Wikipedia wawiki https://wa.wikipedia.org/wiki/Mwaisse_p%C3%A5dje MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Sipeciås Copene Uzeu Uzeu copene Wikipedia Wikipedia copene Imådje Imådje copene MediaWiki MediaWiki copene Modele Modele copene Aidance Aidance copene Categoreye Categoreye copene TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet 0 9 427950 403619 2026-10-31T20:12:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427950 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes amerindyins|amerindyins]] &gt; [[toupi-gwarani]] &gt; '''gwarani''' ---- Li '''gwarani''' (''avañe'ẽ'' e gwarani), c' est on lingaedje amerindyin del famile [[toupi-gwarani]], djåzé å [[Paragway]] (wice k'&nbsp;il est djåzé pa 90% des dmorants, ey est oficir avou l'&nbsp;[[castiyan]]), å nôr di l'&nbsp;[[Årdjintene]], a l'&nbsp;ess del [[Boliveye]], eyet å sud eyet nôrouwess do [[Braezi]]. On conte k'&nbsp;i gn a shijh miyons di gwarani-cåzants e l'&nbsp;[[Amerike nonnrece]]. Les sillabes sont tofer drovowes (ele ni finixhèt måy pa ene cossoune); li lingaedje a shijh voyales simpes (a,e,i,o,u,y) et shijh voyales nåziåles (ki si scrijhèt avou ene [[wachlete (diyacritike)|wachlete]] ('''~''') pa dzeu l'&nbsp;lete). L'&nbsp;ortografeye do gwarani eploye deus ôtes letes latenes avou des accints: '''ñ''' eyet '''g̃''' (cisse dierinne n'&nbsp;egzistêye nén, al diferince des ôtes, come lete tote seule dins [[unicôde]], el fåt scrire so les copiutreces come '''g''' shuvou di l'&nbsp;accint wachlete combinant). Bråmint des mots do gwarani (ou do [[toupinamba]], on lingaedje del minme famile) ont passé e castiyan, et did la dins les ôtes lingaedjes del daegn, par egzimpe ''[[pirania]]'' (piraña, vout dire "pexhon do diåle"), ''[[tatou]]'', ''[[ananasse]]'' (anana), ''[[djacaranda]]'', ''[[djagouwar]]'' (jaguareta), ''[[niandou]]'' (ñandu), ''[[tapir]]'' (tapira),... li gwarani est, après li [[grek]] eyet l'&nbsp;[[latén]], li troezinme sourdant po les nos syincieus des plantes et des biesses. Côde [[ISO 639|ISO]]: '''gn'''. === egzimpe di tecse === * e gwarani: Mayma yvypóra ou ko yvy ári iñapytl'yre ha eteĩcha dignidad ha derecho jeguerekópe; ha ikatu rupi oikuaa añetéva ha añete'yva, iporãva ha ivaíva, tekotevẽ pehenguéicha oiko oñondivekuéra. * ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés. (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]) == Difoûtrinnès hårdêyes == [http://gn.wikipedia.org/ Wikipedia e gwarani] [[Categoreye:Lingaedjes]] c1rvzmcf5iaxlcyebb3kkybkp72s3og 0 19 427710 375436 2026-10-31T19:13:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427710 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Sons et letes do walon]] [[Categoreye:Betchfessîs scrijhas|AE]] Li '''betchfessî ae''', c' est on [[betchfessî scrijha]] eployî e [[rfondou walon]] po rprezinter les [[voyale]]s ki s' prononçnut /è/ eyet /a/, et pacô /â/, cwand l' prumî son vént do [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|payis d' Lidje]], li deuzinme do [[Walon do Mitan|payis d' Nameur]] et del [[Basse Årdene]]<ref>apus k’ a [[Bastogne (veye)|Bastogne minme]], la k’ i prononçnut li [[cawete -aedje]] come a Lidje (''viyèdje'').</ref>, et l' troezinme do [[Coûtchant walon|payis d' Tchålerwè]] (seulmint pol [[cawete -aedje]]). On scrît '''ae''': * po des mots d' tos les djoûs : [[Wikt:daegn|daegn]], [[Wikt:waeyén|waeyén]], [[Wikt:laecea|laecea]], [[Wikt:saeyea|saeyea]], [[Wikt:waezon|waezon]], [[Wikt:taesson|taesson]], etch. * e l' [[cawete -aedje]]: [[Wikt:viyaedje|viyaedje]], [[Wikt:sicrijhaedje|sicrijhaedje]], [[Wikt:rapoûlaedje|rapoûlaedje]], etch. * sacwants cas a pårt del [[cawete -asse]] : [[Wikt:stocaesse|stocaesse]], [[Wikt:plenaesse|plenaesse]] * po sacwants nos sincieus : [[Wikt:Braezi|Braezi]], [[Wikt:Daenmåtche|Daenmåtche]], [[Wikt:daenwès|daenwès]]. * po ene rîlêye di vîs mots k' on n' a nén todi tos les prononçaedjes : [[Wikt:waermaye|waermaye]], [[Wikt:waernu|waernu]], [[Wikt:waeraxhe|waeraxhe]], [[Wikt:waerleu|waerleu]], [[Wikt:waerixhea|waerixhea]], [[Wikt:waeranti|waeranti]], [[Wikt:traeyin|traeyin]], [[Wikt:haerna|haerna]], [[Wikt:saedje 1|saedje 1]], [[Wikt:saedje 2|saedje 2]]. ''Èn nén maxhî li betchfessî AE avou l' [[betchfessî EA]].'' == Mots k' ont des prononçaedjes avou "a" et "è" et nén rfondous avou l' betchfessî AE == * Mots k' ont on prononçaedje "è" après Vervî, mins "a" dins l' restant del Walonreye : [[Wikt:assez|assez]], [[Wikt:cwate|cwate]], [[Wikt:wadjî|wadjî]], [[Wikt:canon|canon]] (Vervî: ''èssez'', ''cwète'', ''wèdjî''; Ôvîfa: kènon) * Mots k' ont on prononçaedje "è" après Biertris, mins "a" dins l' restant del Walonreye : [[Wikt:panî|panî]], [[Wikt:tchapea|tchapea]], [[Codjowaedje aveur|il a]] (Bietris ''pènî'', ''tchèpê'', il ''è'') * Mots k' ont on prononçaedje "a" après Tchâlerwè, mins "è" dins l' restant del Walonreye : [[Wikt:bresse|bresse]], [[Wikt:tchet|tchet]], cawete di codjowaedje -rè do [[indicatif futeur|futeur]] singulî "i tchantrè" (Coûtchant walon ''bras'', ''tchat'', i ''tchantra'') * Cåzu tos les cas del [[cawete -asse]] : [[Wikt:macasse|macasse]], [[Wikt:aiwiasse|aiwiasse]], [[Wikt:blankinasse|blankinasse]], [[Wikt:boirgnasse|boirgnasse]], [[Wikt:payasse|payasse]], [[Wikt:marasse|marasse]]. * [[Wikt:Wene|Wene]] (Fr. ''Wanne'') == Sifwaits mots ki li rfondaedje est co so balance == * [[Wikt:taes|taes]]; [[Wikt:taesse|taesse]]; [[Wikt:taessea|taessea]] (Lidje & Vervî: ''tèsse'', ''tèssê'') * [[Wikt:caenele|caenele]] == Istwere do betchfessî AE == === Kiminçmint do prononçaedje "è" === Li prononçaedje "è" dins l' payis d' Lidje, c' est ene piceure tipike do walon k' a ataké la ddja bén lonmint.<ref>Loukîz sol [[live da Remacle sol datåcion des mots walons di dvant 1600]].</ref> === Atåvlaedje do betchfessî === Li betchfessî fourit atåvlé di [[Lorint Hendschel]], aprume dizo scrijha "ä" (1993-1995). Ci n' est ki po [[disfaflotaedje|disfafloter]] k' on rcandja avou ae. C'&nbsp;est ci scrijha la k' est accepté dins l' djivêye UCW do [[Raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje]] (1996). == Sicrijhas AE dins des ôtes lingaedjes == Li scrijha AE si rescontere dins des lingaedjes vijhéns do walon, dandjreus po rascrovi on dobe prononçaedje a & è : * viye ortografeye [[neyerlandès|flaminde]] ae : Sch'''ae'''rbeeck * sicrijha [[almand]] ä * sicrijha [[daenwès]] æ == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/betchfessi.html#ae Des esplikêyes sol betchfessî AE] (e francès) * [http://rifondou.walon.org/cours/nl-ae.html Cours å Noû-Lovén sol betchfessî AE] (e walon) * [http://rifondou.walon.org/sicole/39.html Sicole po ls efants avou l' betchfessî AE] (e walon) * [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=355&sid=572b86bd9c4285c86fc74dd7f5a49bfd Ene pådje so des rujhes des rfondeus po vey s' i fåt eployî l' betchfessî AE u nén] (e walon) == Sourdants et pî-notes == <references/> 1oul51tp7pww1lk7qyj8rqp4z7ainh3 0 416 427425 413154 2026-10-31T18:32:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427425 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Li '''londi''' (ou '''dilon''')<ref>Li fôme ''dilon'' egzistéve co coranmint a [[Faimonveye]] ezès anêyes 1900 et des; mins c' est l' fôme avou aplacaedje tîxhon k' est ouy li pus corante.</ref>, c' est l' no do prumî [[djoû]] del [[samwinne]], li deuzinme dins l' contaedje [[djwif]] et [[arabe]]. {| class="wikitable" |+ Djoûs del samwinne |- ! ordinaire !! [[londi]] !! [[mårdi]] !! [[mierkidi]] !! [[djudi]] !! [[vénrdi]] !! [[semdi]] !! [[dimegne]] |- | vî lomaedje <br>[[Faimonveye]] || dilon || dimår || dimiek || diyou || divénr || (dissem) || (didim) |} == Etimolodjeye == Li mot vént do latén ''lunae dies'' ki vout dire "li djoû del [[lune]]". == Lomaedje dins les ôtes langues == Bråmint des lingaedjes romans eployèt ç' no la, soeye-t i sol cogne di '''londi''' (lune-djoû) ou d' '''dilon''' (djoû-lune) : ''[[Wikt:lunes|lunes]]'' (castiyan), ''[[Wikt:dilluns|dilluns]]'' (catalan), ''[[Wikt:lunedì|lunedì]]'' (itålyin),... C' est co ç' sinse la, oudonbén l' ci di "djoû di Mona" (li deyesse del lune dins l' [[mitolodjeye tîxhone]]) k' on rtrouve dins les tîxhons lingaedjes. Eto e [[djaponès[[, li londi est li "djoû del lune" (月曜日, ''getsuyōbi''). Mins e [[chinwès]] on djåze do "prumî djoû del samwinne" (星期一 u 週一), dabôrd k' e portuguès c' est li "deuzinme" (''[[Wikt:segunda feria|segunda feria]]''). Dandjreus dizo assaetchance di l' arabe [[Wikt:الإثنين|الإثنين]] (li deuzinme). Paski tant les djwifs ki les [[Arabe]]s kimincèt l' samwinne li [[dimegne]], shuvant la l' [[Djeneze]] ki dit ki l' [[Bon Diu]] s' a rpoizé l' setinme djoû, k' est l' ci do rpoizaedje dins li [[rlidjon djwive]]. == Londis a pårt == Li londi des cmeres (''Frauenmontag''), dins l' [[cwarmea]] d' [[Neyåw]]. == Çou k' on fwait pus voltî ç' djoû la == Dins l' [[tchanson des djoûs]], on l' dene come «djoû do [[måjhon|manaedje]]». On rarindjive si manaedje dibrôlé pås fiestixhaedjes do dimegne. == {{HDVs}} == * [[londi d' Påke]] * [[londi del Pintcosse]] * [[londi d' Noyé]] * Les [[moumints del djournêye]]. == Sourdants == [[Categoreye:Cronolodjeye]] 1m2pbd80c7qy0ue43fnrugyqw09drkn 0 417 427437 396411 2026-10-31T18:33:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427437 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Li '''mårdi''' (ou '''dimår'''), c' est l'&nbsp;no do deuzinme [[djoû]] del [[samwinne]], li troezinme po les Djwifs et ls Arabes. == Etimolodjeye == Li fôme ''dimår'' egzistêve co coranmint divant les anêyes 1900 et des dins des plaeces k'&nbsp;i gn a; mins c'&nbsp;est l'&nbsp;fôme avou aplacaedje tîxhon k'&nbsp;est ouy li pus corante. Li mot vént do latén ''martis dies'' ki vout dire "li djoû di Måss" (li [[Måss (diu)|diu romin]] oudonbén l'&nbsp;[[Måss (planete)|planete]]). == Ezès ôtes lingaedjes == Ezès [[lingaedjes tîxhons]], li djoû est purade lomé "djoû d'&nbsp;Tyr" (k'&nbsp;est li diu dins l'&nbsp;[[mitolodjeye tîxhone]] ki corespond a Måss po les Romins). E [[djaponès]] on l'&nbsp;lome "djoû do feu" (火曜日, ''kayōbi''), mins ci ''feu'' la pout esse veyou soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l'&nbsp;aiwe, li bwès, li metå eyet l'&nbsp;tere) ou come l'&nbsp;acourtixha do no del planete [[Måss (planete)|Måss]] (火星, ''kasei''), dj'&nbsp;ô bén, ki l'&nbsp;djoû est lomé come amon nozôtes. E [[chinwès]] c'&nbsp;est tot simplumint li "deuzinme djoû del samwinne" (星期二 u 週二); ey e [[portuguès]] li "troezinme" (terça feria). C' est li rcopiaedje do contaedje arabe ki fwait cmincî li samwinne li dimegne. Parey po les djwifs ([[Djezus-Cri]] a raviké li dimegne, prumî djoû del samwinne. Li [[catalan]] "dimarts" eploye li minme tcherpinte ki l' vî walon "dimår". == {{HDV}} == * Les ôtes djoûs del samwinne: [[londi]] ~ mårdi ~ [[mierkidi]] ~ [[djudi]] ~ [[vénrdi]] ~ [[semdi]] ~ [[dimegne]] * Les [[moumints del djournêye]]. [[Categoreye:Cronolodjeye|Mardi]] k3supgwsc78odcbbm9ntlfg8e0vq870 0 420 427876 421506 2026-10-31T19:55:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427876 wikitext text/x-wiki {{po|Måss|Måss (discramiaedje)}} [[Imådje:Mars symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.5|♂]] '''Måss''', pus coranmint, '''li planete Måss''', c' est li cwatrinme [[planete (astronomeye)|planete]] do [[sistinme solrece]], eyet li troezinme li pus ptite après [[Pluton (planete)|Pluton]] eyet [[Mierkeure (planete)|Mierkeure]]. On l'&nbsp;a eto spoté ''li rodje planete'', cåze di s'&nbsp;rodje coleur. C' est cisse coleur k'&nbsp;est l'&nbsp;cåze k'&nbsp;elle a stî lomêye après l'&nbsp;[[Måss (diu)|diu romin del guere]]. <table border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" align="right" style="margin-left:1em; width:27em;"> <caption style="background-color: #ffc0c0;" align="center"> '''Måss''' </caption> <tr><th align="center" bgcolor="black" colspan="2"> [[Imådje:Mars Valles Marineris.jpeg|frameless|li planete Måss]]</th></tr> <tr> <th bgcolor="#ffc0c0" colspan="2">[[Orbite]]</th> </tr><tr> <th align="left">[[Reyon]] moyén</th><td>227.940.000&nbsp;[[kilomete|km]] (1,52&nbsp;[[UA]])</td> </tr><tr> <th align="left">[[Egzintricité]]</th><td>0,0934</td> </tr><tr> <th align="left">Periode di revolucion</th><td>686,98 djoûs</td> </tr><tr> <th align="left">[[Periode sinodike]]</th><td>779,95 djoûs</td> </tr><tr> <th align="left">[[Roedisté orbitåle moyene]]</th><td>24,1&nbsp;km/s</td> </tr><tr> <th align="left">[[Inclinåjhon]]</th><td>1,850°</td> </tr><tr> <th align="left">Nombe di [[satellite naturel|satellites naturels]]</th><td>2</td> </tr><tr> <th bgcolor="#ffc0c0" colspan="2">Caracteristikes fizikes</th> </tr><tr> <th align="left">[[Diamete]] a l'&nbsp;[[ecwåteur (roye)|ecwåteur]]</th><td>6.794,4&nbsp;km</td> </tr><tr> <th align="left">Surface</th><td>144 miyons&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]</td> </tr><tr> <th align="left">[[Masse]]</th><td>6,421.10²³&nbsp;[[kilograme|kg]]</td> </tr><tr> <th align="left">[[Dinsité]] moyene</th><td>3,94&nbsp;g/cm³</td> </tr><tr> <th align="left">[[Gråvité]] al surface</th><td>3,72&nbsp;[[acceleråcion|m/s²]]</td> </tr><tr> <th align="left">Periode di rotåcion</th><td>24,6229 eures</td> </tr><tr> <th align="left">[[Inclinåjhon di l' aessi|Inclinåjhon di l'&nbsp;aessi]]</th><td>25,19°</td> </tr><tr> <th align="left">[[Albedo]]</th><td>0,15</td> </tr><tr> <th align="left">[[Roedisté di schipaedje]]</th><td>5,0&nbsp;km/s</td> </tr><tr> <th align="left">[[Timperateure]] al surface</th> <td> <table cellspacing="0" cellpadding="2" border="0"> <tr><th>min.</th><th>moy.</th><th>macs.</th></tr> <tr><td>133&nbsp;[[Kelvin|K]]</td><td>210&nbsp;K</td><td>293&nbsp;K</td></tr> </table> </td> </tr><tr> <th bgcolor="#ffc0c0" colspan="2">[[Atmosfere]]</th> </tr><tr> <th align="left">[[Pression atmosferike]]</th><td>0,7-0,9 [[Pascal|kPa]]</td> </tr><tr> <td>[[Diyocside di carbone|CO₂]]</td><td>95,32%</td> </tr><tr> <td>[[Nitrodjinne]]</td><td>2,7%</td> </tr><tr> <td>[[Årgon]]</td><td>1,6%</td> </tr><tr> <td>[[Ocsidjinne]]</td><td>0,13%</td> </tr><tr> <td>[[Monocside di carbone|CO]]</td><td>0,07%</td> </tr><tr> <td>Wapeur d'&nbsp;[[aiwe]]</td><td>0,03%</td> </tr><tr> <td>[[Neyon]]<br /> [[Kripton]]<br /> [[Zenon]]<br /> [[Ozone]]</td><td>Traces</td> </tr> </table> == Måss si surface == Måss a tofer faciné les djins. Si rodje et waeraxhe rivnance esteut misterieuse et intrigante. Måss ni fwait k'&nbsp;on cwårt del surface di [[Tere (planete)|nosse bole]] eyet seulmin on dijhinme di s'&nbsp;masse (mins nerén). Måss a des calotes di glaece polaire, fwaites d'&nbsp;aiwe eyet di [[diyocside di carbone]] edjalés. On moirt volcan, li Mont Olimpe, est, avou ses 27&nbsp;km hôt, li pus hôte montinne del planete et di tot l'&nbsp;sistinme solrece. L'&nbsp;atmosfere di Måss est foirt tene: li pression al surface est di seulmint 7,5 milibårs (a mete a costé des 1.013 milibårs sol Daegn). Elle est a 95% di [[diyocside di carbone]], 3% d'&nbsp;[[azote]], 1,6% d'&nbsp;[[argon]] eyet seulmint des traeces d'&nbsp;[[ocsidjinne}} et d'&nbsp;[[aiwe]]. == Les lunes di Måss == Måss a deus ptitès [[satelite naturel|lunes]], [[Fobos (lune)|Fobos]] eyet [[Deymos (lune)|Deymos]], di cogne bizåre, probåbe ki c'&nbsp;est des asteroyides assaetchîs pal planete. Ele sont en orbite åtoû del planete, avou tofer li minme costé ki rlouke viè Måss. Come l'&nbsp;orbite åtoû d'&nbsp;Måss da Fobos est pus rapide kel rotåcion del planete so leye-minme, les foices d'&nbsp;atraccion fjhèt avni, londjinmint mins surmint, li lune Fobos viè l'&nbsp;planete Måss. On djoû Fobos finirè pa toumer sol surface da Måss. Dismetant ki po Deymos, k'&nbsp;est bén pus lon, si orbite crexhe pigote a midjote. Les deus satelites fourît dischovrous e [[1877]] pa [[Asaph Hall]], eyet lomés après les personaedjes del [[mitolodjeye greke]] [[Fobos (mitolodjeye)|Fobos]] eyet [[Deymos (mitolodjeye)|Deymos]], les valets do diu grek del guere [[Arès (diu)|Arès]]. {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+ Les [[satelite naturel|satelites naturels]] di Måss ! style="background:#efefef;"|No ! style="background:#efefef;"|Diamete (km) ! style="background:#efefef;"|Masse (kg) ! style="background:#efefef;"|Reyon orbitå moyén (km) ! style="background:#efefef;"|Periode orbitåle |- | [[Fobos (lune)|Fobos]] | 22,2 (27 x 21,6 x 18,8) | 1,08.10¹⁶ | 9.378 | 7,66 eures |- | [[Deymos (lune)|Deymos]] | 12,6 (10 x 12 x 16) | 2.10¹⁵ | 23.400</td> | 30,35 eures |} == Måss et les mårsyins == Måss a-st ene grande plaece dins l'&nbsp;imadjinåre dåzès djins, ca on a lontins creyou k'&nbsp;i gn aveut del veye. On l'&nbsp;pinzéve pask'&nbsp;on veyeut des longowès royes sol surface del planete, ki shonnént esse artificires; eyet des candjmints di lujhance di redjons k'&nbsp;i gn a, ki fjhèt pinser a del vedjetåcion candjant d'&nbsp;coleur avou les såjhons. Çoula askepia bråmint des istweres å dfait di ''mårsyins''. On sait asteure ki les longowès royes n'&nbsp;egzistèt nén, ou dins kékès cas c'&nbsp;est des souwés passaedjes d'&nbsp;aiwe. Les candjmints d'&nbsp;coleur sont metous a des timpesses di poûssire et d'&nbsp;såvion. Des analijhes di meteyorites k'&nbsp;on pinse k'&nbsp;ele avnèt di Måss mostrèt çou ki shonne esse des fossiles d'&nbsp;organisses mono-celules, mins ciste idêye la n'&nbsp;est nén admetowe pa tertos. Disk'&nbsp;asteure i n'&nbsp;a nén co yeu di response seure al kesse di saveur s'&nbsp;i gn a-st avou des [[vicantès sacwès]] so Måss. == L' esploraedje di Måss == Sacwantès sondes ont stî evoyeyes po-z esplorer li surface di Måss, avou kékès succès mins bråmint k'&nbsp;ont fwait berwete. A té pont k'&nbsp;on-z a djåzé, mitant mocreçmint, di ''[[triyangue des Bermudes]]'' inte nosse Daegn eyet Måss. Po bén comprinde l'&nbsp;istwere des sondes evoyeyes, i fåt saveur ki les fortchetes d'&nbsp;evoyaedje si shuvèt tos les deus ans a pô près (li [[periode sinodike]] del planete). Ezès moes di måss et d'&nbsp;octôbe [[1960]] les sovietikes evoyît deus sondes pasreces, mins ele n'&nbsp;arivît nén cwiter l'&nbsp;Daegn. E [[1962]] troes ôtes sondes sovietikes fjhît berwete -- deus k'&nbsp;ont dmanou sol orbite del Tere, et li troezinme ki pierda ses comunicåcions avou l'&nbsp;Daegn tins k'&nbsp;ele esteut en erote. E [[1964]] i gn ourit co ene saye ki fjha pareymint berwete. Di [[1962]] a[[1973]], li laboratwere di propulsion pa djet del [[NASA]] a dessiné eyet constrût 10 cirwaxheas lomés '''Mariner''' po-z esplorer nosses [[sistinme solrece]]. Ces cirwaxheas estént dessinés po viziter les planetes [[Venusse (planete)|Venusse]], Måss eyet [[Mierkeure (planete)|Mierkeure]] pol prumî côp. Les ''Mariners'', des sondes d'&nbsp;esploraedje robotike assez ptites, di moens d'&nbsp;ene tone, ont stî enondêyes so des fuzêyes Atlas. Les Mariner&nbsp;3 eyet Mariner&nbsp;4 ont stî dessinés po fé les prumîs passaedjes près d'&nbsp;Måss. Mariner 3 fourit-st enondé li [[5 di nôvimbe]] [[1964]], mins l'&nbsp;covieke del fuzêye ni s'&nbsp;a nén drovou, li sonde n'&nbsp;a do côp nén polou l'&nbsp;cwiter po s'&nbsp;aprepyî d'&nbsp;Måss. Troes samwinnes après, li [[28 di nôvimbe]] [[1964]], c'&nbsp; li Mariner&nbsp;4 k'&nbsp;est enondé po on voyaedje di ût moes viè l'&nbsp;rodje planete. Mariner 4 passa dlé Måss li [[14 di djulete]] [[1965]], nos dnant les prumirès fotos di près d'&nbsp;ene ôte planete. Les imådjes, fijhant on longou ecassetlaedje, mostrèt crateres ravizant les cis da nosse beaté. Sacwants di zels shonnént aveur del waerglaece tins del froedeure do matén mårcyin. Li NASA continouwa li programe Mariner avou ene ôte cope di sondes (Mariner 6 et 7) k'&nbsp;ont-st arivé sol planete e [[1969]]. Sol trevén d'&nbsp;enondaedje shuvant, li programe Mariner a sofrou co l'&nbsp;piete d'&nbsp;ene pwaire di sondes. [[Mariner 9]] a-st intré comifåt dins l'&nbsp;orbite di Måss, après ki ci ptite sour di Mariner&nbsp;8 åye fwait berwete. Cwand Mariner&nbsp;9 a-st arivé so Måss, lu et co deus spoutnikes sovietikes, ont trové k'&nbsp;i gn aveut ene nouzome timpesse di såvion sol planete. Cwand l'&nbsp;timpesse s'&nbsp;a yeu rapåjhî assez ki po pleur saetchî des portraits del surface, les fotos k'&nbsp;ont stî adon fwaites ont stî ene grande ascoxheye pa rapoirt ås ôtes missions. Ces fotos la ont stî les prumires a mostrer ki d'&nbsp;l'&nbsp;aiwe likide poleut aveur saiwè sol surface del planete. E [[1976]] deus sondes Viking ont intré en orbite åtoû d'&nbsp;Måss, et tchaekene låtchî on module d'&nbsp;esploraedje k'&nbsp;ont-st ateri sins rujhe. Ces missions ont-st avoyî les prumirès fotos e coleur, eyet bråmint di novelès informåcions syintifikes. Les sondes [[URSS|sovietikes]] do programe d'&nbsp;esploraedje di Måss avént sayî sacwants côps d'&nbsp;ateri dvant çoula, mins n'&nbsp;avént nén yeu ostant d'&nbsp;succès ki les cenes do programe Mariner. [[Imådje:PIA02405.jpg|thumb|Ene foto, avou bråmint des detays, del redjon d'&nbsp;"Ares Vallis" ki c'&nbsp;est ene des redjons d'&nbsp;Måss avou l'&nbsp;pus di rotchîs; prijhe på module Pathfinder (NASA) tins del mission di 1997. (clitchîz po-z agrandi)]] Li cir-waxhea [[Mars Pathfinder]], k'&nbsp;aterixha so Måss li [[4 di djulete]] [[1997]], aveut avou lu ene pitite vweteure teleguidêye, lomêye Sojournour, ki voyaedja sacwants metes åtoû do site d'&nbsp;aterixhaedje, esplorant les condicions, et purdant sacwants bokets d'&nbsp;rotches avårla. Li waibe del mission, wice k'&nbsp;on poleut vey les imådjes prindowes pal vweturete, a stî l'&nbsp;waibe li pus rwaitêye a ç'&nbsp;moumint la. Après çoula, i gn ourit li [[Mars Global Surveyor]]. Cisse mission la fourit li prumire mission a succès viè l'&nbsp;rodje planete so deus decådes, enondêye li [[7 di nôvimbe]] [[1996]], eyet si mete en orbite li [[12 di setimbe]] [[1997]]. Après ene anêye et dmeye a-z adjuster si orbite, ele kiminça li mapaedje di Måss e [[1999]]. Li corwaitaedje del planete esteut fwait d'&nbp;ene orbite [[orbite polaire|cåzu polaire]] a basse hôteu, sol tins d'&nbsp;ene anêye mårsyinne etire, dj'&nbsp;ô bén cåzu deus anêye sol Tere. Cisse prumire mission la a stî fineye li [[31 di djanvî]] [[2001]], eyet li sonde est asteure dins ene fåze d'&nbsp;ôtes missions. Li mission studia ttafwaitmint l'&nbsp;surface di Måss, si atmosfere eyet si dvins, eyet rtourna di pus di dnêyes sol planete ki totes les ôtes missions viè Måss eshonne. [[Imådje:Mars_Viking_11h016.png|thumb|Foto saetcheye pal camera 1 do Viking Lander 1 <small>(clitchîz po vey pus d' esplikêyes so ciste imådje).</small>]] Emey les mwaissès trovåjhes syintifikes ki fourît fwaites, li ''Global Surveyor'' prinda des imådjes di crevådes eyet d' floûs d' brijheures ki lairént a tuzer k' i gn åreut des sourdants d' aiwe likide, sol surface del planete ou djusse pa dzo. Les mzuraedjes fwaits å [[magnetomete]] mostrèt ki l' [[tchamp magnetike]] del planete n' est nén djeneré globålmint dins l' cour del planete, mins k' il est locålijhî dins sacantès redjons del crosse. Des novelès dnêyes sol timperateure eyet des pus près imådjes del lune mårsyinne Fobos mostrèt ki s' surface est fwaite di disk' a on mete hôt di poûssire, cåze des impaks di meteyorites so des miyons d' anêyes. Les dnêyes di l' [[altimete]] [[lazer]] del sonde on dné åzès sincieus les prumirès vuwes e 3-D del calote di glaece do pole nôr di Måss. Des discovraedjes des sondes fwaits å [[spectromete]] a rais gama eyet a neutrons, ont mostré k' i gn a des lådjès cwantités d' aiwe dizo l' cogne di glaece dins les troes prumîs metes del surface di Måss e l' emisfere Nôr. Li sonde uropeyinne [[Mars Express]] enondêye do [[Cosmodrome di Baykonour]] li [[2 d' djun]] [[2003]] ey arivé e djavî 2004, a confirmé l' prezince di glaece d' aiwe dins l' emisfere Sud; mins i n' a nén stî possibe di cominuker avou l' veyicule d' esploraedje del sonde uropeyinne, k' a stî declaré pierdou po d' bon e fevrî 2004. E [[2003]] li NASA a ossu evoyî des veyicules d' esploraedje MER-A ("Spirit") eyet MER-B ("Opportunity"), arivés ambedeus so Måss e djanvî [[2004]] eyet ont evoyî bråmint des dnêyes et des imådjes == Totes sôres == Li distance li pus coûte inte Måss eyet l'&nbsp;Tere est d'&nbsp;a pô près 78.390.000&nbsp;kilometes. == {{HD}} == [https://web.archive.org/web/20030401150032/http://wufs.wustl.edu/missions/mgs/mola/ egurniyaedje di dnêyes sol planete Måss]. == Sourdant == <references /> {{SistinmeSolrece}} g5je0af1ukgfd4jh48b3ycjmt7j2xte 0 457 427850 401184 2026-10-31T19:51:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427850 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Li '''mierkidi''' (ou '''dimiek'''), c' est l'&nbsp;no do troezinme djoû del [[samwinne]], li cwatrinme po les Djwifs et ls Arabes. == Etimolodjeye == Li fôme ''dimiek'' egzistéve co coranmint divant les anêyes 1900 et des dins des plaeces k'&nbsp;i gn a; mins c'&nbsp;est l'&nbsp;fôme avou aplacaedje tîxhon k'&nbsp;est ouy li pus corante. Li mot vént do latén ''mercuri dies'' ki vout dire "li djoû d' Mierkeure" (li [[Mierkeure (diu)|diu romin]] oudonbén l'&nbsp;[[Mierkeure (planete)|planete]]). == Lomaedje dins les ôtes langues == Ezès [[lingaedjes tîxhons]], li djoû est purade lomé "djoû d'&nbsp;Wotan" (k'&nbsp;est li diu dins l'&nbsp;[[mitolodjeye tîxhone]] ki corespond a Mierkeure po les romins). E [[djaponès]] on l'&nbsp;lome "djoû d' l' aiwe" (水曜日, ''suiyōbi''), mins ciste ''aiwe'' la pout esse veyowe soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l'&nbsp;aiwe, li bwès, li metå eyet l'&nbsp;tere) ou come l'&nbsp;acourtixha do no del planete [[Mierkeure (planete)|Mierkeure]] (水星, ''suisei''), dj'&nbsp;ô bén, ki l'&nbsp;djoû est lomé come amon nozôtes. E [[chinwès]] c' est tot simplumint li "troezinme djoû del samwinne" (星期三 u 週三). E [[portuguès]] ey e [[grek]], c' est l' "cwatrinme" (''[[Wikt:quarta-feira|quarta-feira]]'', ''[[Wikt:τετάρτη|τετάρτη]]''). Çoula provént dandjreus di l' arabe [[Wikt:الإثنين|الإثنين]] (li cwatrinme). Paski tant les djwifs ki les [[Arabe]]s kimincèt l' samwinne li [[dimegne]], shuvant la l' [[Djeneze]] ki dit ki l' [[Bon Diu]] s' a rpoizé l' setinme djoû, k' est l' ci do rpoizaedje dins li [[rlidjon djwive]]. Mins sacwants lingaedjes, come l'&nbsp;[[almand]] ou bén l' [[polonès]], li lomèt "li djoû do mitan del samwinne" (''[[Wikt:Mittwoch|Mittwoch]]'', ''[[Wikt:środa|środa]]'') == Mierkidis a pårt == [[mierkidi des cindes]] ou [[mierkidi maigue]] == Çou k' on fwait pus voltî ç' djoû la == Dinltins, li mierkidi après-nonne esteut condjî po les [[scolî]]s walons. Did la, dins l' [[tchanson des djoûs]] «li djudi, c' est djoû d' condjî». ---- * Les ôtes djoûs del samwinne: [[londi]] ~ [[mårdi]] ~ mierkidi ~ [[djudi]] ~ [[vénrdi]] ~ [[semdi]] ~ [[dimegne]] * Les [[moumints del djournêye]]. [[Categoreye:Cronolodjeye]] qe04md6dmbz0d4ff93kf3c6qs0vqelk 0 479 427555 418523 2026-10-31T18:48:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427555 wikitext text/x-wiki {{po=}} {{Wiccionaire|Årdene}} L' '''Årdene''', c' est on payis d' [[tiene]]s d' [[edjåjhe]] rascovrous d' [[grand bwès]], ki sont les rmanants d' on platea di viyès montinnes discôpé e bråmint d' parfondès valêyes. [[Imådje:Vue Tour Millenaire.jpg|vignette|Payizaedje del [[Croes-Scaye]].]] [[Imådje:Ardennenmap.png|thumb|Sitindêye di l' Årdene bedje (avou l' [[Tieraxhe]])]] [[Imådje:Semois.jpg|thumb|thumb|Di l' esté (aiwe di [[Smwès]] a [[Bouyon]])]] [[Imådje:Tidje enivlé.jpg|thumb|Di l' ivier ([[tidje]] a [[Transene]])]] == Eplaeçmint == L'&nbsp;Årdene si stind so tote li pårteye nonnrece del [[Walonreye]] (sol droete [[erive]] di [[Mouze]]), sol [[Grande Dutcheye do Lussimbork]] et des bokets el [[France]] ([[dipårtumint des Årdenes]]) eyet el [[Almagne]] (wice ki l'&nbsp;platea est lomé [[Efel]]). == Discrijhaedje == Ses pus hôtès tienes sont djusse dizo les 700 metes hôt. Si terén est foirt pôve e [[castinne|pire al tchåsse]]. On dit todi: :''Tere d' edjåjhe n' est nén d' cråxhe." Li soubasmint d' l' Årdene, c' est tote rotche. Insidon, c' est l' plaece di Beldjike la k' gn a l' pus gros rshoflaedje di [[radon]]. Avou ça ki si aireur est deure. Adon, i n' fwait nén åjhey po les plantes î crexhe, et les såvadjès biesses î viker. C' est parey po l' agricoûteure, l' aclevaedje et les djins. == Istwere == Disk' å cmince do 20inme sieke, les djins estént estént sovint pôves et avént des rujhes po bén magnî. On l' ritrove dins des spots sor zels: :''Årdinwès, magneu d' crompires, magneu d' coirbås ! :''Årdinwès / Panse ås poes / Magneu d' boleye / Raletcheu d' coyî <ref>Avou l' accint coinrece di [[Vencîmont]]: Ârdinwès / Panse as pwès / Mougneû d' boulîye / Ralètcheû d' kîye ([[Jany Paquay]])</ref> Al fén del [[deuzinme guere daegnrece]] i gn a-st avou ene grande batreye, l' [[Ofinsive da Von Rundstedt]] åtoû di [[Bastogne]]. == Economeye == L' aclevaedje des [[tchvås årdinwès]] esteut rlomés disk' a l' arivêye des tracteurs (mitan do 20inme sieke). I fourît esportés el [[Suwede]] avou bråmint d' aweure. Divant li scole oblidjeye (1920), gn aveut eto des tropeas d' bedot, avou ene ene raece a pårt, li [[Moton årdinwès]]. Les coûteures sont purade destinêyes a l' [[aclevaedje]] ([[bovrin]]s [[Bleus Blancs Walons]]) et a l' amonucion do manaedje ([[crompire]]s). Les fagneusès plaeces ont stî rplantêyes di [[sapén]]s totavå, a prti del kimince do 20inme sieke. Mins e 21inme sieke, a cåze do reschandi Dispu l' atacmint do 20inme sieke, ça a divnou ene contrêye foirt [[touristike]]. C' est eto on payis d' [[tchesse]] å gros djibî, ki fwait viker les [[otel]]s a l' [[erî-såjhon]]. <gallery> Ardennen zwijnen.jpg|Singlés dins les bwès, nén lon del Gléjhe Ardennen.jpg|Payizaedje etur Ståvleu et Waene Transene rotche Magrite Zabele.jpg|Sapéns et bricantès rotches Ôvîfa Årdene pisse ski dischinte.jpg|Pisse di ski ([[Ôvîfa]]) </gallery> == Diyalectolodjeye == Tote l' Årdene [[Beldjike romande|romande]] djåze [[walon]]. Gn a bråmint d' adire inte les [[accints do walon]] del [[Hôte Årdene]] eyet les cis del [[Basse Årdene]]. Li prono sudjet des cåzants («[[Wikt:nos|nos]]» sol restant del Walonreye), ciddé, so ene grande sitindêye (a pårt tot al Bijhe), c' est «[[Wikt:dji|dji]]». :''dji voerans bén :''dji nos porminans voltî a l' anuti. Li trait si porshût dins les lingaedjes d' oyi vijhéns (gåmès, tchampnwès, et disk' å Coûtchant del France. On l' ôt co e francès coinrece dins des tchansons d' marén. == Dins les belès-letes e walon == On pout lére on discrijhaedje powetike di l' Årdene dins l' live da [[Joseph Mignolet]]: [[Lèyon Degrelle, on fré]]. Ele finixh insi : :''…l' Årdene, c' est ene tere admiråve pol pormineu, ene tere ki dene ås djins d' nos veyes les trezôrs di ses aiwes et d' ses bwès; c' est ossu ene tere ki fwait d' ses efants des tiestous, des coraedjeus, des foirts, ki rén n' fwait rescouler.<ref>p. 14</ref> Adonpwis, i cite [[Marcel Launay]], avou s' [[rimea]] «Po-z esse on payizan…». Li tinme des bwès d' Årdene est diswalpé dins les lives da [[Lucien Mahin]] «[[Ene båke so les bwès d' l' Årdene]]». == Alére == {{fr}} [[Giovanni Hoyois]] ''L'Ardenne et l'Ardennais''. == {{HD}} == {{Wks|Categoreye:Årdene}} (tecses so l' Årdene) == Sourdant == {{Commonscat|Ardennes (Belgium)|l'&nbsp;Årdene}} [[Categoreye:Bokets del Walonreye|Ardene]] [[Categoreye:Contrêyes natureles del Walonreye|Ardene]] [[Categoreye:Årdene|*]] 3ewjvmm6nwc32rt5lfw6kgndklg956j 0 485 427581 390658 2026-10-31T18:51:56Z Lucyin 16 427581 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Zenobe Gramme dsc03852.jpg|thumb|right|Posteure da Gramme divant l' muzêye des Årts et Mestîs a Paris]] '''Zénobe Théophile Gramme''', a vnou å monde li [[4 d' avri|4 d' avri]] [[1826]] a [[Djihé|Djhé]], et mori li [[20 di djanvî]] [[1901]] a Bois-Colombes ([[France]]). Il est cnoxhou po-z esse l' edvinteu del dinamo, çou k' a permetou d' eployî industriyelmint l' electricité. == Vicåreye == Zénobe èn finixha nén ses scoles, eyet cmincî a-z ovrer a [[Hanut]] foirt djonne. Cwand si pere, k' esteut eployî ås contribucions, ebaga-st a [[Lidje]], i shuva l' famile, shuve des cours di mnujhî, et s' dimore-t i a Lidje disk' a 1855. E [[1856]] i bague a [[Paris]] ey esse egadjî pa Ruhmkorff, fijheu d' instrumints syintifikes eyet d' éndjins magneto-electrikes. E [[1867]] Zénobe fwait rashir si prumî brevet po des ramidraedjes d' éndjins a corant alternatif. E [[1869]] il edvinte li dinamo Gramme, ki permete di produre des corants electrikes di voltaedje bén pus foirt ki dvant. E [[1870]] i fwait rashir on brevet po cisse dinamo la. Eyet, e [[1871]], i s' mete avou l' indjenieur francès [[Hippolyte Fontaine]] po-z askepyî li ''Societé d' Machines Magneto-electrikes Gramme'' et insi poleur produre et vinde les éndjins fijheus d' corant, capåbes di cvierser l' ovraedje mecanike e-n enerdjeye electrike. E [[1873]] i mostere k' on pout eployî l' éndjin å rvier, po produre do mouvmint a pårti d' electricité. Li tecnolodjeye eyet l' industreye seront ttafwaitmint discandjeyes pa cisse discoviete la. Li wapeur come sourdant d' enerdjeye va esse di pus a pus leyî sol costé et s' prindra-t on purade l' enerdjeye electrike. Et li monde candja pår. [[Imådje:Zenobe gramme.jpg|thumb|200px|left|Monumint Zenobe Gramme a Lidje]] E 1905 li veye di [[Lidje]] lyi fjha-st on momumint, ki s' trouve inte les ponts di Fetine (so l' [[Aiwe-d'-Oûte]]) et di Fragnêye (so [[Mouze]]); li momumint a troes posteures ene so on grand pî-d'-sok, di bronze, avou Gramme tinant ene dinamo et rçuvant les lôrîs del glwere (riprezintêye pa ene djonne feme), et di tchaeke costé, ene posteure di pire, avou Zénobe djonne, situdiant eyet ovrant come munujhî. == Difoûtrinne hårdêye == Bråmint di racsegnes et des imådjes so: https://web.archive.org/web/20050306094542/http://chem.ch.huji.ac.il/~eugeniik/history/gramme.html [[Categoreye:Rilomés Walons|Gramme]] [[Categoreye:Rilomés Bedjes|Gramme]] 9cphllyze227acvxsme9f4uxumad5z3 0 953 427772 390509 2026-10-31T19:23:13Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427772 wikitext text/x-wiki '''Gcao Coma''' ([[16 di decimbe]] [[1944]] - [[1î d' djulete]] [[2003]]), pus cnoxhou dizo l'&nbsp;no di '''N!xau''', esteut-st on cinsî ey èn acteur [[Namibeye|namibiyin]] k'&nbsp;a divnou fameus lon et lådje tot djowant l'&nbsp;role di Xixo, bushman do [[Kalahari]] dins l'&nbsp;film ''[[The Gods Must Be Crazy]]'' (''Les dieux sont tombés sur la tête'' dins l'&nbsp;modêye e francès) eyet ses shûtes. Disk'&nbsp;al fén di s'&nbsp;vicåreye i continouwa d'&nbsp;viker sorlon li môde tradicionele des ''San'', aclevant des vatches, ey alant tchessî. I mora li prumî d'&nbsp;djulete 2003, d'&nbsp;ene nén médiåve tuberculôze, tins k'&nbsp;i tchessive; ey esse eteré al môde tradicionele adlé l'&nbsp;tombe di s'&nbsp;deuzinme feme, a Tsumkwe. Ci lingaedje maternel esteut l'&nbsp;Ju/'hoansi. I djåzéve eto foirt bén li Otjiherero eyet l'&nbsp;[[Tswana]], ey ene miete l'&nbsp;[[Afrikaans]]. Si ptit no esteut '''G!kau''', li pont d' esclameure riprezinte on [[côp d' glote]], li no di '''N!xau''' k' il est cnoxhou dins les fimes, c' est ene flotche di tapaedje. == Difoûtrinne hårdêye == * [https://web.archive.org/web/20030731075751/http://www.namibian.com.na/2003/june/national/03E045E14E.html The Namibian: report on his death] (en inglès) * [http://www.imdb.com/name/nm0618452/ N!xau sol waibe IMDB (Internet Movie Database)] [[Categoreye:Namibeye]] p7rf1n42pl1x5azs403abki51hcejch 4 974 428042 375895 2026-10-31T20:29:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428042 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Pordjets]] [[categoreye:istwere del Walonreye]] Pordjet po fé des årtikes so l'&nbsp;istwere del Walonreye. Radjoutez l' vosse chal pa dzo. ==Etrevéns istorikes== === Do tins des Ancyins Bedjes. === * [[Ancyin Bedje]] * Ådje del Pire ** [[menir]] ** [[Grossès Pires]] (Wérisse). * Trevéns des Celes ** [[Gåle]] ** Lingaedje [[gålwès]]. === Moyinådje === * li [[Guere del vatche]] * li [[Påye di Fexhe]] === 17inme sieke === * Les [[Walons el Suwede]] * Li [[Prumire batreye di Fleuru (1622)]]. * Li [[Påye di Nîmegue]] (1679) * Li [[Deuzinme batreye di Fleuru (1690)]]. === 18inme sieke === * Li [[Batreye di Malplaket]] (1709) * [[Afwaire des djeus di Spå]] * Les [[Revintreyes 1791-1830 (Beldjike)|Revintreyes]] ** Li [[Revolucion lidjwesse]] ** Li [[Troezinme batreye di Fleuru (1794)]] ** Li [[redjime francès]] === 19inme sieke === * [[Redjime holandès]] * [[Revintreye di 1830]] * [[Påye des 28 hagnons]] * Colnijhaedje ** [[Congo bedje]] * Ebagance : [[Walons del Wisconsene]] === 20inme sieke === * li [[guere di 1914-1918]]. * l' [[Eter-deus-gueres]]. ** Li [[Lwè Vandervelde]] (1921). ** Li mouvmint [[recsisse]]. * li [[guere di 1940-1945]]. ** [[Ofinsive da Von Rundstedt]]. * Li dislaxhaedje do Congo (1960) ** [[Patrice Lumumba]]. * Li [[Rebanêye comene|rebanaedje des comenes]] (1977). == djins == * [[Ådjî d' Lidje]] * [[Ernesse di Bavire]] * [[Ferdinand d' Bavire]] * [[Françwès Bovesse]] * [[Macsimiyin d' Bavire]] * [[Joseph Lebeau]] * [[Notger]] * [[Patrice Lumumba]] * [[Renkin Sualem]] * [[sinte Bedje]] * [[sint Djerlaxhe]] * [[sint Gubiet]] * [[Tchårlumagne]] * [[Tchårlukin]] == plaeces et institucions == * [[Sint Impire]] * [[Fagne Walone]] * [[tribunå imperiå di Weslår]] * [[conteye di Lô]] * [[Principåté d' Lidje]] * [[Conteye di Nameur]] * [[Dutcheye del Braibant]] * [[Conteye do Hinnot]] * [[Dutcheye do Lussimbork]] * [[Principåté di Ståvleu-Måmdey]] * [[Walonreye Prûssyinne]] * [[Redîmés Payis]] * [[Kiminålté tîxhon-cåzante]] * Viyaedjes ki djåzèt [[lussimbordjwès]]. ==Politike et institucions walones== * [[Elizete]]. * Li [[Pårlumint walon]]. ==Actouwalité== * [[Afwaire Dutroux]] ==Istwere di l' industreye== * L' ahivaedje del [[waisse]] * Houyires ** [[Rascråwe do Bwès do Cazî]]. ** [[teri|Reployaedje des terisses]] * Cinses ** Bastimints *** [[gregne]] ** Coûteures *** [[luzere]] *** [[boûkete]] ==Vîs mestîs== * Texheus ** [[texhaedje]] * [[modisse]], * [[tapeu d' baguete]] ==Istwere des uzances== * Ezès manaedjes. ** [[refaxhaedje]] des efants. *** [[pampiesse]] ** [[plaece ås bagns]] * Dins l' rilidjon ** [[doû]] jkrhx3nvglqlgjyqorlb8rn037gjde2 0 975 427729 418551 2026-10-31T19:16:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427729 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Åxhe}} '''Åxhe''' (a Ôvifa, ''[[Wikt:Aîs´|Aîs´]]'', de: ''[[Wikt:Aachen|Aachen]]'' , nl: ''[[Wikt:Aken|Aken]]'' , fr: ''[[Wikt:Aix-la-Chapelle|Aix-la-Chapelle]]''), c' est ene veye [[Almagne|almande]] di l'&nbsp;Estat di [[Renaneye-Wesfaleye]], nén lon erî d'&nbsp;[[Lidje]], et co pus près d' [[Neyåw]]. [[File:Karte Aachen Stadtbezirke.png|thumb]] [[Imådje:Aachen Germany Imperial-Cathedral-01.jpg|thumb|250px|Catedråle]] * Dimorants: 225.000 (2001) * Sitindêye: 160,82&nbsp;km² * Pont l'&nbsp;pus hôt: 410&nbsp;m * Pont l'&nbsp;pus bas: 125&nbsp;m == Culteure et tourisse == === Univiersités === * Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule Aachen - RWTH ([[Univiersité]] tecnike di Renaneye-Wesfaleye a Åxhe) * Fachhochschule Aachen (Grande sicole d'&nbsp;Åxhe) * coxhe do conservatwere di muzike di Cologne * Katholische Fachhochschule (Grande sicole [[Catolicisse|catolike]]) === Tourisse === [[Imådje:Aachen Elisenbrunnen.jpg|thumb|right|''Elisenbrunnen'' a Åxhe]] * catedråle (rashiowe å patrimoenne daegnrece pa l'&nbsp;[[UNESCO]]) avou les tombes da [[Tchårlumagne]] eyet [[Oto III]]. * [[måjhone del veye]], k' esteut l' såle di banket po les [[impreur]]s do [[Sint Impire Romin Djermanike]]. * vîs cwårtîs istorikes del veye * ''Ponttor'' et ''Marschiertor'' (viyès [[poite di veye|poites del veye]]) * ''Ehrenmal'' (bokets des vîs meurs) * ''Elisabethhalle'' ([[bagn]]s istorikes avou deus såles d'&nbsp;årtchitecteure Novea [[Årt]] ki sont co eployeyes). A l' intrêye, gn a des plakes di pire avou l' no di rlomêyès djins k' î ont vnou prinde les aiwes). * pont des troes payis (''Dreiländerpunkt'') (frontire etur l'&nbsp;Almagne, les Bas-Payis, eyet l'&nbsp;Beldjike) * li zô ''Drimborner Wäldchen'' * bwès d'&nbsp;Åxhe == Istwere == Åxhe est cnoxhowe dispoy lontins. Les [[Celes]] et poy les [[Romins]] s'&nbsp;ont interessé a ses sourdants di tchôde aiwe. On-z a trové les dmanants des bagns d'&nbsp;on camp militåre romin do [[1î seke]]. Li no e latén est ''Aquis Grana'' (aiwes po djouwer). Li rwè [[Francs|franc]] [[Pepin l' Peuket]] î fjha basti on [[tchestea]]. Li prumî papîscrît ki cåze del veye (e [[765]]) el lome ''Aquis villa''. [[Tchårlumagne]], li fi da Pepin, passéve voltî les iviers låvå, po profiter des sourdants di tchôde aiwe. Il î bastixha on [[palå]], et î mora e [[814]]. Si [[tombe]] s'&nbsp;î trouve co. Li palå da Tchårlumagne fourit pus tård rifwait e-n ene catedråle, ki serè 400 ans å lon li pus grande catedråle å Nôr des [[Apes]]. Elle a stî rclamêye [[patrimoenne di l' umanité]] pa l'&nbsp;UNESCO. E&nbsp;[[936]], [[Oto I]] fourit coroné a Åxhe, et po les 600 ans ki shuront, tos les Impreurs do [[Sint Impire Djermanike]] î seront coronés, disk'&nbsp;a [[Ferdinand I]] e [[1536]]. El [[Moyinådje]], Åxhe esteut-st ene des pus grandès veyes di l'&nbsp;Impire, mins si pwès discrexhrè après. Tins del [[deuzinme guere daegnrece]] li veye a-st avou vormint des distrujhaedjes påzès bombårdumints; ele fourit eto li prumire veye d'&nbsp;Almagne a-z esse liberêye (evayeye) påzès Aloyîs, li [[21 d' octôbe]] [[1944]]. == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{de}} [http://www.aachen.de/ li waibe oficire del veye d'&nbsp;Åxhe] * [https://web.archive.org/web/20150419061158/http://www.endangeredlanguages.com/lang/2991/samples/8920 Vizite d' Åxhe e walon] (avou [[Manfred Lejoly]]) {{tvwc}} [[Categoreye:Comenes d' Almagne]] nmv4vqyas5s7lvsh5mqazurd7dp4s62 0 981 427995 293978 2026-10-31T20:21:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427995 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Rûsseye]] [[Categoreye:Lingaedjes]] Li [[transliteraedje]] c'&nbsp;est l'&nbsp;manire di riscrire des mots ou on tecse sicrits dins èn alfabet diferin. Cisse pådje cial mostere li manire di transliterer les nos d'&nbsp;djins eyet d'&nbsp;plaece [[rûsse]]s, e caracteres [[alfabet cirilike|cirilikes]] eviè des caracteres laténs, al môde do scrijhaedje walon. Li prumire eyet l'&nbsp;deuzinme colone mostrèt li grande eyet l'&nbsp;pitite lete di l'&nbsp;alfabet rûsse. Li troezinme colone mostere li syincieus transliteraedje (onk avou on sene diferin po tchaeke lete cirilike, et ki dmeure li minme po tos les lingaedjes) sorlon li nôme [[ISO]]&nbsp;[[ISO 9|9]]. Li cwatrinme colone mostere li transliteraedje eployî l'&nbsp;pus sovint pås rûsses zels minmes (c'&nbsp;est ossu a pô près çou k'&nbsp;est eployî en inglès) Eyet li cénkinme colone mostere li cmon transliteraedje pol walon; li manire di scrire les nos rûsses dins on tecse e walon. Pol transliteraedje dins d'&nbsp;ôtes lingaedjes (francès, inglès, almand, evnd) alez vey li wikipedia di ces lingaedjes la. А а a a a Б б b b b В в v v v Г г g g g/gu Д д d d d Е е e e/ye e/ye (ye a l'&nbsp;atake et padrî ene voyale) Ё ё ë yo yo Ж ж ž zh j З з z z z И и i i i Й й j j y К к k k k Л л l l l М м m m m Н н n n n О о o o o П п p p p Р р r r r С с s s s/ss Т т t t t У у u u ou Ф ф f f f Х х h kh xh (''h'' al lidjwessse, ''j'' espagnol ou ''ch'' almand) Ц ц c ts ts Ч ч č ch tch Ш ш š sh sh (prononcî ''ch'') Щ щ ŝ shch ch Ъ ъ " (rén) (rén) (måke di dispalåtijhaede del cossoune di dvant) Ы ы y y i Ь ь ' ' y/i/(rén) (måke di palåtijhaedje del cossoune di dvant) Э э è e e Ю ю û yu you Я я â ya ya Li måke di palåtijhaedje est transliterêye come ''y'' pa dvant on ''i'', ou come ''i'' pa dvant ene ôte voyale; ou rén pa dvant ene cossoune. egzimpes: * Дмитрий Иванович Менделеев -> Dmitriy Ivanovitch Mendeleyev * Дмитрий Дмитриевич Шостакович -> Dmitriy Dmitriyevitch Shostakovitch * Ковальов -> Kovaliov * Тобольск -> Tobolsk L'&nbsp;[[alfabet cirilike]] est ossu eployî pa d'&nbsp;ôtes lingaedjes; mins li transliteraedje po ces lingaedjes la pout esse diferin (pol [[Serbe]] par egzimpe) ---- <FONT COLOR="#ff0000">NOTE:</FONT> les transliteraedjes po Х (xh) et copurade Ш (sh) et Щ (ch) porént candjî; si vos avoz des idêyes, dijhoz les sol [[Copene:Transliteraedje_rûsse|pådje di copene]] ==Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://www.russki-mat.net/trans.htm tavlea di transliteraedje so Russki-mat] [[de:Kyrillisches Alphabet#Russisch]] hkvcxf0nzuwcxn12u5ejvghq7re8mac 1 982 428338 380479 2026-11-01T10:48:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428338 wikitext text/x-wiki Li pordjet di transliteraedje est djusse on pordjet pol moumint; c'&nbsp;çou k'&nbsp;dji ([[Uzeu:Pablo|Pablo Saratxaga]]) vént d'&nbsp;atåvler, po-z aveur des rîles a shure cwand dji doe scrire des nos rûsses dins les årtikes. Pol pupårt des letes, c'&nbsp;esteut åjhey. I gn a des diferinces avou l'&nbsp;transliteraedje francès, li francès eploye pus voltî ''ie, io, iou, ia'' (avou l'&nbsp; ''i'' ki pout divni ''ï'' d'&nbsp;après les rîles do francès, eg: ''Mendeleïev''), pol transliteraedje walon dj'&nbsp;a metou li ''y''. Dj'&nbsp;a eto metou ''iy'' po ''ий'', k'&nbsp;e francès on mete sovint djusse ''i''. Ey eto, pol transliteraedje do ''Ь'' (sene di palåtijhaedje) djel sicreye come i/y (adon ki dins l'&nbsp;pupårt des transliteraedjes on nel sicreye nén, ou come ene apostrofe); ça shût ene miete çou k'&nbsp;est fwait avou l'&nbsp;serbocrowåte, wice ki les letes Љ, Њ, Ђ eyet Ћ (ki sont des ligateures di ЛЬ, НЬ, ГЬ, ТЬ) si scrijhèt ''lj, nj, gj, tj'' et transliteraedje latén (li ''j'' est on yod (/y/), dj'&nbsp;ô bén, ça sreut come e walon ''ly, ny, gy, ty'') Pol transliteraedje di ''Х'', dj'&nbsp;a prin l'&nbsp;idêye da Lucyin Mahin d'&nbsp;eployî ''xh'' (el fwait po l'&nbsp;arabe, mins pol minme son). Dji voe voltî ci scrijhaedje la, pask'&nbsp;il eploye on betchfessî bén walon (on nel ritrouve k'&nbsp;e walon ey albanès); et ossu i gn a-st ene rishonnance vizuwele avou l'&nbsp;lete cirilike. Po ''Ш'' et ''Щ'' dji n'&nbsp;so vormint nén seur... li prumî si prononce ''ch''; li deuzinme c'&nbsp;est on palåtijhaedke do prumî; e bulgåre cisse dierinne lete si pronce ''cht'' (come dins l'&nbsp;francès ''a'''cht'''er''). E transliteraedje inglès on sicreye ''shch'' (k'&nbsp;esteut l'&nbsp;vî vî prononçaedje di cisse lete la); e transliteraedje francès ey espagnol on l'&nbsp;sicreye come ''Ш'' ou come ''Ч''. Dji m'&nbsp;a dit ki ça sreut ene boune idêye pol transliteraedje walon d'&nbsp;aveur on scrijhaedje diferin po ces deus letes la ''Ш'' et ''Щ''. Mins c'&nbsp;est a vos d'&nbsp;dire li vosse...<br>[[Uzeu:Pablo|Pablo]] 9 di nôvimbe 2003 a 16:53 (CET) 69xatfy6mppp0t9rug179yxuozdp1rp 0 992 427619 425145 2026-10-31T18:58:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427619 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''Justine Henin'''</span> |- | align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" colspan="2" |[[Imådje:Justine Henin.JPG|alt=|286x286px]] |- | align="center" style="background:#66ff99;" colspan="2"|'''Idintité''' |- |Veur no |[[Justine Henin|Justine Henin Bertuzzo]] |- |Nexhance | - [[1î d' djun]] [[1982]] - [[Lidje]] ([[Province di Lidje|Lidje]]) |- |Nåcionålité |{{BEL-d}} [[Beldjike|Bedje]] |- | align="center" style="background:#66ff99;" colspan="2"|'''Espôrtive cårire''' |- |Anêyes |1999-2008 2009-2011 |} '''Justine Henin''', a skepyî li [[1î d' djun]] [[1982]] a [[Lidje]]. C' est ene djouweuse di [[tenisse]] [[Walonreye|walone]]. == Si cårire == Si [[cårire]] come djouweuse di [[mestî]] kimince e [[1999]]. Dispoy [[2001]], elle arive sovint åzès finåles, dimey ou cwårt di finåle des tournoes eternåcionås. Li [[7 di djun]] [[2003]] ele wangna li cope di [[Roland Garros]] pa 6-0, 6-4 e finåle siconte di s'&nbsp;fivresse flaminde [[Kim Clijsters]]. Ça fwait k' ele divna li prumire [[Walonreye|Walone]] (et l'&nbsp;prumire Bedje eto) a wangnî on tournoe do [[Grand Chlem]]. Li [[7 di setimbe]] [[2003]] ele wangna si deuzinme tournoe do Grand Chlem, l'&nbsp;US Open, co ene feye siconte di Kim Clijsters e finåle, pa 7-5, 6-1. Elle ariva-st al finåle après k' elle åye yeu wangnî, seulmint 18 eures pus timpe, siconte di [[Jennifer Capriati]], dins on xhiltant match 3 eures et 3 munutes long. Li [[19 d' octôbe]] [[2003]] Justine est metowe al prumire plaece daegnrece do clasmint WTA. Li [[31 di djanvî]] [[2004]], ele wangna si troezinme tournoe di Grand Chlem, a l&nbsp;Open d'&nbsp;[[Ostraleye]] pa 6-3, 4-6 et 6-3, co ene feye siconte del Kim Clijsters. Li [[21 d' awousse]] [[2004]], ele wangna li medaye d'&nbsp;ôr åzès [[Djeus Olimpikes]] d'&nbsp;[[Atenes]]. Ele fourit tot on tins al prumire plaece daegnrece do clasmint WTA. Sol fén di 2004, ele n' a pus rén fwait, pask' ene a stî rascråwêye pal [[mononucleyôze]], ene maladeye k' aflåwixh pår les malådes. E 2005, ele rivneut did lon, mins ele va, pitchote a midjote, rigriper å tåvlea ATP, tot wangnant les tournoes di Charleston, Berlin, pu, pol deuzinme côp, Roland Garros. Elle î striya, el finåle, li Francesse Marie Pirce pa deus setchs setes 7-1, 7-1. E 2006, elle a wangnî li cope di [[Roland Garros]] on troezinme côp. Djustene Henin a dmoré a [[Rotchfoirt]], [[Wépion]], pu a-st ebagué eviè [[Monaco]] po médyî ene ''hernie fiscale'' (sapinse a [[Charles Massaux|Tchåle Massaux]]).[[Imådje:Djustine.png|thumb|Justine Henin dins Rabulèts|alt=|centré]]{{commons|Category:Justine_Henin}} == Difoûtrinne hårdêye == * [https://web.archive.org/web/20060212003634/http://www.henin-hardenne.be/ Si waibe] [[Categoreye:Rilomés spôrtifs walons|Henin]] [[Categoreye:Rilomés djouweus d' tenisse|Henin]] hdx6nxfpruwejea13wkmql5jh3qrt83 0 996 428171 414407 2026-11-01T10:16:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428171 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Dostoevsky 1872.jpg|thumb|Fyodor Dostoyevskiy. Portrait fwait pa [[Vasiliy Perov]], 1872]] '''Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy''' (Фёдор Михайлович Достоевский) ([[1821]]-[[1881]]), c' esteut-st on scrijheu [[Rûsseye|rûsse]], onk des pus impôrtants del [[literateure rûsse]]. Il est veyou come l'&nbsp;askepieu di l'&nbsp;[[egzistincialisse]]. I vna-st å monde li [[11 di nôvimbe]] [[1821]] a [[Moscou]], li deuzinme d'&nbsp;ene famile di set efants da Mixhail Andreyevitch Dostoyevskiy (Михаил Андреевич Достоевский) eyet Mariya Fyodorovna Netchayeva (Мария Фёдоровна Нечаева). Fyodor Mixhaylovitch si mame mora di maladeye e [[1837]]. Fyodor eyet si fré Mixhail ont stî evoyîs a l'&nbsp;Academeye d'&nbsp;Indjenireye Militaire di [[Sint Petersbork]] pô d'&nbsp;tins après l'&nbsp;moirt da leu mame, mins c'&nbsp;esteut ddja plané dispoy lontins. Et çoula n'&nbsp;a nén stî long divant ki leu pa, on cérudjin militaire, moraxhe eto, e [[1839]]. I gn a pont d'&nbsp;prouves, mins on pinse k'&nbsp;il åreut stî touwé pa ses prôpes sieves, après ene margaye cåze di l'&nbsp;alcol. Fyodor Dostoevsky a divnou oficir di l'&nbsp;årmêye e [[1843]] i dna si demission e [[1944]]. E [[1848]] i radjond on groupe di djonnes tuzeus ki volént poûssî les payizans a fé ene revolucion [[socialisse]]. Il a stî aresté ey eprijhnî e [[1849]], avou tot l'&nbsp;groupe, po des activités revolucionaires siconte do [[Tsar Nicolas I]]. Codåné a moirt, il est aminé dvant on peloton po-z esse fuziyî; mins al dierinne munute si codånåcion est candjeye po cwate anêyes d'&nbsp;abanaedje eyet ovraedje foircî el [[Sibereye]]. Si sintince finixhe e [[1854]], a ç'&nbsp;moumint i s'&nbsp;egadje dins l'&nbsp;Redjimint di Sibereye ey esse evoyî e gårnizon el [[Mongoleye]] po cénk ans. Çoula fourit-st on tournant dins l'&nbsp;vicåreye di l'&nbsp;oteur. Dostoyevskiy abandna si tuza radicå ey divni foirt wårdiveus eyet pår rilidjeus. Si sintince di prijhon finixhe e [[1854]], a ç'&nbsp;moumint il est evoyî come simpe [[sôdård]] dins l'&nbsp;Redjimint di Sibereye e gårnizon el [[Mongoleye]] po cénk ans. I cminça-st ene relåcion avou Mariya Dmitriyevna Isayeva (Мария Дмитриевна Исаева), li feme d'&nbsp;ene kinoxhance del Sibereye, k'&nbsp;i s'&nbsp;va maryî avou e [[1861]], après k'&nbsp;ele åye divnou veve. E [[1860]], i rivna-st a [[Sint Petersbork]], wice k'&nbsp;i saye d'&nbsp;enonder, sins succès, sacwantès gazetes di belès letes avou s'&nbsp;grand fré Mixhail. Dostoyevskiy a stî foû disbåtchî del moirt di s'&nbsp;feme e 1864, shuvowe pô d'&nbsp;tins après del moirt da s'&nbsp;fré. Di pus, avou des desses a rlaye, i n'&nbsp;aveut pupont d'&nbsp;[[cwårs]] po-z aidî l'&nbsp;veve et ls efants da s'&nbsp;fré. Dostoyevskiy si disloujha pår, eyet djouwer eyet fé des paris, çou k'&nbsp;agrandixheut co ses desses. Po s'&nbsp;schaper foû di ses crediteus a Sint Petersbork, Dostoyevskiy voyaedja avå l'&nbsp;Urope; [[Berlin]], [[Varsoveye]], [[Paris]]. I rascontra Apollinaria (Pollina) Suslova, ene djonne situdiante d'&nbsp;univiersité, poy Anna Snitkiva, ene [[sitenografeye|sitenografresse]] di 19 ans, k'&nbsp;il a maryî e [[1867]]. C'&nbsp;est so ç'&nbsp;periode la k'&nbsp;i scrijha ses meyeus lives. Anna Snitkiva l'&nbsp;aidive dins ses scrijhaedjes, et c'&nbsp;est co leye ki va-st eplaidî les letes da Dostoyevskiy après s'&nbsp;moirt. Fyodor Dostoyevskiy mora li [[28 di djanvî]] [[1881]] ey esse eteré e l'&nbsp;Aite Tixhvine do Mostî Aleksander Nevskiy a Sint Petersbork, Rûsseye. == Djivêye di ses ouves == * ''Pôvès djins'' (1846) * ''Li dobe'' (1846) * ''Flåwe cour'' (1848) * ''Blankès nutes'' (1848) * ''Netotchka Nezvanova'' (1849) * ''Li viyaedje di Stepantchikovo'' (1859) * ''Li sondje do mononke'' (1859) * ''Umiyîs ey ofinsés'' 1861 * ''Notes del måjhone des moirts'' (ou ''l' Aite des vicants'') (1862) * ''Ene laide istwere'' (1862) * ''Notes d'&nbsp;ivier so des impressions d'&nbsp;esté'' (1863) * ''Rimimbrances di dzo tere'' (1864) * ''Crime et Pûnixhmint'' (1866) * ''Li djouweu'' (1867) * ''Li boubiè'' (1868) * ''L'&nbsp;eternel maryî'' (1870) * ''Les Possedés'' (1872) * ''Bobok'' (1873) * ''Djournå d'&nbsp;on scrijheu'' (1873-1881) * ''Li djonnea'' (1875) * ''Lés frés Karamazov'' (1880) [[Categoreye:Rilomés scrijheus|Dostoyevskiy]] [[Categoreye:Rûsseye]] m0amt7wwflcgjir8233s6n2kfvofmwl 0 1005 427796 426619 2026-10-31T19:27:13Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427796 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; occitano-catalan &gt; '''occitan''' ---- [[Imådje:Oc Aigo-Morto.JPG|thumb|plake e-n occitan "[[Wikt:Aigo-Morto|Aigo-Morto]]" a l' intrêye des [[Moitès-Aiwes]]]] [[Imådje:Oc-Seta.JPG|thumb|plake e-n occitan "[[Wikt:Seta|Seta]]" a l' intrêye di [[Sete]]]] [[Imådje:Oc lou treillat.JPG|thumb|plake di campigne lomé e-n occitan "[[Wikt:lou|lou]]" "[[Wikt:treillat|treillat]]"]] [[Imådje:Oc lou cantalou.JPG|thumb|plake avou on no d' prodût d' cinse e-n occitan]] L' '''occitan''' u '''lingaedje d' ok''', c' est on [[lingaedje roman]] djåzé sol tîce sud del [[France]] (so 6 redjons ou 32 dipårtumints francès), å sud di l' [[Aiwe di Loire]]; eyet dins sacwantès vås des [[Ales (montinnes)|Ales]] e l' [[Itåleye]] eyet dins l' [[Vå d' Aran]], e l' [[Catalogne]]. L'Occitan, eshonne avou l' galicyin, li [[Basse (lingaedje)|basse]], li [[catalan]] eyet il [[Liyonès (lingaedje)|liyonès]], li bable asturiyin, eyet l'aragounès, sont les lingues ricnoxhowes pa l' [[Espagne]]. Côde [[ISO 639|ISO]]: '''oc'''. == Motlî == Li no '''provançå''' est ossu afeye eployî po djåzer d' l' occitan. Mins li provinçå est djusse onk des pårlers di l' occitan, l' accint del [[Provance (redjon di France)|Provance]], li [[diyaleke]] eployî på scrijheu [[Frédéric Mistral]]. Li no do lingaedje vént di l' adviebe d' acertinaedje '''ok''' ("[[:Wikt:oyi|oyi]]"), tipike di l' occitan, dabôrd ki les lingaedjes romans do nôr k' eployèt '''oyi'''. == Spårdaedje == Insi, li lingaedje d' ok est spårdou a Nonne del France, dabôrd ki les [[lingaedjes d' oyi]] sont-st a Bijhe. Inte les deus, å Levant, gn a l' [[francoprovinçå]]. == Istwere == L' occitan est, avou l' [[catalan]], on mimbe del famile occitano-catalane, ene des pus viyès familes di lingaedjes romans avou l' galo-roman. Å cmince li catalan eyet l' occitan n' fijhèt k' on seu lingaedje, çou ki fwait k' on dit ossu bén «vî catalan» ki «vî occitan» po lomer ci vî lingaedje la. Catalan ey occitan sont co asteure foirt près l' onk di l' ôte, copurade li variance [[Langdoc|langdocyinne]] di l' occitan. L' occitan a stî on grand lingaedje di culteure tins del [[moyinådje]] e l' [[Urope]], eyet les trobadours (''trobadors'', les cis ki trovèt, do viebe ''trobar'', did la li noûmot walon [[Wikt:troveu|troveu]]). Les troveus ont spårdou so tote l' Urope leus tchants et powezeyes amoureuses. Avou l' impôzucion do [[francès]] på pouvwer royå sol teritwere francès, l' occitan cmince a piede di s' rilomêye a pårti do [[14inme sieke]]. Les côps les pus deurs siconte do lingaedje ont stî dnés tins del [[Revolucion francesse]], cwand li varyisté des lingaedjes esteut veyowe come mançant li revolucion. Mågré k' c' esteut co l' lingaedje djåzé tos les djoûs pa beacôp des djins al campagne disk' al mitan do [[20inme sieke]], il a stî replaecî på francès po les cåzaedjes pus formels et po l' sicrijhaedje. Avou l' sicole obligatwere å cmince do [[20inme sieke]] on va disfinde di cåzer l' lingaedje, come tot avå l' France, avou des pûnixhmints po les efants. Mins nerén, i gn a co al fén do sieke sacwants miyons d' cåzeus d' occitan, copurade amon les viyès djins, et on cmince de ravicaedje, avou des eplaidaedjes en occitan, eyet des scoles wice ki des cours sont dnés en occitan; les ''calendretas''. == Ortografeye == Gn a deus sistinmes ortografikes. Li prumî est lomé «provançalisse», ki shût li manire di scrire da [[Frédéric Mistral]] (ça fwait: eto lomêye «mistralyinne»). I shût assez bén li fonetike et s' mete cwite di totès halcrossès letes, minme le cenes a såme [[croejhetrece]]. Il est shuvou dins tos les pårlers del [[Provance]], mins waire ôte pårt mågré k' il est ossu capåbe d' esse siervou po tote li stindêye di l' occitan. Li deuzinme si lome «classike» u «occitanisse». I s' rashît so les viyès ortografeyes des troveus del Mîtrinne Ådje, et eploye on sistinme di libe prononçaedje a môde des [[betchfessîs scrijhas]] do [[rfondou walon]]. Les eployeus des deus sistinmes sont foirt sovint cohigne cohagne.<ref>Insi les hagnantès reyaccions di lijheus provançalisse å [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå]], k' eployive aprume l' ortografeye classike, pus lådjmint acceptêye des linwincieus ([[Philippe Boula de Mareüil]], Marcel Courthiade✝, Frédéric Vernier, ''De la Provence aux Balkans : discours épilinguistiques autour d’un atlas sonore des langues régionales ou minoritaires d’Europe'', a l' imprimaedje.</ref> == Egzimpes di tecse == === Declaråcion univiersele des droets del djin === * e-n occitan: ''Totes los èssers umans naisson liures e egals en dignitat e en dreches. Son dotats de rason e de consciéncia e se devon comportar los unes amb los autres dins un esperit de fraternitat.'' * ratournaedje e walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k' est d' leu dignité et d' leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s' kidure inte di zels come des frés.<ref>Prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]].</ref> === Li bijhe et l' solea === Vocial deus sôres d' ortografeye pol court tecse del fåve Ezope «[[Li bijhe et l' solea]]», po èn accint d' l' occitan ki n' est nén e l' Provance (c' est dins les [[Cevenes]]). * ortografeye mistralyinne: ''La rispo e lou sourel se carcagnàvou ; cadun das dous afourtissiè qu'èro lou mai fort, quand veguèrou un viajaire que veniè, tout enmantelat. Faguèrou la pacho per dire que lou que capitariè de li faire toumba soun mantèl seriè vist coumo lou mai fort. Adounc la rispo se meteguè à boufa que desbanavo lous biòu, à boufa tant que poudiè, mè mai boufavo, mai s'acatavo lou viajaire din soun mantèl, fai qu'à la fi la rispo abandounè. Adounc lou sourel acoumencè de lusi e après un moumen, lou viajaire, qu'èro rescaufat, levè soun mantèl. Es coumo acò qu'à la rispo li fouguè recouneisse que lou sourel èro lou mai fort das dous.'' * ortografeye classike: ''La rispa e lo sorelh se carcanhavan ; cadun das dos afortissiá qu'èra lo mai fòrt, quand veguèron un viatjaire que veniá, tot emmantelat. Faguèron la pacha per dire que lo que capitariá de li faire tombar son mantèl seriá vist coma lo mai fòrt. Adonc la rispa se meteguèt a bofar que desbanava los buòus, a bofar tant que podiá, mès mai bofava, mai s'acatava lo viatjaire dins son mantèl, fai qu'a la fin la rispa abandonèt. Adonc lo sorelh acomencèt de lusir e après un moment, lo viatjaire, qu'èra rescaufat, levèt son mantèl. Es coma aquò qu'a la rispa li foguèt reconéisser que lo sorelh èra lo mai fòrt das dos.<ref>Pol ratournaedje e walon, loukîz «[[Li bijhe et l' solea (fåve do vî vî tins)]]»</ref> == Divintrinne hårdêye == * [[Pwetî#Lingaedjes]] == Difoûtrinnès hårdêyes == * (sol [[Wiccionaire]]) ** [[Wikt:Categoreye:Occitan|Totes les pådjes so l' occitan dedja studyîs e walon sol Wiccionaire]] ** [[Wikt:Categoreye:Mots occitans|Totes les mots occitans dedja studyîs e walon sol Wiccionaire]] ** [[Wikt:Sipeciås:Pages_liées/Modele:oc|Sacwants mots walons ratournés e-n occitan]] * [http://oc.wikipedia.org Wikipedia en occitan] * [http://occitanet.free.fr Cours d' occitan] * [http://www.radiolengadoc.com Radio en occitan] * [http://amourdelire.free.fr/diccionari/ Diccionari general occitan de cantalausa] == Sourdants et pî-notes == {{Commonscat|Occitan language|l&nbsp;occitan}} {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:France]] [[Categoreye:occitan|*]] j3pa2kv7gds1by3zsilwa7mq1bloh0a 4 1043 428047 378455 2026-10-31T20:30:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428047 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Wikipedia|Istwere do Wikipedia walon]] <div style="float:right"> __TOC__ </div> == 2003 == ;15 di djun: * prumirès sayes avou on wikipedia astalé so ene copiutrece nén raloyeye al daegntoele; li båze di dnêyes a stî disfacêye et ricminceye sacwants côps ;22 d' djun: * kimince d' ene saye pus serieuse, avou ene eterface a mitan ratournêye * prumîs årtikes ;20 d' djulete: * wikipedia.walon.org est veyåve del daegntoele; * l' éndjole n' est nén sol daegntoele, li wikipedia est veyåve avou on ridjiblaedje di pôrts (wikipedia.walon.org:80 -> chanae.walon.org:2323 -> test:80 (lodjoe pa drî on côpe feu) * les årtikes kimincèt a-z aparexhe so [[Google]] ;15 d' octôbe: * sayes avou IPv6 ;22 d' octôbe: * li wikipedia est displaecî so l' éndjole k' est direk sol daegntoele, ca i gn aveut des problinmes po scrire a pårti des betchteus Microsoft cåze do rdjiblaedje di pôrts. ;13 di nôvimbe: * prumî candjmint anonime d' ene pådje * prumî årtike ([[Transene]]) sicrît pa èn uzeu anonime ;16 di nôvimbe: * prumî uzeu eredjîstré ;17 di nôvimbe: * novele copiutrece et novelès plakes ;18 di nôvimbe: * li 500inme årtike ([[Viyaedjes rebanés di Walonreye]]) * li nouve deure plake toume e rak :-( ;19 di nôvimbe: * rapexhaedje del modêye do 17 di nôvimbe; et di sacwants årtikes == 2004 == ;1î d' djanvî: * 700inme årtike ([[Noere Aiwe]]) ;(åtoû do) 20 d' djanvî * 1.000ime årtike ;3 d' fevrî: * Gråces a [[w:en:User:Nohat|Nohat, do wikipedia en:]], nos avans ene bele imådjete walonijheye. ;13 di fevrî: * Prumire bouye direk so les fis, do deuzinme grand bouteu : li [[Uzeu:Lucyin|Lucyin]]. * (cåzu) li prumî conflit d' editaedje; avou deus uzeus candjant l' minme pådje ([[Boûkete]]) (cåzu) e minme tins * Prumirès sayes avou l' [[Uzeu:R. Giskard Reventlov|robot]] po les loyéns eterlingaedjes. ;19 di måss: * li prumî canvolant a vni dbrôler les pådjes ;3 d' may: * les loyéns eterlingaedje viè l' walon rotèt asteure ;4 di may: * kimince do bagaedje viè les sierveus di wikipedia.org ;18 di may: * 2000inme årtike ([[Emacralé mot]]) ;djulete-awousse: * 3000inme årtike ;21 di decimbe: * arivêye do troezinme grand bouteu ([[Uzeu:Jean-Pol GRANDMONT|Jean-Pol GRANDMONT]]), ki fjha-st on fel ovraedje so les [[tchampions]], eyet evoyî bråmint des imådjes di cwålité. == 2005 == ;9 di djanvî: * 4.000 årtike ([[liken]]) ;14 di måss: * arivêye do cwatrinme grand contribouweu ([[Uzeu:Tiri|Tiri]]) ; 15 d' avri: * enondaedje di [[Wikinoveles]] ; 22 d' may * arivêye do cénkinme grand bouteu ([[Uzeu:Waelsch|Waelsch]]) ;9 di djun * 5.000 årtikes ;1î d' nôvimbe * 6.000 årtikes, avou l' årtike so [[Hodrémont]]. ;16 di decimbe * Prumî ovraedje da [[Uzeu:Djoseph|Djôzef Mahin]], ki dene tenawete on côp di spale, et fé si ptite pådje tote les samwinnes, totes les cwénzinnes. == 2006 == ; 15 di fevrî * Prumî ovraedje da [[Uzeu:Karima|Karima]], ene djinteye bouteuse ki rcopeye des viyes u des novelès intrêyes. ; diviè li 1î d' may: * 7.000 årtikes ; 2 d' djun: * li robot [[Uzeu:R. Giskard Reventlov|R. Giskard Reventlov]] a-st asteure on vraiy livea d' robot. ; li 6 di decimbe: * 8.000 årtikes == 2007 == ; li 28 di måss * Prumî mot do motî apoirté eyet scrît tot seu pa [[Uzeu:Fbaudoux ir|Francis Baudoux]]. ; li 6 di djun : 9000 intrêyes. Li 9000inme, c' est so l' [[LUB]]. == 2008 == Sins fé do ronflant, li Wiki walon passe les 10.000 intrêyes diviè l' 20 di måss. Portant, n' a nén des masses di djintis bouteus. == 2009 == Diviè l' 15 di djanvî, les prumirès pådjes do [[esplicant motî do walon|motî]] atacnut a baguer eviè l' [[Wikt:Mwaisse pådje|Wiccionaire]]. Les viyes dimorront sol wikipedia, mins ni s' recråxhront pus, apus ki po des hårdêyes aviè l' eciclopedeye. Li 18 di fevrî, li Wikipedia walon avind les 1100 intrêyes. Li 1100inme, c' est l' årtike so [[Jo Duchesne]]. == 2010 == Li Wiki walon porshût s' voye [[Wikt:tricnonote|tricnonote]]. [[Wikt:Pont d' noveles, bounès noveles|Pont d' noveles]].... co pont dès ptits bouteûs d'l' ombe èt kî dimèrenut ! Kékes bokets d' ene novele uzeuses : [[Uzeu:Djihinne|Djihinne]] : * [[wespî]] * [[coirdon d' botroûle]] == 2020 == Li Wikipedia walon a 13464 årtikes å [[7 d' avri]]. iviwkcs7m2yq6is9i9me92yywznooz6 0 1132 427740 414884 2026-10-31T19:18:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427740 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse payis}} L' '''Oucrinne''' est on payis d' [[Urope]] di l' Ess, avou ene coisse sol [[Noere Mer]] å sud, eyet des frontires avou l' [[Rûsseye]] a l' ess, li [[Belarusse]] å nôr eyet l' [[Pologne]], li [[Eslovakeye|Slovakeye]], li [[Hongreye]], li [[Roumaneye]] eyet li [[Moldaveye]] a l' [[ouwess]]. == Istwere == L' Oucrinne fourit li prumî Estat slåve lomé li "Rûss di Kiyev". Ci-ci divna rade li pus grand et l' pus pouxhant Estat d' [[Urope]] inte les [[10inme sieke|10inme]] et [[11inme sieke]]s. C' est ç' [[vî payis]] ki les nåcionålisses oucrinnyins des siekes shuvants vont todi rahoukî. Pus tård, li Rûss di Kiyev di Kiev serè aflåwi pa les dvintrinnès margayes eyet les [[avayixhhaedjes]] des [[Mongol]]s. Ça fwait k' i fourit rmetou avou l' Grande Dutcheye di [[Litwaneye]] et pus tård dins l' [[Confederåcion litwano-polonesse]]. Å mitan do [[17inme sieke]], i s' raskepia on novea estat oucrinnyin otonome, li "Hetmanate cozake". Ci-cial dura dpus d'&nbsp;on sieke, mågré l' pression del [[Moscoveye]]. Al difén do [[18inme sieke]], li cinte eyet l'&nbsp;[[ess]] do teritwere oucrinnyin fourît magnîs pa l'&nbsp;[[Impire rûsse]], adon ki l'&nbsp;ouwess do payis esteut prins pa l'&nbsp;[[Otriche-Hongreye]]. Après l'&nbsp;Revolucion rûsse di [[1917]], l'&nbsp;Oucrinne divna on [[dislaxhî payis]] ene troclete d' anêyes, disk'&nbsp;e [[1920]]. Li payis fourit rconcwerou pa l'&nbsp;Rodje Årmêye, ki s'&nbsp;bata siconte di l'&nbsp;årmêye nåcionålisse da Petlioura, del blanke årmêye (tsarisse) da Denikine, eyet di l'&nbsp;årmêye di l'&nbsp;anårtchisse [[Nestor Maxhno]]. Dispoy don, l'&nbsp;Oucrinne fourit ene pårteye di l'&nbsp;[[URSS|Union sovietike]]. Ey esse rascråwêye di deus grandès pômagnes (e [[1921]]-[[1922]] eyet [[1932]]-[[1933]]) ki vont touwer 8 miyons d' djins. La [[Deuzinme guere daegnrece]] è touwrè co 7 miyons di pus. L' Oucrinne ridivna indepindante e [[1991]] après l' fén di l' Union sovietike. Et onk des mimbes askepieus del [[Kiminålté des Estats indepindants]]. Fén [[2013]], li prezidint rfuza l' acoird economike avou l' [[Kiminålté uropeyinne]]; des revinteus pro-Urope, avou l' aspalaedje direk di l' ambassade des Estats-Unis, ocupît adon [[Kiyev]]; li [[20 di fevrî]] [[2014]], on saetcha å [[fuzik]], avou 75 moirts, ossu bén do costé des revinteus ki del police. Li prezidint sina-st adon, avou des rprezintants des revinteus, eyet avou l' waeranteye di l' Union Uropeyinne, ene påye. Mins cist acoird fourit disdit l' djoû minme pa les revinteus. Li [[22 d' fevrî]] li prezidint cwita Kiyev po [[Xharkov]], et fourit schapé d' esse touwé pa ene accion comando del Rûsseye. Ene pårteye do pårlumint vôta si disdjocaedje, mins nén del manire scrîte dins l' constitucion; c' est pocwè po des djins k' i gn a c' est on côp d' Estat k' i gn a yeu. Et tot ossu rade i gn a-st avou des revintreyes siconte les novelès otorités, dins tote li nonne et l' levant do payis. El [[Crimêye]], li prezince militaire del [[Rûsseye]] (dispoy les anêyes 1990 li Rûsseye aveut-st èn acoird avou l' Oucrinne), espaitcha l' årmêye oucrinnyinne di macsåder les revinteus k' estént siconte do novea govienmint. Et les crimeyins ont adon polou vôter on referandom po dmander a esse raloyîs al Rûsseye, çou ki fourit accepté pa cisse-ciale li [[16 di måss]] [[2014]]. Dins les ôtès redjons, des groupes nazis et pus tård l' årmêye, ont polou touwer ou eprijhnî les måcontins. A [[Odessa]] pol moens ene céncwantinne di djins ont stî broûlés evike el Måjhone des Sindicats. A [[Marioupol]] on-z a saetchî al mitrayeuse so les pro-federålisses et ndè touwer sacwants. Les oblasti di Donetsk et Lougansk si declarént republikes populaires et n' ricnoxhèt nén les otorités d' Kiyev. Li govienmint oucrinnyin, evoye l' årmêye (mins sins declarer l' estat d' guere, la ki l' Fond Daegnrece ezès Manoyes ni prestêye nén des cwårs a des payis e guere). Après des grands combats, avou des meyes di sôdårds touwés, et ostant d' civils, et pus d' ene cintinnes di tanks et cåzu tos ls avions distrûts, li roye di front s' a stabilijhî et l' govienmint d' Kiyev fourit-st oblidjî d' accepter des acoirds di påye sinés a [[Minsk]] e Belaruss. Ces acoirds sont waerantis pal France, l' [[Almagne]] et l' Rûsseye, et djhèt ki l' Oucrinne doet esse federålijheye. Mins nerén, les acoirds ni sont nén respectés, Kiyev ni vout nén d' ene federåcion, et fwait-st on blocusse economike åzès redjons controlêyes påzès federålisses. Do côp, les loyéns di ces redjons la avou l' restant d' l' Oucrinne si disfijhèt, et c' est les loyéns avou l' Rûsseye ki s' rafoircixhèt. E [[2022]], c' esteut l' [[guere d' Oucrinne]]. == Politike == Li prumî prezidint est [[Leonid Koutchma]], lomé e [[1994]], et rlomé e [[1999]]. Il a stî acuzé d' espaitchî l' liberté des [[gazete]]s. E [[2004]], c' est [[Viktor Yushchenko]] ki dvént prezidint eyet l' payis si mete co pus do costé des [[Estats-Unis]]; les vôtaedjes ont stî foirt discutés. E [[2010]], c' est [[Viktor Yanukovych]] ki dvént prezidint. Lu esteut purade mitan voye, sayant d' aveur des benefices ossu bén avou l' [[Rûsseye]] k' avou l' [[Union Uropeyinne]]. E [[2014]], li prezidint est tchessî voye pa des revintaedjes nåcionålisses. Dispoy adon, li payis est politicmint foirt cschoyou, et prinde li voye del Somaleye, avou des tchîfs di guere et des mafias coinreces ki s' dispitèt po controler çou k' i dmeure di l' economeye. Li situåcion des libertés est foirt måle, avou des assazinats di politikes et d' gaztîs, ene [[guere civile]], l' interdijhaedje di pårtis, et minme di mots. E 2016, il ont espaitchî di s' raloyî azès [[waibe (Daegntoele)|waibes]] di Rûsseye (avou ene cawete .ru), come [[Odnoclasniki (Rantoele di soçnaedje)|Odnoclasniki]].<ref>Racsegne dinêye pa ene Oucrinnresse e moes d' djun 2017.</ref> Divant l' [[guere d' Oucrinne]], c' esteut l' prezidint [[Vladimir Zelanski]] k' aveut stî eléjhou. == Redjons == [[Imådje:Ukraine map (disputed territory).png|thumb|320px|Mape di l' Oucrinne (clitchîz po-z agrandi).]] L' Oucrinne est pårteye e 24 redjons (''oblasti'', singulî - ''oblast''), ene republike otonome (''avtomnaya respublika'') el [[Crimêye]], et deus municipålités (''mista'', singulî - ''misto'') avou on statut di redjon, [[Kiyev]] eyet [[Sebastopol]]. Dispoy [[2014]] li Crimêye e Sebastopol sont mimbes del Federåcion d' [[Rûsseye]]; ey ene boune pårteye des oblasti di [[Lougansk]] et [[Donetsk]] ont divnou des ''republikes populaires'' foû do controle di Kiyev. == Djeyografeye == Grandès veyes: * [[Kiyev]] (''Kiyiv''; 2,6 miyons d' dimorants) * [[Xharkov]] (''Xharkiv'', 1,5 miyon) * [[Dniepropetrovsk]] (1,2 miyons) * [[Odessa]] (1,2 miyon) * [[Donetsk]] (1,1 miyon) * [[Lviv]] (0,8 miyon) Ôte rilomêye veye : * [[Tchernigov]], avou s' [[forbot]] [[Tchernobil]] kinoxhou dispu si rascråwe nawearinne. == Economeye == Li [[manoye]] di l' Oucrinne, c' est l' [[grivna]]. L' Oucrinne est cnoxhowe come payis espôrteu d' [[frumint]]. Elle a des [[cintråles nawearinnes]] (come a [[Tchernobil]]), mins pont d' gåz. Elle è prind so les adujhoes ki minèt li gåz [[Rûsseye|rûsse]] eviè l' [[Urope]]. Li Crimêye est rlomêye po s' [[tourisse]]. == Populåcion == D'&nbsp;après li ricinsmint di 2001: * Oucrinnyins: 77,8% * Rûsses: 17,3% * Bielorûsses: 0,6% * Tatårs del Crimêye: 0,5% * Moldåves: 0,5% * Bulgåres: 0,4% * Hongrwès: 0,3% * Roumins: 0,3% * Polonès: 0,3% * Djwifs: 0,2% * Greks: 0,2% * Årmenyins: 0,2% * Tatårs: 0,2% * ôtes: 0,2% == Culteure == Li [[Lingaedje oficir|lingaedje oficire]] est l'&nbsp;[[oucrinnyin]], mins i gn a eto 13 ôtes lingaedjes minoritaires di ricnoxhous (emey zels li [[rûsse]] a l'&nbsp;ess do payis eyet el [[Crimêye]]). == Difoûtrinnès hårdêyes == * {{uk}} [http://www.kmu.gov.ua Waibe do govienmint oucrinnyin] * {{uk}} [http://www.rada.gov.ua Verhovna Rada Waibe do pårlumint oucrinnyin] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20101013014506/http://ukrainian.su/en/ Fotos d' Oucrinne] == Sourdant == [[Categoreye:Oucrinne|*]] [[Categoreye:Payis]] [[Categoreye:Urope levantrece]] irng9skzb8fcmc8h1yun8djxbcdogsz 0 1380 427592 421269 2026-10-31T18:53:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427592 wikitext text/x-wiki Li '''Nidjeria''', c' est on payis d'&nbsp;[[Afrike]] coûtchantrece, so l'&nbsp;[[Oceyan Atlantike]], avou des frontires avou li [[Benin]], li [[Nidjer]], li [[Tchad]] eyet li [[Camrone]]; si mwaisse-veye est [[Abuja]]. Li Nidjeria est on impôrtant produjheu di [[petrole]] eyet mimbe di l'&nbsp;[[OPEP]]. {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300px" |+ <span style="font-size:large;">'''Republike federåle do Nidjeria'''<br /> '''Federal Republic of Nigeria'''</span> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align:center; width:100%;" |- align=center style="vertical-align: middle;" | {{drapea|Nigeria|Nidjeria|do}} | |- | ([[Drapea do Nidjeria|Detays]]) | ([[Åres nåcionåles do Nidjeria|Detays]]) |} |- | align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px solid gray;"|<font size="-1">''[[Divize]] nåcionåle: Peace and Unity, Strength and Progress''<br /> ''(Påye eyet Unité, Foice eyet Progrès)''</font> |- | align=center colspan=2|[[Imådje:LocationNigeria.png|250px|Eplaeçmint do Nidjeria sol bole daegnrece]] |- |[[Lingaedje oficir]] || [[inglès]] |- |[[Mwaisse-veye]] || [[Abuja]] <!-- Djivêye des rwès, ou Djîveye des prezidints --> |- |[[Prezidints do Nidjeria|Prezidint]] || [[Bola Tinubu]] |- |[[Sitindêye]] &nbsp;- Totåle <br /> &nbsp;- % aiwe |[[Djivêye des payis, d' après leu stindêye|Classé 31inme]]<br /> 923.768&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]<br /> 1,4% |- |[[Populåcion]] &nbsp;- Totåle (estim. [[2012]]) <br /> &nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]] |[[Djivêye des payis, d' après leu populåcion|Classé 7inme]]<br /> 170.123.740&nbsp;dimorants<br /> 184.2&nbsp;djins/km² |- |[[Indepindince]]<br />&nbsp;- Date</td> |do [[Rweyåme Uni]]<br />[[1î d' octôbe]] [[1960]] |- |[[Manoye]] || [[Naira]] |- |[[Coisse d' eureye|Coisse d'&nbsp;eureye]] || [[Tins univiersel cowordoné|UTC]] +1 |- |[[Imne nåcionå]] || ''[[Arise Oh Compatriots, Nigeria's Call Obey]]'' |- |[[Dominne Internet]] || .NG |- |[[Djivêye des indicatifs telefonikes eternåcionås|Indicatif telefonike]] || 234 |} == Istwere == L'&nbsp;[[Impire Kanem-Bornu]] près do [[Lak Tchad]] domina li pårteye nôr do Nidjeria so 600&nbsp;ans, ki propspera come pont d'&nbsp;discandje dins l'&nbsp;voye di comiece nôr-sud inte les [[Berberes]] eyet les djins des aforesses. Å cmince do [[19inme sieke]], [[Usman dan Fodio]] rashonna l'&nbsp;pupårt des redjons do nôr dizo l'&nbsp;minance d'&nbsp;èn impire mozlimî cintré so Sokoto. Å sud-ouwess, les rweyåmes d'&nbsp;[[Oyo]], eyet å sud-ess, li [[rweyåme do Benin]], ont ambedeus diswalpé des sistinmes d'&nbsp;organizåcion politike ezès [[16inme sieke|16inme]] eyet [[17inme sieke]]s. Li [[Benin]] esteut noté po ses ovraedjes d'&nbsp;[[årt]] di grande cwålité d'&nbsp;ivwere, bwès, bronze eyet di djaene keuve. Ezès [[17inme sieke|17inme]] disk'&nbsp;å [[19inme sieke]]s, des comierçants uropeyins ont basti des poirts sol coisse pol crexhant trafic di [[siclåvaedje|sclåves]] a destinåcion di l'&nbsp;Amerike. Li comiece di prodûts a replaecî li comiece di sclåves e [[19inme sieke]]. Li ''Royal Niger Company'' (Cpagnêye Rweyåle do Nidjer) fourit askepieye på govienmint [[Rweyåme Uni|britanike]] e [[1886]]. Li Nidjeria divna-st on protectorat britanike e [[1901]], eyet ene coloneye e [[1914]]. Cåze del crexhince do [[nåcionalisse]] nidjerian après li [[deuzinme guere daegnrece]], les britanikes candjît li statut del coloneye viè ene oto-goviernance so ene båze federåle. Li Nidjeria si dislaxha po d'&nbsp;bon e [[1960]], et fôrmer ene federåcion di troes redjons, tchaekene wårdant ene grande pårt d'&nbsp;oto-goviernance. E [[1966]], deus côps d'&nbsp;Estat onk après l'&nbsp;ôte pa des diferins groupes d'&nbsp;oficîs di l'&nbsp;årmêye impôzît on pouvwer militaire so l'&nbsp;payis. Les mineus do deuzinme côp d'&nbsp;Estat sayît d'&nbsp;acrexhe li pouvwer do govienmint federå, eyet replaecî les govienmints redjonås pa 12 govienmints d'&nbsp;estats. Les Igbos [[Categoreye:Nidjeria|*]] 6typ9tifh92qyhx5gnz1qf9lg6vw5wd 0 1484 427741 421929 2026-10-31T19:18:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427741 wikitext text/x-wiki Li '''Vietnam''', c' est on payis d'&nbsp;[[Azeye]] do sudess; ses vijhéns, c' est: li [[Cambodje]], li [[Lawosse]] eyet l' [[Chine]]. <table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300px"> <caption><font size="+1">'''Republike socialisse do Vietnam'''<br /> '''Cộng Hoà Xã Hội<br />Chủ Nghĩa Việt Nam'''</font></caption> <tr><td style="background:#efefef;" align="center" colspan=2> <table border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"> <tr> <td align="center" width="140px">[[Imådje:Flag of Vietnam.svg|125px]]</td> <td align="center" width="140px">[[Imådje:Emblem of Vietnam.svg|85px]]</td> </tr> <!-- <tr> <td align="center" width="140px">([[Drapea di Xxxxx|Detays]])</td> <td align="center" width="140px">([[Åres nåcionåles di Xxxxx|Detays]])</td> </tr> --> </table> </td></tr> <tr><td align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px solid gray;"><font size="-1">''[[Divize]] nåcionåle: Độc lập, tự do, hạnh phúc<br /> (indepindince, liberté, bouneur)''</font></td></tr> <tr><td align=center colspan=2>[[Imådje:Vietnam in its region.svg|300px]]</td></tr> <tr><td>[[Lingaedje oficir]] </td><td>[[vietnamyin]]</td></tr> <tr><td>[[Mwaisse-veye]] </td><td>[[Hà Nội]]</td></tr> <tr><td>[[Djivêye des prezidints do Vietnam|Prezidint]]</td><td>'''Nguyễn Minh Triết'''</td></tr> <tr><td>[[Djivêye des prumîs minisses do Vietnam|Prumî minisse]]</td><td>'''Nguyễn Tấn Dũng''']</td></tr> <tr> <td>[[Sitindêye]] <br />&nbsp;- Totåle <br />&nbsp;- % aiwe</td> <td>[[Djivêye des payis, d' après leu stindêye|Classé 65inme]] <br /> 332.698&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]] <br /> 13%</td></tr> <tr> <td>[[Populåcion]] <br />&nbsp;- Totåle ([[2015]]) <br />&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]</td> <td>[[Djivêye des payis, d' après leu populåcion|Classé 14inme]] <br /> 91.700.000&nbsp;dimorants <br /> 276&nbsp;djins/km² </td></tr> <tr> <td>[[Indepindince]] <br />&nbsp;- Declarêye <br />&nbsp;- Ricnoxhowe </td> <td>del [[France]] <br />[[2 d' setimbe]] [[1945]] <br />[[1954]]</td></tr> <tr><td>[[Manoye]] </td><td>[[Dong]] (VND)</td></tr> <tr><td>[[Coisse d' eureye|Coisse d'&nbsp;eureye]] </td><td>[[Tins univiersel cowordoné|UTC]] +7</td></tr> <tr><td>[[Imne nåcionå]] </td><td>''[[Tiến Quân Ca]] (les tropes avancixhèt)''</td></tr> <tr><td>[[Dominne Internet]] </td><td>.VN</td></tr> <tr><td>[[Djivêye des indicatifs telefonikes eternåcionås|Indicatif telefonike]] </td><td>84</td></tr> </table> == Istwere == Li [[France]] ocupa tot l'&nbsp;Vietnam e [[1884]], po ndè fé ene coloneye come pårteye di l'&nbsp;[[Indochine]]. Tins del [[deuzinme guere daegnrece]], li [[Djapon]] tchessa les francès et s'&nbsp;rinde mwaisses do Vietnam (et di tote li redjon). Al fén del guere, les vietnamyins declarèt leu-z indepindance e [[1945]]; mins nerén li France, avou l'&nbsp;aidance des [[Estats Unis]], saye di rprinde li controle di l'&nbsp;ancyinne coloneye. S'&nbsp;eshût ene guere inte li Vietnam eyet l'&nbsp;[[France]], li [[guere d' Indochine]], ki finirè-st e [[1954]] avou l' [[batreye di Ðiện Biên Phủ]]; li France k'&nbsp;a pierdou l'&nbsp;guere, si rsaetche do payis; mins al conferince di Djeneve, li payis est pårti e deus, timporairmint; a bijhe li teritwere controlé påzès comunisses, a nonne li teritwere controlé påzès foices siconte-comunisses. E djun [[1956]], gn åreut dvou awè des eleccions djeneråles po reyunifyî l' payis. Mins li govienmint do sud Vietnam da [[Ngo Dinh Diem]], sotnou pås [[Estats Unis]], rifuza del fé, peu k'&nbsp;ele soeyexhe wangneyes påzès comunisses gråces al popularité da [[Ho Chi Minh]]. L'&nbsp;aidance economike et militaire des [[Estats Unis]] å Sud-Vietnam crexha tot åd dilong des [[anêyes 1960]], po sayî d'&nbsp;bate les comunisses dins l'&nbsp;guere inte li sud eyet l'&nbsp;nôr do payis. Mins nerén, l'&nbsp;årmêye estazunyinne si rsaetcha do payis e [[1973]], et deus anêyes pus tård l'&nbsp;årmêye do Nôr-Vietnam prinda les dierinnès veyes do Sud-Vietnam, finixhant-st insi li reyunifiaedje do payis. Li guere fijha 3.800.000 moirts, eyet des distrujhaedjes economikes ey ecolodjikes k'&nbsp;ont co des consecwinces des dijhinnès d'&nbsp;anêyes pus tård. == Politike == Li Vietnam est ene [[republike]]. Li droet d'&nbsp;vôte est acoirdé a tot citweyin di pus di 18 ans. Li [[prezidint]] est li tchîf di l'&nbsp;Estat, dismetant kel prumî minisse est li tchîf do govienmint. Li prezidint est lomé på pårlumint. [[Trần Đức Lương]] est prezidint do payis dispoy li [[24 di setimbe]] [[1997]]. Li sistinme djudiciaire est fondé sol droet francès eyet so les teyoreyes comunisses. Li pouvwer ledjislatif est egzercé pa ene seule tchambe, compôzêye di 450 sidjes ranovlés tos les 5&nbsp;ans. Li lingaedje oficir, li [[vietnamyin]], si scrît oficirmint avou l'&nbsp;[[alfabet latén]], et çoula dispoy [[1918]]. Li sistinme di romanijhaedje eployî si lome ''[[quốc ngữ]]''; c'&nbsp;est onk des råles lingaedjes d'&nbsp;[[Estreme Oryint]] a aveur discandjî des caracteres chinwès viè l'&nbsp;[[alfabet latén]]. == Provinces == Li Vietnam est pårti e 58 provinces et 3 municipålités. Les 58 provinces sont (avou leus mwaisses-veyes)&nbsp;: [[An Giang]], [[Bắc Giang]], [[Bắc Kạn]], [[Bạc Liêu]], [[Bắc Ninh]], [[Bà Rịa-Vũng Tàu]] ([[Ba Ria]]), [[Bến Tre]] ([[Ben Tre]]), [[Bình Định]], [[Bình Dương]], [[Bình Phước]], [[Bình Thuận]] ([[Phan Thiet]]), [[Cà Mau]], [[Cần Thơ]], [[Cao Bằng]], [[Đắc Lắc]], [[Da Nang|Đà Nẵng]], [[Đồng Nai]], [[Đồng Tháp]], [[Gia Lai]], [[Hà Giang]], [[Hải Dương]], [[Hà Nam]], [[Hà Tây]], [[Hà Tỉnh]], [[Hòa Bình]], [[Hưng Yên]], [[Khánh Hòa]] ([[Nha Trang]]), [[Kiên Giang]], [[Kon Tum]], [[Lai Châu]], [[Lâm Đồng]], [[Lạng Sơn]], [[Lào Cai]], [[Long An]], [[Nam Định]], [[Nghệ An]], [[Ninh Bình]], [[Ninh Thuận]], [[Phú Thọ]], [[Phú Yên]], [[Quảng Bình]] ([[Ba Don]]), [[Quảng Nam]], [[Quảng Ngãi]], [[Quảng Ninh]], [[Quảng Trị]], [[Sóc Trăng]], [[Sơn La]], [[Tây Ninh]], [[Thái Bình]], [[Thái Nguyên]] ([[Thai Nguyen]]), [[Thanh Hóa]] ([[Thanh Hoa]]), [[Thừa Thiên-Huế]], [[Tiên Giang]], [[Trà Vinh]], [[Tuyên Quang]], [[Vĩnh Long]], [[Vĩnh Phúc]], [[Yên Bái]]. Et les troes municipålités: [[Hải Phòng]], [[Hà Nội]], [[Thành phố Hồ Chí Minh]] ([[Sài Gòn]]) == Djeyografeye == Li Vietnam est on payis d'&nbsp;Azeye do sud-ess, avou pus di 3.000 kilometes di coisses sol [[golfe di Taylande]], li [[golfe do Tonkin]], eyet li [[mer di Chine]]; et des frontires avou li [[Chine]], li [[Lawosse]] eyet li [[Cambodje]]. Il a-st ene fôme di lete '''S''', lådje å nôr (600 km) ey å sud (400 km) et foirt sitroet å mitan (50 km - province di [[Quảng Bình]]); si stindêye est di 332.698&nbsp;km² avou 4.200&nbsp;km² d'&nbsp;aiwes teritoriåles; li pus longowe distance inte li nôr eyet l'&nbsp;sud est di 1.650&nbsp;km. A nonne do payis, li climat est tropicå, dismetant k'&nbsp;a bijhe c'&nbsp;est on climat di mousson; li såjhon des plouves kimince al mi-may et fini al mi-setimbe. Li crouweur moyene est di 84% so l'&nbsp;anêye. Les plouves sont di 120 a 300 cintimetes so l'&nbsp;anêye; eyet les timperateures varièt di 5&nbsp;°C a 37&nbsp;°C so l'&nbsp;anêye. Li [[mont Ngoc Linh]], 3.143&nbsp;metes hôt, est li pont l'&nbsp;pus hôt do payis. == Economeye == [[Imådje:Phường 2, tp. Vũng Tàu, Bà Rịa - Vũng Tàu, Việt Nam Tượng Chúa Giêsu Kitô - panoramio.jpg|gauche|vignette|214x214px|Li Crisse di [[Vung Tau]].]] == Djins == == Culteure == <table border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0"> <caption><font size="+1">'''fiesses'''</font></caption> <tr> <th style="background:#efefef;">Date</th> <th style="background:#efefef;">No e walon</th> <th style="background:#efefef;">No so plaece</th> <th style="background:#efefef;">Rimarkes</th> </tr> <tr> <td>[[1î d' djanvî]]</td><td>Novelan</td><td>Tết Tây</td><td></td> </tr><tr> <td>mi-[[djanvî]] ou cmince di [[fevrî]]</td><td>Novelan chinwès lunaire</td><td>Tết Nguyên Đán</td><td>fiesse so cwate djoûs, li dierin di l'&nbsp;anêye di dvant et les troes prumîs del novele anêye</td> </tr><tr> <td>[[30 d' avri]]</td><td>Djoû del liberåcion</td><td>Ngày Giải Phóng</td><td>Prijhe di Saigon e [[1975]]</td> </tr><tr> <td>[[2 d' setimbe|2&nbsp;d'&nbsp;setimbe]]</td><td>Djoû d'&nbsp;l'&nbsp;indepindince</td><td>Quốc Khánh</td><td></td> </tr> </table> [[Categoreye:Vietnam|*]] 0r6x3uzxg3p0bhrjsmjos8abkztzokl 0 1537 427543 413415 2026-10-31T18:46:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427543 wikitext text/x-wiki '''Bihin''' (fr: ''Bihain'') est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou l' [[Viye Såm]]. * Limero del posse: '''6690''' (vî limero '''6689''') * Limero diyalectolodjike: '''B&nbsp;6''' * Arondixhmint: [[Bastogne]] * Sipotaedje: L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do tîxhon "Büsungen" (amon les cis Buzo). Vîs scrijhas: Büsanck, Bysanch (895), Byhen (1497). == No d' plaeces di Bihin == === hamteas === * [[Fraiteure (Bihin)|Fraiteure]] (so plaece ''Frintëre''); * a [[Régné (Bihin)|Régné]]. === ôtès plaeces === {| |- | * a [[Hebronvå (Bihin)|Hebronvå]]; * a [[Otré (Bihin)|Otré]]; * ås [[Pititès Taeyes (Bihin)|Ptitès Taeyes]]; * So l' Âsse-Fagne; * e Brouche-les Fas; * sol Broûlin; * Djinfa; * ås Airtchamps; * Å Fa Djeråd; | * Li Fagne do Clair Tchinne; * Lonfa; * å Favea; * Al Hierdåvoye; * e Maizroûle; * å Monti; * Li Ptite Tchanfa; * å Rafroyin; | * A Rôlayî; * Rozîfa; * El Rowe do Bwès; * Å sårt des Leus; * So li Stokea; * Al Sipinete; * å Tchamp Cabour; * å Tchamp d'&nbsp;Fî. |} === aiwes === * l'&nbsp;Aiwe d'&nbsp;ezès Prés; * l'&nbsp;aiwe do Pont d'&nbsp;Pires. == Djeyografeye == Li [[Barake Fraiteure]], c'&nbsp;est l'&nbsp;deuzinme pus hôte plaece di Walonreye (613&nbsp;m). [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] 3c1j0koor8apgmeka1slqtlxznm9h67 0 1720 427413 410422 2026-10-31T18:30:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427413 wikitext text/x-wiki <center>[[djanvî]] | '''fevrî''' | [[måss (moes)|måss]] | [[avri]] | [[may]] | [[djun]] | [[djulete]] | [[awousse]] | [[setimbe]] | [[octôbe]] | [[nôvimbe]] | [[decimbe]]</center> <center>[[1î d' fevrî|1î]]|[[2 d' fevrî|2]]|[[3 d' fevrî|3]]|[[4 di fevrî|4]]|[[5 di fevrî|5]]|[[6 di fevrî|6]]|[[7 di fevrî|7]]|[[8 di fevrî|8]]|[[9 di fevrî|9]]|[[10 di fevrî|10]]|[[11 di fevrî|11]]|[[12 di fevrî|12]]|[[13 di fevrî|13]]|[[14 di fevrî|14]]|[[15 di fevrî|15]]|[[16 di fevrî|16]]|[[17 di fevrî|17]]|[[18 di fevrî|18]]|[[19 di fevrî|19]]|[[20 d' fevrî|20]]|[[21 di fevrî|21]]|[[22 d' fevrî|22]]|[[23 d' fevrî|23]]|[[24 di fevrî|24]]|[[25 di fevrî|25]]|[[26 di fevrî|26]]|[[27 di fevrî|27]]|[[28 di fevrî|28]](|[[29 di fevrî|29]])</center> ---- {{Wiccionaire|fevrî}} Li '''moes d' fevrî'''<ref>L' uzaedje e walon, po les nos d' moes, c' est d' todi mete li mot «moes» divant l' no do moes.</ref> u li '''ptit moes''', el '''pitit moes''', c' est l' deuzinme [[moes]] do [[calindrî grigoryin]], c' est ossu li pus ptit d' l' anêye avou 28 djoûs (ou 29 djoûs po ls [[anêye bizete|anêyes bizetes]]). Mågré ki l'&nbsp;moes n'&nbsp;est fok 28 ou 29 djoûs long, i gn a-st avou troes côps dins des payis k'&nbsp;i gn a, ene date do '''[[30 di fevrî]]'''. == Lomaedje == Si no vént di ''Februa'', li [[mitolodjeye rominne|diu romin]] do purifiaedje. == Fiesses do moes d'&nbsp;fevrî == * [[2 d' fevrî]] : [[Tchandleuse]] * [[14 di fevrî]]: li fiesse del [[Sint Valéntin]] == {{HDV}} == [[Calindrî]] | [[Calindrî grigoryin]] | [[366 djoûs]] == Sourdant == [[Categoreye:Cronolodjeye]] s7p089milqjss9ztkp4p6hg3pf5vjev 0 1817 427833 410423 2026-10-31T19:48:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427833 wikitext text/x-wiki {{po|Måss|Måss (discramiaedje)}} <center>[[djanvî]] | [[fevrî]] | '''måss''' | [[avri]] | [[may]] | [[djun]] | [[djulete]] | [[awousse]] | [[setimbe]] | [[octôbe]] | [[nôvimbe]] | [[decimbe]]</center> <center>[[1î d' måss|1î]]|[[2 d' måss|2]]|[[3 d' måss|3]]|[[4 di måss|4]]|[[5 di måss|5]]|[[6 di måss|6]]|[[7 di måss|7]]|[[8 di måss|8]]|[[9 di måss|9]]|[[10 di måss|10]]|[[11 di måss|11]]|[[12 di måss|12]]|[[13 di måss|13]]|[[14 di måss|14]]|[[15 di måss|15]]|[[16 di måss|16]]|[[17 di måss|17]]|[[18 di måss|18]]|[[19 di måss|19]]|[[20 d' måss|20]]|[[21 di måss|21]]|[[22 d' måss|22]]|[[23 d' måss|23]]|[[24 di måss|24]]|[[25 di måss|25]]|[[26 di måss|26]]|[[27 di måss|27]]|[[28 di måss|28]]|[[29 di måss|29]]|[[30 di måss|30]]|[[31 di måss|31]]</center> ---- Li '''moes d' måss'''<ref>L' uzaedje e walon, po les nos d' moes, c' est d' todi mete li mot «moes» divant l' no do moes.</ref>, c' est l' troezinme moes do [[calindrî grigoryin]]. C' est ossu l' prumî moes do [[prétins]]. Si no vént di ''Martius'' ([[Måss (diu)|Måss]]), li [[mitolodjeye rominne|diu romin]] del guere. == Fiesses do moes d' måss == *[[17 di måss]] : el [[Sint-Patrik]] (fiesse foirt shuvowe e l' [[Irlande]]) *Des anêyes k' i gn a, cwand elle est timprowe, li fiesse di [[Påke]] tome e moes d' måss (si date est candjante, inte li [[22 d' måss]] eyet li [[25 d' avri]]). == {{HDV}} == [[Calindrî]] | [[Calindrî grigoryin]] | [[366 djoûs]] == Pî-note == [[Categoreye:Cronolodjeye|Mass]] qn6oleia9gsob2fdth2boznlmbobey5 0 1915 427670 423797 2026-10-31T19:06:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427670 wikitext text/x-wiki '''Bôhan''' (fr: ''Bohan'') est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis tchampnwès, rebané avou [[Vresse]]. [[Imådje:0 Bohan - Village 19651503.JPG|thumb|175px|Li Smwès èt l'viyadje]] [[Imådje:0 Bohan - La Semois et le village.jpg|thumb|175px|Li Smwès èt l'viyadje vèyus do "Pont Cassé"]] C'&nbsp;est eto on [[Bôhan (Barvea)|hamtea di Barvea]] * Dimorants: Bohinots, Bohinotes. * Limero del posse: '''5550''' (vî limero '''6868''') * Limero diyalectolodjike: '''D&nbsp;133''' * Eplaecmint sol Daegn: {{sol mape|49_51_48_N_04_53_07_E_region:BE|49°52' N - 4°53' E}} * Arondixhmint: [[Dinant]] * Sipotaedje: Bohinots, bohinotes. * Vîs scrîjhas: Bohan, (1190); Bohain, (1204); Bohaing,(1205); Bouhang,(1226); Beauhaing, (1323); Boheang,(1326). ''Gn a cåzu l' minme no d' viyaedje dilé Derbu : [[Bohon (Barvea)]] (la ki "hon" n' est k' èn accint di "han").'' == Rilidjon == * Eglijhe: Datêye di 1760, dipindant di Méziéres et Reims, come tos les viyaedjes a hintche di [[Smwès]] * Patron: Sint Ledjî. * Dicåces: li ptite, å 15 d' awousse; li grande, li [[dimegne]] d' après l' 2 d' octôbe. == Lingaedje == Li pårler d' Bôhan, c' est l' [[tchampnwès]] Li fråze tipike ''"dèfroume nô fernête"'' (clôs l'&nbsp;[[finiesse]]) mostere li grosse diferince di cåzaedje avou l'&nbsp;Nonne-walon del [[Simwès]]: ''"clôs la vite"''. == Nos d' plaeces == === Hamteas === * li Bwès Djan * Herissårt * La Soce * Les Dolimarts (cinte di vacances) == Istwere == Bôhan esteut l' principåle signeurreye del Måjhon d' Orcîmont; ele aveut stî dnêye å cadet del Måjhon, tot e rsiervant po [[Orcîmont]], li hôte djustice. Hinri d' Bôhan, tcheslî do Tchestea-Rnåd mora l' 10 di djulete 1326. Dins l' eglijhe, on voet co s' pire tombale avou kékes letes ki dmorèt: :LIERS.SIRES.DE.BOHEANG.KVI.DIEX.ASSOLVE.KI.TRESPASSAT.EL.LAN.DE.GRASCE.MIL.CCC.ET XXVI.X.IORS O.MOIS.DI.JULIET. PROYES.POVR SARME. Pus tård, Bôhan a stî dzo l' imprijhe do Signeur d' Olimart, on bandit k' a spolyî les djins d' Bôhan, djusk' a on djudjmint al fén rindou a Lussimbork. == Economeye == Payis d' [[toubak]], avou on miyon et dmey di pîs, abandné après l' [[deuzinme guere daegnrece]]. Djusk' al [[prumire guere daegnrece|guere di 1914]], i gn ourit ene foite activité di clåwtîs al mwin, ki travayént a façon dins leu boutike. Leu foice motrice a stî bén lontins on tchén dins on tabeur. == A vey == Viyaedje di [[frontire]], foirt touristike, putoit izolé dins les meyandes di [[Smwès]], avou on cazer tchampnwès pårticulî. Divant 1940, Bôhan a portant stî rloyî å tram di [[Vresse]]-[[Djedene]] pa deus ponts et on tunel po passer l' cresse eter [[Mambe]] et Bôhan. [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] [[Categoreye:Viyaedjes del Walonreye]] dk0us12jbjpf3xzxwx5kevpkjn88crc 0 1921 427423 423598 2026-10-31T18:32:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427423 wikitext text/x-wiki Li '''Grand Chimai'''<ref>{{Grand comene}}</ref>, c' est ene [[rebanêye comene]] del Walonreye, e l' [[province do Hinnot]]. [[Imådje:Chimay Hainaut Belgium Map.svg|thumb|eplaeçmint del comene el province]] [[Imådje:00 Chimay 1.JPG|thumb|Chimai|275px]] == Mwaissès dnêyes == * Dimorants: 9.867 ([[2002]]) * [[Limero del posse]]: * [[Limero diyalectolodjike]]: * Arondixhmint: [[Twin]] * Sipotaedje: * Sitindêye: 189,19&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]] * Dinsité: 49,79&nbsp;djins/km² == Ban d' Chimai == * [[Chimai (veye)|Chimai]] * [[Baileu]] * [[Bailieve]] * [[Bourlé]] ** [[Scourmont]] * [[L' Ecayire]] * [[Foidjes]] * [[Lompré-el-Fagne|Lompré]] * [[Rieze]] * [[Robchiye]] * [[Sale]] * [[Sint-Rmey]] * [[Li Vå-dlé-Chimai]] * [[Vilé-al-Tour]] * [[Virele]] == A vey == I gn a-st el veye li tchestea des princes di Chimai. Mins copurade l' abeye Notru-Dame di [[Scourmont]], nén lon erî d' la (dilé Foidjes et Bourlé), wice ki des moennes trapisses cistercyins fijhèt les rlomés froumadjes eyet [[bire]] di Chimai. == Sipeciålités == Cisse ''bire trapisse di Chimai'', rodje, bleuwe ou tripe est obtinowe pa on procedé di ''hôt travayaedje'' (a pus di 20°[[digré Celsius|C]]). Pu, gn a-st on deuzinme fermintaedje après l' metaedje ezès botayes. C' est ene bire nén [[pasteurijhaedje|pasteurijheye]]. == Difoûtrinne hårdêye == [http://www.chimay.be/ Waibe des ''Bires di Chimai''] {{ProvinceHinnot}} {{commonscat|Chimay}} [[Categoreye:Veye di Walonreye]] [[Categoreye:Comene di Walonreye]] haoqviy55ut23ou9ade1zntu696axo2 0 1950 427456 417369 2026-10-31T18:34:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427456 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" |+<span style="font-size:large;">'''{{Wa icon}}&nbsp;Serè — Sèrè'''<br />'''{{Fr icon}}&nbsp;Seraing'''</span> | colspan="2" style="background:#efefef;" align="center" | {| class="mw-collapsible" style="text-align:center; width:100%;" cellspacing="0" cellpadding="2" border="0" |+ |[[Imådje:Seraing vlag.svg|alt=|124x124px]] |[[Imådje:Héraldique Ville be Seraing.svg|alt=|137x137px]] |- |([[Drapea di Serè|Detays]]) |([[Armwereyes di Serè|Detays]]) |} |- | colspan="2" style="border-bottom:3px solid gray;" align="center" |'''Eplaeçmint del comene dins li province'''[[Imådje:Seraing Liège Belgium Map.svg|alt=|300x300px]] |- |[[Lingaedje oficir]] |[[Francès (lingaedje)|Francès]] |- |[[Lingaedje coinrece]] |[[Walon (lingaedje)|Walon]] - [[Walon do Levant]] |- |[[Borguimwaisse]] |[[Francis Bekaert]] |- |[[Eplaeçmint]] | - [[Arondixhmint d' Lidje]] - [[Province di Lidje]] - [[Walonreye]] - [[Beldjike]] |- |[[Sitindêye]] |35,33 km²<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20210716083613/https://www.uvcw.be/fiches-locales/62051</ref> |- |[[Peuplåcion]] (2018) | +/- 64.141 dimorants<ref name=":0" /> |- |[[Dinsité]] (2018) |<math>64141 \div 35,33 =</math> 1.815,48 dimorants/km² |- |[[Coisse d' eure|Coisse d'&nbsp;eure]] |ECG ([[Eure del Coistrece di Grinwitch|ECG]]+1) / CEST (UTC+2) |- |[[Djivêye des preficses telefonikes eternåcionås|Preficse telefonike]] |(+32) 04 |} '''Serè''', co lomé po dvizer del rebanêye comene '''Grand Serè''' ([FR] ''Seraing''). K' ès-n' ortografeye e Feller, c' est '''Sèrè''', c' est ene [[rebanêye comene]] del [[Walonreye]], el [[province di Lidje]]. * Sipotaedje: råyeus d' årmå == Ban d' Serè == * [[Serè (veye)]] * [[Les Bonceles]] * [[Djimepe-so-Mouze|Djimepe]] * [[Ougrêye]] == Djeyografeye == Serè si trouve å sud di Lidje, tot rmontant [[Mouze]]. == Sipotaedje == Les dmorants d' Serè sont [[spotaedje des dmorants|spotés]] «Râyeûs d' ârmâ» (råyeus d' årmås) la kel [[betchfessî å]] est prononcî [[â]] (/aː/) adon k' a Lidje, il est prononcî å (/ɔː/), dj' ô bén, cåzu «[[scrijha ô|ô]]» (/oː/). == Economeye == C' est ene plaece foirt industrialijhêye, avou des [[hôts-forneas]]. Li sidje del societé siderurdjike, asteure rimetowe avou ''Arcelor'', divant çoula ''Cockerill-Ougrée'', si trouve la k' c' esteut l' viye dimorance d' esté des [[principåté d' Lidje|princes-evekes di Lidje]]. Eto sol comene di Serè, å Vå-Sint-Lambiet, i gn a des foirt rilomêyès cristalreyes, astalêyes dispoy [[1826]] sol site del viye abeye cistercyinne. == Tuzance walone == Serè est tchanté dins «[[Set solos po Rathmès (tchanson)|Set solos po Rathmès]]», ene tchanson adjinçnêye pa [[Jacques Lefebvre]] (muzike) eyet [[Guy Fontaine]] (cåzaedje) li djoû l' etermint da [[Jean Rathmès]].<ref>[[Xavier Bernier]], conferince sol tchanson e walon, [[Chevri]], 10 di måss 2017.</ref> {{Lka}} * [[Serè (veye)#Tuzance walone]] * [[Djimepe-so-Mouze#Tuzance walone]] == Spôrt == Tins del såjhon 2022-2023 del D1 bedje di fotbale, li [[R. FC Serè]] djouwe drola. C' est l' deuzinme club del province di Lidje, après li [[Standård di Lidje]]. == Sourdant == {{ProvinceLidje|Sere}} {{commons|Category:Seraing}} [[Categoreye:Veye di Walonreye]] m6akuz0z6xptgpdru6dcb81czkzfa9n 0 1993 427951 421622 2026-10-31T20:13:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427951 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Châlèrwè'', ''Chålèrwo''}} {{Po|Tchålerwè|Tchålerwè (discramiaedje)}} {{Po|Payis d' Tchålerwè|Payis d' Tchålerwè (discramiaedje)}} El '''grand Tchålerwè''' (la-minme, '''''Châlèrwè'''''<ref>[[TG1]]; [[sorwalonde]] avou l' [[son tch]], rashiowe sol [[pitit no]] «Tchåle», rissintou pus walon ki l' [[disfondowe]] «Châle»</ref>; a [[Courcele]], ''Chålèrwo''<ref>[[Louis Marcelle]], [[El Bourdon]] 738-739, setimbe-octôbe 2021 p. 23.</ref>; ôte pårt e l' Walonreye, e 20inme sieke, on prononcive a môde francesse ''Charlërwa''; e francès, ''Charleroi''), c' est ene [[rebanêye comene]] del Waloneye, avou l' tite di [[veye (djeyografeye)|veye]], el [[province do Hinnot]]. {{RC/Tåvlea/Tchålerwè}} == Istwere == '''Tchålerwè'''<ref>http://www.charleroi-decouverte.be/pages/?id=412</ref> a stî ahivé e 1666 pa les [[Bas Payis espagnols]], el no del veye vént d' [[Tchåle II d' Hasbork]]. Cwek' on lz ava skepyî i gn a cwate siekes, ele dimeure co l' deuzinme pus djonne veye walone après [[Ocgniye-Li Noû Lovén|Ocgniye-Li Novele Lovagne]].<ref>https://www.rtbf.be/article/la-fondation-de-la-ville-de-charleroi-remonte-a-350-ans-9391593</ref> Tchålerwè esteut ene novele fôrturesse conte les francès ki vlaxhe s' adjîstrer e l' redjon. I gn avént ddja kékes viyaedjes divant ki Tchålerwè sereut ahivé, come [[Dårmè]] eyet [[Tchårnwa]]. [[Mont]] ey [[Nameur]] ki fouxhénxhe ddja ål trevén di l' istwere, polént esse pus åjheymint raloyî avou èç novele fôrturesse. L' adierça, c' esteut d' aschouwer [[Brussele]] des Francès. '''Tchålerwè''' eyet s' redjon sont lomés li «&nbsp;[[Noer Payis|Noer Payis&nbsp;]]» eto, pask' i gn avént bråmint d' houyires. Mins nerén, elle ont seré eyet les seus rmanants sont les teris. E 1977, [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]] eyet catoize ôtès comenes s' avént [[Rebanaedjes di 1977|rebanêyes]] po divni ene grande veye di 200.000 dimorants, al plaece di 26.000 dimorants, seulmint po l' [[Tchålerwè (veye)|corinveye]]. == Djeyografeye == {{Lka}} «[[Payis d' Tchålerwè]]» === Bans di Tchålerwè === Dispu les [[rebanaedjes di 1977]], li comene di '''Tchålerwè''' conte cwénze pitits bans.Enute, ci rebanêye comene ci est dvizêye e cénk distrîkes. Tchaeke distrîke a ene måjhone-comene, ene antene sociåle do [[C.P.A.S.]], on comissariat ey èn espåce citweyin.<ref>https://www.dhnet.be/regions/charleroi/2023/03/24/districts-anciennes-communes-quartiers-on-peut-sy-perdre-quest-ce-qui-change-pour-vous-623Z4RH5IRHZFKOC3R4Y7JL5AM/</ref> Les ptits bans sont, yeusses-minmes, cpårtî e pluzieurs [[Hamteas di Tchålerwè|hamteas]]. <center> {| class="wikitable sortable" |+ !Chiffe !No do ptit ban !Rapontiaedje e Francès<ref>Jean Germain, "Guide des gentilés : Les noms des habitants en Communauté Française de Belgique", ''PDF (pådje 31)'' <small>(loukiî li [[22 d' djanvî]] [[2020]])</small></ref> !Distrîke<ref>https://www.eden-charleroi.be/eden/territoire/</ref> !Limero del posse<ref>https://lucyin.walon.org/diccionairaedje/brouyon_viyaedjes.html</ref> |- |I. |[[Châlèrwè (veye)|Tchålerwè]] |''Charleroi'' |Cinte |6000 |- |II. |[[Dårmè]] |''Dampremy'' |Cinte |6020 |- |III. |[[Lodlinsåt]] |''Lodelinsart'' |Cinte |6042 (Asteure) 6050 (Davance) |- |IV. |[[Djilî]] |''Gilly'' |Levant |6060 |- |V. |[[Montgneye-so-Sambe]] |''Montignies-sur-Sambre'' |Levant |6061 (Asteure) 6080 (Davance) |- |VI. |[[Couyet]] |''Couillet'' |Nonne |6010 (Asteure) 6090 (Davance) |- |VII. |[[Mårcinele]] |''Marcinelle'' |Nonne |6001 |- |VIII. |[[Mont-dzeu-Mårciene]] |''Mont-sur-Marchienne'' |Nonne |6032 (Asteure) 6100 (Davance) |- |IX. |[[Mårciene]] |''Marchienne'' ''Marchienne-au-Pont'' |Coûtchant |6030 |- |X. |[[Moncea-so-Sambe]] |''Monceaux-sur-Sambre'' |Coûtchant |6031 |- |XI. |[[Goutrou]] |''Goutroux'' |Coûtchant |6030 (Asteure) 6130 (Davance) |- |XII. |[[El Rou-dlé-Tchålerwè]] |''Roux'' ''Roux-lez-Charleroi'' |Coûtchant |6044 (Asteure) 6160 (Davance) |- |XIII. |[[Djumet]] |''Jumet'' |Bijhe |6040 |- |XIV. |[[Gochliye]] |''Gosselies'' |Bijhe |6041 (Asteure) 6200 (Davance) |- |XV. |[[El Ronsåt]] |''Ransart'' |Bijhe |6043 (Asteure) 6210 (Davance) |} </center> [[Imådje:Map Charleroi.svg|thumb|362x362px|lien=Special:FilePath/Map_Charleroi.svg|alt=|Ban di Tchålerwè.|centré]] === Comenes åtoû d' Tchålerwè === Avou pus di 200.000 dimorants, 500.000 dins l'&nbsp;aglomeråcion, c'&nbsp;est l' veye li pus peuplêye di [[Waloneye]] eyet li cwatrinme di [[Beldjike]]. <center> {| class="wikitable" |+ !Lete !No do ribané ban !Rapontiaedje e Francès !Limero del posse !Rimarkes |- |a. |[[Les Bons Viyés]] |''Les Bons Villers'' |6210 6211 |/ |- |b. |[[Fleuru]] |''Fleurus'' |6220 6221 6222 6223 6224 |/ |- |c. |[[Tcheslet]] |''Châtelet'' |6200 |/ |- |d. |[[Djerpene]] |''Gerpinnes'' |6280 |/ |- |e. |[[Han-Nålene]] |''Ham-sur-Heure-Nalinnes'' |6120 |Han-Nålene n' est nén dins l' [[arondixhmint d' Tchålerwè]], mins dins li ci di [[Arondixhmint d' Twin|Twin]]. C' est l' seule rebanêye comene åtoû di '''Tchålerwè''' a esse dins èn arondixhmint manaedjrece diferin. |- |f. |[[Montniye-Tiyoû (viyaedje)|Montniye-Tiyoû]] |''Montigny-le-Tilleul'' |6110 6111 |/ |- |g. |[[Fontinne-l'-Eveke]] |''Fontaine-l'Évêque'' |6140 6141 6142 |/ |- |h. |[[Courcele]] |''Courcelles'' |6180 6181 6182 6183 |/ |- |i. |[[Pont-a-Cele]] |''Pont-à-Celles'' |6230 6238 |/ |} </center> === Evironmint === El veye di '''Tchålerwè''' si trouve so ene tere industriyele, k' ele minme si trouve so ene frontire ki schåye troes redjons natureles : li [[Condroz]], li redjon do Hinnot limoneu ey el redjon do Braibant limoneu.<ref>https://www.meteobelgique.be/article/articles-et-dossier/le-climat/157-cartes-du-climat-de-la-belgique-complements-dinformations</ref> Come bråmint d' veyes eyet viyaedjes bedjes, mins sortot walons, '''Tchålerwè''' n' est nén lon d' el frontire avou l' [[France]]. === Aiwe === Li principåle aiwe ki passe på Tchålerwè, c' est [[Sambe]]. Mins nerén, i gn a sacwants rixheas ki pasnut dins ç' veye ci, mins i sont cåzumint tos moens kinoxhou ki [[Sambe]], åré [[Canå Brussele-Tchålerwè]] ki difine a costé des ancyinnès oujhenes siderudjikes. Li canå vént d' [[Courcele]], i passe ene mitan pa [[Gochliye]], pu i va å [[El Rou-dlé-Tchålerwè|Rou]], adonpwis i passe al Nonne d' [[El Dochriye (Hamtea di Mårciene)|El Dochriye]] eyet, po fini, èç canå la si hine e [[Sambe]], a [[Dårmè]]. Li [[Sambe]] raloye [[Tchålerwè]] avou [[Nameur]], å Levant, eyet li [[France]], å Coûtchant. === Bwès === Minme si [[Tchålerwè]] est ene grande veye, i gn a tolminme sacwants bwès come li ci d' [[Egne (Hamtea di Djumet)|Egne]], k' est dins l' [[Egne (Hamtea di Djumet)|hamtea di Djumet]] do minme no. === Teri === {{Lka}}[[Teris di Tchålerwè]] '''Tchålerwè''' a sacwants teris. Èç veye ci esteut, avou li [[Borinaedje]] eyet [[Province di Lidje|Lidje]] e [[Walonreye]], come d' efet on houyî bassin disk' a l' fén do vintinme sieke. Les teris sont sovint accessibes. Li [[Bwès do Cazî]] ([[Mårcinele]]) est l' teri li pus kinoxhou dins l' redjon, aprume po s' broûlaedje e [[1956]]. Sacwants houyeus d' oridjene itålyinne î ont leyî leus hozetes. == Transpoirt == === Voyes === [[Imådje:Chârlèrwè - plake di voye.jpg|vignette|Plake di voye|lien=Special:FilePath/Chârlèrwè_-_plake_di_voye.jpg|alt=]] ==== Otostråde ==== *[[A15]] (E42) **Li [[A15]] raloye troes grandès veyes d' [[Walonreye]] : [[Tchålerwè]], [[Nameur]] eyet [[Lidje]]. Ådzeu d' ça, cwand ele s' rebane avou l' [[A7]], ele raloye [[Tchålerwè]] a [[Mont]] eyet [[Tornè]]. *[[A54]] (E420) **Li [[A54]] raloye [[Tchålerwè]] eyet les viyaedjes åtoû, al Bijhe. Al fén, li [[A54]] s' rebane ossu avou l' [[A7]] ki acdine les djins daler disk' a [[Brussele]], virpus [[Anverse]]. *[[A503]] **Li [[A503]], c' est ene pitite otostråde ki va del Nonne do [[R9 (Pitit Rigne di Tchålerwè)|R9]] disk' al Nonne d' [[Mont-dzeu-Mårciene]]. ==== Rigne ==== *[[R3 (Grand rigne di Tchålerwè)|R3]] **On l' sipote sovint li «&nbsp;grand rigne di Tchålerwè&nbsp;» ki n' est nén vraiymint on cieke, veyanmint k' el Bijhe n' egzistêye nén. Kécfeye ki l' [[A15]], ki passe di ç' costé la, acdine di serer l' rigne, tot fijhant ene sôre di cieke. *[[R9 (Pitit rigne di Tchålerwè)|R9]] (E420) **Lu, il est puvite cnoxhou tot-z estant l' «&nbsp;pitit rigne di Tchålerwè&nbsp;» ki caweye li [[Tchålerwè (veye)|corinveye]]. Ci voye ci ni rote k' avou l' sinse conte el ci des ôrlodjes. ==== Nåcionåle ==== *[[N5 (Levêye bedje)|N5]] *[[N90 (Levêye bedje)|N90]] === Kimons transpoirts === Li rantoele des busses eyet do [[Ledjir metro di Tchålerwè|ledjir metro]] dpind do [[KT]]. Cisse-ci, c' est ene soce publike raloyî al [[Redjon walone]]. Dinltins, '''Tchålerwè''' end avént deus. Li prumire, c' esteut les [[Societé Nacionåle des Tchimwins d' fier des Vicinås|Vicinås]], k' ît ossu ene soce publike, mins nåcionåle. A costé d' leye, li deuzinme, c' esteut li [[Societé des Transpoirts Etercommunås d' Tchålerwè|STET]], djuridicmint publike eto, mins puvite banåle. Foiravant dins les hamteas do Levant del rebanêye comene. Li rantoele des tréns, come patavå el [[Beldjike]], c' est l' [[SNTB]]. On conte set eståcions&nbsp;: * [[Couyet (Ståcion SNTB)|Couyet]] * [[Lodlinsåt (Ståcion SNTB)|Lodlinsåt]] * Mårciene ** [[Mårciene-å-Pont (Ståcion SNTB)|Mårciene-å-Pont]] ** [[Mårciene-Zône (Ståcion SNTB)|Mårciene-Zône]] * [[Rou-dlé-Tchålerwè (Ståcion SNTB)|Rou-dlé-Tchålerwè]] * Tchålerwè ** [[Tchålerwè-Cintrå (Ståcion SNTB)|Tchålerwè-Cintrå]] ** [[Tchålerwè-Coûtchant (Ståcion SNTB)|Tchålerwè-Coûtchant]] == Peuplåcion == === Sorlon les anêyes === {{Djermon}} Dispu les rebanaedjes des comenes e 1977 : 1984<ref name=":2">https://web.archive.org/web/20190524223614/http://lapopulation.population.city/belgique/charleroi/</ref>, 1990<ref name=":2" />, 1995<ref name=":0">https://www.citypopulation.de/php/belgium-hainaut.php?cityid=52011</ref>, 2000<ref name=":0" />, 2005<ref name=":0" />, 2010<ref name=":0" />, 2015<ref name=":0" /> eyet 2018<ref name=":0" />. I gn a yeu ene ledjire [[Crexhince del djin|discrexhince del djin]] etur 1984 eyet 2000. El nombe di dmorants dimore constant pindant li prumî cénkinme do [[21inme sieke|vingt-ey-ininme sieke]]. === Adjinçna === El dispårtaedje del populåcion s' adjince d' après les dnêyes padzo. On rwaite ås sekes, ås ådjes, virpus a l' edroet d' oridjene des djins&nbsp;:<ref name=":0" /> '''Comeres :''' 98.474 (48,8% ; [[2018]]) '''Omes :''' 103.342 (51,2% ; [[2018]]) '''0-14 ans :''' 36.986 ([[2011]]) '''15-64 ans :''' 133.960 ([[2011]]) '''65 ey pus :''' 33.204 ([[2011]]) '''Bedjes :''' 171.087 (84,8% ; [[2018]]) '''Urope :''' 19.493 (9,7% ; [[2018]]) '''Afrike :''' 7.187 (3,6% ; [[2018]]) '''Azeye :''' 3.434 (1,6% ; [[2018]]) '''Ôtes :''' 615 (0,3% ; [[2018]]) == Politike == === Lisse des borguimwaisses === El borguimwaisse d' asteure, c' est [[Thomas Dermine]], dispoy li [[2 d' decimbe]] [[2024]]. Ancyinnmint, [[Jean-Claude Van Cauwenberghe]] î a stî lontins [[mayeur]]. Vocial el lisse des borguimwaisses dispôy 1977.<ref>https://www.rtbf.be/article/thomas-dermine-nouveau-bourgmestre-de-charleroi-les-grandes-villes-wallonnes-sont-des-modeles-et-des-exemples-aussi-en-termes-de-gouvernance-11471442</ref><ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Liste_des_bourgmestres_de_Charleroi#De_1977_%C3%A0_nos_jours</ref> * 1977-1982 : [[Lucien Harmegnies]] ([[PS]]) * 1983-2000 : [[Jean-Claude Van Cauwenberghe]] ([[PS]]) * 2000-2006 : [[Jacques Van Gompel]] ([[PS]]) * 2006-2007 : [[Léon Casaert]] ([[PS]]) * 2007-2012 : [[Jean-Jacques Viseur]] ([[Cinte Democrate ey Umanisse|cdU]]) * 2012-2012 : [[Éric Massin]] ([[Pårti Socialisse (Beldjike)|PS]]) * 2012-2024 : [[Paul Magnette]] ([[PS]]) * 2024-Asteure : [[Thomas Dermine]] ([[PS]]) === Coledje eyet consey comunås === ==== 2012-2018 ==== <center> {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+Dispårtaedje ! colspan="3" |Coledje comunå<ref name=":1">https://web.archive.org/web/20181205003409/https://www.charleroi.be/composition-attributions-2019</ref> ! rowspan="13" | ! colspan="2" |Consey comunå |- !Nos !Pårtis politikes !Tites !Nos des pårtis !Nombes d'ashidas (51) |- |[[Paul Magnette]] |[[Pårti Sociålisse]] |Borguimwaisse |[[Pårti Sociålisse]] |30 |- |Françoise Daspremont |[[Pårti Sociålisse]] | rowspan="9" |Scabén (''ome'') Scabene (''comere'') |[[Mouvmint Rfômrece]] |9 |- |Cyprien Devilers |[[Mouvmint Rifômrece]] |[[CDU|Cinte democrate ey Umanisse]] |6 |- |Véronique Salvi |[[CDU|Cinte democrate ey Umanisse]] |[[Ecolo]] |3 |- |Philippe Van Cauwenberghe |[[Pårti Sociålisse]] |[[Front Nåcionå Bedje]] |2 |- |Anthony Dufrane |[[Pårti Sociålisse|Pårti Socialisse]] |[[Pårti Bedje do Boutaedje|Pårti Bedje do Boutaedje +]] |1 |- |Serge Beghin |[[Pårti Sociålisse|Pårti Socialisse]] | colspan="2" rowspan="5" | |- |Serdar Kilic |[[Pårti Sociålisse|Pårti Socialisse]] |- |Ornella Cencing |[[Mouvmint Rifômrece]] |- |Éric Goffart |[[CDU|Cinte democrate ey Umanisse]] |- |Éric Massin |[[Pårti Sociålisse|Pårti Socialisse]] |Prezidint do [[C.P.A.S.]] di Tchålerwè |} </center> ==== 2018-2024 ==== <center> {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+Dispårtaedje ! colspan="4" |Coledje comunå<ref name=":1">https://web.archive.org/web/20181205003409/https://www.charleroi.be/composition-attributions-2019</ref> ! rowspan="13" | ! colspan="2" |Consey comunå |- !Nos !Pårtis politikes !Tites !Fonccions !Nos des pårtis !Nombes d'ashidas (51) |- |[[Paul Magnette]] |[[Pårti Sociålisse]] |Borguimwaisse |Såvrité, Buddjet, Tuzance, Amenaedjmint banå, Nateure el veye, Comunicåcion. |[[Pårti Sociålisse]] |26 |- |Julie Patte |[[Pårti Sociålisse]] |Prumire scabene |Acseignmint eyet scolaedje – Pårticipåtion citweyinne eyet corons. |[[Pårti Bedje do Boutaedje]] |9 |- |Éric Goffart |[[C+]] |Deuzinme scabén |Ovraedjes publiks – Eterprijhes eyet indepindants – Diswalpaedje éndjolrece. |[[Mouvmint Rfômrece]] |6 |- |Xavier Desgain |[[Ecolo]] |Troezinme scabén |Transpoirt eyet Såvrité del voye – Bastimints ey Enerdjeye – Ovraedje ey Economeye sociåle. |[[C+]] |4 |- |Françoise Daspremont |[[Pårti Sociålisse]] |Cwatrinme scabene |Ewålisté des tchances – Integråcion – Santé – Famile – Andicapés – Soces patriotikes – Bounisse des biesses – Protocole. |[[Ecolo]] |3 |- |Mahmut Dogru |[[Pårti Sociålisse|Pårti Socialisse]] |Cénkinme scabén |Netisté publike – Estat civil/Peuplåcion – Mårtchîs – Aites. |[[DéFI]] |2 |- |Babette Jandrin |[[Pårti Sociålisse|Pårti Socialisse]] |Shijinme scabene |Handele ey årtizanat – Fiesses. |[[Pårti do Peupe]] |1 |- |Karim Chaïbaï |[[Pårti Sociålisse|Pårti Socialisse]] |Setinme scabén |Spoirt – Bastimints spôrtifs – Djonnesse. | colspan="2" rowspan="4" | |- |Thomas Parmentier |[[Pårti Sociålisse|Pårti Socialisse]] |Ûtinme scabén |Boursete – Ascoye del Pitite Efance – Tourisse – Patrimoenne. |- |Laurence Leclercq |[[Pårti Sociålisse|Pårti Socialisse]] |Nouvinme scabene |Djîsse – Bannisse – Hantijhe eternåcionåle. |- |Philippe Van Cauwenberghe |[[Pårti Sociålisse|Pårti Socialisse]] | colspan="2" |Prezidint do [[C.P.A.S.]] di Tchålerwè eyet tcherdjî del politike des Pus-vîs. |} </center> ==== 2024-Asteure ==== <center> {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+Dispårtaedje ! colspan="4" |Coledje comunå<ref>https://www.charleroi.be/vie-communale/college-communal</ref> ! rowspan="13" | ! colspan="2" |Consey comunå |- !Nos !Pårtis politikes !Tites !Fonccions !Nos des pårtis !Nombes d'ashidas (51) |- |[[Thomas Dermine]] |[[Pårti Sociålisse]] |Borguimwaisse |Såvrité, Amenaedjmint banå, Acsegnmint dzeutrin, Diswalpaedje economike eyet metropolitin, Economeye sociåle, Buddjet, Comunicåcion. |[[Pårti Sociålisse]] |26 |- |Julie Patte |[[Pårti Sociålisse]] |Prumire scabene |Tuzance, Acsegnmint eyet scolaedje, Ascoye Fouzeure. |[[Mouvmint Rifômrece]] |10 |- |Éric Goffart |[[Les Egadjîs]] |Deuzinme scabén |Boursete – Ovraedjes publiks – Netisté publike – Nateure el veye. |[[Pårti Bedje do Boutaedje]] |9 |- |Karim Chaïbaï |[[Pårti Sociålisse]] |Troezinme scabén |Spoirt, Ahesmints spôrtifs, Djonnesse. |[[Les Egadjîs]] |6 |- |Babette Jandrin |[[Pårti Sociålisse]] |Cwatrinme scabene |Corons/Pårticipaedje, Tourisse, Verdixhmint, Hantijhe eternåcionåle, Bounisse des biesses. | colspan="2" rowspan="7" | |- |Mahmut Dogru |[[Pårti Sociålisse|Pårti Socialisse]] |Cénkinme scabén |Bastimints/Enerdjeye, Aites, Estat Civil/Peuplåcion, Mårtchîs. |- |Alicia Monard |[[Pårti Sociålisse|Pårti Socialisse]] |Shijinme scabene |Transpoirt eyet Såvrité del voye, Ascoye del Pitite Efance. |- |Maxime Felon |[[Pårti Sociålisse|Pårti Socialisse]] |Setinme scabén |Fiesses eyet foclore, Soces patriotikes, Protocole, Nouzome patrimoenne. |- |Ayse Aktas |[[Pårti Sociålisse|Pårti Socialisse]] |Ûtinme scabén |Ewalisté des tchances, Famile, Integråcion, Andicapés, Santé. |- |Tanguy Luambua |[[Les Egadjîs]] |Nouvinme scabene |Handele ey årtizanat, Djîsse, Bannisse, Permis d' evironmint. |- |Philippe Van Cauwenberghe |[[Pårti Sociålisse|Pårti Socialisse]] | colspan="2" |Prezidint do [[C.P.A.S.]] di Tchålerwè, Unité sociåle, Pus-vîs. |} </center> === Herlemes politikes === ==== Anêyes 1990 ==== Li [[herleme Richard Carlier]] s' a trevnou e [[1994]], cwand [[Richard Carlier]] aveut stî colté po-z awè fwait mwintès margoules, copurade avou l' Etercomunåle des Sociålès Ouves, k' esteut l' ancyin [[ISPPC]].<ref>https://web.archive.org/web/20201217083646/https://www.rtbf.be/info/belgique/detail_une-repetition-de-scandales-en-30-ans-de-pouvoir-rappel-en-archives-video?id=9638889</ref> ==== Anêyes 2000 ==== Etur [[2005]] eyet [[2007]], i gn a yeu bråmint des disduts a cåze del måluzance des cwårs del comene, metans dins les lodjmints sociås. Å cåze d' èç herleme la, li [[PS]] aveut pierdou les eleccions federåles e [[2007]].<ref>https://www.lalibre.be/belgique/charleroi-coule-le-ps-la-flandre-encense-leterme-51b893b7e4b0de6db9afe554</ref> ==== Anêyes 2010 ==== E 2017, après l' [[herleme Publifin]], des gaztîs del [[RTBF]] avou des ôtes, ont stî naxhî do costé des eterkiminåles, come l' [[ISPPC]] a [[Tchålerwè]]. Les [[ospitå]]s di l' [[ISPPC]] årént stî å cinte di måluzances eyet [[Philippe Lejeune]] aveut stî metou so les foitès loumires des medias.<ref>https://parismatch.be/actualites/politique/41562/charleroi-lisppc-accusee-de-corruption</ref> == Tuzance == [[Imådje:0 Mont-sur-Marchienne - église de la Conversion du Saint Paul (2).jpg|thumb| L' Eglijhe Sint-På d' [[Mont-dzeu-Mårciene]].|175px|lien=Special:FilePath/0_Mont-sur-Marchienne_-_église_de_la_Conversion_du_Saint_Paul_(2).jpg|alt=]] {{Lka}} [[Tchålerwè (veye)#Tuzance walone]]{{Lka}} [[Tchålerwè_(veye)#Eredjistrumints]] === Literateure === *[[Dupuis]] : c' est ene eplaidreye especialisse dins les bindes d' imådjes. C' est l' ene des cwate pus grandès eplaidreyes po les binde d' imådjes francès-cåzantes. *[[Spirou (binde d' imådjes)|Li Pitit Spirou]] : c' est ene binde d' imådjes ki raconte l' vicåreye d' on gamén lomé Spirou. *[[Marcel Thiry]] : c' esteut on scrijheu francès-cåzant ey on militant walon, k' a nexhou dins l' [[Tchålerwè (corinveye)|corinveye]]. *[[Spirou eyet Fantasio|Spirou eyet Fantasio&nbsp;]]: c' est l' minme k' el ci padzeu lomé « ''Li Ptit Spirou'' », åré k' li portagonisse a crexhou eyet k' il est todi avou Fantasio. === Muzike === *[[Jacques Bertrand]] : c' est l' ome k' ava scrît l' ime del veye ([[Payis d' Tchålerwè|Payîs di Tchålerwè]]) po l' [[Charles-Louis Lebeau|ancyin borguimwaisse]] do [[Tchålerwè (veye)|pitit ban]]. Cist ime la est tchanté påzès sopoirteus des [[Esportigne di Tchålerwè|Gådes-as-Royes]] divant l' matche. *[[Bob Dechamps]] : c' esteut on tchanteu ey on monolokisse walon, k' esteut foirt cnoxhou e Tchålerwè. *[[Wiyam Dunker]] : c' esteut on tchanteu walon eyet walon-cåzant eto. *[[Arthur Grumiaux]] : c' esteut on violonisse. El conservatwere d' Tchålerwè est lomé d' après s' no. *[[Louis Petyt]] (d' es sobriket : [[Louis Strike]]) : c' est on rapeu tchålerwetî francès-cåzant cnoxhou po si tchanson «[[Spirou eyet Fantasio|&nbsp;]]''Qu'est-ce qu'ils ont fait de ma ville'' ([WA] Il ont fwait cwè d' èm veye)[[Spirou eyet Fantasio|&nbsp;]]».<ref>https://www.telesambre.be/201113-quest-ce-quils-ont-fait-de-ma-ville</ref> *[[Kid Noize]] : c' est on didjé, k' est cnoxhou po s' tchanson «''[[Spirou eyet Fantasio|&nbsp;]][[Ocean (tchanson, Kid Noize)|Ocean&nbsp;]]''». * [[Henri Golan]]: c' esteut on tchanteu e walon. === Tourisse === *[[Bwès do Cazî]] *[[Muzêye del fotografeye]], a [[Mont-dzeu-Mårciene]]. == Spôrts == {{Lka}}https://www.charleroi.be/?q=node/4724&Docid=5586 === Ekipes === Soce di [[Baskete (spôrt)|baskete]] : * Li [[Spirou Tchålerwè Baskete Club]], ki les djouweus sont spotés les "Spirous". ** N.B. : [[Spirou (biesse)|Spirou]] est ene biesse, mins [[Spirou (binde d' imådjes)|Spirou]] est eto on personaedje d' ene binde d' imådjes. Soce di [[fotbale]] : * Li [[Esportigne di Tchålerwè]], ki les djouweus sont spotés les "Gades-ås-Royes". * Li [[Royå Djumet Spôrt Club]]. * Li [[Royå Fotbale Club Djilî]]. * Li [[Royå Gochliye Spôrt]]. * Li [[Royå Goutrou Spôrt]]. * Li [[Olympic Club Tchålerwè Fårcene|Royå Olympic Club di Tchålerwè]], ki les djouweus sont spotés les "Dogues". Soce di [[Fotbal amerikin|fotbale amerikin]] : * Li [[Tchålerwè Coal Miners]], ki djouwnut å [[Djumet]]. Soce di [[fotsåle]] : * Li [[Action 21 Tchålerwè Futsal]], k' egzistéve disk' a [[2015]] padvant li [[Futsal Team Tchålerwè]] soeye askepyî. * Li [[Futsal Team Tchålerwè]], ki djouwe å [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]] ey å [[Lodlinsåt]]. Soce di [[pign-ponk]] : * L' [[AF Royå Tchålerwè Viyete]], ki djouwe a [[Lodlinsåt]]. === Estådes ey omnispôrt såles === Soce di [[fotbale]]: * [[Ståde do Mambour]] ([[Esportigne di Tchålerwè]]) * [[Ståde dal Nouveye|Ståde dal Nouvveye]] ([[Royå Olympic Club di Tchålerwè]]) == Kimon transpoirt == === Busse === Èl societé ki tchitche dès busses è Tchålerwè est l' [[TEC]]. Padvant li ribanaedje do TEC li [[1 di djanvî]] [[2019]]. I gn aveut ene seccion do TEC speciålmint po Tchålerwè eyet li , ki si fouxhe po les busses obén po l' [[Ledjir metro d' Tchålerwè|ledjir metro]]. === Ledjir metro === {{Lka}}[[Ledjir metro di Tchålerwè]] El societé ki tchitche do ledjir metro e Tchålerwè est 'l [[TEC]] eto. I gn a cwate lenes.<ref>https://www.infotec.be/fr-be/medeplacer/horaires/toutesleslignes.aspx?tec=TECCH</ref> * M1 (Rodje) : [[Anderluwe]] - [[Fontinne-l'-Eveke]] - [[Goutrou]] - [[Moncea-so-Sambe]] - [[Mårciene]] - Blouke di [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]] (nén-ôrlodjeu sinse) * M2 (Vete) : [[Anderluwe]] (d'aboird nén adviné) - [[Fontinne-l'-Eveke]] - [[Goutrou]] - [[Moncea-so-Sambe]] - [[Mårciene]] - Blouke di [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]] (ôrlodjeu sinse) * M3 (Djaene) : [[Gochliye]] - [[Djumet]] - [[Lodlinsåt]] - [[Dårmè]] - Blouke di [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]] (ôrlodjeu sinse) * M4 (Bleu) : [[Djilî]] - Blouke di [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]] (nén-ôrlodjeu sinse) === Tram === I gn aveut deus societé ki s' occupént des trams è Tchålerwè : * Li [[STIC]] : Èl tram rantoele do STIC esteut kinoxhou come èl rantoele des [[Vete tram di Tchålerwè|Vetes trams di Tchålerwè]]. Èç rantoele aveut egzistêye diska les [[anêyes 1970]], cwand les busses les avént discandjî. * Les [[Vicinås]] : Èl tram rantoele esteut pus impôrtant ki li ci do STIC. Èl dierin [[vicinå tram di Tchålerwè]] aveut rôlé è [[Avri|avrî]] [[1988]]. Les trams avént stî discandjî på les busses. Mins nerén, les Vicinås avént core èl [[Ledjir metro di Tchålerwè|ledjir metro]] diska 1991, avou 'l "redjonalizåcion" des kimons transpoirts. Asteure li société ki s' occupe do tram e Tchålerwè est l' [[TEC]]. Èl seule lene do ledjir metro k' on pout waitî come ene lene do tram est li M3 : [[Gochliye]] - [[Djumet]] - [[Lodlinsåt]] - [[Dårmè]] (disk' al ståcion : Sacrêye-Dame) === Trén === Dispoy [[2017]], des trénveyes si ståre dins ey åtou d' '''Tchålewè'''.<ref>https://web.archive.org/web/20200925174504/https://www.belgiantrain.be/fr/about-sncb/themes/rer</ref> Ces tréns rola sievnut po les djins ki volnut 'ndaler bouter avou l' trén al plaece d' leus vweteures. ==== Principåle ståcion ==== * Tchålerwè-Nonne (''[FR] Charleroi-Sud'') ==== Pang (nén-principåle ståcion) ==== * Couyet (''[FR] Couillet'') * Lodlinsåt (''[FR] Lodelinsart'') * El Ronsåt (''[FR] Ransart'') * El Rou-dlé-Tchålerwè (''[FR] Roux ; Roux-lez-Charleroi'') * Mårciene-Zone (''[FR] Marchienne-Zone'') * Tchålerwè-Wess (''[FR] Charleroi-Ouest'') == Hantijhe == === Adjermelaedje === ==== È Tchålerwè ==== {| class="wikitable" |+ !No dal veye !Province/Redjon/... !Payis |- |Casarano |Lecce (Puglia) |[[Itåleye]] |- |Himeji |Kansai |[[Djapon]] |- |Donetsk |Donetsk |[[Oucrinne]] |- |Pittsburgh |Allegheny (Pennsylvaneye) |[[Estats Unis]] |} ==== È pitits bans ==== {| class="wikitable" |+ !Pitits bans (di Tchålerwè) !No dal veye !Province/Redjon/... !Payis |- |'''[[Djumet]]''' |Sint-Junien |Hôte-Vienne (Novele-Aquitaine) |[[France]] |- | rowspan="2" |'''[[Mårcinele]]''' |Manoppello |Pescara (Regione Abruzzo) |[[Itåleye]] |- |Schramberg |Freiburg (Baden-Württemberg) |[[Almagne]] |- | rowspan="3" |'''[[Montgneye-so-Sambe]]''' |Waldkirch |Freiburg (Baden-Württemberg) |[[Almagne]] |- |Sélestat |Bå-Rhin (Alsace) |[[France]] |- |Follonica |Grosseto (Toscana) |[[Itåleye]] |} === Veyes-sours === * Charleroi ([[Pensilvaneye]], [[Estats Unis]]) askepyî è 1890 ey nén lon d' [[Pittsburgh]].<ref>https://www.openstreetmap.org/search?query=charleroi%2C%20pennsylvania#map=15/40.1382/-79.8994</ref> * Charleroi ([[Estat do Victoria]], [[Ostraleye]])<ref>http://www.charleroi-decouverte.be/pages/index.php?id=422</ref> == Difoûtrinne hårdêye == * [http://www.charleroi.be Waibe oficire del veye di Tchålerwè] == Referinces eyet sourdants == {{Commonscat|Charleroi}} [[Categoreye:Veyes di Walonreye]] [[Categoreye:Comenes di Walonreye]] [[Categoreye:Tchålerwè|*]] [[Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)]] {{DEFAULTSORT:Tchalerwe}} <references />{{RC/Tchålerwè}} {{ProvinceHinnot|Tchalerwe}} iea8euc37hhhjlcdaqb63r4mcm1zsqg 0 2016 427820 415922 2026-10-31T19:31:13Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427820 wikitext text/x-wiki {{Taxobox biesse | Moxhon d' toet | Male passer domesticus.jpg | måye}} {{Taxobox phylum | ''Chordata'' (biesses al schene) }} {{Taxobox classe | ''[[Aves]]'' }} {{Taxobox ôre | ''[[Passeriformes]]'' }} {{Taxobox famile | ''Passeridae'' }} {{Taxobox djinre | ''Passer'' }} {{Taxobox no latén biesse | Passer domesticus }} {{Taxobox fén}} {{Taxobox fén}} On '''moxhon d' toet''' u on '''pierot''' u on '''soverdea''' (on dit eto: on '''monet''' u on '''[[gros-betch (discramiaedje)|gros-betch]]''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 79.</ref>, c' est on ptit [[oujhea]] magneus d' grinnes foirt kinoxhou dins toplin des payis, ki vike voltî dilé les måjhons. {{sla}} ''[[Passer domesticus]]''. {{Fam}} [[soverdidîs]] == Ricnoxhaedje == === Discrijhaedje === Li moxhon d' toet est a pô près 10 a 15 cm long. Li longueur di ses [[aiye]]s est l' dobe. I peze ene trintinne di grames. Les måyes ont-st on gris bonet avou do brun so les boirds. Il ont ene noere goidje. Li frumele est pus grijhe, sins ôte coleur, pår sol [[goidje]] <gallery> Female House Sparrow with insect (7728662094).jpg|frumele Vrabac u Nišu 14.jpg|deus måyes, al noere [[face (oujhea)|face]] </gallery> === Xhuflaedje === I xhufele voltî, on xhuflaedje fwait d' ene shûte di « tchîp tchîp ». On dit k' i « tchîptêye ». === Kidujhance === I s' bate voltî avou ses frés por lu awè l' meyeuse pårt. I candje di plaece tot zouplant a ptits côps. == Vicaedje == === Nourixhince === Les moxhons d' toet si nourixhèt purade di [[grinne]]s, come après l' awousse. Dilé les måjhons, i rcwerèt eto les restants d' nouriteure leyîs pa les djins ([[pwin]]). I magnèt eto voltî les ptits [[inseke]]s mins ossu di totes sôres di [[vier]]s, di [[halene]]s et di ptitès [[cropantès biesses]]. I magnèt insi des fruts, del djonne salåde, u del tournêye k' est co bén tinre, et des ôtes [[botons d' plante]]. === Mopliyaedje === [[File: Passer domesticus domesticus MHNT.ZOO.2010.11.208.jpg|thumb|oûs]] Li moxhon d' toet bastit s' [[ni (oujhea)|ni]] e moes d' måss, purade dins l' trô d' on bastimint ([[trô d' mani]], craeye d' on meur, gotire, evnd.), a pårti di [[strin]], di ploumions et di ptits bokets di stofe. I lyi pout ariver d' ocuper l' nid d' ene aronde, pa des côps e dislodjant cisse-ciale. Li frumele pond di 3 a 8 oûs, covés pa les deus parints ene cwénzinne di djoûs å lon. 20 djoûs après leu disclôyaedje, les djonnes polèt sôrti do nid, çou ki dene l' ocåzion ås parints di fé leu ni on deuzinme côp. On moxhon d' toet pout viker djusk' a ene dijhinne d' anêyes. === Veye sociåle === I vikèt e bindes et n' [[voyaedje d' oujhea|voyaedjèt]] nén. I s' aprotchèt voltî des dmorances des djins. === Waerantixhaedje et distrujhaedje === Sorlon les payis et les contrêyes, li moxhon d' toet est soeye-t i [[espece waeranteye|waeranti]], soeye-t i loukî come on [[måfjhante biesse|måfjhant]], a cåze di ses distrujhaedjes dins les culteures, aprume les [[dinrêyes d' awousse]]. == Vicansté == Les populåcions d' moxhons d' toet discrexhnut ene miete totavå l' [[Urope]], a cåze * des [[towe-moxhe]] ki fjhèt crever les [[crouwå]]s et les [[inseke]]s k' i magnèt * les [[discrouwådant]]s ([[towe-yebe]]), fjhèt crever les [[crouwå]]s k' i magnèt * les noveas bastimints, la k' gn a pupont d' craeyes ni d' trôs d' mani. == Dins l' lingaedje walon == === Tite === Li no do moxhon d' toet a eto siervou po batijhî ene rivuwe e walon, «[[Li Soverdea (gazete)|Li Soverdea]]». === Spotaedje === Les Moxhons d' toet, c' est eto li [[spotaedje]] des djins d' [[Djamblene]] ([[hamtea]] d' [[Viyé-so-Lesse]]). === Dins les belès-letes === * [[Jules Sabaux]], Les ptits pierots, [[Li Soverdea (gazete)|Li Soverdea]], l° 351, djanvî 2018. == {{HD}} == * [https://web.archive.org/web/20190312074432/http://www.scricciolo.com/eurosongs/Passer.domesticus.wav fitchî son avou s' tchîptaedje] == Sourdants == {{Commonscat|Passer domesticus|les soverdeas}} [[Categoreye:Moxhons]] ejg7b9ata5we9dy7bgm4jx1o7z3g1az 0 2069 427477 384104 2026-10-31T18:36:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427477 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Roumaneye]] Li [[Roumaneye]] est pårteye e 41 distriks, pus ene municipålité: [[Bucaresse]] (''Bucureşti''). On pårtixhaedje e redjons a stî propôzé et srè motoit adopté e [[2005]]. [[Imådje:Romania-administrativa.png|centré|cadre|''Mape des distriks del Roumaneye, les redjons sont mostrêyes e diferinnès coleurs.'']] Djivêye des distriks (relîs alfabeticmint): <table> <tr><td> *[[Alba (distrik roumin)|Alba]] *[[Arad (distrik roumin)|Arad]] *[[Argeş (distrik roumin)|Argeş]] *[[Bacău (distrik roumin)|Bacău]] *[[Bihor (distrik roumin)|Bihor]] *[[Bistriţa-Năsăud (distrik roumin)|Bistriţa-Năsăud]] *[[Botoşani (distrik roumin)|Botoşani]] *[[Braşov (distrik roumin)|Braşov]] *[[Brăila (distrik roumin)|Brăila]] *[[Bucaresse|Bucureşti]] (municipålité) *[[Buzău (distrik roumin)|Buzău]] *[[Caraş-Severin (distrik roumin)|Caraş-Severin]] *[[Călăraşi (distrik roumin)|Călăraşi]] *[[Cluj (distrik roumin)|Cluj]] </td><td> *[[Constanţa (distrik roumin)|Constanţa]] *[[Covasna (distrik roumin)|Covasna]] *[[Damboviţa (distrik roumin)|Dâmboviţa]] *[[Dolj (distrik roumin)|Dolj]] *[[Judeţul Galaţi (distrik roumin)|Galaţi]] *[[Giurgiu (distrik roumin)|Giurgiu]] *[[Gorj (distrik roumin)|Gorj]] *[[Harghita (distrik roumin)|Harghita]] *[[Hunedoara (distrik roumin)|Hunedoara]] *[[Ialomiţa (distrik roumin)|Ialomiţa]] *[[Iaşi (distrik roumin)|Iaşi]] *[[Ilfov (distrik roumin)|Ilfov]] *[[Maramureş (distrik roumin)|Maramureş]] *[[Mehedinţi (distrik roumin)|Mehedinţi]] </td><td valign="top"> *[[Mureş (distrik roumin)|Mureş]] *[[Neamţ (distrik roumin)|Neamţ]] *[[Olt (distrik roumin)|Olt]] *[[Prahova (distrik roumin)|Prahova]] *[[Satu Mare (distrik roumin)|Satu Mare]] *[[Sălaj (distrik roumin)|Sălaj]] *[[Sibiu (distrik roumin)|Sibiu]] *[[Suceava (distrik roumin)|Suceava]] *[[Teleorman (distrik roumin)|Teleorman]] *[[Timiş (distrik roumin)|Timiş]] *[[Tulcea (distrik roumin)|Tulcea]] *[[Vaslui (distrik roumin)|Vaslui]] *[[Vâlcea (distrik roumin)|Vâlcea]] *[[Vrancea (distrik roumin)|Vrancea]] </td></tr></table> == Istwere == Li pårtixhaedje del Roumaneye e distriks (''judeţ'', e [[roumin]]) est atestêye dins des documints do [[15inme sieke]]. Å [[19inme sieke]] les distriks ont stî arindjî shuvant l'&nbsp;modele des dipårtumints francès. Après li deuzinme guere daegnrece, li pårti comunisse candja l'&nbsp;pårtixhaedje do payis tot shuvant l'&nbsp;modele rûsse (e raiyons), mins çoula fourit rcandjî come davance e [[1968]]. E [[1981]] les ancyins distriks d'&nbsp;''Ilfov'' eyet ''Ialomiţa'' on stî rarindjîs po-z askepyî les noveas distriks di ''Giurgiu'', ''Călăraşi'', ''Ialomiţa'' eyet ''Ilfov''. A noter ki disk'&nbsp;a [[1995]] Ilfov n'&nbsp;esteut nén on distrik da sinne mins dipindeut di Bucaresse, li mwaisse-veye do payis. On pårtixhaedje e cwate redjons (Dobrodjea, Moldaveye, Transilvaneye, Walakeye) est plané po [[2005]]. foozt6zv850rzvgmfxfbozfhe1qgz5w 0 2205 427535 415725 2026-10-31T18:44:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427535 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse payis}} Li '''Roumaneye''' est on payis å Sud-Ess di l'&nbsp;Urope. Li no d'&nbsp;''Romaneye'', c' est paski les [[Impire Romin|Romins]] s' î avént ddja astalé, do vî vî tins. Li Roumaneye a des frontires avou l'&nbsp;[[Oucrinne]] eyet li [[Moldaveye|Republike del Moldaveye]] å Nôr-Ess, li [[Hongreye]] eyet li [[Serbeye]] a l'&nbsp;Ouwess eyet li [[Bulgareye]] a Nonne. Li Roumaneye a-st avou ene pitite coisse sol [[Noere Mer]]. == Istwere == Les [[Daceye|daces]] ont stî batous pa l'&nbsp;[[Impire Romin]] e [[106]], çou ki cminça ene séreye d'&nbsp;evayixhaedjes del Roumaneye, mins nerén, d'&nbsp;åbutude les mwaisses leyèt ene lådje otonomeye. El [[Moyinådje]] les Roumins vikèt dins troes principåtés diferinnes: li [[Walakeye]], li [[Moldaveye]] eyet l'&nbsp;[[Zivenbork]] (ou Transilvaneye, e roumin ''Ardeal''). Les deus prumires estént pa côps dizo l'&nbsp;viernance di l'&nbsp;[[Impire Otoman]], mins avou ene divintrinne otonomeye, li troezinme fijheut pårteye del [[Hongreye]], ossu avou ene lådje otonomeye, poy di l'&nbsp;[[Otriche-Hongreye]]. Li Roumaneye modiene a-st askepyî cwand les principåtés di Moldaveye eyet di Walakeye s'&nbsp;ont metou eshonne, e [[1859]], eyet divni èn estat dislaxhî e [[1877]]. C'&nbsp;est çou k'&nbsp;on lome eto li ''Vî Rweyåme''. Li payis s'&nbsp;agrandixha après li [[prumire guere daegnrece]], cwand li Zivembork, li [[Boucovine]] eyet li [[Bessarabeye]] ont stî radjoutêyes. Des bokets del Roumaneye ont stî incorporés a l'&nbsp;[[Union Sovietike]] e [[1940]], a pô près çou k'&nbsp;est asteure li [[Moldova|Republike del Moldaveye]], avou des ptits bokets dnés a l'&nbsp;[[Oucrinne]]. Disk'&nbsp;al [[deuzinme guere daegnrece]], li Roumaneye esteut minêye pal dinasteye di Hohenzollern-Sigmaringen. Après li deuzinme guere daegnrece, li Roumaneye passa sol mambornance di l'&nbsp;Union Sovietike, et dmorer dizo viernance comunisse disk'&nbsp;al fén di [[1989]], k'&nbsp;on revintaedje tapa djus li prezidint [[Nicolae Ceauşescu]] k'&nbsp;esteut al tiesse do payis dispoy des dijhinnès d'&nbsp;anêyes. Les ancyins comunisses participèt asteure al veye politike democratike. ''Vey eto:'' [[Djivêye des rwès del Roumaneye]] == Politike == Li pouvwer ledjislatif c'&nbsp;est deus tchambes, li [[Senat]], (''Senat'') avou 143 mimbes, eyet li Tchambe des Deputés (''Camera Deputaţilor''), avou 343 mimbes. Les mimbes des deus tchambes sont tchoezis dins des eleccions ki s'&nbsp;fijhèt tos les cwatre ans. Li [[Djivêye des prezidints del Roumaneye|prezidint]], tchîf di l'&nbsp;egzecutif, est ossu tchoezi pa vôtaedje populaire, tos les cénk ans (divant 2004 c'&nbsp;esteut tos les cwatre ans). Li prezidint lome on [[Djivêye des prumîs minisses del Roumaneye|prumî minisse]], ki va prezider li consey des minisses, liskés sont lomés på [[prumî minisse]]. == Redjons == Li Roumaneye est pårteye e [[distriks del Roumaneye|41 distriks]] (''judeţe''), eyet ene municipålité, [[Bucaresse]] (''Bucureşti''), li mwaisse-veye do payis. == Djeyografeye == [[Imådje:Roumanie_carte.png|thumb|250px|left|Mape del Roumaneye, avou les veyes les pus impôrtantes]] Ene grande pårteye des frontires del Roumaneye avou l'&nbsp;Serbeye eyet l'&nbsp;Bulgareye est fwaite tot shuvant l'&nbsp;aiwe di [[Danube]]. L'&nbsp;aiwe di Danube est agolêye pal rivire [[Prout (aiwe)|Prout]], ki fwait l'&nbsp;frontire avou l'&nbsp;[[Moldova]]. Les [[montinnes des Carpates]] dominnut tote li pårteye coûtchantrece do payis, avou des hôteus di pus di 2.500 metes; li pus hôte [[montinne]], li ''Moldoveanu'', fwait 2.544 metes hôt. Les veyes les pus impôrtantes sont [[Bucaresse]] (li mwaisse-veye), [[Braşov]], [[Timişoara]], [[Cluj-Napoca]], [[Constanţa]], [[Craiova]], eyet [[Iaşi]]. == Economeye == Après l'&nbsp;vinaedje-djus do bloc [[URSS|sovietike]] ezès anêyes [[1989]]-[[1991|91]], li Roumaneye aveut ene industreye avou des viyès usteyes, nén adaptêyes a çou kel payis aveut dandjî. E fevrî [[1997]], li Roumaneye s'&nbsp;egadja dins on programe di refômes economikes, mins ces refômes ki likidèt des grands secteus di l'&nbsp;enerdjeye eyet l'&nbsp;agriculteure, ni s'&nbsp;fijhèt nén sins må. E [[1999]] l'&nbsp;economeye do payis aveut si troezinme anêye di shûte di recession. [[2002]] eyet [[2003]] ont stî des bounès anêyes po l'&nbsp;economeye, avou ene crexhance di 4.5% l'&nbsp;an. Li Roumaneye fourit priyeye e decimbe 1999 pa l'&nbsp;[[Union Uropeyinne]] po des negociåcions po s'&nbsp;fé mimbe. On pinse kel Roumaneye pôreut radjonde l'&nbsp;Union e [[2007]], avou l'&nbsp;[[Bulgareye]]. == Djins == Li [[lingaedje oficir]] est li [[roumin]], on [[lingaedje roman]]. Li Roumaneye est li seu payis di l'&nbsp;Urope Levantrece wice k'&nbsp;on lingaedje roman est dominant. I gn a-st eto des impôrtantès minorités [[Hongreye|hongrwesse]] (d'&nbsp;après li rcinsmint di 2002, 6,6% del populåcion) eyet almandes, copurade el Transilvaneye, ki cåzèt [[hongrwès]] eyet [[lussimbordjwès]]. Les ôtes groupes sont fôrmés påzès djipsyins eyet des djins des payis åtoû. I gn a-st avou ene pitite minorité polonesse (dins les 10.000) ki vike e [[Suceava (distrik roumin)|distrik di Suceava]], ene minorité [[Crowåceye|crowåte]] ki vike å Banate, ene [[Turkeye|turke]] ki vike el redjon di [[Dobrodjea]], ey ene [[Årmeneye|årmenyinne]]. Ene grosse pårt des Roumins sont des [[crustinisse|crustins]] [[ortodosse]]s di l'&nbsp;Eglijhe Ortodosse Rouminne. I gn a-st eto des [[catolikes di rite bizantin]] (di l'&nbsp;eglijhe zivembordjwesse), des [[catolicisse|catolikes di rite romin]] (di l'&nbsp;eglijhe rominne), des [[protestantisse|protestants]] (eglijhes hongrwesses eyet tîxhones), copurade dins les redjons avou des djins d'&nbsp;oridjene hongrwesse, e l'&nbsp;ouwess do payis. Li spårdaedje do [[crustinnisse]] si fjha avou Sint André, k'&nbsp;a rabeni l'&nbsp;prumî eveke da Tomis (ouy [[Constanţa]]). El [[Dobrodjea]], li redjon k'&nbsp;est sol boird del Noere Mere, i gn a-st ene pitite minorité turke [[Islam|mozlimresse]], çou ki dmeure do colnijhaedje [[Impire Otoman|otoman]]. == Culteure == <table border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0"> <caption><font size="+1">'''fiesses'''</font></caption> <tr> <th style="background:#efefef;">Date</th> <th style="background:#efefef;">No e walon</th> <th style="background:#efefef;">No so plaece</th> <th style="background:#efefef;">Rimåkes</th> </tr> <tr> <td>[[1î d' djanvî]]</td><td>Novelan</td><td>Anul nou</td><td></td> </tr> <tr> <td>[[1î d' måss]]</td><td></td><td>Mărţişorul</td><td>Fiesse do prétins (c'&nbsp;est nén on djou d'&nbsp;condjî)</td> </tr> <tr><td>[[avri]]/[[may]]</td><td>[[Påke]]</td><td>Paştele</td><td>Les Roumins fiestixhèt (so troes djoûs) li Påke d'&nbsp;après li [[calindrî djulyin]], al môde ortodosse.</td> </tr> <tr> <td>[[1î d' may]]</td><td>Djoû do travay</td><td>Ziua muncii</td><td></td> </tr> <tr> <td>[[1î d' decimbe]]</td><td>Djoû di l'&nbsp;unifiaedje</td><td>Ziua Unirii</td><td>Fiestixhe l'&nbsp;unifiaedje do [[Zivenbork]] avou l'&nbsp;Roumaneye, li [[1î d' decimbe]] [[1918]]</td> </tr> <tr> <td>[[25 di decimbe|25]] et [[26 di decimbe]]</td><td>[[Fiesse di Noyé|Noyé]]</td><td>Crăciunul</td><td>Les Roumins fiestixhèt Noyé so deus djoûs</td> </tr> </table> {{Commons|Romania}} [[Categoreye:Roumaneye|*]] [[Categoreye:Payis]] jdvs94b21s60qmfkk766u7gu6psydhh 4 2208 428044 382843 2026-10-31T20:29:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428044 wikitext text/x-wiki [[fr:Wikipédia:Syntaxe wikipédia]] [[Wikipedia]] est ene waibe [[WikiWiki]]. Dj'&nbsp;ô bén ki tot l'&nbsp;minme kî pout åjheymint candjî les [[Wikipedia:C' est cwè èn årtike|årtikes]] ey eplaidî les candjmints do côp. Cisse pådje chal est ene referince des diferins '''côdes wiki''' eployîs pa Wikipedia. C'&nbsp;est foirt åjhey di [[Wikipedia:Kimint candjî ene pådje|candjî ene pådje]] ou d'&nbsp;end [[Wikipedia:Kimint askepyî ene novele pådje|askepyî ene novele]]. Dins cisse pådje ci on mostere, so les colones di hintche, les diferins côdes wiki k'&nbsp;i gn a; eyet sol droete, çou k'&nbsp;on voet cwand on ls eploye. Dj'&nbsp;ô bén ki, po-z aveur li tecse come il aparexhe sol droete, el fåt taper come mostré sol gåtche.<br> Li metaedje e pådje di tecse e peur tecse viè on tecse avou des loyéns et ds ôtes gåliotaedjes wiki est lomé li ''wikifiaedje''. Motoit vos vôrîz dins on prumî tins wårder cisse pådje ci drovowe dins on purnea a costé cwand vos tapez vosse tecse. Si vos vloz fé des sayes, i gn a-st ene plaece djusse po çoula, li [[Wikipedia:Terén d' djeu|terén d'&nbsp;djeu]]. == Indecse des seccions == Ene boesse avou l'&nbsp;indecse des seccions est fwait otomaticmint si l'&nbsp;årtike a pol moens troes tites ou dzo-tites. Si vos n'&nbsp;voloz nén ki l'&nbsp;ådvins aparexhe, i sufixh di mete ene sawice: <nowiki>__NOTOC__</nowiki>. Si vos vloz candjî l'&nbsp;plaece wice ki l'&nbsp;boesse d'&nbsp;ådvins aparexhrè, i fåt radjouter <nowiki>__START__</nowiki> la ki vos l'&nbsp;voloz mete. == Seccions, hagnons, djivêyes et royes == {| valign="top" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="90%" |- ! Çou k'&nbsp;vos veyoz ! Çou k'&nbsp;vos scrijhoz |- | Po les tites et seccions: == Tite di 1î livea == === Tite di 2inme livea === ==== Tite di 3inme livea ==== | <pre><nowiki> &#61;&#61; Tite di 1î livea &#61;&#61; &#61;&#61;&#61; Tite di 2inme livea &#61;&#61;&#61; &#61;&#61;&#61;&#61; Tite di 3inme livea &#61;&#61;&#61;&#61; </nowiki></pre> |- | On sôt d'&nbsp;roye simpe n'&nbsp;a nol efet. Mins ene roye vude fwait cmincî on novea hagnon. | <pre><nowiki>On sôt d'&nbsp;roye simpe n'&nbsp;a nol efet. Mins ene roye vude fwait cmincî on novea hagnon.</nowiki></pre> |- | Vos ploz eto fé on sôt d'&nbsp;roye<br> sins fé on novea hagnon. | <pre><nowiki>Vos ploz eto fé on sôt d'&nbsp;roye<br> sins fé on novea hagnon.</nowiki></pre> |- | * C'&nbsp;est åjhey di fé des djivêyes: ** kimincîz tchaeke roye avou ene sitoele ** pus di stoeles: livea pus parfond | <nowiki>* C'&nbsp;est åjhey di fé des djivêyes:</nowiki><br> <nowiki>** kimincîz tchaeke roye avou ene sitoele</nowiki><br> <nowiki>** pus di stoeles: livea pus parfond</nowiki> |- | # Les djivêyes limerotêyes ## sont foirt ahessåves # åjhey a-z adjinçner ## åjhey a shure | <nowiki># Les djivêyes limerotêyes</nowiki><br> <nowiki>## sont foirt ahessåves</nowiki><br> <nowiki># åjhey a-z adjinçner</nowiki><br> <nowiki>## åjhey a shure</nowiki> |- | Djivêye di definixhas: ; mot: si definixha ; ôte mot: eyet si definixha | <br> <br> <nowiki>; mot: si definixha</nowiki><br> <nowiki>; ôte mot: eyet si definixha</nowiki> |- | :Les royes polèt esse ::indintêyes :::so sacwants liveas | <nowiki>:Les royes polèt esse</nowiki><br> <nowiki>::indintêyes</nowiki><br> <nowiki>:::so sacwants liveas</nowiki> |- | :On deus-ponts indintêye ene roye ou on hagnon. On candjmint d'&nbsp;roye ahive on novea hagnon. | <nowiki>:On deus-ponts indintêye ene roye ou on hagnon.</nowiki><br> <nowiki>On candjmint d'&nbsp;roye ahive on novea hagnon.</nowiki> |- | Et c'&nbsp;est possibe di mete tot çoula eshonne: *Djivêye limerotêye: :#Prumî cayet :#Deuzinme cayet *d'&nbsp;ôtès coxhes | <pre><nowiki> *Djivêye limerotêye: :#Prumî cayet :#Deuzinme cayet *d'&nbsp;ôtès coxhes </nowiki></pre> |- | valign=top | SI ene roye kimince avou on vude ADON ele serè håynêye egzactumint come ele est scrîte; dins ene fonte a espåçmint ewal; eyet l'&nbsp;tecse èn va nén otomaticmint al roye; FIN_SI çoula pout esse ahessåve po: * aclaper on tecse dedja metou e cogne; * les discrijhaedjes d'&nbsp;algorites; * des desséns èn ASCII; NOTE: Si vos tapez des longowès royes di cisse manire la, li pådje etire divénrè foirt lådje, et do côp pus målåjheye a lére. | valign=top | <pre><nowiki> SI ene roye kimince avou on vude ADON ele serè håynêye egzactumint come ele est scrîte; dins ene fonte a espåçmint ewal; eyet l'&nbsp;tecse èn va nén otomaticmint al roye; FIN_SI çoula pout esse ahessåve po: * aclaper on tecse dedja metou e cogne; * les discrijhaedjes d'&nbsp;algorites; * des desséns èn ASCII;</nowiki></pre> |- | <center>Tecse cintré.</center> | <nowiki><center>Tecse cintré.</center></nowiki> |- | Ene roye di pårtixhaedje: å dzeu ---- eyet å dzo. | <pre><nowiki>Ene roye di pårtixhaedje: å dzeu ---- eyet å dzo.</nowiki></pre> |} == Loyéns, hårdêyes, foyes di stîle eyet imådjes == {| valign="top" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="90%" |- ! Çou k'&nbsp;vos veyoz ! Çou k'&nbsp;vos scrijhoz |- | colspan="2" | === Les dvintrins loyéns === |- |Loyén viè l'&nbsp;[[Mwaisse pådje]]. |<nowiki>Loyén viè l'&nbsp;[[Mwaisse pådje]].</nowiki> |- | Li minme loyén, mins ki håynêye èn ôte no: [[Mwaisse pådje|Menu]]. | <nowiki>Li minme loyén, mins ki håynêye èn ôte no: [[Mwaisse pådje|Menu]].</nowiki> |- | [[L' aclevaedje des moxhes dins l' Vercors Coûtchantrece]] est ene pådje ki n' egzistêye nén co. *Vos l'&nbsp;poloz bén askepyî tot clitchant sol loyén. | <nowiki>[[L' aclevaedje des moxhes dins l' Vercors Coûtchantrece]] est ene pådje ki n'&nbsp;egzistêye nén co. </nowiki> |- | Po les pådjes k'&nbsp;ont ene infôrmåcion inte åtchetes al fén, i gn a-st ene acourtixheure po catchî çou k'&nbsp;est inte åtchetes:<br> li planete [[Måss (planete)|Måss]] | <nowiki>li planete [[Måss (planete)|]]</nowiki> |- | Po les loyéns viè des pådjes d'&nbsp;uzeu ou des pådjes tecnikes di Wikipedia, li minme acourtixheure va catchî l'&nbsp;espåce di lomaedje:<br> on pout scrire [[Uzeu:Pablo|Pablo]] ou [[Wikipedia:Aidance|Aidance]] el plaece di [[Uzeu:Pablo|Pablo]] ou [[Wikipedia:Aidance|Aidance]] | <nowiki>on pout scrire [[Uzeu:Pablo|]] ou [[Wikipedia:Aidance|]] el plaece di [[Uzeu:Pablo|Pablo]] ou [[Wikipedia:Aidance|Aidance]]</nowiki> |- | On pout eto fé des loyéns wikipedia viè des pådjes so des wikipedias dins ds ôtes lingaedjes tot fjhant cmincî l' loyén pa deus ponts eyet l' côde do lingaedje: [[:en:Wikipedia:How to edit a page]] Cial avou on pout eployî l'&nbsp;båre d'&nbsp;astampé po håyner on tecse diferint: [[:eo:Vikipedio:Kiel redakti paĝon|cisse pådje ci en esperanto]] | <nowiki>On pout eto fé des loyéns wikipedia viè des pådjes so des wikipedias dins ds ôtes lingaedjes tot fjhant cmincî l' loyén pa deus ponts eyet l' côde do lingaedje: [[:en:Wikipedia:How to edit a page]] Cial avou on pout eployî l'&nbsp;båre d'&nbsp;astampé po håyner on tecse diferint: [[:eo:Vikipedio:Kiel redakti paĝon|cisse pådje ci en esperanto]]</nowiki> |- | Po&nbsp;fé&nbsp;on&nbsp;redjiblaedje&nbsp;d'&nbsp;èn&nbsp;årtike&nbsp;viè&nbsp;èn&nbsp;ôte, i fåt mete sol prumire (et seule) roye on tecse come cial a costé. Pus di racsegnes so les [[Wikipedia:Redjiblaedje|redjiblaedjes]]. | <nowiki>#REDIRECT [[Nåcions Uneyes]]</nowiki> * Dins ene pådje "ONU", metans. |- | colspan="2" | === Les dfoûtrinnès hårdêyes === |- | Difoûtrinne hårdêye: [http://www.nupedia.com Nupedia] | <nowiki>Difoûtrinne hårdêye: [http://www.nupedia.com Nupedia]</nowiki> |- | Ou tot simplumint, sicrijhoz l'&nbsp;hårdêye: http://www.nupedia.com. * El hårdêye tos les caracteres divèt esse emey: A-Z a-z 0-9 ._\/~%-+&amp;#?!=()@ \x80-\xFF. Si ene hårdêye a èn ôte caractere, i doet esse kiviersî; metans, ^ doet esse sicrît come %5E (loukîz [[ASCII]]). | <nowiki>Ou tot simplumint, sicrijhoz l'&nbsp;hårdêye: http://www.nupedia.com.</nowiki> |- | colspan="2" | === Les foyes di stîle === |- | <div style="padding: .25cm; margin: .5cm; width: 50%; border: solid 2px red; background: lightgray"> C'&nbsp;est possibe d'&nbsp;eployî des foyes di stîle dins les etiketes HTML. On pout come çoula fé on cåde come ci-ci. </div> | <nowiki><div style="padding: .25cm; margin: .5cm; width: 50%; border: solid 2px red; background: lightgray"></nowiki><br> C'&nbsp;est possibe d'&nbsp;eployî des foyes di stîle dins les etiketes HTML. On pout come çoula fé on cåde come ci-ci.<br> <nowiki></div></nowiki> |- | colspan="2" | === Les imådjes === |- | Po håyner ene imådje: [[Imådje:blanke_kixhaude.jpg]]<br> Po-z eployî ene imådje, vos l'&nbsp;divoz d'&nbsp;aprume eberweter sol sierveu (et po çoula vos dvoz esse èn uzeu redjîstré), po çoula clitchîz sol loyén «Eberweter on fitchî» Vey [[Wikipedia:Rîles po l' eployaedje des imådjes]] po pus di racsegnes. | <nowiki>[[Imådje:no_do_fitchî.ext]]</nowiki> ou <br> <nowiki>[[Imådje:no_do_fitchî.ext|tecse a håyner si l'&nbsp;imådje n'&nbsp;est nén håynêye]]</nowiki> |- | Po fé "floter" ene imådje [[Imådje:blanke kixhaude.jpg|left|framed|blanke kixhåde]] Cwand ene imådje ni prind nén tote li lårdjeu del pådje, ça pout esse ahessåve del mete sol costé (cial, a hintche, '''left''') avou l' tecse ki s' vént mete padzo, dins on cåde ('''framed'''). [[Imådje:blanke_kixhaude.jpg|right|]] Mins nerén, si vos n'&nbsp;voloz nén aveur on tecse pa dzo, vos ploz fé pus simpe, metoz '''left''' (po fé floter a hintche) ou '''right''' (po fé floter a droete) après l'&nbsp;no do fitcĥi, sepåré pa ene båre. [[Imådje:Flag of Wallonia.svg|thumb|80px|clitchîz po ragrandi]] On pout eto dner des ôtès instruccions, vo les chal totes: * '''left''': mete l'&nbsp;imådje a hintche * '''right''': mete l'&nbsp;imådje a droete * '''thumb''': fwait-st ene pitite imådje, li mete a droete, eyet mostere ene loupe pol ragrandi, li dierin tecse est mostré. * ''<grandeu>'''''px''': li lårdjeu (e picsels) di l'&nbsp;imådje, ele serè metowe al schåle po-z aveur cisse lårdjeu la. * '''none''': l'&nbsp;espaitche di floter (ahessåve po-z eployî avou ''thumb'' å dvins d'&nbsp;on tåvlea metans) | <br> <nowiki>[[Imådje:blanke_kixhaude.jpg|left|framed|blanke kixhåde]]</nowiki><br> <br> Cwand ene imådje ni prind nén tote li lårdjeu del pådje, ça pout esse ahessåve del mete sol costé (cial, a hintche, '''left''') avou l' tecse ki s' vént mete padzo, dins on cåde ('''framed'''). <br> <nowiki>[[Imådje:blanke_kixhaude.jpg|right|]]</nowiki><br> <br> Mins nerén, si vos n'&nbsp;voloz nén aveur on tecse pa dzo, vos ploz fé pus simpe, metoz '''left''' (po fé floter a hintche) ou '''right''' (po fé floter a droete) après l'&nbsp;no do fitcĥi, sepåré pa ene båre.<br> <br> <nowiki>[[Imådje:Flag of Wallonia.svg|thumb|80px|clitchîz po ragrandi]]</nowiki><br> <br> On pout eto dner des ôtès instruccions, vo les chal totes:<br> <nowiki>* '''left''': mete l'&nbsp;imådje a hintche</nowiki><br> <nowiki>* '''right''': mete l'&nbsp;imådje a droete</nowiki><br> <nowiki>* '''thumb''': fwait-st ene pitite imådje, li mete a droete, eyet mostere ene loupe pol ragrandi, li dierin tecse est mostré.</nowiki><br> <nowiki>* ''<grandeu>'''''px''': li lårdjeu (e picsels) di l'&nbsp;imådje, ele serè metowe al schåle po-z aveur cisse lårdjeu la.</nowiki><br> <nowiki>* '''none''': l'&nbsp;espaitche di floter (ahessåve po-z eployî avou ''thumb'' å dvins d'&nbsp;on tåvlea metans) </nowiki> |} == Metaedje e cogne des caracteres == {| valign="top" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="90%" |- !Çou k'&nbsp;vos veyoz !Çou k'&nbsp;vos scrijhoz |- | ''clintcheyès letes'', '''cråssès letes''', '''''cråssès clintchêyès letes'''''.<br> '''F''' = ''m'' '''a'''. | <nowiki>''clintcheyès letes'', '''cråssès letes''', '''''cråssès clintchêyès letes'''''.<br> '''F''' = ''m'' '''a'''. </nowiki> |- | <font color=red>tecse e rodje coleur</font> | <nowiki> <font color=red>tecse e rodje coleur</font> </nowiki> |- | On pout eto eployî ene fonte a <tt>espåçmint ewal</tt>; oudonbén <strike>bårer do tecse</strike>; ou co l'&nbsp;<u>sorlignî</u>. | <nowiki> On pout eto eployî ene fonte a <tt>espåçmint ewal</tt>; oudonbén <strike>bårer do tecse</strike>; ou co l'&nbsp;<u>sorlignî</u>. </nowiki> |- | Espôzant: x² indice: x₂ | <nowiki> Espôzant: x² indice: x₂ </nowiki> |- | On pout eployî l'&nbsp;espåce nén copåve (end a foirt mezåjhe pol walon) | On pout eployî l'<font color=red>&amp;nbsp;</font>espåce nén copåve |- | Formules matematikes complesses:<br> &nbsp;&nbsp;<math>\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}</math> * Vey [[Wikipedia:Formules TeX]] | <tt><nowiki> <math>\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}</math> </nowiki></tt> |} == Tåvleas == Les tåvleas s'&nbsp;polèt fé avou do côde HTML, mins i sont bråmint pus åjheys avou do côde wiki: {| border="1" |+ On tåvlea d'&nbsp;egzimpe |- ! Prumire tiestire ! Deuzinme tiestire ! Troezinme tiestire |- | å hôt a hintche | å hôt å mitan | rowspan=2 | costé d'&nbsp;droete |- | al valêye a hintche | al valêye å mitan |- | colspan=3 align=center | roye do dzo |} <pre> <nowiki> {| border="1" |+ On tåvlea d'&nbsp;egzimpe |- ! Prumire tiestire ! Deuzinme tiestire ! Troezinme tiestire |- | å hôt a hintche | å hôt å mitan | rowspan=2 | costé d'&nbsp;droete |- | al valêye a hintche | al valêye å mitan |- | colspan=3 align=center | roye do dzo |} </nowiki> </pre> == Èn nén interpreter les côdes wiki (ou etiketes HTML) == Li tecse sicrît inte les etiketes <nowiki>&lt;nowiki&gt;</nowiki> eyet <nowiki>&lt;/nowiki&gt;</nowiki> ni srè nén interpreté come do côde wiki. {| valign="top" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="80%" |- !Çou k'&nbsp;vos veyoz !Çou k'&nbsp;vos scrijhoz |- | <nowiki>[[Çouchal]]</nowiki> ni dvént nén on loyén. | <nowiki>&lt;nowiki&gt;[[Çouchal]]&lt;/nowiki&gt; ni dvént nén on loyén.</nowiki> |- | <nowiki>Eyet ''çouci''</nowiki> n'&nbsp;est nén metou e clintcheyès letes. | <nowiki>Eyet &lt;nowiki&gt;''çouci''&lt;/nowiki&gt; n'&nbsp;est nén metou e clintcheyès letes.</nowiki> |} == Sinateures dins les pådjes di copene == {| valign="top" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="80%" |- !Çou k'&nbsp;vos veyoz !Çou k'&nbsp;vos scrijhoz |- | Siner avou rén kel no d'&nbsp;uzeu:<br> [[Uzeu:Pablo|Pablo]] | <nowiki>~~~ (3 wachletes)</nowiki> |- | Li no eyet l'&nbsp;date:<br> [[Uzeu:Pablo|Pablo]] 2 d'&nbsp;decimbe 2003 a 23:35 (CET) | <nowiki>~~~~ (4 wachletes)</nowiki> |} 8nsdl1qcye3aazb4kawystw9jp020rg 0 2215 427457 425887 2026-10-31T18:34:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427457 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Etrevéns == === A vey avou l' walon eyet l' Walonreye === [[Imådje:Mahin Lucyin BBA tôme 3.jpg|thumb|Li troezinme tome d' "Ene Båke so les bwès d' l' Årdene"]] * [[Lives e walon]] ki vudît ciste anêye la : ** [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (live)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]] ([[Lucyin Mahin]], 2inme & 3inme tomes). ** [[Ridaedje (arimeas)|Ridaedje]] ([[Laurent Hendschel]]). * [[Kessions å Govienmint]] : ** [[8 di djanvî]] å [[Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele]] : li deputé [[Henri Simons]] dmande [https://archive.pfwb.be/99194RBEI049578#page=5 ene kesse] sol [[Tchåte uropeyinne des lingaedjes dilérins]] ** [[28 di djanvî]] å [[Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele]] : li deputé [[Charles Janssens]] dimande [https://archive.pfwb.be/99194RBEI049578#page=8 ene prumire kesse] so les emissions d' televuzion e walon ** [[28 di djanvî]] å [[Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele]] : li deputé [[Charles Janssens]] dimande [https://archive.pfwb.be/99194RBEI049578#page=18 ene deuzinme kesse] sol decizion di n' pus dner d' subzide a on pordjet del [[Union Culturele Walone]] == Ont vnou å monde ciste anêye la == * == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[6 d' octôbe]] : [[Ernest Montellier]] * [[6 di decimbe]] : [[André Henin]] === Ôtès djins === [[Categoreye:Date]] s0sn1urd8a7l3s3t28rp9hog4fmumse 0 2262 427422 403929 2026-10-31T18:31:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427422 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == === Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye === ==== Walon ==== * Rexhowe do deuzinme tôme do [[Motî Forir]]. ==== Walonreye==== === Etrevéns a vey avou l' Beldjike === === Ôtès sacwès === == Ont vnou å monde ciste anêye la == === Rilomés walons et waloneus === * [[6 di djulete]]: [[Jean Dessard]] * [[12 di nôvimbe]] : [[Georges Ista]] === Ôtès djins === == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés walons et waloneus === * [[Nicolas Defrecheux]] === Ôtès djins === [[Categoreye:Date]] k6sjoxnbhvksumndnc9c9afjd9z71uo 0 2281 427586 409404 2026-10-31T18:52:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427586 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Jean Haust (1868-1946).jpg|thumb|(diviè 1935)]] '''Jean Haust''' ([[10 di fevrî]] [[1868]] - [[24 di nôvimbe]] [[1946]]) fourit-st onk des pus grands rcwereus sol [[walon]] k' i gn euxhe avou. I pout esse riwaitî come li pere des studiaedjes modienes sol walon, poy k' i scrijha 297 papîs u lives sincieus so ci lingaedje la. == Biyografeye == :''[http://www.arllfb.be/composition/membres/haust.html Loukîz cial si biyografeye e francès] I skepia a [[Vervî]], la k' il a-st oyou l' walon sol rowe, des gaméns di si ådje, ca ses parints nel djåzént nén. == Sicrijhaedjes == Si mwaisse-ouve, ''"le dialecte wallon de Liège"'', a parexhou e troes bokets: * li ''"Dictionnaire des rimes"'' ([[1927]]) * li ''"[[Motî da Haust|Dictionnaire Liégeois]]"'' ([[1933]]) * li ''"[[Franwal da Haust|Dictionnaire Français-Liégeois]]"'' (après s'&nbsp;moirt, e [[1947]]). Il a eto scrît des [[motlî]]s : * so les [[houyire|houyeus]] do payis d' Lidje (''"[[La houillerie liégeoise]]"'', [[1926]], rééd. amon Vaillant-Carmanne e 1976). * so l' [[accints do walon|accint walon]] di [[Ståvleu (veye)|Ståvleu]] ([[Motlî di Ståvleu]]). Il a splitchî, avou, sacwants ôtes costés do lingaedje walon, inte di zels: * les nos d'&nbsp;plaece (''Le toponyme ardennais fa, fè, fwè)'', [[1937]]. * ''[[Live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye|Enquête dialectale sur la toponymie wallonne]]'', [[1940]]. == Come eplaideu == I va eplaidî des lives tot les corwaitant miersipepieuzmint: Metans des vîs scrijhaedjes e walon do [[17inme sieke|17inme]] et [[18inme sieke]]&nbsp;: * ''"Quatre dialogues de paysans"'', di [[1631]] * Li [[Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Viene]] di [[1683]]. * «[[Live Djihan Haust avou dijh vîs tecses so les cmeres et l' mariaedje|''Dix pièces de vers sur les femmes et le mariage'']]» do 17inme sieke, * "[[Simon li scrinî (teyåte)|Simon li scrinî]]", pîce di [[1760]]). Mins eto des scrijheus di s'&nbsp;tins, come : * [[Edouard Remouchamps]] (''Tåtî l'&nbsp;Perikî''), * [[Joseph Calozet]] (4 romans). Li pupårt di ces eplaidaedjes la sont ont parexhou dins l' [[coleccion Haust di scrijhaedjes e walon]]. == Come etimolodjisse == Tot rcwerant après les mots walons, les cis des scrijhaedjes et les cis des cåzeus, il asprouve, a tot côp bon, di trover leu-z [[etimolodjeye]], on mestî k'&nbsp;el va fé préjhî long et lådje come on fén cnoxheu del diyalectolodjeye del Bijhe do dominne [[galo-roman]]. Tantea k'&nbsp;on lyi ofrixh li tcheyire di [[diyalectolodjeye]] romane (askepieye por lu) a l'&nbsp;[[univiersité d' Lidje]] ([[1921]]-[[1938]]), ki va siervi d'&nbsp;modele po les ôtès univiersités. Portant, end a des cis, come [[Robert Grafé]] k' ont rilevé sacwants flotches dins les etimolodjeyes da Haust. Il aveut sovint ptchî di vey on [[Etimolodjeye tîxhone|sourdant tîxhon]] k' on [[Etimolodjeye latene|sourdant latén]]. == Come enondeu di nouzomes ricweraedjes == C' est Haust k' a-st enondé deus nouzomes tchantîs: * li ci do ''"[[DGLW|Dictionnaire Général de la Langue Wallonne]]"'' (avou [[Jules Feller]]), ki n'&nbsp;a måy sitî tot fwait. * li ci di ''"[[ALW|l'Atlas Linguistique de Wallonie]]"'', k'&nbsp;ene pitite mitan des dnêyes ont stî eplaideyes so tote li deuzinme mitan do 20inme sieke, et tcheryî disk' å djoû d' ouy. == Haust come enondeu d' soces == A bråmint fwait po mete so pîs li soce "''les Amis de nos dialectes''", po sayî di rashonner tos des waloneus ki boutént tchaeke di s' costé; mins ki dmorént a Brusselle: M. Moreau , M. Marchal eyet J.A Dupont et [[Jules Herbillon]]. I fourit eto on fel poûssant po l' askepiaedje del rivuwe "''[[les dialectes belgo-romans]]''" kel prumî limero, ci fourit e prumî troemoes 1937. == Corwaitaedje di l' ouve da Djan Haust == Deus grandès cwålités uminnes da Djan Haust: èn nén todi dire åmen ås cis k'&nbsp;ont scrît ene sacwè divant lu, et tni do cas des cåzeu(se)s ki lyi evoyént des racsegnes so l'&nbsp;walon d'&nbsp;ene sadju ­­— ses ''temons'' —, et todi citer leu no. Sins rovyî l'&nbsp;leyî padrî lu ene peclêye di shuveus(es) k'&nbsp;alént continouwer s'&nbsp;bouye. Li flåwisté di l'&nbsp;ouve da Haust, k'&nbsp;aléve esse li cene di tos les waloneus å [[20inme sieke]], ça a stî di n'&nbsp;nén s'&nbsp;ocuper do tot do fé rcåzer et raprinde li walon, et di nel nén rwaitî come on lingaedje (i n'&nbsp;eploye dins ses scrîts fok les mots ''patois'' et ''dialecte''). Lu-minme nel djåzéve nén, ni avou ses aidants, ni avou les ptitès djins k'&nbsp;il aléve rescontrer a håre et hote. == Sacwants covietes di ses lives == <gallery> Imådje:haust1.jpg|Motî des rimes Imådje:haust3.jpg|[[Franwal da Haust|Motî francès-walon]] Imådje:haust6.jpg|[[Simon li scrinî (teyåte)|Simon li scrinî]] Imådje:Haust Enquête toponymie wallonne.jpg|[[Live Haust so les nos d' plaeces del Walonreye|Toponimeye]] Imådje:haust2.jpg|[[Motî da Haust|Motî walon-francès]] Imådje:haust8.jpg|[[Pitit d' mon les matantes (roman)|Roman da J. Calozet]] eplaidî pa Haust </gallery> == Difoûtrinne hårdêye == * [http://www.arllfb.be/composition/membres/haust.html Si biyografeye] (e francès) [[Categoreye:Ricwereus sol walon|Haust]] [[Categoreye:Rilomés Walons|Haust]] [[Categoreye:Bouteus pol walon|Haust]] [[Categoreye:Rilomés linwincieus|Haust]] [[Categoreye:Diccionairîs do walon|Haust]] j7uni5g32u55cgrn84vvljlicb7iir8 0 2307 427553 294303 2026-10-31T18:47:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427553 wikitext text/x-wiki '''Xham''' (חם, ''xham'' en [[ebreu]]) esteut, sorlon li live del [[Djeneze]], li deuzinme valet da [[Noyé (påtriyåtche)|Noyé]]. I fourit eto li pere da [[Couxh]], [[Mishrayim]], [[Pout]] et [[Canaan]]. [[Categoreye:Bibe]] br6zpg41piphols8e23bp6i76x2guc4 0 2308 428332 415976 2026-11-01T10:47:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428332 wikitext text/x-wiki Cisse pådje chal mostere les ekivalinces inte li walon, francès, latén, grek eyet ebreu po les nos d'&nbsp;djins, di plaeces, d' aiwes eyet d'&nbsp;peupes k'&nbsp;aparexhèt dins l'&nbsp;[[Bibe]]. == Nos d'&nbsp;djin == {| border=1 cellspacing=0 |- !'''No e walon''' !! e francès !! e latén !! e grek !! en ebreu |- |'''[[Abel]]''' (fi da Adan) || Abel || || || הבל |- |'''[[Abråm]]''' || Abraham || || || |- |'''[[Achkenåze]]''' (fi da Gomer) || || || || |- |'''[[Ada]]''' (feme da Lamek) || || || || עדה |- |'''[[Adan]]''' || Adan || || || אדם |- |'''[[Awila]]''' (fi da Couxh) || || || || |- |'''[[Canaan]]''' (feye da Xham) || || || || |- |'''[[Cayin]]''' (fi da Adan) || Caïn || || || קין |- |'''[[Ciya]]''' (feme da Lamek) || || || || |- |'''[[Couxh]]''' (fi da Xham) || || || || |- |'''[[Crisse]]''' || Christ || || Χριστος || |- |'''[[Dåvide (bibe)|Dåvide]]''' || David || || Χριστος || |- |'''[[Dédan]]''' (fi da Rayema) || || || || |- |'''[[Djåcob]]''' || Jacob || || || |- |'''[[Djafet]]''' (fi da Noyé) || Japhet || || || יפת |- |'''[[Djezus]]''' || Jésus || || || |- |'''[[Djezus-Cri]]''' || Jésus-Christ || || || |- |- |'''[[Djôzef, fi da Djåcob|Djôzef]]''' || Joseph || || || |- |'''[[Elicha]]''' (fi da Yavane) || || || || |- |'''[[Enok]]''' (ou Henok?) (fi da Cayin) || || || || חנוך |- |'''[[Enok]]''' (ou Henok?) (fi da Set) || || || || חנוך |- |'''[[Et]]''' (fi da Canaan) || || || || |- |'''[[Eve]]''' || Ève || || || |- |'''[[Gomer]]''' (fi da Djafet) || || || || גמר |- |'''[[Goyasse]]''' (grand foirt ome, ero des Filistins) || || || || |- |'''[[Hagår]]''' (deuzinme feme d' Abråm, k' esteut sclåve) || || || || |- |'''[[Irad]]''' (fi da Enok) || || || || |- |'''[[Izåk]]''' || Isaac || || || |- |'''[[Kenan]]''' (fi da Enok da Set) || || || || קינן |- |'''[[Kitim]]''' (fi da Yavane) || || || || |- |'''[[Lamek]]''' (fi da Matîssalé) || || || || למך |- |'''[[Lamek]]''' (fi da Metouchayel) || || || || למך |- |'''[[Maday]]''' (fi da Djafet) || || || || |- |'''[[Magog]]''' (fi da Djafet) || || || || |- |'''[[Malaleyel]]''' (fi da Kenan) || || || || מהללאל |- |'''[[Matîssalé]]''' (fi da Enok da Set) || || || || מתושלח |- |'''[[Maviawel]]''' (fi da Irad) || || || || |- |'''[[Mechek]]''' (fi da Djafet) || || || || |- |'''[[Metouchayel]]''' (fi da Maviawel) || || || || |- |'''[[Mishrayim]]''' (fi da Xham) || || || || |- |'''[[Moyisse]]''' || Moïse || || || |- |'''[[Nåma]]''' (feye da Lamek et Ciya) || || || || נעמה |- |'''[[Nimrod]]''' (fi da Couxh) || || || || |- |'''[[Noyé (påtriyåtche)|Noyé]]''' (fi da Lamek da Matîssalé) || Noé || || || נח |- |'''[[Pout]]''' (fi da Xham) || || || || |- |'''[[Rifat]]''' (fi da Gomer) || || || || |- |'''[[Rodanim]]''' (fi da Yavane) || || || || |- |'''[[Sala]]''' (fi da Rayema) || || || || |- |'''[[Salomon (Bibe)|Salomon]]''' || Samson || || || שִׁמְשׁוֹן |- |'''[[Sanson (Bibe)|Sanson]]''' || Samson || || || שִׁמְשׁוֹן |- |'''[[Sara (Bibe)|Sara]]''' || || || || |- |'''[[Savta]]''' (fi da Couxh) || || || || |- |'''[[Savteca]]''' (fi da Couxh) || || || || |- |'''[[Sem]]''' (fi da Noyé) || Sem || || || שם |- |'''[[Set]]''' (fi da Adan) || || || || שת |- |'''[[Seva]]''' (fi da Couxh) || || || || |- |'''[[Sidon]]''' (fi da Canaan) || || || || |- |'''[[Souzane]]''' (live Daniel) || || || || |- |'''[[Tarsis]]''' (fi da Yavane) || || || || |- |'''[[Tiras]]''' (fi da Djafet) || || || || |- |'''[[Togarma]]''' (fi da Gomer) || || || || |- |'''[[Toubal]]''' (fi da Djafet) || || || || |- |'''[[Toubal Cayin]]''' (fi da Lamek et Ciya) || || || || |- |'''[[Xham]]''' (fi da Noyé) || Cham || || || חם |- |'''[[Yabal]]''' (fi da Lamek et Ada) || || || || |- |'''[[Ya-el]]''' (feye da Haber li Kenite, live des djudjes) || || || || |- |'''[[Yéred]]''' (fi da Malaleyél) || || || || ירד |- |'''[[Youbal]]''' (fi da Lamek et Ada) || || || || |} == Nos d'&nbsp;plaeces == {| border=1 cellspacing=0 |- !'''No e walon''' !! e francès !! e latén !! e grek !! en ebreu |- |'''[[Acad]]''' || || || || |- |'''[[Assireye]]''' || || || || |- |'''[[Assour]]''' || || || || |- |'''[[Babel]]''' || || || || |- |'''[[Betleyem]]''' || Bethleem || || || |- |'''[[Cafarnayom]]''' || || || || |- |'''[[Calaxh]]''' || || || || |- |'''[[Calné]]''' || || || || |- |'''[[Chinéyår]]''' || || || || |- |'''[[Coush]]''' || || || || |- |'''[[Djeruzalem]]''' || Jérusalem || || || ירושלים |- |'''[[Djårdén d' Éden|Éden]]''' || Éden || || || |- |'''[[Érek]]''' || || || || |- |'''[[Hawila]]''' || || || || |- |'''[[Galilêye]]''' || Galilée || || || |- |'''[[Nazarete]]''' || Nazareth || || || |- |'''[[Ninive]]''' || || || || |- |'''[[Nod]]''' || || || || |- |'''[[Rehobot Hir]]''' || || || || |- |'''[[Ressen]]''' || || || || |- |'''[[Tier Ararat]]''' || || || || |} == Nos d'&nbsp;aiwes == {| border=1 cellspacing=0 |- !'''No e walon''' !! e francès !! e latén !! e grek !! en ebreu |- |'''[[Djordin (aiwe)|Djordin]]''' || Jourdain || || || נהר הירדן |- |'''[[Guihon (aiwe)|Guihon]]''' || || || || |- |'''[[Pishon (aiwe)|Pishon]]''' || || || || |- |'''[[Tigue (aiwe)|Tigue]]''' || || || Τίγρης || |- |'''[[Ufrate (aiwe)|Ufrate]]''' || Euphrate || || Ευφράτης || |} == Difoûtrinnès hårdêyes == * [http://djeneze.walon.org/ Li Djeneze e walon] * [http://rifondou.walon.org/rilidjon/evandjile_Djihan.html L'&nbsp;Evandjîle da Sint Djhan e walon] * [http://rifondou.walon.org/rilidjon/evandjile_Luk.html L'&nbsp;Evandjîle da Sint Luk e walon] * [http://rifondou.walon.org/rilidjon/evandjile_Maur_mignolet.html L'&nbsp;Evandjîle da Sint Mår e walon] (ratournaedje da Mignolet) [[Categoreye:Nos e walon]] [[Categoreye:Pitits nos walons]] 2xfx7jxkrndr4tbn91j0t5o4c9wmd29 0 2421 428022 414447 2026-10-31T20:25:54Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428022 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse}} '''Nicolas Bosret''' a vnou å monde li [[5 di måss]] e [[1799]] (dizo l' [[redjime francès]], ki loméve oficirmint ç' djoû la 15 vintôze di l' an VII), et mori li [[18 di nôvimbe]] e [[1876]], c' esteut-st on [[scrijheu e walon|scrijheu]] d'&nbsp;[[tchansons e walon]] d'&nbsp;[[Nameur]], inte di zeles, «[[Li Bea Bouket]]». == Biyografeye == === Si ptite djonnesse === Nicolas Bosret tchantéve sins djamåy end awè s' sô. Et les djins el sipoter « l' [[ålouwete]] do cwårtî » oudonbén : li « [[råskignoû]] d' [[Triyanon (teyåte a Lidje)|amon nozôtes]] ». On djoû, a môde di rén, Matî preye Nicolas å djeu des [[tchuvalî]]s. Vo les la, nos deus gaméns å djouwer a cori onk après l' ôte. Matî, k' est l' pus vî a totshûte li dzeu... et tricter sol dos pu dsu l' tiesse di s' fré avou ene baguete ki rshonne bén pus a ene åre k' a on boket d' bwès. Li [[scoreye|scorieu]] tchentêye li [[vizaedje]] do ptit. Les [[ouy]]s sicoryîs, gn a rén yeu a fé. Nicolas a divnou [[aveule]] ! L' efant tchantéve dedja come ene andje. L' abé d' [[Sint-Leu]] k' aveut do cour s' a ocupé d' lu et lyi aprinde ses notes, l' årmonreye et a djouwer d' l' [[ôre (instrumint d' muzike)|ôre]]. On lyi djheut ene sacwè on seu côp, c' esteut la, et nel pus djamåy rovyî. Cwand il a yeu s' vwès fwaite, il a tchanté å docsal. Il a scrît des [[cantike]]s, des pîces po l' eglijhe, et foiravant des [[tchanson]]s.<ref>[[Joëlle Spierkel]], [[Bosret di s' no d' famile (live)|Bosret di s' no d' famile]]; tecse oyåve so Youtube (loyén [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#bosret vaici])</ref> === Dins des soces walon-cåzantes === Diviè [[1820]], dizo l'&nbsp;[[minance holandesse]], il hantéve ene soce di «francs fårceus» k'&nbsp;aléve divni, oficirmint, e [[1826]], li «Ceke des Minteus», pu li «Cåbaret des Mintes» ([[1834]]) et co pus tård ([[1843]]) li [[soce Moncrabeau]]. [[Imådje:Moncrabeau.jpg|thumb|li troezinme a pårti del hintche, avou ls ôtes askepieus del soce Moncrabeau]] C'&nbsp;est Bosret ki va adjinçner, e [[1857]], l'&nbsp;orkesse Moncrabeaucyin. L' instumint eployî est foirt simpe: c' est l' [[flûte a l' agnon]]. Mins elle est dguijheye dins totes sôres di droles d'&nbsp;instrumints metans: li «tchén dal rimoye», les «cougnous a piston», li «tiesse di [[Tchivå|tchvå]]», li «malton». Et scrire des clapantès tchansons come «Li pikete do djoû å viyaedje», «Li sondje d'&nbsp;on blessî e [[Crimêye]]», «Ene fiesse namurwesse». Li «bea bouket» fourit compôzé e [[1851]], et eplaidî dizo l'&nbsp;alomåcion «Li bouket del marieye». == Live e walon so Colas Bosret == Si vicåreye est racontêye dins l' live [[Bosret di s' no d' famile (live)|Bosret di s' no d' famile]] da [[Joëlle Spierkel]]. == Hårdêye difoûtrinne == * [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#bosret Videyo sol djonnesse da Colas Bosret] * {{Wikisourd-sicrijheus}} * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} == Sourdant == [[Categoreye:Tchanteus et fjheus d' tchansons e walon|Bosret]] [[Categoreye:rilomés Walons|Bosret]] [[Categoreye:sicrijheus e walon|Bosret]] rj0tqe77hj83hvoaktalnwp533zub8b 0 2433 427486 377235 2026-10-31T18:37:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427486 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == C' est l' 5inme (u 6inme) anêye del [[guere 1940-1945]]. === Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye === ==== Walon ==== [[Imådje:Piron Clairtés.jpg|thumb|]] * [[Lives sol walon]] ki vudît ciste anêye la : ** [[Clairtés so les Belès Letes e walon di nosse tins (live)|Clairtés so les Belès Letes e walon di nosse tins]] da [[Maurice Piron]] * [[Lives e walon]] ki vudît ciste anêye la : ** [[L' Årdene foyowe (tecses)|L' Årdene foyowe]] ([[Pierre-Joseph Dosimont]]) ** [[Fosse (prôzes)|Fosse]] (Henri Deligne, ratourné pa [[Firmin Callaert]]) ** [[Leyon Cranasse, tchampete pa amour (roman)|Leyon Cranasse, tchampete pa amour]] ([[Félicien Barry]]) ==== Walonreye==== * Lidje kimince a esse bombårdêye pas les [[Aloyîs (deuzinme guere daegnrece)|Aloyîs li prumî d' may a 5 e. et dmey di l' après-nonne. Gn a ddja 24 djins d' touwêyes ci djoû la. Li 18 di may, c' est on scrijheu walon, [[Marcel Launay]] k' î va leyî ses hozetes. * Djun a setimbe : Liberåcion pa les årmêyes inglesses et amerikinnes. Racontêye e walon dins sacwants lives : ** [[Sonk walon (roman)|Sonk walon]] ([[Félicien Barry]], [[1945]]) ** [[Louwis d' emon l' Pitchou (roman)|Louwis d' emon l' Pitchou]] ([[Henri Matterne]], [[2012]]) * [[15 di decimbe|15]] å [[31 di decimbe]] : [[Ofinsive da Von Rundstedt]] === Ôtès sacwès === * [[6 di djun]] : [[disbarcumint el Normandeye]] * [[22 d' djulete]] : sinaedje des [[acoirds di Burton-Bwès]] so les manoyes. == Ont vnou å monde ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[28 d' avri]]: [[Jean-Claude Van Cauwenberghe]] * [[1î d' djun]]: [[Jean-Jacques Andrien]] * [[8 d' octôbe]]: [[Jean-Marie Klinkenberg]] * [[29 di decimbe]]: [[Jean-Pierre Dumont]] === Ôtès djins === == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés walons et waloneus === * [[1î d' fevrî]]: [[Françwès Bovesse]] est assassiné a [[Nameur]] påzès [[Recsisse]]s. * [[5 di måss]] : [[Hinri Bragard]], k' aveut stî ramassé des [[Nazi]]s li 2 d' djun 1943, et fwait [[prijhnî]] e l' Almagne, dihote å camp di Sachsenhausen-Orianbourg. * [[René Barmarin]] === Ôtès djins === * [[Categoreye:Date]] 354k5u8tveis88k5bil2qfzcyl4fhqo 0 2541 427436 377253 2026-10-31T18:33:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427436 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Etrevéns == === A vey avou çou ki va divni l' Walonreye === * [[Lives sol walon]] ki vudît ciste anêye la : ''[[Motî da Villers|Le Dictionnaire Wallon = François par Augustin François Villers de Malmedy, Licencié ès droit, à l'usage de ses enfants]]'' li deuzinme [[motî walon]] di tos les tins, sicrît pa [[Augustin Villers]], dabôrd. I serè replaidî e [[sistinme Feller]] e [[1999]]. == Ont vnou å monde ciste anêye la == * == Ont morou ciste anêye la == * [[Categoreye:Date]] jzqfs5asqfkawutfis2ashr4zk8fg71 0 2542 427835 406459 2026-10-31T19:49:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427835 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} {{djermon}} == Etrevéns == *[[14 di may]] : Bardouxhaedje del [[Abeye d' Aulne]] på les francès. *[[26 di djun]] : [[Troezinme batreye di Fleuru]]. == Ont vnou å monde ciste anêye la == * == Ont morou ciste anêye la == * [[Augustin Villers]] [[Categoreye:Date]] d3jr3sxyo0hgjg8icr9yf45yg7aj3p0 0 2548 427460 418885 2026-10-31T18:35:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427460 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == === Etrevéns a vey avou l' walon === [[Imådje:Callaert Boignes contes 800h.jpg|thumb|Coviete des "Boignes contes"]] [[Imådje:Genaux Ben cwåtron.jpg|thumb|Coviete di «[[27 å cwåtron (arimés)|27 å cwåtron]]»]] * [[Lives sol walon]] ki vudît ciste anêye la : ** [[Vîs arimés so les comeres et l' mariaedje (live)]] (eplaidî pa [[Jean Haust]]) * [[Lives e walon]] ki vudît ciste anêye la : ** [[Boignes contes (noveles)|Boignes contes]] da [[Firmin Callaert]] ** [[Tote ene veye (arimés)|Tote ene veye]] da [[Edmond Wartique]] ** [[Do vete, do noer (arimeas)|Do vete, do noer]] da [[Gabrielle Bernard]] ** [[Li dierinne shijhe (contes)|Li dierinne shijhe]] da [[Anatole Marchal]] ** [[Durnale, mi bea viyaedje (prôze)|Durnale, mi bea viyaedje]] todi da [[Anatole Marchal]] ** [[Dédé (novele)|Dédé]] ([[Louis Lecomte]]) ** [[27 å cwåtron (arimés)|27 å cwåtron]] ([[Ben Genaux]]) === Etrevéns a vey avou l' Walonreye === Deuzinme anêye del [[guere 1940-1945]] === Ôtes etrevéns === == Ont vnou å monde ciste anêye la == === Rilomés walons et waloneus === * [[Jean-Luc Fauconnier]] === Ôtès djins === * [[5 di djanvî|5 di djanvî&nbsp;]]: [[Hayao Miyazaki]] * [[27 d' awousse]]: [[Cesária Évora]] == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés walons et waloneus === * [[30 d' awousse]]: [[Jules Vigneron]] * [[22 d' nôvimbe]]: [[Arthur Xhignesse]] === Ôtès djins === [[Categoreye:Date]] r5keg4je4ey6vx85hcq9nadx8f01ouh 0 2549 427863 420813 2026-10-31T19:53:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427863 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == === Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye === ==== Guere daegnrece ==== [[Imådje:Fonse et Cie.jpg|vignette|Coviete do live "Fonse et li cpagneye"]] Li troezinme anêye del [[guere di 40]] (li cwatrinme po les [[Pologne|Polonès]]). Li [[7 d' octôbe]], ene ordonance almande askepeye li [[Werbestele]]. Après l' [[moude]] da [[Jean Prosper Teughels]] (19 di nôvimbe), les Almands vont dire noer so blanc k' i fuziyèt les ostaedjes ramassés por zels si rvindjî; ût di zels sont touwés a [[Brendonk]] li [[27 di nôvimbe]]. ==== Lives e walon ==== [[Lives sol walon]] ki vudît ciste anêye la : * [[Motî del Lovire]] [[Lives e walon]] ki vudît ciste anêye la : * [[Inte les tchôkes (arimés)|Inte les tchôkes]], ene [[ramexhnêye d' arimés]] da [[Firmin Callaert]] * [[Fonse et li cpagneye (portraits)|Fonse et li cpagneye]] da [[Georges Fay]] * [[Kegn 42 (portraits)|Kegn 42]] da [[Ben Genaux]] * [[Clairs di lune (tecses)|Clairs di lune]] da [[Henri Van Cutsem]] * [[Sovnance (arimés)|Sovnance]] da [[Jules Vigneron]] === Ôtes etrevéns === == Ont vnou å monde ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[Nadine Modolo]] * [[26 di djanvî|26 di djanvî&nbsp;]]: [[Liliane Groulard]] * [[30 di may|30 di may&nbsp;]]: [[Joseph Docquier]] * [[9 di djulete|9 di djulete&nbsp;]]: [[Georges Themelin]] * [[20 di nôvimbe|20 di nôvimbe&nbsp;]]: [[Jean-Jacques Gaziaux]] === Ôtès djins === * [[25 di djanvî]][[20 di nôvimbe|&nbsp;]]: [[Eusebio]] * [[23 d' awousse|23 d' awousse&nbsp;]]: [[Susana Vieira]] * [[29 di setimbe]][[6 di decimbe|&nbsp;]]: [[Ian McShane]] * [[20 di nôvimbe]][[25 di djanvî|&nbsp;]]: [[Joe Biden]] == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés walons et waloneus === * [[15 d' avri]][[20 di nôvimbe|&nbsp;]]: [[François Loriaux]] * [[1î d' setimbe]][[15 d' avri|&nbsp;]]: [[Adelin Grignard]] * [[5 di setimbe]][[1î d' setimbe|&nbsp;]]: Joseph Labeye (skepyî li 13 di may 1923), on rezistant del [[Basse Mouze]] est ramassé come ostaedje et fuziyî. Des ôtes nos d' ostaedjes fuziyîs sifwaitmint: Joseph Vandervaet, Pierre Waumans, Robert Tacken. * [[19 di nôvimbe]][[5 di setimbe|&nbsp;]]: [[Jean Prosper Teughels]], li [[mayeur]] [[recsisse]] di [[Tchålerwè]], est [[assaziné]] pa on djonne [[comunisse]] mimbe di l' [[Årmêye-blanke]], [[Victor Thonet]]. * [[6 di decimbe]][[19 di nôvimbe|&nbsp;]]: [[Louis Bodart]] === Ôtès djins === [[Categoreye:Date]] cjfumcqyieaiyvutji0bg5yvrxd68pv 0 2550 427471 419958 2026-10-31T18:36:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427471 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == ===Aprile=== *3. - [[Adolf Hitler]] drinks [[Pepsi Max]] by pouring the 0,5l bottle in a Pepsi Max glass. See the video here: [https://web.archive.org/web/20170204025909/https://www.pepsimax.no/]! === Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye === ==== Guere daegnrece ==== On-z est å mitan del [[deuzinme guterefaen daegnrece]] (cwatrinme anêye, cénkinme po les [[Pologne|Polonès]]). ==== Lives e walon ==== [[Lives e walon]] ki vudît ciste anêye la : * [[Lidje ki reye et glawtene (tecses)|Lidje ki reye et glawtene]] ([[Louis Dubru]]) * [[Å rcoe des rwenes (paskeyes)|Å rcoe des rwenes]] ([[Félicien Barry]]) === Ôtes etrevéns === * Prumî eplaidaedje do [[Li Ptit Prince (roman)|Ptit Prince]] da [[Antoine de Saint-Exupéry]] == Ont vnou å monde ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[27 di djanvî|27 di djanvî&nbsp;]]: [[Danielle Trempont]] * [[13 di may]][[27 di djanvî|&nbsp;]]: [[René Brialmont]] * [[12 d' awousse]][[13 di may|&nbsp;]]: [[Michel Meurée]] * [[4 di setimbe]][[12 d' awousse|&nbsp;]]: [[Pierre Habets]] * [[1î d' nôvimbe]][[4 di setimbe|&nbsp;]]: [[Salvatore Adamo]] * [[24 di decimbe]][[1î d' nôvimbe|&nbsp;]]: [[Jacques Desmet]] === Ôtès djins === * [[17 d' awousse]][[24 di decimbe|&nbsp;]]: [[Robert De Niro]] == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés walons et waloneus === * [[31 di måss]] : [[Henri Bragard]] * [[18 di nôvimbe]] : [[Maurice Peclers]] === Ôtès djins === * [[Categoreye:Date]] qo06ncaeo7dh7zsesnjk8sf5tpd5dlt 0 2566 427690 421172 2026-10-31T19:09:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427690 wikitext text/x-wiki Li '''guere civile espagnole''' (ou co '''Guere civile d'&nbsp;Espagne'''), c' est ene [[guere civile]] e l'&nbsp;[[Espagne]], après k'&nbsp;ene pårteye di l'&nbsp;årmêye eyet del wåde civile åye sayî d'&nbsp;fé on côp d'&nbsp;Estat fachisse siconte del [[Deuzinme Republike Espagnole]]. Li guere dura do moes d' djulete [[1936]] disk'&nbsp;e moes d' avri [[1939]], et finixha pal dobleure des republikins eyet l' vinkixhaedje des frankisses. Adonpwis s' metaedje sol dictateure fachisse då djenerå [[Francisco Franco]] ki dura disk' ås [[anêyes 1970]]. == Pårteyes afrontreces == Les frankisses, kimandés pa [[Francisco Franco]], estént sotnous pa les payis foirt a droete d' Urope ([[Portugal]], [[Hongreye]], [[Almagne]], [[Itåleye]]). Les republikins estént sotnous pa les payis comunisses (URSS, et payis assoçnés al [[2inme Eternåcionåle]]). Sol terén, gn aveut ossu des volontaires socialisses di tos les payis d' Urope. == Rapoirts avou l' Beldjike == E 1937, les republikins touwèt Jacques de Borchgrave, èn eployî a l' ambassåde di Beldjike a Madrid, k' il ametèt d' espionaedje po les frankisses. L' afwaire va mete cou dzeu cou dzo li [[govienmint bedje]] d' adon (PSC-PLP-PS). Emey les socialisses, [[Emile Vandervelde]] (adon minisse del santé) vout k' el Beldjike si rclame disconte Franco. [[På-Hinri Spaak]], minisse des afwaires difoûtrinnes, eyet [[Paul Van Zeeland]], li [[prumî minisse]], volèt k' el Beldjike dimeure neute. Disbåtchî d' çoula, Vandervelde va taper l' cote sol håye ([[26 di djanvî]] [[1937]]).<ref>Arnaud de la Croix, « Degrelle 1906-1994 », Edicions Racine, Brussele, ISBN 978-2-87386-982-3, p. 87.</ref> == Sourdant == [[Categoreye:Istwere di l' Urope]] [[Categoreye:Gueres civiles|Espagne]] [[Categoreye:Espagne]] tfc1z6eutoet3ocewqzt7u6z0lf7vnb 0 2586 427501 424180 2026-10-31T18:39:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427501 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Etrevéns == === A vey avou l' walon eyet l' Walonreye === ==== Laids cwårts d' eure ==== * [[Djanvî]]: Dins les bwès d' Nidrum, les djindåres calindjnut 24 djwifs ki (êdîs pa dès djins do vijhnåve) si volént vni mete a houte amon nozôtes. Il ont stî rtapés houte frontire. * [[5 di djun]]: el novele eglijhe d' [[Ôrvå]] est beneye pa l' [[monsigneur Van Roey]]. El prumî Minisse [[Pierlot]] est eto la. * [[31 d' awousse]]: Dins èn [[oraedje]], deus [[pont]]s do [[Vå-Bnoet]] s' aflaxhnut dins [[Mouze]]. El [[trén]] [[Lidje]]-[[Lussimbork]] s' tape didins. El vi pont d' [[Ougrêye]] est distrût. Gn a 12 moirts, 6 djins nén rtrovêyes et 80 mesbridjîs. ==== Sicrijhaedjes e walon ==== [[Imådje:Cayeis walons fev39.jpg|thumb|Ene des prumirès covietes des [[Cayés walons (gazete)|Cayés walons]]]] [[Imådje:Boxus yebes maladeyes.jpg|thumb|Coviete do live da Boxus so les yebes ås maladeyes]] * [[Lives e walon]] ki vudît ciste anêye la : ** [[D' ene coxhe so l' ôte (arimés)|D' ene coxhe so l' ôte]] da [[Jean Dessard]] * [[Lives sol walon]] ** [[Robert Boxus]] eplaide si "''[[Live so les plantes da Boxus|Flore médicale wallonne]]''". * [[Gazete e walon]] ** Askepiaedje des [[Cayés walons (gazete)|Cayés walons]] === Eternåcionå === * Moes d' [[avri]] : fén del [[guere civile espagnole]] * Kiminçmint del [[deuzinme guere daegnrece]] : [[Hitler]] abroke sol [[Pologne]]. == Ont vnou å monde ciste anêye la == === Rilomés walons et waloneus === * [[15 di fevrî]]: [[Nicole Goffart]] * [[19 di måss]]: [[Désiré Malet]] * [[31 di may]]: [[Georges Pècheur]] * [[14 di djun]]: [[Andrée Flesch]] * [[6 d' awousse]]: [[Jacques Lefebvre]] === Ôtès djins === == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés walons et waloneus === * [[6 di djanvî]]: [[Georges Ista]] * [[26 di fevrî]]: [[Émile Robin]] * [[11 di måss]]: [[Henri Simon]] * [[17 di nôvimbe]]: [[Paul Moureau]] === Ôtès djins === [[Categoreye:Date]] aruzv67od6fassnnimph2vh2j34gtg9 0 2608 427468 419458 2026-10-31T18:35:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427468 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Etrevéns == === A vey avou l' walon eyet l' Walonreye === ==== Walon ==== [[Imådje:Plake_e_payis_shabotîs_Nåwinne.JPG|thumb|li tite do live Calozet a divnou ene plake di voye a [[Nåwinne]]]] * [[Lives e walon]] ki vudît ciste anêye la : ** [[E payis des shabotîs (roman)|E payis des shabotîs]] ([[roman e walon]] da [[Joseph Calozet]], 1ire ed.) ** [[Åtoû d' mi (arimés poirtraits)|Åtoû d' mi]] ([[Émile Lempereur]]) ** [[Bouket-tot-fwait (arimeas)|Bouket-tot-fwait]] ([[Franz Dewandelaer]]) ** [[Li blanke dame (roman)|Li blanke dame]] ([[Joseph Mignolet]]) ** [[Fåves do Baron d' Fleuru (fåves di djåzantès biesses)|Fåves do Baron d' Fleuru]], deuzinme volêye ([[Henry Petrez]]) * [[Lives sol walon]] ** [[Motî Haust]] ==== Walonreye ==== * [[3 d' djanvî]] : dierin [[raparexhaedje di l' Aviedje]] a [[Biarin (veye)|Biarin]] (il avént cmincî li [[29 di nôvimbe]] [[1932]]). * inte li [[15 di djanvî]] eyet li [[2 d' måss]], [[raparexhaedje di l' Aviedje]] a [[Baneu]]. * [[8 di decimbe]] : [[canonijhaedje]] di [[Bernadette Soubirous]]. === Ôtes etrevéns === L' [[Urope]] si rleve pitchote a midjote del [[crijhe economike di 1929]]. == Ont vnou å monde ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[10 di fevrî]]: [[Marcel Polet]] * [[18 di djulete]]: [[Emile Van Aelst]] * [[19 d' awousse]]: [[Jules Bastin]] === Ôtès djins === * [[19 di måss|19 di måss&nbsp;]]: [[Michel Sabbah]] * [[26 d' avri|26 d' avri&nbsp;]]: [[Filiberto Ojeda Ríos]] == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[14 di nôvimbe]] : [[Oscar Colson]] === Ôtès djins === [[Categoreye:Date]] thbab9baif9pagylipf4nlu30zz1l7t 0 2657 427998 425162 2026-10-31T20:21:54Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427998 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Emperor charles v.png|thumb|Tchårlukin, portrait da Rubens]] '''Tchårlukin''' skepia a [[Gant]] li [[25 di fevrî]] [[1500]] et mora a Cuacos de Yuste (e l' [[Espagne]]) li [[21 di setimbe]] [[1558]]) Il esteut [[impreur]] do [[Sint Impire]] ([[1519]]-[[1555]]), dizo l' no di '''Tchåle V'''. Mins il esteut eto rwè d' [[Espagne]], oficirmint dizo l' no di '''Tchåle I''' mins cnoxhou purade come ''Carlos Quinto'' (''Tchårlukin'', ''Tchåle li cénkinme''), eyet rwè d' [[Sicile]], dizo l' no di ''Tchåle IV'' ([[1516]]-[[1558]]). == Vicåreye == Tchåle esteut l' fi da [[Filipe li Bea|Flipe li Bea]] eyet da [[Djihene li Sote]] eyet ptit-fi da [[Ferdinand II d' Aragon]] eyet d' [[Izabele di Castile]]. Il a vnou å monde a [[Gant]], el [[Flande]], eyet disk' e [[1517]] i fourit-st acleve åzès [[Bas Payis]] wice k' i fourit acsegnî da ''Adriyin d' Utraik'', ki dvénrè pus tård li [[påpe]] [[Adriyin VI]]. E [[1506]], après l' moirt da s' pa, Tchåle erita des [[Bas Payis borguignons]] eyet del [[Franke Conteye]]. E [[1515]] il fourit dclåré madjeur, eyet s' ocupa do govienmint del [[Flande]]. Al moirt di s' grand-pere [[Ferdinand d' Aragon]], li [[30 di may]][[1516]], Tchåle divént rwè d' Castile, avou s' mame, ey eriter avou l' [[Aragon]], li [[Navare]], [[Province di Gurnåde|Gurnåde]], [[Nape]], li [[Sicile]], li [[Sardingne]] eyet les teritweres espagnols d' Amerike. E [[1519]], al moirt di s' grand-pere [[Miyin d' Otriche]], il erita co des teritweres des [[Hazbours]] e l' [[Otriche]] et fourit eléjhou [[impreur]] do [[Sint Impire Romin Djermanike]]. I s' maria avou l' infante Izabele, li sour da [[Djihan III do Portugal]], ki s' aveut maryî ene miete divant avou Catrene, li sour da Tchåle. Tins di s' ringne, Tchårlukin fjha cwate côps l' guere siconte [[Françwès I d' France]], ki lu avou djeryive après l' tite d' impreur. Li prumire si fjha å nôr di l' [[Itåleye]] di [[1521]] a [[1526]]; Tchårlukin prinda l' redjon d' Milan eyet bate et fé prijhnî li rwè francès a [[Paviye]] e [[1525]], eyet l' foircî a siner l' [[Traité d' Madrid]], kel France î rnonce a prinde des teres å nôr di l' [[Italeye]]. Mins on côp rlåtchî, Françwès va rnoyî l' traité. Come impreur do Sint Impire, i priya [[Martin Luther]] al [[diyete di Worms]] e [[1521]], lyi waerantixhant l' liberté s' i vneut. Li minme anêye, i codåna Luther eyet ses shujheus, mins ocupé avou ds ôtes problinmes, i n' ariva nén a-z arester li [[protestantisse]]. Di [[1524]] a [[1526]] i gn ourit on revintaedje di payizans e l' Almagne, eyet l' askepiaedje del [[Ligue di Schmalkalden]] (luteryinne); Tchårlukin leya todi dpus li responsåvté des afwaires almandes a s' fré [[Ferdinand I do Sint Impire|Ferdinand]]. Tins del deuzinme guere siconte del [[France]] ([[1526]]-[[1529]]), ses tropes ont sacadjî [[Rome]] e [[1527]], oblidjant l' [[påpe Clemint VII]], k' esteut aloyî a Françwès I, a s' rifudjî e tchestea di Sant Angelo; çoula lyi fjha kékès rujhes, mins lyi permeta eto d' espaitchî kel påpe anulaxhe li mariaedje da [[Hinri VIII d' Inglutere]] avou [[Catrene d' Aragon]], k' esteut si matante. E [[1529]], li [[Traité d' Cambrai]], siné avou l' France, eyet li [[Påye di Bårçulone]], sinêye avou l' påpe, acertinît Tchårlukin come impreur et lyi permete di wårder les teres prijhes e l' [[Itåleye]]. E [[1530]] il est finålmint coroné impreur pa l' påpe. Des anêyes å lon, Tchårlukin s' bata eto siconte di l' [[Impire Otoman]] eyet s' [[zultan]], [[Soleymane li Magnifike]], ca les espedicions otomanes el [[Mitrinne Mer]] mançant les possessions des Hazbours eyet l' påye dins l' Urope coûtchantrece. Tins del troezinme guere inte li France eyet Tchårlukin ([[1535]]-[[1538]]), ci-ci wangna ene impôrtante bataye siconte des Otomans a [[Tunisse]], mins e [[1536]] [[Françwès I d' France|Françwès I]] s' aloya avou Soleymane siconte di Tchåle. E [[1538]] Françwès dva siner l' [[Treve di Nice]] po mete fén al guere. Mins e [[1542]] Françwès si raloya avou ls Otomans, ci fourit li cwatrinme guere inte li France eyet Tchårlukin ([[1542]]-[[1544]]). L' anêye shuvante Tchårlukin s' aloya avou Hinri VIII et foircî l' France a siner l' [[Påye di Crépy]]. On pô pus tård Tchårlukin sina ene påye avou ls Otomans. E [[1545]], l' adrovaedje do [[concile di Trinte]] markêye li cmince del [[siconte-rifôme]] eyet Tchårlukin wangna kékès princes do Sint Impire al cåze catolike. Il ataca eto li [[Ligue di Schmalkalden]] e [[1546]] et disfé [[Djihan-Fredrik di Sacse]] et egayoler [[Filipe di Hesse]] e [[1547]]. Al [[Diyete d' Augsbourg]], e [[1547]], il askepia on compromis doctrinå, k' i pinsa convénreut ossu bén åzès catolikes k' åzès protestants. E [[1548]], i fjha des dijh-set provinces des Bas-Payis ene intité diferinne ossu bén del France ki do Sint Impire. E [[1556]], Tchåle abdica d' ses fonccions, i dna si impire personel a s' fi [[Filipe II d' Espagne]] eyet li Sint Impire Djermanike a s' fré Ferdinand, eyet s' ritirer dins on moustî a Yuste, e l' Espagne, wice k' i mora-st e [[1558]]. == Tchårlukin dins les belès letes e walon == Tchårlukin est on personaedje di sacwantès [[fåves do vî vî tins]] e walon; i rprezinte li rwè, foirt malén, mins ki des ptitès djins, come on hierdî, polnut esse ossu sûteyes ki lu. == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/lucy-rif.html#charlukin Egzimpe di fåve do vî vî tins avou Tchårlukin] [[Categoreye:Rwès et impreurs]] [[Categoreye:Istwere di l' Urope]] ijomamkxipt613zgjctdd31as31yy4l 0 2694 427421 418377 2026-10-31T18:31:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427421 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == === Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye === ==== Walon ==== ==== Walonreye==== === Etrevéns a vey avou l' Beldjike === Deuzinme anêye del [[guere 1914-1918]]: les sôdårs bedjes sont-st ezès trintchêyes di l' Izer. === Ôtès sacwès === * Kiminçmint do [[djenocide armenyin]] == Ont vnou å monde ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[2 d' måss]] : [[Marie-Louise Choisez]] * [[10 di djun]] : [[Roger Prigneaux]] * [[Albert Lenfant]] * [[Jean Fauconnier]] === Ôtès djins === == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[15 di fevrî]]: [[Louis-Joseph Courtois]] * [[2 d' awousse]]: [[Charles Bartholomez]] * [[Pierre Wuille]] === Ôtès djins === [[Categoreye:Date]] 4x2gozvep2ng459kruux841hgn4olbt 0 2695 427848 386301 2026-10-31T19:51:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427848 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == === Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye === ==== Walon ==== ==== Walonreye==== * Troezinme anêye del [[guere di 14]]. Li [[15 d' octôbe]], les Almands k' ocupèt l' Beldjike eplaidèt èn aresté administratif po schåyî li ministere di l' acsegnmint inte Brussele (pol Flande) eyet Nameur (pol Walonreye). * Bastixhaedje del [[Måjhon Rigo]] a [[Lidje (veye)|Lidje]]. === Ôtès sacwès === == Ont vnou å monde ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * li [[11 d' awousse]] : [[Willy Bal]] === Ôtès djins === * li [[8 di may]] : [[João Havelange]] ki s' pa, èn åmurî walon, vineut d' abaguer å Braezi. == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[22 d' nôvimbe]] : [[Émile Gérard]] === Ôtès djins === * [[1î d' avri]] : [[Gabrielle Petit]] fuziyeye pa les Almands. * [[28 di nôvimbe]]: [[Émile Verhaeren]] k' a rôlé dizo l' trén a Rouwan. [[Categoreye:Date]] jio6a0tq3ayjn8pwz767ld4ili5prkq 0 2706 427654 408628 2026-10-31T19:03:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427654 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Heinrich III und Agnes Speyer.jpg|thumb|right|Agnesse do Pwetou]] '''Agnesse do Pwetou''', ou l'&nbsp;'''Imperresse Agnesse''' ([[1020]]-[[14 di decimbe]] [[1077]]) fourit redjinte do [[Sint Impire]] di [[1056]] a [[1062]]. Elle esteut l'&nbsp;feye da Wiyåme&nbsp;III, Conte do [[Pwetou]] eyet Duk d'&nbsp;[[Aquitaine]], eyet di s'&nbsp;feme, [[Agnesse di Bourgogne]]. Agnesse fourit li deuzinme feme da l'&nbsp;[[Hinri III do Sint Impire|Impreur Hinri&nbsp;III]], k'&nbsp;el spôza li [[21 di nôvimbe]] [[1043]] eyet avou ki ele ourit sacwants efants, emey zels [[Djudite di Souwabeye]] eyet l'&nbsp;ci ki dvénreut l'&nbsp;Impreur [[Hinri IV do Sint Impire|Hinri IV]]. Ele fourit redjinte tins ki s'&nbsp;valet Hinri esteut mineur d'&nbsp;ådje. [[Categoreye:Rilidjon]] 72vupsrc8ptvbg3tkig4ys52bnzbyk1 0 2749 427482 419023 2026-10-31T18:36:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427482 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == === Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye === ==== Lingaedje walon ==== * [[Joseph Dethy]] [[cåzaedjisse|sicrît]] et [[compôzer]] li [[tchanson e walon]] "[[Vive Nameur po tot (tchanson)|Vive Nameur po tot]]" ki dvénrè li deuzinme pus rlomêye tchanson namurwesse. ==== Walonreye ==== [[File:Bardouxha Mont 1893.jpg|thumb|Les ovrîs e greve sont rboutés a côps d' fizik pa les [[djindåre]]s]] * [[17 d' avri]] : 3000 [[houyeu]]s ki fwaiynut [[greve]] rotnut so [[Mont]]. I sont ratindous pa troes cpagneyes di [[gåres civikes]] Gn a do [[bardouxha]] : les houyeus bôrnut so les gåres, et lezî råynut leus [[bayonete]]s foû d' leu [[fizik]]. Adon, les gåres saetchèt so les grevisses. Gn a 7 [[moirt]]s et ene peclêye di [[coixhî]]s. * [[18 d' avri]] : Les [[pårlumintî]]s sont si sbarés k' i vôtèt li [[droet d' vote po tertos]], mins tolminme avou on rastrindaedje, li "vôte a sacwants". === Ôtès sacwès === == Ont vnou å monde ciste anêye la == === Rilomés walons et waloneus === * [[2 d' djun|2 d' djun&nbsp;]]: [[Joseph Mignolet]] * [[30 di djun]][[2 d' djun|&nbsp;]]: [[Alexis Scaillet]] * [[Gabrielle Bernard]] * [[Edmond Wartique]] === Ôtès djins === * [[26 d' octôbe]] : [[Luigi Carlo Borromeo]] == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés walons et waloneus === * [[26 di djanvî]] : [[Louis Guillaume]] * [[15 di måss]][[30 di djun|&nbsp;]]: [[Henri Aerts]] === Ôtès djins === * [[6 di djulete]] : [[Guy de Maupassant]] * [[Charles Gounod]] * [[Patrice de Mac Mahon]] [[Categoreye:Date]] car8ymrsdph4kmd2p8nsricmjs3go2i 0 3317 427361 379980 2026-10-31T18:20:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427361 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} [[Imådje:Date 1900 eglijhe Sint-Mår.jpg|thumb]] == Etrevéns == [[Imådje:Raxhon_rondeas.jpg|thumb|]] === A vey avou l' walon eyet l' Walonreye === * [[Lives e walon]] ki vudît ciste anêye la : ** [[Portraits, tåvleas, glawes et lawes (arimés)|Portraits, tåvleas, glawes et lawes]] da [[Hinri-Djôzef Raxhon]] === Ôtes etrevéns === * [[Paris]] ascoye les [[Djeus olimpikes d' esté di 1900|deuzinmes djeus olimpikes modienes]]. == Ont vnou å monde ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[19 d' avri]] : [[Maxime Cherton]] * [[29 d' awousse]] : [[Charles Geerts]] * [[Jean-Marie Masset]] === Ôtès djins === == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[3 d' may]]: [[Jean Levaux]] * [[1î d' nôvimbe]]: [[Edouard Remouchamps]] === Ôtès djins === [[Categoreye:Date]] fz57qffcvqhyxj9okcg3dmu9b6fsr9z 0 3406 427659 411623 2026-10-31T19:04:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427659 wikitext text/x-wiki {{po|asse|asse (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|asse}} [[Imådje:Asthma attack-airway (bronchiole) constriction-animated.gif|thumb|right]] L' '''asse''' ou '''coûtresse d' alinne''' est ene maladeye k' on-z a målåjhey di respirer, et cåzu stofer, di cåze do rastroetixhaedje des brontches. == Motlî == Les djins k' ont d' l' asse, on les lome des '''asmatikes'''; i sont sovint '''courts d' alinne'''. == Sorvinance di l' asse == Sorlon l' [[OMS]], e [[2004]], gn åreut 100 a 150 miyons d' djins sol daegn k' årént del coûtresse d' alinne. Ça åreut divnou bråmint pus corant dispu sacwants ans, paski les måjhones sont todi pus resserêyes (po n' nén leyî intrer l' air, po s' aschouwer do froed); ça fwait k' i gn a des novelès ptitès biesses k' endè profitèt po s' mopliyî foû mezeure, come les [[acaryin]]s. == Senes == Li malåde est djus d' alinne u djus d' shofla, on dit eto: dishoflé. Si on aschoûte si [[peumon]] avou ene aschoûtrece, on-z ôt do [[tchipta]]. On pout vey al goidje ki l' air a bråmint des rujhes po-z amoussî e peumon. == Médiaedje == === éndjins d' médiaedje === médiaedje classike avou des catchets, u des conte-gotes. sitritchete k' on prind e s' boke, k' on pout emantchî dins ene botaye (on rshofele l' air divins, et respirer l' prodût on deuzinme côp). éndjole a moteur po fé des respiraedjes (li drouke est evoyeye dins on masse k' on respire cénk a dijh munutes å long). === droukes eployeyes === les [[drouke]]s ki disserèt les [[brontche]]s. les droukes ki rindèt les brontches moens sinsiûles a l' [[alerdjeye]]. == Difoûtrinne hårdêye == [http://rifondou.walon.org/medyince.html#asse L' asse: comint l' médyî ?] {{Abt}} [[Categoreye:Medcene]] [[Categoreye:Sistinme respirrece]] qu5a6yrgur9o6sajysbalhoe0d3r1ga 0 3463 427560 396008 2026-10-31T18:48:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427560 wikitext text/x-wiki :''[[pitit no walon|Djivêye di sacwants vîs ptits nos walons]]'' Li '''ptit no''', c' est l' no k' on tchoezixh po èn efant ki vént do skepyî, eneviè li [[no d' famile]], k' i rçût di s' pa (u di s' mame), eyet [[såvadje no]], k' on vos houkive tofer avou, dinltins. El Walonreye, gn a ene cåkêye di ptits nos k' ont divnou des nos d' famile, k' ont sovint wårdé l' prononçaedje walon. Tant k' ås ptits nos walons, i n' ont måy sitî rashious a l' [[estat civil]]. E l' [[rilidjon crustinne]], li ptit no, on l' dene å [[bateme]]. I s' lome, adon, '''no d' bateme'''. Dinltins, on tchoezixheut cobén li no do grand-pere u del grand-mere, ki divnént sovint li pårén eyet l' mårene des efants. C' est co insi k' les nos des rwès del [[Daenmåtche]] sont tchoezis. Padecôps eto, on rprind li no do pere, po les rwès ([[Yopôl I]] et [[Yopôl II]]). Ezès [[Stats-Unis]], on fwait minme ça dins les familes. Adon, on fwait l' diferince avou l' deuzinme pitit no, u tot metant ''junior'', ''senior'' après li ptit no. El [[islam|rilidjon muzulmande]], li ptit no si dene al [[fiesse do 7inme djoû]], tot sgoziyant l' bedot k' on towe po l' ocåzion. Dinltins (et co asteure emey les waloneus), po houkî , e walon, ene sakî k' a l' minme pitit no k' vos, on lyi pout dire: [[:Wikt:bateme|bateme !]] (eployî come [[aduzoe]]). Sacwants ptits nos corant divnèt voltî des [[no passe-partot|nos passe-partot]]. Gn a ene sôre d' [[rima ås ptits nos|arimé simpe fwait avou tos ptits nos]]. Li studiaedje des ptits nos walons est metou so [[pitit no walon|ene pådje tote seule]]. [[Categoreye:Antroponimeye|*]] qcd68p86ua0z6ltvw56mjgen2i13wbs 0 3499 427424 357930 2026-10-31T18:32:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427424 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Moyinådje]] Ene '''tchåte''', c'&nbsp;esteut, el [[Moyinådje]], on papî oficire ki li [[coû del veye]] ou do viyaedje dinéve ås djins ki volént aveur on documint po prouver k'&nbsp;il avént atchté oudonbén vindou åk. Å pus sovint, li tchåte esteut discôpêye e deus pårts: li prumire, ki li coû (li [[:Wikt:mayeur|mayeur]] et les [[:Wikt:sicabén|scabéns]]) wårdéve, si loméve li [[:Wikt:dizeutrinne|dzeutrinne]] (li pårt do dzeu) et li deuzinme, ki li ci ki vindeut wårdéve, si loméve li [[:Wikt:dizotrinne|dzotrinne]]. S'&nbsp;i gn aveut deus djins k'&nbsp;estént la, li prumî wårdéve li deuzinme pårt - li [[:Wikt:mîtrinne|mîtrinne]] (li cene do mitan) - et li deuzinme wårdéve li pårt do dzo - li dzotrinne. S'&nbsp;i gn aveut on rclamaedje, k'&nbsp;ene sakî vleut ki li tchåte esteut fåsse, i gn aveut on moyén d'&nbsp;aveuri tot ça. Inte les deus (ou les troes bokets), on scrijheut li mot "&nbsp;''chirographe''&nbsp;" et on côpéve les bokets å mitan do mot. Po-z aveuri, on rmeteut les bokets onk padzo l'&nbsp;ôte, et si les tchåtes estént vraiyes, les deus mitans do mot s'&nbsp;acoirdént ttafwaitmint. ''Li mot "tchåte" a eto [[:Wikt:tchåte 1|des ôtes sinses]].'' asax979d7j7kwl2rtfcwb49iw6i5tvl 0 3581 428281 407795 2026-11-01T10:37:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428281 wikitext text/x-wiki {{po|cåbaret|cåbaret}} [[Imådje:caubaret_walon.jpg|thumb|les meteus so pî do Cåbaret Walon di 1921: li deuzinme a hintche, ki léjhe si pårticion, c'&nbsp;est J. Duysenx, et djusse a droete, k'&nbsp;el riwaite, J. Claskin; L. Lagauche est l'&nbsp;dierin a droete]] Li '''Cåbaret walon''', c' esteut-st ene institucion [[Lidje (veye)|lidjwesse]], ahivêye e [[1895]] sol modele des [[cåbaret (spectåke)|cåbarets]] d'&nbsp;[[Montmartre]] a [[Paris]] et enondêye pa [[Joseph Vrindts]] et ses plankets. == Istwere == I fourit renondé e [[1905]], [[1908]] (pa [[Guillaume Loncin]]), [[1911]], pu [[1919]]. Ci dierin la a tourné disk' e [[1937]]. == Mimbes == Tos les grands [[tchanson e walon|fjheus d' tchansons]] lidjwès î estént, inte di zels: * [[Auguste Boon]] * [[Jules Claskin]] (1911) * [[Adrien Dehousse]] * [[Joseph Duysenx]] (1919) * [[Louis Lagauche]] (1905) * [[Armand Ledoux]] (1908) * [[Guillaume Loncin]] (1908) * [[Donat Wagener]] (1896) * [[Louis Wesphal]] (1895) * [[André Winands]] [[Categoreye:Lidje]] [[Categoreye:Tchansons e walon]] [[Categoreye:Fijheus d' tchansons e walon]] lw5luih4onsmg9nxthol85k9axers66 0 3608 427452 418670 2026-10-31T18:34:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427452 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Ofinsive da Von Rouchtete''}} [[Imådje:American 290th Infantry Regiment infantrymen fighting in snow during the Battle of the Bulge.jpg|vignette|droite|Sôdårds etazunyins si disfindant tins d' l' Ofinsive]] L' '''Ofinsive (da) Von Rundstedt''' (e walon, e l' deuzinme mitan do 20inme sieke, on l' loméve sovint ''Ofinsife da Von Rouchtète''<ref>''Ofansife da Van’ Rouchtèt′'' (temoen di [[Viyance]], skepieye e 1921, prononçaedje rascodou pa [[Uzeu:Lucyin]], ricrît e Feller).</ref>, u ''Ofinsive Von Rounchtèt′''; u dire tot biesmint: l' ''Ofinsive''<ref>''l'Ofansife'' (temoen do Payis d' Bastogne, oyou a ene copinreye a [[Bjhåri]], dins les [[anêyes 2000]] pa [[Uzeu:Lucyin]]).</ref>; e francès: ''la Bataille des Ardennes'', e-n inglès ''the Battle of the Bulge''), ci fourit l' dierin atacaedje des Almands el [[guere 1940-1945]], ey ene fele rascråwe po l' [[Hôte Årdene]]. == Mwaissès dnêyes == Elle a cmincî li nute do [[15 di decimbe|15 å 16 di decimbe]] 1944 et esse fwaite li [[27 di djanvî]] 1945. Les årmêyes almandes avént ene dijhinne di batayons, avou toplin des [[tank]]s, mins les sôdårds, c' esteut bråmint des mo djonnès djins, nén co scolés pol guere. L' atacaedje si dveut fé roedebale, po profiter do mwais tins k' espaitchive ås areyoplanes amerikins di bombarder les tanks. I faleut sayî di prinde [[Brussele]] et [[Anverse]] divant 10 djoûs. == L’ atake des Almands == [[Imådje:ofinsive_vr_wi.jpg|vignette|300px|droite|Les atacaedjes des Almands el Walonreye do 16 å 20 di decimbe 1944]] [[Imådje:Photograph of Tanks of the 4th Armored Division - NARA - 12010182.jpg|thumb|Tanks amerikins a [[Måbonpré]]]] === Lançmint d’ l’ Ofinsive === Li 15 di decimbe, li front esteut cåzu sol frontire inte l’ Almagne et l’ [[Grande-Dutcheye do Lussimbork|Grande-Dutcheye]] (a Nonne). A Bijhe, les Aloyîs avént ddja passé l’ frontire inte l’ Almagne eyet l’ Beldjike, houte des [[Redîmés Payis]]. So les cénk prumîs djoûs d' l’ Ofinsive, les Almands alént rprinde tote li pårtêye bijhrece del Grande-Dutcheye, et del [[Province do Lussimbork]]. Les djins djhént : "Les tropes amerikinnes sont-st al diloujhe. Les Almands ont moussî dvins come divins ene live di boure." === Les divizions almandes k’ ont-st abroké sol Walonreye === [[Imådje:Céle tank almand.JPG|thumb|Li tank aresté a [[Cele-dilé-Dinant]]]] [[Imådje:Céle plake fén ofinsive.JPG|thumb|li plake]] Li 16 di decimbe gn aveut 17 divizions almandes k' ont-st abroké el Walonreye. Sacwantes did zeles, di Bijhe a Nonne. * Les 12inme et 277inme divizions Vk gr., et l’ troezinme divizion d’ Panzers ont-st ataké al Bijhe des Redîmés Payis, mins i n’ ont seu ariver a [[Elzenbôre]]. * Li 6inme [[:Wikt:tank|tancreye]] di Panzer, lomé ''Kampfgruppe Peiper''. C' esteut 4800 SS, avou 600 tanks et camions. Ele esteut cmandêye pa Jochen Peiper. C' est leye k' a macsådé låtchmint des sôdårds amerikins prijhnîs a Bawgné. * Li 12inme Divizion a passé pa [[Ståvleu]] mins a staté a [[Stoumont]]. Il ont volou aler haper d’ l’ essince a on depot k’ esteut dilé [[Spå]], mins il ont fwait berwete. * Li 18inme et l’ 62inme divizions Vk Gr s’ ont rdjondou a [[Sint-Vit]], pu ariver [[Li Viye Såm|al Viye Såm]]. * Li 560inme Divizion Vk Gr a passé pa Houfalijhe et l’ Rotche, et cåzu ariver a [[Måtche-el-Fåmene|Måtche]] et [[Houton]]. * Les cis k’ ont stî l’ pus lon, c’ est l’ 2inme divizion d’ Panzers. Il ont passé a Bijhe di Bastogne. Mins il avént des [[tank]]s (les Tigues Rweyås) ki bevént d’ l’ essince a make. A [[Cele-dilé-Dinant]], li 24 di decimbe 1944, il ont tot biesmint toumé a setch. * Li 26inme Divizion Vk Gr a passé a Nonne di Bastogne. Il ont stî disk’ [[Li Bork|å Bork]], pu ont continouwé so [[Rotchfoirt]] et [[Ciergnon]]. Ene pårteye a cåzu avnou a [[Libråmont]]. * Li 5inme divizion para ont passé dpus a Nonne, inte Bastogne et [[Måtlindje]], eviè [[Li Tchestea|l’ Tchestea]]. Mins les Amerikins î ont metou l’ ahote. Les unités speciåles po dner on côp di spale. * Li cene do Coronel Skorzeny avou des Almands botés a Amerikins et ki djåzént bén l' inglès aveut amoussî e muchiete e l' Årdene. I dvént sayî di dbrôler les lenes amerikinnes (côper les telefones, candjî les plakes di voyes). C' esteut l' Operåcion Greif. * Li cene des SS walons, avou [[Leyon Degrele]], ki cnoxhént bén l' payis. * Li 10inme tancreye amerikinne: esteut a Bastogne. * Les 2inme, 99inme, 106inme et 28 inme divizions amerikinne estént sol front, al frontire des Redîmés payis, u dedja e l' Almagne (186inme). Li 28inme a ratourné po rprinde Bastogne. * Li 4inme rt 9 inme tancreye amerikinne estént inte Li Tchestea et Årlon. Pus a Nonne, gn aveut tote li IIIinme årmêye da Patton. * Li prumire årmêye amerikinne da Hodges esteut inte Hu, Nameur, Dinant et l' Årdene. * Les Inglès (30inme coir, 53inme divizion, Tancreye del Wåde, 43 inme divizion) n' avént nén co passé Mouze. === Li macsådaedje di [[Bévurcé|Bawgné]] === Li 17 di decimbe, li ''Brigåde Peiper'' abroke el Beldjike. A 7 eures å matén, i prindèt l' depot d' essince a [[Bolindje]], et s' rischaper ene miete. A 12 e 30, Peiper apice, a Bawgné (hamtea d' Bévurcé) on cint d' piyotes amerikins del 285inme divizion d' årtilreye, ki vént do dischinde so [[Sint-Vit]]. I les rashonnèt so ene waide. A on metou moumint, gn a èn oficî SS ki tire so on docteur k' esteut padvant, et so s' vijhén. Après, tos les Almands, sins ôre, saetchnut so les prijhnîs, et les touwèt come des biesses. Mins gn a des cis ki schapèt, et minme ratraper leu divizion. Les S.S. del Brigåde Peiper ont stî djudjîs après l' guere å "Procès do Macsådaedje di Måmdey". === L' abrocaedje del Brigåde Peiper === Peiper amoussa e Ståvleu li 18 di decimbe mins les Amerikins (30inme divizion) k' î estént ni les leyît nén fé. Adon, li gros del Brigåde Peiper a continouwé s' voye viè [[Troes-Ponts]], la k' i dvént passer l' [[Ambleve (aiwe)|Ambleve]]. Mins les Amerikins, tot "avançant do cou", avént fwait potchî l' pont. Peiper porshuva s' voye sol droete erive di l' Ambleve, eviè [[Li Gléjhe|l' Gléjhe]] , pu [[Stoumont]]. Co on côp, les Amerikins (82inme divizion para) avént fwait sôtler l' pont. So ç' tins la, les Amerikins avént rprin Ståvleu (li 19 di decimbe). Peiper rivna al Gléjhe, et rawårder des racfoirts almands. Mins gn a rén ki vna. Eto, li 23 d' decimbe, li brigåde Peipêr si rsaetcha evoye dirî les lenes do front, et leyî la tote li tancreye hatche et matche. === Li Batreye di Bastogne === C' est åtoû d' [[Bastogne (veye)|Bastogne]] k' i n a yeu les pus grossès batreyes et distrujhaedjes. Li [[21 di decimbe]], li 101inme divizion d' paratchutisses avént esseré Bastogne. Il ont dmandé å djenerå amerikin McAuliffe di s' rinde. Mins ci-cial a respondou ''Nuts'' (des djaeyes), dj' ô bén : alez s' vos fé cori araedjî ! Les distrujhaedjes dins l' payis d' Bastogne. * [[Noveye-dilé-Bastogne|Fwè]] : tot distrût a l' ofinsive : les Almands estént d' on costé del voye, et ls Amerikins d' l' ôte. * [[Lontchamp-dlé-Bastogne|Rwete]] : tot distrût a l' ofinsive. * [[Ompré|Serwåcoû]] : les Almands n' î ont nén dmoré. * [[Biertogne]] : 14 måjhons ont broûlé. * [[Wårdin|Bijåri]] : sacwantès måjhones distrûtes. Gn aveut ene contrêye k' on-z a lomé l' '''triyingue del moirt''' : inte [[Olindje]], [[Lutrubwè]] et [[Viyé-l'-Boune-Aiwe]] : on djoû c' esteut rprins des Amerikins, li londmwin des Almands, disk' å [[5 di djanvî]]. == Li ratacaedje des Amerikins et des Inglès == Li 24 di decimbe, l' ofinsive n' aveut nén co passé Mouze. Li tins s' a [[:Wikt:schî|schåyî]], et les avions amerikins ont polou fé des ricnoxhances et les årmêyes rataker. Li 4inme divizion d' tanks da Patton, k' esteut dé Måtlindje, a monté so Bastogne. == Vicaedje des civils == === Kidujhance des sôdårds avou les civils === Ezès plaeces la k' on s' bateut, tos les civils dimorént dins des cåves. Les Almands adviertixhént cwand gn aléve aveur do disdut, ki les djins endalénxhe pus lon. Les oficîs almands estént sovint foirt comifåt avou les civils. Onk a vnou dmander ene schoupe po-z eterer des moirts, et l' a vnou rapoirter. Li nute di Noyé, les hôts mwaisses-sôdårds k' estént a Bastogne dinént des påstedjreyes ås efants k' els awaitént. Årvierdimint, les sôdårds amerikins ont sovint leyî des mwais sovnis. A [[Måbompré|Engrè]], il ont spiyî tote li scole. Il estént bråmint moens diciplinés k' les Almands. Nerén, les Almands estént foirt waeraxhes a des plaeces k' i gn a come a [[Noveye-dilé-Bastogne]], la k' gn a yeu ût civils di fuziyîs. === Petaedje-evoye des djonneas refractaires === Bråmint des djonneas di 16 a 25 ans d' l' Årdene ki s' catchént del [[:Wikt:werbestele|Werbestele]] ont stepé evoye, et sayî d' passer [[Mouze]] après [[Lidje]], [[Hu]], [[Dinant]] u [[Djivet]]. == Li retchessaedje des Almands == Li 13 di djanvî 1945, les Almands divént cwiter Bastogne. Li 27di djanvî, i rployént bagadje podbon. Li Viye Såm a stî li veye li pus lontins ocupêye. == Corwaitaedje di l' Ofinsive == === Li såme di l' Ofinsive === Ci n' esteut nén tant di rwangnî l' guere (les Almands savént ddja bén k' i n' frént pus long feu). Mins i rataként po-z aveur des meyeusès condiciopns po martchander ene årmistice, et k' les Aloyîs n' moussexhe nén pus lon e l' Almagne. === Kimint çki les Amerikins n' ont rén veyou vni ? === == Les moirts et les coixhîs == * Amerikins : 75.522 djins (moirts, coixhîs, pierdous, u prijhnîs). * Inglès : 1408 moirts. * Almands : 67.675 moirts. * Civils walons : ? * Civils lussimbordjwès : ? == Alére == [[Emile Pècheur]], L’ ofinsive Von Rouchtete a Sint-Houbert, {{Ran}} ivier 2013-2014 == Hårdêyes difoûtrinnes == Racontaedje di temons : * [http://rifondou.walon.org/guere40-45.html#ofinsive_marenne D' ene pitite båshele ki s' catchive dins ene cåve a Fwè dlé Bastogne (Maggy Marenne)] * [http://rifondou.walon.org/guere40-45.html#ofinsive D' on civil del Veye do Bwès, dé l' Viye Såm]. * [http://rifondou.walon.org/guere40-45.html#ofinsife_am D' on djonnea ki s' a såvé disk' a Astire]. Sicrijhaedje di ficcion : * [http://rifondou.walon.org/teyaute/dumont_leu_agneas.html Pîce di teyåte ki s' passe li djoû d' Noyé, tins d' l' Ofinsive]. == Sourdants == {{Commons|Battle of the Bulge|l'&nbsp;Ofinsive da Von Rundstedt}} [[Categoreye:Guere di 1940-1945]] [[Categoreye:Istwere del Walonreye]] [[Categoreye:Årdene]] h9zxdp7ah7co3vadsj6qg35xe6v17wa 0 3646 427688 415111 2026-10-31T19:09:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427688 wikitext text/x-wiki Li '''Zivenbork''' ou '''Transilvaneye''', c' est ene redjon enute el [[Roumaneye]], ene miete å Levant di l'&nbsp;[[Urope]]. Ses vijhéns sont l'&nbsp;[[Oucrinne]] a Bijhe, li [[Moldova]] å Levant, li [[Walakeye]] a Nonne eyet li [[Hongreye]] å Coûtchant. {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300px" |+<font size="+1">'''Zivembork'''<br /> '''Ardeal / Erdely / Transilvania'''<br /> '''Siebenbürgen / Siwwebuergen'''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | [[Imådje:Transylvania flag medium.png|125px|Drapea del Transilvaneye]] | [[Imådje:Coat of arms of Transylvania.svg|125px|Åres del Transilvaneye]] <!-- |- | align="center" width="140px"|([[Drapea di Xxxxx|Detays]]) | align="center" width="140px"|([[Åres nåcionåles di Xxxxx|Detays]]) --> |} |- |[[Lingaedje oficir]] || [[roumin]]; dins les comenes avou pus d'&nbsp;20% di hongrwès ou tîxhons cåzants, adon ci lingaedje la est eto co-oficir. |- |[[Mwaisse-veye]] || [[Clôjhembork]] (Cluj / Kolozsvár / Klausenburg) |- |[[Sitindêye]] || 100.293&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]] (42,07% del Roumaneye) |- |[[Populåcion]] <br />&nbsp;- Totåle ([[2002]]) <br />&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]] | <br /> 7.553.675&nbsp;dimorants (22,92% del Roumaneye) <br /> 75,32&nbsp;djins/km² |- |[[Coisse d' eureye|Coisse d'&nbsp;eureye]] || [[Tins univiersel cowordoné|UTC]] +2 |} [[Imådje:Trilingv.jpg|thumb|Plakes e troes lingaedjes (roumin, hongrwès, almand) el direccion djeneråle di l' agriculteure eyet d' l' amagnance å Zivembork]] Si no [[hongrwès]], ''Erdely'', transcrît eto e [[roumin]], ''Ardeal'', vout dire «plin d'&nbsp;bwès», çou k'&nbsp;a dné e latén del moyinådje ''Transsylvania'', et di la li no e walon di ''Transilvaneye''. Pa si no tîxhon, ''Sivenbuergen'', on-z ôt bén: les 7 provinces k'&nbsp;i gn aveut dins l'&nbsp;tins, et did la, li no walon di ''Zivenbork''. Si no en [[oucrinnyin]] est Чискарпатя (''Tchiskarpatya''). == Istwere == Do vî vî tins, gn aveut ddja les [[Daceye|Daces]], djins d’&nbsp;bodje indo-uropeyinne. Leu rwè, Dijhbå, a stî batou pa [[Trajan]], d’&nbsp;abôrd e [[101]]-[[102]], cwand il a prin li Zivembork d’&nbsp;enute, k’&nbsp;a stî lomé a ç&nbsp;tins la ''Felix''. Fåreut co dire kel veye des ''Apullum'' des Daces a stî rlomêye, d’&nbsp;après [[Djule Cezår]], ''Alba-Iulia'', no k’&nbsp;on wåde disk’&nbsp;asteure. E&nbsp;[[105]]-[[106]], Trajan va bate cor on côp Dijhbå, po fé li ''Dacia Inferior'', çou k’&nbsp;est asteure li [[Walakeye]] eyet l’&nbsp;[[Moldaveye]] (çou ki les zivembordjwès lomnut ''Vechiul Regat'', "li Vî Rweyåme"). Après k’&nbsp;Årelyin åye ritiré ses sôdårds e [[275]], li payis fourit pårti e ptitès principåtés. Å [[4inme sieke]], li Zivembork a stî crustinnijhî pår, pa Sint Nicete da Rmeziane (payis do Banate), d’&nbsp;eglijhe romane. C’ est lu k’ a scrît ene [[îme]] bén cnoxhowe: ''Te Deum laudamus''. Adon, gn a les [[Gots]] k’&nbsp;ont-st arivé, et k’&nbsp;ont leyî bråmint des [[bodje]]s tîxhons dins l' lingaedje et des manires tîxhones dins l'&nbsp;tuzance. Diviè [[990]] ont vnou les [[eslåves|Slåves]], k’&nbsp;ont candjî l’&nbsp;rite, tot metant so pîs leu lingaedje et leu rite, po disnåcionålijhî l’&nbsp;payis, come i l’&nbsp;avént ddja yeu fwait avou les Bulgåres. Må pô d'&nbsp;tins après, c’&nbsp;est les Hongrwès k’&nbsp;ont vnou et fé do Zivembork ene seule principåté dizo l’&nbsp;corone hongrwesse. Ezès [[12inme sieke|12inme]] et [[13inme sieke]]s, gn a des Lussimbordjwès k' ont-st arivé e Zivenbork. Ça fwait kel tuzance zivembordjwesse a-st ene cogne avou troes raecenes. Gn a co e payis on peupe k’&nbsp;on n'&nbsp;sait nén foirt bén kî k’&nbsp;i sont: c’&nbsp;est les '''Sikes''' (lat. ''siculi'', hongr. ''székelyek''). I&nbsp;djåznut on acmaxhaedje di hongrwès avou des tîxhonès bodjes nén almandes (gotikes, motoit bén). Å&nbsp;[[17inme sieke]] gn a des [[souwabes]] (tîxhons d’&nbsp;Åzbork) ki s’&nbsp;ont metou el payis do Banate ey el payis del Crişana. Li rfôme fwait les rlidjons d’&nbsp;après les lingaedjes: les Sikes ont askepyî l’&nbsp;unitarisse; ene boune pårteye des Hongrwès ont shuvou l’&nbsp;[[cålvinisse]]; les Tîxhons, zels, ont passé å protestantisse. Pus tård, ås [[17inme sieke|17inme]] et [[18inme sieke]]s, li grosse pårt des roumins zivembordjwès s’&nbsp;ont tourné eviè Rome, et fé ene novele [[Catolicisse|eglijhe catolike]] di rite bizantin. Mins toltins kel [[Hongreye]] esteut e margaye avou les [[Turkeye|Turks]], li Zivembork si minéve lu minme. Adonpwis, l’&nbsp;[[Otriche-Hongreye|Impire Ostro-Hongrwès]] s’&nbsp;a rindou mwaisse do payis, çou k’&nbsp;a fwait bråmint sofri les djins. Al fén do [[19inme sieke]], li Zivembork si rafrankixh. Li Roumaneye a moussî el [[prumire guere daegnrece]], po wangnî l’&nbsp;Zivembork, çou ki s’&nbsp;a passé l'&nbsp;[[1î d' decimbe]] [[1918]], mins gn aveut ene otonomeye. Å cmince del [[deuzinme guere daegnrece]], e [[1940]], les [[Almagne|Almands]] ont dné l’&nbsp;mitan do Zivembork al Hongreye, mins li Roumaneye l’&nbsp;a rwangnî et lyi a spanî tote idintité politike. El tins do [[comunisse]], sacwants Zivembordjwès ont bagué d' foice el Walakeye, ey on-z a metou des Walakes å Zivembork, po-z acmaxhî les djins. Di pus, on-z a cmincî a spoujhî l’&nbsp;Zivembork, po dner a magnî ås ôtes. Co, l’&nbsp;eglijhe catolike a stî bouxheye djus et metowe foû lwè. Come les Zivembordjwès si trovént foirt bén eshonne, sins s’&nbsp;froyî etur zels pol lingaedje u pol rilidjon, adon, e [[1990]], sacwants abagants walakes do Zivembork n’&nbsp;estént nén binåjhes di tot ça, ey ont metou les Zivembordjwès les onks ådviè les ôtes po rén. Cwand asteure vos oyoz des djins cåzer d’&nbsp;må les cis k’&nbsp;sont d’&nbsp;èn ôte lingaedje, savoz bén k’&nbsp;i n'&nbsp;sont nén des Zivembordjwès. Après l’&nbsp;revolucion di [[1989]], ene grande pårteye des Tîxhons (azår ¾) ont stî acmoirdous pa l'&nbsp;Almagne. Il ont leyî la leus måjhons, leus soçons... po braire al pômagne k’&nbsp;il avént yeu sofrou el tins do comunisse. [[Imådje:Mape do Zivembork.png]] Asteure, divant d'&nbsp;moussî el [[Union Uropeyinne]], les Zivembordjwès ratindnut co on pårtixhaedje del Roumaneye, po des råjhons d'&nbsp;cwårs eyet d'&nbsp;tuzance. Ouy, il ont sacwants droets: on-z a des scoles e [[hongrwès]] ey e-n [[almand]]: des scoles ki ttafwait s'&nbsp;acsegne e ces lingaedjes la, et k'&nbsp;i gn a eto ene classe di literateure et croejhete [[roumin]]nes. C'&nbsp;est bén a vey ki gn a des djonnes roumin-cåzants ki tchoezixhnut di s'&nbsp;fé leus umanités dins les scoles almand-cåzantes. L'&nbsp;evier c'&nbsp;est k'&nbsp;i gn a des hongrwès zivembordjwès ki n'&nbsp;si disbrouynut nén a berdaxhî l'&nbsp;roumin, k'&nbsp;est co l'&nbsp;lingaedje oficir. == Djeyografeye == Come si no l'&nbsp;dit bén, gn a bråmint des bwès avåla. Po esse djusse, fåt ricnoxhe kel payis est bén everî avou des bwès. Pus avou pår, gn a les Monts Carpates al meynute, å levant ey al nonne do payis. Gn a co les Alpes Zivembordjwès å coin da Clôjhembork. Å mitan do payis, c' est l'&nbsp;Platea Zivembordjwès. Seulmint å coutchant gn a tote ene pitite miete do Tchamp del Pannoneye. Les aiwes: li [[Tissa (aiwe)|Tissa]] al frontire avou l'&nbsp;[[Oucrinne]] et ki trevåtche li [[Hongreye]]; li Someş/Számos, li Timiş/Temes/Temesch, li Mureş/Maros/Marosch, li Criş/Körös/Kreis, evnd. Vola sacwantès veyes. Li prumire, c'&nbsp;est l'&nbsp;mwaisse-veye; les deus d'&nbsp;après ont stî des mwaissès-veyes al [[Moyinådje]]. On-z a dné les nos e 4 langues, mins on-z a metou sol tåve cor ene fôme, po siervi åzès walons ki scrirént des sovnances di voyaedje. {| cellpadding="2" cellspacing="2" border="1" width="100%" |- |[[Roumin]] || [[Hongrwès]] || [[Almand]] || [[Lussimbordjwès]] || Modêye e [[walon]] |- |Cluj || Kolozsvár || Klausenburg || || Clôjhembork |- |Sibiu || Nagyszeben || Hermannstadt || || |- |Alba-Iulia || Gyulafehérvár || Weissburg || Karlsburg || Blanke-Djuleye |- |Braşov || Brassó || Kronstadt || || Pirveye |- |Timişoara || Temesvár || Temeschwar || Temeschburg || Temesbork |- |Baia-Mare || Nagybánya || Frauenbach || Neistadt || |- | valign="top"|Satu-Mare<br />so plaece: ''Sătmar'' | valign="top"|Szatmárnémeti | valign="top"|Sathmar || || |- |Oradea || Nagyvárad || Großwardein || || |- |Tîrgu-Mureş || Marosvásárhely || Neumarkt am Mieresch || || |- |Sighişoara || Segesvár || Schäßburg || || |- |Arad || Arad || Arad || || |- |Miercurea-Ciuc || Csíkszerda || Szeklerburg || || |- |Zalău || Zilah || Zillenmarkt || || |- |Sfântu-Gheorghe || Sepsiszentgyörgy || Gergen || || |- |Reghin || Szászrégen || Sächsisch-Regen || Reen || |- | valign="top"|Gherla | valign="top"|Szamosújvár | valign="top"|Armenierstadt | valign="top"|([[årmenyin]]: Հայաքաղաք (''Hayak'aghak''') | valign="top"|Årmenope (lat. ''Armenopolis'') |- |Târnăveni || Dicsőszentmárton || Marteskirch || || |} == Economeye == E matire do prodût dvintrin brut on n'&nbsp;pout nén savu des chifes, paski totafwait est mitanijhî et metou eshonne avou l'&nbsp;Vî-Rweyåme. Li Zivembork n'&nbsp;a nole otonomeye economike. Å resse, fåt dire, c'&nbsp;est l'&nbsp;coine del Roumaneye avou l'&nbsp;pus ptit nombe di tchômeus. Co les cinsîs sofrixhnut bråmint, a cåze des rouminnès lwès, ki discwårelnut l'&nbsp;agriculteure, po-z e bayî a l'&nbsp;industreye. Å tins do comunisse, li tere et les biesses avént stî apiceyes pa l'&nbsp;Estat Roumin, et les cinsîs boutnut po l'&nbsp;estat, nén por zels. E 1990, il ont rwangnî leu tere. Å&nbsp;Vî-Rweyåme les djins souwnut a bouter tchaeconk por lu minme, et come i nel fijhnut nén, gn a la bråmint des trîxhes. Å Zivembork, les djins s'&nbsp;ont metou eshonne dins des ahiveusès soces. Li comiece des ptitès afwaires si fwait avou l'&nbsp;Hongreye. Mins po les grandès afwaires, c'&nbsp;est todi l'&nbsp;bwès k'&nbsp;a l'&nbsp;prumire plaece et les ahesses k'&nbsp;on-z e fwait avou. Bråmint d'&nbsp;meubes sont-st evoyîs foû payis, et minme des eglijhes di bwès, k'&nbsp;on fwait so plaece el Zivembork, on dismantche e bokets, on les evoye avou des omes di mestî po les rmete so pîs la wice k'&nspp;i fåt. (Gn a ene eglijhe k'&nbsp;on-z a fwait come ça e Walonreye, al Vå Sinte-Ane, å Monastere del Tiberiåde.) Li Zivembork a stî bén veyou po les monts. Çou k'&nbsp;est sepou, c'&nbsp;est l'&nbsp;sé eyet l'&nbsp;ôr. Enute gn a on pordjet po fé la li pus grande mene d'&nbsp;ôr di l'&nbsp;Urope, mins gn a des soces ki braiynut po fé dismantchî ça, sinon cwate viyaedjes vont esse schovés voye. == Djins == Pol ridire, asteure li Zivembork a 7.553.675 dimorants. E 1992, il end aveut 7.723.313. Leyant foû tot ça, fåt savu k' après l' revolucion, bråmint d' tîxhons l' ont dit a drovowe bawete, mins disk' ås anêyes 1995, i s' disfindént. Co, dispoy, bråmint des ortodosses nén-praticants ont divnu pintcotisses et catolikes praticants. Portant, vaici kékès chifes. {| cellpadding="2" cellspacing="2" border="1" |- !Roumin-cåzants !! Hongrwès-cåzants !! Tîxhons !! Djipsyins !! Des ôtes |- |5.684.142 || 1.603.926 || 109.017 || 202.665 || 123.563 |- |73.6 % || 20.8 % || 1.4 % || 2.6 % || 1.6 % |} Les dnêyes sont todi d' 1992. Etur cwårêyès åtchetes on-z a scrît ki sont les cis k' riprezintnut e grande pårteye li cfesse k' on-z aveut mostré l' porcintaedje. {| cellpadding="2" cellspacing="2" border="1" width="100%" |- | valign="top" width="24%"|Ortodosses | valign="top" width="24%"|69,40 % &nbsp;[roum., slav., gr.] | valign="top" width="4%"| | valign="top" width="24%"|Foû-rlidjon | valign="top" width="24%"|0,20 % |- | valign="top"|Romin-catolikes | valign="top"|11,07 % &nbsp;[alm., hong.] | valign="top"| | valign="top"|Crustins evandjelisses | valign="top"|0,16 % |- | valign="top"|Rifôrmés calvinisses | valign="top"|10,31 % &nbsp;[hong.] | valign="top"| | valign="top"|Sins rlidjon metowe | valign="top"|0,06 % |- | valign="top"|Bizantin-catolikes | valign="top"|&nbsp; 2,68 % &nbsp;[roum., oucrin.] | valign="top"| | valign="top"|Otrodosses etegrisses | valign="top"|0,05 % &nbsp;[moldavyins] |- | valign="top"|Batisses | valign="top"|&nbsp; 1,23 % | valign="top"| | valign="top"|Atés | valign="top"|0,05 % |- | valign="top"|Unitaryins | valign="top"|&nbsp; 0,98 % &nbsp;[sikes] | valign="top"| | valign="top"|Djwifs da Moyize | valign="top"|0,04 % &nbsp;[djwifs] |- | valign="top"|Protestants luteryins | valign="top"|&nbsp; 0,47 % &nbsp;[lussimb.] | valign="top"| | valign="top"|Årmenyins-catolikes | valign="top"|0,01 % &nbsp;[årmen.] |- | valign="top"|Adventisses | valign="top"|&nbsp; 0,38 % | valign="top"| | valign="top"|Mozlimîs | valign="top"|0,01 % &nbsp;[turks] |- | valign="top"|Rifôrmés presbiteryins | valign="top"|&nbsp; 0,26 % &nbsp;[etrindjirs] | valign="top"| | valign="top"|Des ôtès rlidjons | valign="top"|0,59 % |} == Tuzance == Li Zivembork a l' payis "li pus foclorike" del Urope. C' est l' payis del Marmaceye (lat. Marmatia, roum. Maramureş, hongrwès. Marmoros). C' est l' payis k' on-z a wårdé les tradicions dispoy todi, les mousmints dispoy todi, k' on prind tos les djoûs, sortot les dimegnes. L' instrumint d' muzike, c' est l' violon. C' est vraiy k' après l' revolucion da 1989, gn a kékès discotekes, mins les bounès djins voeynut todi pus voltî d' fé les fiesses å mitan do viyaedje les dimegnes après-marinde. Li bwès tént l'&nbsp;prumire plaece po l'&nbsp;årtchitecteure, k'&nbsp;est do stîle vikigne. On ndè fwait ttafwait: les måjhons, les eglijhes, et bén seur les poites ki dispårtixhnut les grandès coûs des voyes. Bråmint des djins vicnut di l'&nbsp;ovraedje avou l'&nbsp;bwès. Les onks fijhnut del comiece avou; les ôtes fijhnut del siculteure, sortot po les etrindjirs. Li veye est pezante, mins simpe. Po les djins, leu tere et çou k' on fwait dispoy todi våt mî ki tot l' ôr do daegn. Les comunisses ont boté po fé les djins moussî el sistinme do colectivisse, tot abistocant l' estat roumin avou leu tere. Bén, les djins s' ont metou d' contråve avou les otorités, ey il ont wårdé leu tere. Ouy i n' wangnnut nén bråmint. Amon zels, on grand nombe vont el Otriche, el Almagne u adlé Brussele, po-z ovrer å bastixhaedje des måjhons. Adonpwis, i rtoûnnut å Zivembork, ey avou les cwårs basti des måjhons u atchter on tracteur po leus valets. Les djins sont foirt "praticants". Les onks si metnut avou l' rilidjon, pa peur do Bon Diu, u po "fé des afwaires" avou lu. Les ôtes sont des creyants. Gn a ene grande apougnåde etur les eglijhe, k' a cmincî e 1990 et ki n' a nén co fini. E 1948, les comunisses aveut bouxhî djusse l' eglijhe catolike, tot metant e prijhon les evekes et les priyesses, et confisker les bastimints des eglijhes, tot les dnant ås ortodosses. C' est insi k' les zivembordjwès roumin-cåzants ont divnou des ortodosses. E 1990, l' Eglijhe catolike a stî rmetowe so pîs, et dmandé ås ortodosses di leu ratourner les eglijhes. I nn a ki les ortodosses do payis do Banate k' on fwait ça. Å resse, il bawnut les onks les ôtes, sacwants avou des procès e les tribunås. Dins les pårotches ki les curés sont des vraiys, il fijhnut li "simultanæum": les ortodosses fijhnut messe å matén et les catolikes al vesprêye. Gn a des viyaedjes k' on-z a basti ene novele eglijhe, k' est mî ki froxhî les ouys å vijhén. St-Djôr Minme s' il ont li rite bizantén, dins les eglijhes tradicionalisses (di bwès, nén di pire) on n' voet måy des freskes, mins des icones so vere. Po ça, gn a pont d' dandjî d' conoxhe li mestî. Les cmeres si disbroynut bén avou ça. Les speciålisses lomnut ça del "årt nayive". I fåt cmincî avou les ptits ponts, les ptits detays, i fåt scrire a l' evier, pask' el icone si va mete a l' evier (avou l' vere ås djins et l' coleur å meur). Dins les måjhones, ces icones cial ont al copete des essowes. El Marmaceye gn a cor on sacwè singulî å daegn: li gåye cimintire da Săpînţa. Les croes, todi d' bwès, ont des bas-reliefs avou l' moite djin, ey on scrît e kékès lenes çou k' il a fwait e s' veye. Sins bate les clotches, on rtént k' les cinsîs sont abayes. I n' ont nén bråmint des biesses; deus-troes motoit bén po leu måjhonêye; mins il ont bråmint del tere a ovrer: les onks avou des tchvås u des vatches, les ôtes pu modienes avou des tracteurs. On fwait çk' on pout. Les dveres li pus cultivés, c' est les crompires. Des crompires et del peket do Zivembork, loukîz ene miete pus djusse, å tchaptrea « coujhene ». === Calindrî et çou k' on-z a fwait dispoy todi === L'&nbsp;anêye po les Zivembordjwès si passe åd triviè les diferinnès fiesses ki sont la dispoy mierlontins. Cwand gn a yeu l' crustinnijhåcion, on-z a wårdé les payinnes fiesses, k' on-z a metou el calindrî, tot les betchfessant avou les crustinnes fiesses. El tins, l' anêye comincive li 1î da måss, fiesse del tcherwaedje. Cisse fiesse est asteure dispårteye e 3: fiesse del tcherowe (1î d' djanvî), fiesse del "pitit måss" (1î d' måss"), li fiesse do prumî cinsî (e cwareme). 1î d' djanvî. Li fiesse del tcherwaedje. Dins bråmint d' viyaedjes, les djins si rapoûlnut et ndaler da coû a coû, avou ene tcherowe avou on tchvå bén moussî, et sohaitî azès dimorants des måjhones ene boune anêye, sortot po les dveres. Les sohaiteus sont abistokés avou des grands cougnous (lomés ''colac'', plur. ''colaci'') et do peket. Li minme djoû gn a ene sôre di carnaval, avou des djins maskés, mins ki dansnut, el tins k' des ôtes djouwnut del shoflete. Po les hongrwès et les tîxhons ça s' fwait, come el Coûtchante Urope, å vraiy carnaval. 1î d' måss. Li ''mărţişor'': mot-a-mot li "mårcisseu", li ptit måss. Ås vîs tins, les femes purdént on rodje fi (sene do må) ey onk blanc (sene do bén), tot les metant eshonne et les elaxhî avou ene fleur al tchimijhe u å paltot des omes. Pus tård, riwårdant l' etrindjire fiesse des femes då 8 di måss, c' est les omes ki dinnut l' ''mårcisseu'' ås femes, et les femes ås efants. Asteure, on ricmince ki les femes li fjhexhe ås omes. Li ''mårcisseu'' si poite toltins do moes d' måss. E cwareme. Li ''tânjea'': li "dobe schî". Cwand nd a pupont d' nive, les djins loucnut po vey kî c' est l' prumî k' a tcherwé s' tere cist anêye la. On l' fwait ndaler dins ene tcherete, avou on grand raploû, al rivire et l' laver avou del froede aiwe. Li 9 d' måss. Fiesse des 40 mårtirs. On fwait 40 ''placintes''. (Loukîz ene miete pus djus, å tchaptrea « coujhene ».) Li 23 d' avri. ''Sân-Georz'': li Sint-Djôr. Fiesse do prétins. Les djonnes feyes et les Djôrs sont ahessîs avou des goletes d' aiwe k' on leu foute dissu leus djaives. Les tîxhons et les hongrwès ont metou ça el deuzinme djoû d' Påke, mins ça s' fwait avou do parfum, dissu les tiesses di totès les femes. Li vénrdi-sint. On-z aprestêye deus sôres d'&nbsp;oûs: les rodjes oûs, po mougnî a Påke, et les ''ouă încondeiate'' (''oûs ecrayonés''). Les oûs si vudnut di çk'&nbsp;i gn a ddins, et passer dins ene prumire coleur, adon on fwait avou del cére çou k'&nbsp;on vout wårder (ene foume di sacwè), ey on mete l'&nbsp;oû el deuzinme coleur, adon on fwait avou del cére çou k' on vout wårder del deuzinme coleur, ey on mete l'&nbsp;oû el troezinme coleur... Todi el vénrdi-sint on-z apice foû do sé li grand lård ey on-z aprestêye on panî d'&nbsp;Påke avou des oûs ecrayonés, des oûs po magnî, do froumadje et li grand lård. Li panî va esse beni a l'&nbsp;eglijhe li djoû d'&nbsp;Påke. A Påke, deus djins prindnut tchaeke onk èn oû al mwin. Li prumî dit: «''Christos au învieat!''» («Li Crisse a raviké!») et bouxhe li copete di l'&nbsp;oû di l'&nbsp;ôte. Lu, responde: «''Adevěrat au învieat''» («Vraiymint 'l a raviké!»). Li ci k'&nbsp;a co l'&nbsp;oû nén spotchî, va fé l'&nbsp;minme sacwè avou èn ôte. Ça, c'&nbsp;est ene tradicion ki n'&nbsp;a rén a vey si les djins sont des creyants u nén. Dimegne d'&nbsp;après Påke. ''Paşcele cailor'': li Påke des tchvås, å Banate. On va ndaler dire on ptit bondjoû al cimintire ey on leye libes les tchvås. C'&nbsp;est eto on djeu d'&nbsp;mots, paski ''paşce'' vout dire "paxhi" et "påke". C'&nbsp;est eto l'&nbsp;djoû k'&nbsp;les feyes dinnut des oûs ås valets ki les avént yeu ahesseyes al Sint-Djôr. Al Céncweme, c' est l' fiesse do frumint, come c' esteut etur les djwifs. On beni les grins ey on preye po les dveres. Li 24 di djun. ''Sânzienele'': li Sint Djhan Batisse. Gn a ene yebe ki s' lome insi. Di cisse yebe on fwai-st ene corone ey on l' mete el poite, po tchessî evoye les macrales et les diåles. El Marmaceye, les valets montnut dins èn åbe del coû del eglijhe et fé des popenes riprezintant les harotes, les sôteuse di purnea et sortot les feyes ki, dispoy cist anêye la, ni sont pus come elle avént stî cwand elle sôrtént d' leu mame. Les valets fijhnut des paskeyes dizo et broûlnut les popenes. Å vî tins, c' esteut l' curé k' meteut ça so pî, po fé rodji les cenes k' on cåze di zeles. Asteure c' est ene fiesse des djonnes, et c' est po rire. Li [[15 d' awousse]]. ''Sântă-Mărie Mare'', mot-a-mot: "grande Sinte Mareye". Cåzu ¾ des monasteres ont cisse dicåce, vola pocwè gn a des grands pelrinaedjes. Po cisse fiesse, li pus grand pelrinaedje di l'&nbsp;Urope c'&nbsp;est å Zivembork, a Nicula (a pô près 3 miyons d'&nbsp;djins tchaeke côp). Li 26 d' octôbe. ''Sân-Mitru'': li Sint Dimete. Fiesse di l' otone et do peket. Li 30 di nôvimbe. ''Sânt-Andrei''. El nute da Sint-André, les feyes nén co marieyes côpnut e deus on boket d' pwin foirt salé, et magnî ene dimeye, adon mete l' ôte dimeye sol cossén so ké on va doirmi. Li valet k' ele vont rever, c' est l' ci k' ele vont maryî on djoû. Todi al Sint-André on mete el aiwe ene coxhe d' on pronnî u d' ene melêye, po flori li djoû do Novelan. Li 20 di decimbe. ''Ignat'': li Sint Ignace, cwand on towe li pourcea avou ene grande fiesse do viyaedje. Li minme djoû on fwait sacwantès sôres d' amagnî. (Loukîz ene miete pus djusse, å tchaptrea « coujhene ».) Li 24 di decimbe. ''Ajunul Crăciunului'', mot-a-mot li djune do Noyé. Å cmince des Avéns, les pus grands do viyaedje ont tchoezi ene ekipe po djouwer l'&nbsp;''Viflaem'' ([[Betleyem]]). Les djouweus ni sont nén des ados, mins des djins d'&nbsp;totès sôres. I s'&nbsp;aprestêynut tot l'&nbsp;tins des Avéns. Li matén do 24, d'&nbsp;abôrd gn a les efants ki vont d'&nbsp;måjhone e måjhone po tchanter des tchants d'&nbsp;Noyé. Les tchants d'&nbsp;Noyé s'&nbsp;lomnut ''colindă'' (plur. ''corinzi'' u ''corinde''), do latén "kalende". Tchanter les calendes, c'&nbsp;est ''corinda'', "calender". Gn a 3 sôres di calendes: les cenes ki cåznut del sikepiance do Crisse; les cenes ki cåznut del fén del daegn; les cenes ki n'&nbsp;ont rén a vey avou l'&nbsp;Crisse, mins l'&nbsp;idêye do Noyé al copete, motoit bén. A nonne, gn a les ados, les tchanteus del sitoele, todi d'&nbsp;måjhone a måjhone. Al vesprêye, gn a l'&nbsp;messe del vize, et, d'&nbsp;abôrd e l'&nbsp;eglijhe, on djowe pol prumî côp li Betleyem. Li deuzinme côp c'&nbsp;est amon l'&nbsp;[[mayeur]], et adon dins sacwantès måjhones. E minme tins, des ôtès djins, sortot des vîs, calendnut rashonnés pa dijhinne, vintinne… Fåt kel mitan des djins fouxhe al måjhone et l'&nbsp;ôte mitan etur les måjhones. On calende divant l'&nbsp;ouxh u al finiesse. Après deus u troes calendes, on mousse el måjhone. Tchaeke ekipe est abistokêye avou on grand cougnou, et do tchôd vén u do peket. Li calendaedje finit seulmint å matén do djoû d'&nbsp;Noyé, mins les calendes si tchantnut disk'&nbsp;a l'&nbsp;Epifaneye. (Loukîz ene miete pus djus, å tchaptrea « calende », po vey li pus cnoxhowe, ratournêye e walon!). Après Noyé. Å cmince del deuzinme u troezinme djoû d' Noyé et disk' al Epifaneye, les curés vont dins totès les måjhones wice k' i sont bénvnous, po beni les djins et dmander des cwårs. Li 5 di djanvî, u minme li 6 (fiesse del Epifaneye, k' est l' minme sacwè avou l' Batinme do Signeur, lomêye so plaece ''Bobotează'') on va al rivire po beni les aiwes. Si gn a ene grande rivire, li curé foute el aiwe ene croes d' bwès, et les valets mousnut el froede rivire, pol prinde. Cwand gn a ele sakî k' a tcheyou moirt, on fwait li ceremoneye al måjhone ey el coû. Ås efants, on leu dene des ptits cougnous (normås, come les cis del Walonreye) et des moutchwès. Pol curé, li tchanteu et li sacrustin, gn a des grands moutchwès et des grand cougnous. Å cmince, tos les cougnous sont passés padzo l' covra. Adon on va avou al cimintire, toltins k' les zabeas braiynut après l' covra, pask' on leu dene des cwårs po djouwer ci teyåte. Ratournés del cimintire, gn a ene tåve avou des ôtes cougnous et des boteyes di vén. Dins tchaeke cougnou gn a des loumires. On fwait li ''paus'' (påsse), tot tchantant et harloxhant les cougnous et les boteyes di vén. El coû do moirt (u bén al måjhone culturele) gn a des grandès tåves, po dner a magnî azès cis k' on stî al ceremoneye. Cisse marinde si lome ''pomană'', paski dvins l' tins c' esteut po les pôves. Li prumî plat c' est li gulyás, eyet l' deuzinme li "rimpleye djote". (Loukîz ene miete pus djus, å tchaptrea « coujhene »). Divant d' ratourner al måjhone, les djins sont abistokés cor on côp: li feye u li cmere do moirt prind les cougnous k' on stî harloxhîs avou des ôtes moutchwès, et cougnî les cougnous, adon les dner a tertos ey a tertotes. Gn a co ciste afwaire avou Dracula, vos end avoz oyou, motoit bén. On scrijheu irlandès, Bram Stoker, a scrît e 1897 li roman "Dracula". D' après lu, Vlad, li prince do Zivembork, esteut vampire. C' est des carabistouyes. Vlad esteut on prince del Walakeye (donk nén do Zivembork!), ki touwéve les afronteus tot leu metant ene lance på cou et ki l' ponte moussive foû pal boke. Po les etrindjirs, li tchestea da Bran - k' on dit k' c' est la ki Dracula vikéve - est todi ene sacwè d' misterieus. Bråmint d' Zivembordjwès sont-st astokés sol rilidjon et sor les superticions, minme les cis ki n' praticnut pont. S' il ont ene aroke, il vont amon li curé, po leu lére li ''carte neagră'' (noer live). Do fwait, li curé n' fwait nén grand sacwè, mins i va lére des såmes po kel djin trouve ene loumire po si aroke. Gn a eto les curés ki fijhnut li messe sicrîte pa Sint Båzil, al meynute (normålmint, cisse messe si fwait seulmint dijh côps al an, mins li tradicion est pus grande ki les lwès del eglijhe). Gn a todi pus les curés ki léjhnut les egzôrcisses da Sint Båzil, po dismantchî li foice do diåles et des macrales. Bråmint des cmeres n' ont pont d' fiyate ås curés et ndaler amon les macrales, ki fijhnut des ceremoneye avou des croes, des stårs, do laecea et des yebes. Les cene k' on lome des macrales, c' est des veyes catches, ki n' ont pupont d' astoca, et ki volnut bén fé deus cwårs po magnî on tchôd pwin. === Coujhene === Fåt savou k' on n' pout pont d' dire ki gn a ene «rouminne coujhene», pask' å Vî-Rweyåme i coujhnêynut come pattavå les payis des Balcans. Å Zivembork gn a on ôte sistinme. Come c' est l' payis des crompires, on les magne tos les djoûs. Savoz, les zivembordjwès lomnut les crompires ''croampe'' u ''colompiri'' u ''crumpei'' (e hongrwès ''krumplik''). Di ça, l' amagnî veyou li pus voltî, c' est les ''croampe fripte'' u ''cartofi paiu'' (li dierinne vou dire: "des patates-strins"), et ç' n' est nén on ôte sacwè k' les fritches! Po les zivembordjwès, divant d' magnî, minme si c' est ene marinde el tchamp, i fåt prinde on xhuflot d' peket zivembordjwès. Cwand les [[Beldjike|Bedjes]] vont e Roumaneye, on leu dene motoit bén del ''ţuică'' , k' est ene nawe gote. Li zivembordjwès peket - fwait des pronnes, des pemes u des grins - est d' å moens 52° et c' est fwait dins les cinses. I s' lome ''pălincă'' (ki vént do mot ''păli'', ki vout dire "blanki" u "rodji") u bén ''horincă'' (ki vént do mot ''hori'', ki vout dire tchanter e coråle). Li coujhene zivembordjwesse fwait-st ene grande diferince etur ''mâncare de post'', amagnî d' astinence, et ''mâncare de frupt'' u ''mâncare de dulce'', amagnî d' "frut" u d' "doûce", sapinse di crås. Li prumire c' est po les mierkidi, po les vénrdi, et pol cwareme. Å cwareme vos nd åroz des restorants k' on scrît a l' ouxh: «Avem mâncare de post» - «Avans del amagnî d' astinence». On sacwè d' foirt zivembordjwès, c' est li ''plăcintă'' (plur. ''plăcinte''), e hongrwès ''palacsinta''. Po cmincî, on fwait ene påsse di farene, come pol pwin. Tot d' aboird, gn end a deus sôres: li normåle eyet li ''frămîntată cu croampe''. El deuzinme, adlé l' farene, on mete el påsse eto des crompires. Adon, on stinde li påsse sol tåve, el manire d' on drap, ey on mete dzo çou k' on-z a: des crompire, u del confiteure, u do froumadje, u des sôres di yebes. Les coines do "drap", on les coûtche viè l' mitan, ey on les cût e l' ôle. Gn a co les sopes. Li cene k' on fwait po les dimegnes, c' est li ''supă de pui'', sope di poye. Li tchår est bolowe e l'&nbsp;aiwe, avou des carotes et des pierzins. Adon, li tchår si wåde sor on plat, l' aiwe si mete cor on côp sol feu, ey on mete ddins des ''tăieţěi'', des "tagliatelle". Cisse sope cial si magne insi, sins pwin. Li deuzinme plat, c' est li tchår di poye, avou des crompires. Les carotes et les pierzins si metnut evoye. Les ôtès sopes si lomnut purade ''leveşe'' (hongrwès ''leves'' ). Les legumes sont copeye e pårteyes, mins on les voet bén el assiete. Les sopes les pus zivembordjwesses, c' est les sopes di fruts (pemes, pronnes...). Po les ''leveşe'', on bouye les legumes u les fruts el aiwe et mete ddins eto ene blanke såce avou troes sacwantes, ki n' polnut pont manker: li pierzin, les agnons u l' as, eyet sortot les papricas. Si c' est on doûs djoû (nén mierkidi, nén vénrdi, nén cwareme), on ndè mete eto del crinme di laecea. C' est po ça k' les sopes zivembordjwesses sont todi rodjes et blankes. Les ''leveşe'' si magnnut todi avou do pwin. Deus ôtès amagnîs bén cnoxhous, si lomnut ''păprici umplute'' ("des rimpleyès papricas") et ''curechiu umplut'' ("del rimpleye djote"). Å cmince on-z aprestêye l’ ''umplutura'', li "rimplixheure": on-z acmaxhe do riz avou del tchår et des picantès yebes. Å lî do riz, sortot si l' tchår est cråsse, on pou-st eployî do ''pěsat'' (mayisse fwait e ptitès mietes). Adon, on passe les fouyes di djote pal tchôde aiwe, sins portant les boure. Pwis, on role li rimplixheure dins les fouyes di djote (u on rimplixhe les papricas, k' avént stî vudeyes) et les rindjî dins ene tchôdire. C' est minme mî kel tchôdire fouxhe prusteye di broûlêye tere. On ndè mete del aiwe et do djus des tomates et fé boure. Vos avoz oyou, motoit bén, ki gn a li ''gulyás'' des Hongrwès (Prononcîz "goûyasch"!). Ça s' fwait sovint å Zivembork, mins avou bråmint des crompires. Gn a co li ''bolond gulyás'', "goulache zinglé", on ''gulyás'' sins del tchår. Adon, gn a çou k' est cnoxhou eto etur les itålyins, k' i lomnut ''polenta''. Å Zivembork, ça s' lome ''mămăligă'' u ''tocană'' (do viebe ''toca'', "bouxhî"). On fé boure l' aiwe et, toltins k' ça boût, on mete didins del farene di mayisse et tot froyî avou ene couyire di bwès. Cwand elle est grosse come li mwin, on l' rindje sol mitan des assietes. So l' ôte mitan on mete do laecea. Si on l' vout magnî avou des kertons u do blanc froumadje, on-z aprestêye l' assiete ene miete di ''tocană'', adon ene miete di froumaedje avou del crinme di laecee, cor on côp d' ''tocană'', cor on côp d' froumaedje avou del crinme, evnd. Li coujhene do Zivembork est bråmint cråsse: on-z eploye bråmint do fondou lård et bråmint d' l'&nbsp;ôle di tounsolea. Li 20 di decimbe on towe les pourceas. Gn a ene ekipe ki va a totès les cinses po touwer les biesses. Après aveur prins des foices avou ene vere di peket, i il apiçnut l' pourcea et l' touwer. Adon, c' est l' måjhonêye ki fwait l' restant. El minme djoû on fwait les såcisses, k' on lome e Beldjike des "såcisses itålyinnes". Ces såcisses si metnut el foumoe, po les plu wårder lontins. Les lårds si metnut todi el foumoe, oudonbén avou do sé. Li minme djoû on fwait do ''toros'' (mot hongrwès), ki vout dire des mietes di tchår avou del sourcroûte, plinnes di fondou lård. Avou les doets do pourcea si fwait del ''cociune''. Les doets eyet l' pea do pourcea si bolnut e l' aiwe et après on les rindje dins les assietes. Cisse sope si va fé del djalêye, et si magne tot l' tins d' ene samwinne. Cwand on vea a-st askepyî, li prumî laecea del vatche si cût sol feu, et ça fwait ene sôre di doûs froumadje, k' on lome ''coreastă''. On houke les vijhenes po fiesti et magnî eshonne li ''coreastă''. Leu sohait est: «Şi hie vaca lăptoasă, ca fântâna izvoroasă!» («Fouxhe li vatche "laeçresse", come li fontinne agolinresse!»). Dins les cinses, on aprestêye del confiteure di pronnes. Li confiteure normåle si lome ''dulceaţă'' ("douçresse"). Mins ç' n' est nén d' ça k' on cåze asteure. On cåze d' ene confiteure foû-souke, foû-consiervateus. Al vesprêye on-z aprestêye ene miergrande sitouve et mete didins les pronnes côpêyes, dispepineyes, avou ene miete del aiwe. On fwait bén seur do feu, et boure tote li nute, et froyî avou ene avou ene couyire di bwès. Å matén, on l' mete dins des pots d' vere, k' on clôt bén. Cisse confiteure, ''magiun'' u ''legvar'', u ''silviţă'', si mougne sol pwin el ivier. === Calendes === 1. {| |- | Deşchide uşa, creştine, Că venim din nou la tine. R.: La mulţi ani, mulţi ani cu bine! Noi la Viflaem am fost, Unde s'ău născut Christos. - R. Şi-am vězut şi pe-a sa mamă, Pě care Maria o chieamă. - R. Cum umbla din casă în casă, Ca pě fiul ei şi-l nască. - R. Umbla în jos şi umbla în sus, Că şi nască pě Iisus. - R. Umbla în sus şi umbla în jos, Că şi nască pě Christos. - R. Tot umblând găsi apoi Un staul mîndru de oi. - R. Şi acolo pě fîn jos S'ău născut Domnul Christos. -R. Ângerii din cer coboară, Staulul de-l înconjoară. - R. Ângerii cu flori în mână Împletesc mîndră cunună. - R. Pě cunună 'i scris frumos: «Astăzi s'ău născut Christos». - R. Pě cunună 'i scris aşa: Că s'ău născut Mesia. - R. | Drovîz l' ouxh, ô crustin, Ca nos vnans cor on côp a vos. R.: A bråmint des anêyes, avou do bén! Nos avans stî a Betleyén, Wice kel Crisse a nexhou. Ey avans veyou eto si mame, K' on lome Mareye. Come e ndaléve di måjhone e måjhone, Po mete å daegn si fi. Daléve djus et daléve dizo, Po mete å daegn li Djezus. Daléve dizo et daléve djus, Po mete å daegn li Crisse. Tot dalant, trovéve adon On bea ståve di berbis. Et la sol fwin djus A nexhou l' Signeur Crisse. Les andjes do cir dischindnut, Et cotourner li ståve. Les andjes avou des fleurs el mwin, Texhnut ene bele corone. Sol corone c' est scrît bén belmint: «Ådjourdu a nexhou li Crisse». Sol corone c' est scrît insi: K' a nexhou l' Messîye. |} 2. {| |- | La săvîrşîtul lumii, Haid' aler şi alerui Doamne, Trîmbiţa-şi-or ângerii. Pě cei buni unde i-or pune? Haid' aler şi alerui Doamne, Pě cei buni unde i-or pune? I-or aşeza într'un nor, Haid' aler şi alerui Doamne, În scaunul drepţilor. Pě cei rěi unde i-or pune? Haid' aler şi alerui Doamne, Pě cei rěi unde i-or pune? I-or închide într'o peatră, Haid' aler şi alerui Doamne, Lumina şi n'o mai vadă. | Al fén do daegn, Vinoz, alel' ey alelouya, Signeur, Les andjes trompetront. Wice k' i vont mete les bons? Vinoz, alel' ey alelouya, Signeur, Wice k' i vont mete les bons? I les vont ashir dins ene nûlêye, Vinoz, alel' ey alelouya, Signeur, Sol sidje des droets. Wice k' i vont mete les mås? Vinoz, alel' ey alelouya, Signeur, Wice k' i vont mete les mås? I les vont clôre dins ene pire, Vinoz, alel' ey alelouya, Signeur, Po k' i ni veyexhe måy li loumire. |} 3. {| |- | Scoală, gazdă, din pătuţ, R.: Florile dalbe! Şi ne dă un colăcuţ, R. Că mămuca n'ău făcut, Sîtă deasă n'ău avut. Pě când sîtă ău căpătat, Covata i-i s'ău crěpat. S'ău sfădit mama cu tata, De ce s'ău crěpat covata. Când covata o ău lipit, Cuptiorul i-i s'ău hurnit. Când cuptiorul l-ău tocmit, Crăciunul ău şi venit. | Levoz vs, mwaisse, do lét. R.: Blankès fleurs! Et dnez nos on ptit cougnou, R. Ca moman n' end a nén fwait, N' aveut pont d' passete dinse. Pa cwand a riçû del passete, Li cofete (houtche) leye s' a crevé. S' ont apougnî moman avou popa, Pocwè kel cofete s' a crevé. Cwand il ont crapé l' cofete, Li fornea s' a spotchî. Cwand il ont rfwait l' fornea, Li Noyé a ddja vnou. |} === Tchants des djins === {| |- | 1. La birtuţu' din pădure Io beau vin şi mânc alune. De sě întîmplă şi mă îmbăt, Měrg acasă şi sparg tăt. Nu sparg uşea, nici dulapu', Numa' la muiere capu'. Nu sparg masa, nici cuptioru', Numa' la soacră 'i smulg păru'. Decât în casă cu soacra, Mai bine în coteţ cu scroafa. Decât în casă cu socru', Mai bine în coteţ cu porcu'. | Al taviene k' est dins les bwès Dji boe do vén et magnî des noejhes. S' il advént ki dji m' a sôlé, Dji va-st al måjhone et spotchî ttafwait. Dji n' sipotche nén l' ouxh, ni li placård, Mins li tiesse di m' comere. Dji n' sipotche nén l' tåve, ni l' fornea, Mins dji råye les tchveas di m' bele-mame. Purade k' el måjhone avou l' bele-mame, Mî el ståve avou l' troye. Purade k' el måjhone avou l' bea-pere, Mî el ståve avou l' pourcea. |- | 2. Aşea beau oamenii buni De sâmbătă până luni. Aşea beau oamenii sparţi De sâmbătă până marţi. Aşea beau care 's cu cecuri De sâmbătă până miercuri. Aşea beau cari 's ca noi De sâmbătă până joi. Aşea beau oamenii tineri De sâmbătă până vineri. Aşea beau femeile Ca scroafa lăturile. Şi aşea beau şi fetele Tocma' ca şi caprele. De n'ar hi horincă în sat, Niciodată n'aş hi bat. Da' aşea horincă este, Io la lume 's de poveste. | Insi bevèt les omes bons Do semdi disk' å londi. Insi bevèt les omes trawés Do semdi disk' å mårdi. Insi bevèt les cis k' ont des tchekes Do semdi disk' å mierkidi. Insi bevèt les cis k' sont come nozôtes Do semdi disk' å djudi. Insi bevèt les djonnes omes Do semdi disk' å vénrdi. Insi bevèt les foumes Come li troye (boet) les rinceures. Ey insi bevèt les feyes Parey come les gades. Si nd åreut pont d' peket el viyaedje, Jamwais dji n' såreut sô. Mins insi do peket, gn end a, Dji so pol daegn (sudjet) di cåzreye. |- | 3. Când s'ău împărţit norocu', - R.: [Măi] dorule! Fost-am dus io la lucru. Că la tăţi le-o dat cu caru', Numa' mie cu păharu'. Nici acela n'ău fost plin; Jumătate ău fost verin. Nici acela n'ău fost ras; Jumătate ău fost něcaz. Lungu 'i ceriu' şi înstelat Mie aşea soartă mi-ău dat. Şi aşea îmi vine câteodată Şi dau cu cuţîtu' în peatră. Din peatră şi easă foc Că io n'am avut noroc. | Cwand a stî pårtaedjeye li tchance, - R.: Ô disbåtche! Dj' a stî evoye å travay. Ca a tertos on leu-z end a dné avou l' tcher(ete), Seulmint a mi avou l' vere. Minme çou la n' a nén stî plin, Li dmeye a stî do venin. Minme çou la n' a nén stî plin a stritche, Li dmeye a stî del diloujhance. Long est l' cir et stoelé, Vaici ké sôre i m' a dné! Ey insi dj' a eveye pa côps Di foute li coutea el pire. Ki del pire mousse do feu, Ca dji n' a pont yeu del tchance. |- | 4. Măi pretine, io şi tu Şohan n'om vedea raiu'. R.: Hai, hai, inimă, hai La multe rele mă dai! Săracă inima mea Fost-am la doftor cu ea. La doftor şi la potică Şi nu mi-ău găsît nimică Poticarăşu' mi-ău spus: «Leacuri la inimă nu 's». La inimă este un leac: Cetera şi omu' drag. | Ô (mi) soçon, mi et vos Jamwais nos n' dalans vey li paradis. R.: Ay, ay, (mi) åme, ay Vos m' dinez bråmint des mås. Mi pôve åme Dj' a stî å méde avou leye. Å méde ey al farmaçreye Ey on n' m' a rén trové. Li farmacyin m' a dit: «Des medicamints pol åme, gn end a pont». Pol åme gn a on medicamint: Li violon et l' amiståve djin. |- | 5. De-ar fi mândra în deal, la cruce, De trei ori pe zi m'aş duce. Da' mândruţa 'i mai departe; Nu pot merge fără carte. Carte n'ar cine 'mi face Că primaru' nostru zace. | Si (mi) crapåde sereut sol crestea, al croes, Troes côp li djoû dj' ireu. Mins l' crapåde est pus lon; Dji n' pou nén daler sins papî. Do papî, gn a nouk a m' è fé Ca nosse mayeur est djus. [?] (fr: gît) |} [[Categoreye:Roumaneye]] 0nh5k2z2mrhcn8zosk2yig6gxpczyiu 0 3655 427816 421476 2026-10-31T19:30:33Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427816 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Harîrî_Schefer_-_BNF_Ar5847_f.51.jpg|thumb|right|Ibn Batouta]] '''Ben Batouta''' (en arabe : ابن بطوطة, '''Ibn Batouta''', di s' no etir '''Abou Abdallah Mohammed ibn Abdallah al-Rawatî al-Tanjî ibn Batouta'''), ci fourit on grand voyaedjeu [[berbere]] [[Marok|marokin]], sikepyî e [[1304]] a [[Tandjî]] et moirt diviè [[1368]]. C' est minme onk des pus grands voyaedjeus dispu kel monde est monde. Il a minme fwait dipus d'&nbsp;kilometes ki Madjellan (a l'&nbsp;avirance 120.000&nbsp;km). Il a stî so troes continints: l'&nbsp;[[Afrike]], l'&nbsp;[[Azeye]], l'&nbsp;[[Urope]]. == Les voyaedjes da Ben Batouta == Il a pårtou d'&nbsp;Tandjî (asteure e Marok), pu passer pa Tlemcen (asteure e l'&nbsp;[[Aldjereye]]), [[Tripoli]], på [[Li Caire|Caire]] et pa [[Damasse]] ([[Sireye]]) la k'&nbsp;a dmoré èn an. Après, il a fwait li [[perlinaedje]] al Meke, pu eraler a [[Bagdet]] et Damasse. Adonpwis, on l'&nbsp;ritrova e [[Yemen]], pu el [[Turkeye]], e l'&nbsp;[[Ouzbekistan]], e l'&nbsp;[[Inde]], la k'&nbsp;va dmorer ût ans amon on rwè d'&nbsp;Inde. Did la, i serè-st evoyî dins les [[Maldives|Iyes Maldives]], pu a [[Soumatra]], pu el [[Chine]]. Al fén di s'&nbsp;veye, i va rivnou å Marok, tot rpassant pal Meke. == Ouve da Ben Batouta == Il a mostré ås Arabes et ås Uropeyins kimint k'&nbsp;les Aziyatikes viként. Ben Batouta esteut on cortizan (sicrijheu di platchtaedjes po les rwès), mins il esteut sovint evoyî come ambassadeur. Pa ses scrijhaedjes, on-z aprind a cnoxhe dipus d'&nbsp;meye diferins personaedjes istorikes, et eto dipus d'&nbsp;meye diferinnès plaeces. I dene dedja les kilometraedjes, çou ki va aidî les [[djeyografe]]s des siekes d'&nbsp;après. Metans: il est l'&nbsp;prumî a-z avirer a pô près d'&nbsp;accion li distance [[Marok]]-[[Mali]], u di Bagdet al [[Li Meke|Meke]]. I nos va eto apoirter on spès motî so totes les sacwès ki rintrèt dins l'&nbsp;vicaedje d'&nbsp;ene cåkêye di peupes di ces trevéns la. == Kinoxhances del vicåreye da Ibn Batouta == Les scrijheus arabes di s'&nbsp;tins ont bråmint djåzé d'&nbsp;lu, inte di zels, Abou Aynem, [[Ben Xhaldoun]] eyet Ibn Juzay, di [[Gurnåde (veye)|Gurnåde]]. Il a stî racsegnî ås Uropeyins aprume pås scrijheus almands del deuzinme mitan do [[19inme sieke]]. Li prumî live a stî «Les flåwixhants voyaedjes da Ibn Batouta» parexhou e 1854. Å djoû d'&nbsp;ouy, il est bén studyî på rcwereu marokin Abdelaq Tazi. [[Categoreye:Voyaedjeus et esploreus]] [[Categoreye:Rilomés Muzulmans]] [[Categoreye:Marok]] qiqr7t9qurkruww6mpkm7i11naon7v7 0 3677 428122 357268 2026-11-01T10:08:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428122 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:dujhances sociåles]] [[Categoreye:moirt]] [[Categoreye:sicolodjeye]] :''Discramiaedje des pådjes [[doû|"doû" & "Doû" (viyaedje)]].'' [[Imådje:dou_wi.jpg|thumb|150px|right|Dimey doû (vwele rimetou en erî) d' ene djonne feye di Walonreye, k' est e voyaedje, e 1942, li 2inme anêye do doû po s' mame)]] Li '''doû''', c' est l' termene k' on mostere, dins ses mousmints et dins ses cdujhances, k'&nbsp;on-z est dins l'&nbsp;penin paski onk di ses parints est moirt. ''Po des linwincieusès racsegnes sol mot "doû", alez s' vey e [[:Wikt:doû|splitchant motî]].'' == Viyès dujhances do poirtaedje do doû el Walonreye == === Sôres di doû === * grand doû : po s' pere eyet s' mame : les omes moussîs tot noers, les femes avou l' grand noer vwele padvant shijh samwinnes å long, pu rtaper l' vwele en erî pol restant d' l' anêye. * dimey doû : deuzinme anêye do doû d' ses parints, ki cmincive li djoû del messe d' anêye. Les femes rissaetchént l' vwele, mins ele divént co dmorer noer mousseyes po èn an. Les omes metént l' [[:Wikt:ranse|ranse]] (noer [[:Wikt:bressård|bressård]]) å bresse. * pitit doû : po les grands-parints, les mononkes et les matantes. :''Sourdant : [[Motî d' Bastogne]] a "doû".'' === Mousmints des femes === E cminçmint do 20inme sieke, les femes poirtént l' grand doû avou on chale a ût coines. Inte les deus gueres, femes metént on vwele a leu tchapea, ki catchive li vizaedje, efûlé pa des ptitès spingues avou on noer dibout. On l' wårdéve èn an. Tchaeke feme aveut s' vwele, k' ele pleut dner a s' båshele, tot lyi dmandant del poirter a s' moirt. E 1900, c' esteut des gros spès vweles. C' esteut l' [[modisse]] kel remantchive après l' tchapea. Après, on-z a yeu les [[djôrdjetes]], bråmint pus fenes, k' on voeyeut houte. Li deuzinme anêye, on wårdéve co l' vwele, mins on l' rimeteut pa padrî. === Mousmints des omes === Come po les femes, c' esteut des noers mousmints. Po-z aler a l' etermint, on meteut ene [[ranse]] après s' tchapea u åtoû do hintche bresse. C' esteut ene noere pîce, atchtêye tote fwaite, k' on meteut après l' mantche do costume. On ndè côpéve on ptit boket eyet l' mete après l' portrait pindou å meur d' ene rinne, d' on rwè k' esteut moirt. Veyanmint k' les djins n' estént nén trop ritches, i tindént leus mousmints e noer. Mins l' ci (u l' cene) ki souwéve foirt, li tinteure schoyeut, et on voeyeut des ronds padzo les bresses. On poirtéve eto les solés å coibjhî ki les tindeut noers. On n' åreut nén vnou a èn etermint avou des rodjes solés. === Kidujhances === Toltins do doû, on n' pleut nén mete li [[teyessef]], ni on [[fonografe]]. On n' pleut nén ndaler å bal. Si onk aléve danser divant l' fén do doû, on djheut, « Waite ! Leu pere est a schipe rafroedi, et i rvont ddja al dicåce ». On n' si maryive nén tins do doû d' onk di ses [[près-parints]]. === Candjmints des dujhances do poirtaedje do doû === [[Imådje:dou2_wi.jpg|thumb|150px|right|Li rodje ni dût nén a ene djin d' doû. Les etrindjirs d' ôtès tuzances et kécfeye des djonnes Walons k' i gn a, nel savèt motoit nén.]] Disk' e 1960, dins les ptits viyaedjes, todi, li doû, avou tos noers mousmints, esteut foirt respecté. Après, on-z a bén vlou des gris, bleus foncés, u des bruns mousmints. Mins måy li rodje, ki «creye vindjince», minme å djoû d' ouy (2004). Les vweles ont disparexhou, pu les tchapeas des femes, foirdivant eviè les [[anêyes 1980]]. == Poirtaedje do doû foû del Walonreye == === E djenerå === Li noer est l' coleur do doû dins tote li [[rilidjon crustinne|crustinnisté]]. Dins les payis di [[rilidjon muzulmande|rlidjon muzulmande]], gn a k' el (les) femes d' èn ome k' est moirt ki poite li doû. Ele va esse tote blanke mousseye. Ele ni s' gåyotrè nén, ni avou des ôrreyes, ni avou des makiyaedjes. Ele poite sifwaitmint l' doû troes gros moes (e [[Marok]]). E l' [[Edjipe]], les [[Copes]], des crustins, poirtèt l' doû e noer. Eto, sacwantès femes muzulmandes del hôte. === Doû et rmariaedje après l' doû å Marok === :[[Condoleyances#Å Marok|Po les condoleyances, loukîz cial]] Li feme pot poirter li doû di si ome tot s' moussant d' blanc, et dmorer el måjhone. Gn a pont d' obligåcion sociåle a çoula. C' est come ene boune accion kel vefe ki vout fwait libmint. Ele si pout rmaryî après troes moes. Gn a rén avou çoula; c' est minme bén veyou sociålmint. Po èn ome ki piede si feme, c' est normå dins les dujhances sociåles di cweri a s' rimaryî li pus rade possibe. On dit a môde di [[spot]] k' i tchoezixh si novele feme emey les "condoleyinçresses" (les cenes ki vnèt prezinter leus condoleyinces). Po dire li veur, les deus familes l' ecoraedjèt a s' rimaryî, aprume s' i gn a co des efants a-z aclever, tot s' rafiyant kel novele feme s' end ocupe come leu mame. C' est po çoula k' on mareye voltî l' vef avou s' bele-sour, k' on supôze k' aclevrè voltî ses neveus et neveuses. == Corwaitaedje sicolodjike do doû == Ene djin k' est d' doû, copurade s' el moirt n' est ratindowe, va aveur troes laids moumints a passer : * li termene di noyaedje : li djin est sbarêye et rfuzer d' croere k' el moirt a bén morou. * li termene di dloujhance : li djin est pår disbåtcheye. Ele rifwait les minmès reyaccion ki, estant efant, elle si sinteut abandnêye, cwand s' mame endaléve. C' est ene termene la k' on [[ploraedje|plore]] bråmint. * li termene d' acceptance : li ci (cene) k' est d' doû fwait bon cour so målès djambes, et rataker a viker normåldimint, tot sepant bén kel moirt ni rvénrè pus. Ces termenes la polnut esse assez diferinnes emey les [[peupes del Daegne|peupes]], et d' ene [[tuzance]] a l' ôte. Li reyaccion pout esse eto foirt diferinne, d' ene djin a l' ôte. Sacwantès djins divnut prinde des [[calmant]]s. cd02jrbbwoevdllkn7levxxdgeipgpk 0 3687 427561 415822 2026-10-31T18:49:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427561 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Oidje påte.jpg|thumb|påte nén co maweure]] Li '''oidje''', c' est ene [[dinrêye|dinrêye]] di [[måss]], a deus rindjeyes di sminces (eto, li påte est plate), avou des grands picas (båbes), ataetcheyes å grin (et nén al påte, come pol [[swele]]). {{sla}} ''[[Hordeum vulgare]]'' {{Fam}} [[fenaesses]] == Motlî == Li oidje d' ivier poite li no di «[[scweron]]». == Uzaedjes == * po nouri les biesses ** pout esse diné etir ås [[tchvå]]s et ås [[bedot]]s ** a moure come pasteure po les [[rodjès biesses]]. ** li strin nén foirt bon * po nouri les djins ** po do [[brå]] po fé [[bire]] (oidjes di bressene) ** po fé do [[pwin]] ** tins des deus [[guere]]s daegnreces ([[prumire guere daegnrece|li prumire]]) et l' [[Deuzinme guere daegnrece|deuzinme]]), li oidje poleut esse broûlé po fé del [[toreyalene]], k' on beveut e l' plaece do [[cafè (abwesson)|cafè]] k' aveut divnou trop råle et tchir. <gallery> Oidje et vece.jpg|semêye avou des [[vece]]s Oidje fåtcheye vete ridjetaedje.jpg|fåtcheye come fôraedje Tchamp d' oidje Transene.jpg|k' a påtlé Oidje ki mele.jpg|ki mele Avoenne (co vete) et oidje (dedja maweure).jpg|boune a fåtchî, dilé ene avoenne eco vete Sheaves of barley, St. John's Point - geograph.org.uk - 1214762.jpg|djåbes Barley.JPG|grin Dinrêyes.jpg|rimetous ås ôtes grins (a hintche, ådzo) Pwin oidje.JPG|pwin </gallery> == Maladeyes == Come les ôtès dinrêyes, ele pout esse enindjeye pa des [[emîsseure]]s (sovint del sôre ''Rhynchosporium''). <gallery> rouye_oidje2_wi.jpg|emîsseure do oidje rouye_oidje1_wi.jpg|(Rincosporiôze) </gallery> {{Commonscat|Hordeum vulgare|l'&nbsp;oidje}} [[Categoreye:Dinrêyes]] [[Categoreye:Fenaesses]] kkty3hj981aof313p85zcc98a2qvlto 0 3716 427823 413623 2026-10-31T19:31:43Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427823 wikitext text/x-wiki [[Imådje:M47 Belgium.jpg|thumb|Tanks]] On '''tank''', u '''tchår d'&nbsp;assôt''', c'&nbsp;est ene éndjin d'&nbsp;guere avou des blindêyès toles, monté so des [[tchneye]]s, et avou on canon dsu. == Istwere et sôres di tanks == === El guere di 1914-1918 === [[Imådje:FT 17.jpg|thumb|Renault FT]] Les prumîs tanks ont siervou ås batreyes del Måne, tins del [[guere di 1914-1918]]. C' esteut des '''Schneder''', fwaits pås Francès, sol modele d' on gros tracteur ostralyin. Les Almands end ont basti les pareys do côp. E 1918, les Francès fjhèt on novea tank, li '''Renault FT-17'''. I n' ont nén siervou al guere di 1914-1918, mins il ont stî atchtés pås Inglès et pås Amerikins après l' guere. Po mostrer ki les Renault FT-17 estént coriants, on lzî fjha fé on voyaedje Li Caire-Tombouctou. Portant, les FT-17 avént des dfåts: avou leus grandès rowes padvant, et des ptites padrî, il estént trop stroets, et trop hôts so pates. Dins les bosses et les fosses, il alént a cou come po rire (come les tracteurs di cinse). === Inte les deus gueres === Eto, e 1925, les Francès, co todi zels, vont fé li '''B-1bis''', avou on canon k' on rclaméve k' i spiyive totafwait a 2 km. Mins, li dfåt, c' est kel canon n' tournéve nén (il esteut emantchî foirt bas, dins l' capot). Eto, li B-1bis esteut trop pezant, et les tchneyes leyént des passêyes so les voyes. Cwand les avions almands les avizént, e 1940, elzès shuvént, et dårer dsu. Après, les Francès ont rfwait li '''Somua'''. L' årmêye bedje, [[inte les deus gueres]], ni pleut pont aveur di tanks, di cåze di s' neutrålité. Po tote ahesse, il avént li '''T-13''', ene [[tankete]]. Les Almands, dispu 1916, avént basti leus tanks, les '''Panzer-1''', '''Panzer-2''', '''Panzer-3''', '''Panzer-4''', todi pus pouxhants. On les va rtrover tertos al [[guere di 1940-1945]]. Les prumîs tanks amerikins, ça a stî les 170 '''[[M2A2]]''' montés e 1937. Il ont stî foirt vite shuvous pa les 329 moyéns tanks '''[[M2A4]]''', les '''[[M3]]''' k' estént ledjirs et montés avou on moteur ''Continental'' di seulmint 250 Tch et enfin les '''[[M3 Grant/Lee]]''' avou leus deus canons (onk dins s' pivotante tourele et onk dins s' tourele ki n' bodjive nén). Li prumire [[batreye]] di tanks, a [[Djiblou]], c' esteut des Panzers almands, kimandés på djenerå Guderian, siconte des Somua francès (tank fwait sol modele do B1bis, mins avou on canon d' 51 mm) , kimandés pa de Gaulle. === El guere 1940-1945 === [[Imådje:tank_wi.jpg|thumb|Tank amerikin del guere 1940-1945, [[al Rotche]]]] [[File:Oufalijhe tank 1945.jpg|thumb|a [[Oufalijhe]]]] E 1942 les prumîs '''[[M4 Sherman]]''' (k' ont stî les tanks les pu fabrikés å monde) arivèt sol front d' Afrike. Li minme anêye, sol front d' [[Rûsseye]], les Panzer almands si vont aler fé striyî pås tanks rûsses, les '''T34''', et les '''T50''', des mo stocaesses éndjins. Adon, les Almands bastixhèt des pus pezants tanks, les '''[[Tigue (tank)|Tigues]]''', les '''[[Tigue royå (tank)|Tigues royås]]''' et les '''[[Pantere (tank)|Panteres]]'''. Li Tigue aveut on blindaedje 10 cm sipès, avou do beton padrî. C' esteut åk di nén distrujhåve. Li seu moyén d' elzès [[:Wikt:siboyler|sboyler]], c' esteut avou les avions ki tirént sol tourele do tank (ki pezéve 15 tones), et l' råyî. Les Tigues estént si pezant kel moteur ni tneut ki 200 eures. Ç' esteut eto des nouzomes beveus d' essince (on lite å kilomete). Li tank almand k' a-st arivé a [[Cele-dilé-Dinant]], li pus lon k' les Almands ont-st avnou a l' [[Ofinsive da Von Rundstedt]], c' esteut on Tigue Rweyå. Il a la toumé e pane d' essince. Les ''Panther'' n' estént nén si pezants, et ene miete pus fels. Di l' ôte des costés, todi a l' Ofinsive da Von Rundstedt, les Inglès et ls Amerikins avént des '''Matile''' (''Mathilda''), des '''Tchîftinne''' (''Chieftain''), des '''Stuart''', des '''Grant''', des '''Lee''' (tos batijhîs do no di des grands djenerås del [[guere di secession]]). Les Almands avént eto vudî, pol front d' l' Ess, on foû gros tank, di 120 tones, fwait po distrure les bunkers. Cwand il arivént dins les veyes, po n' si nén fé saetchî djus pa des francs tireus, i [[:Wikt:bardôxhî|bardôxhént]] les måjhons djus avou, et [[avadjî]] tot. Ci n' est k' viè l' fén del guere (1944) ki les amerikins fjhît sôrti so leu front d' Urope les tanks '''[[M24 Chaffee]]''' (montés avou deus moteurs ''Cadillac'') et enfin po sayî di rezister ås tanks almands k' estént bråmint pus foirts et pus pzants ki les M4 Sherman, i fjhît sôrti leus prumîs gros tanks '''[[M26 Pershing]]'''. === Après 1945 === [[Imådje:Bastogne1951.jpg|thumb|Li tank di Bastogne e 1951]] Tins del [[froede guere]], les Rûsses avént des '''SU-100''', et des '''SU-122''', des tanks foirt recovissîs, avou on pouxhant canon. Les ôtes aloyîs del guere di 1940-1945 avént tertos l' minme [[tancreye]]: des Sherman (disk' e 1970), des '''M26 Perching''', et des '''Cinturions'''. Les Cinturions ont stî ratchtés pås Israyelîs, et rbatijhîs '''Ben Gourion'''. Al [[guere di Corêye]] (1950-1953), les Rûsses vént des '''T-64''', et ls Amerikins des M26 Perching, des Sherman, et des '''Destroyer M10'''. A l' årmêye bedje, on-z a yeu des Sherman (1945-1965), pu des '''AMX-13''' francès (on ptit tank foirt subtil), pu des '''M46 Patton''' (amerikins), pu, e 1980, des AMX-30 (francès). Al [[guere des shijh djoûs]] ([[1967]]), Israyel aveut des AMX-13, des Sherman et des Ben Gourion. Les Edjipsyins et les Siryins avént des '''T-70''' rûsses. Al [[prumire guere del Gofe]] ([[1991]]), les Amerikins avént des '''M1 Abrams''', les Inglès des Chieftain et des '''Challenger''', les Francès des AMX-30. Di l' ôte costé, les Irakyins avént des '''T-80''' rûsses. Å [[Cossovo]] ([[1995]]), les Francès ont mostré pol prumî côp leu tank '''Leclerc''', ki sait saetchî so l' innmi tot rôlant a do 80 a l' eure. Ça n' costêye ki 1.000.000 € onk. Al [[deuzinme guere del Gofe]] ([[2003]]), les Amerikins avént des M1 Abrams, des '''M110''', les Inglès des Challengers et des '''M125'''. == Bibiografeye == * Christopher F. Foss: ''Chars de la 2e Guerre mondiale'' (Bordas 1983) - ISBN 2-04-012882-4 * Eric Lefèvre: ''Panzers in Normandy then and now'' (After the battle magazine 1983) - ISBN 0-900913-29-0 == Difoûtrinnès hårdêyes == {{commons|Category:Tanks}} [[Categoreye:Åres di guere]] [[Categoreye:Rôlants éndjins]] 6ohyfpmxhvlavrludwk800xxyzrxta1 0 3721 428300 413526 2026-11-01T10:40:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428300 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Bietlete.jpg|thumb|(dessinaedje da Djihinne Mahin)]] Li '''fåve Bietlete''' est ene rimostrante [[fåve]], k' on dit po critiker les grandiveus k' ont vnou d' rén, et ki fwaiynut do ronflant cwand i sont arivés al copete del schåle. Li rmostrance, c' est k' al fén, i pierdèt tot çou k' il avént ramassé, et ridivni come divant. == Egzimpes del fåve == === Modêye di [[Bure]] (Bietlete)=== C' esteut la mo mo lontins, ene kimere ki n' aveut nole måjhon et ki dmoréve dins on [[trô d' rotche]] dilé l' Pont des Forneas a [[Grûpont]]. Et on bea djoû, la l' Bon Diu ki s' porminéve so tere, et Bietlete li va trover. - Bondjoû, Nosse Signeur, dit-st ele. - Bondjoû, da, Bietlete ! Et ké noveles après [[Bure]], ô ? Et vos-minme, ça vos va dins vosse pitit trô d' rotche ? - Oway, mins si dj' åreu ene pitite gadlete, ça ireut co mî. Et l' Bon Diu, do côp: - Vos nd åroz ene, Bietlete, vos nd åroz ene. Et elle ava ene pitite gadlete, hin, dabôrd. Et kékès samwinnes pus tård, la co l' Bon Diu ki rpasse sol Pont des Forneas. Et la Bietlete kel va trover, don, et lyi dire bondjoû. - Bondjoû, Nosse Signeur, dit-st ele. - Bondjoû, da, Bietlete ! Et ké noveles avou vosse pitite gadlete ? - Ça m' va, mins dj' åreu ene pitite måjhnete, ça ireut co mî, ça, dit-st ele. - Bén vos nd åroz ene, Bietlete, vos nd åroz ene. Et elle ava ene pitite måjhnete. Et sacwants ans pus tård, la co l' Bon Diu ki rpasse sol Pont des Forneas. Et Bietlete el va co rescontrer. - Et ça va, ô, vos, Bietlete, avou vosse pitite gadlete dins vosse pitite måjhnete ? - Oyi, savoz, Nosse Signeur, mins dj' åreu on pitit omlet, ça ireut co mî, la, k' ele respond. - Bén vos nd åroz onk, dabôrd, Bietlete; vos nd åroz onk. Et l' Bon Diu lyi avoya on ptit omlet, dabôrd. Et ene dijhinne d' anêyes pus tård, li Bon Diu si vént co rporminer so l' [[Aiwe-di-Lome]]. Et sol Pont des Forneas, mins: pupont d' Bietlete, et i va tourner Grûpont, et i va tourner Bure, et i va tourner [[Lesterni]], et i n' voet nolu. Al fén, cwandminme, el rescontere dé l' Fontinne Dizotrinne, tot faråde, avou des mousmints d' dimegne. Et l' Bon Diu lyi dit: - Et cwè Bietlete, on n' dit pus bondjoû ? - Ci n' est pus Bietlete k' on m' lome, c' est Nosse Dame li mwairesse. Paski, si ome, dabôrd, s' aveut metou so ene lisse, et il aveut passé, et esse lomé mayeur. - A c' est come ça, dit-st i l' Bon Diu, bén vos è riroz dins vosse pitit trô d' rotche. Et i lyi a rprin li ptite gadlete, li ptite måjhnete, et li ptit omlet.<ref>ramexhné pa Maurice Evrard, De la Meuse à l'Ardenne, 1991</ref> ===Prumire modêye di Lidje (Coufi-Coufou)=== Coufi-Coufou, c' esteut ene pôve viye djin ki dmoréve dins on trawé tonea. Et on bea djoû, la on vî bribeu ki passe, et i ploveut a rlaye di bok. Et Coufi-Coufou preye li vî bribeu di s' vini mete al coete dins s' tonea. - Bén, poy ki vos m' aveut metou al coete, dit-st i l' Bon Diu (paski c' esteut lu), dji vos dinrè ene vatche et on ståve pol mete, et on coshet et on ran pol mete. Pus tård, li Bon Diu rpasse co, et ele li preye co, et l' Bon Diu lyi dene ene bele måjhon avou on grand corti. Deus ans après, li Bon Diu rpasse co å fén mitan d' l' ivier, et ele li preye e s' måjhone, et l' Bon Diu lyi dene on bea tchestea avou on grand corti. Cwand l' Bon Diu rpasse li côp d' après, ele esteut tchesturlinne. Ene tchesturlinne n' atôtche nén les bribeus, dijha-t ele. Et ç' côp la: li Bon Diu l' revoya dins s' trawé tonea.<ref>Djôzef Lessuisse ramexhné a Lidje, parexhou dins Wallonia, II, 1894, 13).</ref> ===Deuzinme modêye di Lidje (Såriete, li passeuse d' aiwe)=== Ele dimane dins on pot å boure. Ele fwait passer l' aiwe a Djezu-Cri k' esteut rivnou so tere. et i lyi dene ene måjhnete, pu on tchestea. Divnowe tchesturlinne, ele ni vout pus fé passer l' aiwe å Crisse k' a co rivnou so tere. Et pol pûni, el revoye divins s' pot å boure.<ref>ramexhné pa Georges Laport, 1932</ref> == Clasmint del fåve di Bietlete == Dins l' [[Rindjmint des fåves da Aarne et Thompson]], li fåve da Bietlete si mete avou les fåves rilidjeuses, et dins les rivnaedjes da [[Djezus-Cri]] et ses apoisses (å pus sovint [[sint Pire]]) so tere. == Sourdants == [[Categoreye:fåves do vî vî tins del Walonreye|Bietlete]] 3mjfa2s6jilaxo2l87cmfh6gga91cdv 0 3784 427622 422706 2026-10-31T18:58:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427622 wikitext text/x-wiki Li '''Bulgareye''', c' est on payis å sud-ouwess di l' [[Urope]]; il a des coisses sol [[Noere Mer]] a l' Ess, li [[Grece]] eyet l' [[Tourkeye]] å Sud, li [[Serbeye]] eyet l' [[Macedoneye]] a l' Ouwess, eyet l' [[Roumaneye]] å Nôr. L' aiwe di [[Danube]] fwait l' frontire inte li Bulgareye eyet l' Roumaneye. {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300px" |+<font size="+1">'''Republike di Bulgareye'''<br /> '''Република България'''</font><br /> '''(Republika Balgariya)''' |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align:center; width:100%;" |- align=center style="vertical-align: middle;" | {{drapea|Bulgaria|del}} | |- | ([[Drapea del Bulgareye|Detays]]) | ([[Åres nåcionåles del Bulgareye|Detays]]) |} |- | align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px solid gray;"|<font size="-1">''[[Divize]] nåcionåle: Съединението прави силата''<br />''L' union fwait l' foice''</font> |- | align=center colspan=2|[[Imådje:LocationBulgaria.png|LocationBulgaria.png]] |- |[[Lingaedje oficir]] || [[Bulgåre]] |- |[[Mwaisse-veye]] || [[Sofia]] |- |[[Djivêye des prezidints del Bulgareye|Prezidint]]||[[:bg:Румен Радев|Rumen Radev]] (Румен Радев) |- |[[Djivêye des prumîs minisses del Bulgareye|Prumî minisse]]||[[:bg:Николай Денков|Nikolai Denkov]] (Николай Денков) |- | [[Sitindêye]] <br /> - Totåle <br /> - % aiwe | [[Djivêye des payis, d' après leu stindêye|Classé 102inme]] <br /> 110.994 ;[[kilomete cwåré|km²]] <br /> 2,16% |- | [[Populåcion]] <br /> - Totåle ([[2021]]) <br /> - [[Dinsité di populåcion|Dinsité]] | [[Djivêye des payis, d' après leu populåcion|Classé 88inme]] <br /> 6.875.040 ;dimorants <br /> 63 ;djins/km² |- | [[Indepindince]] <br /> - Declarêye <br /> - Ricnoxhowe | di l' [[Impire Otoman]] <br />[[3 d' måss]] [[1878]] <br />[[22 d' setimbe]] [[1908]] |- |[[Manoye]] || [[Euro]] (€) |- |[[Coisse d' eureye|Coisse d' eureye]] || [[Tins univiersel cowordoné|UTC]] +2 |- |[[Imne nåcionå]] || ''[[Mila rodino]]<br />(binamêye patreye)'' |- |[[Dominne Internet]] || .BG |- |[[Djivêye des indicatifs telefonikes eternåcionås|Indicatif telefonike]] || 359 |} == Istwere == Les Bulgåres, on peupe di nindje turke di l' [[Azeye cintråle]], s' ont vnou maxhî avou les dmorants [[slåves]] viè l' fén do [[7inme sieke]] eyet askepyî l' prumî Estat bulgåre e [[681]]. Dins les siekes shuvants, li Bulgareye a stî e margaye avou l' [[Impire Bizantin]] åd fwait di leu plaece dins les [[Balkans]], mins al fén do [[14inme sieke]] li payis a passé dzo mambornance di l' [[Impire Otoman]]. Li Bulgareye ridivna-st indepindinte e [[1878]], come ene [[principåté]] otonome, et fourit rclamêye on royåme plinnmint indepindint e [[1908]]. Di [[1912]] a [[1913]] li Bulgareye ourit-st a vey avou l' [[Guere des Balkans]], ene shûte di conflits avou ses vijhéns, ki fjha candjî l' sitindêye do payis sacwants côps. Tins del [[prumire guere daegnrece]] et pus tård del [[deuzinme guere daegnrece]], li Bulgareye si bata do costé des pierdants. Li Bulgareye touma dzo mambornance di l' [[Union sovietike]] après l' deuzinme guere daegnrece eyet divni ene Republike Populaire e [[1946]]. Li minance [[comunisse]] finixha-st e [[1990]], cwand l' Bulgareye rifjha des vôtaedjes multi-pårtis. E [[2003]] li payis si meta do costé des [[Estats Unis]] ey evoyî des sôdårds pol guere siconte di l' [[Irak]]. E [[2004]] elle radjonda l' [[OTAN]], eyet vôreut radjonde l' [[Union Uropeyinne]] po [[2007]]. == Politike == Li [[Djivêye des prezidints del Bulgareye|prezidint del Bulgareye]] est tchoezi pa des eleccions direkes po ene termene di 5 anêyes, eyet l' droet di s' riprezinter po on deuzinme mandat. Li prezidint est li [[tchîf di l' Estat]] eyet li cmandeu e tchîf di l' årmêye. C' est eto li tchîf do Consey Consultatif pol Såvrité Nåcionåle, eyet, mågré k' i n' pout nén prinde l' iniciative pol fijhaedje des lwès, i pout tofer ritourner on propôzaedje di lwè po pus di discutaedje, mins nerén li pårlumint pout passer houte do veto do prezidint avou on vôtaedje al madjorité simpe. Li [[pårlumint]] [[unicamerå]], lomé l' Assimblêye Nåcionåle (Народно събрание, ''Narodno sabranie''), a 240 deputés ki sont tchoezis po cwatre ans pa vôtaedje populaire. Les vôtaedjes sont po des pårtis ou des cowalicions di candidats, avou des djivêyes di vôtaedje diferinnes dins tchaeke des nouv pårtixhaedjes administratifs. On pårti ou ene cowalicion doet aveur on minimom di 4% d' vôtaedjes po-z aveur des sidjes å pårlumint. Li pårlumint vôte les lwès, decide do budjet, do calindrî des eleccions prezidinciåles, tchoezixh et dismete li [[Djivêye des prumîs minisses del Bulgareye|prumî minisse]] eyet ls ôtes minisses, fwait les declaråcions d' guere, decide do disployaedje di sôdårds åd foû do payis, eyet l' ratifiaedje des acoirds eyet påyes eternåcionås. == Redjons == <div style="float: right; margin: 1em;"> [[Imådje:NUTS BG Level 1 and 2.png]]<br />''Redjons di Bulgareye'' </div> Dispoy [[1999]] li Bulgareye est pårteye e 28 redjons (области, ''oblasti''; singulî област, ''oblast''), après aveur sitî pårti e 9 provinces dispoy [[1987]]. Totes les redjons sont lomêyes d' après leu mwaisse-veye, avou l' mwaisse-veye do payis ki fwait ene redjon da sinne (София-град, ''Sofiya-grad'', Sofia-veye): <div style="float: right; margin: 1em;"> <br /> [[Imådje:Bu-map.jpg]]<br /> ''Mape del Bulgareye'' </div> # [[Blagoevgrad (redjon d' Bulgareye)|Blagoevgrad]] # [[Burgas (redjon d' Bulgareye)|Burgas]] # [[Shumen (redjon d' Bulgareye)|Shumen]] #[[Dobrich (redjon d' Bulgareye)|Dobrich]] # [[Gabrovo (redjon d' Bulgareye)|Gabrovo]] #[[Kurdzhali (redjon d' Bulgareye)|Kurdzhali]] # [[Khaskovo (redjon d' Bulgareye)|Khaskovo]] # [[Kyustendil (redjon d' Bulgareye)|Kyustendil]] # [[Lovech (redjon d' Bulgareye)|Lovech]] # [[Montana (redjon d' Bulgareye)|Montana]] # [[Pazardzhik (redjon d' Bulgareye)|Pazardzhik]] # [[Pernik (redjon d' Bulgareye)|Pernik]] # [[Pleven (redjon d' Bulgareye)|Pleven]] # [[Plovdiv (redjon d' Bulgareye)|Plovdiv]] # [[Razgrad (redjon d' Bulgareye)|Razgrad]] # [[Ruse (redjon d' Bulgareye)|Ruse]] # [[Silistra (redjon d' Bulgareye)|Silistra]] # [[Sliven (redjon d' Bulgareye)|Sliven]] # [[Smolyan (redjon d' Bulgareye)|Smolyan]] # [[Sofia|Veye di Sofia]] # [[Sofia (redjon d' Bulgareye)|Redjon d' Sofia]] # [[Stara Zagora (redjon d' Bulgareye)|Stara Zagora]] # [[Turgovishte (redjon d' Bulgareye)|Turgovishte]] # [[Varna (redjon d' Bulgareye)|Varna]] # [[Veliko Turnovo (redjon d' Bulgareye)|Veliko Turnovo]] # [[Vidin (redjon d' Bulgareye)|Vidin]] # [[Vratsa (redjon d' Bulgareye)|Vratsa]] # [[Yambol (redjon d' Bulgareye)|Yambol]] == Djeyografeye == Li Bulgareye comprind les redjons classikes di [[Trace]], [[Mizeye]] eyet [[Macedône]]. Li sud-ouwess do payis a bråmint des monts, avou li pus hôt mont des Balkans, li [[Mont Moussala]], 2.925 metes hôt. Li coirdea d' [[Monts des Balkans]] trevåtche li payis do levant å coûtchant, å Nôr del fåmeuse [[Vå d' Rozov]]. Å sud-ess do payis, c' est des tienes et des vås, åd dilong del [[Noere Mer]] a l' ess, eyet åd dilong del mwaisse aiwe di Bulgareye, l' aiwe di [[Danube]] (lomé Дунав, ''Dounav'' e bulgåre) a Bijhe. Des ôtès grandès aiwes sont l' aiwe di [[Strouma]] eyet l' [[Aiwe di Maritsa]] å Sud. Li climat del Bulgareye est inte-deus, avou des iviers froeds et frexhs, et des estés mediteraneyins tchôds et setchs. Les [[Balkans]] si lomèt inla do no del tchinne di monts lomêye ''Balkan'' (Балкан) ou co ''[[Stara Planina]]'' (Стара планина), ki trevåtche li cinte del Bulgareye disk' a l' pårteye levantrece del [[Serbeye]]. == Economeye == L' economeye del Bulgareye a bråmint sofrou après [[1989]] eyet l' piete do martchî [[Union sovietike|sovietike]], ki l' economeye bulgåre end esteut foirt aloyeye. Li livea d' vicaedje tcheya di 40%, mins rivna-st å livea di dvant 1990 viè l' fén d' 2003. == Djins == D' après l' ricinsmint di [[2001]], li populåcion c' est bråmint des bulgåres (83,9%), avou deus minorités impôrtantes, di [[Tourkeye|Trouks]] (9,4%) eyet di [[Edjipe|Djipsyins]] (4,7%). Les 2% ki dmorént si rpårtixhèt inte des [[Årmeneye|Årmenyins]], [[Rûsses]], [[Roumaneye|Roumins]], [[Oucrinne|Oucrinnyins]], [[Grece|Greks]] eyet [[Djwifs]]. 84,8% del populåcion do payis cåze li [[bulgåre]], on lingaedje del famile des [[lingaedjes eslåves]], k' est l' seu lingaedje oficir, mins ds ôtes lingaedjes sont cåzés, pa les djins des diferinnes minorités. Ene grosse pårt des Bulgåres (83,9%) sont rashious come mimbes di l' Eglijhe Ortodosse bulgåre. Les ôtès rlidjons sont l' [[Islam]] (12,1%), les [[catolicisse|catolikes romins]] (1,7%), li [[djudayisse]] (0,8%), eyet ds ôtes (1,6%) == Culteure == === Muzike === * [[Boris Hristoff]] * [[Anna-Maria Ravnopolska-Dean]] [[Imådje:Anna Ravnopolska.jpg|thumb|Anna-Maria Ravnopolska-Dean]] <table border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0"> <caption><font size="+1">'''fiesses'''</font></caption> <tr> <th style="background:#efefef;">Date</th> <th style="background:#efefef;">No e walon</th> <th style="background:#efefef;">No so plaece</th> <th style="background:#efefef;">Rimåkes</th> </tr> <tr> <td>date</td><td>Xxxxx</td><td></td><td></td> </tr> </table> == Difoûtrinnès hårdêyes == * [https://web.archive.org/web/20180322233833/http://kirildouhalov.net/ History art and music in Bulgaria] * [https://web.archive.org/web/20190717081323/http://bulgaria.europe-countries.com/ Bulgaria Pictures] * [https://web.archive.org/web/20041208223753/http://www.europe-atlas.com/bulgaria-map.htm Bulgaria Map] * [http://www.EasyBulgarian.com EasyBulgarian.com - Le cours pour apprendre la langue bulgare - Learn the Bulgarian Language] * [https://web.archive.org/web/20110210182313/http://www.government.bg/ Waibe do govienmint bulgåre] * [https://web.archive.org/web/20070106032648/http://www.president.bg/en/index.php Waibe del prezidince do payis] * [https://web.archive.org/web/20030802122301/http://www.parliament.bg/en/index.php Waibe do pårlumint] * [https://web.archive.org/web/20100127213611/http://id-team.org/apc/Apcbg-Web-New.htm Antarctic Place-names Commission of Bulgaria] * [[wikisource:en:Essential History of Bulgaria in Seven Pages|Essential History of Bulgaria in Seven Pages]] [[Categoreye:Bulgareye|*]] gi2df2rdt96uu106a8yahnymi28ff5h 0 3849 427801 407577 2026-10-31T19:28:03Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427801 wikitext text/x-wiki Èn '''Aclot''', ene '''Aclote''', c' est l' såvadje no des djins d' [[Nivele]]. Les Aclots estént rwaitîs come des foteus d' djins. Po dire on Nivelwès di stok, on dit èn '''Aclot totoute''', ene '''Aclote totoute''' (eneviè les cis k' ont vnou dmorer a Nivele mins ki provnèt d' ôte pårt). '''L' Aclot''', ça a eto stî ene gazete askepieye pa [[Georges Willame]] k' a parexhou di 1888 a 1890 et ki studyive li walon eyet l' foclore di Nivele. ==Etimolodjeye== L' etimolodjeye do mot shonne esse li bodje tîxhon ''Hak'', fwait sol pitit no "Djihan", divnou ''Han'' et tîxhon, avou raptitixhante cawete tîxhone ''-ken''. ''Hak'', dabôrd, vout ddja dire Pitit Djhan; come on n' comprind nén li cawete ''-ken'' el Walonreye, on ristitcha ene deuzinme raptitixhante cawete (li cawete walone '''-lot'''). Aclot vout dire, dabôrd, '''Pitit Pitit Djhan'''. Li no d' Djihan vént di [[Djihan d' Nivele]]. Gn a eto ene [[fåve etimolodjike]]. A Nuvele, come dins mwintès ptitès veyes, les bordjoes fijhént clôre les poites del veye al vesprêye. On-z a dit k' on lzès clawéve, po k' nolu n' elzès polaxhe drovi après l' eure. Et kel ci ki clawéve boerléve tofer: " ås clås ! ås clås ! (k' on m' apoite des clås !). So plaece, ça s' prononce '''''as''''' ''claus'', did la ''aclô, aclo''. [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye]] qmixwd82odb1khu396yj61oc6ifn8f2 0 3858 427759 415132 2026-10-31T19:21:13Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427759 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Medicago sativa - harilik lutsern Keilas.jpg|vignette|del floreye luzere]] [[Imådje:luzere_wi.jpg|thumb|del floreye luzere]] [[Imådje:Alfalfa round bales.jpg|thumb|Del luzere balotêye e ronds boteas]] [[Imådje:Apis mellifera - Medicago sativa - Valingu.jpg|vignette]] Li '''luzere''' ou l'&nbsp;'''advalfa'''<ref>No rlevé amon les [[Walons del Wisconsene]].</ref>, c'&nbsp;est ene [[ridjetante plante]], del famile des [[clåve]]s, ki vént so les teres [[castinne|castenixheuses]], avou des belès bleuwès fleurs. Elle est voltî semêye po do [[fôraedje]]. '''Ene luzere''', c' est eto l' tchamp la k' on-z a semé ci plante la. {{sla}} ''[[Medicago sativa]]''. {{Fam}} [[legumineuses]] == Ahivaedje del luzere == El [[Fåmene]], on l'&nbsp;fåtchive deus côps. Li prumire côpe di djun esteut po vinde. On fåtchive, et leyî souwer djusse on djoû. Après, on fjheut des [[:Wikt:djavea|djaveas]], et lzès dressî e [[båsheles]]. Si on l'&nbsp;leye dipus d'&nbsp;on djoû po fener, elle est trop setche po loyî, et les foyes toumèt. Ci comiece la s'&nbsp;a fwait disk'&nbsp;e 1945. Dins l'&nbsp;payis d'&nbsp;[[Welin]], on l'&nbsp;minéve al gåre a [[Pondrome]], et la gn aveut des martchands ki l'&nbsp;atchtént. Tant k'&nbsp;waeyén, fåtchî e moes d'&nbsp;setimbe, c'&nbsp;esteut po les biesses. El [[Tchampagne]], co asteure (2004), li luzere est semêye a martchî inte les cinsîs et ene oujhene. On fwait troes fåtches. L'&nbsp;oujhene prind l'&nbsp;vete luzere. El [[Wisconsene]], dins l'&nbsp;payis di Sturgeon Bay, les [[Walons del Wisconsene|Walons ebagués]] li lomèt '''four di may''', u '''advalfa'''. Endè rsaetchèt cwate côpes par an. Dins les pus tchôds payis, on pout l'&nbsp;fåtchî disk'&nbsp;a ene nouvinne di côps par anêye, come dins l'&nbsp;payis d'&nbsp;Marakech e [[Marok]], et dins les owazisses do Sara. == Uzaedjes del luzere == C'&nbsp;est onk des fôraedjes avou li pus hôte tineur e [[blandoû]]. Les deuzinme et troezinme côpe sont pus tinres et, dabôrd, co pus ritches e proteyenes: di 16 a 18&nbsp;åcint do souwé fôraedje. Les oujhenes maxhèt les cwålités, cwand i fjhèt des [[pule]]s di luzere. Ça fwait ki l'&nbsp;luzere est foirt ricmandêye po les vatches a laecea, aprume les grandes dineuses. Copurade pask' el luzere est eto ritche e [[tchåsse (castinne)|tchåsse]], ene sacwè ki passe dins l' laecea. Les luzeres sont ritches, avou, e [[carotinne]], li prodût ki va dner del [[vitamene A]] dins l'&nbsp;coir. Eto, si on ndè dene ås poyes, on årè des pus djaenes oûs. == Etertinaedje d' ene luzere == Sol castinne, ene luzere va poleur viker cwate cénk ans, dj' ô bén k' i nel fåt nén rsemer. Dins les pus seurès teres (metans l' Årdene), ele ni vénrè nén si bén, et ele ni deurrè nén si lontins (deus troes ans). Djusse après semaedje, on pout kécfeye mete ene [[ecråxhe]] avou d' l' azote. Mins après, tins d' l' ivier inte deus campagnes, on n' pout pus mete ki des ecråxhes P-K (fosfate et potasse). Ôtmint, on va aidî les fenaesses crexhe pus vigreuzmint kel luzere, et l' sitofer. Come les ôtès trefes, li luzere fwait leye-minme si [[nitrodjinne]] avou des microbes ki sont agritchtés a ses raecinêyes. == No e sacwants ôtes lingaedjes == * [[arabe marokin]] : ''al fessa'' * [[inglès]] : advalfa (k' a dné onk des nos e walon). == Sourdants & pî-notes == {{Commonscat|Medicago sativa|l'&nbsp;luzere}} [[Categoreye:Amagnîs po les biesses]] [[Categoreye:Ahivêyès plantes]] [[Categoreye:Ridjetantès plantes]] [[Categoreye:Påwionacêyes]] b20fvssxgpslrbl96x8gezem9is4qay 0 3953 427538 360087 2026-10-31T18:45:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427538 wikitext text/x-wiki Li 14 d'&nbsp;[[avri]], c' est li 104inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do [[calindrî grigoryin]] (li 105inme po ls [[anêye bizete|anêyes bizetes]]), avou 261 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye. == Evenmints == * [[1757]] : "[[Li Lidjwès egadjî (operå)|li Lidjwès egadjî]]", li deuzinme des operås do [[Teyåte lidjwès (operås)|Teyåte lidjwès]], sicrît pa [[Jacques-Joseph Fabry]], est djouwé divant les djins pol prumî côp a [[Lidje (veye)|Lidje]]. == Ont vnou å monde ci djoû la == * == Ont morou ç' djoû la == * == Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles == * ---- '''Vey eto:''' [[12 d' avri]] - [[13 d' avri]] - [[15 d' avri]] - [[16 d' avri]] - les [[366 djoûs]] d'&nbsp;l'&nbsp;anêye [[djanvî]], [[fevrî]], [[Moes d' måss|måss]], [[avri]], [[may]], [[djun]], [[djulete]], [[awousse]], [[setimbe]], [[octôbe]], [[nôvimbe]], [[decimbe]] [[Categoreye:Date]] d0iynt0ey5rgh3axe404sfzlec7tw30 0 3969 428080 390044 2026-11-01T10:01:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428080 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Chwes_2005.jpg|thumb|Li coviete do Chwès, a pårti di setimbe 2005]] {{Wiccionaire|Chwès}} {{Wiccionaire-motîs|Gazete Li Chwès}} '''Li Chwès''', c'&nbsp;est ene [[gazete e walon]] k' a skepyî e [[1995]] et k' a porshuvou al vitesse di 10 limeros l' an disk' å moes d' djun [[2016]]. == Mwaissès dnêyes == [[Imådje:Do prumî å dierin Chwès.jpg|thumb|Prumî et dierin Chwès]] Li gazete a stî metowe so pî pa [[Charles Massaux]]. Ça a stî li prumire gazete a fé bråmint del [[prôze nén racontrece]] : des noveles, do [[spôrt]] ucobén des [[rapoirtaedje]]s [[touristike]]s. Çouci, addlé des coirnêyes pus classikes: [[powezeye]]s, vîs mestîs, [[rireye]]s. Li mot "Chwès" (racoutichaedje di "Françwès"), c' est on [[Såvadje no des dmorants|spot]], on p'tit no qu'est d'né d'acostumance aus d'mèrants d' Nameur Li Chwès fourit eto li deuzinme gazete a pratiker li [[responda]] e walon, après [[Li Rantoele gazete|l'&nbsp;Rantoele]]. == Contnou == Dizo l'&nbsp;tite, gn a ossu ene dijhêye da Mistral redjårbêye insi: “Nosse walon, c'&nbsp;est les vîs fondmints di nosse patrimoenne, ki tchaeke feme et tchaeke ome î a metou ene pire d'&nbsp;ôr, d'&nbsp;årdjint u d'&nbsp;keuve. C'&nbsp;est on foirt sipès monumint, ki tchaeke a bouté po. Nosse lingaedje, c'&nbsp;est nosse tuzance bén da nosse, c'&nbsp;est l'&nbsp;usteye sacrêye des civilizåcions, et l'&nbsp;testamint ki fwait k'&nbsp;ene societé est moite u bén vicante.” Li dvize do Chwès, c'&nbsp;est: ''Lére “Li Chwès” c'&nbsp;est on bon rméde conte li neurasteneye.'' Li gazete kimince pa on ratacaedje (ki s'&nbsp;lome “ edito”), pu des biyets do '''Chwès arnåjhe''', li spot da ''Châle'' Massaux, ki c'&nbsp;est des rireyes so l'&nbsp;actouwalité (namurwesse, dinantesse, walone), ki parexhèt eto dins des ptitès gazetes di Nameur. Li cotnou est aloyî a çou ki s'&nbsp;passe aprume a [[Nameur]] et dins l'&nbsp;[[province di Nameur]], mins eto e l'&nbsp;[[Årdene]], et ene miete do costé d'&nbsp;[[Tchålerwè]]. C'&nbsp;est eto ene des rålès gazetes a mete de rclames e walon. == Sacwants scrijheus do Chwès == A pårt Tchåle Massaux, li Chwès a eto fwait soude des noveas [[sicrijheu e walon|scrijheus]] di prôze nén racontrece, come : * [[Arnold Hauwaert]] * [[Michel Piette]] Dilé çoula, des penes dedja bén afaiteyes, on siné dins l' Chwès, come [[Bernard Louis]] eyet [[Emile Pècheur]]. == Sacwants papîs parexhous dins l' Chwès == ===So les viyaedjes=== * [[Altene]] måss 2001. * [[Andene]] avri 2001. * [[Åssôrt]] (tchestea Tiri). octôbe 2001. * [[Bovegne]] octôbe 2001. * [[Braibant (viyaedje)|Braibant]] setimbe 2001. * [[Cînè]] setimbe 2001. * [[Crupet]] octôbe 1999 & octôbe 2001. * [[Dåve]] nôvimbe 2001. * [[Djalet]] djun 2001. * [[Djambe]] setimbe 2000. * [[Djivet]] setimbe 1999. * [[Durnale]] octôbe 2001. * [[Emtene-dilé-Hamwè|Emtene]] djanvî 2001. * [[Évlete]] may 2001. * [[Få (viyaedje)|Få]] måss 2001. * [[Falayin]] nôvimbe 2001. * [[Gône]] may 2001. * [[Goyet]] måss 2001. * [[Hayo]] avri 2001. * [[Lustin]] nôvimbe 2001. * [[Måjhret]] fevrî 2001. * [[Måyin]] * [[Mozet]] djanvî 2001 & måss 2001. * [[Ossogne]] may 2001. * [[Parfondveye]] måss 2000. * [[Sorêye]] djun 2001. * [[Spontin]] setimbe 2001. * [[Tournai]] may1999. * [[Uwar]] setimbe 2001. * [[Wépion]] fevrî 1999. * [[Wiete]] djanvî 2001. ===So l' istwere=== ====L' istwere des provinces d' asteure==== * Li [[Limbork (Dutcheye)|Dutcheye do Limbork]] (octôbe 1999) * Li [[Roman Payis]] (fevrî 1999) * Li [[Hinnot (Conteye)|Conteye do Hinnot]] (avri 1999) * Li [[Lussimbork (Dutcheye)|Lussimbork]] (setimbe 1999) * Li [[Lotarindjeye]] (djanvî 1999) ====Trevéns istorikes==== * Les [[Ancyin Bedje|Ancyins Bedjes]] (måss 2001) * Les [[trevéns romins]] (djun 2001) * istwere do fier, do keuve et do tcherbon (decimbe 2000) * L' industreye al [[Mîtrinne Ådje]] (fevrî 2001) * Declaråcion des [[droets des djins]] a [[Poleur]] (avri 2001) ===Sol foclore et les dujhances=== * Li [[grand feu]] * Li [[sint Grigwere]] == Li scrît walon do Chwès == Å rvier des rvuwes di belès letes come ''[[Les Cahiers Wallons]]'', li Chwès n'&nbsp;a måy sitî po fé ene foice po scrire avou on stîle literaire. Åresse, les sudjets ni s'&nbsp;î prustént nén. Eto, li corant diyalectolodjike sipepieus a sovint critiké les tecses do Chwès come estant foirt rifrancijhîs, ostant do costé do motî ki do ci del croejhete. D'&nbsp;èn ôte costé, li Chwès a l'&nbsp;merite d'&nbsp;aveur sipårdou sacwants noûmots, come “[[Wikt:tuzance|tuzance]]” et “[[Wikt:schålance|schålance]]”. A dater di 2003, avou Michel Hubert come peneu, tos les tecses (minme di [[Hu]], et d'&nbsp;l'&nbsp;Årdene) ont stî rmetous e walon d'&nbsp;Nameur. Insi, li Chwès drouve li voye a on rfondou namurwès ki n'&nbsp;dit nén s'&nbsp;no, mins k'&nbsp;est pratiké, eto, dins les romans da [[Chantal Denis]] et [[Lucien Somme]]. A dater di 2005, c' est bråmint [[Michel Piette]] ki sinrè les papîs d' [[prôze nén racontrece]], avou on motlî la k' on sint des rcwerances po trover des [[noûmot]]s. Gn a yeu eto ene rîlêye di tecses classikes da [[Léon Gengoux]] so l' vicåreye do vî tins a [[Bouxhonveye]]. == Li [[S.N.R.]] "Li Chwès" == C'&nbsp;est l'&nbsp;Soce Nén Recwårlante ki manaedje li gazete, et eto sacwants eplaidaedjes. Li prezidint askepieu fourit Tchåle Massaux. E 2003, c'&nbsp;est [[Yves Paquet]] k'&nbsp;a rprin l'&nbsp;posse. E 2004, Michel Hubert, ey e 2005, c' est Châle Massaux k' î a rivnou å vierna. Elle a porshuvou s' bouye après l' djocaedje del gazete. [[Categoreye:Gazetes e walon|Chwes]] [[Categoreye:Li Chwès (soce et gazete)]] e8dvuko1knndk2zktonyh5vnp40lj5o 0 4140 427523 412792 2026-10-31T18:42:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427523 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Lès Scaussènes}}''}} {{Dizo-tite|Les Scåssenes}} '''Les Scåssenes''', k' on sait dire eto '''Les Escåssenes''' (fr: ''Écaussinnes''), c' est ene novele [[comene-intité]] del Walonreye, el [[province do Hinnot]]. [[Imådje:Écaussinnes Hainaut Belgium Map.svg|thumb|eplaeçmint del comene el province]] == Mwaissès dnêyes == * Dimorants: 9.810 ([[2002]]), lomés les Scåssinoes (so plaece: les ''Scaussinoûs'') * Limero del posse: '''7190''' * Arondixhmint: [[Sougniye]] * Sitindêye: 34,96&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]] * Dinsité: 280,61&nbsp;djins/km² * Sipotaedje des djins : Les Grossès [[:Wikt:bodene|Bodenes]]. == Ban des Scåssenes == * [[Måtche-dilé-Scåssene]] * [[El Grand Scåssene]] * [[El Pitit Scåssene]]. == Foclore == ''Goûter matrimonial'': resconte des djonnes omes et des djonnès feyes li londi del [[Pintcosse]]. Il a stî metou so pîs li londi [[1î d' djun]] [[1903]] pa Onésiphore Tricot. Julos Beaucarne endè cåze dins ene di ses tchansons: <blockquote><i>Ås Scåssenes, c' est co bén pire: Durant l' «goûter matrimonial», Dji n' a nén veu skepyî li dzir Dins les grands iys des «femmes fatales».</i><ref>divins «El ronfleu», sitroete plake «[[Co ene rawete (sitroete plake)|Co ene rawete]]».</ref></blockquote> == Tuzance walone == === [[Tchanteus e walon]] === * Jean Baguet, k' a scrît l' tchanson "Les sinistrés". * [[Julos Beaucarne]], ki l'&nbsp;a tchanté dins sacwantès tchansons. Dins on sketch (e francès), i vout ki Adan et Eve soeyexhe di Scåssene. Il a scrît eto ci arimé cial po s' mame: <blockquote><i>Vos, Claire Souzane Dolfene Vos, nosse boune viye mere des Scåssenes Vos, asteure, ki doime lon d' ciddé, Èv rissovnoz des djoûs d' esté ?</i><ref>Ratournaedje da [[Lucyin Mahin]] pol [[Wikipedia e walon]], 2006</ref></blockquote> === Ôte sicrijheu === * [[Marcel Polet]] === Accint walon des Scåssenes === [[Imådje:scaussene_walon.jpg|thumb|T-tchmijhe avou do walon des Scåssenes]] Vola kékes [[toitche-linwe]] ramexhnés pa Djulos Beaucarne et k' i dit dins ses plakes avou l' [[accint walon]] des Scåssenes: <blockquote><i>End a li diynut k' end ont et nd a ki diynut k' end ont nén; Mins end a dpus ki diynut k' end ont k' end a ki diynut k' end ont nén. La-minme: i dd a ki dittë k' i dd ont, et i dd a ki dittë k' i dd ont nîⁿ; mins i dd a pus ki dittë k' i dd ont k' i dd a ki dittë k' i dd ont nîⁿ. (on cåze di liårds, come di djusse: end a des cis ki djhèt: mi, dj' end a, savoz; end a ds ôtes ki djhèt k' end ont pont; mins gn a dpus del prumire sôre ki del deuzinme). Dirîz bén dijh côps «li toû do cou do cok do clotchî»" (la-minme: èl toû dè cu dè cok dè clokî) sins babiyî ? Dirîz bén dijh côps "å galop, galopea, el diåle vos årè pa vos dijh årteas" ?</i></blockquote> == {{HD}} == * {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Ecaussinnes.mp3 Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratourné avou l' accint d' après [[Les Scåssenes]] pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. * [https://onedrive.live.com/?qt=allmyphotos&photosData=%2Fshare%2F731C755DA4CCD12A%21s3c5081970b26499394784f5d9f746f70%3Fithint%3Dvideo%26e%3DcqCEBD%26migratedtospo%3Dtrue&sw=bypassConfig&cid=731C755DA4CCD12A&id=731C755DA4CCD12A%21s3c5081970b26499394784f5d9f746f70&redeem=aHR0cHM6Ly8xZHJ2Lm1zL3YvYy83MzFjNzU1ZGE0Y2NkMTJhL0VaZUJVRHdtQzVOSmxIaFBYWjkwYjNBQmt5SHNfZ3pzWmYtWVotVlFzY2huYXc%5FZT1jcUNFQkQ&v=photos Videyo so ene resconte avou l' Prince Yopôl a Scåssene e 1926] (avou [[Jean-Marie Gervy]]) {{Scauwal}} {{ProvinceHinnot|Scassenes}} == Sourdants == {{Commonscat|Écaussinnes}} [[Categoreye:Comenes di Walonreye]] c6ebfc0nv6ri95wae9bb7dng165847m 0 4224 427462 404885 2026-10-31T18:35:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427462 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Henri_Petrez.jpg|thumb|150px|(diviè 1950)]] [[Imådje:petrez fauves1.jpg|thumb|Coviete del prumire ramexhnêye di fåves da H. Petrez]] [[Imådje:petrez fleuru.jpg|thumb|coviete di «Fleuru dins m' vicåreye»]] '''Henri Pétrez''', on scrijheu e walon, sipoté el '''Baron d' Fleuru''' a skepyî e [[1886]] et mori e [[1967]]. == Biyografeye == Il a moussî dessineu dins ene [[casrolreye]] a l' ådje di 13 ans. == Ouve pol walon == I va aprinde a scrire e walon avou [[Jean Wijns]] et rexhe docô des [[pîces di teyåte]] eyet des [[tchanson]]s. Li prumire did zeles, "On concours di galants", fourit ene [[operete]], djouwêye e 1909. I moussa-st a l' [[A.L.W.A.C.]] e 1908 et ås [[Relîs Namurwès]] e 1920. Il a bråmint eplaidî dins l' [[El Bourdon (gazete)|Bourdon]]. E 1948, i vude on limero des ''[[Cahiers Wallons]]'' rén k' por lu, avou deus [[ramexhnêye d' arimés|ramexhnêyes di powinmes]] "L' an cwarante" eyet "Fleurs et fruts". I rmete ça e 1953 et c' est «[[Moman (powezeye da Petrez)|Moman]]» ene longue [[powezeye]] po s' mame. Mins Hinri Pétrez, c' est aprume les «[[Fåves do Baron d' Fleuru (fåves di djåzantès biesses)|Fåves do Baron d' Fleuru]]», des [[fåve di djåzantès biesses|fåves]] ki li prumire volêye mousse foû e 1928, li deuzinme e 1933, li troezinme e 1950, li cwatrinme e 1957 eyet li cénkinme e 1999, après si moirt. C' est des fåves å pus sovint a môde da [[Jean de Lafontaine|Lafontinne]] avou des biesses, mins måy ricopieyes so Lafontinne. Li deuzinme eyet l' cénkinme volêye sont gårnis di beas desséns e coleur da [[dessineu po les lives e walon|Elizabeth Ivanovsky]]. Si a-t i scrît troes lives di [[prôze]]: «[[Fleuru dins m' vicåreye (sovnances)|Fleuru dins m' vicåreye]]», publiyî e 1960, eyet «[[Tambu Tambe, blanc negue (fouyton)|Tambu Tambe, blanc negue]]» et "Mi testamint di scrijheu", les deus dierinnes nén eplaideyes. A stî relî come mimbe del [[S.L.L.W.]] e 1932 ey a rascodou li pris do govienmint po "Fleuru dins m' vicåreye" e 1962. Dissus si tombe dins l' cimintire di Fleuru, il est scrît: "Walon, e Djokant Divant M' Croes / Euxhoz ene Pinsêye e Patwès / Henri Petrez / Scrijheu Walon / 1886 - 1967". ==Hårdêyes difoûtrinnes== *[http://rifondou.walon.org/petrez-rif.html Li pådje do Baron d' Fleuru so l' Aberteke] *{{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} [[Categoreye:sicrijheus e walon|Petrez]] eioectmu1ykl1lqwmb8csy6l86bh0v9 0 4246 427447 402433 2026-10-31T18:34:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427447 wikitext text/x-wiki Li 10 di [[may]], c' est li 130inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do [[calindrî grigoryin]] (li 131inme po ls [[anêye bizete|anêyes bizetes]]), et k' i dmane co 235 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye. == Ça s' a passé ç' djoû la == === Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye === * [[1940]] : Les Almands abrokèt el Walonreye, çou ki fwait intrer podbon l' [[Beldjike]] el [[deuzinme guere daegnrece]]. === Ôtès sacwès === == Ont vnou å monde ci djoû la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[1866]] : [[Oscar Colson]] === Ôtès djins === == Ont morou ç' djoû la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[1974]]: [[Jules Massonet]] * [[1997]]: [[Louis Remacle]] === Ôtès djins === == Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles == * ---- '''Vey eto:''' [[8 di may]] - [[9 di may]] - [[11 di may]] - [[12 di may]] - les [[366 djoûs]] d'&nbsp;l'&nbsp;anêye [[djanvî]], [[fevrî]], [[Moes d' måss|måss]], [[avri]], [[may]], [[djun]], [[djulete]], [[awousse]], [[setimbe]], [[octôbe]], [[nôvimbe]], [[decimbe]] [[Categoreye:Date]] 3apfoilposf7egxwx1sj3wxpt1yg4uo 0 4247 427525 360954 2026-10-31T18:43:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427525 wikitext text/x-wiki Li 9 di [[may]], c' est li 129inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do [[calindrî grigoryin]] (li 130inme po ls [[anêye bizete|anêyes bizetes]]), et k' i dmane co 236 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye. == Evenmints == * [[1945]] : sinaedje del fén del [[guere 1940-1945]]. == Ont vnou å monde ci djoû la == * == Ont morou ç' djoû la == * == Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles == * [[Djournêye di l' Urope]] (k' on dit eto [[Sint-Schuman]]) * Djoû del victwere (fén del [[deuzinme guere daegnrece]]), rimimbré ezès payis d' l' aroyaedje del viye [[Union Sovietike]]. * Fiesse di [[Sint Måcrawe Albergati]] ---- '''Vey eto:''' [[7 di may]] - [[8 di may]] - [[10 di may]] - [[11 di may]] - les [[366 djoûs]] d'&nbsp;l'&nbsp;anêye [[djanvî]], [[fevrî]], [[Moes d' måss|måss]], [[avri]], [[may]], [[djun]], [[djulete]], [[awousse]], [[setimbe]], [[octôbe]], [[nôvimbe]], [[decimbe]] [[Categoreye:Date]] njci5p4kpwiccjd7cj9rgz0rjveqlpv 0 4285 428083 415721 2026-11-01T10:02:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428083 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Li marmite 1885.jpg|thumb|Essegne del Mårmite di 1883 a 1895.]] '''Li Mårmite''' (ki si scrijheut ''Li Marmite''), c'&nbsp;est l'&nbsp;prumire gazete e walon di tos les tins. Elle a stî askepieye pa èn imprimeu d'&nbsp;Nameur, [[Yopôl Godenne]]. Ele rexheut tos les dimegnes. Elle a vudî 22 ans å long, et esse saetcheye disk'&nbsp;a 15.000 egzimplåres. [[Imådje:Li marmite 1901.jpg|thumb|Essegne del Mårmite di 1895 a 1905]] Droldimint, e [[1895]], l'&nbsp;årtike del mårmite divént francès&nbsp;! Li gazete a djoké e 1905. ==Sikepiaedje del Marmite== E&nbsp;[[1883]], Yopôl Godene vineut di s'&nbsp;mete a s'&nbsp;boûsse come imprimeu a [[Nameur]]. Il eplaidive ene [[pitite gazete]] ki s' loméve ''La Réclame''. Il ourit l' apinse di mete sacwantès fåves, inte di zeles les cenes da [[Auguste Vierset]]. Come ça plaijheut bén azès djins, Godenne decida d' enonder ene gazete pår e walon. Li prumî limero a moussî foû li [[25 di måss]] 1883. Li deuzinme limero fourit saetchî a 5.000 egzimplåres, les deus d' après a 8.000, pu l' cénkinme et les shuvants a 15.000. Li gazete n'&nbsp;esteut nén seulmint vindowe a Nameur, mins eto a [[Brussele]], dins totes les coines del Walonreye, pår a [[Paris]] et a [[Londe]]. ==Aidants et sicrijheus== Li prumire anêye, li Yopôl a stî aidî pa èn ome a tot fé, Pierre Tasnier (sipoté Pire del Mårmite). Li deuzinme anêye, Monsieu Godenne bouta lu tot seu: come sicrijheu et tot l'&nbsp;restant. Pus tård, i va aveur on fel côp di spale da A. Gilles (sipoté Djan d'&nbsp;Nameur), J. Désirant (Bibi, Don José), Albert Robert (Berthalor), [[Louis Loiseau]], Z. Hénin (Zéforisse di [[Bovegne]]), C. Petit (Titep), J. Petit, [[Léon Pirsoul]], Louis Toussaint, Xavier Bodart. ==Manaedjaedje== Di [[1883]] a [[1894]], li gazete fourit minêye pa Yopôl Godene. Di [[1895]] a [[1897]], c' est Louis Loiseau ki prinda l' [[:Wikt:vierna|vierna]]. Di [[1898]] a [[1900]], c' est l' soce ''[[Nameur po tot]]'' ki va manaedjî l' gazete. Après 1900, li gazete a stî rprinjhe pa ene societé ki rhouca Godenne po nd esse li directeur. ==Ôrtografeye do walon et rilomêye del Mårmite== Yopôl Godenne diswalpa ene ôrtografeye da sinne. C'&nbsp;esteut on sistinme assez dilé l'&nbsp;francès. Li son ''wè'', foirt corant e namurwès (et rprezintant les scrijhas ''wè'' et ''oe''), est todi scrît ''oè''. Ci sistinme la va esse shuvou pa tos les scrijheus namurwès, disk'&nbsp;eviè [[anêyes 1900|1905-1910]]. On pout dire ki c'&nbsp;est onk des prumîs egzimpes di [[linwe-ehåyaedje]] et do rfondaedje do walon. Metans, ça n'&nbsp;a nén stî l'&nbsp;cas dins l'&nbsp;payis d'&nbsp;[[Tchålerwè]] so les minmes trevéns, tchaeke sicrijheu wårdant ses ptitès idêyes. I gn a dvou aveur do tinkia inte les ancyins del Mårmite (foirdivant Louis Loiseau et Léon Pirsoul) et les cossemeus do sistinme Feller dins l'&nbsp;payis d'&nbsp;Nameur, dj'&nbsp;ô bén les frés [[Paul Maréchal|På]] et [[Lucien Maréchal|Lucyin]] Maréchal. Les waloneus ki s'&nbsp;ont rapoûlé åtoû del [[S.L.L.W.|Societé d'&nbsp;Langue]] ont rprotché al Mårmite di esse trop pôve e belès letes sicrîtes al leccion. Gn a nou scrijheu del Mårmite k'&nbsp;a stî rprind dins l'&nbsp;[[antolodjeye da Piron]]. [[categoreye:gazetes e walon|Marmite]] gr2m3qub0bxqgc4jaxfqoif12cmzcr7 0 4494 428070 426629 2026-11-01T10:00:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428070 wikitext text/x-wiki [[Wikipedia:Pordjet lingaedjes del Daegne|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; [[galo-roman]] &gt; [[lingaedje d' oyi]] &gt; '''walon''' ---- {{po|walon|walon (discramiaedje)}} {{Lingaedje |coleur = #cdF |no = Walon |no_natif = ''walon'' |rilîjhaedje = {{IPA|[wa.ˈlɔ̃]}} |estats = [[Beldjike]] ([[Walonreye]]), [[France]] (Givet), [[Estats-Unis]] (Wisconsin) |djins = 600.000 (cåzeus d' ouy)<ref>Hendschel, Lorint (1998): Rcwera di sociolinwince so li cnoxhance do walon.</ref> |date = 2026 |classemint = - |scrijhaedje = [[alfabet latin]] (nôrme [[rfondou walon]]) |tipolodjeye = [[SVO]] |famile = [[induropeyins|Induropeyinne]] |fam2 = [[Lingaedjes italikes|Italike]] |fam3 = [[Lingaedjes romans]] |fam4 = [[Galo-roman]] |fam5 = [[Lingaedje d' oyi]] |fam6 = '''Walon''' |minortaire = [[France]] |lwè = Ricnoxhou come « lingaedje coinrece endodjinne » (Decret Valmy Féaux, 1990). |adjince = [[SLLW]] (Lidje, 1856) eyet [[Rifondaedje do walon|Rifondaedje]] (1992). |iso1 = wa |iso2 = wln |iso3 = wln |glotto = wall1255 |linguasphere = 51-AAA-hc |egzeympe = <i>Tos les omes nàssent lîbres et ewals po l’ dinsté et po leus dreits. I sōnt douwés d’ rēzon et d’ consyince et i s’ doivēnt kiduure inte di zels come des frés.</i> |mapa = [[Imådje:Mape cizete.jpg|align="left"|thumb|alt=Mape linwistike do walon: li spårdåedje do mot cizete.|Li walon et les ôtes romans lingaedjes vijhéns (ki n' ont nén l' mot «[[Wikt:cizete|cizete]]»).]]}} {{Wiccionaire|walon}} [[Imådje:Mape cizete.jpg|thumb|li walon et les ôtes romans lingaedjes vijhéns (ki n' ont nén l' mot «[[Wikt:cizete|cizete]]»)]] Li '''walon''', c’ est on [[lingaedje roman]] cåzé so on boket del [[Beldjike]] (li “[[Beldjike walon-cåzante]]” ou [[Walonreye walon-cåzante]]), ki rprezinte a pô près 70 åcint del [[Walonreye politike]], ey en on ptit boket [[bijhe (costé del Daegne)|bijhrece]] do [[dipårtumint francès des Årdenes]], k’ on lome cobén li [[Walonreye di France]] u “bote di [[Djivet]]”. Li seule kiminålté walon-cåzante ki s’ a mintnou foû payis disk’ å cmince do [[21inme sieke]], c' est les [[Walons del Wisconsene]], k’ ebaguît låvå sol difén do [[19inme sieke]]. Côdes [[côde ISO 639|ISO 639-2]]: '''wa''' eyet ISO 639-3: '''wln'''<ref>https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_changes.php</ref> (dispu li [[29 di djanvî]] [[2002]]) == Mwaissès dnêyes == Li walon est est mimbe del famile des [[lingaedjes d' oyi]]. Eto, i rsaetche bråmint des ôtes lingaedjes romans, come li [[roumin]] et l’ [[roumantche]], ossu bén pol [[motî]] kel [[croejhete (linwince)|croejhete]]. Li walon a skepyî diviè l’ [[11inme sieke]], pa les contaks todi pus shuvous des djins ki dmorént so totes les teres romandes del nouve [[principåté d’ Lidje]]. Cisse-ciale aveut divnou on [[dislaxhî payis]] a dater do [[6 di djanvî]] [[980]], del volté da [[Notdjî]] kel sitinda ene miete di tos les costés. Li walon a cmincî a esse [[linwe-ehåyaedje|ehåyî]] el prumire mitan do [[19inme sieke]], bråmint avou les scrijhaedjes da [[Charles Simonon]]. Il a cmincî adon a-z esse ricnoxhou come on vraiy [[lingaedje]], et nén on [[patwès]], di cåze di l’ ovraedje del “Societé d' Langues” di [[Lidje (veye)|Lidje]] (li [[SLLW]]). Målureuzmint, el [[Beldjike]] francès-cåzante, li walon a stî margougnî pa ene [[politike linwistike]] contråve, copurade el prumire mitan do 20inme sieke. Çou k’ a fwait baxhî li nombe di cåzeu(se)s di 90 åcint del djin (diviè 1900) a 20-30 åcint (diviè 1950). Portant, so ç’ tins la, les [[scrijheus e walon]] fijhént todi del pus fele ovraedje ... por zels lére inte di zels! El fén do 20inme sieke, on comprind ki l’ walon est on [[mancî lingaedje]]; adon, n a yeu sacwants flåwès sayes po mete e alaedje ene novele politike linwistike, ci côp cial po l fé rviker. Ci n’ est k’ a dater di [[1992]] k’ on-z a ataké li [[rifondaedje d' ene langue|rfondaedje do walon]], ki mina al prumire kimene [[ortografeye]], li [[rfondou walon]]. Les [[côdes ISO 639]] ont stî dnés e [[2002]], [[Côde ISO 639#Istwere do côde ISO do walon|so ene dimande]] da [[Pablo Sarachaga]]. Å cmince do 21inme sieke, n a pus cåzu nole djin di moens di 50 ans ki saye co djåzer coranmint e walon. On nel pout pus cåzumint ôre divizer dvant les djins ki dins les pîces di [[teyåte e walon]]. Portant, sacwants djonnes ratakèt a l’ aprinde, aprume pal [[Daegntoele]]. Les cis ki disfindnut l’ lingaedje walon sont lomés les [[waloneu]]s. Li walon est pacô lomé, romanticmint, '''[[lingaedje]] da [[Nicolas Defrecheux|Defrecheux]]'''. Li walon, c’ est l’ seu lingaedje ki les Walons ont måy askepyî, et n’ askepeyront måy. Ou: “li seule langue ki nos avans fwait, et ki ns a fwait té k’ nos estans” ([[Roger Viroux]]). == Etimolodjeye ey eprontaedjes == :{{Lka}} «[[Etimolodjeye do walon]]» Come di djusse, li walon årè toplin des mots ki vnèt do [[etimolodjeye latene|latén]] (a pô près 90 åcint). Mins les pus vîs mots do walon provnèt do [[etimolodjeye gayele|gayel]]. Gn a eto bråmint des mots ki s’ ont stitchî el langue walone do [[5inme sieke|5inme]] å [[10inme sieke]], et ki vegnnut do [[etimolodjeye tîxhone|tîxhon]], et pus stroetmint, do [[etimolodjeye francike|vî lussimbordjwès]]. Emey tos les lingaedjes romans, c’ est l’ walon k’ a l’ pus di mots di stok djermanike. Gn a eto, asteure, ene cåkêye di [[calcaedjes do francès]], k’ ont [[eprontaedje (linwince)|moussî timpesse e walon]] a dater do [[redjime francès]] (1795). A pårt li francès, gn a eto l’ [[almand|almand modiene]] k’ a [[calcaedje di l’ almand|dné des mots å walon]]. Ey ossu, avou les ocupåcions, li handele, les gueres et les voyaedjes: l’ [[calcaedje di l’ espagnol|espagnol]], li [[calcaedje do lussimbordjwès|lussimbordjwès]], li [[calcaedje do flamind|flamind]] et l’ [[calcaedje do holandès|holandès]], l’ [[calcaedje di l’ inglès|inglès]], evnd. Li walon a eto [[mot epronté foû do walon|dné sacwants mots ås ôtes lingaedjes]]. == Istwere do walon == Come les ôtes lingaedjes d’&nbsp;oyi, li walon aparexhe el Hôte Moyinådje, inte les anêyes [[8inme sieke|700 et des]] eyet les anêyes [[12inme sieke|1100 et des]]. Sapinse a [[Louis Remacle|Louwis Rmåke]], li walon «''esteut pår lu-minme, podbon, dedja aviè 1200 ou å cmince do [[13inme sieke]]''». Mins nerén, les djins di ces trevéns la lomént leu lingaedje «li roman». C’&nbsp;est dviè li cminçmint do [[16inme sieke]] kel mot «walon» aparexhe po lomer nosse lingaedje: :«''Et ces djins la (di [[Nivele]]) cåzèt li vî lingaedje galike ki nos lomans walon ou roman (...). Et ci vî lingaedje walon ou roman la, nos l’ eployans el Gåle beldjike, çou ki vout dire e [[Hinnot]], [[Cambrezis]], [[Årtwès]], [[Nameur (dutcheye)|Nameur]], [[Lidje (principåté)|Lidje]], [[Lorinne]], [[Årdene]] eyet [[roman Payis|Roman Braibant]], et elle est foirt diferinne do francès, k’&nbsp;est pus modiene eyet gayård.''» ([[Jean Lemaire des Bedjes]], 1510). Diviè 1550, on n’&nbsp;eploye ddja pus l’&nbsp;mot “roman”. Insi dins les vîs papîs del djustice di [[Nameur]] e [[1564]], on trouve: “I djha co ki ç’&nbsp;vindeu cial di Élessene djåzéve on walon tirant sol flamind k’&nbsp;on comprindeut co assez åjheymint”. Disk’&nbsp;eviè 1600, les scrijheus di nosse payis eployèt des scrijhas ki polèt rprezinter ossu bén les prononçaedjes walons ki les prononçaedjes francès. C’&nbsp;est çou k’&nbsp;on loma li [[scrîta]]. Les tecses sicrîts e scrîta sont pas des côps pus walons eyet pa des côps pus francès. Après, les scrijheus atakèt a scrire todi pus come el France. Eto, on cmince a vey des tecses literaires sicrîts dins on lingaedje ki s’&nbsp;vout cråndimint diferin do francès eyet pus près des cåzaedjes walons di ces trevéns la. == [[Sociolinwince]] == === Ricnoxhance do walon come lingaedje === Li walon n’ a stî rwaitî ki come on lingaedje (al boune, on “patwès”) ki dins li deuzinme mitan do 19inme sieke, la k’ les prumîs studias d’ [[filolodjeye walone]] sont fwaits, pa des Walons et eto pa des Almands. === Porcintaedje di cnoxhance do walon === Nerén, li walon a stî li prumî lingaedje do peupe walon, eployî dins tos les tchamps del vicåreye, disk å cminçmint des anêyes 1900 et des. Dispu don, li [[francès del Walonreye]] s’ a spårdou, et l’ walon a stî metou evoye. Sapinse a on rcwera di sociolinwince fwait pa [[Lorint Hendschel]] diviè [[1998]], gn åreut co 30 a 40 å cint des djins po dire k’ i djåzèt bén l’ walon. Li porcintaedje pout monter a 70 a 80 å cint dins les djins did pus di 60 ans, et dischinde a 10 å cint dins les djonnes di 20 a 30 ans. Li [[doirmante kinoxhance]] do walon est beacôp pus spårdowe: i gn a di 36 a 50 å cint di djins ki djhèt k’ i compurdèt li walon, minme ezès coûtches del djin eyou çki l’ ovrante kinoxhance est l’ pus basse. == Linwe-ehåyaedje == === Les [[soce pol walon|soces pol diswalpaedje do walon]] === Li mouvmint culturel walon d’ enute, c’ est aprume dipus di 200 soces di [[teyåte e walon]], rashonnêyes dins l’ [[UCW|“Union culturelle wallonne” (UCW)]]. On-z î trouve eto des soces di scrijheus, les comités do [[walon e scole]], evnd. Dins les grossès soces pol walon, i fåt ossu conter avou li [[SLLW|“Société de langue et de Littérature wallonne”]], metowe so pî e [[1856]], et ki s’ bouye, c’ est di mete e valeur li literateure walone eyet ecoraedjî li studiaedje del langue. Emey les soces di [[Belès letes e walon|Belès Letes]], les pus vayantes sont, sins manke, les [[Relîs Namurwès]], l’ [[ALWAC]] eyet [[Li Walone (soce)|Li Walone]]. Deus soces eplaidnut del [[prôze nén racontrece]] dins les [[gazete e walon|gazetes]] do minme no: [[Li Chwès (gazete)|Li Chwès]] eyet [[Djåzans walon (gazete)|Djåzans walon]]. Li soce [[Li Rantoele (soce)|Li Rantoele]] est l’ cene ki rwaite li pus li walon avou l’ idêye k’ i pôreut ridivni on lingaedje d’ atôtchance el Walonreye et rviker dins des noveas uzaedjes e 21inme sieke. === Acsegnmint do walon === * [[walon e scole]] * [[sicole di walon]] == Ortografeye do walon == {{Lka}} «[[Ortografeye do walon]]» === Sicrîta === Dispu 1100, on scrît des nos e walons (les nos d’ viyaedjes, di djins et des cmons nos), dins çou k’ on lome li [[scrîta]] (''scripta''). Li scrîta n’ nos dit nén todi kimint çk’ on prononcive li walon. Metans, cwand on-z a “u” dins on scrît di 1300, on n’ sait nén s’ i rprezinte li son “u” ou li son “ou”. Tolminme, li scrîta mostere l’ arivêye, a on metou moumint di des sons tipicmint walons come l’ [[ixh-låte]]. [[Imådje:lexhi_wi.jpg|thumb|Les vîs scrijhas sont co eployîs ouy dins les nos d’ djins et les nos d’ plaeces]] Dins li scrîta walone, on eploye dedja sacwantès trokes di letes ki n’ sont nén eployeyes ôte pårt, come ; xh: ''Lexhit'' ([[Lexhi]]), 1190, [[Fexhe-å-Hôt-Clotchî|Fexhe]] (1348). ; ea, eal: ''Scofreal'' ([[Xhofrai]]), 1389, ''quermea'' ([[:Wikt:cwarmea|cwarmea]]) (diviè 1500). ; eie, eye: Po [[:Wikt:leye|leye]] : ''lei'' (diviè 1210); por ''ley'' (Lidje, Vå-Bnoete, 1271), ''pour '''ley''' et pour un mainbour'' (por leye et po on [[:Wikt:mambor|mambor]]) (1394). Et des ôtes nén eployîs e vî francès: ; sch: ''Leschi'', 1173. === 18inme sieke === Å 18inme sieke, on scrît co avou sacwants scrijhas ki vnèt del sicrîta : * [[Augustin Villers]] eploye co [[scrijha xh|xh]] (Villers). * [[Simon de Harlez]] (Teyåte lidjwès) eploye co [[scrijha oi|oi]]. * [[Lambert de Ryckman]] eploye [[scrijha en|EN]] pol son IN. === 19inme sieke === On s' rind conte k' i fåreut des rîles, mins tchaeconk fwait les sinnes. [[Charles-Nicolas Simonon]] atåvele e [[1845]] on sistinme avou deus noveas senes ortografikes, onk pol [[son yod]] eyet li [[N wachlete]] espagnol pol [[son gn]]. [[H. Forir]], dins s' [[motî da Forir|motî]] ki rexhe e [[1866]], eploye on sistinme pår fonetike, avou, metans, on dobe N al fén des mots come "[[:Wikt:ziblene|ziblene]]" (''ziblènn''). Les ôtes sicrijheus, ki shuvnut [[C. Grandgagnage]], eploynut des sistinmes analodjikes do francès. Dabôrd, cåze del parintêye do walon et do francès, i sont-st ossu ene miete etimolodjikes. On-z î trouve co "oi" (po ''wè'') eyet "en" (po ''in'') come å sieke di dvant, mins pus li "xh". === 20inme sieke === Å 20inme sieke, on eploye todi dpus li [[sistinme Feller]], atåvlé e 1900, et sotnou pa l' [[SLLW]]. Li sistinme Feller est cpårti e pluzieurs dizo-sistinmes: Feller-Haust (ki rote come on [[rfondant lidjwès]]), [[Feller-Léonard]], [[Feller-Lempereur]], [[Feller-Sedyn]], [[Feller-Lejoly]], [[Feller-Fauconnier]], [[Feller-El Lovire]], [[Feller-Francard]], [[Feller-Rasgotaedje]]… N a-st eto des noveas sistinmes foirt erî do Feller, come l' ortografeye [[Albert Lallemand]] (anêyes 1980) ou l' cene da [[Jean Dumont]] (1992). === 21inme sieke === On s' rind conte kel sistinme Feller n' est k' on rashiaedje des [[accints do walon|accints]] do walon, et nén ene vraiye [[ortografeye]] (on seu sicrijha po on mot). Li [[rfondou walon]], k' a stî enondé al fén do 20inme sieke, kimince a si spåde, pitchote a midjote, copurade sol [[Daegntoele]]. Ene ôte ortografeye (po tot l' walon) a eto stî atåvlêye e 2021 pa [[Georges Staelens]], li [[Rifondou avancivös|''rifondou avancivös'']]. == Vîs scrijhaedjes e walon == {{Lka}} [[Belès letes e walon]]; [[Invintaire des pus vîs tecses e walon (live)]] === Divant 1600 === Les tchansons sont emey les prumîs scrijhaedjes e walon. Ossu vî kel 13inme sieke, gn a des tchansons k’ on sait k’ ont stî scrîtes dins les Payis walons. Insi li “Poème Moral” et li “Vers del Juise”. Ci powinme la est, sins manke, sicrît e payis d’ Lidje, mins e scrîta, nén pår e walon. === 17inme sieke === Li pus vî tecse pår e walon date di 1620. C’ est ene paskeye po fiesti on lomé Matî Navea k’ a stî rçû a Douwai come docteur e teyolodjeye. Li scrijheu ni s’ a nén fwait cnoxhe. E 1622, on-z a on xhiltea po s’ fote d’ on pasteur protestant; li scrijheu est on fré mineur di Lidje. E 1630, on-z a scrît ene morålité po les novices d’ on covint. Po tot l’ 17inme sieke on a rtrové dipus di 30 vîs tecses e walon. === 18inme sieke === Tins del 2inme mitan do 18inme sieke, a Lidje, do tins da [[Simon de Harlez]], les Belès Letes estént purade e walon. Cisse termene la, di 1750 a 1780, pout esse riwaiteye come l’ ådje d’ ôr do walon. C’ est adon k’ on scrît, et djouwer les cwate operås do [[teyåte lidjwès (operås)|teyåte lidjwès]]. Li vierna a rtourné e 1779 avou l’ askepiaedje del [[societé d' emulåcion]]. C’ est adon kel [[francès]] a cmincî a spotchî foirt li walon. E 1792, metans, l’ [[årmonak lidjwès]] del livreye Lemarié est anoncî e walon. E 1797 (an VIII), c’ est e francès. == Hårdêyes divintrinnes == * Lives et gazetes e walon ** [[Lives e walon]] *** [[Binde d’ imådjes e walon]] ** [[Lives sol walon]] ** [[Motîs do walon]] ** [[Gazetes e walon]] ** [[Belès letes e walon]] *** [[Romans e walon]] ** [[Bibioteke#Bibiotekes avou des lives e walon|Bibiotekes avou des lives e walon]] * Ôtes medias ** [[Emission e walon]] ** [[Waibe (Daegntoele)|Waibe e walon]] ** [[Gazete éndjolike e walon]] ** [[Djåspinreye|Djåspinreyes e walon]] ** [[Fime d' imådjes|Fimes d’ imådjes e walon]] ** [[Videyo|Videyos e walon]] ** [[Tévéfime]] e walon * [[Wikipedia:Pordjet_linwince_walone|Pordjet linwince do walon]] ** [[Croejhete walone]] ** [[Diyalectolodjeye walone]] *** [[Accints do walon]] ** [[Toponimeye do walon]] ** [[Antroponimeye do walon]] ** [[Etimolodjeye do walon]] *** [[Mot epronté foû do walon]] * [[Tchansons e walon]] ** [[Tchanteus e walon]] * [[Teyåte e walon]] ** [[Operå#L’ operå walon|Operå e walon]] * [[Waloneu]]s ** [[Soces pol walon]] *** [[Copinreye]]s *** [[Soces di scrijheus e walon]] ** [[Ricwereus sol walon]] ** [[Sicrijheus e walon]] * [[Walon e scole]] ** [[sicole di walon]] * [[Walon e l’ eglijhe]] ** [[messe e walon]] * [[Rifondaedje do walon]] ** [[Li Rantoele (soce)]] * [[Politike linwistike eneviè l’ walon]] ** [[Decret Valmy Féaux]] ** [[CLRE]] ** [[Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [[:s:Wikisourd:Mwaisse_pådje|Wikisourd]] (Libe sourdant di tecses e walon). ** [[:s:Categoreye:Tecses sol lingaedje walon|Tecses sol lingaedje walon]] * [[Djivêye di sacwants lives e walon]] * [http://rabuletsnoveles.blogspot.com/ Bindes d’ imådjes e walon] * [[Wikt:Mwaisse pådje|Wiccionaire walon]] * [https://dtw.walon.org/ Diccionaire di Tot l' Walon] ** [[Djivêye des motîs do walon]] * {{en}} Prezintaedje do walon pa Lucien Mahin å raploû so les mancîs lingaedjes di Pwetî, France, li 6 d' avri 2018 **[http://aberteke.walon.org/abertekes-engl.html#pweti-en Racourti] **[http://lucyin.walon.org/guerni/Prezintaedje_Pwetî.odp Prezintaedje diyas] <!--* [https://web.archive.org/web/20060404201522/http://wallonie.com/wallang/wal-wal.htm Les pådjes do lingaedje walon] (e 4 langues, da [[Lorint Hendschel]])--> * [http://aberteke.walon.org/ Li waibe «L' Aberteke»] (da [[Lucyin Mahin]]) * Tévé waloncåzante ** [http://www.youtube.com/wlntv Prumirès videyos] ** [https://www.youtube.com/channel/UCDMFF5krTuQi9WmRbUd23qg videyos di scolaedje] * [[Forom éndjolike|Foroms éndjolikes]] e walon ** [http://berdelaedje.walon.org/ Berdelaedje] ** [https://www.facebook.com/groups/dumontjoelandsdesmet/?fref=ts Payis Condruze] (so [[Fesbok]]) * {{fr}} [http://lucyin.walon.org/guerni/coferince_baurire.ppt Conferince da Lucyin Mahin so l’ istwere eyet l’ avni do walon] (e francès, aberwetåve diyaporama) * {{fr}} [http://www.lesgrandslunaires.org/emissions-de-radio/le-voyage-de-roman-en-wallonie-docu.html Documints cåzés] (sicolinwistike + bokets d’ walon) == Sourdant == {{commonscat|Walloon language|l'&nbsp;lingaedje walon}} {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes d' oyi]] [[Categoreye:Lingaedje walon|*]] 1f79xugynh2k88upuy1zteixlm5iy1n 0 4497 427882 427069 2026-10-31T19:56:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427882 wikitext text/x-wiki [[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; [[galo-roman]] &gt; [[lingaedje d' oyi]] &gt; '''picård''' ---- {{Wiccionaire|picård}} Li '''picård''', c' est on [[lingaedje d' oyi]] cåzé dins l' pus grand boket del [[Picårdeye]] di France et el mitan coûtchantrece del [[Province do Hinnot]], e l' [[Walonreye]]. [[Imådje:Aire de répartition du picard.PNG|300px|right|thumb|'''picård''']] Côdes [[côde ISO 639|ISO 639-3]]: '''pcd''' == Egzimpe di tecse == * e picard: ''O volons bailler à tous chés gins du monne intieu qu'i varont vir chés pages lo, un froumionnemint d'informations à rapport éch picard et pi s'vie. A sro cangè, rapassè pi ractualisè rédjuyéremint.'' * ratournaedje e walon: Nos vlans bayî a tos les djins do monde etir ki vénront vir ces pådjes ci, on froumixhmint d'&nbsp;informåcions rapoirt å picård et pu s'&nbsp;veye. Ele seront tchandjeyes, coridjeyes et metowes a djoû regulirmint. (tecse di prezintåcion sol waibe di «Ch'Lanchron») == Picård et walon == Li [[walon]] s' a schåyî do picård a pårti di l' an 1000, et les deus lingaedjes estént pår diferins a pårti di [[13inme sieke|1200-1300]]. Nerén, li picård a kécfeye dimoré li [[sipotchant lingaedje|lingaedje nôbe]] pol walon lontins après. Metans : * Sititchaedje d' on CH picård dins les scrijhaedjes oficires di des plaeces avou on [[son S]] e walon : ** [[:Wikt:Mårcin|Mårcin]] : F. ''Marchin''. ** [[:Wikt:Djåçlete|Djåçlete]] F. ''Jauchelette'' * li [[betchfessî SH]] a stî atuzlé po tni conte di prononçaedjes CH ki s' avançnut foirt ådvins del Walonreye linwistike. * Sacwants spårdaedjes des disfondowes e walon mostere des disfondowes a môde picård bråmint pus avanceyes k' i n' divreut. ** [[:Wikt:candjî|candjî]] ([[pus lådje oyowe]]) : c' est ene disfondowe come ''tchandjî'' k' åreut dvou esse dispårdowe totavå. ** li G di [[:Wikt:gaeye|gaeye]] ([[dobe rifondowe]]) ki va disk' å payis d' Hu, et ki n' divént "[[:Wikt:djaeye|djaeye]]" ki pus lon. * On rtrouve des disfondowe picådes dins des tote pitites coines del Hôte-Årdene, on payis foirt wårdiveus pol walon (çou ki pôreut mostrer ki ces disfondowes la estént pus corantes la sacwants siekes). Insi po [[:Wikt:diele 2|"diele"]] (mape [[A.L.W.]] 15.20), nos avans ene disfondowe ''djèfe'' foirt sipårdowe el Hôte Årdene, avou des sorcoines ([[Solwåster]]) ki diynut ''guèfe''. Loukîz eto : [[calcaedje do picård]] == Linwince == === Ortografeyes === Li picård n' est nén podbon [[rifondaedje d' ene langue|rfondou]], ni [[linwe-ehåyaedje|ehåyî]]. Sacwants rcwereus, come [[Fernand Carton]], ont atåvlé del riscrire dins l' [[sistinme Feller]] ([[sistinme Feller-Carton]]).<ref>Carton, F. (2009) ''Pourquoi et pour qui on transcrit ? : les graphies du picard moderne''. In. ''La Linguistique'', Vol. 45, n° 1. Presses Universitaires de France. pp. 113-123 </ref> Il egziste d' ôte sistinme, metans les cis askepyîs sorlon l' fonetike : li [[Paul Mahieu|sistinme Mahieu]] u l' ci da [[Michel Lefèvre|Lefèvre]].<ref>https://www.cairn.info/revue-ela-2004-4-page-487.html</ref> Avou ça k' [[Alain Dawson]] boute so on sistinme di mîtrins scrijhas (''graphie-pivots'') et mete des tecses so ene [[båze di dnêyes]]. Li seule ortografeye atåvlêye djondante do [[rfondou walon]] el '''picård''', c' est l' [[Rfondou picård|sistinme Lévèque-Braillon]]. K' on lome, el '''picård''', «&nbsp;''[[:pcd:Grafies_picardes#Grafie_L%C3%A9v%C3%A8que-Braillon|grafie uniformisante]]&nbsp;''». === Motîs do picård === * [[Motî picård da Hécart|Motî picård]] da [[Gabriel Hécart]] (rahouca e [[Wiccionaire]] : '''PiF1''') * [[Motî picård da Sigart]] (rahouca e [[Wiccionaire]] : '''PiB3''') * [[Motî do picård del Chonwé]] da [[Louis Vindal]] (rahouca e [[Wiccionaire]] : '''PiB1''') * [https://web.archive.org/web/20090211070732/http://users.skynet.be/huvelle/index5.html Motî picård d' Âte] da [[René Huvelle]] (motoit on replaidaedje do ''Motî do picård del Chonwé'' {{?}}, d' ewou l' rahouca e [[Wiccionaire]] : '''PiB1b''') * On coplemint do ''Motî picård d' Âte'' a stî [https://mevergniesmonvillage.wordpress.com/ metou so les fis] pa Jean Stamanne diviè 2011 (rahouca e [[Wiccionaire]] : '''PiB6'''), ki contént des mots scrît avou l' accint di ''[[:fr:Mévergnies|Mévergnies]]'' ; on trove eto on motî da lu so ''Freelang'' ki rashonne les deus motîs dizo l' no francès ''{{lang|fr|[https://www.freelang.com/dictionnaire/patois_athois.php Patois Athois]}}'' (2007 — 2014). * [[Motî do picård di Wiyere]] da [[Jules Renard]] (rahouca e [[Wiccionaire]] : '''PiB2''') * [https://web.archive.org/web/20070808235905/http://www.ulb.ac.be/philo/spf/wallonnes/dialecte/lexlittdialht.htm Diccionaire so les fis avou tos les motlîs do Hinnot bedje]: (rahouca e [[Wiccionaire]] : '''PiB4''') * [[Motî francès-borén]] da [[Georges Larcin]]: (rahouca e [[Wiccionaire]] : '''FPiB1''') === Croejhete === E picård, li [[sudjet (croejhete)|sudjet]] del troezinme [[djin (croejhete)|djin]] est todi repeté pa on [[prono]]. :''A l’ preumière goute, èl pièrot, i-a rassi ét i-a rincafougnî s’ tiéte d’dins ses plumes (Al prumire gote, li pierot, ''' il''' a rashid et ''' il''' a racafougnî s’ tiesse dins ses plomes) ([[J.M. Kajdanski]]). Gn a on [[definixhant årtike]] tipike, avou ene [[divanceye voyale]] : éch : :''éch lanchron ( ''plante'' = [[Image:Pissenlit commun.jpg|60px]] ) Gn a toplin des dvanceyès voyales : * des cenes come e [[rfondou walon]] (ki vnèt ddja do [[Coûtchant walon]]) ::''el pierot, ès tchot, * des cenes k’ i gn a nén (u foû waire) e walon : ::''èd mémoire d’ oisiau (di memwere d’ oujhea) ::''èj veu pôs (dji n’ vou nén) === Morfolodjeye === * [[Cawete picåde -iau]] == Djins do picård == === Bindes al muzike === * [[El Jeann'Elizabètt Schrapnèl Binde]] === Scrijheus === * [[Bruno Delmotte]] * [[Armel Depoilly]] * [[Christian Derycke]] * [[Fernand Dessart]] * [[Joseph Dufrane]] * [[Rose-Marie François]] * [[Jean-Marie Kajdanski]] * [[René Lemur]] * [[Charles Letellier]] * [[Géo Librecht]] * [[Paul Mahieu]] * [[Geneviève Pittellioen]] * [[Adolphe Prayez]] * [[Henri Raveline]] * [[Marius Staquet]] * [[Roland Thibaut]] * [[Maximilien Vanolande]] === Bouteus et rcwereus === * [[Jean-Marie Braillon]] * [[André Capron]] * [[Fernand Carton]] * [[Alain Dawson]] * [[Bruno Delmotte]] * [[Jean-Michel Éloy]] * [[Michel Lefèvre]] * [[Olivier Ongelaer]] * [[Jean Stamanne]] =={{HDV}}== [[Djeu_d'_cråwe#e_picård|Ratourneures e picård vinant do djeu d' cråwe]] =={{HDs}}== * so les waibes Wikipedia : ** [[Wikt:Categoreye:Picård|Mots et ratourneures picådes so Wiccionaire walon]] ** [[:pcd:Accueul|Wikipedia e picård]] ** [[:pcd:Grafies picardes|Ortografeye do picård]] (e picård) *** [[:pcd:Feller-Carton|Sistinme Feller-Carton]] (e picård) *** [[:pcd:Atlas pan-picard informatisé|Atlasse di tot l' picård]] * å dfoû des wikis ** [http://carton.fernand.free.fr/Notation%20Picard%20Feller%20Carton.pdf Sistinme Feller-Carton] (e francès) ** [https://web.archive.org/web/20090831060356/http://lanchron.dyadel.net/ Waibe del rivuwe "Ch'Lanchron"] ** [http://ches.diseux.free.fr/vrac/mots_a.htm Les «A» d' on ptit motî] (alez å dzo po passer ås «B») ** [https://anr-appi.univ-lille.fr/index.php/alpic/?db=xxx Djivêye des mapes di l' atlas linwistike, et ces mapes la] (scrijhaedje fonetike) * waibes di cåzaedjes ** http://ches.diseux.free.fr/sons/d85.mp3 ** http://ches.diseux.free.fr/diri/dir85.htm ** ''Centre de Ressources pour la Description de l'Oral'' (CRDO) (https://web.archive.org/web/20110811103713/http://www.language-archives.org/language/pcd) == Referinces eyet sourdants == <references /> {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Picård (lingaedje)|*]] [[Categoreye:Lingaedjes d' oyi]] [[Categoreye:Lingaedjes|Picard]] izyocxw9g65m9w7rededyjvuewqxm41 0 4646 428247 392593 2026-11-01T10:32:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428247 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Walonreye]] L'&nbsp;'''Afitcha''' (ou l'&nbsp;'''Manifesse''') '''pol Walonreye esse mwaisse di s'&nbsp;tuzance, di ses scoles et di ses sincieusès rcwerances''' est on manifesse, siné pa kékès 175 citweyins walons, ki fourit prezinté dvant l'&nbsp;[[pårlumint walon]] li [[15 di setimbe]] [[2003]], po dmander åzès pårlumintîs di fé åk pol Walonreye prinde les copetinces sol culteure et l'&nbsp;acsegnmint. Il est ossu lomé '''manifesse 2''', la k'&nbsp;il est l'&nbsp;shûte, 20 ans après, d'&nbsp;on prumî ''[[manifesse pol culteure walone]]'' ki rvindikéve dedja les copetinces cultureles pol Walonreye. I gn a yeu tot l'&nbsp;minme des diferences so ces 20 ans la; po cmincî, adon kel prumî manifesse a stî eplaidî e 1983 viè les gazetes, e 2003 i gn a-st on pårlumint walon ricnoxhou, çou k'&nbsp;a permetou dner ene pus grande diminsion politike å manifesse di 2003, ey ene pus grande veyåvisté. Eto, bråmint d'&nbsp;copetinces sont-st e 2003 djerêyes på govienmint walon ki n'&nbsp;l'&nbsp;estént nén e 1983. Ossu, adon kel prumî manifesse èn cåze nén do lingaedje walon, di peu di s'&nbsp;fé traitî d'&nbsp;''foclorisses'' (çou k'&nbsp;ça tot l'&nbsp;minme passé), ci deuzinme manifesse endè cåze, eyet prezinter avou ene modêye e walon å pårlumint (aconcoistant li mwaisse modêye e francès eyet des modêyes en almand, neyerlandès ey itålyin) == Tecse di l' afitcha == <br> <p align=right>''Ås djins del Walonreye et ås cis (cenes) ki cåzèt por zels å Pårlumint walon.''</p> <p align=justify>La 25 ans did cial, li 15 di setimbe 1983, å fén mitan des rascråwes k' ont bén manké do bouxhî l' Walonreye djus, gn ourit ûtante citweyins walons po siner èn Afitcha pol Tuzance Walone. Ladvins, i dmandént li ricnoxhance del Walonreye come ene « personnalité morale ». I rclamént éto : Sont des Walons, sins manke, tos les cis et les cenes ki boutèt dins l' aroyaedje del Walonreye.</p> <p align=justify>Ouy, sacwant(e)s sineus(es) do prumî afitcha, et des ôtes k' els ont rdjondou, riprindèt leu pene po-z atôtchî hôt et foirt leus rprezintants å Pårlumint walon.</p> <br> ===Ene miete d' istwere=== <p align=justify>Gn a septante-cénk ans, Élie Baussart sicrijheut : « Li Walonreye eyet l' Flande ni sont nén fwaites po siervi l' Beldjike; c' est l' Beldjike k' a stî fwaite po siervi li Walonreye eyet l' Flande. »</p> <p align=justify>C' est tot shuvant ciste atuze la k' on-z ataca a radjinçner l' Estat bedje. Endè rexha ene Kiminålté Flaminde, et ene Redjon Walone. Dilé ces deus la, gn a eto ene Redjon brusselwesse et ene Kiminålté Tîxhon-cåzante, todi sorlon l' rafiya des djins d' ces payis la.</p> <p align=justify>Dispu don, gn a tote ene djermêye di djins k' est houte. Ey enute, li Walonreye a divnou si télmint stocaesse, k' on pout dire platezak ki c' est, emey l' Urope des Nåcions, onk des estats federés k' est l' pus addé li definixha minme d' on dislaxhî payis.</p> <p align=justify>Mins nerén, po les Walons Walons (dj' ô bén : foû des djins des Redîmés Payis), et po les Brusselwès francèscåzant, gn è dmeure ene troezinme intité k' a l' sogne des scoles, di sacwants cayets sociås, des medias eyet del tuzance : c' est l' Kiminålté Francesse.</p> <p align=justify>Dispoy 20 ans, nos avans yeu tot ådjeu do bén vey tot çou ki cisse Kiminålté Francesse la a fwait piede al Walonreye ; tot biesmint, les Walons ni savèt nén ouy çou k' i sont å djusse po des djins.</p> <p align=justify>Pus d' on côp, cisse Kiminålté Francesse la n' a pus yeu ene mastoke e s' taxhe, et, po saetchî si tiesse foû des strins, diveur vini briber l' Walonreye, et lyi rinde sacwantès copetinces. Et portant, ele dimeure agritchtêye a çou ki lyi dmeure come povwer, tot breyant ki Brussele eyet l' Walonreye si dvèt aspaler n' on l' ôte, come si ci aspalaedje la ni s' pôreut fé foû d' leye.</p> <br> ===Li Walonreye ni vout pus payî tchir et vilin po ls ôtes, dismetant k' ele est leyeye po do poeve et do sé=== <p align=justify>Li Govienmint walon a les pinses di rastamper l' Walonreye pal voye d' on novea Martchî po l' Avni. Po k' çoula rote, fåt ki tote li djonnesse boute al tcherete, del pitite sicole disk' ås univiersités.</p> <p align=justify>Bråmint des scoleus tuzèt k' i fåt redjonålijhî l' acsegnmint. Insi, on-z aprindreut pår e scole çou k' on-z åreut dandjî d' saveur po trover ene plaece. Mins gn a des xhames el voye : l' acsegnmint ni copete nén al Redjon Walone, et, po dire li sinne, ele doet aler trover ene ôte énstitucion (li Cminålté Francesse). Kéne ehale ! Aler dmander cwè et kesse a des djins ki n' kimandèt nén sol minme aroyaedje, et ki prindèt l' Walonreye po petale di gade dins tos leus programes di scole. Metans : el Kiminålté ni dmande måy si idêye al Walonreye åd fwait des lingaedjes etrindjirs ki les ptits Walons divrént saveur mwaistri. Eyet l' Kiminålté rifuze di fé moussî dins l' acsegnmint l' aprindaedje do walon et des ôtes lingaedjes do payis, ki vont bénrade tourner a cou d' poyon, si on n' elzî rind nén do pî tot les raprindant a scole, po s' endè rsiervi totavå.</p> <p align=justify><font color=#669999>Ça fwait ki, cråndimint, come ene dimeye-doûce, li Walonreye dene ses liårds åzès scoles k' el leyèt la hatche et matche dins leus programes (po n' nén dire si fote di s' djaive). Mins asteure, di çoula, elle end a s' sô.</font></p> <p align=justify>Dabôrd ki beacôp des sincieus boutèt po-z ecoraedjî l' Walonreye a s' recrester, asteure, avou l' plan Magellan, tote li RTBF si va redjîstrer a Brussele. (Ci plan Magellan la a stî rfuzé pa toplin des eployîs walons del RTBF). Eyet, vos l' sepoz bén, a Brussele, a l' RTBF, cwand i prononcèt les mots « walon » et « Walonreye », il atrapèt må leu goidje po ene grosse samwinne.</p> <p align=justify><font color=#669999>Ça fwait ki, håynetmint, li Walonreye alouwe ses cwårs po des medias ki l' elaidixhèt. Mins asteure, ele vout mete ene ahote a çoula.</font></p> <p align=justify>Asteure, djåzans ene miete des raploûs eternåcionås del Francofonreye, ki les raploujhisses î vnèt d' ene céncwantinne di payis. Après les Francès eyet le Kebecwès, c' est les Walons ki metèt li pus sovint leu mwin et boûsse, pal voye di leu pårt di 80 åcint dins l' ecwårlaedje del Kiminålté francesse. Mins les cis ki vont a ces rapoûlaedjes la ont l' no d' esse des rprezintants del Beldjike u ciel Kiminålté francesse, nén del Walonreye.</p> <p align=justify><font color=#669999>Ça fwait ki, droldimint assez, li Walonreye baye ses çanses po n' nén esse la ås Grands Raplaûs eternåcionås del Francofonreye. Mins asteure, a çoula, ele dit neni et nonna.</font></p> <p align=justify>E mo des des dominnes, on-z a veyou enawaire on fel diswalpaedje del Tuzance walone, metans dins l' cinema. Mins come li cinema, ça n' copete fok li Cminålté francesse, al fén des féns, li Walonreye ni rtrouve nén ses mayes, ca on n' lyi fwait måy l' oneur di dvizer, boutans, d' on Cinema Walon.</p> <p align=justify><font color=#669999>Ça fwait ki, assoteymint assez, li Walonreye furlêye ses sôs po ki les Belès Ouves ki rexhèt foû di s' schô, on n' ricnoxhe nén k' c' est da sinne. Ebén, çoula, ça n' si pôrè pus.</font></p> <p align=justify>Dins sacwants dominnes sociås ki copetnut co al Kiminålté francesse, come, metans, les wådreyes di ptits påpåds, veyanmint k' n a pus waire di petsales po payî les wårdeuses et po-z etertini les bastimints, les djonnes manaedjes endè veyèt des vetes et des maweures, et ça, ossu bén et Walonreye k' a Brussele, åresse.</p> <p align=justify><font color=#669999>Ça fwait ki, honteuzmint assez, li Walonreye coschere ses brokes po k' les djonnès mames walones åyexhe do må d' aclever leus påpåds, tot-z alant bouter ådfoû. Ebén, çoula, ça n' såreut pus durer.</font></p> <p align=justify>Alfén, gn a co l' dominne des spôrts, ki sacwants Walones eyet Walons î rglatixhèt ostant. C' est les picayons del Walonreye k' els ont aspalé por zel(e)s s' etrinner. Målureuzmint, les tévés & gazetes publikes ni dvizèt måy di zel(e)s come d' on Walon u d' ene Walone, mins come d' onk (d' ene) di Rotchfoirt u di Xhoutsiplou.</p> <p align=justify><font color=#669999>Ça fwait ki, biesmint assez, li Walonreye brishôde ses ptits uros po-z etrinner ses djins, et k' après, on n' prezinte dedja come Walons les tchampion(e)s k' elle a-st aidî griper so leu pî-stok. Ebén, çoula, ele ni vout pus k' ça fouxhe.</font></p> <br> ===Asteure, li Walonreye vout, di tote foice, riprinde les copetinces k' on lyi a hapé. Ey elle est grande assez po ça.=== <p align=justify>On-z a codåné l' Walonreye a n' pont aveur di tuzance da sinne. Ouy, ele li paye a tchirès pêlêyes.</p> <p align=justify>Tot ça paski sacwants Beldjikins, ki s' muchièt dizo l' etikete del Kiminålté francesse, volnut todi fé corne å bon vî tins del Beldjike da popa (Flamind, Walon, ci n' est fok des ptits nos ; Bedje est nosse no d' famile) ; mins zels tot fén seus, ca l' Flande, leye, a ddja schetlé evoye. Tot ça paski sacwants Brusselwès ont les pinses k' el Kiminålté francesse, c' est leye li meyeute aloyance inte zels et les Walons. Mins, po dire li veur, ene sifwaite aloyance avou ene veye ki s' prind co todi pol Mwaisse-veye d' on payis nén federå, et nos cmamborner, ciste aloyance la, dijhans ns, ele ni nos ahåye gote. Åresse, nos n' avans nén mezåjhe del Kiminålté francesse po nos aloyî ås Brusselwès.</p> <p align=justify>Eto, nos estans ewaerés do vey ki les hôtès plaeces dins l' dominne des årts, des Belès letes, et des posses & tévés, ça tchait trop sovint a des mimbes do Govienmint brusselwès, et cåzu måy a des cis (cenes) do Govienmint walon. Co ene prouve k' on saye di stofer li refoircixhaedje culturel del Walonreye.</p> <p align=justify>Dji n' volans nén, nerén, ki les vôtaedjes pol federå ritouménxhe li minme djoû ki les cis pol Pårlumint walon.</p> <p align=justify>Les sineus(es) di ci afitcha ci ont les pinses do djåzer å no do Peupe Walon. I ridjhèt co on côp k' i fåt sins tårdjî k' el Walonreye råye si plin droet do manaedjî leye-minme si culteure, ses scoles, ses sincieusès rcwerances, eyet ses posses & tévés, totès sacwès k' elle end a stî spaneye.</p> <p align=justify>Ådjourdu, ci n' est pus come la 20 ans : li Walonreye a totes les usteyes politikes et djuridikes k' i lyi fåt po fé totes les bouyes del Kiminålté francesse. Eto, les sineu(se)s di ci afitcha cial ricwestèt les rprezintant(e)s del Walonreye po bouter al tcherete avou zel(e)s.</p> ===C' est on rafiya k' on pout åjheymint ahessî.=== <p align=justify>On n' s' adrouve nén azès ôtes cwand on n' sait ddja lu-minme kî çk' on-z est. L' Urope vout k' on boute eshonne, et tchaeconk dimorer çou k' il est. Li Francofonreye vout k' les peupes k' ont l' francès come lingaedje eternåcionå soeyexhe tertos sol minme pî, mins ki tchaeconk wårder ses diferinces. Li Walonreye a stî basteye pa des waches et des waches d' abagants. Eto, ele voet voltî les djins ki vikèt come des frés, tot diferins k' i soeyénxhe, mins nén onk ki våreut mî k' l' ôte.</p> <p align=justify>Ele ratind des cis et des cenes ki cåznut por leye k' i ricnoxhexhe si culteure, dj' ô bén si tuzance et si vicance, eyet s' walon lingaedje (et les ôtes « pitits » lingaedjes do payis), et nén fok avou ene djigue u deus stramêyes håre et hote po des « afwaires cultureles ». Nos n' avans dandjî ki d' on ptit boket d' papî-scrît, deus troes hagnons en on decret, ki dnénxhe å peupe walon li droet di parpinser si culteure, si acsegnmint et ses sincieusès rcwerances, et manaedjî des posses et des tévés da lu, k' i djaireye todi après pol moumint. Come di djusse, on n' serè nén co al taeye ås fraijhes avou çoula, mins c' est ene condicion po-z î poleur avni.</p> <p align=justify>Ki les cenes eyet les cis ki ns avans vôté por zel(e)s dinnuxhe ciste atote la al Walonreye, por leye poleur ribouter les idêyes ki metnut e margaye les nåcions, les peupes, les culteures, les rlidjons, les filozofeyes et les djins.</p> <p align=right>Redjårbé e walon pa Lucyin Mahin [http://rifondou.walon.org/afitcha.html]<br> TOUDI [https://web.archive.org/web/20040508141026/http://www.toudi.org/]<br> M.M.W. [http://wallonie.apinc.org]</p> mtb8lfusvejrxbz2xwzrvuijez6qp6c 0 4649 427841 360035 2026-10-31T19:50:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427841 wikitext text/x-wiki Li 13 di [[may]], c' est li 133inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do [[calindrî grigoryin]] (li 134inme po ls [[anêye bizete|anêyes bizetes]]); gn a co 232 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye. == Ça s' a passé ç' djoû la == === Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye === === Ôtès sacwès === == Ont vnou å monde ci djoû la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[1929]] : [[Henry Matterne]] === Ôtès djins === == Ont morou ç' djoû la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[2013]] : [[Louis Baijot]] === Ôtès djins === == Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles == El Walonreye, c' est l' troezinme djoû des [[sints d' glaece]]. Mon les crustins, on fiestixheut [[sint Serwai]], mins il a stî rsaetchî do calindrî des sints e 1811. On a metou e s' plaece sint Onezime pu [[sinte Rolande]]. ---- '''Vey eto:''' [[11 di may]] - [[12 di may]] - [[14 di may]] - [[15 di may]] - les [[366 djoûs]] d'&nbsp;l'&nbsp;anêye [[djanvî]], [[fevrî]], [[Moes d' måss|måss]], [[avri]], [[may]], [[djun]], [[djulete]], [[awousse]], [[setimbe]], [[octôbe]], [[nôvimbe]], [[decimbe]] [[Categoreye:Date]] 3nfht12y078pvff3cin9x3dslazaaji 0 4650 427419 362804 2026-10-31T18:31:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427419 wikitext text/x-wiki Li 12 di [[may]], c' est li 132inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do [[calindrî grigoryin]] (li 133inme po ls [[anêye bizete|anêyes bizetes]]); i dmeure co 233 djoûs po disk' al fén d' l' anêye. El Walonreye, c' est l' deuzinme djoû des [[sints d' glaece]]. == Etrevéns == === A vey avou l' walon === === A vey avou l' Walonreye === == Ont vnou å monde ci djoû la == === Rilomés Walons et waloneus === === Ôtès djins === == Ont morou ç' djoû la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[1931]] : [[Eugène Ysaÿe]] === Ôtès djins === == Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles == On î fiestixheut [[sint Pancrace]], li deuzinme des [[sints d' glaece]]. ---- '''Vey eto:''' [[10 di may]] - [[11 di may]] - [[13 di may]] - [[14 di may]] - les [[366 djoûs]] d'&nbsp;l'&nbsp;anêye [[djanvî]], [[fevrî]], [[Moes d' måss|måss]], [[avri]], [[may]], [[djun]], [[djulete]], [[awousse]], [[setimbe]], [[octôbe]], [[nôvimbe]], [[decimbe]] [[Categoreye:Date]] cmamisrbrcs5whvypcvsvm8hh3ct1u9 0 4651 427559 362798 2026-10-31T18:48:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427559 wikitext text/x-wiki Li 11 di [[may]], c' est li 131inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do [[calindrî grigoryin]] (li 132inme po ls [[anêye bizete|anêyes bizetes]]); i dmeure co 234 djoûs disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye. El Walonreye, c' est l' prumî djoû des [[sints d' glaece]]. == Etrevéns == === A vey avou l' walon === * [[1892]] : [[Jean Bury]] mete so pîs li [[soce di waloneus]] ''[[Li walone (soce)|La Wallonne]]''. === A vey avou l' Walonreye === [[File:Plake li Marokin Libin.jpg|thumb|Plake å prumî sôdår di l' årmêye francesse, do redjimint marokin a-z aveur morou el Beldjike li 11 di may 1940]] * [[1940]] : ** après 36 eures di batreye, les prumires del [[deuzinme guere daegnrece]], li fôrt d' [[Ebem-Emål]] si rind (il esteut rwaitî pås oficîs bedjes come "impurdåve", sapinse a [[W. Bal]], divins ''[[Warum Krieg ? (sovnances)|Warum Krieg ?]]''). ** Ås [[Les Libins|Libins]], li prumî sôdår di l' årmêye francesse mourt (il esteut do redjimmint marokin). * [[2007]] : laide [[timpesse]] k' a ståré sacwants åbes, inte di zels, èn [[åbe foû ordinaire]]. == Ont vnou å monde ci djoû la == === Rilomés Walons et waloneus === === Ôtès djins === == Ont morou ç' djoû la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[1985]]: [[Félicien Barry]] * [[1995]]: [[Léopold Génicot]] === Ôtès djins === == Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles == On î fiestixheut [[sint Mamer]], li prumî des [[sints d' glaece]]. ---- '''Vey eto:''' [[9 di may]] - [[10 di may]] - [[12 di may]] - [[13 di may]] - les [[366 djoûs]] d'&nbsp;l'&nbsp;anêye [[djanvî]], [[fevrî]], [[Moes d' måss|måss]], [[avri]], [[may]], [[djun]], [[djulete]], [[awousse]], [[setimbe]], [[octôbe]], [[nôvimbe]], [[decimbe]] [[Categoreye:Date]] cleeyqmp7ngrtu71gvcdjnijvo8rvzt 0 4665 427432 360745 2026-10-31T18:32:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427432 wikitext text/x-wiki Li prumî d'&nbsp;[[djulete]], c' est li 182inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do [[calindrî grigoryin]] (li 183inme po ls [[anêye bizete|anêyes bizetes]]), gn è dmane co 183 djoûs divant l'&nbsp;fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye. == Etrevéns == === A vey avou l' walon eyet l' Walonreye === * [[1690]] : [[Deuzinme batreye di Fleuru]] === Ôtes etrevéns === == Ont vnou å monde ci djoû la == * == Ont morou ç' djoû la == === Rilomés walons et waloneus === * [[1950]] : [[Léon Marique]] === Ôtès djins === == Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles == ---- '''Vey eto:''' [[29 di djun]] - [[30 di djun]] - [[2 d' djulete]] - [[3 d' djulete]] - les [[366 djoûs]] d'&nbsp;l'&nbsp;anêye [[djanvî]], [[fevrî]], [[Moes d' måss|måss]], [[avri]], [[may]], [[djun]], [[djulete]], [[awousse]], [[setimbe]], [[octôbe]], [[nôvimbe]], [[decimbe]] [[Categoreye:Date]] 6eng4artc65cuhf95qtoubg0n0t0di2 8 5333 428381 25125 2026-11-01T11:36:03Z Èl-Gueuye-Noere 17076 « Deujhinme » => « Deuzinme », rfondou candjî e-n octôbe 2026. 428381 wikitext text/x-wiki Chal pa dzo c' est ene djivêye di hårdêyes viè des waibes ki vindèt des lives, noûs ou di deuzinme mwin, et ki polèt aveur pus d' informåcions åd fwait des lives ki vos cweroz après. Wikipedia n' a rén a vey avou ces eterprijhes la, eyet cisse djivêye chal èn doet nén esse veyowe come èn aspoya ou nerén ene reclame. awu3yqkwgq0po814lwbsulc6sb3csb4 8 5403 428380 25195 2026-11-01T11:35:42Z Èl-Gueuye-Noere 17076 « Deujhinme » => « Deuzinme », rfondou candjî e-n octôbe 2026. 428380 wikitext text/x-wiki <b>Asteme:</b> Cisse djivêye chal pout aveur des fås pôzitifs. Dj'&nbsp;ô bén k'&nbsp;i pout aveur do tecse di pus, avou des loyéns, après li prumî «#REDIRECT».<br /> Tchaeke roye a-st on loyén viè l'&nbsp;prumî eyet l'&nbsp;deuzinme redjiblaedje, avou on mostraedje del prumire roye do tecse do deujhinme redjiblaedje, çou ki å pus sovint dene li «vraiy» årtike såme, ki l'&nbsp;prumî redjiblaedje divreut evoyî viè lu. tp2ee4bqllk8tjgr0i9na59xmq2bnjy 0 5881 427936 425720 2026-10-31T20:05:56Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427936 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse}} '''Émile Gilliard''' (e walon, on prononçreut purade '''''Mile Jiyârd''''' u '''''Mimile Djiyård'''''), c' esteut on [[sicrijheu e walon|scrijheu]] et on [[rcwereu sol walon]] k' a skepyî a [[Malône]] li [[12 d' avri]] [[1928]]. Il a morou a [[Lidje]] li [[23 d' måss]] [[2023]]<ref>J.No., [https://www.lavenir.net/regions/namur/namur/2023/03/25/namur-jemeppe-le-wallon-pleure-son-ecrivain-emile-gilliard-RSFNRSPB4JF5XHC7Q364OI5NPE/ « Namur - Jemeppe: le wallon pleure son écrivain Emile Gilliard »], dins ''[[L' Avni (gazete)|L' Avni]]'', [[25 di måss]] [[2023]].</ref>. C' est onk des scrijheus k' a l' pus scrît e walon. Il est rprins dins l' grosse [[antolodjeye da Piron]], l' [[antolodjeye Fleurs diyalectåles]], l' [[Antolodjeye Scrire]] ey il a sovint stî publiyî dins l' rivuwe ''[[MicRomania (gazete)|micRomania]]''<ref>{{l°|1/1992}}, pp. 42-43 ; {{l°|3/1994}}, p. 32 ; {{l°|2/1996}}, pp. 46-47 ; {{l°|2/2010}}, pp. 36-41 ; {{l°|1/2012}}, pp. 30-31 ; {{l°|4/2013}}, pp. 30-33 ; {{l°|2/2017}}, pp. 24-27 ; {{l°|3/2019}}, pp. 28-33 ; {{l°|2/2022}}, pp. 32-35 ; {{l°|2/2023}}, pp. 40-45.</ref>. Di s' mestî, il a stî mwintès anêyes [[bibiotekî]] a [[Mont]]. Al pinsion, i s' a rtiré a [[Lidje]]. == Ouve e walon == === Come sicrijheu === [[Imådje:gilliard_emile_1970.jpg|thumb|diviè 1970]] [[Imådje:Emile Gilliard 2002.jpg|thumb|A ene shijhe [[Li Coirneu (soce)|do Coirneu]], a [[Hu (veye)|Hu]], e 2002]] [[Imådje:gilliard_emile_2003.jpg|thumb|e 2003]] [[Imådje:Gilliard Emile 2009.jpg|thumb|e 2009]] I cmince foirt matén a-z eplaidî des ramexhnêyes di [[powezeye|powinmes]], inte di zeles: «''[[Xhimagrawes (arimés)|Chimagrawes]]''» (1955), «Påters po tote ene sôre di djins» (1959), «[[Veas d' måss (arimés)|Veas d' måss]]» (1961), «Roukes di tere» (1966), «Li dierinne såjhon» (1976), «''Silicose valley''» (1989) et «Vicaedje» (1992). Ci n' est k' sol tård k' i s' asprouve al [[prôze]], dins ene airance classike sol vicaedje dins les ptits viyaedjes walons «Rodjimont, paskeyes di todi» (1992). Todi avou des [[ptits romans]], dins «[[On vî fizik eruni (noveles)|On vî fizik eruni]]» (1997), i passe foû payis (e [[Tchekeye]]) u dins on monde des grandès veyes sins no. Po dire li veur, Mile Gilliard aveut ddja fwait ene saye di rmete e walon ene sipoûle ki s' passe foû d' Walonreye (dins l' Nonne di France), cwand i scrijha «[[So les tienes (roman)|So les tienes]]», on ratournaedje di «''Collines''» da [[Jean Giono]]. Sifwaitmint dins «[[Del Ruwane å Bwès Djilèt (noveles)|Del Ruwane å Bwès Djilèt]]» (2000), «Des djins a pårt» (2001) eyet «[[Les djoûs racourtixhnut]]» (2002). E [[2013]], il eplaide on long [[arimé]] so l' [[aviyixhmint]] dins l' [[pitite coleccion del SLLW]], «[[Wayimaedje (arimé)|Wayimaedje]]». E [[2017]], i rvént al prôze avou ene novele istorike, «[[Diviè l' an cwarante (novele)|Diviè l' an cwarante]]». L' an [[2021]] veya replaidî ses arimés [[A schipe (powinmes)|A schipe]]. Sacwants did zels fourît co redités a grand tiraedje e [[2022]] dizo l' tite «[[So les spales do novea djoû (powezeyes)|So les spales do novea djoû]]». E [[2022]], i va rexhe si dierin live, avou tos tecses, del [[prôze-powezeye]], so s' feme ki vént d' mori. Li tite, c' est li [[såvadje no|spot]] s' feme, estant djonne feye, «[[Zouprale (prôze-powezeye)|Zouprale]]». === Come ricwereu et diccionairî === Come ricwereu, Émile Gilliard a vudî on live sol codjowaedje di 5000 viebes e walon do Mitan: «''[[Codjowaedjes da Gilliard|Conjugaison et lexique de 5000 verbes wallons]]''» (2000). Mins li tchîf d' ouve di ses rcwerances, ci fourit li gros spès [[Motî Gilliard|motî walon-francès]] ki vuda e 2008 (rahouca dins l' [[djivêye des motîs do walon]]: '''[[C106]]'''). I serè shuvou pa ene [[rawete do Motî Gilliard|rawete]] e [[2012]] (rahouca '''[[C107]]'''). === Riscompinses === Il a rascodou troes côps li [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele]] : e 1996 po si ramexhnêye di noveles «On vî fizik eruni», e 2005 po s' [[ramexhnêye d' arimés]] «[[Bokets pol dierinne shijhe (arimés)|Bokets pol dierinne shijhe]]» ey e 2008 po s' [[Motî Gilliard|motî walon-francès]]. E 2023, sacwants moes après s' moirt, il est co finalisse do Pris d' powezeye del Federåcion Walonreye-Brussele, po s' live di [[prôze-powezeye]] «[[Zouprale (prôze-powezeye)|Zouprale]]».<ref>''[https://objectifplumes.be/complex/les-finalistes-des-prix-de-la-fwb-2023/ «Les finalistes des Prix littéraires de la Fédération Wallonie-Bruxelles 2023»''], sol waibe ''[[Objectif plumes]]'', li 27 di setimbe 2023.</ref> == Corwaitaedje des scrîts da Émile Gilliard == Émile Gilliard est on scrijheu ttossu bén d' prôze ki d' powezeye, k' a stî primé sacwants côps. Il a stî dispu lontins [[Relîs Namurwès|Relî Namurwès]] eyet mimbe del Societé d' Lidje ([[S.L.L.W.]]), k' il î a stî prezidint etur 1996 et 1998. Sapinse l' [[Union Culturele Walone]], c' esteut onk di nos meyeus powetes et fijheus d' prôze walons.<ref>''« Décès d'Émile Gilliard »'', dins [[Cocorico (gazete)|Cocorico]], {{l°|65}}, måss-avri-may 2023, p. 9.</ref> === Tinmes === Li [[So les tienes (roman)|ratournaedje di ''Collines'' da Giono]] replaideye ricoridjeye e 2004, fourit ene di ses prumirès mwaissès ouves. C' esteut l' prumî côp k' on veyeut on tchîf-d'-ouve des belès letes eternåcionåles rimetou e walon. Copurade rilevåve, dabôrd ki li sinne si passe dins ene airance ki n' est nén li cene d' on ptit viyaedje del Walonreye (c' est l' campagne do Nonne del France). Mins, après çoula, i n' a pus waire cwité les boirds del [[Basse Sambe]], ey edvinté li [[forveyou viyaedje]] di [[Rodjimont]] po-z î plaecî toplin d' ses romans et noveles ([[Les djoûs racourtixhnut (roman)|Les djoûs racourtixhnut]], [[On vî fizik eruni (noveles)|On vî fizik eruni]], [[Del Ruwane å Bwès Djilèt (noveles)|Ene schandeye po les cis do Rabot]], li Trô Fô Djåke, Noste Arcadeye da nozôtes, [[So les trîs des Goletes (roman)|So les trîs des Goletes]], [[Diviè l' an cwarante (novele)|Diviè l' an cwarante]]). Sapinse [[Julien Noël]], i gn a sovint deus grands tinmes dins l' powezeye da Émile Gilliard : des kestionaedjes sol ome et çki gn a ttåtoû d' lu; et l' haeyeme des spotchants, tot veyant voltî ls ôtes sipotchîs.<ref>[https://le-carnet-et-les-instants.net/2023/10/21/gilliard-bokets-po-l-derene-chije-poemes-pour-lultime-veillee/ Corwaitaedje di «Bokets pol dierinne shijhe» dins Li Cayé et les Courts Tins], li 21 d' octôbe 2023.</ref> === Corwaitaedje do walon === Li lingaedje da Émile Gilliard est foirt ritche et, sapinse [[Tiri Dumont]], i screye e lidjwès avou l' accint d' [[Moustî-so-Sambe|Moustî]], inte [[Nameur]] e [[Tchålerwè]]. == Pôzucion == === Conte li rifondaedje === Dins l' [[fime di racsegnes]] da [[Zavî Istasse]] «[[Li langue åd dibout del linwe (fime)]]», c' est lu ki s' fwait poite-parole del [[SLLW]] po-z ataker l' ovraedje des [[rfondeu]]s. === Divudindje === Po lu, i fådreut acsegnî l' walon a l' escole, tot prindant asteme åzès varyistés coinreces. I l' fådreut fé, å moens, al fén des primaires, mins eto come des luçons k' on pout tchoezi tins des sgondaires, u co dins les scoles po-z adultes.<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20230122074115/http://www.ucwallon.be/PDF/bxtnblospls.pdf</ref> El manire comifåte sereut di prezinter el lireye ås aprindisses.<ref name=":0" /> == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} * {{Wikisourd-sicrijheus}} * [http://rifondou.walon.org/gilliard_emile.html Ès pådje e rfondou] {{abt}} * [https://web.archive.org/web/20060228224315/http://users.skynet.be/sllw/ant_gill.html Antolodjeye di ses scrijhaedjes sol waibe SLLW] (e [[sistinme Feller|Feller]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=UaGT88JuM4M Émile Gilliard lét s' powinme « Rawete »] (sol tchinne [[YouTube (waibe)|YouTube]] del [[SLLW]]) * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20040417040341/http://users.skynet.be/sllw/gilliard.html Bibiografeye e francès] (sol waibe di l' [[SLLW]]) * {{fr}} [https://objectifplumes.be/author/emile-gilliard/ Ès pådje « Objectif Plumes »] (ene waibe del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]) * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20041223110322/http://users.skynet.be/bs802854/balises.html Tuzaedje da Émile Gilliard so l' avni do walon e troezinme meynaire] (e francès) * {{fr}} ''[https://web.archive.org/web/20230708084458/https://revues.be/wallonnes/443-wallonnes-trim-2-2023/1166-emile-gilliard-hommage-3 Émile Gilliard, hommage]'' ([[Baptiste Frankinet]] rind bon dvwer a Émile Gilliard dins [[Walones (rivuwe)|Walones]]) == Sourdants == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Gilliard, Emile]] [[Categoreye:Ricwereus sol walon|Gilliard, Emile]] [[Categoreye:Relîs namurwès|Gilliard, Emile]] [[Categoreye:Émile Gilliard|*]] [[Categoreye:Diccionairîs do walon|Gilliard, Emile]] [[Categoreye:SLLW|Gilliard, Emile]] 9pcet0r5wb28uqdh5z1q00j4d18tvkd 0 6076 427563 420263 2026-10-31T18:49:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427563 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse}} '''Léon Bernus''' a skepyî li [[4 di måss]] [[1834]] et mori li [[2 d' decimbe]] [[1881]]. Di s' mestî, il esteut industriyel do veule. Bénrade, il ala dmorer a [[Londe]] po si handele. Si passa-t i ses vîs djoûs al [[Coisse d' Azur]]. == Ouve pol walon == C' esteut on scrijheu d' [[fåve di djåzantès biesses|fåves]] e [[Patwès d' Tchålerwè|walon do payis d' Tchålerwè]]. Ses fåves estént spårdowes di boke a oraye, divant k' i n' les eplaide lu-minme, dizo l' tite: ''[[Fåves di Lafontinne e patwès d' Tchålerwès (live)|Les fåves di J. Lafontaine e patwès d' Tchålerwè]]'' (1837), k' esta li deuzinme live sicrît e walon dins ç' payis la. [[Imådje:Live fåve Leyon Bernus.jpg|thumb|coviete do live des fåves da Léon Bernus]] Dins on replaidaedje do minme live ([[1900]]), i raconte eto les [[grossès aiwes]] a Tchålerwè e [[1850]]. Il a eto scrît [[El maladeye Sint-Tibåd (teyåte)|El maladeye Sint-Tibåd ki mindje bén et ki n' tchît nén må]], ene kitoirdowe cogne do ''Malade imaginaire'' da [[Molière]] (e 3 akes).<ref>[[Live Coppe]] p. 28.</ref> == Bon dvwer == Po les [[Fiesses del Walonreye|fiesses del Walonreye di 2025]], [[Èl bourdon]] a-st eplaidî ene ramexhnêye avou dijh di ses ratournaedjes des fåves do vî vî tins. Ci live ci si lome «&nbsp;[[Dîj al dîjène]]&nbsp;». == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} * {{Wikisourd-sicrijheus}} * [http://rifondou.walon.org/bernus-rif.html Li pådje da Leyon Bernus] {{Abt}} * {{itvwc}} [http://www.youtube.com/watch?v=PFiTPBniL2o Ene fåve di Lafontinne ratournêye pa Léon Bernus] ("Li [[coirbå]] et li [[rinåd (biesse)|rnåd]]", recitêye pa des efants e 2010 {{tvwc}} == Sourdant == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Bernus]] 13xkb4miw7y1pir7oceac6wzy477hpl 0 6080 427623 405248 2026-10-31T18:58:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427623 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} '''Charles Camberlin''' a skepyî ås Trîs d'&nbsp;[[Salzene]] li [[11 di nôvimbe]] [[1885]]. Il a morou tot djonne (39 ans) li [[9 d' avri]] [[1924]] a [[Malonne]]. Il est rprins dins l' [[Antolodjeye des powetes namurwès]] des frés Maréchal. Di s' [[mestî]], il esteut [[medcén]]. == Ouve e walon == I fourit on scrijheu e walon do payis d'&nbsp;[[Nameur]] eyet ancyin [[Prezidint d' payis|prezidint]] des [[Les Relîs Namurwès|Relîs Namurwès]]. Et ttossu matén k' e [[1902]], il evoye ses [[arimé]]s ås gazetes walones “[[Li Mårmite]]” pu “[[Li Coirneu (gazete)|l' Coirneu]]”. C' esteut onk des mwaisses sicrijheus del [[Li Bancloke (gazete)|gazete "Li Bancloke"]]. C' est dins l' Coirneu k' i va-st eplaidî e fouyton on roman : “[[Li bedoye (roman)|Li bedoye]]”. Après, i ndè scrît on deuzinme : “[[Pitch Carlier, prumî adjint d' veye di Nameur (roman)|Pitch Carlier, prumî adjint d' veye di Nameur]]”, wice k' i s' fote des [[Roman d' police|romans policîs]], ki c' est l' fouke, don, di ces trevéns la. Après l' [[guere di 1914-18]], i tome malåde, mins scrît co “[[Li pus bele båshele di Crupet (roman)|Li pus bele båshele di Crupet]]” wice k' i tape so l' vicaedje sins ratna des anêyes di l' après-guere 14. Après s' moirt, les Relîs editît on livret, kel tite, c' est “''Un humoriste namurois : le docteur Charles Camberlin''”. == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} * {{Wikisourd-sicrijheus}} [[Categoreye:sicrijheus e walon|Camberlin]] f7o1wvnfd02tknvzzs43h836dai2b4q 0 6118 427836 418187 2026-10-31T19:49:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427836 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Flag of the German Community in Belgium.svg|vignette|Li [[Drapea del Kiminålté tîxhon-cåzante|drapea del Kiminålté]].]] Li '''Kminålté tîxhon-cåzante di Beldjike''' (e francès ''Communauté germanophone de Belgique'', en almand: ''Deutschsprachige Gemeinschaft Belgiens''), c' est l' troezinme kiminålté d' lingaedje di [[Beldjike]]. == Mwaissès dnêyes == Li [[mwaisse veye]] est [[Neyåw]]. Elle est cmandêye pa on Minisse-Prezidint. Li Kminålté Tîxhon-cåzante a askepyî foû des [[Redîmés Payis]], tot ndè rsaetchant les bans di [[Måmdey]] et [[Waime]], ki sont waloncåzants. Li Kminålté Tîxhon-cåzante, c' est on boket del [[Walonreye]]. Eto, elle est rprezintêye å [[Pårlumint walon]], did la li siervice di ratournaedje francès almand k' i gn a låvå. Li Kminålté Tîxhon-cåzante di Beldjike , avou ses 71.200 djins, c' est li pus ptite intité ricnoxhowe des 25 estats di l' [[Union Uropeyinne]]. [[Imådje:Duitstalige GemeenschapLocatie.png|Eplaeçmint del kiminålte tîxhon-cåzante.|alt=Eplaeçmint del kiminålte tîxhon-cåzante|centré|vignette]] == Les 9 comenes del kiminålté == * [[Ambleve (comene)|Ambleve]] ([[Amel]]) * [[Bolindje]] ([[Büllingen]]) * [[Bûtba]] ([[Bütgenbach]]) * [[Burg-Reuland]] * [[Neyåw]] ([[Eupen]]) * [[Kelmis]] * [[Lonzene]] ([[Lontzen]]) * [[Raeren]] * [[Sint-Vit]] ([[Sankt Vith]]) == Lingaedjes el Kiminålté Tîxhon-cåzante == Li [[Lingaedje oficir|lingaedje oficire]] est l' almand. Sacwants administråcions des ancyins [[Redîmés cantons]] ([[posse]]) î cmandèt co so les bans di [[Måmdey]] et [[Waime]], la kel lingaedje oficire est l' francès. Les [[lingaedjes do payis]], c' est: * li [[ripouwaryin]] (francike mozan u carolindjin) a [[Bijhe]], eyet * l' [[lussimbordjwès]] a Nonne (payis d' [[Sint-Vit]]). Les deus pårteyes sont schåyeyes på [[Grand Bwès d' Neyåw]]. [[Categoreye:Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike|*]] [[Categoreye:Bokets del Walonreye]] tjy5hcgqqjp7s9yyefdfy23glgb7yvy 4 6123 428348 25889 2026-11-01T10:50:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428348 wikitext text/x-wiki '''NOTE:''' li vôtaedje a stî fwait; [[m:User:Angela]] eyet [[m:User:Anthere]] ont stî tchoezis. Po vey tos les rzultats, vos ploz lére (en inglès): [[m:Election results]] Gråces a tertos. D'&nbsp;après les responses k'&nbsp;ont stî rçuvowes di bråmint des uzeus, nos avans decidé di mete so pî on novea sistinme di vôtaedje. Tchaeke vôteu pôrè vôter po ostant d'&nbsp;candidats k'&nbsp;i vout po tchaeke plaece. Li candidat avou l'&nbsp;pus d'&nbsp;vôtaedjes po tchaeke plaece est rclamé come wangneu. Dins l'&nbsp;cas k'&nbsp;i gn årè ewalisté inte deus prumîs candidats, on deuzinme vôtaedje serè-st anoncî. Nos ecoraedjans tchaeconk a n'&nbsp;fok vôter k'&nbsp;po les candidats ki vos pinsoz k'&nbsp;i overront å mî al plaece k'&nbsp;i s'&nbsp;prezintèt. Gråces, [[w:en:User:Danny|Danny]] [[w:en:User:Imran|Imran]] ---- Vey l'&nbsp;[[Wikipedia:Vôtaedje po les manaedjeus del fondåcion Wikimedia|anonce do vôtaedje]] lebyylc7m7e2i3wz12vavj9fyrupr1q 0 6183 427515 426376 2026-10-31T18:41:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427515 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse}} '''Laurent Hendschel''' (purade lomé '''Lorint''' emon les [[waloneu]]s) a skepyî e [[1966]]. C' est on [[tchanteu e walon|tchanteu]] et on [[scrijheu e walon]], ey eto on [[rcwereu sol walon]]. Il a stî spoté li «påpe» do [[rifondaedje do walon|rfondaedje]]. Il a stî rprins dins l' [[antolodjeye «Scrire»]]. Di s' mestî, il est [[ratourneu]]. == Ès voye, come waloneu == [[Imådje:Hendschel_dicauctaedje_Bive.jpg|thumb|Lorint Hendschel, ki dicåçtêye si live "So l' anuti" (Bive, 2006)]] [[Imådje:Lorint.gif|thumb|Lorint et s' båshele, co tote djonnete, dins [[Raboulets (gazete éndjolike)|Rabulèts]]]] [[Imådje:Rantoele00.jpg|thumb|Prumî limero sayrece del Rantoele]] Deuzinme do [[Grand Pris del Tchanson Walone]] e 1989, il atake totossu rade a studyî eyet scrire li walon, et mousse l' anêye minme ås [[Relîs Namurwès]].<ref>[[Émile Gilliard]], « ''1950. Pacifique révolution chez les'' Rèlîs », dins [[Joseph Dewez]], [[Jean Germain]], [[Émile Gilliard]] et [[Bernard Louis]], ''Le Centième anniversaire des Rèlîs namurwès'', [[Lidje]], [[SLLW]], col. [[Memwere walone (coleccion)|Memwere walone]] {{l°|14}}, 2011 (ISBN 978-2-930505-10-7), p. 33.</ref> I håynêye ses nouvès idêyes en on livret “On walon po dmwin” (1990) et s' comince-t i a ls apliker come mwaisse adjinçneu do [[motî Walo pus|motî Walo+]] (1992), li prumî motî francès-walon po troes des cwate coines do payis. Li minme anêye, i rshût li "Prix biennal de la Littérature wallonne" del veye di Lidje. Adonpwis, il eplaide «[[Ridaedjes (powezeyes)|Ridaedjes]]» (1993), ene [[ramexhnêye di powezeyes]] avanciveuses, dins l' [[pitite coleccion di l' SLLW]]. Et mostrer comint, podbon, on pout foirdjî on rfondou walon divins «''[[Quelques propositions en vue de l'établissement d'une langue wallonne écrite commune]]''» (1993) et comint-z ahiver on diccionaire di tot l' walon (Å raploû-tot des walons, 1994). E minme tins, il aponteye on sistinme «live et cassete» po-z aprinde li walon (Li walon rade et bén, 1994). E 1995, i va ratourner kékes [[floriconte]]s, inte di zels, [[Rodje Capucete (floriconte)|Rodje Capucete]], [[li båshele ås brocales (floriconte)|li båshele ås brocales]], [[li gros laid cani (floriconte)|li gros laid cani]] eyet «[[Li princesse eyet li ptit poes floriconte)|Li princesse eyet li ptit poes]]». C' est co lu k' enonde l' idêye del gazete «[[Li Rantoele gazete|Li Rantoele]]» (1995), ki dvént ene [[Soce Nén Recwårlante]] et rprinde les rcwerances so li rfondaedje. Adon, po rawijhî ses couteas, et vey çou ki li rfondaedje dene podbon, Lorint Hendschel sicrît sacwants bokets e rfondou: «[[Sacwantès fåviretes di houte did ci (fåves)|Sacwantès fåviretes di houte did ci]]» (1994), «[[Did lon (noveles)|Did lon]]» (1995) et li grand [[roman]] istorike [[So l' anuti (roman)|So l' anuti]], sicrît e 1994, eyet eplaidî fok e 2006. I va pus lon dins ses rcweraedjes et studeye les pondants et les djondants do tchmin k' a shuvou l' walon e [[20inme sieke]], et les idêyes des waloneus so ces trevéns la. I scrît on clapant corwaitaedje so ç' sudjet la e 1996, «''Ecole dialectologique et [[djermêye 48|génération 48]] - esquisse d'une analyse''». Cite anêye la, avou [[Émile Gilliard|Émille Gilliard]] ''ex aequo'', i rshût eto li "Prix triennal de l'œuvre en prose de la Fédération Wallonie-Bruxelles" po s' roman [[So l' anuti (roman)|So l'anuti]] eyet ses ôtes contes. Il est onk des prumîs a vey li consecwince del revolucion [[Etrernete]]. Eto, i va mete so les fis, e 1996, on prezintaedje do walon (Les pådjes do lingaedje walon) ey e 1998 ene sinteze sol grammaire do walon: Li waibe del croejhete walone. A pårti di 1998, il overe sol ratournaedje e walon des sistinmes [[Linux]], et scrire si apriyesse a fwait [[so les fis]], dizo l' tite: «Avou l' sistinme Gnu/Linux, voste éndjole djåze walon». C' est ç' papî la ki va-st enonder [[Pablo Sarachaga]] sol voye do boutaedje pol lingaedje walon, et drovi l' ouxh des libes programes sicrîts e rfondou walon. Tot boutant di s' mestî, come [[ratourneu]], i s' rimete ås scoles et disfinde, e 1999, on memwere di linwince «''Vers la substitution linguistique en Wallonie''», tot scrijhant troes tchaptrês do live di sinteze acvierné pa [[Lucyin Mahin]], «''[[Ké walon po dmwin ? (live)|Qué walon po dmwin]]''» E 2000, i prezinte ene tchanson sol plake lazer «[[Emacralaedje (plake di tchansons)|Emacralaedje]]», tot porshuvant ses studias di sociolinwince, po ene teze di doctorat (mins il a dvou leyî ouve). E 2001, i dene li prumî cours di rfondou walon å [[Noû-Lovén]]. E 2002, i ratoûne li [[Djeneze]], li prumî live del Bibe, e walon, dizo l' tite «Å Cmince». Dispu l' moes d' djun 2003, Lorint Hendschel a prins on «condjî sabatike» po ses boutaedjes pol walon. Mins on l' rivoerè tolminme a Bive, pol [[sitrimaedje d' on live|sitrimaedje]] di «So l' anuti». Di tenawete, i va bouter anonimmint sol Wikipedia. E 2020, i rashonne ene grande pårteye di ses arimés et libes powinmes, rimetous tertos e rfondou, dins on live ki l' tite, c' est : «[[Dins des sôres di romances (live)|Dins des sôres di romances]]». Cwatre ans après (2024), Lorint Hendschel rivént dins l' monde walon-cåzant, e-z ebanant des årtikes so si prôpe [[waibe-blok]] : '''[https://amonlorint.wordpress.com/ Amon Lorint]'''. E 2024, il a dné 4 tecses pol [[Tchansons a mete e muzike (ramexhnêye 2024)|ramexhnêye di tchansons a mete e muzike]] del [[Fiesse ås lingaedjes walons]]. E 2025, il eplaide si deuzinme roman «[[Li djoû k' Monsieu a rivnou (roman)|Li djoû k' Monsieu a rivnou]]» (oto-editaedje amon [https://www.bookelis.com/ BookElis]). Li minme sicrijhaedje mot po mot est publiyî dins deus modêyes: ene e rfondou walon (come il a stî scrît) et l' ôte e rfondou walon sins betchfessîs scrijhas (peure ortografeye Feller). Les deus sont prezintés avou on ratournaedje e francès. Li prumî d' decimbe 2025, Lorint Hensdchel a rçû po ç' live la li pris del prôze dins les lingaedjes do payis del Federåcion Walonreye-Brussele (Espiègle de prose en langue régionale). Li minme anêye, les «fåviretes di houte did ci» fourît replaideyes e Feller-Léonard-Louis come limero a pårt des [[Cayés walons]]. <gallery> Calindri Schoovaerts desséns Mahin Hendschel.jpg|Si portrait, a droete, dins l' calindrî walon 2010 Plaque poétique de Laurent Hendschel au jardin des poètes (Namur).jpg|On boket d' powezeye da Laurent Hendschel, å corti des powetes a [[Nameur (veye)|Nameur]] </gallery> == Les nouvès idêyes et les noveas waloneus enondés pa Lorint Hendschel == === Diccionairaedje === Lorint Hendschel a cmincî a bouter sol diccionairaedje a pårti del [[djivêye des motîs do walon]] ramexhnêye pa [[Johan Viroux]]. I va esse li mwaisse adjinçneu do prumî [[franwal|motî francès-walon]] ki dene les minmes mots dins sacwants accints do walon [[Mes 3000 prumîs mots walons (franwal)|Walo + : Mes 3000 prumîs mots walons]]. Après, i va rescontrer [[Tiri Dumont]] et bouter sol [[DTW]] avou lu. === Rifondaedje === Come [[ricwereus sol walon|ricwereu]], Lorint Hendschel fourit li mwaisse teyoricyin eyet l' enondeu do [[rifondaedje do walon|rfondaedje et do linwe-ehåyaedje]] do walon. C' est les idêyes sipårdowes pa ci ptit live la ki vont fé comprinde a [[Lucyin Mahin]] kel schapaedje do walon passe par la, et-z atôtchî Lorint Hendschel e 1993. Djusse après, Lorint Hendschel fourit l' mwaisse viene del [[Tåvlotêye rifondaedje di l' UCW|Commission normalizåcion di l' UCW]]. Cwand cisse-ciale toûne a cou d' poyon, e 2000, i renonde li [[Tåvlotêye rifondaedje del Rantoele]], tot-z askepiant li [[Djåspinreye Rifondaedje]] so Yahoo. === Noûmots === C' est lu ki saye di ratourner l' prumî li motlî infôrmatike po s' endè siervi å cmince so Microsoft, pu so Linux. C' est tot fjhant ciste ovraedje la k' i va rescontrer [[Pablo Sarachaga]]. == Sacwantès hårdêyes == === Hårdêye divintrinne === * [[So l' anuti (roman)|Li roman "So l' Anuti"]] * [[Sacwantès fåviretes di houte did ci]] * [[On èsté avou lès powêtes walons (videyos)|On èsté avou lès powêtes walons]] === Hårdêyes difoûtrinnes === Ôtes pordjets Wikimedia * {{Wikisourd-sicrijheus}} * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} Scrijhaedjes * [https://amonlorint.wordpress.com/ Si waibe] "Amon Lorint" * [https://web.archive.org/web/20210227164728/http://users.skynet.be/lorint/ Si viye waibe so «Skynet», egurniyeye] <!--* [https://web.archive.org/web/20190324155149/http://users.skynet.be/lorint/wallang/wal-wal.html Les pådjes do lingaedje walon] (e walon, francès, inglès, neyerlandès)--> * {{fr}} [http://croejhete.walon.org/ Li waibe del croejhete walone] * [http://picr.walon.org/ Li ptite croejhete] * [http://dtw.walon.org/ Li fond di dnêyes do Diccionaire di Tot l'&nbsp;Walon (DTW)] * [http://rifondou.walon.org/Hendschel_Laurent.php Les pådjes da Lorint Hendschel] {{Abt}} * [http://djeneze.walon.org/ “Å Cmince” (modêye e walon del Djeneze)] <!--Videyos di s' passaedje å [[GPCW]] 1989 * [http://www.youtube.com/watch?v=ZOB_V1L6Dtw Prumire tchanson do Grand Pris 1989] * [http://www.youtube.com/watch?v=8VtNLIHmg5I&feature=related Deuzinme boket]--> Fitchîs odio * {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Hastiere.mp3 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratournêye par lu pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. Videyos * {{fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=mV1v1Snnvu8 Eterviou po s' Pris d' prôze] == Sourdants == [[Categoreye:Rifondeus do walon|Hendschel]] [[Categoreye:Ricwereus sol walon|Hendschel]] [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Hendschel]] [[Categoreye:Tchanteus et fjheus d' tchansons e walon|Hendschel]] [[Categoreye:Li Rantoele (soce et gazete)|Hendschel]] [[Categoreye:Relîs namurwès|Hendschel]] [[Categoreye:Lorint Hendschel|*]] lwl78q0spi1d3lmazzjl8j1mgn3829m 4 6266 428046 419338 2026-10-31T20:29:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428046 wikitext text/x-wiki Cisse-ciale, c' est l' pådje moennrece sol '''[[linwince]] do [[walon]]'''. Loukîz eto : * [[Wikipedia:Pordjet rifondou|Pordjet "Rifondou walon"]] * [http://croejhete.walon.org/ Waibe del croejhete walone] * [http://picr.walon.org/ Li ptite croejhete do rfondou walon] * [[Sociolinwince do walon]] * [[Filolodjeye walone]] ==Croejhete== === Letes, sons et scrijhas === [[File:Letes do walon.jpeg|thumb|500px|Letes do walon]] ==== Les [[scrijha]]s ==== * Les [[betchfessîs scrijhas]] ** Li [[scrijha au]] ** l' [[accint-bole]] * Les [[Halcrosse cossoune|halcrossès cossounes]] * Li [[halcrosse E]] * Li [[scrijha ë]] * Li [[scrijha ē]] * Li [[scrijha ch]] * Li [[halcrosse H]] * Li [[dobe lete LH]] * Li [[lete ô]] * Li [[scrijha œ]] * Li [[scrijha oe]] * Li [[scrijha qu]] * Li [[shuvion VT]] ==== Les letes ==== :''Loukîz [[:Categoreye:Sons et letes do walon]]'' * Les [[cossoune]]s ** [[Halcrosse cossoune]] ** [[Rîle des troes cossounes]] ** [[Displouctaedje des trokes di cossounes å coron]] ** [[Ribetchfessaedje di letes]] * Les [[voyale]]s ** Li [[lete Å]] ** Li [[lete é]] ** Li [[lete O]] ** [[Sipotchåve voyale]] *** [[Divanceye voyale]] ** [[Candjaedje e A del voyale del prumire sillabe]] (A-divnance) ==== Les sons ==== * [[Voyale]]s ** [[Voyale naziåle]] *** [[son UN]] *** [[Son ÉN]] ** [[son ê ordinaire]] *** [[son ê rinflé]] ** [[son ë]] ** [[rastrindou long O]] * [[Cossoune]]s ** [[Divuzlêye cossoune]] *** [[Adeurixhmint des doûcès cossounes å coron]] ** [[Divuzlêye cossoune]] ** li [[son CH]] *** [[chwintaedje namurwès]] ** Li [[son DJ]] ** Li [[son GN]] (/ɲ/) ** Li [[son NG]] (/ŋ/) ** Li [[son K]] ** Li [[rôlêye R]] *** [[ridaedje R = L]] ** L' [[ixh-låte]] et l' [[axh-låte]] ** Li [[son TCH]] ** Les aiwrinnès cossounes (L, R, M, N) *** [[ridaedje L N]] * [[dimey-cossoune|Dimeyès cossounes]] ** [[son yod]] * Rapoirts des sons inte di zels ** L' [[accint tonike]] ** li [[sillabe e walon]] ** [[Displouctaedje des trokes di cossounes å coron]] ** [[Rîle des troes cossounes]] ** [[Dobe son WY]] ** [[Shuvion fonolodjike]] ** [[Rimagnaedje di letes]] *** [[dobe son DJ V]] === Senes di pontiaedje; senes diyacritikes; tipografeye === * [[pont (linwince)|pont]] ** [[pont sol roye]] (''tchin.ne'', ''min.me'') * [[grande lete]] * [[loyeure]] * [[cedile]] * [[coron-faflote]] * [[toetea (diyacritike)|toetea]] ([[tchapea (diyacritike)|tchapea]]) * [[rîle tipografike da Francård]] === Les mots === ==== Li djinre et l' nombe ==== * [[djinre (linwince)|djinre]] * [[nombe (linwince)|nombe]] ==== Les nos ==== * [[pitit no]] * [[sudjet]] * [[no bikebok]] * L' [[apårtinance (croejhete)|apårtinance]] ==== Viebes ==== * [[Aidant viebe]] * [[Codjowant infinitif]] * Viebe å [[spitron]] * [[Viebe sins djin]] * [[Vwès a Nén Adjixhant Sudjet]] ==== [[Addjectif]]s ==== [[Imådje:Addjectifs djondreces et et sudjetreces tåvlea.jpg|thumb]] * Addjectifs di [[Muzeures|mzeure]]. * [[chife e walon|Les chifes e walon]]. * '''[[Plaeçaedje di l' addjectif]]''' ==== Les [[adviebe]]s ==== ==== Les [[prono]]s ==== * [[nén definixhant prono]] * [[prono pårtixhrê]] ==== Les [[prezintrece]]s ==== (ou [[prezintoe]]s) * [[årtike (croejhete)|årtike]] ** [[definixhant årtike]] ** [[årtike nén definixhant]] ** [[rastrindou årtike]] ** [[atroclaedje di l' årtike]] * [[Prezintoes d' apårtinance]] ** [[Wikt:ti 4|ti (prezintoe d' apårtinance)]] (F. ''ton, ta'') ==== Les [[divancete|dvancetes]] ==== * [[divancete (a)mon]] ==== Les [[aloyrece]]s ==== * L' [[aloyrece ki]] ==== Les [[adjondrece]]s ==== ==== Les [[mots-criyas]] ==== * [[Wikt:piti piti|piti piti !]] (houcaedje des poyes) * [[Wikt:tè|tè !]] (houcaedje d' on tchén) * [[Wikt:tî tî tî|tî tî tî !]] (houcaedje des poyes) ==== Les [[mots-bruts]] ==== ==== Les [[mots-fråzes]] ==== * [[Wikt:iva]] == Morfolodjeye (foû codjowaedjes) == === Bastixhaedje des mots === * Li [[sillabe]] ** Li [[sillabe e walon]] * L' [[aparintaedje]] ** Li [[bodje (d' on mot)|bodje]] ** Li [[sivierba|svierba]] ** Les [[sititchete (linwince)|stitchetes]] *** [[Vicante sititchete]] * L' [[aplacaedje]] ** L' [[aplacaedje tîxhon]] ** L' [[etroclaedje]] *** L' [[atroclaedje di l' årtike]] === Les cawetes === [[cawete (linwince)|Cawetes cawetes]] ([[cawetes do walon]]) ==== A ==== * Li [[cawete -a]] * Li [[cawete -åbe]] * Li [[cawete -åcion]] * Li [[cawete -åd / -åde]] * Li [[cawete -aedje 1]] (acawêye a on viebe, come dins "emantchaedje", "vicaedje") * Li [[cawete -aedje 2]] (acawêye a on no, come dins "coraedje", "påscaedje") * Li [[cawete -ai]] * Li [[cawete -åjhe]] * Li [[cawete -ake]] * Li [[cawete -ale]] * Li [[cawete -ant]] * Li [[cawete -asse]] ** Li [[cawete -aesse]] * Li [[cawete -åve]] * Li [[cawete -axhe]] * Li [[cawete -aye]] ==== E ==== * Li [[cawete -é 2]] (come dins : "solé", "singlé", "tchandlé") * Li [[cawete -ele]] * Li [[cawete -én]] * Li [[cawete -ene]] * li [[cawete -et]] ** Li [[dobe cawete -iket]] ** Li [[dobe cawete -let]] * li [[cawete -ete]] * Li [[cawete -êye]] * Li [[cawete -eye]] * Les [[cawete -eu (discramiaedje)|cawetes -eu]] ** Li [[cawete -eu acawêye a on viebe]] ([[no d' fijheu]]) ** Li [[cawete -eu acawêye a on no]] * Li [[cawete -eur]] * Li [[cawete -eur di calcaedje]] * Li [[cawete -eure]] * Li [[cawete -eus]] ** Li [[dobe cawete -ieus]] ==== I ==== * Li [[cawete -i]] * Li [[cawete -î]] * Li [[dobe cawete -icot]] * Li sincieuse [[cawete -idî]] * Li [[dobe cawete -ieus]] * Li [[cawete -igne]] * Li [[cawete -ijhe]] * Li [[cawete -ike]] * Li [[cawete -in]] * Li [[cawete -ince]] * Li [[cawete -indje]] (purade les nos d' viyaedje) * Li [[cawete -indje 2]] (rotindje, costindje…) * Li [[cawete -ingue]] * Li [[cawete -inme]] * Li [[cawete -inne 1]] (di sustantif, come "samwinne") * Li [[cawete -inne 2]] (d' addjectif, come "enocinne") * Li [[dobe cawete -ion]] * Li [[cawete -ir]] (cawete d' addjectif, come dins [[Wikt:ledjir|ledjir]], [[Wikt:etrindjir|etrindjir]]) * Li [[cawete -ire]] (cawete di sustantif, come dins [[Wikt:poûssire|poûssire]], [[Wikt:foumire|foumire]], [[Wikt:Såvnire|Såvnire]]) * Li [[cawete -isse 1]] (come dins [[Wikt:tchinisse|tchinisse]]) * Li [[cawete -isse 2]] (come dins [[Wikt:comunisse|comunisse]], Fr. ''communiste'' et ''communisme'') * Li [[cawete -isté]] * Li [[cawete -iveus]] ==== L ==== * Li [[dobe cawete -let]] * Li [[dobe cawete -lot]] ==== M ==== * li [[cawete -mint]] ==== O ==== * li [[cawete -oe]] * li [[cawete -oes]] * Li [[cawete -oke]] * Li [[cawete -on]] * Li [[cawete -onde]] * Li [[cawete -one]] * Li [[cawete -ot]] ** Li [[dobe cawete -icot]] ** Li [[dobe cawete -lot]] * Li [[cawete -ou]] * Li [[cawete -ou, -owe]] (po ls addjectifs come "betchou, coxhou") * Li [[cawete -oûle]] * Li [[cawete -ouye]] ==== R ==== * Li [[cawete -rece]] ** Li [[cawete -riche]] ** Li [[dobe cawete -reçmint]] * Li [[cawete -resse]] * Li [[cawete -rete]] * Li [[cawete -reye]] ==== T ==== * Li [[cawete -tene]] * Li [[cawete di codjowaedje -ter]] ==== U ==== * Li [[cawete -urlin]] * Li [[cawete -ule]] * Li [[cawete -ûle]] ==== W ==== * Li [[cawete -wès]] ==== Y ==== * Li [[cawete -yin]] ** Li [[dobe cawete -iyin]] ==== Sôres di cawetes ==== * [[Raptitixhante cawete]] * [[Dobe cawete]] * [[Cawetes di codjowaedje]] ** Li [[cawete -er]] (infinitif 1ire troke) ** Li [[cawete -èt]] (riwaitants di l' indicatif prezintrece). ** Li [[cawete -nut]] (riwaitants di l' indicatif prezintrece). ** Les [[cawete -ou (pårticipe erirece)]] et [[cawete -owe (pårticipe erirece)]] (po les pårticipes erireces come "rifondou"). ** Li [[cawete -ss]] (atôtchî dins ene fråze di dmande) ** Li [[Cawete -ter]] (infinitif dizo-sôre del prumire troke) === Les betchetes === [[Imådje:Tåvlea scolrece betchete ri-.jpg|thumb|Betchete ri-]] * [[rafoircixhante betchete]] * [[betchete a-]] ** [[betchete a- d' atelaedje]] ** [[betchete a- d' aprepiaedje]] ** [[betchete a- po fé fé]] ** [[betchete a- des viebes del cwatrinme troke]] * [[betchete ca-]] * [[betchete cal-]]; loukîz eto : [[Wikt:car-|car-]] * [[betchete ki- / c(o)-|betchete c(o)-]] * [[betchete co- nén spotchåve]] (ehåyeye betchete) * [[betchete con-]] (moite betchete) * [[betchete contru-]] * [[betchete di-]] & [[betchete dis-]] * [[betchete e-]] * [[betchete eter-]] * [[betchete for-]] * [[betchete ki-]] * [[betchete mål-]] * [[betchete par-]] * [[betchete por-]] * [[betchete res-]] * [[betchetes ra-]] * [[betchete raca-]] * [[betchete ri-]] ** [[Wikt:ric-|ric-]] (dobe betchete) * [[betchete s-]] * [[betchete so-]]; [[betchete sor-]] * [[betchete tcha-]] * [[betchete tre-]] * [[betchete tri-]] === Hårdêye difoûtrinne === * [http://lucyin.walon.org/diccionairaedje/johan_viroux_stitchetes.html Atåvla Johan Viroux pol rifondaedje des stitchetes] == [[Adjinçaedje del fråze e walon|Adjinçaedje del fråze]] == * [[Fråze]] ** [[fråze di noyaedje]] * [[Fråzlete]] ** [[Fråzlete rahoucrece]] * Adjinçaedjes tipikes do walon ** [[Adjinçaedje "li ci"]] ** [[Adjinçaedje po + sudjet + infinitif]] ** [[Adrovire]]s ** [[Arinnoe]]s ** [[Cawete -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant]] ** [[Cawete -ss]] ** Plaeçaedje des pronos coplemints divant l' [[aidant viebe]] ** [[Plaeçaedje di l' addjectif]] ** [[Ratourneure avou vocial et vola]] * [[Estîle]] == [[Codjowaedje]]s == === Les [[djin (croejhete)|djins]] === ** li / les [[cåzant]]s ** li / les [[atôtchî]]s *** L' [[atouwance]] *** Li [[cawete -ss]] ** li / les [[riwaitant|rwaitant(s)]]. === Les [[tins (croejhete)|tins]] === * [[Tins d' codjowaedje]] * [[Indicatif]] ** [[Indicatif prezintrece]] ** [[Durant Indicatif Erirece]] ** [[Nén Durant Indicatif Erirece]] ** [[Indicatif futurrece]] * [[Suddjonctif]] ** [[Suddjonctif prezintrece]] ** [[Suddjonctif erirece]] * [[Condicioneu]] * [[Kimandeu]] * [[Pårticipe]] ** [[Pårticipe prezintrece]] ** [[Pårticipe erirece]] * [[Dobe erî-tins]] * [[Vwès a Nén Adjixhant Sudjet]] === Les [[troke da Hendschel|trokes di viebes]] === * [[Viebe del prumire troke]] ** [[Codjowaedje bouter]] ** [[Codjowaedje tchicter]] ** [[Codjowaedje shofler]] ** [[Codjowaedje mostrer]] ** [[Codjowaedje viker]] ** [[Codjowaedje alouwer]] ** [[Codjowaedje djurer]] * [[Viebe del deuzinme troke]] ** [[Codjowaedje loukî]] * [[Viebe del troezinme troke]] ** [[Codjowaedje rôgyî]] * [[Viebe del cwatrinme troke]] * [[Viebe del cénkinme troke]] ** [[Codjowaedje ratinde]] === Lives et tecnikes === * [[codjowoe]] * [[Candjmint d' voyale]] * [[Codjowaedjes da Stasse]] * [[Codjowaedjes da Gilliard]] * [[Codjowaedjes da Doutrepont]] ==Etimolodjeye== === Tecnikes === * [[Fåve etimolodjike]] * [[Rediveuse etimolodjeye]] * [[Fornaiviaedje linwistike]] * Riwaitaedje del [[scrîta|sicrîta]] === [[Etimolodjeye latene]] === === [[Etimolodjeye tîxhone]] === * [[walon et tîxhon]] * [[francike]] === [[Etimolodjeye gayele]] === * [[gayel]] * [[Motlî des etimolodjeyes gayeles do walon]] === [[calcaedje (linwince)|Calcaedjes]] === * [[Calcaedje do picård]] * [[Calcaedje do gåmès]] * [[Calcaedje do francès]] * [[Calcaedje do flamind]] * [[Calcaedje di l' almand]] * [[Calcaedje di l' espagnol]] * [[Calcaedje di l' itålyin]] == Diccionairaedje et motyince == * les [[contråve]]s * les [[djeus d' mot]] * [[Djivion]] * [[Emacralé mot]] * [[Fås amisse]] * [[Motyince]] * [[Omonimeye]] * [[Omofone]] * li [[paronimeye]] * [[Ridoblete]] * [[Rime-rame d' efant]] ** [[potaedje|Contenes po poter]] ** [[Doetrece]]s * [[Riscôpaedje]] * [[Sinonimeye]] * [[Stîle grammairrece]] * [[Toitche-linwe]] * [[Vî vî mot]] * [[Xhinaedje di brut]] == [[Diyalectolodjeye]] == * [[Diyalectolodjeye do walon]] === Tecnikes === * [[ALF]] * [[ALW]] * Ricweraedjes da [[Charles Bruneau]] * [[limero diyalectolodjike]] === [[Accints do walon]] === * li [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|walon do Levant]] ** li [[Payis d' Vervî (diyalectolodjeye)|Payis d' Vervî]] ** li [[Payis d' Måmdey (diyalectolodjeye)|Payis d' Måmdey]] ** li [[Hesbaye lidjwesse (diyalectolodjeye)|Hesbaye]] ** li [[Hôte Årdene (diyalectolodjeye)|Hôte Årdene]] * Li [[walon do Mitan]] ** li [[Payis d' Djodogne (diyalectolodjeye)|Payis d' Djodogne]] ** Li [[Payis d' Dinant (diyalectolodjeye)|Payis d' Dinant]] ** Li [[Bote di Djivet (diyalectolodjeye)|Bote di Djivet]] * li [[walon do Coûtchant]] ** li [[Payis d' Courcele (diyalectolodjeye)|Payis d' Courcele]] ** li [[Payis d' El Lovire (diyalectolodjeye)|Payis d' El Lovire]] ** li [[Payis d' Nivele (diyalectolodjeye)|Payis d' Nivele]] ** li [[Payis d' Flipveye (diyalectolodjeye)|Payis d' Flipveye]] ** [[Aschates walon picård]] * Li [[Basse Årdene|walon d' Nonne]] ** [[Payis d' Bastogne (diyalectolodjeye)|Payis d' Bastogne]] ** L' [[Årdene nonnrece (diyalectolodjeye)|Årdene nonnrece]] ** Li [[Tchestrolès]] ** Li [[Bote di Djivet (diyalectolodjeye)|Bote di Djivet]] *** [[Fumwè#Tuzance walone|Fumwè]] === Dispårdaedjes === ==== Cawetes et betchetes ==== * Cawetes d' aparintaedje : ** Li [[cawete -åve (diyalectolodjeye)]] ** Li [[cawete -ire (diyalectolodjeye)]] ** Li [[Cawete -eu (diyalectolodjeye)]] * Cawetes di codjowaedje ** Li [[Cawete di codjowaedje -er (diyalectolodjeye)|Cawete di codjowaedje -er di l' infinitif]] ** Les [[riwaitant|cawetes -èt, -nut evnd. des rwaitants di l' indicatif prezintrece]] ==== [[Oyons do walon]] ==== * Li [[Chwintaedje namurwès]] * Li [[Dobe son DJ V]] * L' [[Betchfessî én|Oyon in/én]] * L' [[Oyon o/ou]] * L' [[oyon ou/u]] * L' [[oyon oû/û]] [[Categoreye:lingaedje walon|*]] [[Categoreye:Croejhete do walon]] 18c7775ezt24utcy4v53i1fiuufp2ei 0 6319 427851 195201 2026-10-31T19:51:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427851 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Codjowaedjes]] [[Categoreye:Diyalectolodjeye walone]] El '''riwaitant''' u li '''rwaitante''', ezès [[codjowaedjes do walon]], c' est l' 3inme djin do [[singulî]]. Dabôrd on lomrè '''riwaitants''' et '''riwaitantes''' li 3inme djin do [[pluriyal]]. == Li [[dobe rifondowe|dobe codjowaedje]] des rwaitant(e)s di l'&nbsp;indicatif et do suddjonctif prezintrece == [[Imådje:boutnut.jpg|thumb|325px|sipårdaedje des cawetes -èt/-nut]] :Loukîz eto :[[cawetes -èt et -nut]] Pol cawete des rwaitants di l'&nbsp;indicatif prezintrece, on-z a ritnou deus [[cawetes -nut & -èt|cawetes di codjowaedje]], ki rascovrèt les cénk mwaissès [[disfondowe]]s k'&nbsp;i gn a el Walonreye. Metans, pol viebe [[codjowaedje bouter|bouter]]: * <FONT COLOR="#ff0000">Zels, i bout'''èt'''</FONT> ki rprezinte li [[pus lådje oyowe]], modele finixhant e voyale (disfondowes: '''-èt''', ''-ant'', ''-at''). * <FONT COLOR="#ff0000">Zels, i bout'''nut'''</FONT> ki rprezinte ene ôte codjowaedje, foirt tipike, et k'&nbsp;est eployî a [[Nameur]] et [[Tchålerwè]], modele avou on stitchî '''N''' divant ene finåle e voyale (disfondowes: '''-nut''', ''-nèt''). Li suddjonctif prezintrece si fwait tot radjoutant ene deuzinme cawete '''-xhe''' ås cawetes di l'&nbsp;indicatif prezintrece. Les T d'&nbsp;croejhete et l'&nbsp;accint sol droete tcheynut. On-z årè: * Zeles, i fåt k'&nbsp;ele bout'''exhe'''. * Zeles, i fåt k'&nbsp;ele bout'''nuxhe'''. A noter eto ki, po les råles viebes k' i gn a avou troes bodjes (come ''vini''), les fômes avou ''-nut/-nuxhe'' eployèt li troezinme bodje (eto eployeye po les troes prumirès djins do suddjonctif): ''dji vén, nos vnans, i vnèt, i '''vegnnut'''; ki dji '''vegne''', ki nos vnanxhe, k' i vnexhe, k' i '''vegnnuxhe'''''. r7jtrv53oym1kd6w99swbryi7vpocl7 0 6396 428220 404601 2026-11-01T10:25:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428220 wikitext text/x-wiki [[File:Bovine verminous haemorrhagic dermatitis beginning nodule.jpg|thumb|pitit clå so li dzo do cô, ki pout souwer tot seu.]] On '''clå d'&nbsp;esté des bovrins''' u '''sonnante dermatite ås viermins''', c'&nbsp;est on sonnant [[clå (del pea)|clå]] ki vént ås [[bovrins|vatches]] di l'&nbsp;[[esté]] (e l' [[Urope]]). Li cåze c'&nbsp;est on fén viermin del nindje des [[fiyaire]]s ki s'&nbsp;pormoenne dins l'&nbsp;coir, et k'&nbsp;on lome '''parafiyaires''' u '''stefanofiyaires'''. ''Les clås d' esté sont diferins des [[Onchocerca ås bovrins|nocrês a Onchocerca]], ki dmorèt dins l' pea, sins djonde li sonk.'' == Senes del maladeye == === Discrijhaedje do clå === Les clås d'&nbsp;esté, come tos les clås, fijhèt må cwand on les pice. Å cmince, c'&nbsp;est des ptits clås, 5 cm lådje, ki s'&nbsp;polnut etrocler po fé des grossès plakes, 10 a 15 cm lådjes. Sovint, ça schôpeye li biesse ki s'&nbsp;va cfroyî après les meurs, les pås, evnd. === Eplaeçmint des clås === * ''Parafilaria bovicola'' si mete so li dzeu do coir. * ''Stenofilaria stilesi'' fwait des clås sol vinte, di l'&nbsp;intrêye del pwetrene disk'&nbsp;al botroûle. * Des côps k'&nbsp;i gn a, les clås d'&nbsp;esté si metèt fok ås tetes. * ''Stenofilaria assamensis'' si mete sol [[warot]] des vatches zebus. * E [[Marok]], les clås d'&nbsp;esté (on n'&nbsp;sait nén å djusse kéne sôre di fiyaire) si metèt pus voltî so li dzo et li dvant do coir: li dzo do cô, les pates di dvant, li vinte. End a cåzu måy sol les coisses, ni l'&nbsp;tiesse, ni les pates di drî. End a pont sol dos. * E [[Djapon]], gn a des ptits clås ki s'&nbsp;metèt totåtoû do muzea. == Cåzes del maladeye == === Vicåreye do viermin === Li viermin fwait (macrofiyaire) pond des oûs avou des ptits djonnes didins (microfiyaires) ki discloyèt dins l'&nbsp;clå. Les moxhes (del sôre ''Musca'' mins eto ''Haematobia irritans'') sont-st assaetcheyes på sonk et på [[sûnaedje]] del playe. Ele raletchèt les oûs. Li rascråwêye moxhe va so ene ôte vatche, raletchî ene playe, u les låmes, et epestiferer cisse deuzinme biesse la. Et tchik et tchak. === Sôres di fiyaires === * ''Parafilaria bovicola'' (li viermin fwait est ene cwatrinne di cm long; les oûs avou les microfilaires muzurèt 45 so 30 μm (micrometes) (e l'&nbsp;Urope, bén studyî el Suwede ey e l' Almagne et l' [[Afrike nonnrece]]). * ''Stenofilaria stilesi'' (ene cénkinne di mm long) (ezès [[Estats-Unis|Stats-Unis]]). * ''Stenofilaria deodesi'' (e l'&nbsp;Azeye). * ''Stenofilaria kaeli'' (e l'&nbsp;Azeye). * ''Stenofilaria assamensis'' (e l'&nbsp;Azeye). == Médiaedje == [[File:Clå d' esté matire divintrinne.jpg|thumb|clå so li djno, ådvins]] * Sacwants ptit clås souwèt tot seu. E l'&nbsp;Almagne, les clås d'&nbsp;estés endè vont tot seus å [[waeyén-tins]]. * On pout operer, tot [[:Wikt:screper|screpant]] totes les mizeres evoye. Mins ça sonne foirt. Cwand on-z arive "a plat", gn a co del matire pus fond; i fåt ralårdji l'&nbsp;operaedje. Si on fwait tchitchî les mannestés, ça mousse foû pa tos ptits trôs, come del poumåde fou d'&nbsp;on tube. Tot l'&nbsp;tins d'&nbsp;l'&nbsp;operaedje, ça sonne foirt. Al fén, i fåt stantchî l'&nbsp;sonk avou des ptits bokets d'&nbsp;wate, metous onk so l'&nbsp;ôte come èn [[:Wikt:eplåsse|eplåsse]], et ki tnèt tot seus cwand l'&nbsp;sonk s'&nbsp;[[:Wikt:egloumyî|egloumeye]]. Fåt on gros moes al playe po s'&nbsp;rifé. * Médiaedje pa des droukes: ** ki touwèt l'&nbsp;viermin: [[ivermectene]] (200 mg å kilo evike), clozanté, [[nitrocsinil]] (20 mg/kg), sordôzaedjes di lvamizole e finbindazole (50 mg/kg). Mins on n'&nbsp;[[:Wikt:adiercî|adiercêye]] s'&nbsp;côp a tchaeke feye. ** ki touwèt les microbes ki rascråwèt les playes la k'&nbsp;les viermins vlèt rexhe do coir (antibiyotikes). == [[Minêyolodjince]] == Les clås d'&nbsp;esté egzistèt pattavå l'&nbsp;Daegn. Bråmint e l'&nbsp;Afrike et dins les ôtes tchôds payis. Mins ossu lon, [[:Wikt:bijhreçmint|bijhreçmint]], kel [[Suwede]] (''Parafilaria bovicola''). End a eto el [[Bulgareye]] El Suwede, c'&nbsp;est tins des tchôds estés ki ça s'&nbsp;voet l'&nbsp;pus sovint. Å Marok, c'&nbsp;est, des anêyes k'&nbsp;i gn a, cwand i ploût bråmint tins des moes d'&nbsp;decimbe a avri. E l'&nbsp;Almagne, les clås d'&nbsp;estés, ki [[:Wikt:sipiter foû|spitèt foû]] e moes d'&nbsp;may, ene troezinne di samwinne après k'&nbsp;on-z a dislaxhî. C'&nbsp;est purade les vatches (u les gayets) ki sont rascråwêyes, nén les [[:Wikt:åmaye|åmeas et åmayes]], nerén les veas. == Lomaedjes del maladeye == Lomaedjes del maladeye dins les [[lingaedjes del daegne]]. * en inglès francès : ''verminous haremorragic dermatitis'' (''Parafilaria bovicola'') * en almand: ''Sommerwunde'' (playe d'&nbsp;esté). * en malaizyin (?) ''cascado'' (''Stenofilaria deodesi''). * en inglès d'&nbsp;l'&nbsp;Inde et d'&nbsp;[[Malaizeye]]: ''humpsore'' (''Stenofilaria kaeli'' & ''Stenofilaria assamensis'') (må d'&nbsp;warot). == Hårdêye difoûtrinne == * {{en}} [https://web.archive.org/web/20070929120518/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/71807.htm Pådje so les clås d' esté dins l' ''Merck Veterinary Manual''] [[Categoreye:Maladeyes des bovrins|Cla d' este]] [[Categoreye:Formagnance|Cla d' este]] [[Categoreye:Filariôzes]] edefvov8taoyhs7nzbyeu8has45x64j 0 6478 427571 422202 2026-10-31T18:50:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427571 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} [[Imådje:somme_wi.jpg|thumb|(2004)]] '''Lucien Somme''' (on scrît eto '''Lucyin''') a skepyî li [[29 d' avri]] [[1932]] a [[Sint-Åbwin]], et mori li [[27 di måss]] [[2012]] a [[Nameur]]. C'&nbsp;esteut on [[scrijheu e walon]], on [[rcwereu sol walon]] et on [[bouteu pol walon]] do payis d'&nbsp;[[Nameur]]. Il a stî rprins dins l' grosse [[antolodjeye da Piron]] eyet l' [[antolodjeye «Scrire»]]. Di s'&nbsp;mestî, il esteut [[cler di notaire]]. Li [[scole di walon d' Nameur]] a prins s' no (2012-2019). == Ouve e walon == Il a scrît aprume des [[arimé]]s, a môde di [[powezeye e walon|powezeye imådjrece]], tot shuvant l' novele môde ki vneut di skepyî après Nameur so les passêyes da [[Jean Guillaume]]. Lucyin Somme aveut moussî ås [[Relîs Namurwès]] 1963. Bénrade, i va divni li droet bresse da [[Lucien Léonard]], et l'&nbsp;aidî a ramexhner l'&nbsp;[[antolodjeye «Fleurs dialectales»|antolodjeye “Fleurs dialectales”]] (1974). I dvént prezidint des Relîs Namurwès e 1986, et cmincî a-z adjinçner des scoles di walon (1995). [[Imådje:Somme.gif|thumb|L. Somme té k' veyou dins [[Rabulèts]]]] [[Image:Somme Lucien Hu 2005.jpg|thumb|a l' djournêye so les lives e walon di Hu e moes d' måss 2005]] Termetant, i boute so on rarindjmint alfabetike do motî walon ideyolodjike da [[Lucien Léonard|Léonard]], ki c'&nbsp;esteut målåjhey d'&nbsp;î cweri après åk. Et ci serè li [[Motî da Somme|“Live di mots d'&nbsp;après Nameur et avårla”]] (1997), li prumî gros motî walon avou on no e walon. Si l' [[Chantal Denis]] l' a coplé po cist ovraedje la, el va rtriper tot l' aidant a-z è rexhe avou si prôpe [[franwal di Nameur]]. I scrît u redjårber kékès [[pîces di teyåte]]. Ene di zeles ''[[Andjele (teyåte)|Andjele]]'', c' est ene pîce a mierdjin (avou on seu djouweu d' role), ene sacwè foû målåjhey a rprezinter. Il a radapté e walon "Come el sospir" da [[Robert Lamoureux]]. Moussî a djonds pîs e 21inme sieke, avou l'&nbsp;idêye kel walon î a co ene plaece, po raconter kimint çk'&nbsp;on-z î vike, vo l'&nbsp;la, ki s'&nbsp;mete a scrire tote ene riguilete di [[roman]]s, onk pa an, et ki vont rascode des pris totavå. I seront-s eplaidîs, a conte d' oteur, dins l' [[coleccion Somme-Denis]]. I cwitrè l' posse di prezidint des R.N. e 2006. Il esteut eto [[SLLW]]-î . == Sacwants [[live e walon|lives]] da Lucyin Somme == [[Imådje:somme_veye_djin_wi.jpg|thumb|120px|prumire pådje (dicåçtêye) di “Veye di djin”]] * [[Veye di djin (arimés)|Veye di djin]] (1968) * [[On djoû nûlêye, on djoû solea]] (2001) * [[Tereze (roman)|Tereze]] (2002) * [[Charlote.com (roman)|Ch@rlote.com]] (2003) * [[Li dierin des catîs (roman)|Li dierin des catîs]] (2003) * [[Li tåvlêye do diåle (roman)|Li tåvlêye do diåle]] (2005) * [[Djan-Leu (roman)|Djan-Leu]] (2006) * [[L' anêye des cwate soleas (roman)|L' anêye des cwate soleas]] (2007) * [[C' est l' veye do monde (roman)|C' est l' veye do monde]] (2008) * [[Et noste ôrlodje ki tournéve sote (roman)|Et noste ôrlodje ki tournéve sote]] (2009) * [[L' efant d' èn ôte (roman)|L' efant d' èn ôte]] (2010) == Li walon da Lucyin Somme == Dins ses prumîs scrîts, i shût l' accint d' [[Sint-Åbwin]], metou sol limotche do [[walon do Mitan]] et do [[walon do Coûtchant|Coûtchant]]. Metans, les [[cåzeu (codjowaedjes)|cåzeus]] di l' [[indicatif prezintrece]] sont codjowés avou l' [[cawete di codjowaedje|cawete]] ''-ons''. Tot-z adjinçnant si live di mots, i voet bén ki l' walon d' Nameur et d' avårla doet esse recorinné purade so Nameur. Insi, i radjoute ås infinitifs da Léonard les fômes di Nameur : [[Prumire_troke_di_viebes_e_walon|prumire troke di viebes]] avou l' cawete -er (cawete -è dins l' [[Motî da Léonard]]; [[Deuzinme_troke_di_viebes_e_walon|deuzinme troke]] avou l' cawete -î (cawete -i après Dinant). E 2006, i va sotni li pordjet d' [[Ehåyî walon do Mitan|ortografeye unifieye do Payis d' Nameur]] da [[Chantal Denis]]. == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} * {{Wikisourd-sicrijheus}} * [http://rifondou.walon.org/somme_lucien.html Si pådje so l' Aberteke] (e walon) * [https://web.archive.org/web/20070104013450/http://users.skynet.be/sllw/somme.html Si pådje sol waibe di l' SLLW] (e francès) [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Somme]] [[Categoreye:Ricwereus sol walon|Somme]] [[Categoreye:Bouteus pol walon|Somme]] [[Categoreye:Relîs namurwès|Somme]] [[Categoreye:Diccionairîs do walon|Somme]] [[Categoreye:SLLW|Somme]] hz3n3vv626ma6q7d7yv094zl45exntm 0 6507 427930 420093 2026-10-31T20:04:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427930 wikitext text/x-wiki Ene '''cossoune'''<ref>calcaedje di francès «''consonne''», avou l' [[betchete co-]] et on bodje vinant do rfondaedje sorwalond do viebe [[Wikt:souner|souner]].</ref> (pacô ene '''''consonante''''', '''cossounante''', '''''cossonante'''''.<ref>Calcaedje di l' inglès «''consonant''», opôzé a «sonante» po «voyale», atåvlé pa [[Roger Viroux]] ([[anêyes 1990]]), mins nén rprins divins les [[motîs do walon]]; si rtrouve pacô dins des scrîts do [[Walon do Mitan|Payis d' Nameur]].</ref>), c' est ene sôre di [[lete]], ki rind on son del vwès, k' est espaitchî d' rexhe foû do gozî u del boke, et ki va fé l' atake u l' coron del [[sillabe]]. L' ôte sôre di lete si lome [[voyale]]. == Mwaissès dnêyes == {{Listen|filename=Wa Dawagne sounantes cossounantes.ogg|title="Cossounes et voyales"|description=(idêyes da Joseph Dawagne)}} C' est les cossounes ki fôrmèt li vraiye tcherpinte des [[mot]]s. Les prumîs [[alfabet]]s ni scrijhént ki les cossounes (c' est co l' cas dins li scrijhaedje [[arabe]] des [[live (po lére)|lives]] et des [[gazete]]s. E walon, gn a cåzu måy [[rîle des troes cossounes|troes cossounes ki s'&nbsp;shuvèt]]. Les [[halcrosse cossoune|halcrossès cossounes]], c' est des cossounes ki n' si prononcèt nén. Les [[displouctaedje des trokes di cossounes å coron|tcheyantès cossounes å coron]], c' est des cossounes etimolodjikes ki n' si rtrovèt nén å coron d' on mot, mins rispitèt dins s' parintêye. Li minme piceure si rtove dins les [[codjowaedje do walon|codjowaedjes]] et dins l' [[aparintaedje]]. Les [[displouctaedje des trokes di cossounes divintrinnes|tcheyantès cossounes å mitan]], c' est des cossounes etimolodjikes ki n' si rtrovèt nén å mitan d' on mot. Minme sistinme eto dins les [[codjowaedje do walon|codjowaedjes]] et dins l' [[aparintaedje]]. == Sôres di cossounes == === Vuzlêyes et divuzlêyes === {| border="1" align="center" cellspacing="0" |- | '''[[vuzlêye cossoune]]''' || b || d || dj || g || j || jh || v || z |- | '''[[divuzlêye cossoune]]''' || p || t || tch || k/c || ch || xh || f || s/ss/c/ç |} I gn a eto deus '''[[dimeye cossoune|dmeyès cossounes (ou ''dmey-voyales'')]]''': '''y''' (sicrît '''i''' pa dvant ene voyale ôte k'&nbsp;on '''i'''/'''î''') eyet '''w'''. Eyet ossu des ôtès cossounes ki n sont ni des deurès cossounes ni des doûcès cossounes: '''h, l, m, n, r'''. === Spepieus clasmint === ==== cossounes cloyreces ==== Les [[cossounes cloyreces]]<ref>Noûmot do walon (come les cis d' après) atåvlés cial so Wikipedia e 2024</ref> (fr. ''occlusives'') sont obtinowes tot cloyant l' boke a ene metowe plaece, divant di rleyî passer l' air. {| border="1" align="center" cellspacing="0" |- | vuzlêyes || [[son B|b]] || [[son D|d]] || [[son G|g]] |- | divuzlêyes || [[son P|p]] || [[son T|t]] || [[son K|k/c (divant a, o, u ou ôte cossoune)]] |} Les cloyreces naziåles sont eto metowes avou les cloyreces. ==== cossounes froyreces u risserreces ==== Les [[cossounes froyreces]] (fr. ''fricatives'') u risserreces (fr. ''constrictives'') sont obtinowes tot leyant passer ene miete d' air dins on serant passaedje inte les lepes, les dints, li linwe et l' palå (tchaeke di zeles avou ene piceure diferinne). {| border="1" align="center" cellspacing="0" |- | vuzlêyes || [[son V|v]] || [[son Z|z]] || [[son J|j]] || [[axh-låte]] |- | divuzlêyes || [[son F|f]] || [[son S|s/ç/ss/c (divant i et e)]] || [[son CH|ch]] || [[ixh-låte]] |} ==== cossounes afroyreces ==== Les [[cossounes afroyreces]] c' est des k' atakèt come cloyrece et ki finixhèt come froyrece. E walon – come e-n [[inglès]] — c' est aiwdirotchmint on seu [[foninme]]. Ci n' est nén l' cas dins tos les lingaedjes.<ref>{{en}} [[:en:Affricate|sol Wikipedia inglès]].</ref> {| border="1" align="center" cellspacing="0" |- | vuzlêyes || [[Son DJ|dj]] |- | divuzlêyes || [[Son TCH|tch]] |} Des trocletes di sons come dins DZ (pidza), TS (petsales) sont pacô loukeyes come des afroyreces. ==== shoflêye cossoune ==== Çou k' on lome li shoflêye cossoune (fr. ''aspiré''), c' est l' [[H prumrece]], obtinou tot shoflant d' l' air foû des peumons tot rastroetixhant l' [[larink]]. C' est ene [[cossoune risserrece goidjrinne divuzlêye]] ==== cossounes naziåles ==== Les cossounes naziåles fijhèt djouwer les fosses do nez. Asteure, ele sont metowes avou les cloyreces et sont tertotes vuzlêyes.<ref>{{fr}} [[:fr:Consonne occlusive|sol Wikipedia francès]]</ref> I s' adjixh di: * [[son m|m]] * [[son n|n]] * [[son gn|gn]] * [[son ng|ng]] ==== Les R ==== Li R, c' est ene cossoune a pårt, veyanmint k' i pout esse prononcî di diferinnès façons pa tchaeke cåzeu. Gn a : * li [[R copetrin]] (fr. ''R apical'') ki pout esse [[rôlé R|rôlé]] (fr. ''vibré'', ''roulé'') (sol Wiccionaire, e-n [[AFE]]; /r/) u rouxhyî (fr. ''dévibré'') (sol Wiccionaire, e-n [[AFE]]; /ʀ/). * li [[R ålwetrin]] (fr. ''R uvulaire'') pus tipike do francès.<ref>[[Léon Warnant]], ''[[Études phonétiques sur le parler wallon d'Oreye]]'' p. 97.</ref> I shonne ki l' prononçaedje do R ride cåzu otomaticmint del prumire sôre viè l' troezinme dins les djermêyes k' ont aprins l' francès a scole estant tot djonnes.<ref>Rimarke da [[Pire Otdjåke]], ki s' pa rôléve foirt les R, et ki ses efants walon-cåzants ni fjhèt pus.</ref> == Les deus sôres di cossounes et l' ôrtografeye do walon == E walon, on wangne di saveur ricnoxhe les doûcès cossounes, ca ele sont foirt consecantes pol fonolodjeye: ele s'&nbsp;adeurixhèt cwand k'&nbsp;ele sont å coron d'&nbsp;on mot; et ele ralonguixhèt tofer li voyale ki s'&nbsp;trouve pa dvant (såf si c'&nbsp;est on "o"). * [[adurixhmint des cossounes å coron]] u [[divuzlaedje des cossounes å coron]]: prononçaedje d'&nbsp;ene doûce cossoune metowe al fén des mots come li deure cossoune adjermalêye. Metans: ''dj'' si prononce ''tch'': rodje, bladje, araedje si vont prononcî ''rotche, blatche, araetche''. Po rtrover l' sicrîte cossoune, i s' fåt dimander s' i gn a des ôtes del minme famile ki s'&nbsp;prononcèt avou "dj": "rodji, araedjî, bladjot". * [[disfaflotaedje]] di sacwantès longuès voyales divant des doûcès cossounes eyet li R: çou ki fwait k'&nbsp;i gn a nén mezåjhe di scrire on tchapea so les a,e,i,u pa dvant ene doûce cossoune. Metans: ''Lidje'' est prononcî avou on longou i: ''Lîtche'', scrire => ''scrîre''. == Mots avou ene sibarante deure cossoune e walon == * [[Wikt:sonk|sonk]] (F. ''sang''): [[Wikt:sonkenaiwe|sonkenaiwe]]. * [[Wikt:keute|keute]] (F. ''coude''): [[Wikt:askeuter|s' askeuter]] (pôreut vni direk do latén ''cubitus''). * [[Wikt:haminte|haminte]] (li scrijhaedje [[sistinme Feller|Feller]] est "haminde" avou on D d' [[forcoridjaedje]]): nou parint avou D. * [[Wikt:drouke|drouke]] (F. drogue): a pårti do parint [[Wikt:droucter|droucter]] * [[Wikt:fouke|fouke]] * [[cawete -oke]] : [[Wikt:asterloke|asterloke]] == {{HDVs}} == * [[Vuzlêye cossoune]] * [[Divuzlaedje des cossounes å coron]] * [[Displouctaedje des trokes di cossounes å coron]] * [[Displouctaedje des trokes di cossounes divintrinnes]] * [[Djermalance]] * [[Assimilaedje]] == {{HDs}} == * [https://web.archive.org/web/20120118145746/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node20.html Les cossounes do walon] (e francès, dins l' grosse croejhete da Hendschel) * [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=2587 Fi sol djåspinreye "Berdelaedje" so les noûmots pol rindjmint des cossounes] (e walon) == Sourdant == [[Categoreye:Sons et letes do walon]] [[Categoreye:Fonetike]] [[Categoreye:Cossounes|*]] l9equxqy8bimyv2ko1x6d60g0i6tmco 0 6626 427711 426313 2026-10-31T19:13:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427711 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Wa mots avou å JP Pirson.ogg|thumb|sacwants mots rfondous avou l' betchfessî å et prononcîs avou l' [[son å]]]] [[Imådje:Ave_et_Auve_plake.jpg|thumb|li dobe prononçaedje est rilevåve dins l' no e francès do viyaedje d' [[Åve-el-Fåmene]] (''Ave-et-Auffe'')]] [[Imådje:Plake Brå-dlé-Lierneu.jpg|thumb|Bra si prononce cial ''Brâ'', mins po [[Brå-dlé-Libråmont]], c' est ''Brau'']] Li '''betchfessî å''', c' est on [[betchfessî scrijha]] ki si scrît avou l' [[lete Å]]. C' est onk des prumîs betchfessîs do [[rfondou walon]], avou l' [[betchfessî ô]], la k' il estént ddja cåzu decidés dins l' [[Franwal Walo +]] == Prononçaedjes == === Prononçaedje «å» (/ɔː/) === * [[Wikt:å|'''å''']] {{odio|Wa å.ogg|lang=wa}} ** [[Wikt:å|å]]: di set eures '''å''' matén disca nouv eures al nute li magazin esteut drovou {{odio|Wa di set eures å matén disca nouv eures al nute li magazin esteut drovou.ogg|lang=wa}} * [[Wikt:florixhåjhe|florixh'''å'''jhe]] {{odio|Wa florixhåjhe.oga|lang=wa}} * [[Wikt:ålwetrin|'''å'''lwetrin]] {{odio|Wa ålwetrin.ogg|lang=wa}} * [[Wikt:vårén|vårén]]: di fé bodjî s' paltot a ç' ''v'''å'''rin'' la {{odio|Wa a fé bodjî s' paltot a ç' vårén la.ogg|lang=wa}}<ref>boket d' fråze do ratournaedje del fåve [[Li bijhe et l' solea]] pa [[André Mottet]].</ref> * [[Wikt:råyeu|r'''å'''yeu]] d' [[Wikt:clå|cl'''å'''s]] dins les årmås {{odio|Wa on råyeu d' clås dins les årmås.ogg|lang=wa}}; u: on [[Wikt:råyeu|r'''å'''yeu]] d' [[Wikt:årmås|'''å'''rm'''å'''s]] {{odio|Wa on råyeu d' årmås.ogg|lang=wa}} ([[spot des dmorants|spot]] des djins d' [[Serè]], prononcî come e l' Hesbaye). === Prononçaedje «â» (/aː/) === * [[Wikt:Brå|Brå]]: ''Br'''â''''' {{odio|Wa-fel Brâ wa Brå.ogg|lang=wa}} * [[Wikt:Mådindje|Mådindje]]: ''M'''â'''dindje'' {{odio|Wa Mådindje.ogg|lang=wa}} * [[Wikt:tåye|tåye]]: ''t'''â'''ye'' {{odio|Wa-fel tâyes wa tåye.ogg|lang=wa}} * [[Wikt:å|å]]: i vénrè '''''â''''' matén {{odio|Wa-fel â wa i vénrè å matén.ogg|lang=wa}} * [[Wikt:såreut|såreut]]: al difén el bijhe a dit k' elle èn ''s'''â'''réve'' {{odio|Wa-fel al difén el bijhe a dit k' elle èn såreut wa-fel sâréve.ogg|lang=wa}} * [[Wikt:råyeu|r'''å'''yeu]] d' [[Wikt:clå|cl'''å'''s]] {{odio|Wa-fel râyeû d' clâs.ogg|lang=wa}} ([[spot des dmorants|spot]] des djins d' [[Serè]], come dit a Serè minme). === Prononçaedje «au» (/oː/) === Li scrijha «au» est rprins do sistinme [[Feller-Léonard]] * [[Wikt:åbe|åbe]]: ''on-'''au'''be'' {{odio|Wa (èn) åbe.ogg|lang=wa}} * [[Wikt:kixhåde|kixhåde]]: ''kich'''au'''de'' {{odio|Wa kixhåde wa-fel kichaude.ogg|lang=wa}} * [[Wikt:dicåce|dicåce]]: ''dic'''au'''ce'' {{odio|Wa-fel dicauce dicåce.ogg|lang=wa}} * [[Wikt:a pîs dschås|a pîs dschås]]: ''a pîs dch'''au'''s'' {{odio|Wa-fel a pîs dchau a pîs dschås.ogg|lang=wa}} * [[Wikt:råyeu|råyeu]] d' [[Wikt:clå|clås]] dins les [[Wikt:årmå|årmås]]: ''in r'''au'''yeû d' cl'''au'''s dins les '''au'''rm'''aus''''' {{odio|Wa-fel rauyeû d' claus dins les aurmaus.ogg|lang=wa}} ([[spot des dmorants|spot]] des djins d' [[Serè]], come i sereut rprononcî après Nameur u l' [[Årdene nonnrece]]). === Prononçaedje «ôⁿ» (/õ/) === * [[Wikt:vicåreye|vicåreye]]: li pus bea des cados, l' amour ki candje li ''vic'''ôⁿ'''rèye'' {{odio|Darras wa vicåreye wa-fel vicônrèye.ogg|lang=wa}} (tchanté pa [[Jean-Pierre Darras]]) * [[Wikt:råtchåd|råtchåd]]: avou leus vîs ''r'''ôⁿ'''tch'''ôⁿ'''s'' {{odio|Lefebvre wa råtchåd wa-fel rôntchôn.ogg|lang=wa}} (tchanté pa [[Jacques Lefebvre]]) === Prononçaedje «an» (/ã/) === * [[Wikt:Wåtche|Wåtche]]: ''W'''an'''tche'' {{odio|Wa-fel Wantche Wåtche.ogg|lang=wa}} * [[Wikt:håvurna|håvurna]]: ''h'''an'''vèrnau'' {{odio|Wa-fel hanvèrnau wa håvurna.oga|lang=wa}} * [[Wikt:Måmdiy|Måmdiy]]: tier di ''M'''an'''.m'dîy'' {{odio|Wa-fel Tier dè Manmdîy wa Tier di Måmdiy.ogg|lang=wa}} === Prononçaedjes pus courts === Li longueur pout baxhî dins sacwants mots, aprume dizo spotchance do francès, k' a on prononçaedje court po les minmes mots calkés do walon (''Libr'''a'''mont'', di [[Wikt:Libråmont|Libr'''å'''mont]]). * [[Wikt:wårder|wårder]]: ''wârder => w'''a'''rder'' {{odio|Wa-fel warder wa wårder.ogg|lang=wa}} * [[Wikt:tchabårer|tchabårer]]: ''tchabaurer => tchab'''o'''rer'' {{odio|Wa-fel tchaborer wa tchabårer.ogg|lang=wa}} == Sourdants etimolodjikes do betchfessî å == === Cas erîlés a pårti do stok etimolodjike === Fonolodjicmint, li betchfessî å pout esse riwaitî come li rashiaedje d' on [[foninme]] do walon, ki provént d' on stok latén, pu rålmint tîxhon di ces sôres cial : * shuvion A + L u R + cossoune : ** latén "''calce''" => [[Wikt:tchåsse 2|tchåsse]] ** tîxhon "''bald''" => [[Wikt:både|både]], [[Wikt:bådet|bådet]] ** latén "''arbolum''" => [[Wikt:åbe|åbe]] ** latén "''carnus''" => [[Wikt:tchå|tchå]] ** gayel "''carro''" => latén "''carrus''" => [[Wikt:tchår|tchår]] ** latén "''tabula''" => [[Wikt:tåve|tåve]] * Cawetes latenes ''-ala'' et ''-alis'' ** latén "''scala''" => [[Wikt:schåle|schåle]] ** latén "''canalis''" => [[Wikt:tchenå|tchenå]] * shuvion A + M + Cossoune ** tîxhon : "''brambasia''" => [[Wikt:frambåjhe|frambåjhe]] ** latén : "''mansionen''" => [[Wikt:måjhon|måjhon]] * shuvion A + S + Cosoune ** latén "''pascha''" => [[Wikt:Påke|Påke]]<ref>Bråmint des egzimpes ont stî poujhîs dins "''Toponymie de Smuid et de Transinne''", memwere da Catherine Klepper a l’ ULB e 1997, p. 12.</ref> Portant, ls minmes bodjes etimolodjikes polèt aveur [[fornaiviaedje linwistike|fornaivyî]]. Insi : * "''caldus''" a dné "[[Wikt:tchåfer|tchåfer]]" et [[Wikt:kixhåde|kixhåde]], mins eto [[Wikt:tchôd|tchôd]], [[Wikt:tchôdire|tchôdire]], [[Wikt:schôder|schôder]] ([[betchfessî ô]]), [[Wikt:tcholeur|tcholeur]]. * "''altus''" a dné [[Wikt:håssî|håssî]] ([[Wikt:håsse 2|håsse 2]], [[Wikt:rahåsse|rahåsse]]), mins eto [[Wikt:hôt|hôt]], [[Wikt:hôteur|hôteur]] === Ortografiaedje d' èn accint === Divant R, li A divént åjheymint long e walon ("â", "å" u "ô"). On a pacô ricnoxhou cist accint la come on betchfessî. * [[Wikt:årtisse|årtisse]], [[Wikt:årmêye|årmêye]] * [[cawete -åcion]] * [[cawete -ål]] Mins des ôtes côps, on n' ritént nén l' accint : * [[Wikt:sotane|sotane]], [[Wikt:dwane|dwane]], [[Wikt:dwanî|dwanî]] (sotåne, douwåne après Lidje) === Cas a pårt === Les mots ki shuvnut n' egzistèt nén a Lidje dizo l' ortografeye "å". * [[Wikt:pår|pår]] : latén ''per'' k' a dné ''pâr'' dins l' Eter-Sambe -et-Mouze et a Vervî (pa des voyes diferinnes), ''pôr'' a Lidje et ''por'' di [[Hu]] a [[Måmdey]] ([[sipårdaedje del pitite banane]]). == Istwere do betchfessî å == === Eployaedje e sistinme Feller === [[Imådje:Lete a-tchapea Lidje 1757.jpg|thumb|300px|pådje do motî da Cambresier ki mostere les deus sôres di scrijhaedjes pol Payis d' Lidje e 1757]] Il esteut eployî dins l'&nbsp;sistinme di scrijhaedje [[sistinme Feller|Feller]] po, teyoricmint, riprezinter on son a mitan vôye inte /ô/ eyet /â/, tipike di sacwantès coines del [[Hesbaye]]. Mins, dins l'&nbsp;pratike, c'&nbsp;est eployî po les pårlers d'&nbsp;Lidje ossu bén po /ô/ (a [[Lidje]]) ki po /â/ (a [[Serè]]). Insi, i sierveut ddja d' betchfessî scrijha sins l' dire, dins ene sôre di [[rifondaedje d' ene langue|rfondaedje]] naturel. Sorlon les rawetes do [[motî da Cambresier]] (1757), i shonne k'&nbsp;å 18inme sieke, li prononçaedje li pus corant a Lidje di l'&nbsp;oyon "å" esteut "â" (dins l' imådje ''[[Wikt:brå|brå]], [[Wikt:bråcler|bråcler]], [[Wikt:bråyete|bråyete]], [[Wikt:breyåd|breyåd]]''). A [[Limbôr]], a l'&nbsp;Ess di Lidje, l'&nbsp;oyon est scrît come e 20inme sieke a Nameur (au). On scrît sifwaitmint "â", å minme moumint, dins l' [[teyåte lidjwès (operås)|teyåte lidjwès]] (1756-1757). Li prononçaedje ålwetrin, a môde daenwesse, ni datreut ki do [[19inme sieke]] a [[Lidje (veye)|Lidje minme]]. Å 20inme sieke, i s' rescontréve, a l'&nbsp;Ouwess di Lidje, disk'&nbsp;a [[Hu]] et [[Hanut]]. A Nameur, c' est [[Jean Guillaume]], tot carwaitant l' [[Motî da Léonard]] avou [[Lucien Léonard|si oteur]], ki lyi fjha riscrire avou "au" tos les mots k' alént esse rifondous avou l' betchfessî å. Les ôtes sicrijhaedjes "au" (''tchaud'', ''aute'', on ''pau'', on ''trau'')<ref>[[Wikt:tchôd|tchôd]], [[Wikt:ôte|ôte]], on [[Wikt:pô|pô]], on [[Wikt:trô|trô]].</ref> , ki corespondèt å [[betchfessî ô]], serént scrîts avou "ô". Les [[Relîs namurwès]] alént bénrade accepter cisse rîle la. === Eployaedje e rfondou walon === E 1992, avou l' [[Motî Walo +]], on s' rinda conte ki bråmint des mots des cwate coines del Walonreye estént les minmes, a pårt on prononçaedje d' ene longue voyale, ki pleut esse â, å (ålwetrin) u ó. C' est tot naturelmint k' on-z atåvla di scrire tos ces mots la avou l' lete å, k' aparexheut come oridjinåle, et ki mostréve li pus pwès do lidjwès dins li [[rfondou walon]]. Li [[betchfessî å]] aveut vnou å monde. Li lete Å fourit acceptêye come sicrijha do rfondou å [[raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje]] e 1996. Elle est eployeye e come betchfessî scrijha, avou les minmès valixhances k'&nbsp;elle a po do bon dins les pårlers lidjwès. Ele riprezinte çou k'&nbsp;est scrît dins les scrijhaedjes coinreces come ''â'', ''å'', ''ô'', ''au''. A cåze di si eployaedje e rfondou, li betchfessî å va esse ricnoxhou totavå come sene ortografike do walon. [[Imådje:abole-unicode.gif|center|framed|Dispu 2002, li å est ricnoxhou eternåcionålmint come on sene ortografike do walon <small>(saetchî foû do live eplaidî på Consorciom Unicôde, 2002).</small>]] === Istwere des foninmes ki s' vont scrire avou l' betchfessî å === Li troke latene "al" + Cossoune" (come dins "''palma''" ([[Wikt:påme|påme]]), "''salvu''" ([[Wikt:såf|såf]])) va divni [ó] (long O) e francès ey dins ene grande sitindowe des [[accints do walon]]. Li troke a passé "al" a "aw" do [[7inme sieke]] å [[10inme sieke]]. Cisse troke la va divni "ó" do [[14inme sieke|14inme]] å [[16inme sieke]].<ref>[[Live_da_Remacle_sol_datåcion_des_mots_walons_di_dvant_1600|''La différenciation dialectale en Belgique romane avant 1600'']] p. 38.</ref> Dins l' [[payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|payis d' Lidje]] et l' ci d' [[Bastogne]], cisse troke la va divni soeye-t i "â", soeye-t i "å" [à:]. Ci candjmint la est ddja bén la dispu l' [[11inme sieke]], come on l' voet pa des "o" metous dins les [[scrîta|vîs scrijhas]] po des bodjes laténs avou "a" * ''Soseis'' (1064) po [[Wikt:Sosoye|Sosoye]] (la ki l' bodje est dandjreus [[Wikt:så|så]], latén "''salice''. * ''Giv'''o'''fosse'' (deuzinme mitan do 12inme sieke) po [[Wikt:Tchvåfosse|Tchvåfosse]].<ref>[[L. Remacle]], ''Différentiation'', come cial ådzeu, p. 41.</ref> == Mapes ALW a corwaitî == Sacwants mapes [[ALW]] vont mostrer on spårdaedje classike des disfondowes: * [[Wikt:tchår|tchår]]: [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=1&alw_page=96 Mape '''1''' 12] * [[Wikt:clå|clå]]: [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=1&alw_page=114 Mape '''1''' 21] * [[Wikt:tchåsse#Etimolodjeye 1|tchåsse]]: [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=1&alw_page=102 Mape '''1''' 15] On les pout rtrover, maxhî avou les cenes do [[betchfessî sch]] dins l' mape di [[Wikt:schåle|schåle]] [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=1&alw_page=134 ALW '''1''' 31] Dins l' cene di [[Wikt:håye|håye]], li cogne «â» est sorriprezintêye; les dnêye sont maxheye ås cenes do [[H prumrece]]: [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=1&alw_page=172 ALW '''1''' 50] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/cours/nl-abole.html Sicole do Noû-Lovén sol betchfessî å] (so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]]) * [http://rifondou.walon.org/sicole/29.html Sicole po ls efants sol betchfessî å] (so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]]) * [http://lucyin.walon.org/livreye/aurmonijhaedje.html#au Teyoreye sol betchfessî å] (so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]])e francès) * [[Wikt:Categoreye:Mots avou l' betchfessî å|Mots avou l' betchfessî å dedja studyîs sol Wiccionaire]] * [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=7527#7527 Bae di dvizes so les disfondowes avou «ê»] == Sourdants & pî-notes == {{Commonscat|Pronunciation of Walloon words standardized with diasystem å|des eredjistrumints di mots avou l' betchfessî å}} [[Categoreye:Betchfessîs scrijhas|A]] [[Categoreye:Sons et letes do walon]] ofexe8yzbgb26pmb2qlbv8h6f5ecwqe 0 6961 427815 381115 2026-10-31T19:30:23Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427815 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Augustus Bevilacqua Glyptothek Munich 317.jpg|vignette|„Augustus Bevilacqua“ (45-50 après Dj-C.)]] L' Impreur '''Ågusse''' (''Caius Octavius'', poy ''Caius Julius Caesar Octavianus Augustus'', poy ''Imperator Caesar Divis Filius Augustus''), esteut d' aprume lomé '''Octåve''' poy '''Octåvyin''', i vna-st å monde e [[-63|63 dvant Dj-C.]] eyet mori e [[14]] après Dj-C., ci fourit li prumî [[Djivêye des impreurs romins|impreur romin]]. == Biyografeye == C'&nbsp;esteut li ptit-neveu da [[Djule Cezår]], ki l'&nbsp;va adopter. Après l'&nbsp;moudraedje da Cezår, Ågusse moenne li payis avou [[Mår Antoenne]] eyet [[Lépide]], ki fjhèt a zels troes li [[triyumvirat|deuzinme Triyumvirat]]. Après aveur wangnî siconte di [[Mår Antoenne]] al [[batreye d' Actium]] e [[-31|31]] divant Dj-C., i prinda tot l' povwer eyet divni li prumî impreur romin e [[-27|27]] divant Dj-C. cwand l' Senat romin li dene li tite d' Ågusse (''Augustus''). Ci tite la est ene miete a pårt. D'&nbsp;après l'&nbsp;uzance rominne, c'&nbsp;est on no metou ki s'&nbsp;vént radjouter å no d'&nbsp;on djenerå k'&nbsp;a stî wangneu ey agrandi l'&nbsp;teritwere di Rome, et sovint ci no metou la est basti sol no do peupe k'&nbsp;a stî vincou. Insi par egzmpe På-Emile riçujha l'&nbsp;no di ''Macedonicus'' après k'&nbsp;il ourit concwis li Macedwene. Mins, adon k'&nbsp;ces nos metous la estént peurmint layikes, li mot ''Augustus'' n'&nbsp;esteut normålmint eployî k'&nbsp;po les dius. Çoula vout dire ''li ci k'&nbsp;acrexhe''. Avou ç'&nbsp;tite la on djheut do côp k'&nbsp;Octåve esteut l'&nbsp;ci k'&nbsp;acrexheut sins djoke l'&nbsp;''agger publicus''. [[Categoreye:Impire romin|Agusse]] [[Categoreye:Impreur romin|Agusse]] [[Categoreye:Rilomés Romins|Agusse]] b2j9rjz6rs0l422n180idp9dx8cj3vo 0 7107 427406 418987 2026-10-31T18:29:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427406 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Pomnik ofiar II wojny swiatowej w Konskowoli.JPG|vignette|Caliguluk, si trovant a [[Końskowola]], po rinde bon dvwer ås cis k' avént morou, tins di l' ocupaedje på [[Troezinme Reich]]<nowiki/>e l' [[Pologne]].]] Li '''deuzinme guere daegnrece''' u '''guere di 1940-1945''', k' on lome eto li '''guere di cwarante''', c' est ene guere k' a cmincî li [[1î d' setimbe]] [[1939]] cwand l' [[Almagne]] a abroké sol [[Pologne]]. El Beldjike kiminça adon çou k' on loma "li drole di guere" : on ratindeut k' les Almands arivénxhe, avou l' idêye k' on lzî fotreut ene rude petêye, copurade avou les fôrts do payis d' Lidje. "''Ében-Emael : imprenable !''" ("[[Ebem-Emål]], impossibe del prinde !"), end alént i les oficîs.<ref>[[W. Bal]], divins [[Warum Krieg ? (sovnances)|Warum Krieg ?]].</ref> El [[Walonreye]], elle a cmincî li [[10 di may]] [[1940]], on vinrdi d' [[Pintcosse]]. C' est l' kiminçmint del [[campagne des 18 djoûs]], ki s' atcheva, dabôrd, li [[28 di may]]. Li [[Troezinme Reich]] a marké cisse guere ci avou les camps d' rashonnaedje, come el ci di [[Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof|Natzweiler-Struthof]]. Li dierin ratacaedje des Almands [[Ofinsive da Von Rundstedt]], fourit laide pol Walonreye. Li guere di 40 fourit tote fwaite li [[9 di may]] [[1945]], cwand l' Almagne sina si rindaedje (mins ezès payis occidintås on fiestixh purade li 8 di may, la ki l' rindaedje a stî siné avou ls aloyîs). Dins ses cåzes, et dins ses bateus, li guere di 1940-1945 est raloyeye al [[guere 1914-1918]]. Inte les deus, c' est çou k' on lome l' [[Eter-deus-gueres]]. == Aprestaedjes del guere == On fjheut "serer" les voyes (et les tchmins d' fier) avou des grossès bayes d' acî a rôletes. == Li rhoucaedje des CRABs == {{Lka}} [[CRAB]] == Egzôde di 1940 == {{Lka}} [[Egzôde di 1940]] == Walons e l' Almagne == === Les prijhnîs d' guere === Gn ourit 70.000 Bedjes prijhnîs d' guere, et ladvins, 67.500 [[peupe walon|Walons]]. Les Almands avént-st enondé ene politike raecisse, tot fjhant bebele ås [[peupe flamind|Flaminds]] k' avént on lingaedje pus addé l' almand. === Les ovreus al Werbestele === {{Lka}} [[Werbestele]] Bråmint des omes divént aler ovrer dins les oujhenes e l' Almagne, ça s' loméve li [[Werbestele]]. === Les Walons anecsés === Li [[18 di may]] [[1940]], les [[payis redîmés]] sont anecsés pa l' Almagne. Les djonnes d' avår la, inte di zels les djins di l' ancyinne [[Walonreye prûssyinne]] divèt moussî dins l' årmêye almande. == Sacwantès batreyes et operåcions del guere di 40 == * Li Batreye di [[Djiblou (veye)|Djiblou]]. * L' [[Operåcion Torch]]. == Lives et racontaedjes sol guere di 40 e walon == * [[Sôdård di 40]] ([[Louis Sohy]]). Tot l' live si passe dins on stalak. * [[Li curé d' Såtô (roman)|Li curé d' Såtô]] ([[Auguste Laloux]], passaedje). * [[Èn Årdinwès foû di s' payis (otobiyografeye)|Èn Årdinwès foû di s' payis]], ([[Arthur Schmitz]], tôme 1, ki s' passe dins ene oujhene e-n Almagne la k' i boutéve pol [[Werbestele]]). * [[Louwis d' emon l' Pitchou (roman)|Louwis d' emon l' Pitchou]] ([[Henri Matterne]], 2012) == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/guere40-45.php Pådje des scrijhaedjes e walon sol guere di 40] == Sourdants == <references/> {{Commonscat|World War II|l' deuzinme guere daegnrece}} [[Categoreye:Guere di 1940-1945|*]] [[Categoreye:Istwere di l' Urope]] [[Categoreye:Istwere del Beldjike]] [[Categoreye:Istwere di France]] [[Categoreye:Istwere di l' Almagne]] p7vkvggdsi46mrf58j9tq2753g3zvo1 427428 427406 2026-10-31T18:32:37Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Deujhinme guere daegnrece]] viè [[Deuzinme guere daegnrece]] : rif. deuzinme, troezinme 427406 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Pomnik ofiar II wojny swiatowej w Konskowoli.JPG|vignette|Caliguluk, si trovant a [[Końskowola]], po rinde bon dvwer ås cis k' avént morou, tins di l' ocupaedje på [[Troezinme Reich]]<nowiki/>e l' [[Pologne]].]] Li '''deuzinme guere daegnrece''' u '''guere di 1940-1945''', k' on lome eto li '''guere di cwarante''', c' est ene guere k' a cmincî li [[1î d' setimbe]] [[1939]] cwand l' [[Almagne]] a abroké sol [[Pologne]]. El Beldjike kiminça adon çou k' on loma "li drole di guere" : on ratindeut k' les Almands arivénxhe, avou l' idêye k' on lzî fotreut ene rude petêye, copurade avou les fôrts do payis d' Lidje. "''Ében-Emael : imprenable !''" ("[[Ebem-Emål]], impossibe del prinde !"), end alént i les oficîs.<ref>[[W. Bal]], divins [[Warum Krieg ? (sovnances)|Warum Krieg ?]].</ref> El [[Walonreye]], elle a cmincî li [[10 di may]] [[1940]], on vinrdi d' [[Pintcosse]]. C' est l' kiminçmint del [[campagne des 18 djoûs]], ki s' atcheva, dabôrd, li [[28 di may]]. Li [[Troezinme Reich]] a marké cisse guere ci avou les camps d' rashonnaedje, come el ci di [[Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof|Natzweiler-Struthof]]. Li dierin ratacaedje des Almands [[Ofinsive da Von Rundstedt]], fourit laide pol Walonreye. Li guere di 40 fourit tote fwaite li [[9 di may]] [[1945]], cwand l' Almagne sina si rindaedje (mins ezès payis occidintås on fiestixh purade li 8 di may, la ki l' rindaedje a stî siné avou ls aloyîs). Dins ses cåzes, et dins ses bateus, li guere di 1940-1945 est raloyeye al [[guere 1914-1918]]. Inte les deus, c' est çou k' on lome l' [[Eter-deus-gueres]]. == Aprestaedjes del guere == On fjheut "serer" les voyes (et les tchmins d' fier) avou des grossès bayes d' acî a rôletes. == Li rhoucaedje des CRABs == {{Lka}} [[CRAB]] == Egzôde di 1940 == {{Lka}} [[Egzôde di 1940]] == Walons e l' Almagne == === Les prijhnîs d' guere === Gn ourit 70.000 Bedjes prijhnîs d' guere, et ladvins, 67.500 [[peupe walon|Walons]]. Les Almands avént-st enondé ene politike raecisse, tot fjhant bebele ås [[peupe flamind|Flaminds]] k' avént on lingaedje pus addé l' almand. === Les ovreus al Werbestele === {{Lka}} [[Werbestele]] Bråmint des omes divént aler ovrer dins les oujhenes e l' Almagne, ça s' loméve li [[Werbestele]]. === Les Walons anecsés === Li [[18 di may]] [[1940]], les [[payis redîmés]] sont anecsés pa l' Almagne. Les djonnes d' avår la, inte di zels les djins di l' ancyinne [[Walonreye prûssyinne]] divèt moussî dins l' årmêye almande. == Sacwantès batreyes et operåcions del guere di 40 == * Li Batreye di [[Djiblou (veye)|Djiblou]]. * L' [[Operåcion Torch]]. == Lives et racontaedjes sol guere di 40 e walon == * [[Sôdård di 40]] ([[Louis Sohy]]). Tot l' live si passe dins on stalak. * [[Li curé d' Såtô (roman)|Li curé d' Såtô]] ([[Auguste Laloux]], passaedje). * [[Èn Årdinwès foû di s' payis (otobiyografeye)|Èn Årdinwès foû di s' payis]], ([[Arthur Schmitz]], tôme 1, ki s' passe dins ene oujhene e-n Almagne la k' i boutéve pol [[Werbestele]]). * [[Louwis d' emon l' Pitchou (roman)|Louwis d' emon l' Pitchou]] ([[Henri Matterne]], 2012) == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/guere40-45.php Pådje des scrijhaedjes e walon sol guere di 40] == Sourdants == <references/> {{Commonscat|World War II|l' deuzinme guere daegnrece}} [[Categoreye:Guere di 1940-1945|*]] [[Categoreye:Istwere di l' Urope]] [[Categoreye:Istwere del Beldjike]] [[Categoreye:Istwere di France]] [[Categoreye:Istwere di l' Almagne]] p7vkvggdsi46mrf58j9tq2753g3zvo1 0 7116 427466 382110 2026-10-31T18:35:41Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme guere daegnrece]] vers [[Deuzinme guere daegnrece]] 427466 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme guere daegnrece]] s4akf5v3hkpf4qrko830c8y5rhzygo3 0 7126 427890 423507 2026-10-31T19:58:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427890 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Ene '''doetrece''', c' est on [[rime-rame d' efant]] k' on dit tot passant, aprume, so les cénk [[doet]]s, tot cminçant på pôce. Cwand on-z a yeu aduzé li ptit doet, on [[Wikt:catyî|cateye]] l' efant. Dins ene doetrece, li prumî mot s' dit tot toutchant l' [[Wikt:pôce|pôce]], li deuzinme e toutchant l' [[erî-doet]], li troezinme e toutchant l' [[grand doet]], li cwatrinme e toutchant l' [[Wikt:doet a l' asso|doet a l' asso]], li cénkinme e toutchant li [[ptit doet]]. == Sacwantès doetreces == === Pôcî, Londî… === [[Imådje:Wa pôcî londî (doetrece) troes modêyes.ogg|thumb|troes modêyes]] C' est ene doetrece avou toplin des modêyes coinreces; ele kimince pa «pôcî» u «pôcet». * Pôcî / Londî / Grande Dame / Laminet / Pitit doet. * Pôcî / Londî / Grande Dame / Djanete / Ptit kerton k' est el cassete.<ref>ramexhné pa [[Lucyin Mahin]], d' ene djin d' après [[Måtche-el-Fåmene]].</ref> * Pôcî / Londî / Grande dame / Djhan-Maçon / Ptit kerton k' a magnî l' lård e coron do bwès. * Pôcî / Loûlî / Grande Dame / Romanet / Pitit keket.<ref>Ramexhné pa Roger Dorval d' [[Emtene]].</ref> * Poncê / Loncet / Grande Dame / Animê / Pitit Pet.<ref name=":1">ramexhné pa André Vincent, d' [[Arniye]].</ref> * Poncë / Loncë / Grande Dame / Djan d' lacé / Pitit couté.<ref name=":0">ramexhné pa Laurence Simon, do costé d' [[Vierziye]].</ref> * Peutchet / Laridet / Grande Dame / Djan d' l' [[asso]] / Pitit courtåd.<ref>«courtåd», c' est l' mwaisse sinse do [[ptit doet]], mins k' a stî rcomprins (pitit ''couteau'', pu rwalonijhî «pitit ''coutê''»</ref> ** … Djan d' lacea / Pitit [[coutea]] ** ''poûcèt, laridèt, grande dame, Djan Dèssaut, p’tit couteau''<ref>rilévé pa [[Joselyne Mostenne]] ([[s:Disbatijadje|Disbatijadje]]).</ref> ** … (pol cénkinme doet) pitit courtåd / ki va låvå / cweri do laecea / po li ptit vea.<ref>[[Pierre Otjacques]], sol plake di muzike so les rime-rames d' efant.</ref> ** … (pol cénkinme doet) pitit crotea. ** … (pol cénkinme doet) pitit Djezus. * Peutchet / Laridet / Grande Dame / Tchamossî / Ptit kerton …. Kerton k' a magnî l' lård e coron do bwès. * Pôcèt / Laridet / Grande Dame / Tchît-vessåd :/ Pitit sôdård … K' a magnî tot l' lård … dizo l' tåve amon Bozård. * Pôcî / Dondî / Grande Dame / Damanet / Pitit poes (''pwès'') … pitit, pitit pitit. * [[:Wikt:Poncin|Poncin]] / Djulin / Dji vén / Dji va cweri on doet / Li ké ? / Li ptit / Wice est i ? === Pouret === Elle atacnut pa «Pouret», u «Pourdi». * Vla Pouret / Vla l' ci ki l' a touwé / Vla l' ci ki l' a ctaeyî / Vla l' ci ki l' a magnî / Pôve pitit ki n' a rén sayî.<ref>Ramexhné pa Freddyne Lespagnard di [[Tchinne-al-Pire]]</ref> * Pourdi / Lourdi / Grande Dame … === Li ci k' a stî å bwès === [[Imådje:Wa li ci k' a stî å bos (doetrece) troes modêyes.ogg|thumb|troes modêyes]] Ces-lales kimincèt pa «Li ci k' a stî å bwès» u «ci-la k' a stî å bwès». * Li ci k' a stî å bwès / Li ci k' a veyou l' leu. / Li ci k' a yeu peu / Li ci k' a racorou / Li ci k' a fwait cwîk cwîk dins les coxhes; ou … li ci k' a criyî "cwicwik" al gueuye do leu. * Li ci k' a stî å bwès / Li ci k' a veu l' leu. / Li ci k' a yeu peu / Li ci k' a racorou / Li ci k' a criyî "cateye mu, cateye mu". * La l’ ci k’ a stî å bwès, la l’ ci k’ a veyou l’ leu, la l’ ci k’ a yeu peu, la l’ ci k’ a racorou, la l’ ci k’ a criyi cwî cwi cwi pattavå l’ bwès.<ref>Joselyne Mostenne, come cial ådzeu.</ref> * ''Çti-la è stî ou bos / Çti-la è vèyu l’ leû / Çti-la, il yu peû / Çti-la, il è racouru / Èt çti-la il è dit: cwicwicwi dju m’ fou du leû'' !<ref name=":0" /> ** …''èt çti-la, il è dit: cwicwicwik lu ptit couchet.<ref name=":1" /> == Nos des doets dins les doetreces == === li pôce === Li [[pôce]] si lome : * [[Wikt:Pôcî|Pôcî]] : [[Wikt:pôce|pôce]] + [[cawete -î]] * Pôcet : ([[cawete -et]]) pitit pôce ey eto li personaedje do [[Pitit Pôcet (fåve do vî vpi tins)|Ptit Pôcet]]; Loukîz eto a : [[Tchår Pôcet]]. Li disfondowe "[[Wikt:Peutchet|Peutchet]]" est purade [[gåmès|gåmesse]]. * Poncin : dandjreus po "pôcin", bodje "pôce", [[cawete -in]]. * Pouret : pôreut esse on spotchaedje di "Pôçrê". === li deuzinme doet === L' [[ondî]] ou [[erî-doet]] ou [[ôlî]] si lome : * [[Wikt:Londî|Londî]] : do viebe "londer" = onder = [[Wikt:enôli|enôli]] : c' est l' doet k' on-z eploye po mete di l' ôle sol front d' on malåde (estreme-onccion) u d' on påpåd ([[bateme]]). * Lôlî (''Loûlî'') : minme sinse, do mot l' [[ôle]], avou l' [[cawete -î]] * Djulin : dandjreus on [[djeu d' mots]] Poncin Djulin = [[Pont Sint-Djulin]]. * Laridet : disfondowe di "erî-doet". === li troezinme doet === Li [[grand doet]] si lome [[Wikt:Grande Dame|Grande Dame]] tocosté. === li cwatrinme doet === Li [[doet a l' anea]], l' idêye dirî bråmint d' ses nos, c' est k' c' est la k' on stitche èn [[anea]]. Les lomaedjes avou Djan pôrént esse di provnance [[tchampnwesse]] "Jean de la sceau". Li ''sceau'', c' est l' catchet, l' essegne k' i gn aveut sol bague, kécfeye po on prince, èn eveke, evnd., acertiner ses letes et ordonances. Avou on [[riscôpaedje]], on-z a "Djan d' l' assô", pu tot maxhant l' assô => laçeau => lacea, Djan d' Laecea.<ref>[[Raymond Mouzon]], esplikêyes do [[Libråmonissime]].</ref> I n’ a don rén a vey avou l’ [[laecea]]. Poy les pôves n’ avént pont d’ anea d’ ôr u d’ årdjint come les ritches, mins ene simpe bague di keuve, et come li keuve k’ [[ocsidåcion|erunit]] et leyî ene traece di [[vert di gris]] sol pea do doet, ci-ci a l’ air tchamossî.<ref>Esplikêye da [[Willy Marchal]], al [[Soce des rcåzeus del Basse Årdene]].</ref> Portant, sacwants nos vént di s' plaeçmint a costé del "grande dame" => damanet (pitite dame), Djanete (pitite Djane, respondant a "Djan d' l' assô", motoit po les ptitès båsheles. === li cénkinme doet === Li [[ptit doet]] si lome : pitit [[kerton]], pitit keket, pitit courtåd (=> ''couteau'' => pitit coutea), pitit sôdård. == Doetreces dins les ôtes lingaedjes == === Arabe marokin === Gn a des doetreces e l' [[arabe marokin]] ki raviznut les cenes do walon. Mins, vola, on cmince todi på ptit doet. * ''ha bayDa'' (Vola èn [[oû]]) / ''ha li Tayyib-ha'' (Vola l' ci ki l' a cût) / ''ha li qechcher-ha'' (Vola l' ci ki l' a pelé) / ''ha li kla-ha'' (Vola l' ci ki l'a magnî) / (tot catiant l' efant tot lyi rmontant dizo l' bresse) ''ghar, Dob el-ghar, Dob el-ghar, Dob el-ghar'' (l' [[Wikt:oûsse|oûsse]] magneu d' efants, l' oûsse magneu d' efants, l' oûsse magneu d' efants...) * ''hada sreq bayDa'' (Ci-ci a hapé èn oû) / ''hada Tayyib-ha'' (ci-ci ki l' a cût) / ''ha li neqqi-ha'' (Ci-ci ki l' a rnetyî) / ''ha li kla-ha'' (Ci-ci ki l'a magnî) / ''hada gal «fin heqi ?»'' (Ci-ci a dit : «wice est m' pårt ?»). Des ôtes ni fwaiynut ki citer les doets : :''sghir meskin (li ptit målureus / bokhatem zin (li bea avou l' anea) / qellas (li ci ki mostere on laid doet d' fotaedje) / laHHas el gese3a (li raletcheu d' téle) / qettal el-gemla (li spotcheu d' [[piou]]s). == Sourdants & pî-notes == <References/> [[Categoreye:Rime-rames d' efant]] eyrjtuwhuwgjadanrttnky0l3q1ynap 0 7262 427948 375784 2026-10-31T20:12:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427948 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Istwere del Beldjike]] [[Categoreye:Revintreyes]] {| align=right cellspacing="0" style="margin-left: 15px; text-align: center; border:1px solid #aaaaaa; background-color:#fff; font-size: 95%; padding:5px;" class=box; width="300px" |--- |colspan="4" style="background: #fff; text-align: center;"|'''Les Estats do Benelusse dins l' Istwere''' |- |colspan="3" style="background: #f6f6f6; text-align: center;"|[[Image:Flag of the Low Countries.svg|16px]]<br/>[[Bas Payis borguignons]] | rowspan="4" style="background: #ffd; text-align: center; border-width:2px; border-left:dotted; border-width:2px;"|[[Imådje:Armoiries Principauté de Liège.svg|16px]]<br/>[[Principåté d' Lidje]]<br>+<br>[[Principåté di Ståvleu-Måmdey]]<br />+<br />[[Conteye di Lô]] |- |colspan="3" style="background: #f0f0f0; text-align: center; border-top:dotted; border-width:2px;"|[[Image:Flag of the Low Countries.svg|16px]]<br/>[[Bas Payis espagnols]] |- |rowspan="2" style="background: #ddf; text-align: center; border-top:dotted; border-width:2px; border-right:dotted; border-width:2px;"|[[Image:Prinsenvlag.svg|16px]]<br/>[[Uniyès Provinces]] |colspan="2" style="background: #f0f0f0; text-align: center;"|[[Bas Payis espagnols]] |- |colspan="2" rowspan="1" style="background: #eaeaea; text-align: center; border-top:dotted; border-width:2px;"|[[Image:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|16px]]<br/>[[Bas Payis otrichyins]]<br/> |- | style="background: #ddf; text-align: center; border-top:dotted; border-right:dotted; border-width:2px;"|[[Image:Flag of the Netherlands.svg|16px]]<br/>[[Republike di Holande]] |colspan="3" rowspan="2" style="background: #fdd; text-align: center; border-top:dotted; border-width:2px;"|[[Revintreyes|Revintreyes 1791-1795]]<br/>[[Image:Flag of France.svg|16px]]<br/>[[Redjime francès|France (prumire republike)]] |- | style="background: #fef; text-align: center; border-top:dotted; border-bottom:dotted; border-right:dotted;border-width:2px;"|[[Rweyåme di Holande]] |- |colspan="4" style="background: #fdd; text-align: center;"|[[Image:Flag of France.svg|16px]]<br/> [[Redjime francès|France (prumî impire)]] |- |colspan="4" style="background: #ddf; text-align: center; border-top:dotted; border-width:2px;"|[[Image:Flag of the Netherlands.svg|16px]]<br/>[[Rweyåme Uni des Bas Payis]]<br/>[[Revintreyes|Revintreye di 1830]] |- |style="background: #ddf; text-align: center;"|[[Image:Flag of the Netherlands.svg|16px]]<br/>[[Bas Payis|Rweyåme des Bas Payis]] |style="background: #dfd; text-align: center; border-top:dotted; border-left:dotted; border-width:2px;"|[[Image:Flag of Luxembourg.svg|16px]]<br/>[[Grande Dutcheye do Lussimbork]] | colspan="2" style="background: #fff; text-align: center; border-top:dotted; border-left:dotted; border-width:2px;"|[[Image:Flag of Belgium.svg|16px]]<br/>[[Beldjike|Rweyåme di Beldjike]] |- | style="width: 75px;"| <small>&nbsp;</small> | style="width: 75px;"| <small>&nbsp;</small> | style="width: 75px;"| <small>&nbsp;</small> | style="width: 75px;"| <small>&nbsp;</small> |} Les '''Revintreyes''', c'&nbsp;est on trevén istorike ki va del [[Binamêye Revolucion]] al [[Revintreye di 1830]]. Les Revintreyes ont veyou l'&nbsp;passaedje del Walonreye do sistinme di l'&nbsp;[[Ancyin Redjime]], a si raloyaedje al dislaxheye [[Beldjike]], avou troes redjimes politikes diferins, deus [[redjime francès|francès]] (li 1ire republike et l' 1î impire) et l' [[redjime holandès|holandès]]. Pol Walonreye, li trevén des Revintreyes a veyou pol prumî côp e l' istwere, li rashonnaedje di tos les payis walon-cåzants, aprume les cis k' avént todi stî [[Principåté d' Lidje]] avou les cis k' avént stî [[Bas Payis borguignons]], pu [[Bas Payis espagnols|espagnols]] pu [[Bas Payis otrichyins|otrichyins]]. Portant les djins fourît foirt schåyîs, inte les cis ki tnént avou les Francès, purade a pårti di Napoleyon, et les ôtes, "lweyålisses" å Prince-Eveke et ås Otrichyins (1791-1795), ås evekes catolikes (1795-1802), ås dujhances di l' Ancyin Redjime (1795-1814), pu ås Holandès (1814-1830). Dins l' rilidjon, gn ava, metans li kesse des [[siermint des curés å Concordat|priyesses djureus et nén djureus]]. Po les sôdårs, dins bråmint des batreyes, come li [[batreye di Waterlô|cene di Waterlô]], gn aveut des Walons di tchaeke costé. == Bokets do trevéns des Revintreyes == [[Imådje:revintreye_tchansons_wi.jpg|thumb|plake di tchansons so les revintreyes]] * Li [[binamêye Revolucion]] ([[Principåté d' Lidje]] awousse octôbe [[1789]]) * Li [[Revintreye el Braibant]] (Bas-Payis otrichyins, [[1780]]-[[1782]]) * Li [[prumî radjocaedje]], (Principåté d' Lidje, nôvimbe [[1789]]-avri [[1790]]) * Li [[deuzinme revolucion]], (Principåté d' Lidje avri decimbe [[1790]]) * Li [[deuzinme radjocaedje]], (Principåté d' Lidje, djanvî [[1791]]-novimbe [[1792]]) * Li [[prumî trevén francès]] (tote li Walonreye, nôvimbe [[1792]]-måss [[1793]]) * Li [[troezinme radjocaedje]], (Principåté d' Lidje, avri [[1793]]-octôbe [[1795]]) * Li [[redjime francès]] (1795-1814) ** Li [[prumire republike francesse]] (tote li Walonreye, octôbe [[1795]]-[[1802]]) ** L' [[prumî impire francè|Impire da Napoleyon]] ([[1802]]-[[1814]]) * Les [[redjime holandès|trevéns holandès]] ([[1814]]-[[1830]]) * Li [[Revintreye di 1830]] (23 d' aousse å 4 d' octôbe [[1830]]) == Après les revintreyes == {{Lka}} «[[Ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike]]» Al fén des Revintreyes, après l'&nbsp;[[Påye ås 24 hagnons]], li [[Walonreye]] (sins sins l'&nbsp;[[province do Lussimbork]], ni l'&nbsp;[[Bote di Djivet]], ni l'&nbsp;[[Walonreye Prûssyinne]]) si rtrouve dins l'&nbsp;dislaxheye [[Beldjike]]. == Hårdêye difoûtrinne == [http://rifondou.walon.org/istwere3-rif.html Ene pådje so les revintreyes di 1790 a 1835.] [[Categoreye:Istwere del Beldjike]] [[Categoreye:Istwere des Bas Payis]] [[Categoreye:Revintreyes]] k4ueyau2xo5boy2opdps3mbn7tfmgvq 0 7268 427444 405099 2026-10-31T18:34:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427444 wikitext text/x-wiki Li '''binamêye revolucion''', u '''Revolucion lidjwesse''', c' est ene [[revintreye]] el [[Principåté d' Lidje]] k' est l' [[Revintreyes 1789-1830 (Beldjike)|prumire d' ene longue rîlêye]]. == Mwaissès piceures == Elle a cmincî li [[18 d' awousse]] [[1789]]. Les '''conseyîs''' del comene fourît pités a l'&nbsp;ouxh del [[Li Violete|Violete]]. Li peupe loma deus noveas borguimwaisses [[Jacques-Joseph Fabry|Fabry]] et [[Jean-Remy de Chestret|Tchestret]]. Li captinne Ransonnet, avou ene pougneye di sôdårds, s'&nbsp;a rindou mwaisse del citadele on-z a fwait ene croes so les réglumints k'&nbsp;el Prince Eveke aveut ponou et ki bouxhént les [[mestî]]s djus. Li prince-eveke a siné l'&nbsp;acoird, e s' tchestea di [[Hesta]]. Li binamêye revolucion a stî shuvowe d'&nbsp;on [[prumî radjocaedje]], del [[deuzinme revolucion]], do [[deuzinme radjocaedje]] ([[1792]]). Dins les [[Bas Payis otrichyins]] (li restant del [[Walonreye]] d' ouy), gn a yeu so les minmes trevéns li [[Revolucion Braibançone]]. Ci côp la, les Francès ont-st abroké el Principåté ([[1795]]). Ci fourit li cminçmint do [[redjime francès]]. == Sipepieuse cronolodjeye == [[Imådje:Lidje.jpg|thumb|Lidje e 1795]] Li Revolucion lidjwesse esta on tins di rmowe-manaedje : e shijh anêyes, les Lidjwès potchît do [[Principåté d' Lidje|redjime des Prince-evekes]] al [[Redjime francès|republike francesse]], tot passant pa ene Republike lidjwesse e pa sacwants radjocaedje do pouvwer do [[Prince-Eveke di Lidje|Prince-Eveke]]. Nos avans dandjî di rmete li cronolodjeye po bén comprinde les pondants et les djondants di l' istwere del Principåté d' Lidje ces anêyes la di grand coschoyaedje. * 1772 : [[Tchåle-Françwès Velbruk]] est tchoezi come [[prince-eveke di Lidje]]. Il ecoraedje les årts et les novelès idêyes disk' a s' moirt en [[1784]]. * 1784 : [[Hoensbroeck]] replaece Velbrück sol trône di prince-eveke. Il est bråmint pus straegne et pus wårdiveus k' l' ôte. * 1789 : Li Revolucion pete å côp a [[Paris]] et a Lidje. Hoensbrück court evoye e l' Almagne ([[Trive]]) et l' Republike lidjwesse est proclamêye. * 1791 : Prumî Radjocaedje : l' årmêye otrichyinne riplaece Hoensbroeck sol trône di prince-eveke. Les påtriyotes lidjwès ebaguèt-st a Paris. * 1792 : Hoensbroeck mourt ey esse replaecî pa [[François-Antoine-Marie de Méan]] ki doet radmint steper evoye cåze del [[bataye di Djmape]], ki permete ås tropes francesses da [[Dumouriez]] di revayi l' Principåté eyet des [[Bas Payis otrichyins]]. * 1793 : Les citweyins lidjwès plebicitèt li raloyaedje del Principåté al France. Mins al [[bataye di Neerwinden]], les Otrichyins vinkixhèt les tropes francesses et rmete e plaece, po l' deuzinme côp, li prince-eveke [[di Meyon]] a Lidje. == Sacwants acteurs del Binamêye Revolucion == * [[Jacques-Joseph Fabry]] * [[Prince-eveke di Meyon]] * [[Gilles Ramoux|l' abé Ramoux]] * [[Djihan-Pire Ransonnet]] * [[Tchestret (rilomé Lidjwès)|Jean-Remy d' Tchestret]] * [[Prince-eveke Velbruck]] == A schoûter == [[Cwatru-vint-nouv (sitroete plake)]] ([[G. Cabay]] & [[D. Droixhe]], [[plake des tchanson del Binamêye Revolucion|"Cwatru-vint-nouv", ''textes et chansons de la Révolution liégeoise'']]) [[Categoreye:Istwere del Walonreye|Binameye Revolucion]] [[Categoreye:Principåté d' Lidje|Binameye Revolucion]] [[Categoreye:Binamêye Revolucion|*]] [[Categoreye:Revintreyes]] 5foxxwscbjkijmtsxkj5vhr9d6xbygu 0 7382 428246 413735 2026-11-01T10:31:59Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428246 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Saetchot plastike nodidjo.jpg|thumb|saetchot, a payî, avou on [[:Wikt:spot|spot]] e francès ey e [[lussimbordjwès]] : "Nodidjo ! dj' a co rovyî m' saetch ralouwåve !"]] On '''saetchot d'&nbsp;plastike''', c'&nbsp;est on saetchot fwait avou do fén [[plastike]] ki sieve a mete ses comissions, po lzès raminer al måjhon, pu après k'&nbsp;on hene evoye. On ndè dnéve po rén a dikedaye dins tos les [[grands botikes]], des [[anêyes 1980]] ås [[anêyes 2000]]. On saetchot d' plastike di grand botike peze 5 a 6 grames. I sieve a åk 20 munutes å long. Mins i fåt 400 ans po k' i s' distrujhe tot seu. == Istwere des saetchots d' plastike == Les saetchots d'&nbsp;plastike ont divnou foirt corants a pårti des [[anêyes 1970]]. C'&nbsp;est pus ahessant ki les cabas et filets ås comissions, ca on pout aler fé ses coûsses sins rdiveur passer al måjhon po-z aler rcweri l'&nbsp;filet. Dins les [[anêyes 2000]], end a pattavå. Metans, el France, so èn an, on s'&nbsp;sieve di 17 miyårds di saetchots d'&nbsp;plastike. E l' Afrike, on-z a cmincî a-z eployî toplin des saetchots d' plastike aviè ls anêyes 1990. Come li ramassaedje des [[yôrdeures des manaedjes]] n' egzistêye nén co a mwintès plaeces k' i gn a, les djins tapèt cråndimint evoye tos les saetchots d' plastike. Å Marok, on-z avire k' on nd alowe on miyård so èn an. == Måfjhance des saetchots d' plastike == [[Imådje:Saetchots plastike.jpg|thumb|saetchots d' plastike tapés evoye, et shoflés å lon]] [[File:Saetchots plastike Sebt Od Bou3ziz.JPG|thumb|pareymint]] [[File:Dezert bouxhon saetchot plastike.JPG|thumb|cial, volés evoye et agritchtés a on bouxhon e plinne [[wastene]]]] * On n'&nbsp;sait nén cwè fé po lzès distrure. I fåt 400 ans po k'&nbsp;i soeyénxhe distrûts tot seus. Si on lzès broûle, ça fwait des [[resserant gåz|resserants gåz]], ki rhåssèt li [[mannixhance di l' air]]. * Sovint, i s'&nbsp;ritrovèt dins l'&nbsp;nateure. I mannixhèt les pladjes, les bwès, les montinnes; on-z a conté k'&nbsp;end aveut 122 miyons so les pladjes di France. Åtoû des nozés ptits viyaedjes touristikes do Senegal, gn a des håyes etires covrowes di saetchots d' plastike, di totes les coleurs, ki disparnut l' payizaedje. Å Marok, gn a ene montinne etire k' est rcovrowe pa des noers saetchots d' plastike evolés pa l' grande air. * Cwand i volèt evoye dins les tchamps, i polnut esse magnîs pås vatches et lezî stoper l'&nbsp;panse. Les biesses [[boschetaedje|boschtèt]] et crevèt. Les doféns les prindèt po des meduzes. * Cwand i volèt evoye el mer, i plèt esse magnî pås tortuwes di mer et pås doféns, et lezî stoper les boyeas, et les touwer. * Dins les [[corti|cortijheas]], on les rescontere pacô pa trûlêyes paski sacwants cotlîs riprindèt les mizeres des veyes come bonmartcheye ansene. Mins, les bokets vont candjî li tcherpinte del tere, et, après deus u troes ansinaedjes avou ces composses la, on n' pôrè pupont ahiver d' verdeures, paski les raecinêyes vont aler astok siconte di des potches di plastike, ki les espaitchèt d' aler pus fond. * C' est ene mwaijhe riclame po les [[tourisse]]s. Sacwants tourisses ni volèt pus raler å Marok, metans, pask' i trovèt l' payis trop mannet a cåze des saetchots d' plastike. == Pa cwè replaecî les saetchots d' plastike ? == * Les saetchots d' papîs&nbsp;? Nonna, ca, po fé do papî, i fåt do bwès; po-z aveur li påsse å papî, i fåt totès sôres di tchimicreyes, ki s' ritrouvnut sovint dins les aiwes. Po fé meye saetchots d' plastike, fåt 36 lites di mazoute; po fé meye saetchots d' papî, endè fåt 47 lites. * Les saetchots fwaits avou des prodûts tchimikes ki s' dismantchèt dins l' nateure: inte di zels, li ''materbi''. * Sistinme des filets ås comissions k' on rind ås sårmas, et k' i sont-st oblidjîs d' vos les rprinde; zels i les rneteynut et les ralouwer. == Replaeçaedje des saetchots d' plastike == === el Côsse === El [[Côsse (iye)|Côsse]], gn a yeu ene campagne po s'&nbsp;mete cwite des saetchots d'&nbsp;plastike e 2002. On-z a dmandé a totes les djins di tchoezi inte les saetchots e polimere ki s'&nbsp;distrût tot seu, et des ralouwåves filets. Les djins ont tchoezi les cabas. I costèt 1 uro, mins on lzès pout discandjî, on novea po on vî. A Calvi, gn aveut deus sårmas ki vudént 50.000 saetchots d'&nbsp;plastike tos les djoûs. E&nbsp;2004, end a pus onk. Dins tote li Côsse, so deus ans, on-z a parvinou a fé baxhî l'&nbsp;eployaedje di saetchots d'&nbsp;plastike di 80 åcint. === el [[Walonreye]] === Tot d' on côp, e 2005, les grands botikes on todi stî pus tchitches po dner des saetchots a fote evoye. Les "Intermarché" eyet "Carrefour" ont rsaetchî les saetchots d' plastike dinés po rén e 2006. "GB" les a fwait payî a cmincî do 11 di djun 2007, eyet "Delhaize" les a rtiré li 1î d' djulete 2007. Çouci, bråmint a cåze del novele taeye so les plastikes k' on fote evoye, k' a ataké li [[1î d' djulete]] [[2007]]. On saetchot d' plastike rivént a ene cene, eyet l' ecotaeye est di deus cenes, çou ki fwait troes cenes å saetchot. E 2006, li grand botike Delhaize dinéve 120.000.000 d' saetchots so èn an, çou ki fwait 720 tones di plastike di moens dins l' nateure. Po tote li Beldjike, e 2004, on-z a alouwé 3.000.000.000 (troes miyårds) di saetchots d' plastike. Ça fwait 680 po tchaeke manaedje, et 15.000 tones di troyreyes dins l' nateure (5 a 6 gr. å saetchot). === el [[Grande Dutcheye]] === Les saetchots estént cossemés al vinvole disk' e 2006. Après, on-z a metou des saetchots, a payî, avou on spot : "Nodidjo ! dj' a co rovyî m' saetch ralouwåve !" == Les ôtès rexhowes == === Ramassaedje et ralouwaedje === On pout ramasser les saetchots d' plastike dins les depots ås måssîstés. E l' Afrike, gn a des pôvès djins ki fjhèt ci ovraedje la. Li plastike ramexhné inla pout esse ralouwé, po fé metans des buzetes pol raiwaedje des tchamps, u des adujhoes d' aiwe. L' aroke, c' est ki les saetchots d' plastike ni sont nén pezants, et kel vî plastike si ratchete å kilo. Ås pris d' ractaedje, on ramasseu èn va nén ddja wangnî 1 € so ene djournêye. Ça n' vå nén les poennes. === Prodûts rawetreces po stombyî li distrujhaedje naturel === Asteure, on fwait des rcweraedjes po mete des prodûts d' rawete avou l' plastike, po k' i s' distrujhe tot seu so bråmint moens di tins. Po cmincî, on radjoute on prodût rawetrece ki va aidî li loumire, li tcholeur et l' ocsidjinne a cotaeyî li poliyetilinne a ptits bokets. Ça s' va fé so deus moes, estô di deus a troes ans. Après, on mete on deuzinme prodût, ki va stombyî l' "erunixhaedje" do plastike, pol rinde "magnåve" des microbes. Ça s' frè so deus ans (estô d' 400 ans). Ces noveas saetchots d' plastike la ont arivé sol martchî, å minme pris k' les vîs, e moes d' setimbe 2004. [[Categoreye:Ecolodjeye]] [[Categoreye:Comiece]] 5y6993o5ffdkta6pfoatlv1u6i2bocd 0 7468 427844 406458 2026-10-31T19:50:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427844 wikitext text/x-wiki Li 26 di [[djun]] c' est li 177inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do [[calindrî grigoryin]] (li 178inme po ls [[anêye bizete|anêyes bizetes]]); gnè dmeure 188 djoûs po l' anêye esse foû. == Etrevéns == * [[1794]] : [[Troezinme batreye di Fleuru]] == Ont vnou å monde ci djoû la == * == Ont morou ç' djoû la == * == Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles == ---- '''Vey eto:''' [[24 di djun]] - [[25 di djun]] - [[27 di djun]] - [[28 di djun]] - les [[366 djoûs]] d'&nbsp;l'&nbsp;anêye [[djanvî]], [[fevrî]], [[Moes d' måss|måss]], [[avri]], [[may]], [[djun]], [[djulete]], [[awousse]], [[setimbe]], [[octôbe]], [[nôvimbe]], [[decimbe]] [[Categoreye:Date]] s0yeffk9b69ygj5qdi4l2w3y84s81ms 0 7483 427886 425396 2026-10-31T19:57:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427886 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} '''Jean-Denys Boussart''' (e walon: Djihan-Dnixh, sipoté '''Marcatchou''') a skepyî li [[14 di fevrî]] [[1940]]. Il a morou li [[10 di may]] [[2017]]. C'&nbsp;esteut on [[scrijheu e walon]] et bouteu pol [[foclore]] di [[Lidje (veye)|Lidje]]. A eto stî prezidint do [[Cåvea lidjwès (soce)|Cåvea lidjwès]], di 1975 a 2017. Et-z esse ossu al [[S.L.L.W.]]. Jean-Denys Boussart est rprins dins l' grosse [[antolodjeye da Piron]] et l' [[antolodjeye Fleurs diyalectåles]]. <gallery> Jean-Denys Boussart.png|E 1979. boussart_j-d.jpg|E 2004. </gallery> == Ouve pol walon == [[File:Stèle commémorative de Jean-Denys Boussart.jpg|thumb|Li monumint ki rind bon dvwer a Jean-Denys Boussart et s' tchin, sol plaece ''Jehan le Bel'' a [[Djudla Mouze]].]] Il a scrît des [[pitit roman|noveles]]: «[[Li rodje dame (noveles)|Li rodje dame]]» (1976); des arimés: “Li prumire voye” (1966); “Mi [[pårotche]] po ene noere çanse” (1968); “Li [[botike]] ås araedjas” (1968). Pol [[teyåte e walon]], i scrijha “[[Li grande cizete (teyåte)|Li grande cizete]]” (1971), «Li houssî Houssa» eyet «li troezinme djoû» (1976). E 1992, i rexhe ene pîce pol [[teyåte di marionetes]], «Li rwè des soteas» (''Le roi des sotais''). Portant, do tins k' il esteut prezidint do [[Cåvea lidjwès (soce)|Cåvea lidjwès]], n' a nouk anouwaire di cisse soce la k' a moussî foû Ene ramexhnêye di ses scrijhaedjes a stî eplaideye après s' moirt på [[Cåvea lidjwès (soce)|Cåvea lidjwès]] avou l' tite: ''[[Scrijhaedjes, powezeyes et tchansons da Djan-Dnixh Boussårt (live)|Scriyèdjes powézèyes èt tchansons d'à Jean-Denys Boussart]]'' (sins leu sins date, mins k' a moussî foû dandjreus e 2018. I scrijheut eto e francès so des sudjets foclorikes u d' actouwalité dins li [[pitite gazete|ptite gazete]] “Vlan”, ene coirnêye ki s' lome “Vlan avå les voyes”. == Djihan-Dnixh Boussart et l' mouvmint ravicantisse == Djihan-Dnixh Boussart esteut disconte di l' ehåyaedje do walon, tant do [[linwe-ehåyaedje|statut]] ki do [[rifondaedje d' ene langue|coir do lingaedje]]. Por lu, li walon ni dveut wårder foû k' ene fonccion foclorike. == Si bouye pol foclore == Il a stî des anêyes et des razanêyes li "[[mayeur]]" del [[franke Republike di Sint Foyén]], a [[Djudla Mouze]]. == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/boussart-rif.html Li pådje Djihan-Dnixh Boussart] (so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]]) * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Boussart]] [[Categoreye:Bouteus pol walon|Boussart]] [[Categoreye:Foclore del Walonreye|Boussart]] [[Categoreye:Rilomés foclorisses|Boussart]] [[Categoreye:SLLW|Boussart]] g2jgq870nyhu3yldt6r3mzu1k98im53 0 7986 427982 419446 2026-10-31T20:19:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427982 wikitext text/x-wiki [[Imådje:tifinar_gazete_wi.jpg|framed|right|tite e-n alfabet tifinar ('''<span style="font-family: Hapax Berbère, Code2000">ⴰⴳⵔⴰⵡ</span>''', ''Agraw'') d'&nbsp;ene gazete amazir do Marok]] Li '''scrijha tifinar''' (u '''tifinarh''')<ref>Li walon ni rprind nén li [[ralfabetijhaedje]] «[[Scrijha gh|gh]]» foirt corant dins les ôtes lingaedjes, pask' i moenne a on prononçaedje [[Son G|G]] (come dins Ghaza => Gaza) foirt diferin do mwaisse dijhaedje.</ref> ([[Wikt:ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖⵜ|ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖⵜ]], ''tifinaght'' u ''tifinaɣt''<ref>Li scrijha «[[ⵖ]]», c' est on rapé R, ralfabetijhî «gh» mins eto [[Scrijha RH|rh]] å Marok divinltins (come dins [[Rharb]]), et scrît [[ɣ]] e-n [[AFE]]; ci sene la est rprins eto dins les sincieus papîs.</ref>, e-n amazir)<ref>Po des ôtes esplikêyes do [[ralfabetijhaedje]] avou l' lete "R", loukîz a [[Lete_yarh_(tifinar)#Ralfabetijhaedje]].</ref>, c'&nbsp;est èn [[alfabet]] a pårt po scrire les lingaedjes [[amazir]]s ([[berbere]]s). == Sacwants mwaissès dnêyes == Ci scrijhaedje la a stî eployî pås [[Touwaregs]] dispoy pus d' 2.500 ans. Il est co pratiké asteure e [[Tchad]] ey e [[Nidjer]], la k'&nbsp;ene pitite [[gazete]] culturele est eplaideye mitan e francès, mitan e tifinar. Divant l' [[3inme sieke]] il esteut pus lådje sipårdou, ey eployî pa tos les [[Berberes]] so tote l' Afrike bijhrece, disk' ås [[Iyes Canareyes]]. Å [[Marok]], il esta ricnoxhou come alfabet po raprinde l'&nbsp;amazir dins les scoles e [[2002]]. L'&nbsp;alfabet tifinagh fourit-st ecôdé dins [[unicôde]] å mitan d'&nbsp;l'&nbsp;anêye [[2004]], dins l'&nbsp;espåce d'&nbsp;ecôdaedje U+2D30—U+2D7F. == Istwere des letes do tifinar == === sicrijhaedje libike === Les prumirès modêyes do scrijhaedje, k' on lome ''sicrijhaedje libike'', ont aparexhou å 6inme sieke divant [[Djezus-Cri]]. Toplin des sincieus pinsèt ki les tifinars ont, come tos les ôtes alfabets di ces payis la, leu sourdant dins l' [[alfabet fenicyin]]; mins i n' sont nén tertos d' acoird. End a ki pinsèt ki les tifinars pôrént aveur copyî l' alfabet des fenicyins eyet co èn ôte sicrijhaedje diferin. Ou co des cis ki pinsèt ki ça pôreut esse ene edvincion pår berbere et k' i n' årént prin des Fenicyins fok l' ôre alfabetike. Po les cis ki pinsèt ki ça åreut stî rcopyî des Fenicyins, l' etimolodjeye di ''tifinagh'' (k' est on pluriyal), ça sereut ''les (letes) fenicyinnes''. I gn a deus sôres di scrijhaedje libike, li ponantrece eyet l' coûtchantrece. Li cogne coûtchantrece a stî eployeye åd dilong del [[Mîtrinne Mer]] a pårti del Cabileye disk' å Marok eyet les Iyes Canareyes, dismetant kel cogne ponantrece a stî eployeye dins l' Constantinwès, dins les Oresses, ey el Tunizeye. I gn a kel cogne ponantrece k' a stî dichifrêye pol moumint, plamor k' i gn a bråmint di tecses bilinwes [[punike]]-[[libike]]. On cnoxhe li valixhance di 22 senes so 24. D' après Février (1964-65), li cogne coûtchantrece sereut co pus viye, dismetant kel cogne ponantrece s' åreut raprotchî do scrijhaedje punike. Çou k' on sait do scrijhaedje libike: * c' est èn [[abdjade]], ki note fok les cossounes * les dobès cossounes (djeminåcion) n' est nén notêye * li cogne coûtchantrece a 13 letes di pus * les tecses sont å pus sovint des [[:Wikt:dicåçter|dicåçtaedjes]] ou des epitafes, foirt courts. * li sinse do scrijhaedje n' est nén todi l' minme. Mins c' est å pus sovint scrît d' astampé, do dzo viè l' copete, avou on mot etir u nén so tchaeke roye. * kékes letes permetèt di saveur ki c' est l' kimince d' ene roye; on lome ces letes des '''letes directresses''', ou des '''senes directeus'''. === tifinars do Sara === Les tifinar do Sara, eto lomés ''libico-berbere'' ou co ''vî touwareg'' sont l' etape shuvante do scrijhaedje. I gn a sacwants senes di pus, etur zels on trait d' astampé po noter ene voyale /a/ al fén des mots. Ci scrijhaedje la a stî eployî po scrire li vî touwareg, mins on n' etind nén enute ces tecses la. Les dierins bokets d' tecses sicrîts inla l' ont stî dviè les anêyes 1600-1700. On n' kinoxhe nén bén l' manire ki l' passaedje do libike åzès tifinars do Sara s' a fwait. Motoit bén ki les deus ont egzisté l' onk a costé d' l' ôte. On n' sait nén nerén si l' aparintaedje si doet fé avou l' libike ponantrece oudonbén l' coûtchantrece. C' est P. de Foucauld k' a trové les valixhances des senes do scrijhaedje des tifinars do Sara. === tifinars touwaregs === [[Imådje:Kidal.jpg|230px|thumb|Grosse pire a l' intrêye del veye touwareg di Kidal, å [[Mali]], sol hintche li scrijhaedje e tifinars ('''kdl''')]] C' est li scrijhaedje eployî co asteure påzès [[Touwaregs]]. I gn a des diferinces dins les valixhances des letes, ki corespondèt åzès diferinces fonetikes inte les diferins diyalekes, eyet kékès variantes di cogne, mins nouv côps so dijh, c' est l' minme sistinme eployî totavå, eyet les cis ki savèt lére etindèt åjheymint les tecses sicrîts dins èn ôte pårler touwareg. === noû-tifinars === [[Imådje:Lete ch amazigh.jpg|thumb|Scrijha do [[son ch]]]] Al fén des [[anêyes 1960]] l' Academeye Berbere va diswalper on scrijhaedje pol lingaedje berbere, a pårti des tifinars touwaregs tot radjoutant sacwantès letes. I fourît spårdous emey les vicantisses del tuzance berbere, å [[Marok]] eyet l' [[Aldjereye]], et co emey les abagués e l' Urope (copurade a Paris). I gn a yeu sacwantès modêyes ene miete diferinnes, po sayî d' amidrer ou d' coridjî des sacwès; emey zeles, li propôzaedje da S. Chaker, ki va esse li soûmint do prumî normålijhaedje oficir des noû-tifinars, fwait pa l' Institut Royå del Culteure Amazir do Marok (IRCAM). Tos les scrijhaedjes noû-tifinars si scrijhèt di hintche a droete, tot notant totes les voyales. === normålijhaedje unicôde === A pårti del modêye 4.10 d' [[Unicôde]], les tifinars sont-st ecôdés dans l' fortchete di U+2D30 a U+2D7F. {|align="center" border="1" cellspacing="0" cellpadding="1" style="border:1px solid black;border-collapse:collapse;margin-bottom:1em" |+'''Blok tifinar dins unicôde''' |-bgcolor="#CCCCFF" !Côde !+0||+1||+2||+3 !+4||+5||+6||+7 !+8||+9||+A||+B !+C||+D||+E||+F |- !bgcolor="#CCCCFF"|U+2D30 |[[Imådje:2D30.png|20px]]||[[Imådje:2D31.png|20px]]||[[Imådje:2D32.png|20px]]||[[Imådje:2D33.png|20px]] |[[Imådje:2D34.png|20px]]||[[Imådje:2D35.png|20px]]||[[Imådje:2D36.png|20px]]||[[Imådje:2D37.png|20px]] |[[Imådje:2D38.png|20px]]||[[Imådje:2D39.png|20px]]||[[Imådje:2D3A.png|20px]]||[[Imådje:2D3B.png|20px]] |[[Imådje:2D3C.png|20px]]||[[Imådje:2D3D.png|20px]]||[[Imådje:2D3E.png|20px]]||[[Imådje:2D3F.png|20px]] |- !bgcolor="#CCCCFF"|U+2D40 |[[Imådje:2D40.png|20px]]||[[Imådje:2D41.png|20px]]||[[Imådje:2D42.png|20px]]||[[Imådje:2D43.png|20px]] |[[Imådje:2D44.png|20px]]||[[Imådje:2D45.png|20px]]||[[Imådje:2D46.png|20px]]||[[Imådje:2D47.png|20px]] |[[Imådje:2D48.png|20px]]||[[Imådje:2D49.png|20px]]||[[Imådje:2D4A.png|20px]]||[[Imådje:2D4B.png|20px]] |[[Imådje:2D4C.png|20px]]||[[Imådje:2D4D.png|20px]]||[[Imådje:2D4E.png|20px]]||[[Imådje:2D4F.png|20px]] |- !bgcolor="#CCCCFF"|U+2D50 |[[Imådje:2D50.png|20px]]||[[Imådje:2D51.png|20px]]||[[Imådje:2D52.png|20px]]||[[Imådje:2D53.png|20px]] |[[Imådje:2D54.png|20px]]||[[Imådje:2D55.png|20px]]||[[Imådje:2D56.png|20px]]||[[Imådje:2D57.png|20px]] |[[Imådje:2D58.png|20px]]||[[Imådje:2D59.png|20px]]||[[Imådje:2D5A.png|20px]]||[[Imådje:2D5B.png|20px]] |[[Imådje:2D5C.png|20px]]||[[Imådje:2D5D.png|20px]]||[[Imådje:2D5E.png|20px]]||[[Imådje:2D5F.png|20px]] |- !bgcolor="#CCCCFF"|U+2D60 |[[Imådje:2D60.png|20px]]||[[Imådje:2D61.png|20px]]||[[Imådje:2D62.png|20px]]||[[Imådje:2D63.png|20px]] |[[Imådje:2D64.png|20px]]||[[Imådje:2D65.png|20px]]||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp; |bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp; |bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||[[Imådje:2D6F.png|20px]] |- !bgcolor="#CCCCFF"|U+2D70 |bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp; |bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp; |bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp; |bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp;||bgcolor="#EEEEEE"|&nbsp; |} == comparåjhon des tifinars == Li tåvlea shuvant mostere l' adire inte les tifinars normålijhîs pa l' IRCAM, les cis d' l' Academeye Berbere, eyet les cis eployîs pås Touwaregs. Come on l' pout vey, les diferinces inte les letes touwaregues eyet les noû-tifinars c' est po les letes touwaregues ki sont des etroclas d' troes, cwate ou cénk ponts; l' adire inte l' alfabet IRCAM eyet l' alfabet AB est foirt tene. On pout eto vey ki c' est nén clair dins l' sicrijhaedje touwareg kimint scrire les sons g/gh/x. <div style="font-weight: bold; font-size: 1.5em; font-family:'Hapax Berbère', 'Tifinaghe-Ircam Unicode';"> {| |- |width="25%"| val. |width="25%"| IRCAM |width="25%"| AB |width="25%"| Touwareg |--------- | a || [[ⴰ]] || ⴰ || ⴰ |--------- | b || ⴱ || ⵀ || ⵀ |--------- | c || ⵛ || ⵛ || ⵛ |--------- | d || [[lete tifinare yad|ⴷ]] || ⴷ || ⴹ/ⴸ |--------- | ḍ || ⴹ || ⴹ || ⴹ |--------- | e || ⴻ || ⴻ || |--------- | f || [[ⴼ]] || ⴼ || ⴼ |--------- | g || [[ⴳ]] || ⴳ || ⴳ/ⴴ/ⴶ |--------- | gy || || ⴶ || ⴶ/ⵊ/ⵘ |--------- | gh || ⵖ || ⵖ || ⵗ/ⵘ |--------- | h || ⵀ || ⵁ || ⵂ |--------- | i || ⵉ || ⵉ || |--------- | j || ⵊ || || ⵌ/ⵋ/ⵣ |--------- | k || [[ⴽ]] || ⴽ || ⴾ |--------- | l || ⵍ || ⵍ || ⵍ |--------- | m || ⵎ || ⵎ || ⵎ |--------- | n || [[ⵏ]] || ⵏ || ⵏ |--------- | ny || || || ⵐ |--------- | q || [[ⵇ]] || ⵇ || ⵈ/ⵗ/ⵆ |--------- | r || ⵔ || ⵔ || ⵔ |--------- | s || ⵙ || ⵙ || ⵙ |--------- | t || [[Lete yat (tifinar)|ⵜ]]|| [[Lete yat (tifinar)|ⵜ]]|| [[Lete yat (tifinar)|ⵜ]] |--------- | ṭ || ⵟ || ⵟ || ⵟ |--------- | u || ⵓ || ⵓ || |--------- | w || ⵡ || ⵡ || ⵓ |--------- | x || ⵅ || ⵅ || ⵆ/ⵈ/ⵗ |--------- | y || ⵢ || ⵢ || ⵢ/ⵉ |--------- | z || [[ⵣ]] || [[ⵣ]] || [[ⵣ]] |--------- | ẓ || ⵥ || ⵥ || ⵣ/ⵌ/ⵤ |} </div> == Eployaedje å Marok == {{Lka}} «[[Kimon amazir marokin]]» [[Imådje:live_amazir.jpg|thumb|live e-n amazir, avou les deus scrijhaedjes, tifinar et latén]] I gn a-st avou des grandès bates po saveur ké scrijhaedje eployî; d' on costé les wårdiveus ki vlént eployî l' [[alfabet arabe]], ''come on a todi fwait'' dispoy la ddja sacwants siekes, eyet les modierniveus ki volént eployî èn [[alfabet latén]] ene miete candjî, paski, sapinse zels, on n' pôreut viker l' modiernité k' avou cist alfabet la. Å [[Marok]], l' IRCAM a tchoezi ene troezinme voye, li cene peurmint amazire des (noû-)tifinars. L' alfabet tifinar eployî å Marok a stî normålijhî, eyet les tifinars (ossu bén les cis d' l' IRCAM, ki les letes touwaregues eyet les ôtes noû-tifinars) ecôdés dins [[unicôde]] å mitan d' l' anêye [[2004]], dins l' espåce d' ecôdaedje U+2D30—U+2D7F. Çoula drova grand å lådje les ouxhs del modiernité po ci vî scrijhaedje la. === Apriyesse avou li scrijha tifinar e Marok === Les prumirès scoles moennreces (ene trintinne) ont cmincî a l' acsegnî e 2003-2004. E l' anêye di scoles 2004-2005, bråmint des scoles di l' Estat l' acsegnnut, et gn a des lives po fé. Les djins n' ont waire trové a rdire. I pinsèt ki li scrijha di l' amazir a todi stî insi, a môde d' on "scrijhaedje [[chinwès (lingaedje)|chinwès]]". Les tchinnes di tévé do payis ont sovint mostré des rpoirtaedjes la k' les scolîs et scolresses sicrijhnut eyet prononcî des mots e-n amazir. Dispu 2010, bråmint des [[scole]]s do Marok ont ene plake d' intrêye e tifinar, ostant ezès payis arabe-cåzants ki dins les contrêyes djåzant l' amazir. Toplin des institucions nåcionåles, des emissions d' tévé, evnd. ont-st on sortite e tifinar. Portant on n' trouve waire di volté emey les djins k' ont stî a scole, di stok amazir ou nén, amazir-cåzants ou nén, d' aprinde l' alfabet tifinar. '''Sicoles avou ene plake e tifinar''' <gallery> Amz-Sicole Qnadra Lawnate.JPG|grosse sicole primaire, payis arabe-cåzant ([[Douccala]]) Zgh-fl tabant ⵜⴰⴱⴰⵏⵜ.jpg|sicole sigondaire, payis amazir-cåzant ([[Ayite Bouguemmesse]]) Scole sicrijha tifinar ⴱⵓⵅⵍⵅⴰⵍ.jpg|pitite sicole primaire, payis amazir-cåzant (après [[Oulmesse]]) Zgh scoles Om rrabi3.jpg|grosse sicole primaire, payis amazir-cåzant (ås sourdants di l' [[Aiwe do bontins]]) Scoles scrijha tifinar1.jpg|sicole sigondaire, payis amazir-cåzant (province di [[Xhenifra]]) Amz sicole.JPG|grosse sicole primaire, payis arabe-cåzant (dilé l' [[Vete montinne (Marok)|Vete montinne]]) </gallery> === Scrijhas tifinars avå les voyes === <gallery> Imådje:Amz-comene olmesse.JPG Imådje:Zgh Haha ⵉⵃⴰⵃⴰⵏ ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ.jpg Imådje:Zgh-plake province Tiznite.jpg Imådje:Zgh ⴰⵣⵏⵣⵉ ⵏ ⵓⴽⵙⵓⵎ ⴷ.jpg|Plake a l' intrêye d' ene mangonreye a [[Bouzmou]], å [[Marok]]. Imådje:Amz-ⴳⴰⵍⵣⵓ ⴰⵖⵔⵓⵎ.JPG Imådje:Moroccan stop sign in Arabic and Berber.jpg Imådje:Scrijhaedje ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ cafè.JPG Imådje:ⵉⵖⵔⵎ ⵏ ⵎⴳⵓⵏ plake Ayit Bogemmaz.JPG Imådje:Plakes amz otovoye SS-EDj2.jpg </gallery> == Eployaedje ôte pårt == Les tifinars touwaregs sont eployîs co e [[Tchad]] ey e [[Nidjer]], la k'&nbsp;ene pitite [[gazete]] culturele est eplaideye mitan e francès, mitan e tifinar. Mins, al diferince di çou k' si fwait asteure å Marok, i n' a nén di scolaedje, eyet pô d' djins el savèt scrire (sovint d' pus d' femes ki d' ômes, ki ces cis scrijhèt pus voltî e-n arabe) Mågré kel ravicaedje des (neyo-)tifinar åye sitî fwait pa des berberes d' Aldjereye, i scrijhèt å pus sovint avou l' alfabet latén, wårdant les tifinars po les tites, les afitches; dj' ô bén pus come simbole ki come scrijhaedje di tos les djoûs; mins ça pôreut motoit candjî avou l' egzimpe marokin. I gn ourit eto ene waibe-gazete tunizyinne ki parexha ttafwaitmint e tifinars (håynés avou des imådjes, c' esteut kékès anêyes divant k' les tifinar soeyexhe dins unicôde). == Ralfabetijhaedje des scrijhas tifinars == {{dal}} === eviè l' latén === ==== Ralfabetijhaedje IRCAM ==== L' [[IRCAM]] eploye les rîles shuvantes: * Li voyale «[[ⵓ]]» (o, ou) est riscrîte «u»: [[Wikt:ⴰⵖⵔⵓⵎ|ⴰⵖⵔⵓⵎ]] ([[pwin]]) => «aɣrum» * Li cossoune «[[ⵛ]]» (ch) est riscrîte «c»: «[[Wikt:ⵜⴰⵛⵍⵃⵉⵜ|ⵜⴰⵛⵍⵃⵉⵜ]]» ([[chleu|lingaedje echleu]]) => «taclḥit» * Li [[dmeye cossoune]] «[[ⵡ]]» (w) est riscrîte «w»: [[Wikt:ⵡⴰⵅⵅⴰ|ⵡⴰⵅⵅⴰ]] (wakhkha, dacoird) => «waxxa» * Li cossoune «[[ⵅ]]» ([[axh-låte]]) est riscrîte «x» (come e l' [[AFE]]): [[Wikt:ⵅⵉⵣⵣⵓ|ⵅⵉⵣⵣⵓ]] ([[raecene (verdeure)|raecene]], carote) => «xizzu» * Li [[djermalance]] est rindowe pa on rdoblaedje del lete: [[Wikt:ⵓⵛⵛⵏ|ⵓⵛⵛⵏ]] ([[tchacal]]) => «u'''cc'''n»; [[Wikt:ⵅⵉⵣⵣⵓ|ⵅⵉⵣⵣⵓ]] ([[raecene (verdeure)|raecene]], carote) => «xi'''zz'''u»; [[Wikt:ⵡⴰⵅⵅⴰ|ⵡⴰⵅⵅⴰ]] (wakhkha, dacoird) => «waxxa». ==== Ralfabetijhaedje do Wiccionaire walon ==== {{Lka}} [[Wikt:Wiccionaire:Kimon_amazir_marokin|Wiccionaire:Kimon_amazir_marokin]] * Li voyale «[[ⵓ]]» est riscrîte «o» (pask' on a ptchî ene seule lete po ene lete, et ki «u», e walon, a on prononçaedje pår diferin): [[Wikt:ⴰⵖⵔⵓⵎ|ⴰⵖⵔⵓⵎ]] ([[pwin]]) => «arhrom» / «aghrom» * Li cossoune «[[ⵛ]]» (ch) est riscrîte «ch»: «[[Wikt:ⵜⴰⵛⵍⵃⵉⵜ|ⵜⴰⵛⵍⵃⵉⵜ]]» ([[chleu|lingaedje echleu]]) => «tachelḥit» * Li cossoune «[[ⵅ]]» ([[ach-låte]]) est riscrîte «kh»: [[Wikt:ⵅⵉⵣⵣⵓ|ⵅⵉⵣⵣⵓ]] ([[raecene (verdeure)|raecene]], carote) => «khizzo». * Li [[dmeye cossoune]] «[[ⵡ]]» (w) est riscrîte «w»: [[Wikt:ⵡⴰⵅⵅⴰ|ⵡⴰⵅⵅⴰ]] => «'''w'''akhkha», dacoird. * Li [[djermalance]] est rindowe pa on rdoblaedje del lete, minme si c' est ene dobe lete po rinde on son (ch, kh, rh/gh): [[Wikt:ⵓⵛⵛⵏ|ⵓⵛⵛⵏ]] ([[tchacal]]) => «o'''chch'''en»; [[Wikt:ⵡⴰⵅⵅⴰ|ⵡⴰⵅⵅⴰ]] => «wa'''khkh'''a», dacoird. * Gn a nou [[halcrosse E]] metou al fén do mot, minme les dierinnès letes pôrént rprezinter ene [[naziåle]]: [[Wikt:ⴰⵙⵔⴷⵓⵏ|ⴰⵙⵔⴷⵓⵏ]] ([[bådet]]) => «aserd'''on'''» * Gn a on «E» ki rprezinte on [[chwa]] po marker on ledjir schåyaedje inte deus cossounes, adon k' des ôtes si plakèt a ene l' ôte: [[Wikt:ⴰⵙⵔⴷⵓⵏ|ⴰⵙⵔⴷⵓⵏ]] ([[bådet]]) => «as'''e'''rdon» ==== Ralfabetijhaedje classike francès ==== Li ralfabetijhaedje classike francès, c' est ossu li ci k' est rprins å pus sovint so les [[Cmons d' Wikipedia]]. * Li voyale «ⵓ» est riscrîte «ou»: [[Wikt:ⴰⵖⵔⵓⵎ|ⴰⵖⵔⵓⵎ]] ([[pwin]]) => aghroum * Li cossoune «[[ⵛ]]» (ch) est riscrîte «ch»: [[Wikt:ⵓⵛⵛⵏ|ⵓⵛⵛⵏ]] ([[tchacal]]) => «uccn» * Li cossoune «[[ⵅ]]» ([[ach-låte]]) est riscrîte «kh»: [[Wikt:ⵅⵉⵣⵣⵓ|ⵅⵉⵣⵣⵓ]] ([[raecene (verdeure)|raecene]], carote) => «khizzo». * Li [[dmeye cossoune]] «[[ⵡ]]» (w) est riscrîte «ou»: [[Wikt:ⵉⵎⵙⵡⴰⵏ|ⵉⵎⵙⵡⴰⵏ]] => «[[c:Category:Imsouane|Imsouane]]»; [[Wikt:ⵡⴰⵔⵣⴰⵣⴰⵜ|ⵡⴰⵔⵣⴰⵣⴰⵜ]] ([[Warzazate]]) => «[[c:Category:Ouarzazate|Ouarzazate]]» * Gn a sovint on [[halcrosse E]] metou al fén do mot. C' est todi l' cas si les dierinnès letes pôrént rprezinter ene [[naziåle]] e francès: [[Wikt:ⵉⵎⵙⵡⴰⵏ|ⵉⵎⵙⵡⴰⵏ]] => «[[c:Category:Imsouane|Imsouane]]» * Gn a on «E» ki rprezinte on [[chwa]] po marker on ledjir schåyaedje inte deus cossounes, adon k' des ôtes si plakèt a ene l' ôte: [[Wikt:ⴰⵙⵔⴷⵓⵏ|ⴰⵙⵔⴷⵓⵏ]] ([[bådet]]) => «Aïn Ass'''e'''rdoune» ==== Ralfabetijhaedje dins l' Wikipedia walon ==== === eviè l' arabe === Les cossounes do tifinar (IRCAM) egzistêynut eto e l' arabe, apus ki cwate did zeles: * «[[ⵥ]]» (rinflé Z): il est rindou pa on «[[ز]]» (zey) avou troes ponts [[ژ]]. * «[[ⵕ]]» (rinflé R): il est rindou pa on «[[ر]]» (ra) avou ene faflote padzo [[ڕ]]. * «[[ⴳⵯ]]» (rinflé G): il dvént «[[گٗ]]» (G classike fafloté) po l' IRCAM et «[[ڭٗ]]» (G marokin fafloté) e Wiccionaire walon. Li [[djermalance]] est rindowe pa on [[chedda]]: [[Wikt:ⵊⵊⴷⵉⴷⴰ|ⵊⵊⴷⵉⴷⴰ]] ([[El Djadida|jjdida]]) => «[[Wikt:|جّديدا]]»; «[[Wikt:ⵓⵛⵛⴰⵏ|ⵓⵛⵛⴰⵏ]]» (ochchan, [[tchacal]]) => «وشّان» E [[Wiccionaire walon]], li resconte di deus cossoune sins [[chwa]] (sacwè nén veyåve e l' ortografeye tifinar IRCAM) est markêye pa on [[soucoun]]. «[[Wilt:ⴰⵖⵔⵓⵎ|ⴰⵖⵔⵓⵎ]]» ([[pan]]) => «اغْروم» == Difoûtrinnès hårdêyes == * [[Wikt:Categoreye:Mots amazirs|Sacwants mots amazirs, dedja studyîs dins l' Wiccionaire]] (leu mwaisse sicrijha est e tifinar) * {{fr}} [http://hapax.qc.ca/propo_tifinagh.pdf Documint do propôzaedje po l' radjoutaedje des tifinars dins unicôde] (e francès; on-z î pout vey dins l' documint PDF li cogne des letes tifinar, si vos n' arivez nén a les vey so cisse pådje ci avou l' betchteu da vosse) * [http://www.ircam.ma/ Waibe di l' IRCAM] * [https://www.translitteration.com/translitteration/fr/tamazight/ala-lc/ Waibe di ralfabetijhaedje] == Pî-notes == {{Commonscat|tifinagh|l'&nbsp;alfabet tifinar}} [[Categoreye:Alfabets]] [[Categoreye:Alfabet tifinar|*]] [[Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje]] [[Categoreye:Monde amazir|*]] [[Categoreye:Lingaedje amazir|*]] [[Categoreye:Raspepyî årtike]] gb9uke0yj6to4mleggapwncuqfd68or 0 8050 427498 413518 2026-10-31T18:38:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427498 wikitext text/x-wiki Li 30 di [[djulete]], c' est li 211inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do [[calindrî grigoryin]] (li 212inme po ls [[anêye bizete|anêyes bizetes]]), et k' il è dmeure co 154 po-z ariver å dbout. == Etrevéns == [[Imådje:Gråce-Bierleu monumint afwaire rweyåle.jpg|thumb|Monumint ås cwate moirts do metingue di Gråce-Bierleu li 30 di djulete 1950]] * [[1950]] : tins d' on metingue a [[Gråce-Bierleu]] po [[Kesse do trône do rwè Yopôl III d' Beldjike|manifester conte li Rwè Yopôl III]], des djindåres saetchît des côps d' fizik so les metingueus, et troes did zels, et on pormineu, fourît ahessîs. == Ont vnou å monde ci djoû la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[1854]] : [[Auguste Lurquin]] * [[1928]] : [[Georges Michel]] === Ôtès djins === == Ont morou ç' djoû la == === Djins a vey avou l' futeure Walonreye === * [[1018]] : [[Bådwin II d' Lô]], deuzinme [[Prince-eveke di Lidje]]. === Rilomés Walons et waloneus === * [[1884]] : [[Jacques Bertrand]] * [[1918]] : [[Jean Bury]] === Ôtès djins === == Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles == ---- '''Vey eto:''' [[28 di djulete]] - [[29 di djulete]] - [[31 di djulete]] - [[1î d' awousse]] - les [[366 djoûs]] d'&nbsp;l'&nbsp;anêye [[djanvî]], [[fevrî]], [[Moes d' måss|måss]], [[avri]], [[may]], [[djun]], [[djulete]], [[awousse]], [[setimbe]], [[octôbe]], [[nôvimbe]], [[decimbe]] [[Categoreye:Date]] 5z1k1nolvy89zl2slapq20sl10ak7dv 0 8467 427681 387273 2026-10-31T19:08:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427681 wikitext text/x-wiki '''Cambron-Castiau''' u '''Cambron-Castiô'''<ref>C' est on ô long picard ki respond å [[betchfessî ea]] ([[Wikt:castia|castia]]), adon on l' riscrît puvite [[scrijha au]] come dins Hécard ([[PiF1]]); les deus scrijhas sont rprins dins l' [[sistinme Feller-Carton]].</ref> ([[riwalnijhåve]] '''Cambron-Tchestea''', F. ''Cambron-Casteau''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Brudjlete]]. [[Image:Cambron-Casteau AB4a.jpg|thumb|L' abeye cistercyinne|300px]] * [[Limeros del posse]] : '''7941''' (nén candjî) * [[Limero diyalectolodjike]] : '''Mo 3'''. * Arondixhmint : [[Ate]] (dispu 1977; divant, c' esteut arondixhmint d' Mont, did la li limero diyalectolodjike avou "Mo"). == Peuplåcion == Discrexhaedje del djin * 1801: 730 (483 å Tchestea, 247 a l' Abeye) * 1846: 731 * 1910: 473 * 1961: 363 * 1976: 416 == Djeyografeye == Li viyaedje est metou so [[Tinre]], a ene plaece k' ele toûne bråmint, did la si no "Cambron", do bodje [[etimolodjeye gayele|gayel]] ''cambaro'' (ki toûne). == Istwere == Les troes viyaedjes metous so Tinre: Cambron-Castiô, [[Cambron-Sint-Vinçant]] et [[Cambron-l'-Abeye]] (''Cambron-Mairie''), ci n' esteut fok on viyaedje å cmince, ki c' esteut des béns-fonds di l' abeye Sint-Dnis dilé Paris ([[751]]), k' elzès rvinda å tchapite di [[Sougniye]] e 1053. Li deuzinme viyaedje, c' esteut l' abeye cistercyinne, askepieye pa [[sint Biernåd]] e [[1148]]. I fourit anixhilé på decret imperiå do 8 fructidor di l' an XIII ([[26 d' awousse]] [[1805]]). Li tchestea d' Gaviamé, distrût e 17inme sieke, est dandjreus li cåze do lomaedje "Cambron-tchestea". == Economeye == Grande plinne di bounès teres, des deus costés d' Tinre. Grandès cinses: li Wespelire (60 ectåres), li cinse di l' Abeye (55 ectåres). == Pî-note == {{commons|Cambron Casteau}} <references />{{RC/Brudjlete}} kicouytuyiymtan5owwsuez4i8bei62 0 8514 427480 360261 2026-10-31T18:36:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427480 wikitext text/x-wiki Li 17 d'&nbsp;[[awousse]], c' est li 229inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do [[calindrî grigoryin]] (li 230inme po ls [[anêye bizete|anêyes bizetes]]); i dmeure co 136 djoûs divant l' fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye. == Etrevéns == === A vey avou l' walon eyet l' Walonreye === * [[1850]] : Deuzinme djoû des [[grossès aiwes]] a [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]], ki vont durer troes djoûs ([http://rifondou.walon.org/bernus-rif.html#grosses_aiwes Rapoirtaedje e direk]) === Ôtes etrevéns === == Ont vnou å monde ci djoû la == * == Ont morou ç' djoû la == * [[1959]] : [[Pierre Paulus]] == Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles == ---- '''Vey eto:''' [[15 d' awousse]] - [[16 d' awousse]] - [[18 d' awousse]] - [[19 d' awousse]] - les [[366 djoûs]] d'&nbsp;l'&nbsp;anêye [[djanvî]], [[fevrî]], [[Moes d' måss|måss]], [[avri]], [[may]], [[djun]], [[djulete]], [[awousse]], [[setimbe]], [[octôbe]], [[nôvimbe]], [[decimbe]] [[Categoreye:Date]] 1odv4do4p191p6gytdlu8dcj4u4rhtq 0 8515 427852 408966 2026-10-31T19:51:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427852 wikitext text/x-wiki Li 18 d'&nbsp;[[awousse]], c' est li 230inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do [[calindrî grigoryin]] (li 231inme po ls [[anêye bizete|anêyes bizetes]]), et k' i dmane co 135 djoûs po-z ariver å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye. == Etrevéns == === A vey avou l' walon eyet l' Walonreye === * [[1850]] : Troezinme et dierin djoû des [[grossès aiwes]] a [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]] ([http://rifondou.walon.org/bernus-rif.html#grosses_aiwes Rapoirtaedje e direk]) === Ôtes etrevéns === == Ont vnou å monde ci djoû la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[1933]]: [[Jules Bastin]] === Ôtès djins === == Ont morou ç' djoû la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[2013]] : [[Willy Bal]] === Ôtès djins === == Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles == ---- '''Vey eto:''' [[16 d' awousse]] - [[17 d' awousse]] - [[19 d' awousse]] - [[20 d' awousse]] - les [[366 djoûs]] d'&nbsp;l'&nbsp;anêye [[djanvî]], [[fevrî]], [[Moes d' måss|måss]], [[avri]], [[may]], [[djun]], [[djulete]], [[awousse]], [[setimbe]], [[octôbe]], [[nôvimbe]], [[decimbe]] [[Categoreye:Date]] g74vpqrn3mum7cvzq2hb0795c1006vf 0 8579 427916 421613 2026-10-31T20:02:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427916 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-lives|LMb4v}} [[Imådje:Mahin Lucyin Batreye cwate vints.jpg|thumb|coviete do live]] '''Li batreye des cwate vints''', c'&nbsp;est on [[roman]] e walon da [[Lucyin Mahin]], parexhou e [[2004]]. Ça a stî l'&nbsp;prumî roman eplaidî e [[rifondaedje do walon|rfondou walon]]. ISBN 2-930347-36-8 == Racourti == Stefane Evrard est [[gaztî]] di s' mestî. I rprind li tchmin do [[Rwanda]] e 1994 po ndaler bouter po rén po-z amonter ene radio ki va sayî di racmoide les [[Houtou]]s et les [[Toutsi]]s après l' [[peupe-sipata]] di 1994. Po dire li vraiy, nosse soçon, divant d' endaler, sait ddja bén k' il est [[sida|seropozitif]]. I ndè va mågré tot, pask' i vout siervi a ene sacwè po les dierinnès anêyes ki lyi dmorèt a viker. Stefane Evrard est eto on [[waloneu]]. Cwand i va dveur rivni el [[Walonreye]], pask' il est trop malåde, i nos scrirè si testamint, et nos dire tot çou k' i s' rafiyive di fé pol [[walon]] rviker, et l' Walonreye resse vigreuse assez. == Les troes tinmes do live == * Li [[peupe-sipata do Rwanda]]. * Li [[sida]]. * L' avni del Walonreye et do lingaedje walon. == Plaçaedje dins l' tins et dins li spåce == Li live est daté. Les nos des politikîs rwandès et afrikins k' on ndè djåze dins l' live (Habyarimana, Kagame, Cabila), sont vraiys et les dåtes des etrevéns istorikes sont sovint djusses. Li spoûle kimince e moes d' nôvimbe 1994, e Rwanda. C' est djusse après li peupe-sipata ki s' a passé inte li moes d' avri et li moes d' djulete. Li mwaisse-personaedje est lavola, come volontaire po ene [[S.N.R.]], po-z enonder ene radio, Radio-Catioucha (Radio-Aronde). C' est on pordjet k' a stî amonté podbon e 1994, dizo ç' no la. Li pordjet a stî metou so pî, come dit dins l' live, po fé l' contråve d' ene ôte radio, ''Radio Mille Collines'', k' aveut-st enondé li spataedje des Toutsis. Li spiker bedje k' a bouté a cisse laide keure la, lomé dins l' live Djôr Rodje-Djoû, a egzisté podbon. I s' loméve Serge Riuggu. Li deuzinme tchaptrê si passe co todi e Rwanda, e 1997. I raconte les etruvéns ki s' ont passé inte 1994 et 1997, copurade e Congo, mins k' estént aloyîs ås Houtous stepés evoye åvå après l' djenocide. Do costé do sida, c' est l' prumî côp k' on djåze del triterapeye. Al fén do tchaptrê, on djåze di l' apiçaedje da Serge Riuggu, ki c' est l' veur, djoû po djoû. Ça s' a passé li 24 di djulete 1997. Li troezinme tchaptrê est daté do 15 di nôvimbe 1999. Nost ero a rivnou el Walonreye. On saye sor lu on novea médiaedje do sida, a pårti di grefes di miyôle (des sayes k' ont stî fwaites podbon di ces anêyes la). Mins li troezinme tchaptrê toûne purade åtoû del paskeye d' on novea personaedje, Kaiy Wåtî, ene pitite adoptêye birmande. Eto, sol tins d' kékes passaedjes, on s' ritrouve el Birmaneye, el Taylande, et e Lawosse. E dierin tchaptrê (el Walonreye, li 28 d' awousse 2000), Stefane Evrard cåze di si ovraedje come waloneu. Il esplike k' il a bouté pol rifondaedje do walon avou ene pitite trope di djins, mins ki leu-z ovraedje n' a nén stî prijhî pås ôtes waloneu. C' est des sawès ki s' ont passé podbon inte 1993 et 2000. Pol Walonreye, on djåze eto di totes ene rîlêye d' eterprijhes k' ont stî rprinjhes pa des etrindjirs di ces trevéns la, mins pacô après li date k' on dit (BBL, les fåzes a tchôd d' Cockerill). Pol Rwanda, on dene des vraiys djudjmints do [[tribunå penål pol Rwanda]], d' Arousha, come li ci da Serge Riuggu (12 ans d' gayole). Tant k' ås nos di des viyaedjes et veyes del Walonreye, i sont pacô vraiys (Lidje, Djumet, Couyet, Bastogne). Mins des ôts sont-st edvintés: Banessåt, Vå-so-Såme, El Basse Brå, Cwate-Ponts-dlé-Brå. Teyoricmint, i s' trovèt ene sadju so l' Årdene. == Kitaeyaedje do live == Li live a 116 pådjes. * p. 2: Abondroets, e francès et e walon. * p. 3. Tite, bilingue. * pp. 4 & 5: Ôtes ovraedjes e walon do scrijheu. * p. 7: Dicåçtaedje po Omer Marchal (k' a dné bråmint des idêyes riprinjhes dins l' live) et po l' famile do scrijheu. * p. 8 & 9: Pitit prezintaedje do rfondou walon. * p. 11: Adviertance: come cwè: ** Gn a nou personaedje ki rshonne a des cis k' ont viké podbon (çou k' est fås). ** Ki li rwaitaedje so les margayes do Rwanda n' est nén neute. C' est ene des avuzions sol bardôxha. Li scrijheu dmande escuze ås cis k' ont ene ôte idêye ladso. * p. 12: Adrovaedje. Ki prezinte li spårdaedje do sida, li djenocide di 1994, et l' sourdant mitolodjike di l' ancyinne dominance des Toutsis (boket ratourné do live ''Afrike, Afrike'' da Omer Marchal). * p. 15-81 Coir do roman. * p. 83: Cloyaedje (çou ki s' passe après l' moirt di l' ero). * p. 85-109: Motî walon-francès. * p. 109-110: Djivêye des mots afrikins. * p. 111-116: Croejhete (e francès). * p. 118: Tåve di ctaeyaedje do live. * Coviete di drî: racourti do live e walon, et prezintaedje do scrijheu e francès. == L' esplikêye do tite == Li batreye des cwate vints, c' est ene rapoitroûle do payis d' [[Djivet]], ramexhnêye pa [[A. Vauchelet]]. Elle a ddja siervou a basti ene novele da [[Jean-François Brackman]], li "Tiene al Brijhe". Cial, les cwate vints rprezintèt cwate des voyes politikes ki les Rwandès polént prinde, sorlon les poûssances di Bijhe et d' Nonne. :"<I>I n' nos leyront nén e påye. Fårè d' tote foice k' on prinde onk di leus modeles. Et gn a nouk ki nos ahåye. C' est come vos cwate vints. Onk apoite li setchresse, èn ôte li sbijhaedje, li troezinme plouve et froedeure, et l' cwatrinme les grossès aiwes. Gn a nén onk ki våt mî k' l' ôte.</I>" == Les idêyes politikes et filozofikes do scrijheu håynêyes dins l' live. == === Sol diswalpaedje di l' Afrike === Li mwaisse idêye, c' est ki les candjmints apoirtés ås societés afrikinnes ås [[:Wikt:dislaxhî|dislaxhaedjes]] ont tot dbrôlé l' adjinçmint des peupes d' avårla inte di zels, et k' c' est la les cåzes di tos les bardôxhas k' i gn a dispu 1960, et ki n' sont nén presses di s' djoker. Ca les modeles k' on-z a metou al plaece sont pår diferins des ancyins etcherpetaedjes et rapoirts inte les djins. Dins l' live, c' est l' tuzêye da Djervais Boussoumé, li vî tchîf toutsi. I dismonte tchaeke côp les råjhonmints da Stephane Evrard, ki croet ki tot s' pout arindjî === So l' avni del Walonreye. === Dins l' cwatrinme boket, "mi testamint", li scrijheu tape li hate sol vindaedje des eterprijhes del Walonreye a des nén Walons. Et voleur ki l' uzaedje d' on cmon lingaedje ki n' sereut nén l' francès, mins l' walon refoircireut tote li societé walone, economicmint eto. === So l' avni do lingaedje walon. === L' ero vout ki li voye do rfondaedje soeye li seule ki poye schaper l' walon. :"<I>Tchoezi onk des pårlers d' asteure, soeye-t i li ci d' Nameur, u l' ci d' Lidje, di Tchålerwè, ça n' irè djamåy. Les Walons sont bén trop firs, tchaeke racovissî dins si ptite coine, dirî si ptit clotchî, po s' mete tot d' on côp a rconoxhe onk did zels come valant mî k' els ôtes. </I>" == Djudjmints sol live et si rclame dins les gazetes. == === Djudjmints di des lijheus. === * Dj' a ataké al lére a 3 eures å matén, et dji n' m' a seu djoker. On-z aprind ene contrumasse di cayets. Mi, dji n' a måy sitî e l' Afrike. Dj' a voyaedjî tot lijhant do walon. Ké plaijhi ! (Pierre Otjacques). * Li boket " dji rashonne " divins l' tchaptrê " Mi testamint " , c' est ene pîce d' antolodjeye. * Clapante idêye d' aveur metou ene miete di croejhete al fén do live ([[Chantal Denis]]). === Riclame dins les gazetes. === * Li live a stî anoncî dins [[Walo plus gazete]] l° 19, pu prezinté dins l' l° d' après. Prezinté eto dins [[Coutcouloudjoû]], [[Li Rantoele (soce)|Li Rantoele]]. * Si rexhowe a stî anoncêye dins ''[[S.L.L.W.|Wallonnes]]''. * Prezinté avou on responda do scrijheu, da Philippe Carrozza, divins [[gazete|"L'Avenir du Luxembourg"]] do 30 di måss 2004. * Prezinté dins li [[pitite gazete|ptite gazete]] ''La réclame ardennaise''. == Saetchaedje et vindince == Li live a stî saetchî a 400 egzimplaires. Li live est vindou pa l' eplaideu, direk dins les livreyes. Li cwårt des egzimplaires est vindou pal voye des gazetes e walon, et les fôres ås lives e walon ki li scrijheu î va. Ça a stî onk des prumîs lives e walon a esse vindou pa on sistinme di paymint éndjolike. == Les ôtes romans scrîts e rfondou walon == Li prumî roman scrît e rfondou walon fourit [[So l' Anuti]] da [[Lorint Hendschel]]. Gn a on deuzinme roman e rfondou da Lucyin Mahin ki parexhe so les fis e fouyton dispu setimbe 2004, et ki s'&nbsp;lome [[Vera]]. == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/lv/b4v.html Ôte prezintaedje do live] {{Abt}} * [https://web.archive.org/web/20061013230759/http://chanae.walon.org/rabulets/2004/5padje10a11.pdf Corwaitaedje so "Rabulets"] [[Categoreye:Romans e walon|Batreye]] [[Categoreye:Romans istorikes e walon|Batreye]] [[Categoreye:Lives sicrîts e rfondou walon]] gu0ie6fttjsv2lnpnplriejas6osj3a 0 8620 427825 422272 2026-10-31T19:32:03Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427825 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Onk, deûs, treûs ... (onk, deus, troes, ...).wav|thumb|Nombes di onk a vint (accint d' après Lidje)]] Les '''chifes e scrijhaedje walon''', c' est les [[chife|chifes arabes]]. On eploye cobén les chifes romins dins l' limerotaedje des siekes (XXinme sieke), et des rwès (Yopôl II). On les voet eto sol cadran di sacwants ôrlodjes ås grefes. == Sicrijhaedje des chifes e totès letes. == * Piceure po ls intrer dins li splitchant motî: <FONT COLOR="#ff0000"><B>x-</B></FONT> riprezinte li chife. ** <FONT COLOR="#ff0000"><B>x-</B></FONT> [nombe addj. & o.n.] nombe <FONT COLOR="#ff0000"><B>x</B></FONT> . ** | <FONT COLOR="#ff0000"><B>x-inme</B></FONT> [limerotant addj. & o.f.n.] :'''1.''' ôre ki corespond å limero <FONT COLOR="#ff0000"><B>x-in.me</B></FONT>, x2-îme, x3-ime, x4-ième</span>. :'''2.''' boket k' on-z a cwand on pårtixh ene sacwè e <FONT COLOR="#ff0000"><B>x</B></FONT>. :Disfondowes: <span lang=wa-feller><FONT COLOR="#800080">x-in.me</FONT>, x'-îme, x''-ime, x'''-ième</span>. ** | <FONT COLOR="#ff0000"><B>x-inmmint</B></FONT> x-inmmint [adv.] divant d' dire ene sacwè ki vént al x-inme plaece d' ene djivêye. Disfondowes: <span lang=wa-feller><FONT COLOR="#800080"> </FONT>, </span> :Disfondowes: <span lang=wa-feller><FONT COLOR="#800080">x-in.m'mint</FONT>, x2-îm'mint, x3-im'mint, x3'-im'mèt, x4-ièm.mint</span>. ** | <FONT COLOR="#ff0000"><B>x-inne</B></FONT> [f.n.] a pô près x-. * Candjmint d' bodje et d' djinre: ** '''onk''' => ene; prumî (prumirmint) *** vint-ey-onk => vint-ey-ininme ** '''deus''' => deujh- (deuzinme, deuzinmmint) ** '''troes''' => troejh- (troezinme, troezinmmint, troezinne) ** '''cwate''' => cwatr- (cwatrinme, cwatrinmmint, cwatrinne) ** Dins li scrijhaedje e [[rfondou]], '''shijh''', '''nouv''' et '''dijh''' ni candjèt '''nén''' d' bodje divant les nos (årvier di çou ki s' passe dins l' prononçaedje): :La shijh ans / Dji l' a dit trinte-shijh côps ([[disfondowe]]s: ''la chî-z ans, la sî<B>h</B> ans, la chîj ans; trinte-sî côps, trinte-chî côps, trante-chîj côps''). Nouv djins, nouv omes, dijh-nouvinme. :MINS: "dijh" candje po fé '''di-set'''. * e l' esplicant motî: [[:Wikt:onk|1]], [[:Wikt:deus|2]], [[:Wikt:troes|3]], [[:Wikt:cwate|4]], [[:Wikt:cénk|5]], [[:Wikt:shijh|6]], [[:Wikt:set|7]], [[:Wikt:ût|8]], [[:Wikt:nouv|9]], [[:Wikt:dijh|10]], [[:Wikt:onze|11]], [[:Wikt:doze|12]], [[:Wikt:traze|13]], [[:Wikt:catoize|14]], [[:Wikt:cwénze|15]], [[:Wikt:saze|16]], [[:Wikt:di-set|17]], [[:Wikt:dijh-ût|18]], [[:Wikt:dijh-nouv|19]], [[:Wikt:vint (nombe)|20]], [[:Wikt:vint-ey-onk|21]], [[:Wikt:trinte|30]], [[:Wikt:trinte-ey-onk|31]], [[:Wikt:cwarante|40]], [[:Wikt:céncwante|50]], [[:Wikt:swessante|60]], [[:Wikt:septante|70]], [[:Wikt:ûtante|80]], [[:Wikt:nonante|90]], [[:Wikt:cint|100]], [[:Wikt:meye|1.000]], [[:Wikt:miyon|1.000.000]], [[:Wikt:miyård|1.000.000.000]] == {{HDV}} == [[contene]] (rime-rame d' efant so les nombes) [[Categoreye:Lingaedje walon]] [[Categoreye:Matematike]] 6yxsrhuaow59hatvrlkj6lyd58b700w 0 8673 428172 357189 2026-11-01T10:16:59Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428172 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Prôze e walon]] [[Categoreye:Lives e walon]] [[Imådje:maggy_frisee.jpg|thumb|right|coviete do live]] '''Come ene sacwè e l' air''', c' est ene [[schôtlêye di tecses e walon|ramexhnêye di scrijhaedjes]] da [[Maggy Frisée]]. C' est bråmint del [[prôze]] a môde di [[biyet d' oumeur]], mins gn a eto èn [[arimé]] u deus. Ci live la a rascodou li [[Pris del veye di Lidje]] e [[2003]]. == Les tinmes di "Come ene sacwè e l' air" == C' est bråmint des sovnances do djonne tins, todi avou l' apinse ki ci vî tins la, c' esteut l' bon tins. Gn a eto onk u deus bokets istorikes, come l' arivêye des tanks amerikins. Des bokets k' i gn a cåzèt do vicaedje d' enute. Mins c' est pol discåzer, come li criticaedje d' on vijhén ki vént del veye, et k' est retrôclé dins s' måjhone, tot mancant di spotchî les djins cwand i passe grandiveuzmint dins s' bele oto. Deus bokets sont ene miete avanciveus. Li prumî cåze d' on djouweu d' guitare sol bate a Lidje, et ene pitite glawene ås crolés ouys kel vént shoûter tos les djoûs. Li deuzinme nos mostere on stoirdoe, atchté dins ene vignoûle di France, ki nos conte li spoûle di s' "vicåreye". Ene pårteye ki s' passe foû payis, et dins l' vî vî tins da Ronsard. Li prumire paskeye (Li blanke dame) est scrîte a môde d' on conte foû naturel. == Li langue di "Come ene sacwè e l' air" == Do mo bon walon, avou l' croejhete do Levant pratikêye al leccion. Li motlî est, lu eto, foirt ritche. Nos rlevrans, metans: :Prumî '''[[:Wikt:frumjhi|fruzion]]''': '''[[:Wikt:sitrûler|strûler]]''' l' farene dins ene grande djate. :Ene mwin k' '''[[:Wikt:aduzer|aduzer]]''' li vosse; Ene doûce loukeure ki vs shût. Costés noûmots, on djåze des [[tank]]s al Liberåcion, tot uzant del [[sorwalonde|sorwalonde di motî]] "[[:Wikt:tchårs|tchårs]]". On wåde li mot d' adon [[:Wikt:robot|robot]] po djåzer des V1. Rilevans eto li noûmot [[Divant-lére]] po l' tecse metou [[:Wikt:ataker|divant d' ataker]]. Costé vîs mots, dins les deus troes scrijhaedjes ki djåzèt do fjhaedje do pwin, on-z åreut veyou voltî aparexhe des mots come "prusti l' påsse" (ene ovraedje todi esplikêye pa des longuès fråzes), et "ene nukete di boure" (diné på [[rifrancijhaedje|rfrancijha]] ''djaeye di boure''). == Plaçaedje dins l' tins et dins li spåce == Bråmint des sovnances si passèt en [[Andoûmont]]. Les sovnances covrèt purade les trevéns di l' [[Etre-deus-guere]], et eto l' [[Liberåcion]]. Sacwantès spoûles si passèt a Lidje. Onk des tecses djåze d' ene emîssion so ''Liège-Matin'', avou Robert Wasseige ki respond a [[Jean-Claude Balthazar]]. == Kitaeyaedje do live == * Bele coviete avou on dessén di "moite nateure", da José Artus. Ci live sereut cobén li prumî d' ene coleccion "Riflorixhåjhe" (''Riflorihåye''). * Coviete divantrinne. * Dirî del coviete divantrinne: Tåve do ctaeyaedje do live. * p. 1. L' adrovaedje (divant-lére) pa [[Jean-Denys Boussart]], sicrît e francès. * p. 2 a 34: les 28 sicrijhaedjes, et les enimådjants desséns da José Artus. * p. 35 a 38: motlî, tecse pa tecse. gn85tun7z78mpbyrg2ztmyd3natucgg 0 8682 427860 419638 2026-10-31T19:53:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427860 wikitext text/x-wiki {{po|Nameur|Nameur (discramiaedje)}} [[Imådje:nameur_citadele.jpg|thumb|Vuwe di Sambe eyet del citadele di Nameur]] [[File:Schaesseus posteure Nameur nute.jpg|thumb|Scultreye di fier des [[schaesseu]]s]] [[File:Nameur tchivå Bayåd-rac.jpg|thumb|Posteure do [[tchvå Bayåd]]]] Li '''veye di Nameur''', (on dit eto '''Nameur li Bele''' u '''Nameur li Glote''' paski les Namurwès magnnut voltî ene sacwè d' bon), c'&nbsp;est ene [[ancyinne comene del Waloneye]], ki s'&nbsp;a rebané avou 25 viyaedjes po fé l'&nbsp;[[Nameur|grand Nameur]]. Ça a stî l' mwaisse veye di l' arondixhmint do minme no (kel [[A.L.W.|limerotaedje diyalectolodjike]] poite l'&nbsp;essegne [Na]), et del [[Province di Nameur]]. Nameur, c'&nbsp;est ossu li [[mwaisse veye]] del [[Waloneye]]. * [[Limero del posse]] : '''5000''' (nén candjî) * [[Limero diyalectolodjike]] : '''Na&nbsp;1''' * Lomaedje et spotaedje des djins : ** Lomaedje : Namurwès (F. ''Namurois'') ** Sipotaedje : les [[:Wikt:Chwès|Chwès]] (bén veyou), les [[:Wikt:lumçon|Lumçons]] (fotant) Nameur a dné les nos d'&nbsp;famile [[:Wikt:Nameur|Nameur, Namuroe, Namurea]]. ''Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Nameur|l' esplicant motî]].'' == Djeyografeye == [[Imådje:nameur_grognon.jpg|framed|right|Raptitixhaedje do Grognon]] C'&nbsp;est la k'&nbsp;[[Sambe]] si vént maxhî a [[Mouze]], al plaece k'&nbsp;on lome li Grognon. == Djeyolojeye == Nameur est au mitan d'on sinclinal qu'on lome li ''sinclinal di Nameur''. On pout vôy des plis et des des fayes å pid del Citadel. == Istwere == On-z î a rtrové des traces do vicaedje 6500 ans divant Djezus-Cri. C' est des bokets d' cayåds et des restants d' biesses, çou ki fwait pinser ki les djins d' adon estént des tchesseus et des pexheus. Cwand on-z a fwait les grands travos e 1992, on-z a metou a djoû des restants d' èn ome, k' åreut la viké divié 50 divant Djezus-Cri. Jean Plumier, l' årkeyolodjisse responsåve l' a lomé '''Li pus vî des Namurwès'''. Et s' soçon Djan-Mareye Antoenne, ki fwait des [[:Wikt:fougnî|fougnaedjes]] sol Citadele, a rtrové les restants d' ene feme et i l' a lomé '''Li Feme del Citadele'''. On-z î a rtrové eto des pîces di manoye do tins des [[Gålwès]]. Do tins des Romins, gn a yeu ene voye k' a passé etur Mouze et l' rotche. Et padzo l' rowe Notru-Dame, gn a co des bokets di l' ancyinne voye rominne. Dins les [[:Wikt:soû|soûmints]], on-z a rtrové les arotchmints del voye. Do cénkinme sieke, gn aveut ddja l' no d' Nameur so ene pîce di manoye. Do tins des Merovindjins, sol Grognon, gn aveut des omes di mestî k' î boutént. On-z a rtrové des brotches ([[:Wikt:fûle|fûles]]) et des ôtes clicoteas. Å 10inme sieke, Nameur va demarer, podbon, avou tote ene rîlêye di måjhones ki s' vont basti sol Grognon. C' est a ç' moumint la eto k' i gn årè li prumî meur del veye. E 1692, Louwis XIV esseréve Nameur, et avou lu, po conter ses frawes, li grand scrijheu francès Racine, et come pondeu Van der Meulen. E 1970, Nameur fourit lomêye mwaisse-veye del Waloneye, mins li pouxhance politike et economike ni cminça, podbon, k'&nbsp;e 1980. == Les coulots d' Nameur == [[Imådje:Namur JPG02a.jpg|thumb|250px|Li vî Nameur]] Li vî Nameur est sipoté ''li respe'' pask'il est come dins on respe etur [[Mouze]] et [[Sambe]]. === Les cwate meurs === Gn a yeu cwate meurs po retourer Nameur: * li prumî, sol Grognon * li deuzinme, dins çk' est asteure li rowe des Florifossés, rowe des Schaesseus; et l' Plaece d' Åres. * li troezinme, ene miete pus lon, rowes Hôte et Basse-Mårçale. Rowe Emile Cuvelier et eviè li plaece di l' Iyon * l' cwatrinne meur, li [[:Wikt:rigne|rigne]] d' asteure. === Des ôtes coulots === * Saraze: sipotaedje des djins: les [[Sarazin]]s. * Mårçale * Rowe Piconete (asteure li Rowe Fumal) * L' Arsouye == Tuzance walone == [[Imådje:Assiette blasonnée "Nameur".jpg|thumb|250px|[[Assîte]] å muzêye des Årts gårnixhants. Li no del veye î est scrît e walon.]] === Soces === * Li soce [[Moncrabeau]], avou ses [[Cwarante Molons]] * Les [[Relîs Namurwès]] * [[Li Chwès (soce)|Li Chwès]] === Siervices avou des nos e walon === I gn a on cinte po s' rescontrer lomé ''« À l' Chîje »'' ey ene crexhe lomêye ''« Les P'tits Pouyons »''.<ref>[[Johan Viroux]], ''« Tchin.ne dès Walons (5). Li province di Nameur (3 - fin) »'', dins [[Cocorico (gazete)|Cocorico]], {{l°|70}}, djulete-awousse-setimbe 2024, p. 13.</ref> === Sicrijheus e walon === * [[Nicolas Bosret]] * [[Philippe Lagrange]] * [[Charles Wérotte]] * Joseph Osselet: [[Les Memweres d' on Namurwès sol vî Nameur]]. * [[Léopold Godenne]] * [[Léon Pirsoul]] === Tchansons so Nameur === * [[Vive Nameur po tot (tchanson)|Vive Nameur po tot]] : tchanson classike des Namurwès, fwaite på tchenonne Dethy e 1893. * [[Li bea bouket (tchanson)|Li bea bouket]] (Nicolas Bosret). === Eredjistrumint === *{{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Namur.mp3 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratournêye pa [[Jean Hamblenne]] avou l' accint d' Nameur pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. * {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Namur2.mp3 Ôte ratournaedje pa on noûcåzeu ki dmeure avår la] * {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Namur3.mp3 Troezinme ratournaedje tecse pus beleletriveus] == Hårdêye difoûtrinne == {{commons|Category:Namur}} * [https://web.archive.org/web/20080712112512/http://www.bia-bouquet.com/ Ene riguilete di fotos d' Nameur] == Sourdants == [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] [[Categoreye:Nameur|*]] 5bwgw5inlkekbtbtnu7lypfsn9npfxd 0 8752 427964 386642 2026-10-31T20:16:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427964 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Pîces di teyåte e walon|Babo]] '''Li båbô''', c' est ene comedeye e troes akes da [[Georges Ista]], djouwêye li prumî côp e [[1912]]. Li Båbô est on splaca do teyåte a boune moråle do cmince do [[20inme sieke]]. == Mwaisses Roles == * Mayane Lavalêye: 60ans. * Lambiet Lavalêye, si frè 58 ans. * Djôzef fi da Lambiet, 30ans; c' est lu ki s' pa lome "li Båbô". * Colas si da Lambiet 21 ans. == Rascourti == Lambiet Lavalêye est årmurî a [[Hesta]]. Il a trové on novea sisteme di canon po les carabenes, et s' a-t i di l' ovraedje timpesse. Po dire li veur, c' est l' pus vî d' ses valets, Djôzef, k' a trové l' edvincion Mins, come Djôzef est èn ome sins brut, li pa ni l' aconte nén, et l' lomer "li båbô". On n' aconte nén ses sintimints nerén. I voet voltî ene kimere … ki s' mareye avou s' fré. Eto, li londmwin des noices, li "båbô" pete å diåle avou les plans d' ene ôte di ses edvincions les "monobloks". I va drovi èn ovroe el France, avou ene kinoxhance di s' pa. E deuzinme ake on voet tot l' traeyin des Lavalêye aler a schî-fesse. E troezinme ake, come d' alaedje tot finixh bén: li sour da Lambièt va rcweri si neveu e France, li ramoenne a Hesta. Li pa s' escuze d' aveur sitî tote si veye on pinse-a-lu. Mins on lyi pardone voltî et minme l' ecoraedjî di raler al pexhe. Djôzef, k' on n' lomrè pus l' båbô, riprind l' vierna a l' ovroe. == Istwere del pîce == Li pîce a stî primêye do Govienmint, et djouwêye pol prumî côp sol [[Triyanon|Teyåte Cominål Walon d' Lidje]] li [[27 d' octôbe]] [[1912]]. Gn ourit cénk edicions do livret del pîce, li dierin e [[1952]]. 65rzkozxbjxju9cf6cv2on0fkva0k1c 0 8756 428358 423122 2026-11-01T11:09:55Z Srtxg 7159 /* Halcrossès cossounes biesmint wårdêyes, pask' on s' î a adû tot scrijhant l' francès */ 428358 wikitext text/x-wiki {{Lka}} «[[Djivêye des halcrossès cossounes do rfondou walon]]» Ene '''halcrosse cossoune''', c' est ene [[cossoune]] metowe å coron d' on [[mot]], et ki n' si prononce nén. Gn a co bråmint des halcrossès cossounes e [[rfondou walon]], mins tolminme moens k' e [[francès]] et k' e [[sistinme Feller]]. Les halcrossès cossounes sont diferinnes des [[tcheyowe cossoune å coron|tcheyowès cossounes å coron]]. == Nén-egzistance di halcrossès cossounes å mitan des mots == E rfondou walon, gn a nole halcrosse cossoune di metowe å mitan des mots. On scrît "lontins" (nén *''longtins''), "veyanmint" (nén *''veyantmint''). Eto, ene cossoune metowe å mitan do mot e walon si prononce tofer: "ratna" si prononce ''rat'na'', "[[Wikt:antnåd|antnåd]]" si prononce ''ant'nau''. == Djivêye des halcrossès cossounes == Les halcrossès cossounes e walon, c' est <span style="color:#0000ff;"><B>S</B></span>, <span style="color:#0000ff;"><B>T</B></span>, <span style="color:#0000ff;"><B>Z</B></span>, <span style="color:#0000ff;"><B>P</B></span>, <span style="color:#0000ff;"><B>B</B></span>, <span style="color:#0000ff;"><B>D</B></span>, <span style="color:#0000ff;"><B>G</B></span>. Li cossoune F n' est nén ene halcrosse cossoune e walon (mins bén e francès; ''cerf''). == Halcrossès cossounes biesmint wårdêyes, pask' on s' î a adû tot scrijhant l' francès == * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>B</B></span> dins [[Wikt:plomb|plomb]]. * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>D</B></span> dins [[Wikt:rimoird|rimoird]]. * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>G</B></span> dins [[Wikt:rang|rang]]. * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>S</B></span> dins min<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span>, sin<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span>, din<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span>. * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>S</B></span> al fén d' on bodje ki dvént JH dins l' parintêye: bwè<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span> (bwe<span style="color:#ff0000;"><B>jh</B></span>leu); croe<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span> (croe<span style="color:#ff0000;"><B>jh</B></span>låde), berbi<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span> (berbi<span style="color:#ff0000;"><B>jh</B></span>ete), mwai<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span> (mwai<span style="color:#ff0000;"><B>jh</B></span>e). * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>T</B></span> dins sovin<span style="color:#ff0000;"><B>t</B></span>, portan<span style="color:#ff0000;"><B>t</B></span>. == Halcrossès cossounes wårdêyes pask' ele si rtrovèt dins sacwants prononçaedjes coinreces == * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>P</B></span> dins tro<span style="color:#ff0000;"><B>p</B></span> (Lidje: ''trop' ''). * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>S</B></span> dins ** deu<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span> (Måmdey, Lidje: ''deus' treus''). ** pus (Lidje et Årdene: pus' ki); rl eto a [[Wikt:puch|puch]]. == Halcrossès cossounes wårdêyes come essegnes do codjowaedje == * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>Z</B></span> dins a l' [[atôtchî]] ôrdinaire: vos årî<span style="color:#ff0000;"><B>z</B></span>. On l' prononce e sacwants plaeces å cmandeu: ''cwèrez' après''. * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>S</B></span> po l' [[atouwance]]: ti creve<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span>; ti t' leve<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span> trop tård. I raspite beazet fel dins l' [[cawete -ss]]. * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>T</B></span> å(s) [[riwaitant|rwaitant]](s): i pierdeu<span style="color:#ff0000;"><B>t</B></span> s' tins; ele djåzè<span style="color:#ff0000;"><B>t</B></span> dtrop; i cåznu<span style="color:#ff0000;"><B>t</B></span> bén. I raspite beazet fel dins l' fråze dimandrece: Vikè<span style="color:#ff0000;"><B>t</B></span> i co ? Sierveu<span style="color:#ff0000;"><B>t</B></span> ele bén a tåve ? * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>S</B></span> po les [[cåzant]]s : nos vlén<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span>, dj' avan<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span> soe. * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>T</B></span> å pårticipe prezintrece : tot djowan<span style="color:#ff0000;"><B>t</B></span>. I disparexhe dins les parints: [[Wikt:veyanmint|veyanmint]], [[Wikt:shuvanmint|shuvanmint]]. * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>D</B></span> å [[rwaitant]] di l' indicatif prezintrece des viebes [[troke da Hendschel|del cénkinme troke]], del sôre di [[Codjowaedje plinde|plinde]] : i s' plin<span style="color:#ff0000;"><B>d</B></span>. == Halcrossès cossounes wårdêyes pask' ele si rtrovèt dins des loyaedjes == * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>S</B></span> ** dins : no<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span>, vo<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span> (nos avans = ''no-z-avans''). ** dins "[[Wikt:tins|tins]]" ([[Wikt:tinzintins|tinzintins]]). == Halcrossès cossounes wårdêyes pask' ele si rtrovèt dins l' femrin, u les parints == * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>B</B></span> : plomb (plombî)<ref>Mins tripe rifondowe: [[Wikt:plonk|]] (plonkî) et «[[Wikt:ploum|ploum]]» ([[Wikt:ploumer 2|ploumer]]).</ref> * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>C</B></span> dins [[Wikt:blanc|blanc]], [[Wikt:franc|franc]]. * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>G</B></span> : ** [[Wikt:long|long]] : femrin: longue (mins nén dins les parints et mots d' aplacaedje: [[Wikt:lontins|lontins]]; [[Wikt:lonmint|lonmint]]). ** [[Wikt:rang|rang]] : parintêye avou DJ : [[Wikt:rindjeye|rindjeye]], [[Wikt:arindjî|arindjî]] * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>T</B></span> : ** dins mwin<span style="color:#ff0000;"><B>t</B></span>s : femrin: mwintes. ** dins doe<span style="color:#ff0000;"><B>t</B></span> : [[Wikt:doet|doetî]]. ** dins lé<span style="color:#ff0000;"><B>t</B></span> : [[Wikt:lét|lîtrê, lîter]]. * Halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>Z</B></span> : [[Wikt:nez|nez]] ([[Wikt:nåze|nåze]]) == Halcrossès cossounes wårdêyes dins des cawetes == * [[cawete -mint (no)]]: etermin<span style="color:#ff0000;"><B>t</B></span> * [[cawete -mint (adviebe)]]: raddimin<span style="color:#ff0000;"><B>t</B></span>. == Halcrossès cossounes wårdêyes dins les calcaedjes setchs do francès == * T dins l' cawete -at (rizulta<span style="color:#ff0000;"><B>t</B></span>, ôrfulina<span style="color:#ff0000;"><B>t</B></span>). * S dins "ca<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span>". == Sacwants mots scrîts sins halcrosse cossoune == * pont d' halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>D</B></span> (dabôrd k' end a onk e l' ortografeye do minme mot e francès). Mins li D do francès ni s' ritrouve nén dins les parints e walon; c' est on T k' aspite: ** pî (F ''pied''): [[Wikt:epîter|s' epîter]], [[Wikt:pîtasele|pîtasele]]. ** ni (F ''nid''): nitêye / niyêye * pont d' halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>T</B></span>: ** sôr (F sort): [[Wikt:sôrreye|sôrreye]] * pont d' halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>S</B></span>: ** pu, dispu: F ''depuis'' a cåze del [[dobe rifondowe]] "[[Wikt:poy 2|poy]], dispoy". Eto, ça mostere l' adire avou l' omonime [[Wikt:pus|pus]]. ** [[Wikt:todi|todi]], [[Wikt:måva|måva]]. ** sacwants calcaedjes do francès: [[Wikt:sicour|sicour]], [[Wikt:concour|concour]]. ** [[Wikt:sori|sori]] * pont d' halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>P</B></span>: [[Wikt:coir|coir]] (F. ''corps''). * pont d' halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>F</B></span>: [[Wikt:cier|cier]]. == Sacwants mots a pårt == * tin<span style="color:#ff0000;"><B>s</B></span>: (wårdaedje do halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>S</B></span>, nén do halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>T</B></span>: tchuze a môde d' idêye tote fwaite, mågré kel halcrosse <span style="color:#0000ff;"><B>P</B></span> raspite dins les parints [[Wikt:timpe|timpe]], [[Wikt:timpesse|timpesse]]. == Sourdants et pî-notes == <references /> [[Categoreye:Sons et letes do walon]] 3vmbyx4e43oxpw90detm0e6nr4b3g6k 0 8805 427587 424752 2026-10-31T18:52:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427587 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} '''Willy Bal''' a skepyî li [[11 d' awousse]] [[1916]] ey a morou li [[18 d' awousse]] [[2013]]. C' est on [[sicrijheu e walon|scrijheu e walon]] et on [[rcwereu sol walon]], k' a cmincî les deus bouyes tot djonne. Willy Bal est on råle mimbe di l' [[SLLW]] ki djåzeut voltî walon avou les waloneus. Et s' endè siervi dins ses spitchs dins les strimaedjes di [[lives e walon]]. Il eployive pår li walon cwand il esteut dins les djuri d' teze di diyalectolodjeye walone (metans po [[Aclevaedje des bovrins a Djåçlete (live)|Aclevaedje des bovrins a Djåçlete]] da [[Jean-Jacques Gaziaux]]). == Biyografeye == Il est sôdård tins del [[Deuzinme guere daegnrece]] et il est fwait prijhnî après l' [[Bataye del Lys]]. Il est ritnou cénk ans å long e-n [[Almagne]]. I cåze di tot ça dins sacwants d' ses lives : ''[[Å solea des leus (novele)|Au soya dés leus]]'' (1947), ''[[Warum Krieg ? (sovnances)|Warum Krieg ?]]'' (1996)… Il a felmint bouté tot-z eplaidant les foyous d' [[Arille Carlier]] so les mots walons do payis d' Tchålerwè, dins li ''[[Motî do Coûtchant walon|Dictionnaire de l'Ouest-wallon]]'' ([[1988]]). == Sicrijhaedjes e walon == [[Imådje:Bal_pokes.jpg|thumb|100px|coviete di “Pokes et djårnons”]] Dedja e [[1937]], i disfind si memwere a l' UCL so l' accint walon d' [[Djanmioû]] ki serè eplaidî dizo l' tite «Lexique du parler de Jamioulx» (1949) (rahoukî come '''O90''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]). Des [[ramexhnêyes di powinmes]], c' est «[[Houpeas d' avri (arimés)|Houpeas d' avri]]» ki rexhe li prumî ([[1949]]), divant «[[Å solea des leus (novele)|Å solea des leus]]» (1947), «[[Pokes et djårnons (arimés)|Pokes et djårnons]]» ([[1947]]). Pu gn ourit li gros live k' endè rashonne bråmint: «''Œuvres poétiques wallonnes''» (1990). Come sicrijheu d' prôze, i cmince pa vudî des ptits contes et noveles: «[[Troes contes (Willy Bal)|Troes contes]]» (1938); «[[Il aveut poirté l' solea dins s' bezaece (novele)|Il aveut poirté l' solea dins s' bezaece]]» (1951), «[[Fåves del taeye ås fraijhes et contes do Tiene al Bijhe]]» (1956). Pus tård, Wili Bal va passer a des scrijhaedjes ene miete biyografikes, ene miete filozofikes, ki racontèt si tins d' sôdårds et di prijhnî tins del [[guere di 1940-1945]]. Li prumî d' zels, «[[Warum Krieg ? (sovnances)|Warum Krieg ?]]» (1996), va esse riprin dins on pus spès live: «[[Djonnesse a målvåt (sovnances)|Djonnesse a målvåt]]» (2001). Dins s' djonnesse, djustumint, il aveut eto ratourné on roman da Ramuz «[[Aline (roman)|Aline]]» (parexhou e 1998), et scrît del proze nén racontrece “El redjon dins l' monde” (1936). Il est rprins dins l' grosse [[antolodjeye da Piron]] et dins l' [[antolodjeye Gallimard]] des powetes do 20inme sieke, avou les ôtes riprezintants del [[djermêye 48]]. Il est rprins eto dins l' [[antolodjeye Fleurs diyalectåles]], dins l' [[Antolodjeye Scrire]] ey il a stî publiyî sacwants côps dins l' rivuwe ''[[MicRomania (gazete)|micRomania]]''<ref>{{l°|1/1992}}, pp. 4-5 ; {{l°|3/1997}}, pp. 3-13 ; {{l°|3/1998}}, pp. 18-21 ; {{l°|4/2000}}, pp. 12-13 ; {{l°|4/2001}}, pp. 8-13 ; {{l°|4/2006}}, pp. 22-25 ; {{l°|3/2013}}, pp. 38-51.</ref>. == Cårire ådfoû do walon == [[Imådje:wili_bal_poitrait_fd.jpg|thumb|(diviè 1970)]] Å dfoû do walon, il a eto scrît des sincieusès sacwès sol francès. Insi, il aveut-st enondé on "motî des mots afrikins e francès". Di s' mestî, il a cmincî prof d' atenêye a [[Mårcin (viyaedje)|Mårcin]] 11 ans å long (1945-1956), tot-z î tnant eto ene pitite [[cinse]]. Adonpwis, il eva come prof d' univ å [[Congo bedje|Congo]], a l' [[univiersité Lovanium]]. Il î dvént doyén del Faculté d' Letes (1962-1965). I rintere adon el Beldjike, a l' [[UCL]], todi come prof di romanes, pu divént doyén del Fak di Letes (1968-1970). Di 1970 a 1973, i serè vice-prezidint do Consey Academike. == Willy Bal eyet li mouvmint ravicantisse == Willy Bal a stî onk des råles romanisses a djåzer di l' avni do walon e walon, et a tuzer ene miete a si ehåyaedje: ''Standardiser, moderniser, la juste mesure à garder'' (2002)<ref>[[MicRomania (gazete)|micRomania]], {{l°|22}}, djulete-awousse-setimbe 1997.</ref>. Mins i n' a måy fwait l' ascoxheye di oizeur ecoraedjî on walon unifyî. == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{Abt}} ** [http://rifondou.walon.org/Bal_Willy.php Pådje di sacwants d' ses scrijhaedjes] (e [[rfondou walon]]) ** [http://lucyin.walon.org/livreye/wilibal.html Prumire pådje] (e "prerfondou") * sol waibe [[SLLW]] (e [[sistinme Feller|Feller]]) ** [http://users.skynet.be/sllw/ant_bal.html Antolodjeye di ses scrijhaedjes] * Bibiografeyes e francès ** {{fr}} [https://web.archive.org/web/20041020033418/http://users.skynet.be/sllw/bal.html Si bibiografeye sol waibe di l' SLLW] (e francès) ** {{fr}} [http://www.arllfb.be/composition/membres/bal.html Si bibiografeye sol waibe di l' Academeye francesse di Beldjike] == Sourdants == [[Categoreye:Ricwereus sol walon|Bal, Willy]] [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Bal, Willy]] [[Categoreye:Rilomés linwincieus|Bal, Willy]] [[Categoreye:SLLW|Bal, Willy]] 09jfqn0yqkhkcritufh7iy5rzpaa1ys 0 8824 428054 408365 2026-11-01T09:57:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428054 wikitext text/x-wiki {{po|Lidje|Lidje (discramiaedje)}} [[Imådje:Blason liege.svg|60px|left|Åres del veye di Lidje]] Li '''veye di Lidje''' (e walon, on prononce erîlêymint /liːʧ/ ''Lîtch'' sicrît ''Lîdje'' e [[sistinme Feller]]; e francès, ''Li'''é'''ge'' disk' e 1946, pu ''Li'''è'''ge''), sipotêye '''li Bolante Cité''', c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou ds ôtes pitits bans po fé l' [[Grande Lidje]]. == Mwaissès dnêyes == * Limero del posse: '''4000''' (hintche erive, nén candjî) eyet '''4020''' (droete erive) * [[A.L.W.|limero diyalectolodjike]]: '''L&nbsp;1''' * [[Ime]]: ''[[Li tchant des Lidjwès (tchanson)|Valeureux Liégeois]]'' == Essegne di Lidje == [[Imådje:Blason-liege-pierre-bleu.jpg|thumb]] L' essegne riprezinte, e djaene so rodje, li peron, simbole des libertés del veye, avou les letes '''L''' et '''G''' a hintche et droete do peron, pa dzo i gn a cwate medayes riçûtes al [[guere di 1914-1918]], et l' croes d' guere pol deuzinme, avou des påmes. == Sacwants coulots, rowes et ponts d' Lidje == * [[Cronmouze]] * [[Djudla Mouze]] * [[:Wikt:måssî|Måssirouwale]] * [[Foû-Tchestea]] * Li [[Bate (Lidje)|Bate]] * Li [[Citadele di Lidje|Çtadele]] * [[Piereuse]] * [[Pont ds Åtches]] * [[Sclessin]] (divant 1977, so [[Ougrêye]]) * al [[Vå-Bnoete]] (''al vâ-m'neûte'', fr. ''Val Benoit'') == Monumints == [[Imådje:Li Torê - Le taureau de Liège.jpg|thumb|li Torè]] [[Imådje:Autocollant avec Torè et Perron.jpg|thumb|on [[plake-tot-seu]] del soce di studiants ''Régionale Liégeoise de Namur'', ki rprind l' simbole do [[Peron]] et l' simbole do Torè]] Onk des simboles del veye di Lidje, foiravant po les studiants, c' est l' Torè. Si vraiy no, e francès, c' est ''Le Dompteur de taureau'' ; c' est ene posteure d' èn ome miernou et d' on [[torea]]. Tos ls ans, al « Sint-Torè », å moes d' mås, les studiants fwaiynut l' fiesse et metnut les roustons do torea e coleur. == Tuzance walone == [[Bibliothèque des Dialectes de Wallonie|Li pus grande bibioteke di lives e walon]] s' trouve a Lidje, å [[Muzêye do Vicaedje des Walons]]. I gn a eto on teyåte e walon, [[Triyanon (teyåte a Lidje)|Li Triyanon]]. E 1927, li veye di Lidje a metou so pî on [[Pris del Veye di Lidje|pris po les scrijheus e walon]]. A cmincî di 1977, li pris est rmetou pal [[Lidje|rebanêye comene di Lidje]]. Sacwants soces di waloneus a Lidje : * Li ''Société liégeoise de littérature wallonne'' (l' ancyinne modêye del ''[[SLLW|Société de langue et de littérature wallonnes]]'') (1856-) * Li [[Cåvea lidjwès (soce)|Cåvea lidjwès]] (1872-) * [[Les Oteurs walons (soce)|Les Oteurs walons]] (1897-1972) == Li walon d' après Lidje == * {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Liege.mp3 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratournêye pa Anne Delporte avou l' accint d' après Lidje pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. * {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Liege2.mp3 Ôte ratournaedje pa on noûcåzeu ki dmeure après la] == Hårdêye difoûtrinne == * [https://web.archive.org/web/20041215015716/http://www.liege.be/svcommu/binvnou.htm Bénvnowe a Lidje ! (pådje e walon pol tourisse del veye di Lidje] {{commons|Liège}} [[Categoreye:Lidje|*]] [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye]] [[Categoreye:Veyes di Walonreye]] 86oxpsuup81htasay6okzy8r9bzzgbu 0 8842 428106 410019 2026-11-01T10:05:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428106 wikitext text/x-wiki Li '''betchete ki- / c(o)-''', c' est ene vicante [[betchete (linwince)|betchete]] avou ene [[sipotchåve voyale]], foirt corante e walon, et tipike di ç' lingaedje la Minme si c' est l' minme sitok etimolodjike, li betchete ki- / c(o)- ni rote nén e walon come les moitès betchetes [[:Wikt:co- 2|co-]] eyet [[:Wikt:con-|con-]]. == Les troes scrijhaedjes e rfondou walon del betchete ki- / c(o)- == Sorlon les accints do 20inme sieke, et eto les rîles di scrijhaedje do [[son K]], li betchete ki- / c(o)- si pôrè scrire: * A l' atake u après ene cossoune ki s' ôt, preferince lidjwesse: ''kimere, kimincî, kibate, kibouter, kinoxhe'' * A l' atake u après ene cossoune ki s' ôt, preferince namurwesse: ''comere, comincî, cobate, cobouter, conoxhe.'' * Après voyale: ''cmere, cmincî, cbate, cbouter, cnoxhe''. Sacwants mots come ''comere, cofesse, cobén,'' ki n' si spotchnut nén après Nameur, polnut eto si scrire nén spotchîs (''comere, cofesse, cobén'') après voyale. :''Li comere'' :''On [[:Wikt:Djhan-comere|Djhan-comere]]'' :''Po cobén ki vs avoz atchté çoula ?'' :''Il a stî a cofesse.'' == Sôres di mots avou l' betchete betchete ki- / c(o)- == On trouve li betchete ki- / c(o)- dins: * des viebes la kel betchete ki- / c(o) est cråndimint rafoircixhante: ** [[:Wikt:kibouter|kibouter]] ** [[:Wikt:kitaper|kitaper]] ** [[:Wikt:kimamborner|kimamborner]] ** [[:Wikt:kitchiner|kitchiner]] * des viebes k' on n' ritrouve pus l' bodje: ** [[:Wikt:kimincî|kimincî]] ** [[:Wikt:kinoxhe|kinoxhe / c(o)noxhe]]. * des pronons di dmande: [[:Wikt:kibén|kibén / c(o)bén]], [[:Wikt:kimint|kimint / c(o)mint]]. * des vîs vîs mots, k' ont stî après rcalkés do francès [[:Wikt:kimon|kimon / c(o)mon]] * des mots k' ont wårdé l' betchete k(i)- u c(u)- a Lidje et l' Årdene, mins k' ont stî rcalkés do francès so Nameur et Tchålerwès: [[:Wikt:kifessî|kifesser]] (''confèsser''), [[:Wikt:kimere|kimere / cmere]] (''comére, coumére''. * sacwants nos d' plaece. [[:Wikt:Kimexhe|Kimexhe / C(o)mexhe]]. * sacwants noûmots: [[:Wikt:kimon|kiminålté / c(o)minålté]] == Li betchete ki- / c(o)- ezès walons coinreces e 20inme sieke. == Les fômes avou spotchaedje del voyale, (cmere, cmincî, cbate, cbouter, cnoxhe) sont corantes a Lidje et e l' Årdene, pus råles e Payis d' Nameur, et n' egzistèt nén e Coûtchant walon, dizo l' disfondowe cou-. == Istwere del betchete ki- / c(o)- == Dispu l' deuzinme mitan do 13inme sieke, on voet bén, el [[sicrîta]], kel voyale si pout spotchî, ca elle est replaeceye pa on [[halcrosse E]]. * vî scrijha di [[:Wikt:kinoxhe|kinoxhe]] : ''kenoiestre'' (Lidje 1260). * vî scrijha di [[:Wikt:kimander|kimander]] : ''kemandons'' (kimandans) (1271). * vî scrijha di [[:Wikt:kimeler|kimeler]] : ''kemelat'' (kimela) (1350). * vî scrijha di [[:Wikt:kibate|kibate]]: ''kebatoient'' (kibatént): (1350); Mins ces scrijhas la riprezintnut motoit bén eto ene sipotchåve voyale È, u on [[forcoridjaedje]]. Come po les ôtes mots avou ene sipotchåve voyale (come li [[definixhant årtike]]), cisse-ciale est kécfeye I, kécfeye U: * [[:Wikt:Kimexhe|Kmexhe]] : li voye di ''Cumehe'' (1280). * [[:Wikt:kitaeyeu|kitaeyeu]] : ''Anseaul le cutailheur'' (li ctayeu) (1394). * kimeler : ''quimeleis'' (kimelés) (1334). Li cogne namurwesse '''co-''' aparexhe a pô près e minme tins. Eto, c' est ossu on mo vî scrijha, et nén on [[francijha|rfrancijhaedje]]. * Kibate / cobate : les ''cobatte'' (les cbates) (1290) * [[:Wikt:cotaeyî|cotaeyî]] : ''cotaihier''.<ref>[[Live Louwis Rmåke so les mots walons di dvant 1600]] p. {{?}}</ref> == Vicansté et eployaedje ezès noûmots == == Li betchete co- (avou O nén spotchåve) == E rfondou, on va rtrover pacô li betchete namurwesse co- avou ene nén spotchåve voyale: * dins sacwants mots do Coûtchant walon, k' i gn a pont d' [[disfondowe]] avou k(i)- u c(u)-: [[:Wikt:cotoû|cotoû]], [[:Wikt:copere|copere]] (pa stindaedje do spots des djins d' [[Dinant]], les Coperes). * di sacwants mots moussîs e walon avou l' betchete francesse con-, mins rwalonijhîs pa stindaedje [[:Wikt:cofré|cofré, cofréreye]] (rifondaedje assaetchî di ''copere''), u po askepyî ene [[sorwalonde]]: [[:Wikt:cossoune|cossoune]]. * di [[noûmot]]s foirdjîs après 1995 avou l' betchete co-: [[:Wikt:cotuzer|cotuzer]], [[:Wikt:codjower|codjower, codjowaedje]]. == Li moite betchete con-, com- == C' est ene moite betchete di sacwants calcaedjes do francès, nén rwalonijhîs (eto, ele si scrît come e francès: avou on P divant B eyet P): [[:Wikt:convoye|convoye]], [[:Wikt:convwè|convwè]], [[:Wikt:convweyî|convweyî]], [[:Wikt:comprinde|comprinde]], [[:Wikt:consecant|consecant]], [[:Wikt:competer|competer]], [[:Wikt:confonde|confonde]], [[:Wikt:contråve|contråve]], [[:Wikt:consyî|consyî, consieu, conseyî, consey]], [[:Wikt:compati|compati]], [[:Wikt:complinte|complinte]], [[Motîcomplaire|complaire]]. Ele si rtrouve eto dins l' dobe betchete di [[:Wikt:aconcoister|aconcoister]], çou ki mostere ki, po sacwants mots, li betchete k(i)- / c(o)- n' est ddja pus vivante dispus ene tchoke. == Les dobès betchetes fwaites avou l' betchete k(i)- / c(o)- == * [[:Wikt:ac-|ac-]] * [[:Wikt:diski-|diski- / disco-]] * [[:Wikt:ric-|ric-]] * [[:Wikt:rac-|rac-]] == Dipus d' racsegnes so les betchete k(i)- / c(o)- & con-, com- == * [[Jules Feller]], ''Notes de philologie wallonne'', p. 228. * [[Louis Remacle]], ''La différentiation dialectale en Belgique Romane avant 1600'', hagnon 48, p. 109. <!--betchete ki- ( si on n' vout nén spotchî dirî voyale, prinde li betchete co- (ki n' si spotche waire) purade kel betchete ki- (ki si spotche tofer). des moirts sins kifession => des moirts sins cfession u des moirts sins cofession 12625- betchete ki Sourdants etimolodjike refoircixhance betchete cum, e latén conclamare (boerler), commaculare (kimanni), compungere (kiponde), conquassare (kischeure), conspuerer (kiraetchî) commordere (kihagnî) betchete gålwesse con 12626- betchete ki ki harçuler, kihustiner 12636- betchete ki- vscr que (quetyré, quechaissier) i ctchessive li tchvå do dit Piron (Vîs papîs Rwene, 1556) 12696- betchete ki gn a 125 viebes avou ki dins l' motî da Haust.li bodje est on viebe k' a l' minme sinse kitaeyî kipiter. Po Vervî, Wisimus end a relévé a pô près 90. Po Nameur, li motî da léonard end a 45. Gn a sacwants sins coplemint kivolter, kitourner; li motî d' a Nivele n' end e k' onk (kitaeyî) et li ci del Lovire, nerén (kimeler). Li betchete ki est foirttipike do walon. Esteut corante å levant å 20inme sieke. Mins ele n' esteut ddja pus vicante, est n' a waire sti eployeye po des noûmots. Pacô li mwaisse-viebe a disparexhou 12702- betchete ki situdiaedje pa * Grandgagnage pinse ki c' est, co cmincî on viebe ki fwait fé l' accion reciprocmint (a pårti des viebes si cbetchî, si csoukî) * Feller mostere ki c' est, aprume, ene refoirxhante betchete. Mins i vout k' ele soeye co vicante (come r(i) u ra). * Isidore Dory croet kel betchete ki a stî assaetcheye pås betchete tîxhones come be Al bewerpen = kihiner, Ny bespuwen Alm bespien = kiraetchî.--> == Sourdants == == Hårdêyes difoûtrinnes == * [[Wikt:Categoreye:Mots avou l' betchete ki-|Viebes avou l' betchete ki-]] (dedja studyîs sol [[Wiccionaire]]) ** [[Wikt:Categoreye:Viebes avou l' betchete ki-|Viebes avou l' betchete ki-]] (dedja studyîs sol [[Wiccionaire]]) [[categoreye:Betchetes do walon|Ki]] 9xwlyagozvsvgzkd0b2tqfwbpku7m7z 0 8859 427467 382108 2026-10-31T18:35:46Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme guere daegnrece]] vers [[Deuzinme guere daegnrece]] 427467 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme guere daegnrece]] s4akf5v3hkpf4qrko830c8y5rhzygo3 0 8916 427920 422612 2026-10-31T20:03:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427920 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Aout_047.jpg|thumb|Grossès aiwes a [[Ocgniye]], e moes d' awousse 2008]] [[Imådje:grosses_aiwes.jpg|thumb|E Sud-Ouwess del France, e moes d' avri 2001]] Les '''grossès aiwes''' {{odio|Wa des grossès aiwes-f.ogg|lang=lb}} u {{odio|Wa des grossès aiwes-o.ogg|lang=lb}} u {{odio|Wa-fel dès grosses-êwes.ogg|lang=lb}}<ref>Les deus prumîs prononçaedjes, avou [[Coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant]]; li troezinme sins (e 20inme sieke, dins les accints les pus nonnreces; [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=2&alw_page=50&alw_mode=explore#alw-page-section waitîz l' mape ALW].</ref> (on dit eto : '''grandès aiwes''', '''hôtès aiwes''' ou pus biesmint '''les aiwes'''), c' est cwand les aiwes des [[mouze]]s afûlèt, et enaiwer l' payis. On voet ça å [[rilén|rlén]], u après les [[oraedje]]s d' esté, u cwand i ploût a rlaye, al såjhon des [[plouve]]s dins sacwants payis. == Motlî == On djåze eto di: * vinaedje-foû: l' aiwe vént foû di s' lét * disboirdumint u disboirdaedje: li rivire disboirdêye. * enaiwaedje: les tchamps, les rowes, les måjhons sont-st enaiwêyes. == Sacwantès grossès aiwes el Walonreye == * a [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]] e [[1850]]. * a [[Lidje (veye)|Lidje]] e [[1926]] * a [[Han-so-Lesse]] e [[1994]] et [[1995]]. * a [[Djmele]], [[Pepinster]], [[Tif]], [[Vervî]], [[Rotchfoirt]], [[Han-so-Eure]] e moes d' djulete 2021. <gallery> Aout_050.jpg|[[Ocgniye]], e moes d' awousse 2008 Lîssin oraedje grossès aiwes 29 di djun 2021.jpg|[[Lîssin (viyaedje)|Lîssin]], oraedje fén djun 2021 Visit of Ursula von der Leyen, President of the European Commission, to Rochefort and Pepinster in Belgium 8.jpg|[[Pepinster]], vinaedje-foû d' [[Vesse (aiwe)|Vesse]], djulete 2021 July 2021 floods in Liège.08.jpg|Lidje, vinaedje-foû d' [[Mouze]], minme moes Floods 16 July 2021, Belgium, Tilff 5.jpg|Tif, vinaedje-foû d' l' [[Aiwe d' Oûte]], minme moes Han-so-Eure grossès aiwes voye.jpg|[[Han-so-Eure]], vinaedje-foû d' l' [[Aiwe d' Eure]], minme moes </gallery> == Ezès payis del Mîtrinne Mer == Ezès [[payis del Mîtrinne Mer]], gn è ra des grossès aiwes tos les 10 a 14 ans. Li tournante a ddja stî esplikêye dins l' [[Bibe]] (et dins l' [[Alcoran]]) avou l' paskeye da [[Djôzef (patriyåtche)|Djôzef]] vindou pa ses frés. Les 7 cråssès vatches et les 7 sipessès påtes corespondént ås termenes di plouve, la k' gn a bråmint des tchance d' aveur les hôtès aiwes. Gn a kécfeye eto ene foû grande tournante di 7 côps 7 ans.<ref>Rilevés d’ ene djin do viyaedje « Mwarid », « Oulad Aamran », [[Douccala]], ([[Marok]]) tot mzurant li pus hôte avanceye del basse « [[Warar]] ». Divant les grossès aiwes di 2008-2009, gn aveut ddja yeu çoula e 1966-1967, et dvant, e 1915-1916.</ref> <center>'''E Marok'''</center> <gallery> Warar decimbe 2008 måjhon enaiwêye solea.jpg|[[Douccala]], Marok (2008-2009); basse ki n' vént nén tos ls ans; måjhon basteye k' i fjheut foirt setch Grossès aiwes El Djadida 1996 oto.jpg|[[El Djadida]], Marok, e moes d' djanvî 1996; ancyin ouwed repleni Chawiya grossès aiwes fotbal.jpg|terén d' fotbal enaiwé, grossès lavasses Ome pexhotant ezès grossès aiwes Sidi Smayil.jpg|[[Douccala]], draches e 2008 Grossès aiwes aflouwint Ouwed Maghazen Tlita Rissana.jpg|inte Larache et Chawene, disboirdaedje, 2011 </gallery> == Ôte pårt == * e [[Pakistan]] e [[2010]] == Hårdêyes difoutrinnes == * [http://rifondou.walon.org/aiwes.html Scrijhaedjes so les grossès aiwes] (e walon, so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]]) * {{fr}} [http://ihoes.org/publications_en_ligne.php?action=lire&id=23&ordre=nouveau Corwaitaedje des grossès aiwes a Lidje e 1926] * [[:c:Category:July 2021 floods in Belgium|Imådjes des grossès aiwes do moes d' djulete 2021 el Walonreye]] * {{Wks|Categoreye:Grossès_aiwes}} (tecses so les grossès aiwes) == Sourdants & pî-notes == {{Commons|Category:Floods|les grossès aiwes}} [[Categoreye:Rascråwes natureles]] [[Categoreye:Meteyo]] [[Categoreye:Aiwe]] c5382uez1hno42m1g6ysp9w3rsiflpa 0 8968 427993 422463 2026-10-31T20:21:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427993 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Plake Moxhe viyaedje.jpg|thumb|Plake a l' intrêye do viyaedje di Moxhe ki s' a scrît on tins "Moscha"]] L' '''ixh-låte''', c' est on son [[vuzlêye cossoune|divuzlé]], ki s' prononce tot rasserant l' air ki passe sol dizeu del goidje inte li raecene del [[linwe]] et l’ [[palå]]. E l' linwince, on l' lome sincieuzmint li '''froyrece palatrinne divûzlêye'''. L' ixh-låte si scrît "ç" e l' [[Alfabet fonetike eternåcionå]]. == Egzimpes di prononçaedje == Dins des mots walons, å coron do mot: * {{odio|Wa-coxhe ixhlåté.oga|lang=wa}} ([[Wikt:coxhe|co'''xhe''']]) * {{odio|Wa bijhe wa-fel bîhye.ogg|lang=wa}} ([[Wikt:bijhe|bi'''jhe''']]) * {{odio|Wa florixhåjhe.oga|lang=wa}} ([[Wikt:florixhåjhe|florixhå'''jhe''']]) * {{odio|Wa riglatixh.oga|lang=wa}} ([[Wikt:riglatixh|riglati'''xh''']]) Dins l' fråze «li bi'''jhe''' et l' solo / solea…» (divins l' fåve [[Li bijhe et l' solea (fåve)|Li bijhe et l' solea]]) * {{odio|Wa-fel li bijhe et l' solo s' kerlént.ogg|lang=wa}} (li bijhe et l' solo s' kerlént; cial: s' ''kèrlît'', cåzeuse nêye-native, accint d' après [[Lidje]]) * {{odio|Wa c' esteut l' bijhe et l' solia-vî cåzeu-pzc.ogg|lang=wa}} (c' esteut l' bijhe et l' solea; cåzeu né-natif, [[prononçaedje zero-cnoxheu]]) * {{odio|Wa li bijhe et l' solo noûcåzeu.ogg|lang=wa}} (li bijhe et l' solo, noûcåzeu, [[prononçaedje zero-cnoxheu]]) * {{odio|Wa li bijhe et l' solo Opagne.ogg|lang=wa}} (li bijhe et l' solo, cåzeu né-natif, accint d' [[Opagne]]) == Spårdaedje dins les accints do walon == Il egzistêye eto coramint e [[walon]] del [[Hôte Årdene]] et del [[Hesbaye|Hesbaye lidjwesse]]. I s' pout bén ki, dins on metou accint do walon, li minme sicrijhaedje Feller soeye prononcî ixh-låté après on «i» (et motoit les ôtes [[voyale]]s divantrinnes, «u», «ou») et axh-låté dirî ene voyale dirîtrinne («o» et «a»). *[[Wikt:bijhe|bijhe]] {{odio|Wa bijhe wa-fel bîhye.ogg|lang=wa}} (ixh-låté, pa on cåzeu né-natif d' [[Opagne]]) * [[Wikt:alaxhe|alaxhe]] {{odio|Wa alaxhe.ogg|lang=wa}}; [[Wikt:vnaxhe|vnaxhe]] {{odio|Wa vnaxhe.ogg|lang=wa}} C' est on son foirt målåjhey a fé rexhe del boke po les djins d' après [[Nameur]] et [[Tchålerwè]], pask' i n' a måy egzisté drola. E [[rfondou walon]], on pout ôre des prononçaedjes ixh-låtés avou les [[betchfessîs scrijhas]] "[[Betchfessî xh|xh]]" et "[[Betchfessî jh|jh]]" s' i sont metous å coron d' ene [[sillabe]]. == ixh-låte et axh-låte == L' ixh-låte est bråmint pus doûs a-z ôre ki l' [[axh-låte]], ki c' est l' [[vûzlêye cossoune|vuzlêye cogne del minme cossoune. == Li son ixh-låte e walon do 20inme sieke == Les studias de diyalectolodjisses walons, dins l' [[A.L.W.]] et ådfoû mostrèt pår les mots k' estént prononcîs avou èn ixh-låte e walon e 20inme sieke, et la ki ç' prononçaedje la egzistéve adon. === Mots prononcîs ixh-låtés === * Mots scrîts avou l' [[betchfessî xh]]: ** Kimons nos: [[:Wikt:kinoxhe|kinoxhe]], [[:Wikt:moxhe|moxhe]] ** Nos d' plaeces: [[:Wikt:Kimexhe|Kimexhe]], [[:Wikt:Fexhe|Fexhe]], [[:Wikt:Moxhe (viyaedje)|Moxhe]], [[:Wikt:Cerexhe|Cerexhe]], [[:Wikt:Lexhi|Lexhi]]. * Mots scrîts asteure avou l' [[betchfessî jh]]: ** Kimons nos: [[:Wikt:eglijhe|eglijhe]], [[:Wikt:ceréjhe|ceréjhe]]. ** Nos d' plaeces: [[:Wikt:Li Gléjhe|Li Gléjhe]], [[:Wikt:falijhe|Falijhe]] * Mots scrîts asteure avou l' [[betchfessî sch]]: ** Kimons nos: [[:Wikt:dischinde|dischinde]], [[:Wikt:dischå|a pîs d(i)schås]] === Sicrijhaedje di l' ixh-låte e 20inme sieke === * '''hy''' dins l' [[sistinme Feller]]. * '''xh''' dins les dierins ratournaedje di l'&nbsp;[[evandjîle]], da [[J.M. Lecomte]] * '''sh''' dins l'&nbsp;motî d'&nbsp;Ovîfa, da [[Manfred Lejoly]]. * '''h''' pa imitåcion do rashiaedje des minmes mots a Lidje, aprume dins l' [[Motî da Haust]]. Adon, on n' pout nén dire, rén k' å lére, si c' est on prononçaedje ixh-låté u nén. === Sitindêye la k' on prononcive ixh-låté === On pleut ôre coramint on son ixh-låte dins tot l' grand [[Payis d' Lidje]]. Les plaeces li pus lon erî d' Lidje k' on prononcive co coramint l' ixh-låte e 20inme iseke: * Li payis d' [[Hanut]] ([[Lîssin]], [[Moxhe (viyaedje)]]) * Li Bijhe del [[province do Lussimbork]] ([[Manhé]], [[Vå-Xhavane]]). A [[Lidje (veye)|Lidje minme]], et a [[Vervî]], po des mots avou "xh" et "jh" metous al fén , on-z oyeut purade on ixh-låte k' on [[clair H|clair "h"]]: ''[[:Wikt:åjhe|åhe]]'', ''[[:Wikt:coxhe|cohe]]''. Al Bijhe di Lidje ([[Vizé]], [[Roclindje]]), ni l' son ixh-låte, ni on clair "h" n' esteut oyåve dins ces mots la. == Istwere do son ixh-låte e walon == === Mwaisse atuze === Come on n' a né eredjistrer li cåzaedje des djins do 8inme, 10inme, 12inme, 15inme sieke, ci n' est k' dins li [[vî walon|scrijhaedje des vîs papîscrîts]] k' on pout adviner ki les djins prononcént d' ene manire u d' l' ôte. Mins i fåt bén pinser k' on novea prononçaedje ni va passer dins les papîs ki bråmint après si skepiaedje, paski les scrijheus sont todi foirt wårdiveus. === Situdiaedje di l' istwere di l' ixh-låte === C' est les linwincieus ki vont rnaxhî dins les vîs papîs ki studièt ces ponts la. Li pus sûti, sins manke, fourit [[Louwis Rmåke]]. I fjha tot on live so l' ixh-låte (k' i lome H sigondaire) e walon, ''Les variations de l' H secondaire en Ardenne Liégeoise''. On rascourti di ces rcwerances la est metou dins l' hagnon 58 di s' dierin live, ''La différentiation dialectale en Belgique Romane avant 1600''. Gn a des ôtes sincieus (des Wallons et des ôtes) k' ont eto studyî ci son la, veyanmint k' il egzistêye u a egzisté dinltins dins des ôtes "pitits" lingaedjes romans. * Wilmotte, M. (''Etudes de philologie romane'', Paris, 1932). * Wüest, J. (''La dialetalisation de la Gallo-Romania, Problèmes phonologiques, Berne'' 1979). * [[Paul Marchot]] ''Die Mundart von Gueuzaine-Weismes (phonetish behandelt)'' teze, Bonn, 1911. === Sourdants etimolodjikes des mots avou l' ixh-låte === L' etimolodjeye des mots ixh-låtés est foirt varieye: {| |- | '''Troke di sons''' &nbsp; &nbsp; | '''lingaedje-sitok''' &nbsp; &nbsp; | '''mot latén''' &nbsp; &nbsp; | '''mot walon''' &nbsp; &nbsp; |- | tch || latén || ''rumice'' || [[:Wikt:ronxhe|ronxhe]] |- | t + y || latén || ''puteare'' || [[:Wikt:poujhî|poujhî]] |- | s + y || latén || ''mansione'' || [[:Wikt:måjhon|måjhon, måjhone]] |- | s + s + y || latén || ''crassia'' || [[:Wikt:cråxhe|cråxhe]] |- | s + t + y || latén || ''ostiu'' || [[:Wikt:ouxh|ouxh]] |- | k + s (?) || latén || ''coxa'' || [[:Wikt:coxhe|coxhe]] |- | s + k || latén || ''scamnu, fiscus'' || [[:Wikt:xhame|xhame]], [[:Wikt:fexhe|fexhe]] |- | s + k || tîxhon || ''musca'' (crouweur) || [[:Wikt:Moxhe (viyaedje)|Moxhe]] |- | ch || latén || ''descendere'' || [[:Wikt:dischinde|dischinde]] |} === Datåcion do prononçaedje ixh-låté di ces mots la === Les diferins scrijhaedjes do viyaedje di [[Moxhe (viyaedje)|Moxhe]] nos mostrèt bén ki les scrijheus des vîs papîs estént amayîs po scrire ci son la, ki dveut esse novea por zels. Vocial les pus vîs scrijhaedjes di ç' no la: * Moscha (1114) * Moysc (1136) * Mox (1241) * Mohe (1280) * Moxh (1321) Li prumî pôreut co esse veyou come mårcant li son SK. Dins l' deuzinme, on-z advene l' intrêye d' on [[son CH]], motoit ''Mochk''. A pårti do troezinme, on-z a l' sinta ki les fjheus d' papîscrîts sont d' acoird inte did zels (dandjreus di s' aveur atôtchî n' onk l' ôte totavå l' [[Principåté d' Lidje]]), k' i fåt on scrijha speciå po on son speciå, k' i n' ont nén so [[Dutcheye di Nameur|Nameur]] u sol [[dutcheye d Braibant|Braibant]]. Cial, on-z est pår a l' aschate. Ci son la si va scrire '''x''' (come e [[lorin]]) e plaeces, et '''H''' e ds ôtès plaeces. Pu, al fén, on-z a prin les deus letes eshonne: <span style="color:#ff0000;"><B>XH</B></span> . Eto, on pout dire ki l' prononçaedje ixh-låté egzistêye pår el Walonreye, dedja e 1130. == Li prononcaedje ixh-låté e walon did dimwin == === Fåt i ecoraedjî on prononçaedje ixh-låté di sacwants mots walons ? === Motoit bn k' oyi, paski: * C' est on prononçaedje mo walon, ki n' egzistêye nén ôte pårt el ''[[Gallo-Romania]]''. * Po les scoles des ptits Walons, il aprindront pus åjheymint li prononçaedje do minme son e rfondou flamind et e l' almand. Li pronçaedje do G neyerlandès est simpe come bondjoû po les djins d' Vå-Xhavane, u d' Lîssin, ki prononcèt "coxhe" [koç], et "i djéreye po ploure" [i dʒeriç]. === Prononçaedje sûtis di sacwants mots avou XH et JH === Dins l' [[esplicant motî]], on-z atåvele des [[prononçaedjes zero-cnoxheus]] po des djonnes ki n' serént aloyîs a nole coine del Walonreye. Po les -XHE et -JHE metous å coron des mots (åjhe, coxhe, i bouxhe, fraijhe...), li prononçaedje zeroècnoxheu est atåvlé avou ixh-låte. == Li son ixh-låte foû do lingaedje walon == === e l' almand === C' est did la ki s'no vént. C' est l' prononçaedje des letes [[scrijha ch|CH]] dirî «i» ou «e». Come dins l' rilomêye fråze «''[[Wikt:ich|i'''ch''']] liebe [[Wikt:dich|di'''ch''']] [[Wikt:nicht|nicht]]''» (dji n' ti voe nén voltî). === e flamind et neyerlandès === C' est l' prononçaedje des letes «CH» et «[[lete G|G]]» e l' Flande (mins nén ezès Bas Payis<ref>li prononçaedje des Bas Payis est purade axh-låté.</ref>). Come dins l' fråze: «''i heb [[Wikt:geen|'''g'''een]] [[Wikt:geld|'''g'''eld]]''» (dji n' a pont d' liårds, pont d' cwårs, nole çanse). === e l' espagnol === E l' [[espagnol]], li [[jota (lete et son do castiyan)|lete «j»]] sereut purade prononceye cole axh-låte [[Wikt:trabajar|traba'''j'''ar]] (ovrer, bouter). === e l' ancyin lorin (vî gåmès) === Li studiaedje des vîs scrijhas di deus viyaedjes di [[Gåme]] ki s' lomèt asteure "Méch" (e francès ''Meix'') nos va mostrer åk: * [[Méch-divant-Vierton]] ** Mers (1183) ** Meirs (1255) ** Meix (1408) * [[Méch-li-Tîxhe]] ** Mers (1255) ** Meisch-le-Tige (1471) Li mot vént do tîxhon ''meer'' (fagne) avou on S d' apårtinance. On voet bén ki li viye troke RS va candjî d' prononçaedje diviè l' [[14inme sieke]]. Sorlon Ch. Th. Goossen (''Französische Scriptastudien'', [[Wîne]], 1967), li [[lorin]], a ç' moumint la, a motoit eto prononcî ixh-låté, divant d' passer å prononçaedje CH d' ouy. === e l' amazir marokin === Dins sacwantès coines, li [[Lete yak (tifinar)|lete ⴽ]] si prononce ixhlåtêye. {{Lka}} [[Lete yak (tifinar)#Prononçaedje e l' amazir marokin]]. == Hårdêye difoûtrinne == *{{fr}} [https://web.archive.org/web/20120825231621/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node18.html#SECTION021231920000000000000 Les prononçaedjes ixh-låte et axh-låte e walon] (dins l' [[grosse croejhete da Hendschel]]) * (divize sol prononçaedje do ixh-låte e payis d' Lidje so ''Berdelaedjes'') [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=9195#9195] == Sourdant == [[Categoreye:Sons et letes do walon]] [[Categoreye:Cossounes]] [[Categoreye:Fonetike]] tu1fwkp25s37sm742odqnchaog5r4x2 0 9022 427856 419362 2026-10-31T19:52:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427856 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Gueres et årmêyes]] [[Categoreye:Rilomêyès batreyes|*]] [[Imådje:Battle of Messines - Map.jpg|vignette|Li veye di [[Messene]] a stî l' edroet di mwintès batreyes tins del [[guere 14-18]].]] Ene '''batreye''', c' est ene lûte inte des årmêyes di des payis ki sont-st e [[guere]], ki n' deure k' on djoû u deus. ''Li mot "batreye" u des nos di rlomêye batreyes ont stî [[batreye (toponimeye)|wårdêye el toponimeye]].'' == Sacwants rilomêyès batreyes == * Li [[batreye di Sambe]] ([[-57]]) * Li [[batreye di Hastingne]] ([[1066]]) * Li [[batreye des sporons d' ôr]] ([[1302]]) * Les batreyes da [[Napoleyon]] ** Li batreye d' Austerlitz ** Li batreye di Berezina ** Li [[batreye di Brinne-l'-Alou]] ou [[batreye di Waterlô]] ([[1815]]) * Les batreyes del [[guere di Crimêye]] ** Li [[batreye di Balaclava]] (1855) ** Li [[batreye di Sebastopol]] ([[Batreye di Malacof]]) (1855) * Les batreyes del [[guere di 1914-1918]] * Les batreyes del [[guere di 1940-1945]] ** [[Atake di Mers-el-Kebir]] ** [[Ofinsive da Von Rundstedt]] * Li [[batreye di Diên Biên Phu]] == Sacwantès batreyes ki s' ont passé el Walonreye, u djusse djondant == * Li [[prumire batreye di Fleuru (1622)]]. * Li [[deuzinme batreye di Fleuru (1690)]]. * Li [[Batreye di Malplaket]] (1709). * Li [[troezinme batreye di Fleuru (1794)]]. * Les batreyes di [[Maissin]] (1914) * Li [[batreye di Djiblou]] (1940) * L' [[Ofinsive da Von Rundstedt]] (1944-1945). Ci n' est nén prôpmint ene batreye, po k' elle a duré dipus d' on mois (mågré k' on l' lome en inglès ''battle of the Ardens''). == Batreyes naivreces == * Li [[Batreye di Trafalgår]] (1805) rijx7zlvofv9xfl77oz4rzly1qcll9y 0 9340 427697 378585 2026-10-31T19:10:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427697 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Male]] [[Categoreye:Drapeas del Daegne|Male]] [[Imådje:Flag of Malta.svg|thumb|250px|right|Dimincions do drapea: 2:3]] Li '''drapea d' [[Male]]''' est on drapea a deus coleurs, rodje et blanc, dispårteyes d' astampé, avou l' blanc do costé d' l' astele (a hintche) eyet l' rodje do costé do vint (a droete). Ces deus coleurs rodje e blanc vnèt des åres del viye mwaisse veye do payis, Mdina. Dins l' coine dizeutrin costé astele (sol blanc, dabôrd), i gn a-st ene croes do Roy Djôr d' Inglutere (et nén ene croes d' Male, come on l' croe sovint); cisse croes la a stî bistokêye på Roy Djôr d' Inglutere pol coraedje des Maltès tins del [[deuzinme guere daegnrece]]. ru4cuqqriw0ouldbtygji98wxvdkwve 0 9432 428086 365809 2026-11-01T10:02:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428086 wikitext text/x-wiki {{po|Aplacaedje|Aplacaedje (discramiaedje)}} L' '''aplacaedje''' (on dit eto: '''acolaedje'''), el [[linwince]], c' est l' metaedje eshonne di deus u sacwants [[mot]]s, onk dirî l' ôte, et k' ça dvént èn ôte mot, lomé '''mot d' aplacaedje''', u pus spepieuzmint : [[sustantivire]], [[vierbire]], [[advierbire]], [[addjectivire]], evnd. Les bokets polèt esse bén veyåves, sins [[loyeure]]s ([[Wikt:biesse ås tetes|biesse ås tetes]]) u avou des loyeures ([[Wikt:Sint-Houbert|Sint-Houbert]], [[Wikt:gorea-moxhon|gorea-moxhon]], [[Wikt:ratind-tot|ratind-tot]]). Padecô, les deus mots sont pår acmaxhî dins l' novea mot ([[Wikt:tinroxh|tinroxh]], [[Wikt:coirzenoxh|coirzenoxh]], [[Wikt:Spetin|Spetin]]). L' [[aplacaedje tîxhon]], c' est cwand les mots-bokets si metèt a li cou å hôt, eneviè çou k' on ratindeut. On djåze di [[spotchî aplacaedje]] cwand l' dierin pî do prumî mot si maxhe avou l' prumî pî do deuzinme mot. L' [[etroclaedje]], c' est ene sôre d' aplacaedje, mins avou tos des ptits mots, pronos u årtikes, lomés "etroclåves". L' [[atroclaedje di l' årtike]], c' est eto ene sôre d' aplacaedje inte l' årtike eyet l' no ki shût. == Aplacaedje di deus nos == {{Lka}} [[sustantivire]] Les deus nos sont lomés li '''[[Wikt:disterminer|disterminant]]''' eyet li '''disterminé'''. === Al môde latene === * li disterminant est shuvou direk do disterminé (mins gn a kécfeye ene [[divancete da]] ki n' si dit nén): :[[Transene (toponimeye)|Li sårt Djîle]] (sårt da Djîle), [[Wikt:Li Vå-Sinte-Ane|Li Vå-Sinte-Ane]]. * li disterminant est shuvou do disterminé avou inte di zels, les dvancetes "di", "des" (sins loyeures): :[[Wikt:a des håyes|a des håyes]], gåteu d' [[Wikt:manaedje|manaedje]]. * aplacaedje avou les divancetes "al" "ås" (sins loyeures): :[[Wikt:oujhea ås poyes|oujhea ås poyes]], [[Wikt:biesse ås tetes|biesse ås tetes]] * aplacaedje avou l' divancete "so" (avou des loyeures): :[[Wikt:Han-so-Mouze|Han-so-Mouze]] * aplacaedje avou l' divancete "d(i)lé" (avou des loyeures): :[[Wikt:Vå-dlé-Rozire|Vå-dlé-Rozire]]. === Al [[aplacaedje tîxhon|môde tîxhone]] === Li disterminé est shuvou do disterminant: * aplaké sins loyeures : :[[Wikt:tchecawe|tchecawe]] (cawe di tchet), [[Wikt:Nåbrissåt|Nåbrissåt]] (sårt da Åbri), [[Wikt:Virwinvå|Virwinvå]]. Dins cisse cåze la, les [[halcrosse cossoune|halcrossès cossounes]] å coron tchaiynut :tchecawe (tche'''t'''-cawe) Gn è pout eto aveur des candjmint ortografike di cossoune : :ricandjaedje S -> SS: Nåbrissåt. * aplaké avou des loyeures : [[Wikt:gorea-moxhon|gorea-moxhon]] (moxhon å gorea), [[Wikt:pî-sinte|pî-sinte]], [[Wikt:pî-stok|pî-stok]] == Aplacaedje d' on viebe et s' coplemint == Li no est l' droet [[coplemint]] do viebe. Li viebe est codjowé å [[rwaitant]] di l' indicatif prezintrece. === viebe + no === ==== sins årtike, avou loyeure ==== Les troes cwårts do tins, l' aplacaedje si fwait sins [[årtike]] et avou ene [[loyeure]] (tcherpinte <viebe al 3inme djin>-<loyeure>-<obdjet do viebe>). Å pus sovint, li sustantif est [[singulî]] : [[Wikt:gåte-manaedje|gåte-manaedje]], [[Wikt:tribole-manaedje|tribole-manaedje]], [[Wikt:rimowe-manaedje|rimowe-manaedje]], [[Wikt:sere-tiesse|sere-tiesse]], [[Wikt:tchît-vier|tchît-vier]], [[Wikt:trait-feu|trait-feu]], [[Wikt:creve-fwin|creve-fwin]], [[Wikt:trinne-savate|trinne-savate]], [[Wikt:catche-mizere|catche-mizere]], [[Wikt:pice-nez|pice-nez]], [[Wikt:pice-tresse|pice-tresse]], [[Wikt:atrape-nigåd|atrape-nigåd]], , [[Wikt:shût-cou|shût-cou]], [[Wikt:casse-gueuye|casse-gueuye]], [[Wikt:passe-tins|passe-tins]], [[Wikt:tchesse-tchén|tchesse-tchén]], [[Wikt:tchesse-clå|tchesse-clå]], [[Wikt:tchåsse-pî|tchåsse-pî]], [[Wikt:côpe-goidje|côpe-goidje]], [[Wikt:côpe-vere|côpe-vere]] ([[Wikt:côpe-veule|côpe-veule]]), [[Wikt:côpe-papî|côpe-papî]] Mins, pacô, li sinse dimandreut on sustantif pluriyal : amanite towe-moxhes, gobe-moxhes, atrape-moxhes, guigne-djins, spågne-måyes, broye-djaeyes, croke-noejhes. Ça towe, ça gobe ou ça atrape '''les''' moxhes; ça guigne '''les''' djins; ça spågne '''les''' måyes, ça broye '''les''' djaeyes, ça croke '''les''' noejhes. Portant, on les scrît pus voltî å singulî, ki rprezinte adon on [[pluriyal trocrece]]: [[amanite towe-moxhe]], [[Wikt:gobe-moxhe|gobe-moxhe]], [[Wikt:atrape-moxhe|atrape-moxhe]], [[Wikt:guigne-djin|guigne-djin]], [[Wikt:spågne-måye|spågne-måye]], [[Wikt:broye-djaeye|broye-djaeye]], [[Wikt:croke-noejhe|croke-noejhe]].<ref>E francès, c' esteut "''amanite tue-mouche''" (nén candjåve); dispu 1990, li mot on S pol pluriyal ''[[:fr:Wikt:tue-mouche|(une amanites tue-mouche; des amanites tue-mouches)]]'', çou ki shonne foû scwere, si on prind l' lodjike (1 amanite ni touwreut k' 1 moxhe).</small> </ref> Po les sfwaits mots ki piçurèt des djins, li [[djinre (croejhete)|djinre]] est todi omrin et femrin sorlon k' i s' rapoitrtèt a èn ome ou a ene feme. Come d' efet, li viebe codjowé ni mostere måy li djinre e walon; eyet l' coplemint do viebe ni mostere måy li djinre do sudjet do viebe. On valet, c' est '''on''' [[Wikt:xhale-trô|xhale-trô]], '''on''' speye-manaedje; ene båshele, c' est '''ene''' xhale-trô. C' est des mots ki n' candjèt nén d' cogne nerén avou l' nombe: ces deus la, c' est '''des''' xhale-trô.<ref>[[Pablo Sarachaga]], so èn [[emile]] do 9 di nôvimbe 2016.</ref> ==== avou èn årtike ==== Dins sacwants cas, l' årtike dimeure : [[Wikt:hait-l'-ovraedje|hait-l'-ovraedje]] L' årtike pout aveur ridé (l => n) : rabat-l'-air => [[Wikt:rabanair|rabanair]] I pout gn awè ene [[divancete]] inte les deus : [[Wikt:spite-a-l'-ouy|spite-a-l'-ouy]], [[Wikt:creve-di-fwin|creve-di-fwin]] ==== mots etroclés ==== Les mots, d' on vî uzaedje, polèt esse etroclés, copurade dins les [[nos d' plaeces]] : Hourtubijhe (ki [[Wikt:hourtêye|hourtêye]] li [[bijhe]]); [[Wikt:Brijhcô|Brijhcô]] (la k' on s' [[Wikt:brijhreut|brijhreut]] bén s' [[Wikt:cô|cô]]), [[Wikt:Crevcour|Crevcour]] (la k' gn a yeu ene sipoûle ki [[Wikt:creve|creve]] li [[Wikt:cour|cour]]). Avou on codjowa disrîlé : [[Wikt:rabadjoye|rabadjoye]] (po rabate-djoye), [[Wikt:crodjambot|crodjambot]], [[Wikt:crocmitinne|crocmitinne]] Dins des calcaedjes : [[Wikt:micsope|micsope]] (po [[Wikt:maxhe|maxhe]]-[[Wikt:sope|sope]]) === viebe et prono === Ci prono la est sovint li [[nén definixhant prono]] "tot" * [[Wikt:ratind-tot|ratind-tot]], [[Wikt:raploût-tot|raploût-tot]], [[Wikt:bouxhe-tot-djus|bouxhe-tot-djus]], [[Wikt:broye-tot|broye-tot]], [[Wikt:mele-tot|mele-tot]] Padecô, gn a ene divancete inte les deux : * [[Wikt:pinse-a-mi|pinse-a-mi]], [[Wikt:boute-po-rén|boute-po-rén]] === viebe et adviebe === * [[Wikt:sint-bon|sint-bon]], [[Wikt:passe-vite|passe-vite]], [[Wikt:varade|varade]], [[Wikt:vavite|vavite]] == Aplacaedje d' on no et d' èn addjectif == * Al môde latene: li no est shuvou di l' addjectif: cist emantchaedje la n' est nén sovint rsintou come on mot a pårt: [[Wikt:martchî noer|martchî noer]], [[Wikt:årmêye blanke|årmêye blanke]], [[Wikt:Estats Unis|Estats Unis]]. * Al môde tîxhone: l' addjectif est shuvou do no: [[Wikt:såvadje åwe|såvadje åwe]], [[Wikt:blanke kixhåde|blanke kixhåde]], [[Wikt:tinroxh|tinroxh]] (tinre oxh), [[Wikt:Moite Han|Moite Han]] (Moirtuhan). == Aplacaedje di deus adviebes == [[Wikt:cobén 2|cobén]], [[Wikt:motoit|motoit]]. == Aplacaedje di troes mots u dpus == * Po fé des adviebes: [[Wikt:padecô|padecô]], [[Wikt:dismetant|dismetant]], [[Wikt:tevozè|tevozè]], [[Wikt:tenoncô|tenoncô]], [[Wikt:coirzenoxh|coirzenoxh]] . Les mots-bokets ni sont pus ricnoxhåves (pa des côps, di ci minme ''temps'', téle feye-z est, tot en on côp, e coir et-z en oxh). == Voyale di raloyaedje des mots d' aplacaedje modienes == Po les sfwaits mots ki sont raloyîs e francès pal voyale "O" (''belg'''o'''-marocain'', ''islam'''o'''gauchiste''), on a mia di mete on "I", come dins des pus vîs mots «[[Wikt:borguimwaisse|borgu'''i'''mwaisse]]» u «[[Wikt:ôrimiele|ôr'''i'''miele]]». Egzimpes: [[islamigåtchisse|islam'''i'''gåtchisse]] == Pluriyal des mots d' aplacaedje == * viebe-obdjet (eg: pîce-crosse, hape-tchå, atrape-moxhes,...): todi invariåve, e djinre come e nombe. Li viebe al 3inme djin singulî prezintrece, eyet l' obdjet å singulî ou å pluriyal sorlon ki l' accion poite normålmint so onk ou sacwants. * addjectif-sustantif (eg: bea-parint, pouri-talon,...): les deus bokets s' acoirdèt e nombe (bele-feye => belès-feyes) * sustantif-sustantif (eg: mot-brut, cir-waxhea, cofe-fôrt, cou-coviete, cwåte-vuwe,...): tchaeke mot a pårt; li pluriyal est dné sol [[Wiccionaire]]. =={{HDs}} == * [[Wikt:Categoreye:Mots d' aplacaedje walons|Mots d' aplacaedje walons dedja studyîs e Wiccionaire]] ** [[Wikt:Categoreye:Mots d' aplacaedje walons viebe et coplemint|Mots d' aplacaedje walons viebe et coplemint dedja studyîs e Wiccionaire]] * [[Wikt:Categoreye:Mots d' aplacaedje di tchaeke lingaedje|Mots d' aplacaedje di tos les lingaedjes dedja studyîs e Wiccionaire]] == Sourdants == [[Categoreye:Linwince]] [[Categoreye:Lingaedje walon]] 919hrnx8oe2h1yx2ctzae2g5p3532f5 0 9504 427458 290133 2026-10-31T18:34:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427458 wikitext text/x-wiki Li '''codjowaedje di "tcheryî"''' riprezinte li [[codjowaedje]] des viebes [[troke da Hendschel|del troezinme troke]]. I rshonne å [[codjowaedje tchicter]] del [[prumire troke]], mins avou les [[cawetes di codjowaedje]] del [[viebe del deuzinme troke|deuzinme]] & troezinme troke. == Disrîlés viebes == * [[Codjowaedje bôgyî|bôgyî]] (g => gu) * [[Wikt:maryî|maryî]] : viebe disrîlé dins les accints do walon, di cåze di l' assaetchance do francès "marrier"; erîlé e rfondou, apus k' pol pårticipe erirece femrin, ki pout esse eto "marieye" (erîlêye cogne : "mareye"). == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://lucyin.walon.org/codjowaedjes/tcheryi.html Tåvlea d' codjowaedje des viebes del troezinme troke] * [[Wikt:Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come tcheryî|Viebes ki s' codjowèt come tcheryî]] (dedja studyîs e [[Wiccionaire]]) [[Categoreye:Codjowaedjes|Tcheryi]] 8pjdc5xtyiujlpa5vxr5yvytpctx6yy 0 9526 427874 405097 2026-10-31T19:55:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427874 wikitext text/x-wiki '''Petbay''' (avår la, on prononce ''Pètbây'',F. ''Piètrebais''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Incoû]], e l' [[province do Roman Payis]]. {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''{{wa icon}} Petbay – Pètbây'''<br />'''{{fr icon}} Piètrebais'''</span> | colspan="2" align="center" style="background:#efefef;" | {| class="mw-collapsible" style="text-align:center; width:100%;" border="0" cellspacing="0" cellpadding="2" |+ |'''<big>Pont d' armwereyes po Petbay</big>''' |- |([[Armwereyes d' Incoû|Detays]]) |} |- | colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |'''Foto d' ene cinse avår la.'''[[Imådje:2014-09-13 15.58.54 Ferme des Deux Chises à Pietrebais.jpg|alt=|300x300px]] |- |[[Lingaedje oficir]] |[[Francès (lingaedje)|Francès]] |- |[[Lingaedje coinrece]] |[[Walon do Mitan]] |- |[[Limero diyalectolodjike]] |Ni 14<ref name=":0">https://lucyin.walon.org/diccionairaedje/brouyon_viyaedjes.html</ref> |- |[[Limero del posse]] |1315 (dispu 1977) 5976 (1969-1977)<ref name=":0" /> |- |[[Spotaedje des dmorants]] |? |- |[[Eplaeçmint]] | - [[Incoû (rebanêye comene)|Incoû]] - [[Arondixhmint di Nivele]] - [[Province do Roman Payis]] - [[Walonreye]] - [[Beldjike]] |- |[[Sitindêye]] |? |- |[[Peuplåcion]] (2023) | ? |- |[[Dinsité]] (asteure) |/ |- |[[Coisse d' eure|Coisse d'&nbsp;eure]] |ECG ([[Eure del Coistrece di Grinwitch|ECG]]+1) / CEST (UTC+2) |- |[[Djivêye des preficses telefonikes eternåcionås|Preficse telefonike]] |(+32) 010 |} == Foclore == * [[Adjeyant|Ome di strin]] k' on lome eto '''Petbåy''' et k' on rexhe å [[cwarmea]], eyet l' troezinme [[dimegne]] d' awousse, al dicåce (k' on lome li fiesse di l' ome di strin). == Istwere == Sol difén do 19inme sieke, gn ava des djins d' [[Petbåy]] po-z ebaguer eviè l' [[Walons del Wisconsene|Wisconsene]]. {{Wiccionaire|Petbay}} {{Commonscat|Piètrebais}} == Referinces == [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye]] [[Categoreye:Province do Roman Payis]] <references />{{RC/Incoû}} cdczisntb9bxa3qhlwe0is8z2y5ij10 0 9640 427576 425274 2026-10-31T18:51:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427576 wikitext text/x-wiki {{po|Spå et spa|Spa (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|Spå}} [[Imådje:Héraldique Ville BE Spa.svg|60px|left|Essegne di Spå]] '''Spå''' (/spɔː/) {{odio|Wa Spå.ogg|lang=wa}}<ref>ene miete naziålijhî, respondant å scrijha [[Wikt:Span|Span]] di [[E165]] p. 170.</ref> (la-minme ''Spâ'' /spaː/ fr: ''Spa''), c' est èn [[ancyin ptit ban]] del Walonreye, divnou [[intité]] sins rebaner des ôtes [[viyaedje]]s, el [[province di Lidje]]. [[Imådje:Spa Liège Belgium Map.svg|thumb|Eplaeçmint del comene el province]] <br style="clear:left;" /> == Mwaissès dnêyes == * Dimorants: 10.569 ([[2004]]) S(i)pådwès.<ref>Li cawete a dvou esse come sicrît e rfondou «*Spådoe», ca gn a des scrijha «Spaudeu», inte di zels des Walons protestants k' ont bagué e l' Almagne (prononcî /spawdœ/) et did la e Estats Unis, riscrît «Spaude» [[Qué walon po dmwin ? (live)|Qué walon po dmwin ?]] p. {{?}}</ref> * [[Limero del posse]]: '''4900''' (nén candjî) * [[Limero diyalectolodjike]]: '''Ve 36'''. * Arondixhmint: [[Vervî]] * Sitindêye: 39,82 [[kilomete cwåré|km²]] * Dinsité: 265,41 djins/km² [[Imådje:Spa JPG01.jpg|thumb|Cinte di Spå]] == Etimolodjeye == L' etimolodjeye do no vénreut do latén ''spatium'' (sipace, clairisse, vude sitindêye dins on bwès). Vîs scrijhas: ''Spaas'' (1274), ''Spasse'' (1215), ''Spaz'', ''Spausse'' (1315). == Nos d' plaeces di Spå == Barissåt (''Barisârt''); Crepe (rl a: Vea, Boû); Al Djeronstere; Mårtea (''Mârtê''); Nivzé; Li Pré Fayhé; Al Såvnire; e Watrô; Winan-Plantche. == Istwere == Å cmincî, Spå n' esteut k' on hamtea ki dispindeut do Sårt ([[Li Sårt-dlé-Spå]]). I n' a divnou parotche k' e [[1573]]. [[Imådje:Spa JPG03.jpg|thumb|Eglijhe di Spå]] L' istwere di Spå kimince e [[14inme sieke]], cwand on mwaisse di foidjes, Colin L' Leu, atchete on bwès dilé l' "Poujhon", ene plaece k' on-z î poujhive ene aiwe k' esteut boune pol santêye, et fé ene åbiedje ([[1326]]); c' est la k' a crexhou on novea hamtea, li Noû-Spå, li prumî viyaedje divnant "li Vî Spå". El deuzinme mitan do [[16inme sieke]], gn a ene fouke po-z aler prinde les aiwes. Gn a eto yeu bråmint des protestants k' ont-st abagués, tchessîs evoye di France, et la tot près des payis almands. Li [[Principåté d' Lidje|Prince-eveke di Lidje]] les leya la, sins rén dire (normåldimint, les sudjets divént esse del minme rilidjon k' el prince). A cåze di cisse grande acceptance rilidjeuse la, Spå va divni, pitchote a midjote, li raploû-tot des rwès et des impreurs (li tsar Pire li Grand e [[1717]]) di tote l' Urope. Li mot "spa" divént minme on cmon no e-n inglès, po dire "plaece wice k' on prind les aiwes". E [[1750]], on bastixha les prumirès såles di djeus, çou k' assaetcha co dipus d' djins. [[L' afwaire des djeus di Spå]] ([[1786]]) va esse li cåze del [[Revolucion lidjwesse]], et do baxhaedje di Spå. Ça va rprinde dizo l' redjime holandès, et tot l' [[19inme sieke]], avou des lodjeus del hôte volêye come li mame da [[Guillaume Apollinaire]] (e [[1898]]), li royinne Mareye-Hinriete di [[Beldjike]] (k' î mourt e 1912), l' impreur Wiyåme II (k' î dmane tote li [[guere di 1914-1918]]). == Industreyes == [[Imådje:Spa JPG05.jpg|thumb|right|Casino di Spå|250px]] * Oujhene di spås (aiwe et limonådes), [[tourisse]]. * Nén lon do circût d' F1 di [[Francortchamp]] Dins l' tins on fjheut des ''boesse e bwès di Spå''; boesse di bwès avou des desséns dsu, vindowes come sovnis ås cis k' alént prinde les aiwes, foirt al môde ås 17inme et 18inme siekes. == Tuzance walone == === Waloneus === E [[1956]], [[Paul Bay]] eplaide a Spå ene pitite assaye, «''[[Trésor dialectal et dialecte unique]]''», la k' il esplike k' i fåreut on [[rifondaedje do walon|cmon walon]]. Li Djonne tchambe economike, sitombieye pa [[Jean-Claude Somja]], a fwait mete des plakes di rowes e walon e [[1998]]. Les francofoleyes, on raploû tos ls ans å moes d' djulete di tchanteus e francès, a priyî mo sovint des tchanteus e walon, inte di zels, [[William Dunker]] eyet [[Composs Binde]]. === Accint do pårler walon do 20inme sieke: === Pol [[betchfessî å]], Spå esteut a l' aschate inte les prononçaedje «å» /ɔː/, «â» /aː/ eyet /oː/. Li [[son H]] î est bén wårdé.<ref>Loukîz mes mapes di [[Les variations de l'H secondaire en Ardenne Liégeoise]], pont 36.</ref> * {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Spa.mp3 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratournêye pa [[Roland Neuprez]] avou l' accint di ç' coine la, pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. == Difoûtrinnès hårdêyes == {{commons|Category:Spa}} * [https://web.archive.org/web/20100303172658/http://www.spa-info.be/ Waibe del comene] * [https://web.archive.org/web/20120502204311/http://www.sparealites.com/mu030101.html Dipus d' racsegnes (e francès) so les boesses e bwès di Spå] {{ProvinceLidje|Spa}} [[Categoreye:Veye di Walonreye]] [[Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)]] ilh845fmrf25z19zb8av7r4plvxjdpi 0 9710 427611 391160 2026-10-31T18:56:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427611 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Li '''vesprêye''' (sovint, dins ene fråze '''al vesprêye''' {{odio|Wa (al) vesprêye.ogg|lang=wa}})<ref>Po tos les accints do mot, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=3&alw_page=231 notule '''3''' 135].</ref>, u l' [[après-cwatre-eures]], c' est l' boket del [[djournêye]] ki va di cwate cénk eures disk' a [[solea djus]]. == Sourdon do mot == Mon les prumîs crustins, li priyire ''vespera'' si djheut a solea djus. El [[Walonreye]], li « vesprêye » est bråmint pus timpe a cåze des [[moenne]]s benedictins et des [[sint Bnoet|rîles da sint Bnoet]], k' avént ravancî li priyire ''nona'', disk' a nonne.<ref>Racsegnes da [[Georges Sfasie|Djôr Sfasie]], lete do 6 di måss 2004.</ref> == Diferinces d' etindmint == Po bråmint des walon-cåzants, li vesprêye est compinjhe come dierin cwårt del djournêye. El Basse Årdene discå 20inme sieke, c' est minme tote li deuzinme mitan del djournêye, après [[nonne (cronolodjeye)|nonne]] (12 eures). Po dire li tote fén del djournêye, on eploye pacô li ratourneure '''al vesprêye tote basse'''. == Sourdants == [[Categoreye:Moumints do djoû]] [[Categoreye:Emacralés mots]] nv971zg0boplz1m939ddm3lw5d3dwok 0 9715 427940 413722 2026-10-31T20:06:36Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427940 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:sints fiestis el Walonreye|Gubiet]] [[Categoreye:Crustinnisse]] '''Sint Gubiet''' (on dit eto: sint Gobiet u sint Guëbert, e F. ''saint Guibert'' u ''Wicbertus''), c' est on [[sint fiesti el Walonreye]] k' a skepyî diviè 892 dins l' conteye di Darnau. Si pa esteut on mwaisse-sôdård do rwè d' [[Lotarindjeye]]. Si mame provneut del cour d' [[Ostrazeye]]. Gubiet leya hatche et matche li veye di sôdård, po s' vini s' astaler a [[Djiblou]]. Ci fourit l' troezinme conte do dominne. Il î fjha basti ene ritche abeye benedictene. Il erala a l' abeye Gorzé dé Metz po ses vîs djoûs, et c' est la k' i dhota e 962. Mins il aveut dmandé ki s' coir fourixhe reminé a Djiblou. E 1100, on loma a s' no li viyaedje di [[Mont-Sint-Gubiet]]. I fourit beyatifyî e 1110. == Porcession sint Gubiet a Djiblou == Si fjheut del nute, li 22 et l' 23 d' may. Ene miete divant meynute, les djins s' rapoûlént avou des lantienes divant l' tchapistrea. A meynute petante, i s' metént e-n erote po fé l' '''Toû sint Gubiet'''. Li porcession statéve a totes les tchapeles, et dire ene påter. I dmorént pus lontins e '''Bouxhon Sint Gubiet'''. Lavola, sint Gubiet åreut planté s' bordon e tere, et i nd åreut crexhou on bouxhon d' [[:Wikt:årdispene|årdispene]]. Les pelrins codént des fleurs la dins l' cotoû, et les raminer el veye. I rarivént diviè 3 eures et dmey, cwatre eures å matén. I florixhént li posteure do bondiu d' pitié, eyet l' tombe da sint Gubiet. == Priyaedje sint Gubiet == On l' priyive po esse waeranti des oraedjes et pol dislaxhaedje des prijhnîs. 152z67ltxb3dvwlllxo4rlpzbizj3gd 0 9717 427736 412378 2026-10-31T19:17:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427736 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Colignon Motî sints.JPG|thumb]] [[Imådje:Transene veulire Sint-Mårtén3.jpg|thumb|[[sint Mårtén d' Tour]]]] On '''Sint fiesti e l' Walonreye''' u ene '''sinte fiesteye e l' Walonreye''' c' est on [[sint]] u ene sinte k' a des [[tchapele]]s et des [[perlinaedje]]s e l' [[Walonreye]]. Ces sints la ont stî rashonnés dins l' live [[Alain Colignon]] ''[[Dictionnaire des saints et des cultes populaires de Wallonie (histoire et folklore)]].<ref>Ed. du Musée de la Vie Wallonne, [[Lidje]], 2003, ISBN 2-930186-03-8.</ref> == Vraiy sints == === skepyîs el Walonreye === * [[sinte Bedje]] * [[sinte Djetrou]] * [[sint Djuråd]] * [[sint Mucyin Mareye]] * [[sinte Rolande]] === k' ont dmoré el Walonreye === * [[sint Djerlaxhe]] * [[sint Djingou]] * [[sint Foyin]] * [[sint Furci]] * [[sint Gubiet]] * [[sint Hålin]] * [[sint Houbert]] * [[sint Medåd]] * [[sint Min]] * [[sint Monon]] ([[sint Mon]]) * [[sint Rmåke]] * [[sint Serwai]] ([[sint Servå]]) ** [[sints d' glaece]] * [[sint Usmé]] === foirt rilomés el Walonreye, mins ki n' î ont måy viké === * [[sint Mårtén]] * [[sint Marcou]] === foirt kinoxhous dins l' monde etir === * [[sint Mår]] * [[sint Djhan l' Evandjilî]] * [[sint Djor]] === co a rindjî === * [[sinte Aldegonde]] * [[sint André]] * [[sint Åbin]] * [[sinte Ane]] * [[sinte Bedje]] * [[sint Bernåd]] (ou Biernåd? "Biernåd" est eployî dins l' pådje [[Cambron-Castiô]]) * [[sinte Cécile]] ou [[sinte Cicile]] ? ("Cicile" est eployî dins l' pådje [[Les Memweres d' on Namurwès sol vî Nameur]]) * [[sint Djerlaxhe]] * [[sint Djhan]] * [[sint Djôr]] <ref>Li prononçaedje di [[Sint-Djôr-so-Mouze]] (''Djwèr'') mostere ki ça dvreut normålmint esse "Djoir", çou ki sereut lodjike come po [[Wikt:moirt|moirt]], [[Wikt:foirt|foirt]], [[Wikt:coisse|coisse]]. Mins come on n' ritrouve nole pårt d' ôte les prononçaedjes ki corespondrént à "Djoir" ci n' est nén ritnou.</ref> * [[sint Djôzef]] * [[sint Djri]] (Dj(i)ri) (rl a: [[Sour-Sint-Djri]]) * [[sint Djuråd]] * [[sint Dnis]] ou [[sint Dni]] (i fåreut decider eyet mete tos les nos d' plaece k' i gn a avou ç' no la del minme manire) * [[sint Dôna]] * [[sint Elwè]] ([[sint-z Elwè]]) ou [[sint Eloy]] * [[sint Gubiet]] * [[sint Guilin]] * [[sint Lambiet]] * [[sint Luk]] * [[sinte Mareye]] * [[sint Mårtén]] * [[sint Mitchî]] * [[sint Nicolai]] * [[sinte Oude]] (viyaedje di [[Sinte-Oude|Sinte-Oûde]]) * [[sint På]] * [[sint Pire]] * [[sint Rmåke]] (R(i)måke) * [[sint Rmey]] (R(i)mey) * [[sinte Wådrou]] * [[sint Rok]] * [[sint Såveu]] * [[sint Sevrin]] * [[sint Serwai]] ou [[sint Servå]] (li pådje [[Djer (aiwe)]] a-st on loyén [[Sint-Servå-Lin]]; li walon "å" pol francès "ai" est assez corant (påye, åjhey (''aisé''), måjhon, håye, Fråne (''Fraisnes'', e payis walon, e payis picård li minme no d' plaece si dit ''Fraine'')) ou co [[sint Serwai]] (prononçaedje diné dins l' ''code postal walon'' d' l' UCW) * [[sint Sinforyin]] * [[sint Simeyon]] * [[sint Stache]] ou [[sint Statche]] ? * [[sint Ursmer]] * [[sint Vå]] * [[sint Vinçant]] ou [[sint Vincint]] * [[sint Tibåd]] * [[sint Houbert]] === ôtes sints, co a rindjî eto === (ça dvreut aler ôte pårt, djel mete chal pol moumint, djusk' a decider l' manire di scrire ces nos la; a moens k' i soeyexhe eto fiestis el Walonreye, adon les copyî chal å dzeur) * [[sinte Adele]] * [[sint Amand]] * [[sint Antoenne]] * [[sinte Bablene]] (???) * [[sint Bnoet]] (fr: ''St Benoît''; si mot, k' a divnou on ptit no, c' esteut, dins l' tins, l' addjectif po dire beni/beneye, on trouve co e walon "benoet(e)" dins "del benoete aiwe", dins "benoetî" (fr: bénitier) eyet dins on no d' plaece a Lidje, li "Vå Bnoete" (prononcî "Vaumneûte", fr: "Val Bénoît") ki mostere kel prumire voyale est spotchåve) * [[sinte Catrene]] * [[sint Clemint]] * [[sint Crespin]] * [[sint Djåke]] * [[sinte Djetrou]] (fr: ''Ste Gertrude'') * [[sint Djîle]] * [[sint Djulin]] ou [[sint Djulyin]] ("Djulin" est eployî dins [[Adjeyant]]) * [[sinte Dorotêye]] * [[sinte Feu]] (???) * [[Sint Felyin]] (fr: '' St Feuillin'') * [[sint Foyin]] (fr: ''St Pholien'') * [[sint Grigwere]] * [[sint Gui]] * [[sint Leu]] * [[sint Lidjî]] (ou sint Ldjî?) ([[Gåme]] a "Sint-Ldjî" pol sourd di [[Ton (aiwe)]]) ou co 'sint Ldjir'? * [[sint Linåd]] * [[sint Lorint]] * [[sinte Luceye]] ([[sinte Louce]]) * [[sint Må]] ou [[sint Måd]] ou [[sint Medåd]] (fr: ''St Maud, Médard'', i fåreut verifyî k' c' est bén les deus l' minme) * [[sint Mår]] (fr: ''St Marc'') ** a noter ki, e walon, pa des côps on prononce on "r" pol prumî, pa des côps on n' è prononce nén pol deuzinme; mins si ça corespond bén a F. ''Médard'', adon ene cawete walone '''-åd''' est lodjike, on-z åreut [[sint Måd]] (femrin ''Måde''), dabôrd, eyet wårder l' sicrijhaedje d' on "r" po [[sint Mår]] * [[sint Marcou]] * [[sint Matî]] (fr: ''St Matthieu'') * [[sint Moir]] (fr: ''St Maur'', vey si c' est nén l' minme ki [[sint Måd]]; dins l' côde postå UCW i gn a-st on ''Saint-Maur'' avou ''Sint-Maur'' come prononçaedje coinrece, mins d' après l' limero del posse ça sreut co bén e payis picård) * [[sint Nicete]] (a cristianijhî l' [[Zivenbork]] * [[sint Toumas]] * [[sinte Wåbeu]] (???) * [[sint Valintin]] === Co ene djivêye a rindjî === * [[sints di tos les payis del daegn]] ** [[sint Andrî]] ** [[sint Ane]] ** [[sint Ansele di Cantorbereye]] ** [[sint Antoenne di Padoue]] ** [[sint Biernåd]] ** [[sint Cicile]] ** [[sint Djermwin]] ** [[sint Djhan Batisse]] ** [[sint Djhan l' Evandjilî]] ** [[sint Djôr]] ** [[sint Djôzef]] ** [[sint Stefane di Muret]] ** [[sint Francwès d' Assise]] ** [[sint Guilin]] ** [[sint Gustin]] ** [[sint Mår]] ** [[sint Mareye]] ** [[sint Nicolai d' Bari]] ** [[sint På]] ** [[sint Pire]] ** [[sint Rmey]] ** [[sint Rok]] ** [[sint Såveu]] ** [[sint Sevrin]] ** [[sint Silvesse]] * [[sints del Walonreye]] (et les cis k' on î fiestixh foirt) ** [[sinte Båbe]] ** [[sinte Bedje]] ** [[sint Djeråd]] (sint Djråd) ** [[sint Djerlaxhe]] ** [[sinte Djetrou]] ** [[sint Djingou]]. ** [[sint Fouyén]]. ** [[sint Gubiet]] ** [[sint Houbert]] ** [[sint Marcou]] ** [[sint Mårtén]] ** [[sint Medåd]] ** [[sint Mucyin Mareye]] ** [[sint Rmåke]] ** [[sint Usmé]] ** [[sint Vå]] ** [[sint Vinçant]] ** [[sinte Wådrou]] == Fås sints == On fås sint, c' est onk ki n' a måy sitî [[canonijhî]]. === fiestis cone ene vraiye djin === * [[sint Napoleyon]] * [[sinte Matrice]] * [[sints d' glaece]] === ratourneures do lingaedje === * [[:Wikt:sint-fruskin|sint-fruskin]] == Sourdants == [[Categoreye:crustinnisse]] [[Categoreye:sints fiestis el Walonreye|*]] 59184jji1sh8z37giutwsf3ie764ywv 0 10021 427635 423111 2026-10-31T19:00:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427635 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Havré JPG06.jpg|thumb|[[Avrè]], [[cwadran solaire]]]] Li '''codjowaedje di "viker"''' est on [[codjowaedje]] erîlé del prumire [[troke da Hendschel]]. Eto, i s' va codjower come "[[Codjowaedje bouter|bouter]]". Nerén, li dierinne cossoune do bodje, li '''K''', va divni '''C''' divant li voyale A (nos vi<span style="color:#ff0000;"><B>c</B></span>ans), et divant ene cossoune (dji vi<span style="color:#ff0000;"><B>c</B></span>rè co), (i vi<span style="color:#ff0000;"><B>c</B></span>nut vîs), sorlon les rîles di scrijhaedje do [[son K]]. ''Les minmès rîles di candjmint di scrijhaedje do son K si rtrovèt po les viebes del deuzinme troke, sol piceure di «[[Codjowaedje loukî|loukî]]»''. == Kékes viebes ki s' codjowèt come "viker" == * [[Wikt:raviker|raviker]], [[Wikt:riviker|riviker]], [[Wikt:sorviker|sorviker]], [[Wikt:aviker|aviker]]. * [[Wikt:båker|båker]], [[Wikt:abåker|abåker]]. * [[Wikt:tchoker|tchoker]], [[Wikt:kitchoker|kitchoker]], [[Wikt:tchaker|tchaker]]. * [[Wikt:souker|souker]]. * [[Wikt:sitoker|sitoker]], [[Wikt:astoker|astoker]]. * [[Wikt:paker|paker]], [[Wikt:påterniker|påterniker]]. * [[Wikt:maker|maker]], [[Wikt:amaker|amaker]], [[Wikt:mastoker|mastoker]] * [[Wikt:rizinker|rizinker]], [[Wikt:ebertaker|ebertaker]]. * [[Wikt:chniker|chniker]]. * [[Wikt:toker|toker]], [[Wikt:atoker|atoker]]. * [[Wikt:ataker|ataker]], [[Wikt:rataker|rataker]]. == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://lucyin.walon.org/codjowaedjes/viker.html Tåvlea do codjowaedje di "viker"] {{Abt}} * [[Wikt:Categoreye:Viebes do walon ki s' codjowèt come viker|Viebes ki s' codjownut come "viker" dedja studyîs e Wiccionaire]] [[Categoreye:Codjowaedjes|Viker]] p54fkzgyvbnjadqx58fv7hpeeyndmvq 0 10033 428020 396063 2026-10-31T20:25:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428020 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-sititchetes|-a}} Li '''cawete -a''', c' est ene [[cawete (linwince)|cawete]] tipike do walon k' est todi metowe so on [[viebe]]. Elle a stî foirt eployeye påzès [[rfondeus]] dispu 1995 po foirdjî des [[Wikt:absitroet|absitroets]] mots. == Etimolodjeye == Ele sourd del cawete latene «-ācŭlum», ki sierveut voltî a fé des nos d' usteye : «gubernāculum» ([[Wikt:vierna|vierna]]), spīrāculum «[[Wikt:spira|spira]]» ([[Wikt:lårmî|lårmî]], [[Wikt:rayire|rayire]]). E francès, li minme bodje etimolodjike a dné li cawete -ail (''gouvernail'', ''soupirail''), mins li cogne walone a bråmint dpus d' uzaedje ki cisse-lale. == Studias == Elle aveut ddja stî rilevêye come pårmint walone pa [[Jules Waslet]] dins l' adrovaedje do [[Motî d' Djivet]] (1923). Ele fourit ristudieye long et lådje pa [[Jean Lechanteur]] e 1983. Sacwants noûmots avou -a, askepyîs å 19inme sieke, avént passé e [[francès d' Walonreye]] (fabrica), adon scrît avou l' ortografeye ''-at'' (''fabricat''). == Les sinses del cawete -a == Li sinse del cawete, c' est: * li rzultat di l' accion, copurade si c' e-st ene sacwè d' absitroet : [[Wikt:rafiya|rafiya]], [[Wikt:pinsa|pinsa]], [[Wikt:tuza|tuza]], [[Wikt:rima|rima]], [[Wikt:ratna|ratna]], [[Wikt:rastina|rastina]]. * ene pitite usteye ** sacwè nén foirt complikêye, ki fwait l' accion, u k' on fwait l' accion avou: [[Wikt:pela|pela]], [[Wikt:sera|sera]], [[Wikt:capinda|capinda]], [[Wikt:sibara|sbara]], [[Wikt:sipawta|spawta]], [[Wikt:astoca|astoca]], [[Wikt:hina|hina]]. Dins ci uzaedje la, po des usteyes pus sûteyes, on-z a l' [[cawete -rece]]. ** plaijhante manire di lomer les pårteyes do coir, come dins des rimas d' efant : :Li buca, les deus rwaitas, les schoûtas, li noda, l' avala (on toutche li front, les ouys, les orayes, li narene di l' efant, pus on lyi stitche li doet dins l' boke, k' est sovint ki båye. * cron fijhaedje di l' accion. ** drole di manire di fé l' accion, po fé rire u tuzer: [[Wikt:mora|mora]], [[Wikt:creva|creva]]. ** [[Wikt:zine|zine]] di fé l' accion : [[Wikt:breya|breya]]. On l' eploye adon dins ene fråze come "<FONT COLOR="#ff0000">'''Il a l’&nbsp;'''</FONT>breya". ** Maladeye, la k' on fwait l' accion sins l' voleur: [[Wikt:tronna|tronna]], [[Wikt:tossa|tossa]]. * sinsåcion k' on-z tot fjhant l' accion (no des [[cénk sinses]]): [[Wikt:oda|oda]] u [[Wikt:noda|noda]], [[Wikt:sawoura|sawoura]] u [[Wikt:rassawoura|rassawoura]], [[Wikt:sinta|sinta]]. == Mots nén clairs. == Ci pôreut esse eto des cawetes -a, mins li bodje n' est nén bén veyåve. * [[Wikt:trava|trava]]. * [[Wikt:crama|crama]]. == Djeyografeye del cawete -a e 20inme sieke == [[Imådje:pecheur_rimas.jpg|thumb|right|Li mot "rima" esteut co bén vicant e l' Årdene e 20inme sieke]] * Gn a ene cåkêye di mots avou l' cawete -a e [[Payis d' Lidje]]. [[A. Xhignesse]] riclama minme ki tos les viebes povént, sins foirci, aveur on parint fwait avou l' cawete -a. Sacwants mots di ptitès usteyes fwaites avou l' cawete -a ni s' rescontrént k' e Levant: pela. Eto, les mots pol sinse del gosse (sawoura et rassawoura). * Dins l' [[walon do Mitan]], end a co mwints. Metans, les cis rilevés pa Waslet: ratna, oda, sbara, xhufla. * El [[Basse-Årdene]], i sont ddja ene miete pus råles. Mins on-z etindeut co coramint, e 20inme sieke: creva, covra, sera, [[Wikt:pixha|pixha]], rima. Li sinse di "pitite usteye" esteut sovint rimpli pal [[cawete -oe]] (sbaroe, peloe, astocoe). * E [[Coûtchant walon]], li cawete -a esteut bråmint pus råle. On î rescontréve co "ratna". Portant gn aveut co la des mots k' on n' troveut nén ôte pårt: [[Wikt:capinda|pun d' capinda]]. Po l' sinse "marote di fé l' accion", gn a l' concorance del [[cawete -ant]] (aveur li breyant). == [[Noûmot]]s askepyîs avou l' cawete -a == === Les sinses k' on s' end a siervou === * Les troes cwårts do tins, les noûmots fwaits avou l' cawete -a riprindnut li sinse "absitroet rzultat d' on viebe": [[Wikt:scrijha|scrijha]], [[Wikt:fabrica|fabrica]], [[Wikt:atåvla|atåvla]], [[Wikt:responda|responda]], [[Wikt:relijha|relijha]], situdia, mezura, [[Wikt:peupe-sipata|peupe-sipata]], [[Wikt:rifrancijha|rifrancijha]]. On-a eto rwalonijhî [[Wikt:rizulta|rizulta]], ki pout esse riwaitî come on parints di "rzulter", avou l' cawete -a. * Dins l' sinse "drole di manire di fé l'accion", rilevans li mot [[Wikt:clintchî|clintcha]]. Djustumint, li "clintcha a fé des djesses k' i gn a" va permete d' askepyî des nos d' maladeyes : pita, [[Wikt:aroedixha|aroedixha]], [[Wikt:hemla|hemla]], [[Wikt:tanfla|tanfla]]. * On s' a siervou eto di l' uzaedje ancyin po lomer les sinsåcions : [[Wikt:toutcha|toutcha]], et les ôtes sintimints u capåbté do cervea: [[Wikt:sinta|sinta]], [[Wikt:rissinta|rissinta]], [[Wikt:ritna|ritna]] (po n' nén repeter "memwere"). === Istwere des noûmots avou -a === * Li mot "fabrica" a stî askepyî e 19inme sieke, dandjreus pa des industriyels ki djåzént ddja francès, mins k' avént co totes les piceures do walon e leu tiesse. * Droldimint assez, gn a pont d' noûmot avou l' cawete -a dins tos les noveas mots rilevés pa [[M. Piron]] dins les scrijhaedjes des fijheus d' arimés do payis d' Lidje al fén do 19inme sieke, kimince do 20inme sieke. * Li mot [[Wikt:pita|pita]] a skepyî tot seu (dabôrd, il a stî fwait pa des cinsîs) po ene novele maladeye des veas ki n' aparexhou k' avou l' relijhaedje des tournés dins l' raece [[BBB]]. Nos dirans dins les [[anêyes 1960]]. * [[Albert Lallemand]] a atåvlé dins les [[anêyes 1980]] tos noûmots fwaits avou ene cawete coinrece ''-ia'', mins kel sinse rote come si ç' sereut ene cawete -a. Bråmint di ces mots la estént foirdjî po des atuzes di rlidjon: [[Wikt:observia|observia]] ("Li Bon Diè n’ a d’ keure ki po l’ observia del lwè"); [[Wikt:sitramtia|stramtia]]. Mins Lalmand a eto propôzé des noûmot po bouter estô des inglicisses: "voye-bribia" (èn aplacaedje tîxhon po "oto-stop"), [[Wikt:avikia|avikia]] (po ''job''). Ces noûmots la polèt esse corwaitîs come des parints avou l' cawete -a d' on viebe del [[Codjowaedje tcheryî|troezinme troke]]. Li piceure egzistêye vormint: foumer => foumyî => [[Wikt:foumia|foumia]]. * Gn a yeu ene cåkêye di noûmots avou l' cawete -a k' ont stî enondés pa les [[rfondeus]] al fén do [[anêyes 1990|20inme sieke]], aprume po ristoper on vûde a cåze do waire di vîs mots walons po djåzer d' absitroetès sacwès, mins eto po l' lomaedje di sacwantès maladeyes sins vî no e walon (sol modele di "creva", "mora"). === Uzaedje e 21inme sieke des noûmots avou l' cawete -a === Gn a sacwants noûmots avou l' cawete -a ki cminçnut a esse eployîs foû del soce des rfondeus : * '''sicrijha''', copurade a cåze di l' atuze des [[betchfessîs scrijhas]], mins eto po djåzer des letes et des trokes di letes, u des viyès ôrtografeyes. C' est on noûmot clair, eployî come li francès ''graphie''. * '''responda''' a stî cossemé pa l' diswalpaedje des [[responda]]s d' waloneus, u ds ôtès djins, dins des gazete come [[Rantoele (gazete)|Li Rantoele]]. I soune mî kel calcaedje di l' inglès [[Wikt:eterviou|eterviou]]. * '''atåvla''' a dipus d' må di rexhe foû di spexheur, mins on l' rescontere cobén dins les djåspinreyes e walon, po n' nén repeter trop li rfrancijha "propôzucion". * '''mezura''', '''situdia''' (nén si setch ki [[Wikt:situde|stude]]), '''[[Wikt:codjowa|codjowa]]''', '''[[Wikt:etrocla|etrocla]]''' si rtrovèt co sovint so les pådjes tecnikes di l' [[eciclopedeye Wikipedia]]. * '''[[Wikt:eshonna|eshonna]]''' est mo ahessant po sacwantès esplikêyes di l' [[esplicant motî do walon]]. * Li mot '''peupe-sipata''' a stî spårdou på live [[Li batreye des cwate vints]], come sinonime di "djenocide". Des waloneus k' i gn a l' ont critiké, nén a cåze del cawete -a, mins paski c' esteut on mot d' [[aplacaedje tîxhon]]. == Dipus d' racsegnes sol cawete -a == * Waslet, J. (1923) ''Vocabulaire wallon-français (dialecte givétois)''. E. Laroche, a [[Sidan|Sdan]]. * Lechanteur, J. (1983) ''Pour l’étude du suffixe -aculu en Wallonie''. ''[[Diyalekes del Walonreye|Les dialectes de Wallonie]]'', 11, 5-40. * [[Lucien Mahin|Mahin, L.]] (1994) ''La création de néologismes en wallon'' (L’ askepiaedje di noûmots e walon), nén eplaidî. =={{HD}}== [[Wikt:Categoreye:Sustantifs do walon avou l' cawete -a|Sacwants sustantifs avou l' cawete -a]] (dedja studyîs sol [[Wiccionaire]]) [[Categoreye:Cawetes do walon|A]] ap5j7377jqpv7ap1vw6gfb4xh516pbf 0 10072 427669 415777 2026-10-31T19:06:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427669 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-sicrijheus|Pierre Faulx}} [[Imådje:faulx_a_rvwer.jpg|200px|thumb|Live fwait après s' moirt (biyografeye et bokets saetchîs foû di tos ses lives)]] '''Pierre Faulx''' (riwalnijhåve '''Pire Få'''), c' est on [[scrijheu e walon]] k' a skepyî å [[Rou-dlé-Tchålerwè]] li [[26 d' octôbe]] [[1922]] ey a morou li [[24 d' avri]] [[1998]]. == Ouve e walon == I pout esse waitî come li pus grand fjheu di spots, di djhêyes et d' [[pinsêye (sicrijhaedje)|kitoirdowès pinsêyes]] e walon. C' est lu ki va batijhî ci sôre di court cotuzaedje la, ki, par après on lomrè, tot biesmint come lu, "pinsêye". Pierre Faulx eplaida ses prumîs rimas dins des rvowes e walon "L' agaesse", "[[El Tchariguete (gazete)|El Tchariguete]]" ossu timpe k' e 1942. Adonpwis, i scrijha des pîces di teyåte. Mins c' est på publiaedje di ses [[pinsêye (sicrijhaedje)|pinsêyes]] k' i va esse kinoxhou long et lådje. Il a cmincî a les scrire ses pinsêyes å cminçmint des [[anêyes 1970]]. Gn ourit cénk mwaisses lives : ''Pensées wallonnes'' (1972); "Pinsêyes walones: deuzinme bouket" (1976); "Diccionaire do ptit Roucha" (1982), "Sapinse a mi" (1986); "Poeve et sé did ci" (1989). On ramexhnaedje di ses meyeus bokets fourit replaidî på [[El Bourdon (gazete)|Bourdon]] e 1998, sol tite "''[[Å rvey, todi (tecses)|A r'vwer, toudis]]''". Come di djusse, Pierre Faulx est rprins dins l' grosse [[Antolodjeye da Piron]] et dins [[Antolodjeye "Scrire"]]. Il a eto rascodou li [[Pris del Veye di Lidje]]. == Corwaitaedje des pinsêyes da Pierre Faulx == [[Imådje:faulx_pinseyes2.jpg|thumb|150px|left|Coviete do deuzinme live di pinsêyes]] === Efet do lijhaedje d' ene pinsêye === Esplikêye da [[J.L. Fauconnier]] :''Ene pinsêye da Pierre Faulx, on riyeut a l' etinde; pu on s' meteut, lu eto, a tuzer et comprinde, adon, ki n' esteut nén des ptitès prôtes, ki c' esteut bråmint pus parfond.'' :''Ene pinsêye da Pire Faulx, c' est, avou des mots ki nos tayons nos ont leyî, nos fé sorire aprume, pu nos miner bråmint pus lon. A môde di rén, e fjhant shonnance di rire di lu-minme, Pire Få nos fwait pinser a çki nos estans, a çou k' nos vlans, a çki nos serans, a çki nos dvénrans.'' === Piceure po fé ene pinsêye === Metans ene pinsêye : :''Pôve Diåle ! i doet bén aveur må s’ cou avou tos les cis kel satchèt pol cawe !'' On voet bén k' i påte d' ene ratourneure : :''saetchî l' diåle pal cawe'' Eyet l' prinde å mot po mot, et fé on tuzaedje come si l' prindaedje mot po mot, ci sereut l' veur. == Pierre Faulx et les soces di waloneus == [[Imådje:faulx_roucha.jpg|150px|thumb|Coviete do "Diccionaire do Ptit Roucha"]] I moussa a l' [[ALWAC]] tot djonne et i dvénrè minme li peneu. Onk de prumîs peneus d' ene soce di scrijheus ki fjheut si rapoirt di tos ls ans e walon, dedja e 1967 A moussî a l' SLLW e 1990. == Cossemaedje des "Pinsêyes" da Pire Få == Les "Pinsêyes" da Pire Få ont stî rprinjhes dins bråmint des rvowes e walon : [[Li Chwès]], les [[Cayés Walons]], [[Intrez don]]. Li stîle di pinsêyes da Pire Få a dné des idêyes a des ôtes sicrijheus come [[Nicolas Ghislain]], [[Romain Bellaert]], [[Achille Goethals]] et aprume [[Robert Arcq]] == Sacwants pinsêyes so l' ådje == :''Li veye, c’ est ratinde, et co ratinde, mins cwand on n’ ratind pus, c’ est tot. :''On n’ sait nén ; adonpwis, on sait. Et po fini, on n’ sait pus… croxhî des djaeyes avou ses dints. :''On dit k’ lès djonnes, c’ est des såvadjes. Mins n a des cis cwand il ont-st on volant dvins les mwins, leu djonnesse deure dedja lontins. :''Ci n’ est nén e s’ muroe k’ on voet k’ on dvént vî ; c’ est cwand on rescontere on camaeråde di scole. :''Li rossea ki dvént tchenou : di l’ ôr ki dvént d’ l’ årdjint. :''Les vîs ont todi sogne do progrès. Por zels, ene « inovåcion », c’ est totdroet on « grand bazår ». :''Cwand t’ as-st ovré tote ti veye, on t’ dene ti pinsion. Adon ti n’ as pus k’ a fé t’ djårdén. Ti prins on rustea et… t’ overes. == Hårdêye difoûtrinne == [http://rifondou.walon.org/faulx-rif.html Li pådje da Pire Få so l' Aberteke] [[Categoreye:sicrijheus e walon|Faulx]] 43d3p2nis9xix22if1wti2di6i9tbor 0 10213 427554 395998 2026-10-31T18:47:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427554 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse}} '''Léon Pirsoul''' a skepyî a [[Altene]] li [[4 di may]] [[1873]] et a morou li [[5 di may|5 do moes d' may]] [[1947]] a [[Brussele]]. I fourit on [[scrijheu e walon]] eyet [[diccionairî]] do [[walon do Mitan|payis d' Nameur]]. Come sicrijheu, il est rprins dins l' [[Antolodjeye namurwesse]] des frés Maréchal. == Ouve e walon ou sol walon == I fjha-st eto des [[tchanson]]s et arimés ki fourît-st eplaidîs, å cmince, dins l' gazete "[[Li Mårmite]]" eyet dins l' "[[Li Coirneu (gazete)|Coirneu]]"; pu rashonnêyes e-n on live "Fåves et tchansons do Payis d' Nameur" (1927). Il est mî cnoxhou pa s' motî, li ''[[Motî da Pirsoul|Dictionnaire Wallon-français (dialecte de Namur)]]'', kel deuzinme edicion a vudî e [[1934]]. Il aveut eto cmincî on [[Motî biyobibiografike des scrijheus e walon]], ki serè fini pa [[Paul Coppe]]. == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{wikisourd-sicrijheus}} * {{wikisourd-sicrijheus|ling=fr}} * {{wiccionaire-sicrijheus|r=1}} [[Categoreye:Ricwereus sol walon|Pirsoul]] [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Pirsoul]] an4x74syjyhf25fx6zkjfc9bgnqqmlk 0 10220 427805 403275 2026-10-31T19:28:43Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427805 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} {{Listen|filename=NoyéWalon.ogg|title="on Noyé walon"|description=(djouwé å pipsak pa [[Jean Cayron]])}} [[Imådje:Bagpipe performer.jpg|thumb|On djouweu di grand pipsak escôswès]] On '''pipsak''' u '''pî-d'-saetch''', lomé eto '''muzete''' u '''panse'''<ref>e [[Condroz]] sorlon Hubert Boone et Wim Bosmans, «Instruments populaires en Belgique», Peeters, Lovén, 2000.</ref>, c'est èn instrumint d' [[muzike]] [[instrumint a vint|a vint]], avou on saetch di pea pindou après, ene buze po shofler dvins eyet rimpli l' saetch, ey ene ou sacwantès ôtès buzes, ki l' air do saetch endè rexhe sins djoke po produre li muzike. On djouweu d' pipsak, ki shofele dins l' pupe di l' instrumint, dabôrd, si lome on '''pipsakeu''', on "muzeu" oudonbén on "pupeu". Onk ki fwait des pipsaks, on '''pipsakî''' ou purade on '''fjheu d' pipsaks'''. == Discrijhaedje == Les buzes ki produjhnut l' muzike polèt aveur, come po ene [[flûte]], des trôs, k' on pout stoper ou nén, po candjî l' son. I n' è pout aveur k' ene buze melodike (lomêye li chalumo, ou mwaisse buze), mins endè pout eto aveur deus, ene po tchaeke mwin (come avou l' ''zampogna'' itålyinne, par egzimpe), ou co deus adjermalêyes, ki les trôs sont stopés på prumî ou l' deuzinme dognon des doets (''mezzued'' tunizyin par egzimpe); dins ç' cas les deus buzes sont a pô près les minmes ou avou des combinåjhons d' trôs diferinnes. Li nombe di buzes a note unike, ou bourdons, pout candjî pår, di zero a troes l' pus sovint (nouv côps so dijh a l' octåve ou deus octåves pa dzo l' tonike del buze melodike). Les pipsaks ont bråmint des cognes, mins les pus cnoxhous sont surmint les grands pipsaks escôswès, ki les redjimints militåres escôswès ont fwait cnoxhe long et lådje. Insi, cwand les Scôswès deliberént des veyes al [[guere 1940-1945]], i djouwént voltî do pipsak tot-z î intrant On les eploye copurade dins les payis gayels ([[Escôsse]], [[Irlande]], [[Payis d' Wales]], [[Burtaegne]]) ou avou des raecenes gayeles ([[Galice]]), mins eto el resse del [[France]] et d' l' [[Espagne]], [[Bulgareye]], [[Flande]], [[Tunizeye]] et bén seur e [[Walonreye]]. On vout ki ç' fouxhe l' [[Impire Romin]] k' åye sipårdou ces instrumints la. == Sôres di pipsaks == [[Imådje:WalonianMuchosac.jpg|thumb|Alphonse Gueux, li dierin djouweu tradicionel di [[muzosak]] di Walonreye]] [[Imådje:Muchosac.JPG|thumb|On muzosak di Waloneye]] Tchaeke payis, tchaeke môde, dit-st on ! C' est parey avou les pipsaks, k' ont des nos et des cognes ki candjnut d' on payis a l' ôte. Vo-z èndè ci sacwants : * ''Biniou kozh'' («vî pipsak» e [[burton]], vî chal vout dire tradicionel) pipsak tradicionel del [[Burtaegne]], c' est onk des pipsaks avou l' son l' pus hôt, les pus bassès notes do ''biniou'' sont al minme hôteur ki les pus hôtès notes do grand pipsak escôswès, par egzimpe. * ''Biniou braz'' («grand pipsak» e burton) on pipsak eployî el Burtaegne dispoy les [[anêyes 1950]] k' est èn adaptaedje do grand pipsak escôswès. * ''Border pipe'' («pipsak del [[frontire]]» en inglès), li pipsak tradicionel del Nonne di l' Escôsse. * ''Cabrette'', on pipsak di l' [[Auvergne]], el [[France]]; avou on bourdon reglé al kinte, ene [[octåve]] å dzeu del fondamintåle del buze armonike. * ''Cornemuse du centre'', on pipsak do Mitan del [[France]], rifwait a pårti d' vî modeles wårdés ezès muzêyes. C' est l' pipsak k' est l' pus djouwé ådjourdu e Walonreye, e Flande eyet dins l' Nord del France. * ''Chabrette'', on pipsak do [[Limousin]]. * ''Doedelzak'' (pipsak e [[neyerlandès]]), pipsak tradicionel del [[Flande]]; on l' voet dins sacwants tåvleas da ''Brughel''. * ''Duda'', pipsak di [[Hongreye]]. * ''Гайда'' (''gayda''), pipsak del [[Bulgareye]], ki l' saetch est fwait avou del pea d' gade, les bordons eyet mwaisse buze sont metous el plaece des pates eyet do hatrea del biesse. * ''Gaita'', pipsak del [[Galice]] * ''Grand pipsak escôswès'', c' est li pipsak di guere des årmêyes escôswesses, et did la, des ''pipe-band'' (ôrkesses di djouweus di pipsaks escôswès). * ''Mezoued'', pipsak del [[Tunizeye]]. * ''Musette de cour'', pipsak eployî å [[15inme sieke]] el [[France]], al cour do Rwè. Ci pipsak la esteut foirt sofistiké, la k' il aveut deus mwaissès buzes, po pleur fé deus melodeyes e minme tins, eyet nouv bourdons. Il esteut fwait d' ivwere. Li saetch, lu, esteut di soye brozdêye di fis d' årdjint. * ''[[Muzosak]]'', "Muchosac", ''Muchosa'' ou ''Muchafou'', on pipsak eployî el [[Hinnot]] disk' ås [[anêyes 1920]] et ki rvént al môde.<ref>Hubert Boone et Wim Bosmans, «Instruments populaires en Belgique», Peeters, Lovén, 2000.</ref> * ''Pipossa'' (li no vént di ''pipe en sac''), c' est l' no d' on pipsak, asteure disparexhou, del redjon d' [[Boulogne-sur-Mer]] el [[France]]. * ''Pitit pipsak do Payis d' Wales'', (''Northumbrian pipe'' en inglès). * ''Pitit pipsak escôswès'', c' est on pipsak fwait sol modele do ptit pipsak do Payis d' Wales, mins avou l' minme arindjmint des doets k' pol grand pipsak escôswès; i fourit diswalpé pa Colin Ross dins les [[anêyes 1980]]. * ''Uilleann pipe'', li pipsak [[irlande|irlandès]]. Il a-st on foirt sûti djeu d' bourdons ås clés, ossu lomés regulateurs, k' end a 3 dins on ''full set'', eyet co 3 bourdons normås, onk k' est a deus octåves pa dzo li fondamintåle del mwaisse buze. * ''Veuze'', pipsak des fagnes del Burtaegne et del Vendée. == Rotaedje d' on pipsak. == [[Imådje:Annotated_stand_of_great_highland_bagpipe.jpg|thumb|Bokets d' on pipsak]] Sol foto chal a costé on pout vey les diferins bokets d' on pipsak (chal on grand puspak escôswès, mins c' est a pô près parey po tos les pipsaks): # mwaisse buze (en: ''chanter'', fr: ''chalumeau''), # saetch, # les stoks di buze (so des pipsaks k' i gn a, on-z a sacwants bourdons ou mwaisses buzes so on minme sitok); # shofla, # bourdons, # bourdon d' basse, # glissire d' acoird, # coirdeas (especifike do grand pipsak escôswès). Li shofla a-st on ptit clapet po-z espaitchî l' air k' est ddja dins l' saetch di [[:Wikt:ragoler|ragoler]]. Tos les pipsaks ont pol moens ene mwaisse buze, ki permete di djouwer l' melodeye. L' adire inte deus sôres di pipsaks, c' est l' nombe di bourdons, i pout gn aveur des regulateus (sôres di mwaisse buze a clés k' on djouwe avou les pougnets) ou co d' ene deuzinme mwaisse buze, come c' est l' cas avou l' ''musette de cour''. Agritchîs sol saetch, sins trô po k' ça piede, gn a sacwants stoks di buze. Dins tchaeke sitok, on stitche ene buze. So l' imådje chal pa dzeu, d' on grand pipsak d' Escôse, i gn a-st on stok po tchaeke buze, mins sol ''musette de cour'' i gn aveut-st on stok po les nouv bourdons, ey onk po les deus mwaissès buzes. Li saetch est å pus sovint fwait d' pea, avou (å dvins) del [[hårpixh]], po k' i n' piede nén. Mins on pout eto (come c' est l' cas pol ''gayda'' bulgåre) eployî ene [[vexheye]]. Å djoû d' ouy, on ndè fwait eto avou des prodûts sintetikes ou do cawoutchou. == Difoûtrinnès hårdêyes == * [http://www.suonidellaterra.com Li zampogna itålyinne] * [http://jeanluc.matte.free.fr/articles/lorraine/cornlor.htm Istwere des pipsaks e Lorinne] (e francès) * [https://web.archive.org/web/20040920004404/http://www.bobdunsire.com/bagpipeweb/ Anea des waibes so les pipsaks] (e-n inglès et ds ôtes lingaedjes) * [https://web.archive.org/web/20050318150047/http://membres.lycos.fr/pipsacs/wallonie.htm Li pipsak e Walonreye] (e francès) * [https://web.archive.org/web/20060209205023/http://membres.lycos.fr/pipsacs/ Les pipsaks del Daegne] (e francès) * [http://www.youtube.com/watch?v=Q8cJzSq6voc On concert di pipsakeus] == Sourdants == <references/> {{Commons|Category:Bagpipes|les pipsaks}} [[Categoreye:Instrumints d' muzike]] [[Categoreye:Pipsaks]] 2m9fci1nlrw65pe62lm2ci0w0quwnqn 0 10751 428264 416687 2026-11-01T10:35:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428264 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Moresnet.svg|thumb|Drapea (nén oficir) do Moresnet (1883)]] '''Moresnet''' ou li '''Neute Teritwere di Moresnet''' fourit, di [[1816]] a [[1919]], on ptit estat uropeyin, d' a pô près 3,5 [[Kilomete cwåré|km²]], k' egzistéve a pårt paski ses deus vijhéns (li [[Prûsse]] poy l' [[Almagne]] d' on costé, les [[Bas Payis]] poy li [[Beldjike]] di l' ôte) sel disputént. On [[cossina]] eternåcionå decida k' adon ça n' sereut da nolu eyet esse administré pås deus vijhéns eshonne. I s' trovéve tot å Levant des [[redîmés payis]] d' asteure, a nonne (et djondant) do pont wice ki les fontires inte les [[Bas Payis]], l' [[Almagne]] eyet l' [[Beldjike]] si rcôpèt. == Askepiance == [[Image:Moresnet.png|thumb|left|Mape do teritwere di Moresnet eyet ses alintoûs. <small>(Clitchîz po-z agrandi).</small>]] Al [[Påye di Wîne]] di [[1815]], après l' tcheyaedje di l' impire da Napoleyon, les frontires e l' Urope ont stî pår ricandjeyes po s' adapter al novele balance des foices e l' Urope. Ene di ces frontires la, c' esteut l' cene inte li novea [[Bas Payis|Royåme des Bas Payis]] eyet l' [[Prûsse]]. So cåzu tote si longueur, les deus costés estént d' acoird, la k' li frontire shuveut des vîs aroyaedjes; mins åtoû d' Moresnet i gn ava-st ene margaye. Bråmint di cåze del mene di [[zénk]] ''Vieille montagne/Altenberg'' (''Viye Montinne''), metowe etur les viyaedjes di Moresnet et ''Neu-Moresnet'' (Noû Moresnet). Come di djusse, les deus payis volént aveur cisse fosse la rén k' por zels. E [[1816]] ene mitan-voye fourit trovêye: li viyaedje di Moresnet lu-minme sereut holandès, li Noû Moresnet dimanreut-st el Prûsse, eyet li mene di zénk eyet l' viyaedje di [[Kelmis]] djondant, divénrént on Neute Teritwere administré pås deus payis, disk' a tant k' ene ôte rexhowe fouxhe trovêye. Å cmince, li teritwere esteut govierné pa deus comissaires royås lomés pa tchaeke des deus manaedjeus-eshonne. Mins avou l' tins, gn ourit on [[mayeur]] ey on consey di dijh djins, li mayeur — k' esteut eto come li tchîf di l' Estat — esteut lomé pås deus comissaires; ça fwait kel teritwere esteut foirt libe, on pô come ene [[franke tere]] del Moyinådje. Li novea teritwere, di 334 ha, aveut-st a pô près l' cogne d' on triyingue. A nonne avou onk di ses costés sol mwaisse voye di [[Åxhe]] a [[Lidje]]; li mene di zénk esteut djusse a bijhe del voye. Les deus ôtes costés alént viè Bijhe tot s' radjondant disk' Vaalserberg. Cwand, e [[1830]] li Beldjike si dislaxha des Bas Payis, li viyaedje di Moresnet divna bedje, eyet ci fourit li Beldjike ki prinda l' tchedje di co-manaedjeu, mågré ki les Bas Payis n' ont måy formelmint passé l' mambornance di Moresnet. Li vicåreye dins l' teritwere di Moresnet esteut dominêye pal mene di zénk, k' esteut l' prumî eployeu, et k' assaetchive bråmint d' ovrîs des deus payis djondants ki vnént acrexhe li populåcion d' oridjene; mins nerén li nombe di djins n' a måy sitî pus d' 3.000. Li fwait d' esse on teritwere "neute" aveut des avantaedjes, etur zeles li fwait d' aveur des bassès tacses eyet pont d' droets d' douwåne po l' abagaedje des martchandijhes a pårti des deus payis vijhéns, eto, les pris estént pus bon martchî. Li pupårt des siervices, come li posse, estént pårtaedjîs inte li Beldjike eyet l' Prûsse (d' ene manire ene miete come [[Andore]]). Li populåcion "neute" native aveut eto l' tchuze di dins ké payis fé s' siervice militaire ou po çou k' est del djustice. Li mwais costé d' çoula c' est k' les djins do teritwere estént veyous come estant sins payis et n' avént nén l' droet d' aveur ene årmêye da zels. == Discrexhance == Cwand l' mene si spoujha, e [[1885]], on cminça a doter ki l' teritwere di Moresnet pôreut continouwer a viker del minme manire sins l' mene. Sacwantès idêyes fourît-st atåvlêyes po rinde li Moresnet ene intité co pus dislaxheye, come di fé on casino ou on siervice di posse avou ses prôpès timbes, mins cisse dierinne idêye fourit metowe a l' abat på govienmint locå. Li pus rmårcåve iniciative fourit atåvlêye på Dr. [[Wilhelm Molly]], ki voléve fé do Moresnet li prumî Estat å monde a-z eployî l' [[esperanto]] come [[lingaedje oficir]], eyet lomer l' payis ''Amikejo'' (''plaece di l' amisté''), avou come tchant nåcionå ene måtche e-n esperanto do minme no. Mins li tins esteut conté pol pitit teritwere. Ni l' Beldjike nerén l' Prûsse n' ont måy abandné leus rclamaedjes di prôpieté sol teritwere, eyet åtoû di [[1900]] li Prûsse — après kel Beldjike rifuza d' discuter so li statut do Moresnet — divna pus hagnante, alant disk' a fé des sabotaedjes eyet des blocaedjes administratifs. E [[1914]], å cmince del [[prumire guere daegnrece]], l' Almagne evayixha l' teritwere di Moresnet, eyet l' anecser e [[1915]]. Li neutralité do teritwere n' egzista pus. Après l' guere, li [[Traité d' Versailles]] di [[1919]] va mete fén po d' bon al "neutralité timporaire" k' aveut stî decidêye cint ans pus timpe, tot decidant ki l' teritwere, avou on boket del Prûsse (les [[redîmés payis]]) serè dné al Beldjike, ki s' trovéve do costé des wangnants del guere, dismetant ki l' Almagne l' aveut pierdou. Tins del [[deuzinme guere daegnrece]], li teritwere, avou tot l' restant des bans tîxhon-cåzants des redîmés payis, vont esse ranecsés pa l' Almagne, disk' e [[1944]]. == External links == *[https://web.archive.org/web/20050405075041/http://home.hccnet.nl/c.damen/engels/index_en.htm Waibe avou vormint des racsegnes sol Moresnet Neute] [[Categoreye:Teritweres contestés]] [[Categoreye:Neutes teritweres]] odxqai92azx0sk2jjm8pjewg4180x3w 0 10752 428164 405055 2026-11-01T10:15:39Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428164 wikitext text/x-wiki '''Belgica''' c' est l' no di deus bateas di rcweraedje [[Beldjike|bedjes]], li no ''Belgica'' c' est l' latén po ''Beldjike''. == Li prumî Belgica == Li prumî ''Belgica'' ni s' loméve nén insi å cmince, mins c' esteut on batea [[Norvedje|norvedjin]], constrût e [[1884]] a [[Svelvig]], eyet lomé '''Patria''' (''patreye'' e latén). C' esteut on batea pol tchesse al [[balinne]], avou ene coke di bwès, i pezéve 336 tones eyet mzurer 36m(L) x 7,6m(l) x 4,1m(H). [[Adrien de Gerlache]] l' atchta e [[1896]] eyet l' arindjî po si espedicion d' l' [[Antartike]]. Li batea fourit-st adon rbatijhî ''Belgica'', eyet i naivia viè l' Antartike a pårti d' Anverse li [[16 d' awousse]] [[1897]]. Ci batea, eyet si ekipaedje, fourit l' prumî a passer l' ivier e l' Antartike; nén k' ça fouxhe la li plan mins l' batea a stî astoké å mitan des glaeces li [[28 di fevrî]] [[1897]], eyet s' rischaper seulmint 13 moes pus tård, après k' les omes ourixhe schavé on tchenå po leyî passer l' batea. I rariva a Anverse, el [[Beldjike]], li [[5 di nôvimbe]] [[1898]]. Pus tård li batea fourit-st atchté på [[Duk d' Orléans]] ki naivia avou [[Adrien de Gerlache]] so sacwantès ôtès espedicions. Li Belgica dimora-st e siervice disk' e [[1913]]. == Li deuzinme Belgica == Li deuzinme batea lomé '''Belgica''' est on batea do [[govienmint bedje]] eployî, pol govienmint bedje, pa l' Unité di Manaedjaedje des Modeles Matematikes del Mer do Nôr (''Management Unit of the North Sea Mathematical Models'', MUMM); c' est l' marene royåle bedje ki fornixh l' ekipaedje. Li poirt d' ataetche c' est l' poirt di [[Zeebrugge]], el [[Flande]]. Il est redjîstré dizo l' matricule '''A962'''. Li batea a stî comissioné e 1984 pal [[royinne Fabiola]]. Ses mezuraedjes sont di 50,90 m(L) x 10,00 m (l) x 5.70 (H). Si tonaedje gros/net redjîstré est di 765t/232t. Si mwaisse bouye c' est di corwaitî l' evironmint marén del [[Mer do Nôr]], di ramexhner totès sôres di dnêyes so les porcessus biyolodjikes, tchimikes, fizikes, djeyolodjikes eyet idrodinamikes ki s' î fjhèt. Li batea overe come on laboratwere totafwaitmint ahessî, l' analijhaedje des materiås ramexhnés s' fijhant dins des univiersités eyet instituts d' ricweraedje bedjes. Li batea a-st ossu li consecante bouye di corwaitî après des [[ôlepesse]]s el Mer do Nôr. Il evoye les dnêyes å MUMM, ki va cårcule li spårdaedje eyet l' impak possibe di l' ôlepesse so l' evironmint. == Difoûtrinne hårdêye == {{Commons|Belgica (ship)|l' Belgica (fotos, mapes, plans)}} * [https://web.archive.org/web/20041217214453/http://www.mumm.ac.be/FR/Monitoring/Belgica/index.php Pådje e francès sol 2inme Belgica sol waibe do MUMM] [[Categoreye:Bateas]] 6tlxnnykcmuphxqsr4frqk17cxvcnpl 0 10817 428280 415019 2026-11-01T10:37:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428280 wikitext text/x-wiki [[Imådje:RoaldAmundsen.JPG|thumb|Roald Amundsen]] '''Roald Engelbregt Gravning Amundsen''' ([[16 di djulete]] [[1872]]-[[18 di djun]] [[1928]]) fourit on esploreu [[Norvedje|norvedjin]] des redjons polaires. I mina l' espedicion antartike di [[1910]]-[[1912]] ki fourit l' prumire a-z ariver å [[Pole Sud]]. Amundsen vina-st å monde dins ene famile di captinnes eyet [[:Wikt:mwaisse-batlî|mwaisse-batlîs]] norvedjins. I decida d' divni esplorateur po shure li voye da [[Fridtjof Nansen]], ki trevåtcha l' [[Groenlande]] e [[1888]]. == Prumirès espedicions == I fjha pårteye di l' espedicion antartike bedje da [[Adrien de Gerlache]] di ([[1897]]-[[1899]] come deuzinme oficî, sol batea ''[[Belgica (batea)|Belgica]]''. Ci fourît les prumîs a passer l' ivier e l' [[Antartike]] (paski leu batea aveut stî pris dins les glaeces, eyet n' si saveur winner voye k' après sacwants moes). A boird do batea i gn aveut eto on docteur estazunyin, [[Frederick Cook]]. Cook lzès schapa probåblumint tertos do [[scorbute]], ene luçon impôrtante k' Amundsen s' endè sovénrè po ses espedicions a vni. E [[1903]] Amundsen mina li prumire espedicion åd triviè do [[Passaedje Nôrouwess]], inte les oceyans [[Oceyan Atlantike|Atlantike]] eyet [[Oceyan Pacifike|Pacifike]], avou shijh ôtes djins a boird do batea ''[[Gjøa]]''. Il on naivyî pa l' [[Baiye di Baffin]], les schavêyes di [[Schavêye di Lancaster|Lancaster]] et [[Schavêye di Peel|Peel]], eyet les stroeteures di [[stroeteure di James Ross|James Ross]] eyet [[stroeteure di Rae]], et passer deus iviers esplorant les teres et les glaeces dins çou k' on lome asteure Gjoa Haven, å [[Nunavut]], [[Canada (payis)|Canada]]. So ç' tins la Amundsen studia avou l' vicaedje des [[Netsilik]]s, po-z aprinde les tecnikes di sorvicaedje dins l' Artike eyet bén rade si moussa a leu manire. Il aprinda d' zels a-z eployî des tchéns di sployon. Tot continouwant a Nonne di l' [[Iye Victoria]], li batea cwita l' [[Archipel Arktike]] li [[17 d' awousse]] [[1905]], mins s' diva-t i arester po l' ivier, divant d' aler so [[Nome (Alaska)|Nome]], sol boird pacifike di l' [[Alaska]]. A 800 km did la, a [[Eagle City (Alaska)|Eagle City]], i gn aveut on [[telegrafe]]; Amundsen fijha l' voye (eyet rivni) po-z evoyî on messaedje (payî på rçuveu) li [[5 di decimbe]] [[1905]], come cwè tot aléve bén et k' i dvént ratinde po l' ivier. Il ont-st arivé a Nome e [[1906]]. Come li parfondeur di naiviaedje ki pa côps n' est k' d' on mete, on pus grand batea n' åreut nén polou naivyî so cisse voye la. == Li Pole Sud == [[Imådje:Amundsen-Fram.jpg|thumb|Li ''Fram'']] Après li Passaedje Nôrouwess, Amundsen fijha des plans po-z aler å [[Pole Nôr]]. Mins cwand il oya e [[1909]] ki Cook et poy [[Robert Peary]] rclamént î esse arivés, i candja ses plans; ça sreut l' [[Pole Sud]], dabôrd. Avou l' batea ''[[Fram (batea)|Fram]]'' (''èn avant'' e norvedjin), da [[Fridtjof Nansen]], i naivia viè l' Antartike e [[1910]]. Li 14 di [[djanvî]], [[1911]] il ont arivé å [[platea d' glaece di Ross]], en ene plaece kinoxhowe dizo l' no di [[Baye des balinnes]]. Amundsen î astala si båze, k' i lome [[Franheim]] (''li måjhone do Fram'', do no do batea). C' esteut 60 miles pus près do pole kel schavêye McMurdo, la k' l' espedicion britanike rivåle da [[Robert Falcon Scott]] esteut. Mins Scott aveut-st ene voye, dischovrowe pa [[Ernest Shackleton]], do [[Glaecî d' Beardmore]] disk' å [[Platea Antartike]], dismetant k' Amundsen diveut froyî s' voye åd triviè des [[montinnes Trans-Antartikes]]. So les moes d' [[fevrî]] et måss, Amundsen et ses djins ont leyî des depots d' ravitayint a 80°, 81° et 82° Nonne. Çoula lyi dna l' apriyesse des condicions d' l' Antartike, eyet d' leu-z ekipmint. Tins d' l' ivier, al båze di Franheim, i s' ont ocupé a-z amidrer leu-z ekipmint, et pårticulirmint les sployons. [[Imådje:Amundsen-in-ice.jpg|thumb|Amundsen dsu les glaeces]] Roald Amundsen kiminça s' rotaedje viè l' pole li [[20 d' octôbe]] 1911, avou [[Olav Bjaaland]], [[Helmer Hanssen]], [[Sverre Hassel]], eyet [[Oscar Wisting]]; il ont arivé å Pole li [[14 di decimbe]] [[1911]], 35 djoûs dvant Scott; ci-ci trova li tante d' Amundsen eyet ene lete da sinne cwand il ariva-st å pole a s' toû. L' esperyince da Amundsen, si apontiaedje, eyet l' eployaedje des meyeus tchéns di sployon fjhît k' l' espedicion da Amundsen a stî sins grandès målåjhminces et sins cnoxhe les mehins di l' espedicion da Scott. Come nole des deus espedicions n' aveut-st avou leye li gros ekipmint d' on [[telegrafe sins fis]], k' a l' epoke åreut stî l' seule manire di comuniker a pårti do pole, li succès da Amundsen ni fourit anoncî k' å [[7 di måss]] [[1912]]. Amundsen sicrijha on live po raconter l' sipoûle do voyaedje, ''Li Pole Sud: on contaedje di l' espedicion antartike norvedjinne dizo l' "Fram", 1910-1912''. Ene sipepieuse analize des dnêyes ramexhnêyes dins les djournås d' l' espedicion a permetou d' carculer ki les mimbes di l' espedicion da Amundsen ont-st arivé ossu près ki 200 metes do pont matematike egzak do Pole Sud; ene sifwaite analize po l' espedicion da Scott mostere k' il ont stî zels a 450 metes di ç' pont matematike la. == Si vicåreye après çoula == E [[1918]] Amundsen kiminça ene espedicion avou on novea batea, li ''Maud'', po-z esplorer li [[Passaedje Nôress]]. I n' ariva nén a çou k' i vleut, eyet l' espedicion a fwait berwete. E [[1925]], avou [[Lincoln Ellsworth]] eyet cwate ôtes djins, i vola disk' al latitude di 87° 44' nôr dins deus avions. Ci fourit l' latitude li pus a Bijhe adjondowe pa èn avion a ç' moumint la. L' anêye shuvante, Amundsen, Ellsworth eyet èn indjenieur ereyonotike itålyin, [[Umberto Nobile]], ont fwait l' prumî trevåtchaedje di l' Artike avou l' [[avion Norge]] (''Norvedje'' e norvedjin) dessignî pa Nobile. Il ont cwité [[Spitzbergen]] li [[11 di may]], 1926 eyet ariver e-n Alaska deus djoûs après. Amundsen mora-st e [[1928]], dins èn accidint d' avion å dzeu di l' [[Oceyan Artike]], tot fjhant ene mission di såvtaedje po Nobile, ki si avion shuvant, l' ''Italia'', s' aveut craché. Li coir da Amundsen n' a måy sitî rtrové. On a lomé e si oneur: * Li [[ståcion do pole sud Amundsen-Scott]] (lomêye eto do no di s' rivå [[Scott]]). * Li [[Mer d' Amundsen]], e l' Antartike. * On lådje [[cratere]] sol pole sud del [[Lune]], li [[cratere Amundsen]]. * Li marene norvedjinne loma ene des frigates di cbat Aegis ''HNoMS Roald Amundsen''. == Difoûtrinnès hårdêyes == * [http://www.gutenberg.net/catalog/world/authrec?fk_authors=1189 Tecses da Amundsen] sol [[Pordjet Gutenberg]] * [https://web.archive.org/web/20040301114205/http://etext.library.adelaide.edu.au/a/amundsen_r/southpole/ ''The South Pole'', ratournaedje di 1912 en inglès da Arthur G. Chater do live da Amundsen.] * [http://odin.dep.no/odin/engelsk/norway/history/032005-990461/index-dok000-b-n-a.html Coûte biyografeye sol waibe do ministere norvedjin des afwaires etrindjires] [[Categoreye:Voyaedjeus et esploreus]] 3i7yw7tlqmoxbyltr3j6tphy49n8puo 5 10826 428355 346953 2026-11-01T10:52:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428355 wikitext text/x-wiki == amanita rubescens == Pablo dj'ê fait one erreûr su l' nom d' l'imaudje "Rodjissante amanite - Amanita rub''e''scens. Kimint fè po l' rimète d' adreû ? Mèrci d'avance. Djan-Pol :I gn a nén moyén d' displaecî ene imådje, i fåt l' disfacer eyet reberweter ene novele avou l' no coridjî; mins seulmint les manaedjeus polèt disfacî ene pådje (djel pout fé, po çoula metoz l' tite del pådje avou l' råjhon do disfaçaedje dimandé, sol pådje [[Wikipedia:Pådjes a disfacer]]). :Mins on pout tot ossu bén wårder l' imådje avou l' måva no, c' est nén si gråve po ene imådje ki n' serè-st eployî ki dins èn årtike ou deus seulmint; c' est come vos vloz. :PS: po siner, vos ploz djusse taper cwate wachletes ('''<nowiki>~~~~</nowiki>''') et ça metrè-st otomaticmint ene sinateure avou vosse no d' uzeu, on loyén viè vosse pådje eyet l' date. :come ça --> [[Uzeu:Pablo|Pablo]] 29 di decimbe 2004 a 01:03 (UTC) PS2: l' årtike est lomé '''''rodjåsse''' amanite'', el fåt candjî e '''''rodjissante''' amanite''? (ou co e '''rodjixhante'''... ci sreut l' derivé erîlé pol viebe [[Motî:rodji|rodji]], del 4e sôre)? ::Dji n' comprind nin bin çu ki vos vlez dire pol sinateure. :::Li côp ki vént, tapez cwate wachletes (''tilde'', li caractere '''~''', ki s' trouve so altgr-= so les tapreces bedjes, eyet so altgr-2 so les tapreces francesses) et vos voeroz, on côp l' pådje schapêye, çou k' ça dene. :::Vos ploz eto loukî a [[Wikipedia:Côde wiki#Sinateures dins les pådjes di copene|Wikipedia:Côde wiki]] ::Po l' no ''amanite rodjissante dji su d' acw^rd avou vos mais es-ki dji pou kandjè l' årtike sins li fè do toirt. :::Dj' a cåzé di troes nos possibes... avou l' kék estoz vs d' acoird? (rodjåsse amanite, rodjissante amanite ou rodjixhante amanite) :::Notez eto ki, si èn årtike ni pout aveur k' on seu no po l' idintifyî dins l' båze di dnêyes, on pout aveur des ôtès årtikes ki sont des redjiblaedjes (come po [[Tchampion]] eyet [[Åbussons et tchampions]]; on pout foirt bén aveur "rodjåsse amanite" eyet "rodjixhante amanite" come sinonimes, metoz djusse ''Li .... (on dit eto ....)'' po cmincî. :::PS: l' uzaedje dins les pådjes di copene c' est di mete les novelès responses après çou k' a stî dit davance, po shure l' ôre cronolodjike, eyet aveur pus åjhey a lére après. :::[[Uzeu:Pablo|Pablo]] 30 di decimbe 2004 a 22:51 (UTC) :: ::Djan-Pol Pablo, Dj'inmro bin ki l' no d' l'artike sôye [[rodjissante amanite]] ::Djan-Pol == blanke lepiote == Pablo dj' inmrot bin mète deus fotos dol blanke lepiote po mostrè deus aspèts diférints do tchamion. Kimint faut-i fè. :vos ploz evoyî ostant d' imådjes ki vos vloz (i fåt djusse des no d' fitchî diferins, bén seur). :Po-z eployî ene imådje, i fåt djusse sicrire '''<nowiki>[[Imådje:XXXXXX|thumb|YYYY]]</nowiki>''' avou l' no do fitchî el plaece di XXXXXX eyet on (ptit) tecse ki vos vôrîz mete pa dzo l' imådje el plaece di YYYY. :li môde "thumb" mete l' imådje e ptit, fwait on cåde pol tecse, eyet li mete come flotant, a droete del pådje ; i fåt scrire çoula djusse divant l' hagnon d' tecse ki vos vloz ki l' imådje soeye a costé. :i gn a ds ôtes môdes ki "thumb", on pout mete l' imådje a hintche, candjî s' grandeu,... po pus di racsegnes loukîz a [[Wikipedia:Côde wiki#Les imådjes]] :[[Uzeu:Pablo|Pablo]] 30 di decimbe 2004 a 22:51 (UTC) == årtikes sol relidjon == Dj'a scrit sacwants årtikes pol wikipedia, mins c'est so ene copiutrece ki n'est nén co raloyêye al Internet. Dins sacwants djoûs, dji les metrè e lene. C'est todi des årtikes k'ont a vey avou l' rilidjon. [[Uzeu:Waelsch|Waelsch]] 7 di djulete 2005 a 18:46 (UTC) :Gråces po vos årtikes. : :PS: po siner vos messaedjes, metoz cwate wachletes (&nbsp;'''<nowiki>~~~~</nowiki>'''&nbsp;), çoula serè replaecî otomaticmint pa on loyén viè l' pådje da vosse, ça permete di saveur kî çk' a scrît l' messaedje, eyet eto d' lyi leyî on messaedje so s' pådje, s' i fåt. :[[Uzeu:Pablo|Pablo]] 7 di djulete 2005 a 21:57 (UTC) == Damadje qui ç' n' èst nin do walon qu' on pout lîre vêci. == Plin d' mots qu' pèrson.ne qui cause walon s' è sièt. C' èst damadje di foute li walon è l' aîr come ça! :si c' est nén do walon... kimint avoz fwait po tot comprinde? et pocwè scrijhoz vs e walon si vos pinsez ki c' est dins èn ôte lingaedje? ;-) :dijhoz les mots ki vos n' compurdoz nén; motoit k' i gn a des sacwès a candjî et ça sereut clapant si vos vloz bén dner on côp di spale a l' ovraedje. :ene pitite sacwè tot l' minme: c' est nén bén veyou di candjî les scrijhaedjes d' ene ôte sakî so les pådjes di copene ou les pådjes d' uzeu d' èn ôte. :eto (ça fwait deus sacwès, d' acoird), i gn a des sacwès, come des modeles k' egzistèt ddja, ou des espåces di lomaedje et les mots clés, ki n' polèt nén esse djusse candjî come çoula; "Imådje:" metans, c' est nén l' minme ki "Imaudje:" pol copiutrece; avou l' prumire, vos ploz håyner ene imådje, defini l' lårdjeur ki vos vloz, si vos l' vloz a hintche ou a droete del pådje,... avou l' deuzinme, nos n' åroz rén do tot. :po çou k' est d' l' ortografeye eployeye, avoz ddja stî vey [[Wikipedia:Pocwè l' wikipedia e walon eploye li rfondou]] eyet co [[Uzeu:Pablo/Wallons-nous]] ? :on pout ndè discuter, mins vos dvrîz d' aprume lére çoula; et poy dire li vosse. :(vos dvrîz eto vos ahiver on conte; c' est bén pus pratike; mins c' est nén oblidjî nerén, si vos n' voloz nén) :bénvnowe et a bén rade motoit :[[Uzeu:Pablo|Pablo]] 23 d' djanvî 2007 a 20:30 (UTC) 6bs11wp31qyowulirm2832r055k2ypz 4 10939 428339 423416 2026-11-01T10:49:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428339 wikitext text/x-wiki <div style="float:right;margin:1em;padding:1em;background:#f9f9f9;border:1px #aaaaaa solid;overflow:auto;text-align:center;">[[Image:File-manager.png|64px]] '''Egurniyaedjes :''' <ol style="list-style:none;margin:1em 0;padding:0;"> <li>[[Wikipedia:Inte di nozôtes/Egurniyaedjes 2005-2010|2005-2010]]</li> <li>[[Wikipedia:Inte di nozôtes/Egurniyaedjes 2011-2015|2011-2015]]</li> <li>[[Wikipedia:Inte di nozôtes/Egurniyaedjes 2016-2020|2016-2020]]</li> <li>[[Wikipedia:Inte di nozôtes/Egurniyaedjes 2021-2025|2021-2025]]</li> </ol> <inputbox> type=fulltext prefix={{FULLPAGENAME}} width=20 searchbuttonlabel=Cweri dins les egurniyaedjes </inputbox> </div> == Pårticiper eshonne al bate di contriboutaedje sol Wikipedia e francès ? == Bondjoû mes djins, Pwis ki dji sé ki sacwants d' vozôtes boutnut d' tenawete eto sol Wikipedia e francès, dji vos vôreu dire on mot sol '''[https://fr.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A9dia:Wikiconcours/mars_2026 bate di contriboutaedje]''' ki î cmince semdi ki vént (li 28 di fevrî). Dj' a fwait les deus dierinnes ([https://fr.wikipedia.org/wiki/Discussion_Wikip%C3%A9dia:Wikiconcours/mars_2025/%C3%89quipes/%C3%89quipe_13 tot seu] pwis [https://fr.wikipedia.org/wiki/Discussion_Wikip%C3%A9dia:Wikiconcours/septembre_2025/%C3%89quipes/%C3%89quipe_13 avou èn ôte contribouteu]) et dj' vos pou dire ki c' est foirt plaijhant. Dj' a ddja [https://fr.wikipedia.org/wiki/Discussion_Wikip%C3%A9dia:Wikiconcours/mars_2026/%C3%89quipes/%C3%89quipe_13 emantchî ene binde] pol bate ki va cmincî. Si vos avoz d' l' agrès po çoula, ni tchictez nén a nos rdjonde. On pout esse cénk dins ene binde, ey il est todi possibe d' e fé ene deuzinme s' i gn a dandjî. Et po vos tni sol ton, rapoirt a l' ovraedje so des årtikes k' ont a vey avou l' walon sol Wikipedia e francès, vos ploz rdjonde '''[https://fr.wikipedia.org/wiki/Projet:Langue_wallonne li pordjet Walon lingaedje]'''. Vos î estoz les bénvnous !--[[Uzeu:Solwève|Solwève]] ([[Uzeu copene:Solwève|copene]]) 26 di fevrî 2026 a 12:31 (UTC) 37tlm9ypi920w08r87i2fvye83y7qvt 0 11071 427613 422703 2026-10-31T18:57:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427613 wikitext text/x-wiki '''Antoine Marie Roger de Saint-Exupéry'''<ref>Po esse sipepieus, fåreut bén k' on riscreye si no come el sohaitive, dj' ô bén sins [[loyeure]].</ref> ([[riwalnijhî]] «'''''Antoenne di Sint-Spuri'''''»<ref>[[c:Wa Li Ptit Prince divanzouve.oga|oyåve cial]] (divanzouve do [[Ptit Prince]]).</ref>), c' esteut on [[romantî]] e francès. Il aveut skepyî li [[29 di djun]] [[1900]] ey il a morou do costé d' [[Liyon (veye di France)|Liyon]] li [[31 di djulete]] [[1944]]. Il a disparexhou e plin vol, adon k' i boutéve po l' estat francès tins del [[deuzinme guere daegnrece]]. Di s' mestî, il esteut [[aviateur]]. == Caractere del djin == I cwereut dispoy k' il esteut ptit a schaper evoye foû di s' famile d' aristocrates. Dabôrd, il assaetchî pa tot çou k' est å lon, a l' etrindjir, et î viker des aviretes. C' est po ça k' il aveut aprins l' aviåcion. Houte di çoula, i fjheut camaeråde avou totes sôres di djins, waire ecalandiåves sorlon les idêyes bordjoesses. Metans, si meyeu soçon, Léon Werth — k' i lyi dedeye si live [[Li Ptit Prince]], c' esteut on [[comunisse]]. Il aveut ossu sayî d' [[aprovijhî]] des såvadjès biesses : [[rinåd d' wastene]], [[gazele]], [[cameleyon]], djonne di [[foke]], [[puma]], djonne di [[liyon]]. I ls ebarkéve pa des côps dins si [[avion]] - sins dmander l' åjhmince di ses mecanicyins. Onk di zels finirè a l' ospitå, après awè sayî d' acmoide on liyon. Ciste apriyesse la rivént dins «Li Ptit Prince»: lu dit ki s' prumî dessén, c' esteut on [[bowa]] k' aveut magnî èn [[olifant]]. Li ptit prince lu-minme fwait camaeråde avou on [[rnåd]], et fé martchî avou on [[sierpint]] po s' fé hagnî esprès. [[Imådje:Saint Exupery.jpg|thumb|Dessén po fiesti les dijh ans k' on n' l' a pus veyou (1954)]] == Si vicåreye == === L' Areyopoståle === Il a stî onk des pionîs di l' aviåcion poståle. Il a d' abôrd ovré po l' [[Areyopoståle]], so des vols inte [[Toulouze]] et [[Dakar]] ([[Senegal]]), tins k' i scrijheut s' prumî live, ''L' Aviateur''. E [[1928]], il a publiyî ''Courier do Sud'' tins k' i voléve inte [[Cazablanca]] et Dakar. E [[1931]], il a fwait parexhe ''Vol di Nute'', çou ki lyi vala l' [[pris Fémina]]. I continouwa d' voler (e l' [[Afrike]] eyet l' [[Amerike nonnrece]]) disk' å cmince del guere. Li 11 d' avri 1931, i maria [[Consuelo Suncin Sandoval de Gómez]], ene årtisse et scrijheuse [[El Salvador|salvadoryinne]] k' a stî l' modèle po l' capricieuse et fråjhûle rôze dins ''Li Ptit Prince''. Traze ans å lon, il iront di crijhe di djalozreye e crijhe di djalozreye (a deus rprijhes, ele vole a si scours après des teribes accidints) todi inte deus apårtumints, deus otels, a Paris, a [[Cazablanca]], etc.. En 1940 dispoy [[Noû York]], i fwait tot çk' i pout po l' ritrover å fén fond do [[Luberon]], dou çk' ele s' aveut stî rfudjî dins ene cominålté d' årtisses, et eploye sins vergougne les rlåcions avou l' [[Govienmint d' Vichy]] da [[Nelly de Vogüé]] po l' fé passer en Amerike, dou çk' i si rabiboxhront. === Li guere === E [[1943]] i s' egadje po s' bate ås costés des Aloyîs, dins èn escadron båzé a [[Borgo]] e [[Corse]]. Si [[Lightning P-38]] tome dins l' [[Mîtrinne Mer]] so l' tins k' i fjheut si dierinne mission di ricnoxhance so l' [[Provance]]. Des bokets di si avion ont stî rtrovés e [[2000]] et pår ricnoxhous come estant l' sinne li [[7 d' avri]] [[2004]] gråce a si limero di sereye. Il ont permetou di saveur ki l' accidinth s' a passé addé l' [[iye]] do Frioul, a costé di [[Marseye]]. == Si ovraedje == S' i n' est nén pår otobiyografike, l' ovraedje k' i fwait est foirt inspiré di s' veye di pilote di l' Areyopoståle, a pårt po «[[Li Ptit Prince (roman)|Li Ptit Prince]]» — surmint si succès li pus populaire — k' est purade on conte powetike. === Vol di nute === === Citadele === Kimincî e 1936, cist ovraedje la n' a nén stî achevé pa Saint-Exupéry. Publiyî dins ene prumire modêye e 1948 a pårti d' on scrijhaedje dactilografyî, ele ni compoirtéve nén tote li pinsêye di l' oteur. Tos les manuscrits ont stî mis a l' dispôzucion des eplaideus e 1958 et ont permis di mî shure ses intincions. «Citadele n' est nén èn ovraedje achevé. Dins l' pinsêye di l' oteur ele diveut esse ricôpêye et rimanieye sorlon on plan a absolumint shure ki, dins l' estat actuel, ni s' rimete nén åjheymint so pî. L' oteur a sovint rpris les minmes tinmes, soeye-t i po les fé dire avou pus di précizion, soeye-t i po lzî dner l' eclairaedje d' ene di ses imådjes k' il end a li scret» === Li Ptit Prince === {{Lka}} [[Li ptit prince (roman)]] Li live a stî edité a Noû York e 1943 et, po des råjhons tecnikes, les « [[coleurs a l' aiwe]] di l' oteur » metowes dins les modêyes francesses ki ont shû n' estént ki des rtramaedjes di l' edicion amerikinne, çou ki vout dire k' on pierdeut bråmint del cwålité. D' ostant pus ki, sacwants desséns avént stî rcandjîs. L' edicion Folio k' a parexhou dierinnmint a stî metans li prumire a mostrer des ilustråcions ki respectént li prumire edicion, di bén meyeuse cwålité tecnike et årtistike mågré on format pus ptit (les tecnikes d' impression åyant fwait des progrès dispoy 1943). == Bibiografeye == * [[1926]]: ''[[L' aviateur (roman)|L' aviateur]]'' * [[1928]]: ''[[Courier-Sud]]'' * [[1931]]: ''[[Vol di Nute]]'' * [[1938]]: ''[[Tere des Omes]]'' * [[1942]]: ''[[Pilote di Guere]]'' * [[1943]]: ''[[Lete a èn Ostaedje]]'' * [[1943]]: ''[[Li Ptit Prince]]'' * [[1948]]: ''[[Citadele (roman)|Citadele]]'', ovraedje fwait après s' moirt * [[1982]]: ''[[Sicrijhaedjes di guere 1939-1944]]'', live avou ses letes, fwait après s' moirt * Sicrijhaedjes di circonstinces : ** « Li Påye ou l' guere » (1938 po Paris-soir) ** « Moscou » (1935 po Paris-soir) ** « [[Espagne]] essonnantêye » (awousse 1936 po l'Intransigeant) ** « Madrid » (djulete 1937 po Paris-Soir) == Racontroûle == * Cwand l' [[banke]] di France aveut fwait les prumîs biyets d' 50 francs avou l' portrait da Antoine de Saint-Exupéry, i gn aveut yeu ene bele flotche, la ki l' no aveut stî må scrît « Antoine de Saint-Éxupéry » (avou èn accint sol "E") sol biyet. [https://web.archive.org/web/20050108031609/http://www.billetfaute.com/pageLibre00010097.html (Li biyet di 50 F avou l' fåte.)] == Difoûtrinnès hårdêyes == * {{Wks|Li_Ptit_Prince_(Hendschel,_2000)}} (ratournaedje e walon) * {{fr}} ** [http://www.saint-exupery.org/ Saint-Exupéry Ene waibe sor lu et si ouve] ** [https://web.archive.org/web/20050124001835/http://home.tele2.fr/~fr-16809/@.htm Ovraedje univiersitaire so Li Ptit Prince, di Laurent de Galembert] ** [https://web.archive.org/web/20050130210055/http://home.tele2.fr/~fr-16809/stex.htm « L'ideologie chez Saint Exupery », on corwaitaedje do minme Laurent de Galembert] == Pî-notes == [[Categoreye:Rilomés Francès|Saint-Exupery]] [[Categoreye:Sicrijheus e francès|Saint-Exupery]] nrkc2u4kzet8qogodfa4i29m25tn264 0 11073 427903 421985 2026-10-31T20:00:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427903 wikitext text/x-wiki {{po|Djezus|Djezus (discramiaedje)}} [[File:MANET Le Christ Jardinier.jpg|thumb|so ene pondeure da Manet]] [[Imådje:djezus-cri_lavaedje_pis.jpg|thumb|Li dierinne cene : Djezus lave les pîs d' ses shuveus (Passion d' [[Lignè]])]] '''Djezus d' Nazarete''', c' est on personaedje k' åreut viké podbon el [[Palestene]]. Si skepiaedje sieve di prumire anêye å [[calindrî grigoryin]], eployî pa toplin des payis sol [[Daegne]]. Les crustins l' lomnut «'''Djezus-Cri'''» ou «'''li Crisse'''». Cwand on djåze du lu come efant, on dit cobén: l' «'''Efant Djezus'''», u (po djåzer ås efants) li «'''Ptit Djezus'''». == Etimolodjeye == Li no d' ''Djezus'' est on [[Pitit no|ptit no]] ebreu, ישוע (yeshoua, çou ki vout dire li [[schapaedje]]). Li mot ''crisse'' k' î est aclapé dins ''Djezus-Cri'', i vént do grek Χριστός (xhristos, li ci k' a stî oendou). == Creyances so Djezus dins li rlidjon crustinne == Po les [[crustins]] (k' ont shuvou li rlidjon k' il aveut-st enondé), c' est l' '''Messî''' (u '''Messeye''') ratindou dins l' rilidjon djwive. Dispu l' acceptance do mistere del [[Trinité]] diviè 400, c' est '''Diu l' Fi''', li fi da Diu l' Pere, divnou èn ome på shofla do Sint-Esprit dins l' vinte di l' [[Aviedje]]. Eto, on mete padecô ene [[grande lete]] ås [[prono]]s kel riprezintèt. On l' lome eto «[[Bon Diu]]». Djezus åreut cmincî a pretchî e [[30]] et åreut morou e [[33]], crucifyî pås Romins. Mins il åreut raviké li 3inme djoû, et monter å cir 40 djoûs pus tård. Les prumîs shuveus da Djezus, k' on lome les '''[[Doze apoisses|apoisses]]''', u les '''dicipes''', end aveut doze. Inte di zels [[sint Pire]] ki va divnou leu mineu, [[Djuda]], kel va trayi, [[sint Djhan l' evandjilî]], et les troes ôtes [[evandjilî]]s, [[sint Matî]], [[sint Luk]] et [[sint Mår]]. Ossu : [[Sint Djåke li grand]] ki s' tombe åreut stî rtrovêye a [[Sint-Djåke-el-Galice]]. Li skepiaedje da Djezus-Cri (a [[Betleyem]]) est fiesti a [[Noyé]]. Å [[Rwès (fiesse)|Rwès]], on fiestixh li vizite di troes rwès, ki l' årént vnou vey påpåd. Li [[Tchandleuse]] rimimbere si prezintaedje å timpe, a 40 djoûs. Si moirt (a [[Djeruzalem]]) est rmimbrêye tins del [[Peneuse Samwinne]]. Si ravicaedje est fiesti a [[Påke]] et si montaedje å cir, a l' [[Acinsion]]). Si veye est racontêye dins les [[Evandjîle]]s. Si vnowe å monde esteut djouwêye p des vraiys personaedjes dins les [[djowe do Noyé|djowes do Noyé]], ki les dierins, ça a stî e [[Vervî]] al fén do 19inme sieke. Si moirt et s' ravicaedje sont djouwés dins les [[djowe del passion|djowes del passion]], ki s' fwaiynut so e 2004. == Creyances so Djezus dins les rlidjons muzulmane et djwives == Po les [[muzulmans]] (kel lomèt '''Sidna Aysa'''), c' est onk des mwaisses profetes k' on vnou divant [[Mawoumet]], avou [[Abråm]] et [[David]]. Les muzulmans n' creyèt nén ki Djezus a morou so ene croes, mins bén k' il a monté å Cir. Po les [[djwifs]], c' est on simpe pretcheu k' a critiké les grands mwaisses di leu rlidjon, et k' a stî ramassé et crucifyî pås Romins. == Vraiys dataedjes del vicåreye da Djezus-Cri == Tot corwaitant les dnêyes istorikes, on pinse ki Djezus-Cri a skepyî e 6 divant Dj.C (c' est ene miete drole a dire), et a morou e 30 ap. Dj.C. == Sipårdaedje des pretchmints da Djezus-Cri == Dins on live so les grands personaedjes k' ont l' pus candjî l' vicåreye di tos les djoûs des cis k' ont vnou après zels (Michel Hart, ''[[Live Michael Hart|The 100, a ranking of the most influential persons in history]]'') eplaidî e 1978, Djezus-Cri est metou troezinme (dirî [[Mawoumet]] eyet [[Isaac Newton]]). Portant, les djins k' ont yeu ene sacwè d' candjeye dins leus veye a cåze di lu, end a kécfeye dipus ki po les deus ôtes. Mins i fåt vey ki li rlidjon crustinne n' a nén stî askepieye pa Djezus-Cri tot seu, mins eto pa [[Sint På]]. Si Djezus-Cri a pretchî sol boune codujhance des djins, c' est sint På k' a bråmint adjinçné li teyolodjeye crustinne, po k' les idêyes da Djezus-Cri divnexhe ene rilidjon. Al moirt da Djezus-Cri, ses shuveus n' estént k' ene pitite seke djwive. C' est les scrijhaedjes da Sint På, et ses pretchmints foû del Palestene, el Sireye, e l' Azeye mineure, pu el Grece k' ont fwait cnoxhe long et lådje les atuzes diswalpêyes pa Djezus. Djezus djåzéve l' [[arameyin]] et l' [[ebreu]]. Sint På eployive purade li [[grek]], on lingaedje ricnoxhou adon come fwait po djåzer di filozofeye et di rlidjon. == {{HDV}} == [[Antécri]] {{Commonscat|}} [[Categoreye:Crustinnisse]] [[Categoreye:Islam]] [[Categoreye:Rilomés Djwifs]] [[Categoreye:Palestene]] [[Categoreye:Askepieus di rlidjons]] [[Categoreye:Pår rilomêyès djins]] hez35n9zs4ci0ivugbtbxzlbqrj7nn3 0 11077 427974 414529 2026-10-31T20:17:54Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427974 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Klaipeda_port.jpg|thumb|250px|Poirt di Klaipeda]] '''Klaipėda''' (de: ''Memelburg'', pl: ''Kłajpeda''), c' est ene veye di 194.200 dmorants eyet l' mwaisse poirt sol [[Mer Baltike]] del [[Litwaneye]]. Klaipeda est li troezinme veye do payis après [[Vilnius]] eyet [[Kaunas]].<br/> Viye veye [[Hanse|hanseyatike]], elle a lontins stî cnoxhowe di s' no e-n almand, ''Memel''; ey esse disputêye inte li royåme di Litwaneye eyet les [[tchvalîs Teutonikes]]. Li [[Påye do lak Melno]] va ficser l' [[frontire]] inte li dutcheye di Prûsse eyet l' Litwaneye; Klaipeda va dmorer el [[Prûsse]] disk' al disfwaite almande del [[prumire guere daegnrece]]. Note: l' ortografeye e [[litwanyin]] est '''Klaipėda''', avou on pont sol '''e'''. == Djeyografeye == Klaipeda si trouve a 120 km di [[Kalinigrad]] et a 290 km di [[Vilnius]], la ki l' aiwe di [[Niemen (aiwe)|Niemen]] s' egoline dins l' [[Mer Baltike]]. Nén lon d' la, sol boird del Baltike, si trovèt les ståcions balneyaires di [[Neringa]] eyet [[Palanga]], ki les Litwanyins î vont voltî. Klaipeda est loyî pa feri avou l' [[Suwede]], li [[Daenmåtche]] eyet l' [[Almagne]]. == Istwere == Li plaece est cnoxhowe come peuplêye pa des tribus del Baltike ossu timpe ki les prumîs siekes di noste ere. So ene longowe termene di tins li veye apårtineut al [[Prûsse Levantrece]], eyet esse lomêye Memelburg ou Memel, do no almand di l' aiwe di Niemen. Li poirt sol [[Mer Baltike]] fourit fondé e [[1252]] påzès [[tchivalîs Teutonikes|Tchvalîs Teutonikes]], eyet lomé e latén ''Castrum Memele''. E [[1254]], Memelburg riçuva les droets del veye di Lübeck. Li redjon fourit cristianijheye påzès Tchvalîs Teutonikes. E [[1422]], li [[Påye do lak Melno]] ficsa l' frontire inte li Prûsse eyet l' Litwaneye; Memelburg esteut do costé del Prûsse, eyet l' frontire dimora-st insi disk' e [[1919]]. Ci fourit ene des frontires e l' Urope ki dmana l' pus d' tins sins candjî; on ndè cåze dins l' prumî vers do vî imne nåcionå almand ''Das Lied der Deutschen'', ki cåze del sitindêye des tîxhon-cåzants: ''Von der Maas bis an die Memel'' (''di Mouze disk' a l' aiwa di Miemen''). A pårti d' [[1474]] Memel fourit goviernêye pal [[Lwè Culm]] ki s' aplica åzès veyes so tere prûssyinne. E [[1525]] li veye di Memel, dizo l' minance da [[Albert di Prûsse]] (Albrecht von Brandenburg-Ansbach-Prussia), adopta l' [[Luteranisse]]. Ci fourit l' comince d' ene longowe termene di prosperité pol veye eyet l' poirt, la kel [[Dutcheye di Prûsse]] esteut on [[fî]] del [[Pologne]] et pus tård on boket del [[Kiminålté Pologne-Litwaneye]]. Li veye frontire sierveut d' poirt pol vijhene Litwaneye, profitant di s' sitouwåcion so l' aiwe di [[Niemen (aiwe)|Niemen]] Les tins d' prosperité ont fini cwand, inte [[1629]] eyet [[1635]] Memel fourit atakêye, edomadjeye eyet ocupêye pal [[Suwede]]. Ele fourit rconstrûte sacwants côps, eyet 75 ans pus tård bråmint des dmorants del veye morént del pesse. Avou l' ahivaedje di l' estat almand unifyî, e [[1871]], Memel divén l' veye li pus å Nôrouwess di l' Almagne. E [[1919]], Klaipeda fourit metowe dizo l' protectorat des payis d' l' Intente. Après l' [[Påye di Versailles]] li teritwere åtoû d' Memel a stî rsaetchî foû d' l' Almagne eyet divni ene intité otonome, dizo ocupåcion pa l' årmêye francesse. Mins, cwand l' årmêye litwanyinne, kimandêye på [[Colonel Budrys]] ataca e [[1923]] les tropes francesses ont cwité l' veye, ki fourit anecsêye al Litwaneye. Pus tård, ele rivénrè dizo l' mambornance di l' Almagne cwand elle est anecsêye li [[22 d' måss]] [[1939]], après les anecsions pa l' Almagne di l' [[Otriche]], des [[Sudetes]], eyet del [[Boheme]] et [[Moraveya]]. Tins del [[deuzinme guere daegnrece]], bråmint des dmorants ont fû cåze des batreyes, copurade al fén di [[1944]] eyet e [[1945]]. Li veye fourit capturêye pal [[Rodje Årmêye]] e djanvî 1945 eyet metowe avou l' Republike Sovietike di Litwaneye. Bråmint des dmorants almands fourît evoyîs el [[Sibereye]], eyet ls ôtes tchessîs e l' Almagne. == Grands Klaipedyins == * [[Simon Dach]] (1605-1659), powete * [[Michael Wohlfahrt]] (1687-1741), pasteur amerikin * [[Friedrich Wilhelm Argelander]] (1799-1875), astronome * [[George Adomeit]] (1879-1967), pondeu amerikin [[Categoreye:Litwaneye]] 1aqj8a3auwwc5zmcf9bpjw1th05e34v 0 11220 427731 375341 2026-10-31T19:16:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427731 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Emîsseures avoenne.jpg|thumb|so d' l' avoenne]] L' '''emîsseure'''<ref>[[O4]] (inmîssur')</ref> (on dit eto : el '''rouye'''), c' est ene maladeye ås [[tchampions microscopikes]], k' adjond copurade les [[dinrêye]]s, mins ossu toplin des ôtès [[plante]]s. == Discrijhaedje == L' emîssêye dinrêye est come pikêye di des brunes ou des djaenès taetches, come des erunixheures, so les buks et les foyes. <gallery> rouye_oidje2_wi.jpg|emîsseure do oidje rouye_oidje1_wi.jpg|(Rincosporiôze) </gallery> Les emîsseures des dinrêyes, c' est puvite des tchampions del famile des ''Uredinalae''. Li rouye pout ataker eto le verdeures come li [[celeri]]. Dins l' lingaedje corant, on dit: les celeris ont «l' maladeye». Li rouye rishonne ene miete a l' [[alternarioze]], k' est rascråwêye pa on parint do [[mildiou]] (ci famile la n' est pus rwaitêye come des tchampions microscopikes å djoû d' ouy). == Mediaedje des rouyes des dinrêyes == Gn a bråmint des [[towe-tchampions]] (fondjicides) ki rotnut siconte del rouye, inte di zels, l' azossistrobene, li metil-tiofanate eyet l' carbindazene. I fåt medyî divant k' les dinrêyes ni [[pate|påtexhe]], ôtmint, les spores åront ddja ataké les grins. Li mî, c' est tins do stindaedje (montaedje a påte). Cwand gn a bråmint do risse, on pout eto médyî deus côps, å fortchaedje et l' deuzinme côps djusse divant l' florixhaedje. Ene dinrêye médieye siconte des rouyes pout rinde cåzu l' dobe ki ene nén médieye. Les grins sont bråmint pus gros, et pus beas. I s' vindèt bråmint mî. == No dins les ôtes lingaedjes == * francès ''rouille'' (k' a dné l' no walon). * [[arabe marokin]] ''harraguiya'' (li ptite brouleuse). [[Categoreye:maladeyes des plantes]] aibn2gkavxmt7whhq7brx0hmqtgbvsp 0 11233 427947 408269 2026-10-31T20:11:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427947 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:fenaesses]] [[Imådje:rexhe-waide_wi.jpg|thumb|rexhe waide e moes d' octôbe, e l' Årdene]] [[Image:Rexhe waide el nive.jpg|thumb|Rexhe waide dins l' nive]] Li '''rexhe waide''' (on dit eto: '''waide di tchvå''', "båbe di gade"<ref>C' est èn [[emacralé mot]].</ref>), c' est ene sôre di [[fenaesse]], avou des gros [[florin (fenaesses)|florins]] ki pout esse semêye come [[four]]. {{sla}} ''[[Dactylis glomerata]]'' {{Wiccionaire}} == Discrijhaedje del plante == C' est ene [[:Wikt:vicaesse|vicaesse]] [[fenaesse]], ki pout crexhe 1 mete 20 hôt, foirt cortants dins les tchamps, les [[Wikt:hourêye|hourêyes]], les bwès, les [[Wikt:trîxhe|trîxhe]]s. Les foyes sont stroetes, et nén [[Wikt:poyou|poyowes]]. Li tiesse est fwaite di [[Wikt:påte|påtletes]] tertotes tournêyes do minme costé. == Semaedje po do four == Li rexhe waide vént bén ene miete pattavå, sol castinne ([[Fåmene]]), come dins les les fagnes [[Zôrbrôte]], u sol såvlon. Elle edeure li froed et l' setchresse. Mins dins ces mwais payis la, elle est bråmint pus rexhe, did la si no. Ele vént l' mî ezès bons payis (payis d' Hêve), so des [[:Wikt:hole|holès]] teres. S' elle est semêye po fé ene waide, avou des ôtès fenaesses, ele ni vénrè bén kel troezinme anêye. Semé å måss, ele rexhe ene des prumires. E ([[Roman Payis]]), ele pout ddja flori e moes d' djun. El fåt fåtchî a ç' moumint la, ca après, ele divénrè bråmint pus deure et rexhe et [[Wikt:bwejhleus|bwejhleuses]]. Li four di rexhe waide est do bon four, ki fwit 50 [[UF]] ås 100 kilos setchs, mins, come les ôtès fenaesses, gn a waire di [[blandoû]] dvins (6 gr di sognantès proteyenes å kilo setch). == Nos dins des ôtes lingaedjes == * Inglès : ''Orchard grass, cocksfood''. * almand ''Knaulgras'' * Itålyin ''erba mazzolina'' == Pî-notes == <References/> {{Commonscat|Dactylis glomerata|l' rexhe waide}} tfimswighsr6hymrkeh2r58i6gupr5o 0 11346 427727 417976 2026-10-31T19:15:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427727 wikitext text/x-wiki {{po|Passion|Passion (discramiaedje)}} [[Imådje:Passion picture by Lucyin MAHIN.jpg|thumb|Sinne del passion d' Lignè (prumî passaedje divant Pilåte)]] Li '''djowe del passion''', c' est ene sôre di [[pîce di teyåte]] sol tinme del passion da [[Djezus-Cri]], k' on djowe dispu l' [[Moyinådje]] dins tos les payis [[crustins]]. El [[Walonreye]], asteure, c' est èn etrevén culturel ki s' passe dins sacwants viyaedjes, soeye-t i tins del [[peneuse samwinne]], soeye-t i tot l' [[cwareme]] å long. Li dujhance est eco bén vicante el [[Catalogne]], wice k' on l' djowe dins cénk plaeces, dins des nouzomes decôrs. Li passion si djouwéve eto dins l' [[teyåte di marionetes]]. Li prumî djouwaedje el Walonreye aveut stî adjinçné pa Djîle Kontî a [[Djudla-Mouze]] ([[Lidje (veye)|Lidje]]) diviè 1850. == Les viyaedjes di Walonreye k' on-z î a djowé l' passion == * [[Sibret]] * [[Lignè]] == Egzimpes d' adjinçaedjes d'ene djowe del passion (Lignè) == === El prumire mitan do 20inme sieke (1925) === Gn aveut 6 tåvleas, et ça duréve deus eures. Ça s' djowéve å mitan u après ene ôte pîce di teyåte (ene comedeye). Gn aveut toplin des tchants rlidjeus. Gn aveut on piyano po-z acpagnter les tchants del tchantreye, et gn aveut eto l' årmonreye ki vneut djouwer des airs. Li dierin tåvlea, c' esteut l' [[acinsion]]. Tos les roles di feme estént tnous pa des omes moussîs en andjes avou des penas d' plomes. Les costumes n' estént nén e rapoirt avou les mousmints del Palestene do tins da Djezus-Cri. Li såme esteut d' ocuper les rwaitants tins k' on candjive les decôrs pol mwaisse pîce. Eyet do mostrer l' [[Evandjîle]], sins esplikêyes. === El comince do 21inme sieke (2004) === [[Imådje:passion_coleurs_djudas.jpg|thumb|[[Djuda Iscariote|Djuda]] ki vént dé les Grands Priyesses po vinde ès mwaisse]] C' est des costumes come el Palestene. Les roles sont djouwés pa des omes et des femes. Mins gn a on deuzinme plan do spectåke : c' est des esplikêyes istorikes pa des djins ki sont abiyîs come asteure, omes, femes et efants. On va fé des comintaires, metans sol trayixhaedje da [[Djuda Iscariote|Djuda]] po fé tuzer : vos, èn l' årîz nén fwait fén parey ? On esplike ossu l' istwere da Barabasse, et li spoûle des [[terorisses]] palestinîs, sapinse les Romins. On mostere ki c' est Cayife, li grand-priyesse djwif, k' a mo bouxhî sol clå po fé codåner Djezus. On saye eto di fé on rapoirt avou çou ki s' passe asteure : les touwaedjes el Palestene, li grandiveusté des povwers politikes et rlidjeus. Et nos dmander : si l' minme cayet si rpasreut å djoû d' ouy, est çk' on åreut co codåné Djezus a moirt ? Télfeye k' oyi ! Les decôrs sont djeyometrikes, blokeas et pilaesses. Li djoû d' Påke, c' est ene grande toele k' on voet houte, avou li tombe vude padrî. [[Imådje:Passion Ligné ravicaedje.jpg|thumb|left|Djezus raviké va aparexhe come èn ome d' asteure, mins todi blanc moussî]] Les loumiraedjes et les [[coleur]]s des costumes sont tchoezis pa des [[metaedje el sinne|essinneus]] d' mestî. Les costumes sont d' ene coleur diferinne po tchaeke trope di djins : rodje po les Romins, måve po les priyesses, brun caramel po les shuveus d' Djezus. Metans ossu, li petchresse (ki trompe si ome) est rodje mousseye, essegne di l' infier. Å resse, Djezus, cwand il årè raviké, si va rmoussî simbolicmint avou des [[:Wikt:håre 2|håres]] d' asteure. Et a ç' moumint la, boutans po les pelrins d' Emmayusse, ci serè bråmint des blancs mousmints, simbole del purté. Gn a 150 djins k' overnut al djowe del passion. Tos les djoweus d' role sont des amateurs; et boutèt prodeyo. === Les 17 tåvleas del passion, come on l' a djouwé a Lignè e 2004. === [[Imådje:Passion Ligné petchresse.jpg|thumb|sinne del feme ki trompe si ome]] * Prumî tåvlea : Les pretchaedjes da Djezus-Cri : les beyatitudes; li bon samaritin, li feme ki trompe si ome; li fåve di l' agnea pierdou; li samaritinne. * Deuzinme tåvlea : l' [[:Wikt:enôler|enôlaedje]] a Betsani. * Troezinme tåvlea : Djezus tchesse les vindeus d' biesses a [[:Wikt:sigoziyî|sgoziyî]] evoye foû do timpe di [[Djeruzalem]]. * Cwatrinme tåvlea : Les priyesses djurèt di s' fé cwite di Djezus. * Cénkinme tåvlea : Li dierinne [[:Wikt:cene 2|cene]]. * Shijhinme tåvlea : Djezus s' fwait ramasser. [[Imådje:Passion Ligné cayife.jpg|thumb|left|Cayife lét li djudjmint des priyesses]] * Setinme tåvlea : Li djudjmint des priyesses. * Ûtinme tåvlea : Pire et Djuda. * Nouvinme tåvlea : [[Barabasse]]. * 10inme tåvlea : Djezus est mostré a [[Pilåte]]. * 11inme tåvlea :Pilåte eyet s' feme, ki lyi raconte on sondje. * 12inme tåvlea : Djezus passe divant Erôde. * 13inme tåvlea : Li djudjmint da Pilåte. * 14inme tåvlea : Li clawaedje sol croes. * 15inme tåvlea : Li disclawaedje. * 16inme tåvlea. Li ravicaedje et les aparexhaedjes. * 17inme et dierin tåvlea : Les apoisses prindèt tchaeke èn efant do "keur" pal mwin, et l' fé rexhe avou zels. == Li lingaedje del djowe del passion el Walonreye == Å rvier di çou ki s' passe pol [[djowe do Noyé]], el Walonreye, li djowe del passion s' a todi fwait e francès. Mins e [[2009]], les cis d' Sibret l' ont djouwé e walon, so des scrijhaedjes da [[Maurice Georges]]. == Soce uropeyinne des djouweus d' passion == Si essegne, c' est ''Europassion''. Ele fourit askepieye a Esparrago (Catalogne, Espagne) e 1982. Adonpwis, gn a yeu des raploûs a Nancy (Lorinne, France), Londéac (Burtaegne, France) et a Lignè minme e 1995. Li soce a eto metou so pîs ene gazete ''Levate'' (latén po ''astampez vs''). == Alére == * Li djowe del passion dins l' [[teyåte di marionetes]] di Lidje, divins "[[Li houlot (roman)|Li houlot]]", [[roman e walon]] da [[Dieudonné Salme]], p.55-65. == Difoûtrinnès hårdêyes == * [https://web.archive.org/web/20090411211328/http://www.ardennesmagazine.be/reportages/region_c/sibret/090223/article_01.htm Anonçmint del passion d' Sibret e walon] * {{ca}} [http://www.lapassio.com/ «La passiò d'Olessa de Montserrat»] (waibe, e catalan, sol djowe del passion ki s' fwait dins cisse municipålité catalane la, avou bråmint des imådjes et des racsegnes) [[Categoreye:Påke]] [[Categoreye:Crustinnisse]] [[Categoreye:Teyåte]] nm03k3vmpbz40pv2t0qvs1ee2qrpamv 0 11523 428235 422208 2026-11-01T10:28:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428235 wikitext text/x-wiki '''Li famile Sinte''', c' est on [[roman]] e walon, sicrît pa [[Emile Sullon]] e 1999, et k' a vudî après s' moirt ås [[eplaidreyes Dricot]], a [[Lidje]], e 2002. Avou ses 204 pådjes, pår e walon, c' est l' pus long roman måy publiyî e walon. ISBN 2-87095-256-2 == Tinmes == * Iswere d' ene famile, so troes djermêyes di djins, avou les brognes "come end a dvins totes les familes". * Ene sôre di ptit roman policî (p. 117-167) la k' on va rcweri kî çk' a hiné on côp d' coutea dins les coisses do mwaisse di scole. * Les etrevéns ki les Bedjes ont viké, dispu 1870 (esploraedje do Congo) e 1983 ([[tronnmint d' tere]] so Lidje). Insi, "li famile Sinte" est, tot e minme tins, on roman sicolodjike, istorike et policî. == Racourti, kitaeyaedje et rplaeçaedje dins li spåce eyet dins l' tins. == Li roman est côpé e deus bokets. Li prumî boket (p. 9-115) si passe di 1870 a 1925. On cmince e [[Congo]] la k' Yacinte Sinte (on bea no, douwô) cwire après del hoye. I va trover do keuve, avou l' aidance d' èn indjenieur francès. Mins e 1910 (p. 25), les "Sinte" rivnèt å payis et si rsetler a [[emacralé no d' viyaedje|Viyé]]. Ké Viyé ? C' est consecant, poy ki tot l' restant do live si passe drola ? Ebén, li pôve sicrijheu l' a rovyî lu-minme, et l' roman est foû k' i n' s' end a nén co rsovnou. C' est po ça k' i mete on ''Nota bene'' al fén do live (p. 207) po dmander d' l' aidance ås lijheus, si, motoit endè sårént pus ki lu. Çou k' est seur, c' est k' c' est nén lon erî d' Lidje, ca les Viyîtwès did la vont-st å notaire et å cinema a Lidje. Ci sereut Viyé-ås-Cwate-Clotchîs, mins ci-la n' est nén dins l' djivêye des limeros del posse... C' est a Viyé ki les cwate efants da Yacinte et Djuleye si vont maryî, fé zels-minmes des efants, eyet s' margayî inte di zels ey avou les bea-frés et sours po l' eritance. Li deuzinme pårteye kimince e 1935. On-z a zouplé 10 ans. C' est l' boket a môde di "roman policî", ki va eto miner les personaedjes tenawete di l' ôte costé del frontire des lingaedjes. El pådje 167, on rest co dijh ans pus vî, e 1945. E on rtoume so les histous des manaedjes. Ci côp cial, avou l' djermêye des ptits-efants ki n' vikèt nén avou les brognes des parints. C' est minme ene pitite-feye da Yacinte ki va esse les cåzes kel no "Sinte" si va wårder a Viyé, ca ele fwait troes efants sins esse marieye. Po dire li vraiy, li roman s' arestêye do tins d' l' après-guere, la k' on va strimer on monumint ås rezistants. Mins ç' monumint la va esse dismolou e 1983, et on dischindant des "Sinte" î aler ramasser ene plake... Ci sereut la, po dire, on ptit cloyaedje do roman. == Corwaitaedje do live == === Li djudjmint da Sullon so les margayes des familes. === Å cminçmint do roman, Sullon nos adviertit : :Vos dvoz pinser ki dji n' so waire djoyeus. Ki vloz vs ! End est del famile "Sinte" come des ôtès familes. Les mizeres n' è spårgnèt nole. Et vocial cåzu l' dierinne fråze: :S' i fåreut dire pocwè k' dins bråmint des familes, on n' si håbite pus, et cwand on s' rivoet ås etermints, on toûne cobén l' tiesse, ci sereut ene pus longue istwere a raconter kel cene del famile "Sinte". === Cwålités do romantî: discrijhaedje des personaedjes. === Li romantî doet saveur discrire li caractere eyet l' fizike di ses personaedjes. Sullon a po fé avou tos les cis ki pasnut dins les cint et des ans kel roman deure. Kékès egzimpes : :Marcelle, sins esse laide, n' esteut nén totafwait bele, et les djonneas ni tournicotént nén åtoû. Ele n' aveut portant nén l' air grandiveuse. Ki do contråve. On lijheut puvite ene miete di rgret so s' vizaedje, ene sacwè d' on pô trisse divins ses ouys, vola tot. :Li mwaisse di scole loukive li veye a s' façon. Por lu, persone ni pleut esse totafwait bon. Li djintiyesse, ci n' esteut k' ene sipexheur di vierni k' on mete tertos po catchî ses sintimints. === Li lingaedje des personaedjes === Bråmint des personaedjes djåznut walon. L' indjenieur francès, Félix Dumont, a fwait ses scoles a Lidje, et l' djåze ene miete, lu eto. Yanneke, en Flamindje, djåze e francès avou l' accint flamind (rashiou insi) å cmince. Mins e 1935 k' ele s' a astalé a Viyé, ele s' a metou e walon. Li notaire di Lidje, li mayeur, li tchîf des pompîs, i djåzèt tertos walon (çou ki s' pout bén, des trevéns kel roman s' passe). Les dvizes en inglès (då [[Livingstone|Vî Stone]]) ey e flamind (cwand i vont al mer) sont ratournêyes e walon. On wåde li tecse francès: * po sacwants djåzaedjes da Felix Dupont et da Yanneke. * Po les letes ricmandêyes d' èn advocåt. * po les mots tecnikes des papîs d' notaire. * Po les bokets d' gazete. Sullon va eto eployî l' francès po dire des spots francès ki lyi vont permete di fé des djeus d' mots e walon. U do loyî foirt plaijhanmint si spoûle. Metans : :''Ici, vous êtes vraiment tombés le cul dans le beurre''. Ki vleut i dire å djusse. Nos djhans cobén d' ene sakî k' i "[[Moî:boure|fwait s' boure]], u k' i flote e boure... === Manaedjmint do suspinse === Li famile Sinte, c' est ene istwere ki s' sitind so des anêyes, mins, tot l' lijhant, on n' voet nén l' tins passer. On s' acrotche d' ene pådje a l' ôte, on vout todi ndè sepi pus long et c' est tofer ene sacwè d' novea k' aspite. Sourdant : Jeanine Robiane, sol coviete do drî do live. Li tecnike di suspinse est foirt dilé l' cene des fouytons d' tévé : al fén di tchaeke tchaptrê, on nos dene ene novele k' i fåt passer å tchaptrê d' après po saveur cwè. == Li langue walone del "Famile Sinte" == Co on côp, Sullon mostere si fene kinoxhance do motlî walon. Mins i n' est nén si rwaitant pol croejhete. === Racmoirdance di des vîs mots === Sullon ndè profite po rmete a l' oneur des vîs mots k' on n' kinoxhe pus tant. * [[loyaedje do bindea]]. * [[cåzaedje del cråsse linwe]] === Consyince do livea des mots e walon. === * [[:Wikt:kendal|kendal]] : mot rwaitî pås Walons zels-minmes come ene miete drole: :La, Monmon avouwa k' i n' comprindeut kendal (minme ki ces mos la ont fwait rire Yanneke)... :Ele dimora sol soû, et s' aprestéve a lzî fé on ptit sene del mwin s' i s' årént yeu rtourné, mins "kendal !", come direut Monmon. * [[:Wikt:cånoye|cånoye]] : mot foirt traitant : :Si vos djhoz måy a ene Walone ki c' est ene cånoye, vos frîz bén do conter vos oxheas. === Li croejhete === * Sullon eploye voltî l' [[aduzoe]] "paret". :Lu, paret, po k' i s' sintaxhe bén dins s' pea, i lyi faleut, divant tot, shuve ses idêyes. * Rissaetchaedje do [[prono]] sudjet å(s) [[rwaitant]](s): :Estént zels cwate cwand il ont-st arivé e Katanga. * Mins i shût bråmint pus låtchmint li [[aidant viebe|rîle des aidants viebes]] : :Dji n' vou nén m' astårdjî (po : dji n' mi vou nén astårdjî). Insi, i n' fwait ki do shuve les dujhances do djåzé walon do 20inme sieke. Sullon n' a måy sitî minbe d' ene [[soce di scrijheus]]. === Djeus d' mots === Sullon scrît avou toplin des djeus d' mots, foirt féns, on pô a môde des [[pinsêye]]s da [[Pierre Faulx]]. Å resse, gn a on djeu d'mot dedja dins l' tite lu-minme : li famile "Sinte" n' est nén l' [[Djezus-Cri|sinte famile]] ! * Co des djeus d' mots so "sinte": :Elle aveut vint-ût ans cwand ele meta les pîs e l' Beldjike, et come si no d' famile, c' esteut "Sinte", et k' ele n' aveut måy pont cnoxhou d' ome, dji vos lai fé tos les djeus d' mots ki vs voloz; (avou "[[:Wikt:sint|sinte]]" et eto "[[:Wikt:sinti|sinti]]"). * Li deuzinme feme da Victor si lome Magrite, mins ele si fwait lomer Greta, come Greta Garbo, ene vudete d' adon. Sullon î rva gaiymint: :Ele n' aveut k' a candjî l' prumire lete di "Garbo" po dner l' no d' ene pitite biesse ki les pexheus rcwerèt (djeu d'mot avou ''warbô'', coinrece di "[[:Wikt:waerbåd|waerbåd]]"). * djeu d' mots avou des ratourneures do francès : :Li ''légionnaire'' indjenieur ni boutéve nén avou zels. I dmoréve "e l' ombe", çou k' n' esteut nén pus må avou l' solo k' i n aveut la. * Ôte djeu d'mot: :I pike ene tiesse el fosse al [[:Wikt:pissene|pissene]]; on l' oya criyî, pus '''pus rén''' (sins djeu d'mot) (''sic''). Mins gn a on djeu d' mot avou ''[[:Wikt:purea|purin]]''. [[Categoreye:Romans e walon|Famile Sinte]] t3t2txr3af1yzfa2enkf3u5tc2a4tmi 0 11612 428219 332552 2026-11-01T10:25:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428219 wikitext text/x-wiki '''Djivêye di rlidjons et creyances filozofikes''' == Rilidjon boudisse == * [[Gotama Bouda]] * [[Ans då Bouda]] == [[Crustinnisse|Rilidjon crustinne]] == === Mwaissès creyances === * [[Bon Diu]] * [[Diåle]] * [[Sinte creyance]] (dogue) * li [[Trinité (atuze)|Trinité]] (Sinte Troezinne) * li [[Sint Esprit]] (Sint Spér) === Coxhes do crustinnisse === * [[Eglijhe catolike]] ** [[Maronite]] * [[Protestantisse|Eglijhes protestantes]] ** [[Refôme protestante]] * [[Eglijhe ortodosse]] === Sints lives & sints leus === * [[Apocalipe]] * [[Djeneze]] * [[Evandjîle]] * [[Imprimateure]] * [[Ouve des Apoisses]] * [[Sints Leus]] === Djins === * [[Djezus-Cri]] * [[Sint]]s cnoxhous el Walonreye (ossu les cis des ôtes payis) :''[[Sints fiestis el Walonreye|Alez 's vey sol pådje des sints fiestis el Walonreye]]'' * Ôtes sints ** Sints inglès * Rilomés crustins === Ôres rilidjeus === :''[[:Categoreye:Ôres rilidjeus|Categoreye:Ôres rilidjeus]]'' * des [[beguene]]s * des [[Capucins]] * des [[Cistercyins]] ** des [[Trapisses (ôre rilidjeus)|Trapisses]] * des [[Clarisses]] (Capucenes) * des [[Ôre des Djezwites|Djezwites]] * des [[Premontrés]] * des [[Frés mineurs]] (Capucins) * des [[Djenovefins]] * des [[Tchåtrous]] * des [[Ôre des Timplîs|Timplîs]] * di [[ôre di Grandmont|Grandmont]] ou des Granmontins ou Granmontîs * di Sint Bnoet ou des [[Benedictins]] * do Carmel ou des [[Carmelites]] === Pratikes rilidjeuses === * [[Adoråcions]] * [[Abtinince]] * [[Bateme]] * [[Ofice catolike]] ** [[Messe]] *** [[Messe des trepassés]] * [[Priyires del djournêye]] ** les [[Matenes]], foirt timpe; ** les [[Lôdes]] ** li [[prime (priyire)|Prime]] ** li [[tice]] ** li [[sesse]] ** li [[Nonne]] ** les [[priyires del vesprêye|Vepes]] ** les [[priyires di l' après-rciner|Compleyes]] * les [[Psåme]]s === Fiesses === * [[Cwareme (crustin)|cwareme]] * [[Påke]] ** [[Floreye Påke]] ** [[Peneuse samwinne]] ** [[Bon Vénrdi]] ** [[Semdi sint]] ** [[Clôsès påke]] * [[Assincion]] * [[Céncweme]] (Pintcosse) * [[Grande Notru-Dame]] (15 d' awousse) * [[Avéns]] * [[Noyé]] === Creyances dilérinnes et uzances === * [[Corone des Avéns]] * [[Djowe del passion]] * [[doû (del moirt)|Doû]] * [[Fås sint]] * [[Latén d' eglijhe]] * [[Vepes di Glaireuse]] == Rilidjon muzulmande == === Plaeces et lives sacrés === * [[Alcoran]] * [[Sints Leus]] === Pratikes rilidjeuses === * [[tchå halal]] * tcharités : ** [[Zacate]] (sol tcheté) ** [[Zacate di djune]] ** [[déme des dinrêyes]] === Fiesses === * [[fiesse do moton]] === [[Rilomés Muzulmans|Djins]] === * Profetes ** [[Mawoumet|Mawoumet u ''Sidna Mohammed'']] ** [[Djezus-Cri|Djezus u ''Sidna Aysa'']] * Califes ** [[Omar Ben Xhattab]] ** [[Otman (calife)]] ** [[Ali (calife)]] * teyolodjins et istoryins ** [[Mouhaddite]]s (situdieus des djhêyes då Mawoumet) === Rites === ==== sorlon les creyances istorikes ==== * [[Sunite]]s ** [[Ismayelî]]s *** [[Druze]]s * [[Chiyite]]s ==== sorlon les pratikes ==== * [[soufisse]] * [[salafisse]] * [[cofrereye des Tidjanes]] === Creyances et dujhances === * [[doû (pol moirt)#Poirtaedje do doû foû del Walonreye|doû]] * [[Marok|fiesses rilidjeuses]] == Rilidjon djwive == * [[Nos biblikes e walon]] * [[Djeneze]] * [[amagnî casher]] == Rilidjon indouwe == * [[indouwisse]] == Rilidjon des Greks et des Romins == * [[Mitolodjeye rominne]] * [[Diyonizosse]] == Rilidjon gayele == * [[nîme]] [[Categoreye:Rilidjons|*]] 8e63iclug5pqp2epk8p7z3crune1kex 0 11631 427603 411996 2026-10-31T18:55:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427603 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-motîs|Motî Grandgagnage}} Li '''Motî Grandgagnage''', c' est on [[motî etimolodjike]] sicrît pa [[Charles Grandgagnage]]. Li Motî etimolodjike da Grandgagnage a stî metou [[Motî walon so les fis|so les fis]] e 2004, a pårti d' on live del Bibliyoteke di France. == Rilomêye == C' est l' prumî motî ki tuze a l' [[etimolodjeye]] des mots do lingaedje [[walon]], et shuvanmint, mostrer k' il ont des stoks ki provnèt do [[etimolodjeye latene|latén]], des [[etimolodjeye tîxhone|lingaedjes tîxhons]], do vî vî tins et d' asteure, ey eto do [[etimolodjeye gayele|gålwès]]. Tot mostrant çoula, [[Charles Grandgagnage|Grandgagnage]] dinéve ene prouve ås sincieus et ås djins kel walon n' esteut nén do bastårdé francès, come on esteut adû a l' croere, divant lu. == Contnou == Li prumî boket (A-H) do diccionaire serè-st eplaidî e [[1845]], a [[Lidje (veye)|Lidje]], pa l' imprimeu Félix Oudart. Ene rawete et des coridjaedjes et notes so l' ortografeye est radjoutêye e 1851. Li deuzinme boket (H-Z, avou ene rawete fonolodjeye eyet vî walon) est eplaidêye e 1880 a Brussele, après l' moirt di l' oteur, pa onk di ses soçons (on Flamind). == Ortografeye do motî == Li motî eploye ene ortografeye ki s' vout shure li fonetike do francès, mins avou des candjmints pol walon. Cisse manire di scrire esteut assez tipike di l' epoke, eyet on pout rtrover sacwantès idêyes ki sront rprinjhes pus tård dins l' rifondaedje. * les dobès cossounes èn sont scrîtes k' on côp * "en" pol son ''in'' * nén scrijhaedje di halcrossès cossounes al fén et ki n' si rtrovèt nén dins l' parintêye (eg: "temp" purade ki "temps", la ki l' "p" aparexhe dins ''timprou'') * pont d' halcrosse "h" (eg: "ome" purade ki "home") * li son "gn" si scrît pa côps "ni" (eg: "banii", ''banyî''; "conië", ''cogne''). * a-bole est scrît "â", mins Grandgagnage el definixh come si polant prononcî come èn "o", et ki l' son candje d' ene plaece a l' ôte. * li moyeye si scrît "i" al fén (eg: "-èie", ''-eye'') et å dvins des mots (eg: "foiant", ''foyant'') mins nén inte on bodje finixhat pa voyale eyet ene cawete "-i" di viebe (eg: "afiï", ''afiyî''; "ahâï", ''ahåyî''; "acoï", ''acoyi'') * "oi" po ''wè'' (eg: "coir"), mins dins l' deuzinme boket i mete ene note po dire ki dins l' pårler namurwès li "oi" si prononce "å pus sovint" ''wa'' * "qu" po ''cw'' (eg: "quate", ''cwate'') * "ch" et "g"/"j" po ''tch'' et ''dj'' * a noter ossu ki "k" eyet "q" sont metous avou les "c" dins l' relijhaedje alfabetike, eg: "cawire, keût, croupè, quanse, cûrèie", ''cawire, coet, croupet, cwanse, curêye''), dj' ô bén, '''qu''' est rélî come estant '''cu''', dismetant ki '''ch''' (son /tch/) est meto come ene lete a pårt, inte '''c''' et '''d'''. Di minme sont relîs e deus bokets diferins li lete '''g''' prononcêye /g/ eyet les letes '''g''' eyet '''j''' (son /dj/), ki sont relîtes come ene seule lete, après '''g''' (/g/) et dvant '''h'''. Les letes '''x''' eyet '''y''' èn sont nén eployeyes, såf dins l' rawete sol "vî walon", wice ki les '''xh''' sont relîs avou les '''h'''. Ça fwait ki l' alfabet eployî est: a, b, c (k, q), ch, d, e, f, g, j (g), h (xh), i, l, m, n, o, p, r, s, t, u, v, w, z * nén scrijhaedje des assimilåcion (eg: "-cion" et nén "-chon", "dièrain", ''dierin'' et nén "gèrain", ''djerin'') * eployaedje di "w" * tos les "h lidjwès" sont scrîts "h", mins l' oteur note k' i gn a ''des grandès diferinces sorlon l' oridjene di cisse lete'', ça fwait k' il aveut bén consyince del diferince inte h/jh/xh/sch, diferince bén oyåve dins des plaeces do payis d' Lidje k' i gn a. Dins les notes sol prononçaedje do deuzinme boket do motî sont esplikêyes les diferinces etimolodjikes di çou k' on screye e rfondou sch (vinant di ''sk,sc''), xh (vinant di ''ss''), eyet jh (vinant di ''s doûs'') * "ai" pol cawete -ea * "-z" pol måke do plurial (halcrosse cossoune) (eg: "dèz soriz", ''des soris'') == Hårdêye difoûtrinne == * [https://web.archive.org/web/20070617050546/http://visualiseur.bnf.fr/CadresFenetre?O=NUMM-50663&M=pagination&Y=Image Li motî da Grandgagnage, sol waibe del Biblioteke di France] (aberwetåve eto e cogne PDF, soeye-t i pa bokets ou en etir) * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k50663j Copeye so Gallica] (pus åjhey po cweri après on mot) [[Categoreye:Motîs walons|Grandgagnage]] [[Categoreye:Etimolodjeye do walon]] 5ajtx2geny6vwyxrlu5xqosuotcus5a 0 11648 427811 381810 2026-10-31T19:29:43Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427811 wikitext text/x-wiki [[categoreye:Amagnîs et aboeres walons|Paste gamet]] Li '''påsté gåmet''', c' est ene sôre di [[gozåd]] avou del tchå ådvins. Cisse ricete la est témint rlomêye e payis gåmet ki tos les botchîs et les boledjîs endè fjhèt Li vraiy påsté gåmet, on l' ricnoxhe oficirmint pa ene essegne, plakêye disso (ptit blanc macaron). == Ene ricete di påsté gåmet == === Aprestaedje del marinåde === Prinde on kilo di tchå å spiringue; eyet l' kitaeyî a féns bokets po fé l' marinåde : 5 coyirêye di vinaigue 1 coyirêye d' ôle; 7 emîtrinnès chalotes, 4 eschipes d' a; 3 foyes di lårî; 2 coxhetes di poli, ene grosse bohêye di pierzin, do sé, do poeve; on vere di blanc vén. === Aprestaedje del påsse === 500 gr di farene; 2 oûs; 150 gr di shû (u do boure); ene coyirêye di saeyén, ene pitite djatlêye di laecea; 60 gr di yesses; èn oû batou po stinde disso po fé l' crosse; do sé. === Ricete === I fåt leyî trimper l' tchå deus djoûs et deus nutes, tot l' ritournant di tenawete. Aprester vosse påsse; li pårti e deus. Mete li prumî boket sol moule ås gozåds ki vos åroz bin ecråxhî. Vudi l' tchå dso; el rascovri avou l' deuzinme boket d' påsse. Sitinde l' oû batou sol crosse avou on pincea. Mete a cure ene eure et cwårt avou vosse for a 4. cpq82qnzfb05zg9rvz6ry3dhoe3b34d 0 11665 427902 414416 2026-10-31T20:00:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427902 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Rindjmint do vicant]] On '''ringne''' c' est ene grande divizion dins l' classifiaedje di tot çou k' est vicant. == Istorike == Å 3inme sieke divant Djezus-Cri, [[Teyofrasse]] a fwait ene djivêye d' a pô près 500 especes dins ses deus mwaisses ovraedjes: ''Historia de Plantis'' ''(L' Istwere des plantes)'' et ''De Causis Plantarum'' ''(Des cåzes des plantes)''. Bén k' i s' soeye copurade interessé ås plantes po des råjhons medicåles, il a stî aminé a les classer pa categoreyes d' après leu moyén di s' mopliyî. Å [[prumî sieke]] après Djezus-Cri, [[Diyoscoride]] a discrît dins ses ''Materia Medica'' pus di 600 plantes diferinnes. Ci live la a stî epladî et replaidî so près d' meye ans. Disk' å cmince do [[20inme sieke]] li '''ringne do vicant''' esteut pårti e deus mondes, li monde des biesses (''animalia'') et li monde des plantes (''plantae''). Cwand on dischovra les prumîs esses a ene celule, il ont tot simplumint stî pårtis inte les deus ringnes kinoxhous adon; les cis ki polèt bodjî (lomés adon [[protozowaire]]s) metous come biesses, dismetant k' les algues et les bactereyes estént metowes come plantes. Mins nerén, end ava k' ont stî metous des deus costés, come l' algue ''Euglena'', ki pout bodjî. Ça fwait k' [[Ernst Haeckel]] atåvla on troezinme ringne, li ci des [[protisse]]s (''protista''), mins i n' a waire sitî shuvou å cmince. Cwand on dischovra ki les [[bactereye]]s ont ene sitructeure celulaire pår diferinne des ôtes organisses vicants (les bactereyes sont [[procariote]]s purade ki [[eucariote]]s); Copeland atåvla on ringne po zeles. Å cmince ci novea ringne la fourit lomé ''Mychota'' mins pus tård on eploya l' no d' ''Monera'' ou ''Bacteria''. Cisse diferince la prova esse si consecante, k' on s' afaitixha a pårti les vicantès sacwès e deus grands ringnes ou impires, les procariotes et les eucariotes. Pus tård, [[Robert Whittaker]] radjouta on ringne da zels po les [[tchampion]]s (''Fungi''), eyet atåvla e 1959 on pårtaedje des vicants e cénk ringnes; ci pårtaedje la divna foirt populaire, eyet, avou pa des côps des ptits amidraedjes, c' est co çou k' est l' pus eployî asteure, et fjha l' båze po les noveas sistinme di pårtaedje e sacwants ringnes. Li soûmint di ç' pårtaedje la c' est l' manire di s' nouri: les ''Plantae'' (plantes) sont des organisses a sacwantès celules '''[[ototrofe]]s''', les ''Animalia'' (biesses) des organisses a sacwantès celules '''[[eterotrofe]]s''', eyet les ''Fungi'' (tchampions) des organisses a sacwantès celules '''[[saprotrofe]]s''' ki tot åyant èn adjinçmint ki rshonne åzès plantes, n' ont pont d' [[clorofile]] et s' nourixhèt a pårti d' matires [[tchimeye organike|organikes]] (come les biesses). Les deus ringnes ki dmorèt, ''Protista'' eyet ''Monera'', c' est les organisses a ene celule et les colnêyes di celules simpes. Åtoû des anêyes 1980, on s' interessa co å pårtaedje des esses vicants, eyet on n' wårda dins les ringnes des biesses, plantes et tchampions, ki les especes ki respondèt a totes les caracteristikes do groupe, les ôtes ont stî metous come ''Protista''. D' après des studiaedjes sol ARN, [[Carl Woese]] pårtixha co les procariotes e deus ringnes, ''Eubacteria'' (bactereyes) eyet ''Archaebacteria'' (arkeyobactereyes). Ces classifiaedjes a shijh ringnes ont divnou l' classifiaedje sitandård dins bråmint d' ovraedjes k' i gn a. Sacwants ôtes noveas ringnes po les eucariotes ont stî propôzés eto, mins l' pupårt ont stî rade provés come mwais, dischindous come [[ebrantchmint (biyolodjeye)|ebrantchmint]] ou classes, ou co abandnés. E 1990, Woese riclama k' les eubactereyes, les arkeyobactereyes, et les eucariotes, riprezintèt troes mwaissès royes di dischindance, eyet lzî dna l' rang d' dominnes, les rlomant ''Bacteria'', ''Archaea'', eyet ''Eucarya''. Ci sistinme a troes dominnes la a rçuvou bråmint des critikes, mins il djenerålmint replaecî l' vî sistinme di deus impires (eucariotes et procariotes) come manire d' mete les diferins ringnes eshonne. Evolucion des sistinmes di classifiaedje des ringnes {| rules="all" style="border: 1px solid #999"cellspacing="0" cellpadding="4" align="center" |----- ! Haeckel (1894)<br />Troes ringnes ! Whittaker (1969)<br />Cénk ringnes ! Woese (1977)<br />Shijh ringnes ! Woese (1990)<br />Troes dominnes |----- | bgcolor="khaki" rowspan="3" | '''[[Protisse]]s''' | bgcolor="lightgrey" rowspan="2" | '''[[Bactereye]]s''' | bgcolor="lightgrey" | '''[[Eubactereye]]s''' | bgcolor="lightgrey" | '''[[Bactereye]]s''' |----- <!-- Protista --> <!-- Monera --> | bgcolor="darkgray" | '''[[Arkeyobactereye]]s''' | bgcolor="darkgray" | '''[[Arkêye]]s''' |----- <!-- Protista --> | bgcolor="khaki" | '''[[Protisse]]s''' | bgcolor="khaki" | '''[[Protisse]]s''' | bgcolor="e0d0b0" rowspan="4" | '''[[Eucariote]]s''' |----- | bgcolor="lightgreen" rowspan="2" | '''[[Plante]]s''' | bgcolor="lightblue" | '''[[Tchampion]]s''' | bgcolor="lightblue" | '''[[Tchampion]]s''' <!-- Eukarya --> |----- <!-- Plantae --> | bgcolor="lightgreen" | '''[[Plante]]s''' | bgcolor="lightgreen" | '''[[Plante]]s''' <!-- Eukarya --> |----- | bgcolor="pink" | '''[[Animalia|Biesses]]''' | bgcolor="pink" | '''[[Animalia|Biesses]]''' | bgcolor="pink" | '''[[Animalia|Biesses]]''' <!-- Eukarya --> |} === Notes === * Des oteurs k' i gn a pinsèt k' les algues divrént esse metowes avou les protisses, la k' ele ni frént k' ont seu groupe avou, li ci des ''[[proctotisse]]s''. * Les tchampions fjhît å cminçmint pårteye do ringne vedjetå (des plantes). Leu-z aparey vedjetatif di sôre micelyin est fwait d' fiyaesses, sins raecenes, ni tidjes ou foyes. Ossu i n' ont pont d' clorofile, et s' nourixhèt i d' matires organikes. Ces diferins ponts esplikèt l' askepiaedje d' on ringne da zels po les tchampions. I fåt ossu prinde e consideråcion k' on n' sait nén si l' manke di clorofile emey les tchampions est oridjinel ou si çoula s' a fwait sol tins d' l' evolucion. == Vey eto == * [[arkeyobactereye]]s po pus d' detays djustificatifs di ci novele classificåcion la. * [[classifiaedje syintifike]] * [[no e sincieus latén]] * http://species.wikipedia.org/ Wikispecies, ene waibe wiki so totes les especes d' esse vicants. sg3uudqavrjtd4qd05k03ggr2b25zet 0 11775 428225 99628 2026-11-01T10:26:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428225 wikitext text/x-wiki [[categoreye:amagnîs et aboeres walons]] Les '''canadas å rosse''' (on dit eto: canadas '''å fond'''), c' est ene [[amagnî walon|ricete]] walone, avou des [[crompire]]s cûtes avou des [[agnon]]s et do [[lård]], et k' ont ene bele rosse coleur, k' on pout refoircî tot vudant dso del tchicorêye u do cafè. == Ricetes des canadas å rosse == Fé fonde d lård; mete ene nukete di [[saeyén]] et deus gros agnons, les leyî cure ene dimeye eure avou do [[pilé]], do [[pierzin]], ene troezinne di schipes d' [[a]] et ene foye di [[lårî]]. Après li dmeye eure, mete ene djate di cåfé dvins. Adonpwis, rascovri les cartoxhes (canadas) avou d' l' aiwe. Variaedjes del ricete : li cafè pout esse replaecî pa del tchicorêye, et on l' pout mete tot al fén. == Egzimpe avou les mzeures == Po cmincî, aprestez tot çk' i fåt po fé li rcete : * 2 kg d' canadas ki n' si disfijhèt nén * 4 kertons d' lård melè * 50 gr di saeyén * 3 agnons * 5 decilites di concintré d’ [[tchicorêye]] Adonpwis, atakez a fé tchåfer l' saeyén dins ene payele; pu metoz î rossi l' lård côpé a bokets. Cwand les kertons sont bén rossis, ersaetchîz lzès. Metoz el plaece les agnons a rossi bén bruns. Adon, rimetoz eshonne les canadas, li lård eyet les agnons, vudîz ådzeu di totafwait li concintré d’ tchicorêye, metoz do sé, do poeve , do pilé eyet ene miete di [[mémoscåde]]. Leyîz cure li tot disk' a tant k' les canadas fouxhénxhe cûts dins leu såce. Les canadas divnut esse bén bruns. :''Sourdant <ref>Cécile Van Oorbeeck, [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 42, esté 2007</ref>''. == Sourdant == <References/> 7ov1t0adkeqew9j5tp1jvevhlwy35pp 0 11899 428149 422647 2026-11-01T10:13:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428149 wikitext text/x-wiki '''Boussu-dlé-Mont''' (F. ''Boussu-lez-Mons''), c' est èn [[Viyaedjes_rebanés_di_Walonreye|ancyin ptit ban del Walonreye]] [[Boussu-dlé-Mont|divnou intité]]. <div style="float:right"> __TOC__ </div> * Limeros del posse : ** asteure : '''7300'''. ** davance : '''7360'''. * [[A.L.W.|limero diyalectolodjike]] : '''Mo 39'''. * Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s) : loukîz [[:Wikt:Bossu|e splitchant motî]]. Dimorants : {| |- | '''19inme sieke''' | '''20inme sieke''' |- |valign="top"| * 1801: 1.882. * 1846 : 4.479 |valign="top"| * 1910 : 11.573 * 1961 : 11.473 * 1976 : 11.569 |} == Istwere == === Hôte Moyinådje === El moyinådje, gn aveut deus signeurs a Boussu: on layik et l' ôte, l' abé d' Sint-Guilin. Li signeurreye layike, c' esteut on [[fî]] del conteye di Nameur. Mins ele divna leye-minme ene conteye, d' ene ordonance da Tchårlukin, e 1555. Li signeurreye di Sint-Guilin, k' esteut eto [[:Wikt:redîmåve|redîmåve]] sol pårotche dispu 1079, aveut l' ôte boket, la k' gn aveut l' Bwès d' Boussu. Les deus signeurs manaedjént eshonne l' ospitå d' Anton, askepyî e 1194. === Gueres des 15inme et 16inme sikes === Må metou, tot près del France, li tchestea d' Boussu va sovint esse å mitan do djeu d' beyes. Louwis XIV î dmora tins d' l' esseraedje di Sint-Guilin e 1655. Après, li govierneu des Bas-Payis, Don Juan d' Otriche va mete li tchestea come disfinse di Sint-Guilin. E 1675, les Francès s' endè rindnut co on côp mwaisses, et vont dbrôler les ahesses di disfinse. == Industreyes == === Hoyires === On saetche al hoye dispu l' 13inme sieke e Bwès d' Boussu. E 1746, on-z emantcha la li prumire pompe po poujhî les aiwes foû des fosses. E 19inme sieke, gn è va aveur on deuzinme viyaedje drola, avou deus pototches : sint Tchåle sikepieye e 1878 et sint Djôzef e 1891). Les dierinnès fosses ont seré e 1961. === Pititès industreyes === Bråmint des ovroes e 19inme sieke et disk' al guere di 1940-1945 : botikes di fier, brictreyes, soucreyes, bressene, veulreye, cristalreye. === Botikes di handele === E 19inme sieke, Boussu va divnou ene pitite veye comierçante, bén metowe inte Mont et Valinchinne sol novele voye k' a stî drovowe so France e 1750. == Administråcion == * [[Ancyin Redjime]] : Conteye do Hinnot, prevoté d' Mont * [[Redjime francès]] : dipårtumint di Djmape; divént mwaisse-viyaedje di canton. * [[Redjime holandès]] et [[Beldjike|bedje]]: Province do Hinnot, arondixhmint d' Mont. * Diyoceze di Cambrai, pu d' Tournai (e 1802). {{commons|Category:Boussu}} [[Categoreye:Province do Hinnot]] [[Categoreye:Veyes di Walonreye]] 6qx67gcpgnhwhoud4gkxm80sapmxxft 0 11967 427564 424213 2026-10-31T18:49:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427564 wikitext text/x-wiki {{Lka}} [[Rifondaedje do walon]] {{Wiccionaire}} [[Imådje:Letes do walon.jpeg|thumb|500px|Letes do sistinme Feller (e rodje, noer et bleu) et les cenes do rfondou (noer, bleu et vete); les bleuwès letes sont fonetikes e Feller mins des [[betchfessî scrijha|betchfessîs]] e rfondou.]] [[Imådje:Raxhevea.JPG|thumb|right|Li mot "raxhe-vea", sicrît e [[motî da Haust]] a môde do rfondou]] El '''rifondou walon''' u li '''rfondou walon'''<ref>Pa des côps ratourné «wallon refondu» e francès, mins eto «wallon normalisé», «wallon unifié», «langue wallonne écrite commune» / «wallon écrit commun».</ref><ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé pa [[Lucyin Mahin]]dizo cogne ''rufondu walon'' ({{Sing}} ?, 1992)</ref> (eto: '''walon scrît da tertos'''<ref>Atåvla da [[Dominique Heymans]], 2024.</ref> / '''scrît walon da tertos'''), c' est on sistinme di scrijhaedje unifyî do [[walon]], enondé pa l' [[UCW]] eyet porshuvou et spårdou pa l' [[SNR]] [[Li Rantoele (soce)|Li Rantoele]] dins les [[anêyes 1990]]. Les djins k' î ont bråmint bouté sont lomés les «[[rfondeus]]». C' est l' prumî sistinme unifyî k' a stî vormint eployî pa sacwantès djins, et ki s' diswalpêye todi dpus. Li rfondou walon n' ehåye nén li prononçaedje do walon. Portant, a dater di 2009, sol dimande di l' eplaideu do [[Motî Yoran Embanner walon]], on-z a eto atåvlé on «[[prononçaedje zero-cnoxheu]]». == Lomaedje == Li mot "rfondou walon" (''r'fondu walon'') aparexhe pol prumî côp dins l' rivuwe «''[[Singuliers (gazete)|Singuliers]]''» e [[1993]] dins èn årtike da [[Lucyin Mahin]] dizo l' ortografeye «r'fondu walon»<ref>Lucien Mahin, ''Témoignage, Singuliers'' 2/93 p. 13.</ref>. == Diswalpaedje do coirpusse == Li rfondou walon a stî enondé pa on papî da [[Jean Germain]] dins l' rvuwe "Toudi" ki date di [[1989]]<ref>Jean Germain, 1989, ''Quel avenir pour nos dialectes ? L’exemple du « Rumantsch Grischun » divins : Toudi, culture et société, ed. Centre d’études wallonnes'', Quenast.</ref>. Dins on deuzinme papî, e [[1993]], li minme corwaiteu mostere kimint k' on pôreut prinde åjheymint ene [[pus lådje oyowe]] po ene cwénzinne di mot (loukîz : [[ALW#Mapes ALW et rfondaedje|Mapes ALW et rfondaedje]]). Il propôze eto, al rissaetchete, li [[betchfessî ea]]<ref>Jean Germain, ''Une koïnè wallonne ?'', divins : ''Écritures, langues communes et normes'', [[Djineve]], 1993.</ref>. L' idêye di rmete eshonne les mots des diferins [[accints do walon]] a tcheryî avou l' adjinçnaedje do [[motî]] [[franwal]] "[[Motî Walo +|Walo +]]" (adjinçné pa [[Lorint Hendschel]] po l' [[UCW]], avou toplin des aidances). Li live rexhe e [[1992]] et pout esse riwaitî come li mwaisse astoca des [[betchfessîs scrijhas]] "[[betchfessî å|å]]" et "[[betchfessî ô|ô]]". E [[1993]], li minme Lorint Hendschel eplaide on sillabusse : "[http://rifondou.walon.org/hendschel-3.html ''Quelques propositions sur l'établissement d'une langue wallonne écrite commune'']" ). I diswalpêye pår li sistinme da [[Djan Djermwin]] avou les pus lådjes oyowes, mins boute des ôtès atuzes come li cene des [[rîlêye francès walon|rîlêyes]] et des [[sorwalonde]]s. I rfond eto les [[codjowaedje]]s, e-n on sistinme ki poite co s' no ("[[Trokes da Hendschel]]"). E [[1994]], les mwaissès dnêyes sont diswalpêyes pa les [[rfondeus]], inte di zels, les prumîs "vraiys" [[betchfessîs scrijhas]] (k' i gn a nou sifwait scrijha e sistinme Feller). Dj' ô bén : les [[betchfessî ea|betchfessîs ea]] et [[betchfessî xh|xh]]. Vénrè bénrade après li [[betchfessî én]]. Gn ava eto : li prumire saye di [[motî walon-francès]] e rfondou (dins "[[Å raploût-tot des walons (sillabusse)|Å raploût-tot des walons]] et les prumirès rcwerances sol rifondaedje des [[codjowaedje]]s et des [[stitchete (linwince)|betchetes et cawetes]]. E moes d' måss [[1995]], l' [[UCW]] dimande a [[Lorint Hendschel]] di mete so pî on sincieus raploû, a [[Mårcinele]], po prezinter li rfondou. Les prumîs betchfessîs et sacwants oyons (ey, cw, mw) Après 1996, gn årè pus ki les [[betchfessî oe|betchfessîs oe]], [[betchfessî oi|oi]] eyet [[betchfessî sh|sh]] ki pasront. I n' dimorrè pus k' a spåde li novele ortografeye. Çou ki n' serè possibe ki pal voye del [[Daegntoele]], ca cåzu totes les [[soces pol walon]] vont rbouter l' atuze d' on scrijhaedje ki n' riprezint pus l' accint di leu viyaedje. == Ricnoxhance do rfondou walon == === Emey les waloneus === E moes d' måss [[1995]], å [[raploû d' Mårcinele]], gn a pont yeu d' vwès disconte di l' idêye do rfondou walon. Mins dins les tournêyes d' esplicåcions da Lorint Hendschel dins les diferinnès contrêyes, les scrijheus s' ont docô redivé disconte tot candjmint a leus sistinmes ortografikes, rashious sol [[sistinme Feller]]. Li [[SLLW]] a metou des ahotes a tot çou ki s' rapoirtéve å rfondaedje, copurade après li rlomé papî da [[Jean Lechanteur]] dins li [[Walones (rivuwe)|rvuwe "''Wallonnes''"]] e [[1996]] (''[[Les planificateurs linguistiques au chevet du wallon]]''). Dispu don, et disk' al mitan des anêyes 2020, tos les [[waloneu]]s aloyîs al [[SLLW]] sont clairmint espaitchîs di håbiter les rfondeus. Li [[CLRE]], après aveur diné on [[pris del Kiminålté Walonreye-Brussele|pris]] a on [[roman e walon|roman]] e rfondou ([[So l' Anuti (roman)|So l' Anuti]], 1995), ritourna cazake, et frinne des cwate pates et do muzea disconte do rfondou. Mins cwand il a yeu stî replaecî på [[Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes]], ci novele instance la — wice ki les waloneus n' estént k' leus waire — si mostra bråmint pus acceptante. Do costé des [[soces di scrijheus]], l' opôzucion å rfondou a divnou todi pus foite, ostant après [[Lidje]] k' après [[Nameur]] et [[Tchålerwè]]. Li rfondou n' a parvinou a s' afroyî on passaedje ki do costé del [[Basse Årdene]]. C' est on miråke ki les [[Li Rantoele (soce)|Rantoelîs]] ont sorviké a totes les rascråwes, minme ådvins di leu soce, et ki l' rifondou a stî spårdou pal [[Daegntoele]]. Gn a eto yeu li voye des ratournaedjes éndjolikes k' a assaetchî des bouteus po li rfondaedje. === Ådfoû do monde des waloneus === E 2007, on nd a djåzé ene piceye di côps. * e moes d' setimbe, djusse divant les fiesses del Walonreye, avou l' vudaedje do [[Gaston e rfondou]]. * e moes d' nôvimbe, avou l' atake, sins nou astoca, da [[På Hinri Thomsin]], e francès dins l' [[Bultén walon (gazete)|Bultén walon]]. E 2008, dins l' [[Li libe Beldjike (gazete)|Libe Beldjike]] do 16 di djanvî, èn etnolodjisse, Francis Martens, rimete cråndimint li rfondou a l' [[ABN]]. Mins dire k' i stofe dins ses bråyes.<ref>[[J. Cayron]], emilaedje a Lucyin Mahin, li 20 di djanvî 2008.</ref> E 2009, [[Jean-Marie Klinkenberg]], dins èn årtike di "Télépro", dit k' i trouve les rfondeus coraedjeus. E 2024, èn organe oficir del [[federåcion Walonreye-Brussele]], li [[Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes]], ricnoxhe l' egzistance do rfondou walon tot citant s' no e walon. Si ricmande-t i les manires d' el siervi. == Tåvlea des foninmes et morfinmes do walon et leus ortografeyes e rfondou ey e Feller == === Betchfessîs scrijhas === {| class="wikitable" |- ! Betchfessî ! [[Coûtchant walon|Tchålerwè]] ! [[Walon do Mitan|Nameur]] ! [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Lidje]] ! [[Basse Årdene]] ! Mots tipikes ! Mape [[ALW]] |- | [[Betchfessî ea|ea]] | ia | ia | ê | ê/é | [[Wikt:tchapea|tchapea]], [[Wikt:pourcea|pourcea]] | '''1''', 11 & 78 |- | [[Betchfessî én|én]] | én/é/î<SUP>n</SUP> | in/én | in/ègn | in | [[Wikt:bén|bén]], [[Wikt:tchén|tchén]], [[Wikt:cénk|cénk]] | '''1''', 3, 18 & 19 |- | [[Betchfessî ae|ae]] | a/â | a | è | a | [[Wikt:glaece|glaece]], [[Wikt:saetch|saetch]], [[Wikt:viyaedje|viyaedje]] | '''1''', 47, 88 & 99 |- | [[Betchfessî å|å]] | â/au | au (ô) | å/â | au (ô)/â | [[Wikt:tchår|tchår]], [[Wikt:tchåsse|tchåsse]], [[Wikt:clå|clå]] | '''1''', 12, 15 & 21 |- | [[Betchfessî oi|oi]] | ô/oû | wa | wè | wa/ô<SUP>n</SUP> | [[Wikt:boigne|boigne]], [[Wikt:moirt|moirt]], [[Wikt:moite|moite]], [[Wikt:oizeur|oizeur]] | '''1''', 5, 62, 63 & 67 |- | [[Betchfessî xh|xh]] | ch | ch | h/hy | ch | [[Wikt:kinoxhe|kinoxhe]], [[Wikt:moxhe|moxhe]], [[Wikt:pexhon|pexhon]], [[Wikt:ronxhe|ronxhe]] | '''1''', 22, 64, 76 & 84 |- | [[Betchfessî sch|sch]] | sk | ch | h | ch/sk | [[Wikt:dischinde|dischinde]] | '''1''', 28 |- | [[Betchfessî jh|jh]] | j | j | h/hy | j | [[Wikt:måjhon|måjhon]], [[Wikt:poujhî|poujhî]] | '''1''', 56 & 80 |- | [[Betchfessî sh|sh]] | ch | s/ch | s | s | [[Wikt:eshonne|eshonne]] | '''1''', 34 |- | [[Betchfessî oe|oe]] | wè/oû | wè | eû/û | è/ë/wa/oû | [[Wikt:stoele|stoele]], [[Wikt:froed|froed]], [[Wikt:miroe|miroe]], [[Wikt:poere|poere]], [[Wikt:soe|soe]] | '''1''', 38, 45, 61, 75 & 91 |- | [[Betchfessî oen|oen]] | win | win | on | on | [[Wikt:poenne|poenne]],[[Wikt:voenne|voenne]] | '''1''', 69 & 97 |- | [[Betchfessî ô|ô]] | ô/oû | ô/ô<SUP>n</SUP> | ô/ô<SUP>n</SUP> | ô/ô<SUP>n</SUP>/oû | | |- | [[Betchfessî ai|ai]] | é | ê, é | ê, in | ê, in | [[Wikt:mwaisse|mwaisse]] | '''1''', 57 |- | [[Cåzu-betchfessî#Li lete "é" come cåzu-betchfessî|Cåzu-betchfessî é]] | é/î | é/î | é | î | [[Wikt:ceréjhe|ceréjhe]], [[Wikt:lét|lét]] | '''1''', 8 & 55 |} === Ôtes foninmes === {| class="wikitable" |- ! Oyon ! [[Coûtchant walon|Tchålerwè]] ! [[Walon do Mitan|Nameur]] ! [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Lidje]] ! [[Basse Årdene]] ! Mots tipikes ! Mape [[ALW]] |- | [[Sipotchåve voyale]] | è | i/ë | i/u | u/ë | [[Wikt:dji|dji]], [[Wikt:ri-|ri-]] | '''2''', 12 |- | [[H prumrece]] | - (+ loyaedje des sons) | - (sins loyaedje des sons) | h | h/<small>h</small>/- (sins loyaedje des sons) | [[Wikt:hepe|hepe]] | '''1''' 50 & 51 |- | [[Cawete -eye]] | îye | îye | èye | îye/îe | [[Wikt:veye#Etimolodjeye 1|veye]] | '''1''' 98 |- | [[oyon OU/U]] (rifond'''ou''') | u | u | ou | u | [[Wikt:fistou|fistou]], [[Wikt:pierdou|pierdou]] | '''1''' 41 & 71 |- | [[oyon O/OU/U]] (pierd'''o'''we) | o / ou / a | u | u | u / ou | [[Wikt:pierdowe|pierdowe]], [[Wikt:schome|schome]], [[Wikt:rowe#Walon 2|rowe]] | '''1''' 32, 72 & 86 |- | [[oyon O/OU]] (g'''o'''te) | ou | o | o | o / ou | [[Wikt:crosse|crosse]] | '''1''' 25 |- | [[oyon cw/k]] (cwate) | k | k | cw | k | [[Wikt:cwareme|cwareme]], [[Wikt:scwere|scwere]], [[Wikt:cwate|cwate]], [[Wikt:cwite|cwite]], [[Wikt:cwand|cwand]] | [[PALW]] '''1''' 3 |- | [[Oyon mw/m]] (mwin) | mw | mw | m | mw | [[Wikt:samwinne|samwinne]] | '''1''' 90 |} === Morfinmes === {| class="wikitable" |- ! Morfinme ! [[Coûtchant walon|Tchålerwè]] ! [[Walon do Mitan|Nameur]] ! [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Lidje]] ! [[Basse Årdene]] ! Mots tipikes ! Mape [[ALW]] |- | Infinitif del [[troke da Hendschel|1ire troke]] | -er (/e/ sicrît ''-ér'') | -er/-è | -er | -er/è | [[Wikt:atchter|atchter]] | '''2''' 76 |} == Rifondants walons == {{Lka}} «[[Rifondant walon]]» Sacwantès sayes ont stî fwaites po n' passer ki pate a pates d' on walon coinrece å walon pår rifondou. On-z a lomé ces scrijhaedjes la '''rifondants walons'''. Insi, li roman [[Dji m' lome Meliye (roman)|Dji m' lome Meliye]] a stî scrît e "rfondant carolo". On pôreut eto lomer "rfondant namurwès" li saye da [[Chantal Denis]] d' ehåyî ortograficmint li walon d' après Nameur, çou k' (dins metans [[Kî çk' a touwé JFK ? (roman)|Kî çk' a touwé JFK ?]]). == Hårdêyes divintrinnes == * [[Wikipedia%3APordjet_rifondou|Pordjet "Rifondou walon"]] * [[Uzeu:Pablo/Wallons-nous|Esplikêyes da Pablo Sarachaga après ene emission "Wallons-nous" so li rfondou]] == Hårdêyes difoûtrinnes == {{Lka}} [[Rifondaedje do walon#Hårdêyes difoûtrinnes]] * {{itvwc}} [https://aberteke.walon.org/respondaswatv.php#dokir-rif Avizances da Djôzef Dokir sol rifondou walon] * [http://rifondou.walon.org/ Waibe do rfondou walon] {{Abt}} * {{fr}} [https://www.culture.be/index.php?eID=tx_nawsecuredl&u=0&g=0&hash=e80b515e4ec0971a0b42333522fefd44fc9da14b&file=fileadmin/sites/culture/upload/culture_super_editor/culture_editor/documents/Gouvernance_culturelle/Conseil_LF/CLPL-avis_init8_20241112.pdf Advize do Consey des lingaedjes ricmandant les dominnes d' uzaedjes do rfondou walon] * {{fr}} [http://rifondou.walon.org/ABC.php ABC do rfondou walon] * {{fr}} [https://rifondou.walon.org/lv/vera/Vera_rawete1.pdf Ôte modêye pus novele] * {{fr}} [http://rifondou.walon.org/istwere_do_rfondaedje.html Pådje so l' istwere do rfondaedje] {{Abt}} == Sourdants == {{Commonscat|Rifondou walon|li rfondou}} [[Categoreye:Rifondaedje do walon|*]] [[Categoreye:Lingaedje walon|*]] [[Categoreye:Ortografeye do walon|*]] 481l3024pp1yxub1itsl29okdv7cn28 0 11992 427879 390994 2026-10-31T19:56:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427879 wikitext text/x-wiki [[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Egzimpe des cénk trokes di viebes]] [[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]] Les '''trokes da Hendschel''', c' est on novea assonraedje des [[viebe]]s, po leu [[codjowaedje]], k' a stî atåvlé pa [[Lorint Hendschel]] dins l' prumî pordjet tecnike pol [[rifondaedje do walon]] e 1992. Les viebes sont arindjîs e cénk trokes, sol modele di tchanter (1ire troke), candjî (2inme troke), netyî (3inme troke), fini (4inme troke), mete (cénkinme troke). Li pus clapant trova, c' est l' metaedje eshonne des viebes del [[codjowaedje tcheryî|3inme sôre]], pask' i n' aparexhnut nén dins les [[croejhete (linwince)|croejhetes]] lidjwesses. Gn a nou linwincieus k' aveut måy sondjî a lzès mete eshonne. Portant, c' est on grope foirt aloyî, sins cåzu d' foû-rîle. == Egzimpes di codjowaedje == === [[prumire troke di viebes e walon|1re troke]] === # [[Codjowaedje bouter|bouter]] # avou on radjoutaedje ## [[Codjowaedje tchicter|tchicter]] ## [[Codjowaedje shofler|shofler]] # avou candjmint d' voyale ## [[Codjowaedje alouwer|alouwer]] ## [[Codjowaedje copiner|copiner]] ## [[Codjowaedje djurer|djurer]] # avou candjmint d' cossoune ## [[Codjowaedje viker|viker]] ## [[Codjowaedje passer|passer]] ## [[Codjowaedje baguer|baguer]] # avou fondaedje do R ## [[Codjowaedje wårder|wårder]] # disrîlé ## [[Codjowaedje aler|aler]] === [[deuzinme troke di viebes e walon|2inme troke]] === # [[Codjowaedje waitî|waitî]] ([[Codjowaedje lodjî|lodjî]]) # avou radjoutaedje di voyale ## [[Codjowaedje hertchî|hertchî]] (2 cossounes å coron do bodje) ## Cossoune + yî => troezinme troke # avou candjmint d' voyale ## [[Codjowaedje criyî|criyî]] (li iy do coron do bodje candje cwand il est å dierin pî) # avou candjmint d' cossoune ## [[Codjowaedje tchessî|tchessî]] (les 2 S candjèt divant ene cossoune) ## [[Codjowaedje loukî|loukî]] (aroke do K ki pout divni C) === [[troezinme troke di viebes e walon|3inme troke]] === # [[Codjowaedje tcheryî|tcheryî]] # avou candjmint d' cossoune ## [[Codjowaedje bôgyî|bôgyî]] === [[cwatrinme troke di viebes e walon|4inme troke]] === * [[Codjowaedje prusti|prusti]] === [[cénkinme troke di viebes e walon|5inme troke]] === # avou l' coron -de a l' infinitif ## [[Codjowaedje ratinde|ratinde]] # avou l' coron -te ou -xhe a l' infinitif ## [[Codjowaedje mete|Codjowaedje mete]] # avou l' coron -re a l' infinitif (li pårticipe erirece est court, come li bodje A ou long, avou l' cawete -ou, u dobmint rfondou) ## ås deus bodjes ### sins radaptaedje d' ene longue voyale => [[codjowaedje plaire|plaire]] ### avou radaptaedje d' ene longue voyale => [[codjowaedje cure|cure]] ([[Wikt:Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come cure|Egzimpes e Wiccionaire]]) ## ås troes bodjes ### bodje C avou -y- : [[codjowaedje braire|braire]] ([[Wikt:Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come braire|Egzimpes e Wiccionaire]]) ### bodje C avou -gn- : [[codjowaedje vini|vini]] ### bodje C avou -jh- [[codjowaedje lére|lére]] ## disrîlés (dobes rifondaedje) : [[Wikt:rire|rire]], [[Wikt:tchire|tchire]], [[Wikt:shure|shure]] # avou l' coron -i a l' infinitif ## a on seu bodje [[codjowaedje dimani]] ## ås deus bodjes ### avou E å prezint [[codjowaedje siervi]] ([[Wikt:Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come siervi|Egzimpes e Wiccionaire]]) ### sins E å prezint [[codjowaedje sinti]] # avou l' coron -mpe a l' infinitif => [[codjowaedje rompe]] # avou l' coron [[-eur]] : viebes disrîlés [[codjowaedje voleur]] ([[Wikt:voleur|voleur]], [[Wikt:saveur|saveur]], [[Wikt:poleur|poleur]], [[Wikt:aveur|aveur]], [[Wikt:diveur|diveur]], [[Wikt:oizeur|oizeur]]) == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{fr}} [http://croejhete.walon.org/node64.html Mostraedje des mwaisses viebes po les cénk trokes da Hendschel] (sol grosse croejhete da Hendschel) * [https://web.archive.org/web/20070310233606/http://users.skynet.be/lorint/picr/node11.html#SECTION00361000000000000000 Les cénk trokes] (sol pitite croejhete Hendschel) * {{itvwc}} [http://rifondou.walon.org/sicole/00f.php Videyo d' aprindaedje des cénk trokes] {{Tvwc}} [[Categoreye:Lingaedje walon]] [[Categoreye:Codjowaedjes]] [[Categoreye:rifondaedje do walon]] qtnze4uf6ub03bjdp6lq18o80wg8bx4 0 12005 428028 415772 2026-10-31T20:26:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428028 wikitext text/x-wiki {{po|Codjowaedje|Codjowaedje (discramiaedje)}} [[Imådje:codjowaedjes_stasse.jpg|thumb|Coviete do live so les codjowaedjes da Simon Stasse]] Les '''"Codjowaedjes da Stasse"''', c' est on live di [[codjowaedje]] des [[codjowaedjes do walon|viebes walons]] fwait pa [[Simon Stasse]]. C' est l' deuzinme live di s' [[croejhete]] ki poite come tite «'''Po scrire d' adrame li walon d' Lidje''' (''deuxième partie : conjugaisons'')». I fourit eplaidî e 1999 pal soce [[Li Walone (soce)|Li Walone]]. == Contnou == Les viebes sont dnés avou l' [[accint d' Lidje]] et sacwantès cognes e cotoû, et arindjîs divins 134 tåvleas d' codjowaedjes ki tchaeke prind ene pådje. I gn a 6.350 estudyîs viebes, mins bråmint des intrêyes sont djusse des rdobletes ortografikes (metans pol viebe adjinçner 4 intrêyes sont dnêyes: ''adjincener'', ''adjinsener'', ''adjancener'', ''adjansener'') ou des totes pitites diferinces d' accint (metans, ''distribouwer'', ''distribuwer''); si on rsaetche foû ces dobletes la, i gn a 5.600 viebes diferins. Bråmint di ces tåvleas d' codjowaedje la (123) seront rprins dins l' "rawete codjowaedje" metowe al fén do [[Motî da Stasse]]. == Clasmint des viebes == Li classimint des viebes e 3 groupes est fwait sorlon l' etimolodjeye do latén, ça fwait k' c' est målåjhey, do pont d' vuwe do lingaedje walon, a comprinde l' ôre des tåvleas (å rvier d' ôtes lives di codjowaedje ki zels shuvèt les trokes des viebes walons). Eto, bråmint des tåvleas diferins nel sont ki pa des ptits candjmints d' prononçaedje fonolodjike (dj' ô bén, sins rapoirt avou l' codjowaedje lu-minme, mins purade al fonetike) ou di scrijhaedje (metans, on tåvlea diferin po les viebes -C-ler sicrits avou on [[mouwea e]], et onk po les cis scrîts avou ene crole). Stasse lu-minme, dins l' adrovaedje, note ki l' manke di normålijhaedje ortografike fwait ki l' ovraedje a stî pus målåjhey, et s' rafeye k' on djoû les manires di scrire on minme mot si rdujhaxhe. Vochal li djivêye; etur åtchetes i gn a l' limero del pådje dins l' live (c' est l' sistinme eployî po les rahouker), eyet l' intrêye leye-minme metowe etur cwårêyès åtchetes cwand c' est ene intrêye ki n' egzistêye ki po on candjmint d' ortografeye (dj' ô bén, nén on vraiy modele diferin, et ki n' åreut nén stî la si, come el dimande l' oteur, ''li nombe di façons di scrire on mot sreut rdût ås necessités d' on prononçaedje cowerant''. # '''[[Codjowaedje tchanter|tchanter]]''' (15) (A=B=C=tchant-) (modele normålijhî: [[codjowaedje bouter|bouter]]) # [''rècrèyer''] (recreyer) (16) (A=B=C=''rècrèy-''); li seule diferince avou «tchanter» est ortografike ([[mouwea e]] purade ki crole, eg: ''dji rècrèy'''e'''rè'' vs ''dji tchant'''&#39;'''rè'') # '''[[Codjowaedje goster|goster]]''' (17) (A=gost-, B=C=gostêy-) (modele normålijhî: [[codjowaedje tchicter|tchicter]]) # '''[[Codjowaedje adjincer|adjincer]]''' (18) (A=B=C=adjinç, eyet ç <-> c) (modele normålijhî: [[codjowaedje dsfacer|disfacer]]) # '''''divôrcer''''' ([[Codjowaedje divoircî|divoircî]]) (19) (A=''divôrç-'', B=C=''divôrcêy-'', eyet c <-> ç; dji ''divôrcêye'', nos ''divôrçans'', dji ''divôrcêyerè'', ki dj' ''divôrcêye'', dj' a ''divôrcé''); e rfondou c' est on viebe del deuzinme troke (eyet avou "oi" el plaece di "ô", po shure ene fonolodjeye pus tipicmint walone), mins li dispårtaedje des bodjes est l' minme: (A=divoirç-, B=C=divoircey-; dji divoirceye, nos divoirçans, dji divoirceyrè, ki dj' divoirceye, dj' a divoircî) # [ [[Codjowaedje djåzer|djåzer]] ] (20) (A=B=C=djåz-) (c' est on modele a pårt paski sacwants scrijheus e [[sistinme Feller]] candjèt les "z" a "s" å coron, eg: ''dji djåse'') (modele normålijhî: [[codjowaedje bouter|bouter]]) # '''''ètèrer''''' ([[Codjowaedje eterer|eterer]]) (21) (A=''ètèr-'', B=C=''ètér-''; dj' ''ètére'', nos ''ètèrans'', dj' ''ètér'rè'', ki dj' ''ètére'', dj' a-st ''ètèré''); e rfondou ci candjmint fonetike la n' est nén scrît (il est otomatike sorlon ki l' sillabe soeye cloyowe ou nén): (A=B=C=eter-; dj' etere, nos eterans, dj' eterrè, ki dj' etere, dj' a-st eteré) (modele normålijhî: [[codjowaedje bouter|bouter]]) # '''''considèrer''''' ([[Codjowaedje considerer|considerer]]) (22) (A=''considèr-'', B=C=''considêr-'') minme rimarke ki po «eterer» (modele normålijhî: [[codjowaedje bouter|bouter]]) # '''''acwèrder''''' ([[Codjowaedje acoirder|acoirder]]) (23) (A=''acwèrd-'', B=C=''acwèd''); sicrît e rfondou c' est: (A=acoird-, B=C=acoid-; dj' acoirde, nos acoirdans, dj' acoidrè, ki dj' acoide, dj' a-st acoirdé) (modele normålijhî: [[codjowaedje wårder|wårder]]) # '''''pènètrer''''' ([[Codjowaedje penetrer|penetrer]]) (24) (A=''pènètr-'', B=C=''pènèt-''; dji ''pènète'', nos ''pènètrans'', dji ''pènèt'rè'', ki dj' ''pènète'', dj' a ''pènètré''); e rfondou ces viebes la sont codjowés avou ene moyeye: (A=penetr-, B=C=penetrêy-; dji penetrêye, nos penetrans, ki dj' penetrêye, dj' a penetré) # '''''accèpter''''' ([[Codjowaedje accepter|accepter]]) (25) (A=B=''accèpt-'', C=''accèp-''; dj' ''accèpe'', nos ''accèptans'', dj' ''accèpt'rè'', ki dj' ''accèpe'', dj' a-st ''accèpté''); e rfondou ces viebes la sont codjowés avou ene moyeye (çou k' est ene tchuze possibe dins l' codjowaedje da Stasse eto): (A=accept-, B=C=acceptêy-; dj' acceptêye, nos acceptans, dj' acceptêyrè, ki dj' acceptêye, dj' a-st accepté) # '''[[Codjowaedje pårler|pårler]]''' (26) (A=''pårl-'', B=C=''parol-''; dji ''parole'', nos ''pårlans'', dji ''parol'rè'', ki dj' ''parole'', dj' a ''pårlé''); e rfondou ci viebe la est erîlé avou moyeye: (A=pårl-, B=C=pårlêy-; dji pårlêye, nos pårlans, dji pårlêyrè, ki dj' pårlêye, dj' a pårlé) # '''[[Codjowaedje laver|laver]]''' (27) (A=''lav-'', B=C=''lév-''; dji ''léve'', nos ''lavans'', dji ''lévrè'', ki dj' ''léve'', dj' a ''lavé''); e rfondou ci candjmint d' voyale la a->é ni s' fwait nén (çou k' est ene tchuze possibe eto dins les codjowaedjes da Stasse): (A=B=C=lav-; dji lave, nos lavans, dji lavrè, ki dj' lave, dj' a lavé) # '''[[Codjowaedje bråcler|bråcler]]''' (28) (A=bråcl-, B=C=''bråkèl-'') (come «dobler», metou come modele a pårt pol candjmint c <-> k); sicrît e rfondou ça dene: (A=bråcl-, B=C=bråkel-; dji bråkele, nos bråclans, dji bråkelrè, ki dj' bråkele, dj' a bråclé) # '''''rèspècter''''' ([[Codjowaedje respecter|respecter]]) (29) (A=B=''rèspèct-'', C=''rèspèk-'') (minme modele ki «penetrer», metou a pårt cåze do candjmint c <-> k; e rfondou il est pareymint codjowé avou ene mouyeye: A=respect-, B=C=respectêy-) (modele normålijhî: [[codjowaedje tchicter|tchicter]]) # '''[[Codjowaedje cover|cover]]''' (30) (A=''cov-'', B=C=''keûv-''; dji ''keûve'', nos ''covans'', dji ''keûvrè'', ki dj' ''keûve'', dj' a ''cové'') candjmint d' voyale o->eû eyet candjmint c <-> k; codjowaedje come e rfondou: (A=cov, B=C=keuv-; dji keuve, nos covans, dji keuvrè, ki dj' keuve, dj' a cové) # [''bindeler''] ([[Codjowaedje bindler|bindler]]) (31) (A=''bindel-'', B=C=''bindèl-'') li seule diferince avou «dobler» est ortografike ([[mouwea e]] purade ki rén do tot; si ça sreut scrît ''bindler'' come e rfondou ça n' freut nén on modele a pårt) # '''[[Codjowaedje dobler|dobler]]''' (32) (A=dobl-, B=C=''dobèl-''); sicrît e rfondou ça dene: (A=dobl, B=C=dobel-; dji dobele, nos doblans, dji dobelrè, ki dj' dobele, dj' a doblé) (modele normålijhî: [[codjowaedje shofler|shofler]]) # [''hop'ler''] ([[Codjowaedje hopler|hopler]]) (33) (A=''hop'l-'', B=C=''hopèl-'') minme rimarke ki po «bindler» # '''[[Codjowaedje tingler|tingler]]''' (34) (A=tingl-, B=C=''tinguèl-'') (come «dobler», mins metou a pårt cåze do candjmint g <-> gu) # '''[[Codjowaedje intrer|intrer]]''' (35) (A=intr- B=''intur-'' C= ''inteûr-''; dj' ''inteûre'', nos ''intrans'', dj' ''intur'rè'', ki dj' ''inteûre'', dj' a-st ''intré''); e rfondou li stitcheye volaye est "e": (A=intr-, B=C=inter-; dj' intere, nos intrans, dj' interrè, ki dj' intere, dj' a-st intré) (modele normålijhî: [[codjowaedje mostrer|mostrer]]) # '''[[Codjowaedje durer|durer]]''' (36) (A=''dur-'' B=''dûr-'' C=''deûr-''; dji ''deûre'', nos ''durans'', dji ''dûr'rè'', ki dj' ''deûre'', dj' a ''duré''); parey e rfondou (a pus ki les tchapeas sol "u" ni si scrijhèt nén pa dvant "r" ni so "eu"): (A=B=dur-, C=deur-; dji deure, nos durans, dji durrè, ki dj' deure, dj' a duré) # [''mèz'rer''] ([[Codjowaedje mezurer|mezurer]]) (37) (A=''mèz'r-'', B=''mèzur-'', C=''mèzeûr-''; dji ''mèzeûre'', nos ''mèz'rans'', dji ''mèzur'rè'', ki dj' ''mèzeûre'', dj' a ''mèz'ré'') li seule diferince avou «intrer» est ortografike (si ça sreut scrît ''mèzrer'' ça n' freut nén on modele a pårt); a noter k' e rfondou ci viebe la ni spotche nén l' voyale pa dvant l' "r": (A=B=mezur-, C=mezeur-; dji mezeure, nos mezurans, dji mezurrè, ki dj' mezeure, dj' a mezuré) # '''''pèzer''''' ([[Codjowaedje pezer|pezer]]) (38) (A=''pèz-'' B=C=''peûz-''; dji ''peûse'', nos ''pèzans'', dji ''peûz'rè'', ki dj' ''peûse'', dj' a ''pèzé''); e rfondou ces viebes la shuvèt l' dujhance coûtchantrece, sins candjmint d' voyale: (A=B=C=pez-; dji peze, nos pezans, dji pezrè, ki dj' peze, dj' a pezé) # '''''lèver''''' ([[Codjowaedje lever|lever]]) (39) (A=''lèv-'' B=C=''lîv-''; dji ''lîve'', nos ''lèvans'', dji ''lîvrè'', ki dj' ''lîve'', dj' a ''lèvé''); tot come po «pezer», e rfondou i n' a pont d' candjmint d' voyale: (A=B=C=lev-; dji leve, nos levans, dji levrè, ki dj' leve, dj' a levé) # '''[[Codjowaedje tirer|tirer]]''' (40) (A=''tir-'' B=C=''têr-'' ou ''tér-'' (li scrijhaedje ''tér-'' ou ''têr-'' c' est vormint on spepiaedje d' accint); dji ''têre'' (ou ''tére'', nos ''tirans'', dji ''têr'rè'' (ou ''tér'rè''), ki dj' ''têre'' (ou ''tére''), dj' a ''tiré''); tot come po «pezer» et «lever», e rfondou on shût l' dujhance coûtchantrece, sins candjmint d' voyale: (A=B=C=tir-; dji tire, nos tirans, dji tirrè, ki dj' tire, dj' a tiré) # '''''criyer''''' ([[Codjowaedje criyî|criyî]]) (41) (A=''criy-'' B=C=''crèy-''; dji ''crèye'', nos ''criyans'', dji ''crèyerè'', ki dj' ''crèye'', dj' a ''criyé''); ci candjmint d' voyale la si rtrouve e rfondou (mins l' viebe est metou dins l' 2inme troke): (A=criy-, B=C=crey-; dji creye, nos criyans, dji creyrè, ki dj' creye, dj' a criyî) # '''[[Codjowaedje hiner|hiner]]''' (42) (A=hin- B=hin- C=''hèn-''); candjmint d' voyale å dierin pî, parey e rfondou: (A=B=hin-, C=hen-; dji hene, nos hinans, dji hinrè, ki dj' hene, dj' a hiné) (modele normålijhî: [[codjowaedje copiner|copiner]]) # '''''marier''''' ([[Codjowaedje maryî|maryî]]) (43) (A=''mar(i)y-'' B=C=''marèy-''; dji ''marèye'', nos marians, dji ''marèyerè'', ki dj' ''marèye'', dj' a ''marié''); li bodje A est ''mary-'' (nos marians), mins dvént ''mariy-'' pa dvant on "î" (nos ''mariyîs''); e rfondou les sfwaits viebes sont del 3inme troke: (A=mary, B=C=marey; dji mareye, nos marians, nos maryîz, dji mareyrè, ki dj' mareye, dj' a maryî) # '''[[Codjowaedje cirer|cirer]]''' (44) (A=cir- B=C=''cîr-''; dji ''cîre'', nos ''cirans'', dji ''cîr'rè'', ki dj' ''cîre'', dj' a ''ciré''); parey e rfondou (a pus ki l' tchapea sol "i" n' est nén scrît pa dvant "r"): (A=B=C=cir-; dji cire, nos cirans, dji cirrè, ki dj' cire, dj' a ciré) # '''[[Codjowaedje diner|diner]]''' (45) (A=d(i)n- B=''don-/dô-'' C=''don-'') # '''([[Codjowaedje miner|miner]])''' (46) (A=''min-'' B=''monn'-'' C=''monn-''; dji ''monne'', nos ''minans'', dji ''monn'rè'', ki dj' ''monne'', dj' a ''miné''); come e rfondou (A=min-, B=C=moenn-; dji moenne, nos minans, dji moennrè, ki dj' moenne, dj' a miné) # '''[[Codjowaedje plorer|plorer]]''' (47) (A=plor- B=C=''pleûr-''; dji ''pleûre'', nos plorans, ki dj' ''pleûre'', dj' a ploré) # '''[[Codjowaedje onorer|onorer]]''' (48) (A=onor- B=C=''onôr-''; dj' ''onôre'', nos onorans, ki dj' ''onôre'', dj' a-st onoré) # '''[[Codjowaedje spozer|spozer]]''' (49) (A=spoz- B=''speûz'-'' C=''speûs-''; dji ''speûse'', nos spozans, dji ''speûz'rè'', ki dji ''speûse'', dj' a spozé) # '''[[Codjowaedje trover|trover]]''' (50) (A=trov- B=C=''troûv-''; dji ''troûve'', nos trovans, dji ''troûvrè'', ki dj' ''troûve'', dj' a trové); i gn a les familes di "trover" et "prover"; e rfondou li famile di "trover" ni candje nén d' voyale (dji trouve, dji trouvrè), li cene di "prover" oyi (dji prouve, nos provans) # '''[[Codjowaedje sawourer|sawourer]]''' (51) (A=sawour- B=C=''saweûr-''; dji ''saweûre'', nos sawourans, ki dj' ''saweûre'', dj' a sawouré) # '''[[Codjowaedje salouwer|salouwer]]''' (52) (A=salouw- B=salouw- C=''saluw-''; dji ''saluwe'', dji ''salouw'rè'', nos salouwans, ki dj' ''saluwe'', dj' a salouwé) # '''[[Codjowaedje touwer|touwer]]''' (53) (A=B=touw- C=tow-; ki dj' towe, nos touwans, ki dj' towe, dj' a touwé); parey e rfondou # '''''bourer''''' ([[Codjowaedje bôrer|bôrer]]) (54) (A=bour- B=C=''boûr-''; dji ''boûre'', nos bourans, ki dj' ''boûre'', dj' a bouré) # '''[[Codjowaedje ovrer|ovrer]]''' (55) (A=ovr- B=''oûvur-'' C=''oûveûr-''; dj' ''oûveûre'', nos ovrans, dj' ''oûvur'rè'', ki dj' ''oûveûre'', dj' a-st ovré); e rfondou li stitchêye voyale est "e" (ki pout esse prononcî pus ou moens drovou ou longou, sorlon les pårlers), et i n' a pont d' candjmint d' voyale pol "o": (A=ovr- B=C=over-; dj' overe, nos ovrans, dj' overrè, ki dj' overe, dj' a-st ovré). # '''''rivièrser''''' ([[Codjowaedje rivierser|rivierser]]) (56) (A=''r(i)vièrs-'' B=''r(i)vièss'-'' C=''r(i)viès-''; dji ''rivièsse'', nos ''rvièrsans'', dji ''rivièss'rè'', ki dj' ''rivièsse'', dj' a ''rvièrsé''); a noter li drole d' ortografeye avou "ss" pa dvant l' crole; e rfondou c' est l' minme codjowaedje: (A=r(i)viers-, B=C=r(i)vies-; dji riviesse, nos rviersans, dji riviesrè, ki dj' riviesse, dj' a rviersé). # '''[[Codjowaedje coster|coster]]''' (57) (A=cost- B=''cost'-'' C=''cos-''; dji ''cosse'', nos costans, dji ''cost'rè'', ki dj' ''cosse'', dj' a costé); e rfondou ces viebes la si codjowèt come [[codjowaedje tchicter|tchicter]] (codjowaedje nén metou come possibe d' après Stasse, mins k' on-z ôt tot l' minme pa des côps; c' est eto l' codjowaedje dins les pårlers do cinte et coûtchant): (A=cost- B=C=costêy-; dji costêye, nos costans, dji costêyrè, ki dj' costêye, dj' a costé). # '''[[Codjowaedje risker|risker]]''' (58) (A=risk- B=''risk'-'' C=''ris-''; dji ''risse'', nos riskans, dji ''risk'rè'', ki dj' ''risse'', dj' a riské); e rfondou ces viebes la si codjowèt come [[codjowaedje tchicter|tchicter]] (çou k' est on codjowaedje possibe d' après Stasse): (A=risk- B=C=riskêy-; dji riskêye, nos riscans, dji riskêyrè, ki dj' riskêye, dj' a riské). # '''''strumer''''' (strimer?) (59) (A=B=''strum-'' C=''streûm-''); candjmint d' voyale å dierin pî. # '''''prôcurer''''' ([[Codjowaedje procurer|procurer]]) (60) (A=''prôcur-'' B=''procûr-'' C=''procûr-'' ou ''prokeûr-''; dji ''procûre'' ou ''prokeûre'', nos ''prôcurans'', dji ''procûr'rè'', ki dj' ''procûre'' ou ''prokeûre'', dj' a ''prôcuré''); e rfondou li "o" do bodje ni candje nén, li tchapea ni si screye nén so les "u" pa dvant "r", et i gn a-st on candjmint d' voyale å dierin pî: (A=B=procur-, C=prokeur-; dji prokeure, nos procurans, dji procurrè, ki dj' prokeure, dj' a procuré) # '''''batalier''''' ([[Codjowaedje batayî|batayî]]) (61) (A=''batal(i)y-'' B=C=''bataliêy-''; dji ''bataliêye'', nos ''batalians'', ki dj' ''bataliêye'', dj' a ''batalié''); codjowaedje foirt rishonnant a «''marier''», mins avou l' "r" do bodje ki candje a "l" et li moyeye ki candje di "èy" a "êy", i gn a-st ossu li minme candjmint do bodje A avou on "-iy-" pa dvant "î" (nos ''bataliyîs''); e rfondou les sfwaits viebes sont del 2inme troke, sins nou candjmint d' bodje: (A=B=C=batay-; dji bataye, nos batayans, dji batayrè, ki dj' bataye, dj' a batayî). # '''[[Codjowaedje consacrer|consacrer]]''' (62) (A=consacr- B=consacrêy- C=consacrêy- ou ''consak-''; dji consacrêye ou ''consake'', nos consacrans, dji consacrêyrè, ki dj' consacrêye ou ''consake'', dj' a consacré). # '''[[Codjowaedje magnî|magnî]]''' (64) (A=B=C=magn-), parey k' e rfondou: (dji magne, nos magnans, ki dj' magne, dj' a magnî) # [''nèyî''] ([[Codjowaedje neyî|neyî]]) (65) (A=B=C=''nèy-''); li seule diferince avou «magnî» est ortografike ([[mouwea e]] purade ki crole, eg: ''dji rèy'''e'''rè'' vs ''dji magn'''&#39;'''rè'') # '''''ècorèdjî''''' ([[Codjowaedje ecoraedjî|ecoraedjî]]) (66) (A=''ècorèdj-'' B=C=''ècorèdjèy-'') # '''[[Codjowaedje balancî|balancî]]''' (67) (A=B=C=balanç-, eyet ç <-> c) # '''''bèzècî''''' ([[Codjowaedje bezaecî|bezaecî]]) (68) (A=''bèzèç-'' B=C=''bèzècèy-'') # '''''tchèrdjî''''' ([[Codjowaedje tcherdjî|tcherdjî]]) (69) (A=''tchèrdj-'' B=C=''tchèdj-'') # '''''amwèrcî''''' ([[Codjowaedje amoircî|amoircî]]) (70) (A=''amwèrç-'' B=C=''amwèç-'') # '''[[Codjowaedje payî|payî]]''' (71) (A=pay- B=C=''påy-'') # '''[[Codjowaedje clignî|clignî]]''' (72) (A=B=''clign-'' C=''clègn-'') # '''[[Codjowaedje priyî|priyî]]''' (73) (A=priy- B=C=''prèy-'') # '''[[Codjowaedje loyî|loyî]]''' (74) (A=loy- B=C=''lôy-'') # '''[[Codjowaedje pougnî|pougnî]]''' (75) (A=B=''pougn-'' C=''pogn-'') # '''''farfouyî''''' (76) (A=''farfouy-'' B=C=''farfoy-'') # '''''califiyî''''' (77) (A=''califiy-'' B=C=''califiyèy-'') # '''''adawî''''' (78) (A=''adawy-'' B=C=''adaw-''; dj' a-st adawî) li "y" do bodje A divént -iy- pa dvant "î" di l' erirece simpe, mins '''nén''' po les "î" ki c' est l' marke del troke (les cis k' c' est "é" pol prumire troke): nos ''adawians'', nos ''adawiyîs'' mins dj' ''adawîve'' (nén *''adawiyîve'') # '''''gruzî''''' (79) (A=''gruzy'' B=C=''gruzèy''); minme rimarke ki po «adawî» # '''kirompe''' (81) (A=B=C=k(i)romp-; dj' a ''k'rompou'') # '''[[Codjowaedje dimani|dimani]]''' (82) (A=B=C=d(i)man-; dj' a ''d'manou'') # '''avanci''' (83) (A=B=C=avanç-; dj' a-st avanci) # '''''wèzeûr''''' ([[Codjowaedje oizeur|oizeur]]) (84) (A=B=C=''wèz-''; dj' a ''wèzou'') # '''''intèrompe''''' ([[Codjowaedje interompe|interompe]]) (85) (A=''intèromp-'' B=C=''intèrompêy-''; dj' a-st ''intèrompou'') # '''''horbi''''' ([[Codjowaedje xhorbi|xhorbi]]) (86) (A=''horb-'', B=C=''hoûb-''; dj' a ''horbou'') # '''[[Codjowaedje drovi|drovi]]''' (87) ci viebe as-t on codjowaedje erîlé: (A=drov-, B=C=''droûv-''; dji ''droûve'', nos drovans, ki dj' ''droûve'', dj' a drovou), mins i gn a eto sacwantes disrîlêyes possibes: #* on 2inme codjowaedje disrîlé avou A=drovy såf pa dvant "i" ou "î" (nos ''drovians'', dji ''drovia'', dj' a ''droviou'' mins nos ''drovîs'', vos ''drovîz''); #* li bodje B ki pout esse eto ''droûvèr-'' mins seulmint pol futurrece (dji ''droûv'rè'' ou dji ''droûvèr'rè'' mins todi dji ''droûv'reû''), #* et co ene 3inme cogne pol pårticipe erirece (dj' a ''d(r)oviért''); #* e rfondou c' est pår erîlé sol prumire sôre di codjowaedje (avou, bén seur, li tchapea sol "u" nén scrît pa dvant "v"): (A=drov-, B=C=drouv-; dji drouve, nos drovans, dji drouvrè, ki dj' drouve, dj' a drovou). # '''[[Codjowaedje covri|covri]]''' (88) ci viebe a deus codjowaedjes (li diferince avou «drovi» c' est ki l' 2inme codjowaedje po «covri» est complet, dismetant k' po «drovi» i gn a des trôs): #* onk erîlé: (A=covr-, B=C=''coûv-''; dji ''coûve'', nos covrans, dji ''coûv'rè'', ki dj' ''coûve'', dj' a covrou) #* onk avou ene moyeye ki dvént -iy- pa dvant "î" et on pårticipe avou "-ért": (A=''covy-'', B=''coûvur-'', C=''coûv-''; dji ''coûve'', nos covians, dji ''covia'', nos ''coviyîs'', dji ''coûvur'rè'', ki dj' ''coûve'', dj' a ''coviért''). #* e rfondou li codjowaedje est erîlé sol prumire cogne (come po «drovi»), ça fwait: (A=covr-, B=C=couv-; dji couve, nos covrans, dji couvrè, ki dj' couve, dj' a covrou). # '''[[Codjowaedje ofri|ofri]]''' (89) (A=ofr, B=ofri-, C=of-; dj' ofe, nos ofrans, dj' ofrirè, ki dj' ofe, dj' a-st ofri ou ofrou ou ofiért); «sofri» k' est dins l' minme modele n' a ki "sofri" come pårticipe erirece # '''''intèdovri''''' ([[Codjowaedje eterdrovi|eterdrovi]]) (90) (A=''intèdovi-'' (avou l' "i" magnî pa dvant "î"), B=C=''intèdoûv-''; dj' ''intèdoûve'', nos ''intèdovians'', dj' ''intèdovia'', nos ''intèdovîs'', dj' ''intèdoûv'rè'', ki dj' ''intèdoûve'', dj' a-st ''intèdoviért''); e rfondou «eterdrovi» est erîlé so «drovi» # '''''tchîr''''' ([[Codjowaedje tchire|tchire]]) (91) (A=''tchiy-'' B=''tchèy-'' ou ''tchî-'' C=''tchèy-''; dji ''tchèye'', nos tchiyans, dji ''tchèyrè'' ou ''tchîrè'', ki dj' ''tchèye'', dj' a tchî; e rfondou les deus codjowaedjes sont complets, dj' ô bén pol prezintrece ossu on pout aveur "dji tcheye" ou "dji tchî": (A=tchiy-, B=C=tchey-) ou (A=tchiy-, B=tchî-, C=tchey-) # '''[[Codjowaedje fini|fini]]''' (93) (A=B=C=''finih-'', sins [[mouwea "e"]] pol singulî prezintrece: dji ''finih'', ti ''finih'', i ''finih'', nos ''finihans'', dji ''finih'rè'', ki dj' ''finihe'', dj' a fini); e rfondou i gn a deus codjowaedjes possibes, onk come e lidjwès: (A=B=C=finixh-; dji finixh, ti finixh, i finixh, nos finixhans, i finixhrè, ki dj' finixhe, dj' a fini); ou, çou k' est pus corant: (A=C=finixh-, B=fini-; dji fini, ti finis, i finit, nos finixhans, i finirè, ki dj' finixhe, dj' a fini) # '''''akeûhi''''' (94) (A=''akeûh-'' B=C=''akeûhèy-''; dj' ''akeûhèye'', nos ''akeûhans'', ki dj' ''akeûhèye'', dj' a-st ''akeûhi'') # '''[[Codjowaedje sofri|sofri]]''' (95) (A=''sofrih- ou sofr-'' B=C=''sofrih-''; dji ''sofrih'', nos ''sofrihans'' ou ''sofrans'', ki dj' ''sofrihe'', dj' a sofri ou sofrou); ça pout esse erîlé come «fini», ou adon avou on bodje A sins l' -ixh- ey on pårticipe avou -ou. # '''''bèni''''' ([[Codjowaedje beni|beni]]) (96) (A=B=''bènih-'' C=''bènih-'' ou ''bènis-'' ou ''bènèy-''); li seule diferince avou «fini» c' est å sudjonctif prezintrece singulî wice k' a costé del cogne erîlêye "ki dj' ''bènihe''", i gn a eto ''bènisse'' et ''bènèye''. # '''''aveûr''''' ([[Codjowaedje aveur|aveur]]) (98) disrîlé (dj' a, nos avans, il ont; dj' ava ou ''eûri'', nos avîs, dj' ''aveû'', dj' årè, nos årans, ki dj' åye, ki nos ''åyanse''; dj' a-st avou (ou ''avu'', ''awou'', ''åyou''), tot åyant ou avant) # '''''achîr''''' ([[Codjowaedje ashir|ashir]]) (99) (A=''achiy-'' B=''achî-'' C=''achîs-''; dj' a-st achou) (droldimit scrît ''achîr'' et nén ''assîr'' dins l' tåvlea; avou "''assîr''" li pårticipe candje: ''assiou'') # '''''deûr / diveûr''''' ([[Codjowaedje doere|doere]] / [[Codjowaedje diveur|diveur]]) (100) disrîlé (A=''d(i)v-'', B=''d'v-'' (ou ''deû-''), C=''deûz-''; dji ''deû'', nos ''d'vans'', dji ''d'vrè'' (ou ''deûrè''), ki dj' ''deûse'', dj' a ''d'vou''); e rfondou: (A=d(i)v-, B=d(u)v-, C=doev-; dji doe, nos dvans, dji dvrè, ki dj' doeve , dj' a dvou) # '''''veyî''''' ([[Codjowaedje vey|vey]]) (101) disrîlé (A=''vèy-'', B=''veû-'', C=''veûy-'' (ou ''veûz-''); dji ''veû'', nos ''vèyans'', dji ''veûrè'', ki dj' ''veûye'' (ou ''veûse''), dj' a ''vèyou''); e rfondou: (A=vey- B=voe-, C=voey-; dji voe, nos veyans, dji voerè, ki dj' voeye, dj' a veyou) # '''''saveûr''''' ([[Codjowaedje saveur|saveur]]) (102) disrîlé (dji ''sé'', nos ''savans'', dji ''sårè'', ki dj' ''sése'', dj' a ''savou''); e rfondou: (dji sai, nos savans, dji sårè, ki dj' seuxhe, dj' a savou) # '''''valeûr''''' ([[Codjowaedje valeur|valeur]]) (103) disrîlé (A=''val-'', B=''vå-'', C=''våz-''; dji ''vå'', nos ''valans'', dji ''vårè'', ki dj' ''våse'', dj' a ''valou''); e rfondou: (A=C=val, B=vål; dji vå, nos valans, dji vårè, ki dj' vale, dj' a valou) # '''''voleûr''''' ([[Codjowaedje voleur|voleur]]) (104) disrîlé (dji ''vou'', nos ''volans'', dji ''vôrè'', ki dj' ''vôye'', dj' a ''volou''); e rfondou: dji vou, nos volans, dji vôrè, ki dj' voye, dj' a volou) # '''''èsse''''' ([[Codjowaedje esse|esse]]) (106) disrîlé # '''''mète''''' ([[Codjowaedje mete|mete]]) (107) (A=B=C=''mèt-''); sicrît e rfondou ça dene: (A=B=C=met-; dji mete, nos metans, dji metrè, ki dj' mete, dj' a metou) # '''''crèhe''''' ([[Codjowaedje crexhe|crexhe]]) (108) (A=B=C=''crèh-''); sicrît e rfondou ça dene: (A=B=C=crexh-; dji crexhe, nos crexhans, dj crexhrè, ki dj' crexhe, dj' a crexhou); li seule diferince avou «mete» c' est l' manire di scrire e Feller (dji ''mèt&#39;'' eneviè dji ''crèh''; e rfondou i gn a todi on halcrosse e: djie mete, dji crexhe) # '''''parète''''' (109) (A=B=C=''parèt-'', mins cossoune nén oyåve å singulî prezintrece: dji ''parè'', nos ''parètans'', dji ''parèt'rè'', ki dj' ''parète'', dj' a ''parètou''), li seule diferince avou «mete» c' est l' singulî prezintrece; a noter k' les parints (disparete,...) si codjowèt come «mete»; e rfondou eto il est erîlé. # '''[[Codjowaedje convinke|convinke]]''' (110) (A=B=C=convink-, mins avou on scrijhaedje speciå do son "k": dji ''convink&#39;'', nos ''convincans'', dji ''convinc'rè'', ki dj' ''convinke'', dj' a ''convincou''); e rfondou c' est parey, mins avou on scrijhaedje erîlé do son "k": (A=B=C=convink-, dji convinke, nos convincans, dji convincrè, dji dj' convinke, dj' a convincou) # [ [[Codjowaedje ponde|ponde]] ] (111) (A=B=''pond-'', C=''pons-''; dji ''pon'', ti ''pons'', i ''pont'', nos ''pondans'', dji ''pondrè'', ki dj' ''ponse'', dj' a ''pondou''); li diferince avou «rinde» (111) c' est djusse les 3 djins do singulî prezintrece (sicrîts sins mouwea "d" chal), ene ôte uzance (shuvowe e rfondou) c' est del mete, adon tos les viebes chal si codjowèt come «rinde»; di pus, e rfondou li sudjonctif eploye li minme bodje (parey po «prinde»): (A=B=C=pond-; dji pond, ti ponds, i pond, nos pondans, dji pondrè, ki dj' ponde, dj' a pondou) # '''[[Codjowaedje spåde|spåde]]''' (112) (A=''s(i)pård-'', B=''s(i)påd-'', C=''s(i)påz-''; dji ''spå'', nos ''spårdans'', dji ''spåd'rè'', ki dj' ''sipåse'', dj' a ''spårdou''); e rfondou li coussoune est oyowe po les singulîs prezintrece, et li sudjonctif eploye li bodje B: (A=s(i)pård-, B=C=s(i)påd-; dji spåde, nos spårdans, dji spådrè, ki dj' sipåde, dj' a spårdou) # '''''piède''''' ([[Codjowaedje piede|piede]]) (113) (A=''pièrd-'', B=''pièd'-'', C=''pièd-''; dji ''pièd&#39;'', nos ''pièrdans'', dji ''pièd'rè'', ki dj' ''piède'', dj' a ''pièrdou''); parey e rfondou (mins sins eployaedje di coron-crole): (A=pierd-, B=C=pied-; dji piede, nos pierdans, dji piedrè, ki dj' piede, dj' a pierdou) # '''[[Codjowaedje rinde|rinde]]''' (114) (A=''rind-'', B=''rind-'', C=''rins-''; dji ''rind'', nos ''rindans'', dji ''rindrè'', ki dj' ''rinse'', dj' a ''rindou''); parey e rfondou, såf pol sudjonctif: (A=B=C=rind-; dji rind, nos rindans, dji rindrè, ki dj' rinde, dj' a rindou) # '''''keûse''''' ([[Codjowaedje keuze|keuze]]) (115) (A=''coz-'', B=''keûz-'', C=''keûz-''; dji/ti/i ''keûs&#39;'', nos ''cozans'', dji ''keûz'rè'', ki dj' ''keûse'', dj' a ''cozou''); e rfondou: (A=coz- B=C=keuz-; dji keuze, ti keuzes, i keuze, nos cozans, dji keuzrè, ki dj' keuze, dj' a cozou) # '''''tinre''''' ([[Codjowaedje tini|tini]]) (117) (A=''t(i)n-'', B=''tin-'', C=''tinz-''; dji ''tin'', nos ''t'nans'', dji ''tinrè'', ki dj' ''tinze'', dj' a ''t'nou''); e rfondou si codjowe come «vini»: (A=t(i)n-, B=tén-, C=tegn-; dji tén, nos tnans, dji ténrè, ki dj' tegne, dj' a tnou) # '''''hére''''' ([[Codjowaedje haire|haire]]) (118) (A=''hay-'', B=''hé-'', C=''héz-''; dji ''hé'', nos ''hayans'', dji ''hérè'', ki dj' ''hése'', dj' a ''hayou'' (mins pårticipe prezintrece disrîlé: tot ''hèyant''); e rfondou: (A=haey- B=hai-, C=haiy-; dji hai, nos haeyans, dji hairè, ki dj' haiye, dj' a haeyou, tot haeyant). # '''''creûre''''' ([[Codjowaedje croere|croere]]) (119) (A=''crèy-'', B=''creû-'', C=''creûz-''; dji ''creû'', nos ''crèyans'', dji ''creûrè'', ki dj' ''creûse'', dj' a ''crèyou''); e rfondou c' est (A=crey-, B=croe-, C=croey-; dji croe, nos creyans, dji croerè, ki dj' croeye, dj' a creyou) # '''''scrîre''''' ([[Codjowaedje scrire|scrire]]) (120) (A=''scriy-'', B=''scrî-'' ou ''scrèy-'', C=''scrîz-'' ou ''scrèy-''; dji ''scrî'' ou ''scrèye'', nos ''scriyans'', dji ''scrîrè'' ou ''scrèyerè'', ki dji ''scrîse'' ou ''scrèye'', dj' a ''scrît ou ''scrîs''); e rfondou i n' a k' ene cogne par bodje, li pårticipe est erîlé avou "t" (come les ôtes viebes del sôre -(a)ire), et l' cossoune est "jh": (A=scrijh-, B=scrî-, C=screy-; dji scrî, nos scrijhans, dji scrirè, ki dji screye, dj' a scrît) # '''''boûre''''' ([[Codjowaedje boure|boure]]) (121) (A=''bol-'', B=''boû-'', C=''boûz-''; dji ''boû'', nos ''bolans'', dji ''boûrè'', ki dj' ''boûse'', dj' a ''bolou''); e rfondou li sudjonctif eploye li bodje A (et on n' sicreye nén l' tchapea sol "ou" pa dvant "r"): (A=C=bol-, B=boû-; dji boû, nos bolans, dji bourè, ki dj' bole, dj' a bolou) # '''''divôre''''' (122) (A=''d'vol-'', B=''d'vô-'', C=''d'vôz-''; dji ''d'vô'', nos ''d'volans'', dji ''d'vôrè'', ki dj' ''d'vôse'', dj' a ''d'volou'') # '''[[Codjowaedje ponre|ponre]]''' (123) (A=''poun-'', B=''pon-'', C=''pons-''; dji ''pon'', nos ''pounans'', dji ''pon'rè'', ki dj' ''ponse'', dj' a ''ponou''); e rfondou «ponre» si codjowe come å coûtchant (on seu bodje), mins sorlon l' uzance lidjwesse po les cawetes des singulîs prezintreces (dji pon, ti pons, i pond): (A=B=C=pon-, dji pon, nos ponans, dji ponrè, ki dj' pone, dj' a ponou) # '''''aploûre''''' ([[Codjowaedje aploure|aploure]]) (124) (A=''aplov-'', B=''aploû-'', C=''aploûz-''; dj' ''aploû'', nos ''aplovans'', dj' ''aploûrè'', ki dj' ''aploûse'', dj' a-st ''aploû''); e rfondou li sudjonctif est avou "v" et on pårticipe erirece erîlé avou -ou: (A=aplov-, B=aploû-, C=aplouv-; dj' aploû, nos aplovans, dj' aplourè, ki dj' aplouve, dj' a-st aplovou) # '''''heûre''''' ([[Codjowaedje scheure|scheure]]) (125) (A=''hoy-'', B=''heû-'', C=''heûz-''; dji ''heû'', nos ''hoyans'', dji ''heûrè'', ki dj' ''heûse'', dj' a ''hoyou''); e rfondou li sudjonctif est fwait sol bodje A: (A=C=schoy-, B=scheu-; dji scheu, nos schoyans, dji scheurè, ki dj' schoye, dj' a schoyou) # '''[[Codjowaedje clôre|clôre]]''' (126) (A=''cloy-'', B=''clô-'', C=''clôz-''; dji clô, nos cloyans, dji clôrè, ki dj' ''clôse'', dj' a clôs ou cloyou); e rfondou li sudjonctif est avou "y" C=''clôy-'' (mins scrît sins tchapea): (A=C=cloy-, B=clô; dji clô, nos cloyans, dji clôrè, ki dj' cloye, dj' a clôs ou cloyou) # '''''beûre''''' ([[Codjowaedje boere|boere]]) (127) (A=''buv-'', B=''beû-'', C=''beûz-''; dji ''beû'', nos ''buvans'', dji ''beûrè'', ki dj' ''beûse'', dj' a ''bu''); e rfondou li scrijhaedje est: (A=bev, B=boe, C=boev; dji boe, nos bevans, dji boerè, ki dj' boeve, dj' a bevou) # '''[[Codjowaedje lére|lére]]''' (128) (A=''léh-'', B=''lé-'', C=''léz-''; dji ''lé'', nos ''léhans'', dji ''lérè'', ki dj' ''lése'', dj' a ''léhou'' ou ''lé''); e rfondou ci viebe la a-st on candjmint d' voyale é<->i å dierin pî (nén les ôtes viebes come «cure» ou «dure»): (A=lijh, B=lé/li-, C=léjh-; dji lé, nos lijhans, dji lirè, ki dj' léjhe, dj' a léjou ou lî) # '''''plêre''''' ([[Codjowaedje plaire|plaire]]) (129) (A=''plêh-'', B=''plê-'', C=''plêz-''; dji ''plê'', nos ''plêhans'', dji ''plêrè'', ki dj' ''plêse'', dj' a ''plêt'' ou ''plêhou''); e rfondoou li sudjonctif eploye li bodje A et i n' a k' on seu pårticipe erirece: (A=C=plaijh-, B=plai-; dji plai, nos plaijhans, dji plairè, ki dj' plaijhe, dj' a plait) # '''''dîre''''' ([[Codjowaedje dire|dire]]) (130) (A=''d(i)h-'', B=''dî-'', C=''dèy-''; dji di, nos ''d'hans'', dji ''dîrè'', ki dj' ''dèye'', dj' a dit); parey e rfondou (a pus k' on n' sicreye nén les tchapeas so les "î" pa dvant "r"): (A=d(i)jh-, B=di-, C=dey-; dji di, nos djhans, dji dirè, ki dj' deye, dj' a dit) # '''''sûre''''' ([[Codjowaedje shure|shure]]) (131) (A=''sûv-'', B=''sû-'', C=''sûz-''; dji ''sû'', nos ''sûvans'', dji ''sûrè'', ki dj' ''sûse'', dj' a ''sû ou sûvou''); e rfondou li sudjonctif est avou "v": (A=C=shuv-, B=shû-; dji shû, nos shuvans, dji shurè, ki dj' shuve, dj' a shuvou) # '''''brêre''''' ([[Codjowaedje braire|braire]]) (132) (A=''brèy-'' B=''brê-'' C=''brêz-''; dji ''brê'', nos ''brèyans'', dji ''brêrè'', ki dj' ''brêse'', dj' a ''brêt''); e rfondou li sudjonctif prezintrece est avou "y": (A=brey-, B=brai, C=braiy-; dji brai, nos breyans, dji brairè, ki dj' braiye, dj' a brait) # '''''rîre''''' ([[Codjowaedje rire|rire]]) (133) (A=''riy-'', B=''rî-'', C=''rèy-''; dji ''rèy'', nos ''riyans'', dji ''rîrè'', ki dj' ''rèye'', dj' a ''ri''); e rfondou «rire» a-st on dobe codjowaedje, onk di zels c' est l' minme ki chal (mins avou on longou "î" pol pårticipe erirece): (A=riy, B=rî, C=rey; dji reye, nos riyans, dji rirè, ki dj' reye, dj' a rî); l' ôte codjowaedje, a môde namurwesse eploye "rî" pol singulî prezintrece (dji rî, ti rîs, i rît). # '''''sourîre''''' ([[Codjowaedje sorire|sorire]]) (134) distrîlé (A=''souriy-'', B=''sourî-'', C=''souriyêy-''; dji ''souriyêye'', nos ''souriyans'', dji ''sourîrè'', ki dj' ''souriyêye'', dj' a ''souri''); li diferince avou «rire» c' est li ''èy'' ki candje a ''iyêy'', di pus les 3 djins plurial do suddjonctif prezintrece ont "iy" ki candje a "îy" (ki nos ''sourîyanse''), notez eto li pårticipe erirece avou on court "i"; e rfondou «sorire» si codjowe pår come «rire» # '''[[Codjowaedje aler|aler]]''' (136) disrîlé # '''''chèrvi''''' ([[Codjowaedje siervi|siervi]]) (137) (A=''chèrv-'', B=C=''chèv-''; dji ''chèv'', nos ''chèrvans'', ''dji ''chèvrè'', ki dj' ''chève'', dj' a ''chèrvou''); les 3 djins singulî prezintrèce finixhet avou "v" (dji/ti/i ''chèv''); e rfondou c' est parey, mins li scrijhaedje des 3 djins do singulî est erîlé avou des cawetes -e/-es/-e: (A=''sierv-'', B=C=''siev-''; dji sieve, ti sieves, i sieve, nos siervans, dji sievrè, ki dj' sieve, dj' a siervou) # '''''concouri''''' ([[Codjowaedje concori|concori]]) (138) (A=''concour-'', B=C=''concoûr-''; dji ''concoûr'', nos ''concourans'', dji ''concoûrrè'', ki dj' ''concoûre'', dj' a ''concouru'' (a noter l' pårticipe erirece foû rîle avou on "u")); e rfondou les viebes di cisse sôre la sont-st erîlés come «cori» (A=concor-, B=C=concour-; dji concour, nos concorans,... dj' a concorou) # '''''discouri''''' ([[Codjowaedje discori|discori]]) (139) (A=''discour--'', B=C=''discourêy-''; dji ''discourêye'', nos ''discourans'', dji ''discourêyerè'', ki dj' ''discourêye'', dj' a ''discorou''; mins i s' pout eto codjower come li modele di dvant (tchuze eployeye e rfondou) # '''[[Codjowaedje cori|cori]]''' (140) (A=cor- B=C=''coûr-'', dj' a corou); parey e rfondou (såf k' on n' sicreye nén l' tchapea sol "ou" pa dvant on "r"): (A=cor- B=C=cour-; dji cour, nos corans, ki dj' coure, dj' a corou) # '''''dwèrmi''''' ([[Codjowaedje doirmi|doirmi]]) (141) (A=''dwèrm-'', B=C=''dwèm''); pol singulî prezintrece il eploye on scrijhaedje avou crole (dji ''dwèm&#39;'') purade ki l' pus classike [[mouwea e]] (dji ''dwème''); ôtrumint, c' est parey e rfondou: (A=doirm-, B=C=doim-; dji doime, nos doirmans, ki dj' doime, dj' a doirmou) # '''''ènn'aler''''' ([[Codjowaedje endaler|endaler]]) (142) disrîlé # '''''ènnè raler''''' ([[Codjowaedje enderaler|enderaler]]) (143) disrîlé # '''[[Codjowaedje fé|fé]]''' (144) disrîlé # '''''intèrvini''''' ([[Codjowaedje etervini|etervini]]) (145) (A=''intèrvin-'', B=''intèrvin-/intèrvê-'', C=''intèrvins-''; dj' ''intèrvin'', nos ''intèrvinans'', dj' ''intèrvinrè/intèrvêrè'', ki dj' ''intèrvinse'', dj' a-st ''intèrvinou''); e rfondou li sudjonctif singulî eploye ene cogne avou "y" (k' a divnou "gn"): (A=etervin- B=etervén- C=etervegn-; dj' etervén, nos etervinans, dj' etervénrè, ki dj' etervegne, dj' a-st etervinou) # '''''lèyî''''' ([[Codjowaedje leyî|leyî]]) (146) (A=''lèy-'', B=''lê-'', C=''lêy-/lês-''; dji ''lê'', nos ''lèyans'', ki dj' ''lêye'' ou ''lêsse'', dj' a ''lèyî''); e rfondou i gn a ki l' cogne "y" do sudjonctif, pol restant c' est parey: (A=ley-, B=lai-, C=laiy-; dji lai, nos leyans, ki dj' laiye, dj' a leyî) # '''[[Codjowaedje minti|minti]]''' (147) (A=mint- B=''minti-/mint'-'' C=mint-; dji ''mint&#39;'', nos mintans, dji ''mintirè'' ou ''mint'rè'', ki dj' ''minte'', dj' a minti); ci viebe pout esse eto del 4inme troke (A=B=C=mintixh-; dji mintixh, nos mintixhans, ki dj' mintixhe, dj' a minti) # '''[[Codjowaedje pårti (endaler)|pårti]]''' (148) (A=pårt- B=''påt'-'' C=påt-; dji ''påt&#39;'', nos pårtans, ki dj' påte, dj' a pårti); parey e rfondou (a pus k' on sicreye nén des croles: dji påte, dji påtrè) # '''''qwèri''''' ([[Codjowaedje cweri|cweri]]) (149) (A=''qwèr-'' B=C=''qwîr-''); sicrît e rfondou ("cw", et pont d' tchapea sol "i" pa dvant "r") ça dene: (A=cwer-, B=C=cwir-; dji cwir, nos cwerans, ki dj' cwire, dj' a cwerou) # '''[[Codjowaedje raler|raler]]''' (150) disrîlé # '''''rompi''''' ([[Codjowaedje rompe|rompe]]) (151) (A=romp- B=''romp'-'' C=romp-; dji ''romp&#39;'', nos rompans, ki dj' rompe, dj' a rompou); les diferinces e rfondou c' est k' on sicreye nén des croles (dji rompe, dji romprè) et ki l' infinitif e rfondou est avou "e": rompe (çou k' est ossu ene cogne dinêye pa Stasse). # '''''sèpi''''' ([[Codjowaedje sepi|sepi]]) (152) (A=B=''sèp-'' C=''sèp-/sés-'' et ''sé'' pol singulî prezintrece; dji ''sé'', nos ''sèpans'', dji ''sèprè'', ki dj' ''sèpe'' ou ''sésse'', dj' a ''sèpou'') # '''''sinti''''' (sinte? sinti?) (153) (A=sint- B=''sinti-/sint'-'' C=sint-; dji sin, nos sintas, dji ''sintirè'' ou ''sint'rè'', ki dj' sinte, dj' a sintou) # li codjowaedje interogatif (egzimpe avou aler: va dj'?, vass? va-t i? alans ns? alez vs? vont i?... rén di pårticulî chal, a pårt li pronom scrit ''dje'' ou ''dj' '' pa drî voyale, et ''dju'' pa drî cossoune (''va-dj', aléve dju''); e rfondou l' cogne c' est scrit '''dju''' dins tos les cas, li spotchaedje si polant fé ou nén å cåzaedje). # li codjowaedje passif (egzimpe avou esse inmé: dji so-st inmé,...) # li codjowaedje sins djin (egzimpe avou ploure (k' admete li 3inme djin do plurial po èn eployaedje imådjrece: ''i plovèt'') et faleur): ## '''''ploûre''''' ([[Codjowaedje ploure|ploure]]) (158) (i ploût, i plova, i ploûrè, k' i ''ploûse'', il a ploû); e rfondou l' sudjonctif est "plouve": k' i plouve. ## '''''faleûr''''' ([[Codjowaedje faleur|faleur]]) (159) (i fåt, i fala, i fårè, k' i fåye, il a falou); parey e rfondou == Sitatistikes des viebes == li nombe di viebes dins l' djivêye alfabetike do live est pus grand, la k' i gn a bråmint des dobletes ortografikes (metans, "plaker" et "plaquer"), les statistikes chal sont fwaites sol nombe di viebes vormint diferins. Eto, les carculaedjes sont fwaits, po les viebes avou pus d' ene sôre di codjowaedje, sol mwaisse codjowaedje (li ci e cråssès letes dins l' live). nombe totå: 5654 * modele 15: 1458 viebes (25,79%); emey zels, 384 ki s' codjowèt eto come mod. 17 * modele 16: 8 viebes * modele 17: 1513 viebes (26,76%) * modele 18: 30 viebes (0,53%); emey zels 11 ki s' codjowèt eto come mod. 17 * modele 19: 1 viebe (divôrcer) * modele 20: 118 viebes (2,09%); emey zels 30 ki s' codjowèt eto come mod. 17 * modele 21: 23 viebes * modele 22: 11 viebes * modele 23: 34 viebes (0,60%) * modele 24: 2 viebes (penetrer, rescontrer (ci-la ossu mod. 35) * modele 25: 2 viebes (ecsepter, accepter; tos les deus ossu come mod. 17) * modele 26: 3 viebes (pårler, forpårler, ripårler) * modele 27: 2 viebes (laver, rilaver; eto come 15) * modele 28: 6 viebes; tertos ossu come mod. 17 * modele 29: 2 viebes (respecter (ossu come 17) et dizespecter) * modele 30: 2 viebes (cover, ricover) * modele 31: 59 viebes (1,04%); emey zels 50 ki s' codjowèt eto come mod. 17 * modele 32: 40 viebes (0,71%); emey zels 18 ki s' codjowèt eto come mod. 17 * modele 33: 26 viebes; 19 di zels si codjowèt eto come mod. 17 * modele 34: 17 viebes (tos ossu come mod. 17) * modele 35: 6 viebes (mostrer, intrer, livrer et familes; livrer eto come 17) * modele 36: 24 viebes * modele 37: 4 viebes (mezurer, rimezurer, dizaveugler) * modele 38: 3 viebes (pezer, ripezer, forpezer) * modele 39: 7 viebes (grever, crever et famile di lever; grever eto come 15) * modele 40: 5 viebes (famile di tirer, tos eto come 42, ou come 44 (såf "tirer")) * modele 41: 3 viebes (criyer, dècriyer, discriyer) * modele 42: 64 viebes (1,13%) * modele 43: 4 viebes (famile di marier + surfile (ci-la eto come 15) * modele 44: 6 viebes (priver, admirer, cirer, inspirer, respirer, sospirer) * modele 45: 4 viebes (diner, acdiner, fordiner, ridner) * modele 46: 9 viebes (famile di miner) * modele 47: 6 viebes * modele 48: 2 viebes (dizonorer, onorer (cila eto come 17) * modele 49: 2 viebes (spozer, rispozer) * modele 50: 10 viebes * modele 51: 2 viebes (sawourer, dizawourer) * modele 52: 4 viebes (destitouwer, distribouwer, institouwer, restitouwer, salouwer, aflouwer) * modele 53: 61 viebes (1,08%) * modele 54: 4 viebes (gourer, bourer, dibourer, ribourer; tos si codjowèt eto come mod. 17) * modele 55: 2 viebes (ovrer, rovrer) * modele 56: 4 viebes (vierser, trivierser, rivierser, disvierser) * modele 57: 16 viebes; emey zels 11 ki s' codjowèt eto come mod. 17 * modele 58: 1 viebe (risker; eto come 17) * modele 59: 5 viebes (djuner, didjuner, strumer, ristrumer, lumer) * modele 60: 1 viebe (prôcurer) * modele 61: 48 viebes (0,85%) * modele 62: 3 viebes (consacrer, massacrer, sacrer) * modele 63: 1 viebe (merveyî) * modele 64: 494 viebes (8,74%); emey zels 73 viebes si codjowèt eto come mod. 66 * modele 65: 77 viebes (1,36%) * modele 66: 167 viebes (2,95%) * modele 67: 47 viebes (0,83%) * modele 68: 8 viebes * modele 69: 34 viebes (0,60%) * modele 70: 5 viebes * modele 71: 6 viebes * modele 72: 9 viebes * modele 73: 39 viebes (0,69%) * modele 74: 49 viebes (0,87%) * modele 75: 16 viebes * modele 76: 21 viebes * modele 77: 35 viebes (0,62%) * modele 78+79: 7 viebes * modele 79: 43 viebes (0,76%) * modele 81: 7 viebes * modele 82: 6 viebes * modele 83: 1 viebe (divanci) * modele 84: 2 viebes (oizeur, mwezeur) * modele 86: 2 viebes (xhorbi, rixhorbi) * modele 87: 3 viebes (drovi, int'drovi, ridrovi) * modele 88: 6 viebes (famile di covir + dovri) * modele 89: 2 viebes (ofri, sofri) * modele 91: 2 viebes (tchire, ritchire) * modele 93: 489 viebes (8,65%) * modele 94: 1 viebe (akeuhi, et seulmint come variante) * modele 95: 1 viebe (sofri) * modele 96: 1 viebe (beni) * modele 98: 2 viebes (aveur, raveur) * modele 99: 2 viebes (ashir, rashir) * modele 100: 4 viebes (diveur, ridveur; doere, ridoere) * modele 101: 7 viebes (famile di vey) * modele 102: 2 viebes (saveur, rissaveur) * modele 103: 3 viebes (valeur, rivaleur, prévaleur) * modele 104: 4 viebes (voleur, rivleur, poleur, ripoleur) * modele 106: 2 viebes (esse, resse) * modele 107: 33 viebes (0,58%) * modele 108: 15 viebes * modele 109: 2 viebes (foute, parete) * modele 110: 2 viebes (vinke, convinke) * modele 111: 21 viebes * modele 112: 3 viebes (spåde, rispåde, dispåde) * modele 113: 12 viebes * modele 114: 52 viebes (0,92%) * modele 115: 4 viebes (keuze, diskeuze, rakeuze, rikeuze) * modele 117: 6 viebes (famile di "tinre" (=tini)) * modele 118: 1 viebes (hére) * modele 119: 5 viebes (croere, acroere, ricroere; keure, meskeure) * modele 120: 6 viebes (famile di scrire) * modele 121: 12 viebes * modele 122: 1 viebe (disvôre) * modele 123: 2 viebes (ponre, riponre) * modele 124: 2 viebes (aploure, raploure) * modele 125: 4 viebes (famile di scheure) * modele 126: 7 viebes (familes di clôre et ôre) * modele 127: 3 viebes (boere, riboere, forboere) * modele 128: 29 viebes (0,51%) * modele 129: 4 viebes (taire, plaire, displaire, complaire) * modele 130: 6 viebes (familes dire et lire) * modele 131: 9 viebes * modele 132: 7 viebes * modele 133: 1 viebe (rire) * modele 134: 1 viebe (sorire) * modele 136: 2 viebes (aler, foraler) * modele 137: 3 viebes (siervi, dissiervi, rissiervi) * modele 138: 2 viebes (discouri, secouri) * modele 139: 2 viebes (sôrti, rissôrti) * modele 140: 8 viebes (famile cori + mori) * modele 141: 5 viebes (famile doirmi) * modele 142: 1 viebe (endaler) * modele 143: 1 viebe (enderaler) * modele 144: 6 viebes (famile di fé) * modele 145: 29 viebes (0,51%) * modele 146: 3 viebes (leyî, rileyî, disleyî) * modele 149: 5 viebes (famile di cweri + feri) * modele 150: 1 viebe (raler) * modele 151: 2 viebes (rompi, kirompi) * modele 152: 2 viebes (sepi, rissepi) * modele 153: 6 viebes (famile sinti) * modele 158: 2 viebes (ploure, riploure) * modele 159: 2 viebes (faleur, rifaleur) == Sacwants pont nén aloyîs == Les [[viebes del troezinme troke]], sont des côps revoyîs eviè l' «[[codjowaedje ecoraedjî]]» (l° 45) (come «[[Wikt:schôpyî|schôpyî]]», dabôrd k' i dvrént esse tertos rdjiblés sol [[Codjowaedje gruzî]] (l° 55), cwand l' parintaedje mosteye on ristitchî "i" (cial : "''hôpièdje''", "[[Wikt:schôpiaedje|schôpiaedje]]"). == Hårdêye difoûtrinne == [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=734 Idêye d' on corwaiteu des codjowaedjes] [[Categoreye:Codjowaedjes|Stasse]] [[Categoreye:Lives sol walon]] 5q8h3rv4xuamzyh2yq7xz1v3za5wc7x 0 12037 427748 403276 2026-10-31T19:19:23Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427748 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Johann Sebastian Bach.jpg|thumb|right|250px|Johan-Sebastian Bach]] Dins èn assez lådje sinse, on pout lomer '''muzike''' tote pratike [[culturele]], [[årtistike]] ou nén, ki consistêye e-n ene combinåjhon di [[son (fizike)|sons]] et d' [[silince]]s, et çoula, minme po les muzikes k' on lome ''[[aleyatweres]]''. Li creyåcion muzicåle prind idêye adon d' on « materiå sonôre » polant mete eshonne des dnêyes k' on pout ôre, po construre ci « materiå muzicå » la, riprezintåcion prôpe å [[compôzeu]] ki propôze si vuzion [[estetike]] di ci combinåjhon la do [[son (fizike)|materiå sonôre (usteye di son)]]. == Discrijhaedje == * Li [[tins]] goviene li muzike : dispoy li [[micro-tins]], k' est l' schåle del vibråcion do son (li [[son (fizike)|son]] c' est l' air k' est metou a vibrer), djusk' al [[fôme muzicåle]], si construjhaedje dins li [[macro-tins]]. Dins ci bastixhaedje timporel la, li muzike si pout disployî sorlon troes diminsions fondamintåles. ** Li ''[[tipetape]]'', ki rileve del durêye des sons et di leus liveas d' intensité (li ''[[dinamike]]''). ** Li ''[[melodeye]]'', k' est l' impression dnêye pal succession di sons di hôteurs diferinnes. ** Li ''[[polifoneye]]'' ou ''[[årmoneye]]'' (ces deus mots, pris dins leu sins li pus lådje), ki considere li superpîzucion d' sons en ene simultaneyisté volontaire. * Sorlon li [[sôre di muzike]] k' on rwaite, l' ene ou l' ôte di ces troes diminsions pôrè predominer. Pa egzimpe, li [[tipetape]] a djenerålmint li prumiristé dins sacwantès muzikes afrikinnes tradicioneles (el Noere Afrike notamint); li [[melodeye]], dins l' pupårt des muzikes di culteure oryintåle; et l' [[årmoneye]], dins l' muzike savante occidintåle, ou vnant d' ene idêye occidintåle. * Ene ôte categoreye do son a-st aparexhou dins l' muzike savante a pårti do [[16inme sieke]], cile do [[timbe]]. Ele permete ene polifoneye ki maxhe sacwants instrumints (li mot ''årmoneye'' est d' èn ôte costé eco eployî dins ç' sins la cwand on cåze di « l' årmoneye municipåle »), ou ene [[monodeye]] sipeciålmint destinêye a onk di zels. == Sôres di muzike == Ene [[sôre di muzike]] discrît des pratikes muzicåles metowes avou on minme [[contecse culturel]], sorlon troes diminsions, [[istwere|istorike]], [[djeyografeye|djeyografike]] et [[sociåle]]. E consecwince, cwand on cåze del muzike di té groupe sociå, di té payis del Daegn, et di téle epoke, on definit ene sôre di muzike a pårt. C' est insi k' on pout distinguer, inte des ôtes : les ''muzikes tradicioneles'', les ''muzikes savantes'', les ''muzikes esperimintåles'' et les ''muzikes metowes en avant pal culteure populaire mediatike'', ces dierinnes polèt provni di diferinnès raecenes, savantes ou nén (dins ç' dierin cas, ele fijhèt l' objet d' on rapropriaedje pa les pratikes di nosse societé). :Les årtikes pus « tecnikes », si trovèt dins l' seccion [[#Notåcion, teyoreye et sistinme|Notåcion, teyoreye et sistinme]]. * [[Muzike arabe]] - [[Muzike chinwesse]] - [[Muzike concrete]] - [[Muzike dol Grece antike]] - [[Muzike electro-acoustike]] - [[Muzike indyinne]] - [[Muzike djaponesse]] - [[Muzike occidintåle]] - [[Muzike classike|Muzike occidintåle classike]] - [[Muzike sériele]] == Noveas djinres == On [[djinre muzicå]] mete eshonne des pratikes muzicåles di minme nateure, ça vout dire, pårtant, inte ôtes tchôses, ene minme destinåcion et sacwants nombes di caracteristikes tecnikes ou stîlistikes. Li [[vwès]] estant èn [[instrumint d' muzike]] tot a fwait pårticulî (ki s' trouve dins l' coir di l' egzecutant et lait mete do scrijhaedje avou l’ muzike), li [[muzike vocåle]] et li [[muzike instrumintåle]] vont fé aparete des djinres muzicås bén diferins. Del minme façon, li [[muzike sacrêye]] (ou muzike rilidjeuse) rigroprè sacwants djinres muzicås, dismetant ki s’ contraire (li [[muzike profane]]) è rgroprè des ôtes. Bén etindou, d' ene pårt, ene minme [[sôre di muzike]] pout candjî brâmint dins totes sôres di djinres muzicås (li muzike [[Romantisse|romantike]] a espweté diferins djinres muzicås, come l' [[operå]], li [[sinfoneye]], li [[balet]], li [[concerto]], etc.); d' èn ôte costé, on minme djinre muzicå pout apårtini a sacwantès sôres di muzike (li [[tchanson]] est on djinre ki s' ritrouve ossi bin dins l’ muzike del [[Rinexhance]], ki dins l’ [[muzike populaire]] do [[20inme sieke]]). == Djinres del muzike occidintåle classike == * [[Muzike instrumintåle (classike)|Muzike instrumintåle]] - [[Muzike lirike (classike)|Muzike lirike]] - [[Muzike rilidjeuse (classike)|Muzike rilidjeuse]] == Djinres del muzike occidintåle populaire == * [[Blouze]] - [[Tchanson]] - [[Country]] - [[Flamenco]] - [[Funk]] - [[Hard rock]] - [[Heavy metal]] - [[House]] - [[Djazz]] - [[Klezmer]] - [[Ragga]] - [[Rap]] - [[Reggae]] - [[Rock]] - [[Salsa]] - [[Samba (muzike)|Samba]] - [[Soul]] - [[Tecno]] - [[Muzike improvizêye]] == Notåcion, teyoreye et sistinme == On '''sistinme muzicå''' est èn eshonna d' rîles et d' uzaedjes loyîs a ene [[sôre di muzike]] dinêye (on dit pa des côps di ''teyoreye muzicåle''). Sacwants djinres muzicås ont di pus on ''sistinme di notåcion'' (li muzike occidintåle, avou si solfedje, end est èn egzimpe bén cnoxhou). Dins ç’ cas la, c' est målåjhey di pårti l' sistinme muzicå do sistinme di notåcion k’ est metou avou. == Muzike tonåle occidintåle == * [[Solfedje]] (comon sto do sistinme di notåcion) - [[Motî teyorike et tecnike del muzike occidintåle|Motî teyorike et tecnike]] - [[Contrupwint]] - [[Diyapazon]] - [[Games et timperamints]] - [[Årmoneye tonåle]] - [[Djivêye des games]] - [[Modalité]] - [[Tonalité]] - [[Fôme muzicåle]] == Muzike atonåle occidintåle == * [[Muzike contimporinne]] [[Muzike sériyele]] - [[Muzike concrete]] - [[Muzike aleyatwere]] - [[Muzike algoritmike]] == Teyoreyes muzicåles d' ôtes culteures == * [[Râga]] - [[Svara]] - == Ouve di muzike == Ene [[ouve di muzike]] est l' pordjet a pårt d' èn ovraedje muzicå, k' on tite est abitouwelmint metou avou. A pårti del Rinexhance et djusk' å cmince do [[20inme sieke]], si seu sopoirt a stî li [[pårticion d' muzike]]. Ci brocaedje do scrijhaedje a stî l' pire d’ angue del construjhaedje del [[polifoneye]] et di l' [[årmoneye]] dins l’ muzike savante. Dispoy li djeneralijhaedje des moyéns tecnikes d' eredjistrumint do son, li sopoirt di l' ouve pout esse ossu, li [[binde magnetike]] ou ene simpe caligrafeye del riprezintåcion do djesse muzicå prôpe a transcrire l' ouve do compôzeu. L' [[infôrmatike|infôrmatike muzicåle]] a eco fwait avancî ci nocion d' ouve la, pusk' asteure on simpe programe pout skepyî «otomaticmint» ene ouve di muzike, ou [[sinteze sonore]] avec ki l' interprete est cinsé reyadji. Li pårticion dimeure ene ouve å no do ou des [[muzicyin]]s ki l' ont compôzé ou eredjistré, sorlon l’ cas. Sacwantès ouves dimorèt mågré ça anonimes. D' ôtès ouves sont colectives * So Wikipedia, les ouves muzicåles sont classêyes a pårti del [[sôre di muzike]] ou do [[djinre di muzike]] k' ele si ratatchèt. Kékes egzimpes d' ouves muzicåles : Li Messe di Tournai, tote l’ ouve polifonike di [[Roland di Lassus]] (Li pus grand muzicyin uropeyin d’ amon nozôtes, les [[Concerto Brandbordjoes]] di [[Johann Sebastian Bach|Bach]], les [[sinfoneyes]] di [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]], les [[Cwate såjhons]] di Vivaldi, li [[Messeye]] di [[Haendel]], l' albom ''Sgt Pepper's Lonely Hearts Club Band'' des [[The Beatles|Beatles]], li [[comedeye]] muzicåle [[Starmania]], etc. == Biyografeyes == E matire di vicante muzike, on pout endaler di l' opôzucion inte li ''muzicyin egzecutant'' (tchanteu ou instrumintisse), et l' ''ci ki schoûte li muzike'', ki s’ rôle est bén seur pus disfacé. Portant, cwand tchaeconk est ambedeus djouweu et schoûteu (pa egzimpe, les mimbes d' ene cominålté rlidjeuse ki tchantèt des cantikes) cisse distincsion la dvént sins efet. Ene deuzinme opôzucion si vént mete avou l’ cile di dvant et concernêye les seus muzicyins : i s' adjit del distincsion inte, d' ene pårt, li ''compôzeu'', ki « tuze » et « scrît » li muzike (po les djinres muzicås åyant on sistinme di notåcion), et d' ôte pårt, ''li djouweu'', ki djouwe cite-cile (avou sorlon les cas, ene pus ou moens grande pårt d' edvincion vinant di ès minme et d' improvizåcion). Des muzicyins foirts kinoxhous k' i gn a, [[Interprete (muzike)|interpretes]] (mierdjins ou groupes) ou [[compôzeu]]s, ont leyî dins l' istwere des traces djustifiant on studiaedje biyografike a pårt do corant muzicå k' il end estént pårteye. == Organolodjeye == L' [[organolodjeye]] est l' edvintåre et l' situde des diferins [[instrumints d' muzike]], sorlon les cominåltés cultureles et les epokes. * [[Instrumint a coides]] - [[instrumint a vint]] - [[instrumint d' percussion]] - [[orkesse]] - [[Vwès (instrumint)|vwès]] - Ôtes (instrumints electro-acoustikes, sintetijheus, inclassåbes...) == Industreye des plakes et ôtes cayets == * [[Djivêye des madjors des plakes]] - [[Label indepindant]] - * Soces professioneles et d' oteurs : [[SABAM]] - [[SACEM]] - [[SNEP]] - [[RIAA]]. * [[Muzike libe]] : copyleft, ene alternative. == Di totes sôres == * [[Motî teyorike et tecnike del muzike occidintåle]] - [[Muzicolodjeye]] - [[Muzike et infôrmatike]] - [[Racionalijhaedje et matematijhaedje del muzike]] - [[Tecnolodjeyes des muzikes rindowes pus foites et pus moenne-brut]] - [[Categoreye:Muzike|*]] 2adnvmnbyjwbzub65rpebk9ccatwgzw 0 12113 428270 414238 2026-11-01T10:35:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428270 wikitext text/x-wiki [[Imådje:H-Darrieus-Rotor.jpg|thumb|turbine di Darrieus en H]] On '''hape-vint'''<ref>[[Noûmot do walon|Noûmot]] ritnou après l' [https://web.archive.org/web/20240610080718/http://www.languesregionales.cfwb.be/index.php?eID=tx_nawsecuredl&u=0&g=0&hash=da6d905869ec3663043891b9082001daab926f6b&file=fileadmin/sites/lre/upload/lre_super_editor/lre_editor/Documents/pdf/FALW_2024/Classement_noumots_2024.pdf "Bate di Noûmots" (2024)] metowe so pî på [[Consey des Lingaedjes do Payis]].</ref>, ou ene '''olyinne'''<ref>[[Noûmot do walon|Noûmot]] etindou pa Mady Dorchymont a [[Bive]] e 2009 dizo l' [[disfondowe]] ''olyène'' ey eplaidî dins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 52, ivier 2009-2010.</ref> (u, dit ene miete po rire, '''tournikete å corant'''), c' est on hôt montant avou des pales ki tournèt a l' air et produre di l' [[electrike]]. Les hape-vint ni sont k' on diswalpaedje des [[moléns a vint]] et des [[tourniketes a l' aiwe]]. Ene astalåcion di sacwants hape-vint metous onk dilé l' ôte si lome on [[zonigne d' olyinnes]]. On hape-vint ni pout esse metou e-n alaedje ki la k' gn a del [[vint|grande air]] tote l' anêye, come sol boird del mer, so des grandès platès stårêyes u so les cresses. == Fonccionmint d' on hape-vint == [[Imådje:Drone video of wind turbine near Kunda in Estonia.webm|vignette|Videyo olyinne]] Gn a sacwants sôres di hape-vint, a moyoû astampé, u a moyoû coûtchî. Les pus vîs modeles avént des boesses ås vitesses; c' esteut po fé tourner leu dinamo todi al minme vitesse. Adon, li rowe diveut tourner tot on toû po fé do corant. Asteure, gn a des djeneratrices tot åtoû del rowe ås aiyetes; ça fwait k' ça prodût do corant a tchaeke pitit mouvmint. On hape-vint, asteure, c' est on nouzome astalaedje. Les trôs dins tere fijhèt 17 metes di lådje; li tour est 100 metes hôtes; les pales ont 45 metes. == Pîces d' on hape-vint == [[File:Olyinne Bive naçale.jpeg|thumb|li naeçale eyet l' nez]] [[File:Turbine Blade Convoy Passing through Edenfield.jpg|thumb|Convoye po-z aminer les pîces]] === Djivêye des pîces === On hape-vint del sôre "Vestas" come a [[Bive]] est fwait di : * on montant u pî u mastea, 100 metes hôt, fwait di cwate nouzomes buzes : po-z î rashir : * li [[naeçale (discramiaedje)|naeçale]], avou tot l' mecanisse a fé l' corant : k' on lyi agritche, sol divant * li nez : po-z î stitchî : * les pales. === Discrijhaedje del naeçale === Li naeçale peze 35 tones. Elle est 10 metes longue – sins l' nez ki poite les pales –, 3 metes lådje et 4 metes hôte. C' est pus grosse k' on [[contneu d' camion]] ki, lu, fwait 10-12 metes long, 2,50 m. lådje et 2 metes hôt. C' est dins l' naeçale k' on trouve li rotor ki les pales fijhèt tourner, li boesse di vitesses – ki monte li nombe di toûs po k' li djeneratrice soeye a minme di produre do corant–, li materiel di rafroedixhmint, l' apareyaedje electronike di comande et, dins l' nez, lu mecanisse ki doet apwairyî l' angue d' atake des pales al vitesse et al foice do vint. == Astalaedje d' on hape-vint == === Apoirtaedje pa camion === Po les pales, les camions divèt aveur deus rmorkes indepindantes, po poleur tourner dins les [[catoû]]s. === Soûmint === [[File:Olyinnnes Bive fiers soûmint.jpg|thumb|Fiermints]] [[File:Olyinnnes Bive beton soûmint.jpg|thumb|Betonaedje]] Po cmincî, i fåt terassî ene boune dijhinne d' åres. Li grosse mitan serè epirêye po-z î mete les pîces di l' olyinne. I fåt eto del plaece po les [[growe mecanike|growes]], avou leu plantchî d' poutreles, po les mete bén d' livea et d' assene. L' ôte boket do terén, å mitan, va siervi a fé les fondåcions, on trô 20 metes lådje et 3-4 metes fond, po-z ariver so l' rotche. Des ferayeus aminèt des camionêyes di fiermints (fiers a beton). Po cmincî, i fåt fé ene fene simele du beton, po-z araezer l' fond des trôs. On côp l' beton setchi, on markêye al coleur li rond do ferayaedje ey ataker a-z arindjî et loyî les fiermints. Po-z è fé, al fén, on rond assimblaedje, bén 3 metes hôt, pu aler e rastroetixhant disk' å mitan, co 2 ptits metes pus hôt. Dins l' mitan do dzeu do fiermintaedje, on-z adjincî, bén sgur, on ceke di fonte 10 cintimetes sipès et 6 metes lådje, metou insi 3-4 metes hôt. Ci ceke la va esse riloyî å beton et c' est sor lu ki l' montant di l' olyinne si va vni aloyî. On côp l' ferayaedje e s' plaece, on stampe des takes talintoû. Ces takes la sont rceclêyes avou 3 cåbes et on racagnak po les tinde bén foirt. Dins ene sifwaite assene, gn a bén 70 tones di fier. Adon, on cole li beton, ene bezogne ki s' doet fé d' on plin côp, po tote li masse di beton prinde d' on côp, çou ki waerantixhrè li sgurté do pî.<ref>[[Louis Baijot]], Les olyinnes di Bive, {{Rantoele}} l° 56 (ivier 2010-2011)</ref> === Montaedje === ==== Pî ==== Avou ene prumire [[growe mecanike|growes]], on va stamper onk dizeu l' ôte les deus prumîs bokets do montant, çou ki fwait ddja 50 metes hôt. C' est la k' i gn a on rodje anea, po k' on voeye li pî did lon. Pu adon, i gn è vént ene deuzinme growe ki va monter l' restant do pî di nosse tournicreye, disk' a 100 metes hôt. Cisse-ciale fwait bén 60-70 metes. Ele si va elever disk' a tote droete a costé del prumire mitan do pî. On côp stampêye, i faleut co, e s' aspoyant so les verins idrolikes, fé crexhe li growe, bén pus hôt k' les 100 metes, por leye poleur mete e plaece li naeçale et les pales. ==== Naeçale ==== Po monter l' naeçale, il l' fåt pinde avou des teribès tchinnes a on tchessi, po l' mintni e-n ekilibe cwand on l' va prezinter å dzeu do montant. Et li vni pôzer djusse e s' plaece, å milimete près. ==== Pales ==== Les pales si montèt ene d' on côp. On ls ataetche a èn ôte tchessi k' est fwait po. Li pale est sotnowe e-n ekilibe djondant l' montant. C' est ene cingue tournêye 2 côps did ttåtoû ki l' abride djusse a plaece, po l' poleur bolner d' åddins. Å dbout del pale, on pind deus coides ki deus omes dimorés al tere maneuvrèt po-z l' fé bodjî ene miete, s' il astchait, po l' acrotchî les pales å nez do rotor. Po ça, i fåt ki l' rotor k' est dins l' nez, eyet l' pale k' on-z î tchôke soeyexhe sol minme plan po lzès raloyî d' adrame. Come di djusse, po ciste operåcion la, li nez del naeçale doet esse astoké, et l' plaece ki va rçure li pale esse bén a l' verticale. Pu, cwand l' pale est e plaece, i l' bolnèt. I fåt bén 100 boulons po k' ça tegne bon. Et nén des ptits. Po distaetchî l' tchessi ki tneut la pale, c' est èn ome k' esteut dins l' naeçale, ki monte al copete et-z aler låtchî les elingues di suspindaedje. L' ome gripe sol naeçale, avancî disk' a dlé l' pale, et disgritchî li mosketon ki rloye les cingues di suspindaedje. Adonpwis, li growe ricoule li tchessi disk' å dbout del pale, et li rdischinde a tere.<ref>[[Louis Baijot]], Les olyinnes di Bive, {{Rantoele}} l° 57 (2011)</ref> =={{HD}}== * [http://www.youtube.com/watch?v=xzrmeZpUgCk Rapoirtaedje so les olyinnes] (les cenes di Bive, esplikêyes da [[Louis Baijot]], so [[Youtube]]). * [[s:Les_olyinnes_du_Bive|Les_olyinnes_du_Bive]] (li minme zônigne, veyou pa Mady Dorchymont) == Sourdants & pî-notes == {{Commons|Wind turbine|les olyinnes}} [[Categoreye:Mecanike]] [[Categoreye:Electrike]] [[Categoreye:Vint]] [[Categoreye:Ecolodjeye]] l1i2nhsdidwzz3c2pma7v3nonb4mf8t 0 12222 427689 413680 2026-10-31T19:09:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427689 wikitext text/x-wiki [[Imådje:M4A1 Sherman II.jpg|thumb|300px|Tank M4A1 "Sherman II"]] Li '''M4 Sherman''' c' est on moyén [[tank]] (31,5 T), siervou pa 5 omes, årmé å cminçmint d' on court canon di 75 mm et pus tård d' on 105 mm long, di deus mitrayeuses 0.30 (ene cowacsiåle et ene di capot so rotule), d' ene mitrayeuse 0.50 sol toet del tourele et d' on moirti lance-potscs foumidjinnes, ekipé dins les prumîs tins d' on moteur d' avion e stoele ''Continetal'' et pu d' on moteur Ford V-8 e ligne a essince d' ene foice di 500 Tch a 2600 tr/min k' el fijheut avancî al vitesse macsimom di 42 km/h so voye, 193 km å lon. [[Imådje:M4-Sherman tank-European theatre.jpg|thumb|Des tanks ''Sherman'' e l' Urope tins del guere]] C' est on tank k' a stî pinsé et fabriké pa les [[Estats Unis|amerikins]] a pårti di fén 1941. Do tins del [[deuzinme guere daegnrece]], il a stî eployî nén seulmint pa cete-ci mins ossu pa les foices [[Ostraleye|ostralyinnes]], [[Grande Burtaegne|britanikes]], [[Canada (payis)|canadyinnes]], [[France|francesses]], [[Rûsseye|rûsses]] et minme [[Almagne|almandes]] (sol fén del guere – [[Ofinsive da Von Rundstedt]]). Sacwants payis end ont eco dins leus årmêyes. C' est come ça k' il a divnou l' tank li pus cnoxhou et li pus fabriké sol daegn (55.000 unités). [[Imådje:ShermanFirefly.jpg|thumb|Sherman ''Firefly'' — on modele avou on pus stocaesse canon, k' esteut capåbe di trawer l' tacaedje des tanks almands]] Ça n' a nén stî, di lon, li meyeu des tanks del deuzinme guere pask' i n' fijheut nén l' pwès a costé des [[Pantere (tank)|Panteres]] et des [[Tigue (tank)|Tigues]] almands mins li foice des amerikins c' esteut d' endè fé des foirt grandès cwantités po replaecî a fwait tos les ci k' estént distrûts. == Bibiografeye == * Christopher F. Foss: ''Chars de la 2e Guerre mondiale'' (Bordas 1983) - ISBN 2-04-012882-4 * Eric Lefèvre: ''Panzers in Normandy then and now'' (After the battle magazine 1983) - ISBN 0-900913-29-0 == Difoûtrinnès hårdêyes == * [https://web.archive.org/web/20050209070422/http://users.swing.be/chars.chars/complet/525.html Waibe foirt bén fwait (pa Dominique Lemaire) eciclopedeye so l' istwere des tanks] * [https://web.archive.org/web/20050308120648/http://www.chars-francais.net/archives/m_4/doc_sherman.htm Idintifiaedje di sacwantes sôres di ''Sherman''] [[Categoreye:Åres di guere]] [[Categoreye:Guere di 1940-1945]] j3mrydw7spm0iazb0ubg4352vd53zoj 0 12248 427707 426392 2026-10-31T19:12:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427707 wikitext text/x-wiki '''Les Libins''' (prononcî avou on longou «I» ''Lîbin'' /liː'bɛ̃/; fr: ''Libin'', avou on court «I»), c' est l' vî no ki l' [[viyaedje]] aveut rçû cwand s' a basti li '''Basse Libin''' (fr. ''Libin-Bas''). Li prumî coulot s' a adon motoit rlomé li '''Hôte Libin'''<ref>nén acertiné e walon</ref> (fr. ''Libin-Haut''). [[Imådje:Libin JPG01.jpg|thumb|eglijhe]] C' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], [[Libin|divnou intité]]. == Mwaissès dnêyes == * Dimorants: 1590 (2004) * [[Limeros del posse]] (nén candjî): ** asteure: '''6890''' ** Di 1969 a 1977 : '''6910'''. * [[Limero diyalectolodjike]]: '''Ne 24''' * Arondixhmint: [[Li Tchestea]]. ** [[No di dmorant|Lomaedje]]: Libinî, Libinresse;<ref>[[cawete -î]] ([[S117]]).</ref> (F. ''Libinois, oise'')<ref>[[Jean Germain]] ''Avis de recherche : Wallons, comment vous appelez-vous'', ''Vers l'Avenir'', 24 d' octôbe 2007.</ref> * Lomaedje et spotaedje des djins did la: ** [[Såvaedje no des dmorants|Sipotaedje]]: les '''Tchéns''' (so plaece : ''Tchins'').<ref>Documints del [[Soce des rcåzeus d' Årdene nonnrece]]; [[Papî Bourguignon]].</ref> ** Rime-rame avou li spot des dmorants, et des cis des viyaedjes alintoû: A [[Our (Ôpont)|Our]], li [[diåle]] î court; a [[Maissin]], on l' ratind; a [[Anloe]], on l' fote sol toet, a [[Viyance]], on lyi fote so s' panse; a [[Transene]], on lyi fote so s' schene; a [[Smu]], on lyi fote so s' cou et <span style="color:#ff0000;">'''ås Libins, on l' pind'''</span>. Candjante : …<span style="color:#ff0000;">'''ås Libins, on fwait lancî pås Tchéns'''</span>. == [[Toponimeye|Nos di des plaeces des Libins]] == [[Imådje:Libin Plake fond des vås.jpg|thumb|Fond des vås]] [[Imådje:Plake li Marokin Libin.jpg|thumb|Plake "Li Marokin"]] * Li [[pire (toponimeye)|Perijhea]] (so plaece ''Pèrijê''). * Les [[troufe|Troufreyes]]. * Li Gros [[bî|Bî]]. * Li Marokin (plaece wice ki l' prumî [[sôdård]] di l' årmêye francesse (on [[spahi]] marokin) fourit touwé tins del [[deuzinme guere daegnrece]]) * Rowe do Curé. * Li Cwårtî latén. * [[Taesnire (toponimeye)|Li Taesnire]] (la-minme : ''La Tachnîre'') * [[fond (toponimeye)|Fond]] des [[Vå (toponimeye)|Vås]] (''Fond dès Vaus'') * [[pire (toponimeye)|Perijhea]] (''Pèrijê'') == A vey == Les Troufreyes : troufires, k' on-z î a saetchî al troufe disk' e 1950, ki sont divnowes ene Rezieve Naturele. == Istwere == L' [[Ofinsive]] a passé tot près. <gallery> Tchår å toetea egzôde Libin.jpg|Rimimbrance di l' egzôde di 1940 libin.jpg|a l' Ofinsive </gallery> == Tuzance walone == {{Lka}} [[Libin#Tuzance walone]] === Sicrijheu e walon === Antoine Duchêne a scrît ene [[pîce di teyåte]] e 1930 (''La Revue libinoise'').<ref>replaideye pa [[Pire Otdjåke]] dins li rvowe d' istwere do payis «''Aux sources de la Lesse''», l° 14 (2016).</ref> mins il a stî touwé come rezistant tins del guere.<ref>«''Aux sources de la Lesse''», limeros 15 (2018) & 16 (2020).</ref> === Gazete coinrece avou do walon === ''Nanesse'', ki parexheut diviè 1930. Gn aveut des côps des rimas e walon. Metans : :''Kî çki mete des beas dvantrins ? :''C' est Fraziye Constantin. Come totes les sfwaitès gazetes, elle ont djoké pask' i gn aveut ditrop di canlaedje so les djins. === Imprimeu k' a publiyî do walon === [[Imprimreye]] A. Duchêne, k' a-st eplaidî «[[L' Årdene foyowe]]», et deus ôtes lives da [[Pierre-Joseph Dosimont]] e moes d' avri [[1944]]. === Eredjistrumint === Eredjistrumint del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratournêye pa Edith Godart avou l' accint d' Libin pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]] * [https://lucyin.walon.org/guerni/BS/Libin.pdf Tecse et comintåres] * {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Libin.mp3 Schoûtez lu vaici] === Dins les belès letes e walon === On djåze des Libin sacwants côps dins «[[L'Ardenne fouyue]]» da [[Pire-Djôzef Dozîmont]]. Gn a minme on tecse ki n' cåze ki d' Libin ([[s:Bonne garde|Bonne garde]]). On î mostere l' idêye des djins del prumire mitan do 20inme sieke so les deus Libin: <blockquote><i>poem>Sol plin do dzeu ki l' viyaedje coûtive, C' est si e rpois ! Mins dmorer dzo Et s' må stitchî li long des rives D' ene aiwe di fagnes, d' abimes, a, non !</poem></i></blockquote> == Hårdêye difoûtrinne == [http://rifondou.walon.org/rimeas_ptits_scrijheus.html#grobi Li gros bî] (arimé so on rixhot d' Libin). == Pî-note == {{Commonscat|Libin}} [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye]] tmhd288hiid2rh4e0v4v63qhdxn17fu 0 12389 428194 426385 2026-11-01T10:20:39Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428194 wikitext text/x-wiki '''Sealand''' (li ''payis del mer'' en [[inglès]]) est èn estat oto-proclamé, mins nén ricnoxhou pa nolu; s' i l' sereut, ça sereut l' pus ptit payis, la k' i s' trouve so ene viye plate-fôme å lådje di l' Inglutere. {| border="1" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" id="toc" cellspacing="0" cellpadding="2" |+ <span style="font-size:large;">'''Principåté d' Selande'''<br /> '''Principality of Sealand'''</span><br /> ''(estat oto-proclamé, nén ricnoxhou)'' |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align:center; width:100%;" |- | [[Imådje:Flag of Sealand.svg|125px|Drapea del Selande]] | <!-- [[Imådje:Sealand-coa.jpg|125px|Åres nåcionåles del Selande]] --><!-- |- | ([[Drapea d' Xxxxx|Detays]]) | ([[Åres nåcionåles di Xxxxx|Detays]] --> |} |- | align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px solid gray;"|<font size="-1">''[[Divize]] nåcionåle: E mare libertas<br /> A pårti del mer, li liberté''</font> |- | align=center colspan=2|[[Imådje:Map of Sealand with territorial waters.png|thumb|none|265px|Eplaeçmint del Selande å lådje di l' Inglutere, avou les limites des aiwes teritoriåles a 3 miles (divant 1968) eyet a 12 miles (après 1968)]] |- |[[Lingaedje oficir]] || [[inglès]] |- |tchîf del principåté || prince et princess [[Roy Bates]] et Joan Bates |- |tchîf do govienmint || prince [[Michael Bates]] |- |[[Sitindêye]] |550 [[mete cwåré|m²]] |- |[[Populåcion]] |inte 1 et 5 djins |- |[[Coisse d' eureye|Coisse d'&nbsp;eureye]] || [[Tins univiersel cowordoné|UTC]] |} Li "principåté d' Selande" si vout on vraiy Estat, avou si govienmint et ses lwès; i gn a minme yeu on côp d' Estat ey on "govienmint en egzil"; mins nol ôte Estat nel ricnoxhe, nerén les organisses eternåcionås come l' union eternåcionåle des posses, l' [[ICANN]] (pol [[daegntoele]]), les telefones, evnd. Po scrire pa l' posse i fåt-st eployî ene adresse el [[Rweyåme-Uni|Grande Burtaegne]]. [[Imådje:Sealand fortress.jpg|thumb|Li platfôme ki c' est tot l' "teritwere" del Selande]] E 1967, cwand li Selande si rclama dislaxheye (li [[2 d' setimbe]]), li platfôme ''Rough-Tower'' (ene viye platfôme militåre del [[deuzinme guere daegnrece]] si trovéve foû des aiwes teritoriåles del Grande Burtaegne, ki si stindént adon djusk' a 3 miles des coisses; dispoy adon les aiwes teritoriåles britanikes ont stî stindowes disk' a 12 miles, çou ki fwait k' asteure li platfôme si trouve sol teritwere britanike. Li famile Bates continowe di rclamer ki l' Selande est on dislaxhî payis, eyet mete en avant ki dins on djudjmint di 1968 on tribunå britanike dijha k' i n' aveut nén d' djuridiccion (çou k' esteut l' vraiy adon). Nerén c' est interessant d' noter ki djusse après l' askepiaedje del Selande, li govienmint britanike fijha distrure totes les ôtes platfômes ki dmorént, po n' nén dner des idêyes a ds ôtes; eto, li lwe maritime eternåcionåle asteure a-st ene seccion po specificmint considerer ene nouve construccion artificiele e plinne mer come estant on ''teritwere'', po-z espaitchî l' askepiaedje di noûs Estats e plinne mer. Ça fwait ki, mågré k' nolu n' prind foirt å serieus li ''Principåté d' Selande'', sol plan djuridike i gn åreut motoit d' l' adire; et l' govienmint britanike prefere fé shonnance di rén purade ki d' aler dislodjî les cis k' ocupèt ene platfôme k' i rclame prôpieté del marine di guere britanike. Li no d' ''Sealand'' fourit spårdou lon et lådje å cmince des anêyes 2000 cwand l' eterprijhe ''HavenCo'' fourit askepieye, po mete des lodjoes d' siervices internet sol platfôme, po propôzer des siervices foû des lwès britanikes ou etazunyinnes sol copyright. == Difoûtrinnès hårdêyes == {{Commons|Category:Sealand}} * [http://www.sealandgov.org/ Li pådje oficire del Selande] * [https://web.archive.org/web/20020119184905/http://havenco.com/ HavenCo Ltd.] * [https://web.archive.org/web/20050720074027/http://www.fruitsofthesea.demon.co.uk/sealand/ Archival Sealand Homepage] * [https://web.archive.org/web/20051024172946/http://principality-of-sealand.org/welcome_e.html Website of Rebel Sealand Government] * [https://web.archive.org/web/20071030044817/http://david.national-anthems.net/sea.htm National Anthem] * [https://web.archive.org/web/20070302111533/http://www.seanhastings.com/havenco/sealand/judgement.html Claimed transcript of the 1968 UK court case] * [https://web.archive.org/web/20071102083747/http://www.imperial-collection.net/sealand03.html Coins of Sealand] * [http://www.metahaven.net/ Meta Haven: Sealand Identity Project] * [http://freespace.virgin.net/line.design/forts/sea_forts.htm The Sea Forts] * [https://web.archive.org/web/20050901114349/http://sealandgov-london-uk.0catch.com/iindex.htm HMS Roughs] [[Categoreye:Micronåcions]] enw24qqxfpa3hhjj91wg6x1vophdefl 0 12392 428173 421486 2026-11-01T10:17:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428173 wikitext text/x-wiki '''Tregne''' (fr: ''Treignes'', so plaece ''Tringne''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di [[Virwinvå]]. [[Imådje:Tregne 1.jpg|thumb|300px|'''Tregne''' - Li vî pont so Virwin - Foto da Jean-Pol Grandmont]] * [[Limero del posse]]: '''5670''' (vî limero '''6390''') * [[Limero diyalectolodjike]]: '''Ph 73''' * Arondixhmint: [[Flipvile]] * Province: [[Province di Nameur]] * Lingaedje do payis: [[walon]] * Sipotaedje des djins: les Araedjîs<ref>[[Philippe Antoine]], [[Motî do Virwin]], p. 162.</ref> L' etimolodjeye do no vént do [[gayel]] ''trengne'' çou ki vout dire ''foirt ome'' mins ossu ''laid mama''. Li viyaedje est raiwé pa l' aiwe di [[Virwin]]. == Istwere == Li discovietes di bokets di ceramikes mårkêyes d' on [[sea]] provnant do midi del [[Gåle]], di [[mwelon]]s et d' [[pane]]s addé l' [[rominne vila]] di Tregne mostere ki les sôdårds romins estént dedja la å cmince do [[2inme sieke|deuzinme sieke]]. Al [[moyinådje]] ene foite tour î a stî basteye et l' viyaedje a passé dizo l' mambornance del [[Principåté d' Lidje]]. Il a stî toû a toû dins les mwins des signeurs di Rumigni, d' Florene, di Petche, atchté e 1563 pa li mwaisse di foidje [[Nicolas Marotte]] ki li rvind a [[Djihan d' Hamal]] e 1657. Les di Hamal seront barons di Tregne djusk' a li [[revolucion francesse]] di 1789. E [[1793]], li reyunion di deus signeurreyes diferinnes di Tregne et di [[Matignole]] ont fwait skepyî l' viye comene di Tregne. == Economeye et tourisse == Les principålès ritchesses do viyaedje ont provnou lontins do saetchaedje å fier et al pire ([[barite]]) insi ki di l' esplwetaedje des bwès. Les prumirès activités ont clôs po d' bon do tins do [[19inme sieke]]. Li fjhaedje do tcherbon d' bwès î a stî aresté e 1944 et d' èn ôte costé ene [[bressene]] a sepou aler djusk' e 1957. Bén k' ene gåre åye sitî basteye å moumint ki l' trafike del [[frontire]] et l' espoirtåcion des martchandijhes fwaites å viyaedje mostrént k' on end aveut dandjî, ådjourdu elle est clôse et on n' voet pus ki les tréns a wapeur del ligne a tourisses ki î fjhèt eco etinde leu xhuflèt. Li [[tourisse]] do payis s' a-st agrandi do fwait di l' arivêye di bråmint d' tourisses passionés di "vete" tourisse et di respirer l' boune air mins ossu pa l' atrait k' a sordou amon bråmint di djins k' ont lî les [[paskeye]]s di “[[Toine Culot]]”, la k' c' est l' cåde do viyaedje des simpatikes et amuzants personaedjes d' [[Arthur Masson]]. En efet Tregne et [[Fagnole]] ("Trignole" estant l' no d' on viyaedje [[:Wikt:fictif|fictif]] fwait del contraccion des [[toponimeye|toponimes]] Tregnes et Fagnole) åyant siervou di modele a bråmint d' [[roman]]s scrîts pa nosse binamé oteur walon. == Populåcion sorlon les anêyes == * [[1815]]: 550 djins * [[1880]]: 705 djins * [[1900]]: 729 djins * [[1920]]: 904 djins * [[1970]]: 895 djins == Sourdants == <references/> == Difoûtrinnès hårdêyes == * [http://www.viroinval.be Waibe del comene di Virwinvå] * [https://web.archive.org/web/20050212152248/http://www.espacemasson.be/index.php?page=biographie Waibe so Artur Masson] [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] nmovymjvwg9tg8zu8hek3zqmd9ov5uv 0 12501 427549 427345 2026-10-31T18:47:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427549 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} '''Jules Feller''' a skepyî a [[Roubai]] li [[4 di nôvimbe]] [[1859]]. Il a morou a [[Vervî (veye)|Vervî]] li [[29 d' avri]] [[1940]]. C' esteut on [[rcwereu sol walon]] ki, di s' [[mestî]], esteut professeur d' umanités a [[Vervî]]. Jules Feller fourit onk des prumîs a bén vey kel walon, ci n' est nén fok li [[Walon do Levant|lidjwès]], et l' ricnoxhe come ene [[langue]]. == Ouve pol walon == Il adjinçna, diviè 1900, li sistinme di scrijhaedje ki poite si no ([[sistinme Feller]]), on maxhaedje di rîles [[fonetike]]s et di scrijhas analodjikes do francès, mins avou bråmint d' aloyance divintrinne (årvier di sacwants ôtes sistinmes di dvant). I serè-st [[eplaidî]] sol tite di ''Essai d' orthographe wallonne'' e Tome 41, prumî live do [[B.S.L.L.W.]] (1901), pu diswalpé dizo l' tite ''Règles d' orthographe wallonne'' e tome 41 deuzinme live (1902). I serè co on côp replaidî e moes d' awousse 1905. Li sistinme Feller va fini pa esse accepté pa tos les scrijheus do Payis Walon, di cåze del reclame fwaite pal [[S.L.L.W.]]. Il aveut cmincî, avou [[Jean Haust]], li ''Dictionnaire général de la langue wallonne''. I rashonna tos ses årtikes di [[linwince]] dins on live ''[[Notes di filolodjeye walone (live)|Notes de philologie wallonne]]'', eplaidî e [[1912]]. E 1928, i fwait rexhe on live «[[Traité de versification wallonne (studia)|Traitî di versifiaedje e walon]]», rashiou so les idêyes do moumint sol powezeye e francès, mins la k' mostere les diferinces avou l' walon. Jules Feller fourit li mambor da [[Martin Lejeune]], et-z eplaidî ses ouves en on spès live e 1923. Dins l' [[biyografeye]] do scrijheu, on pout lére ene pårteye di ses idêyes so l' avançmint des [[belès-letes e walon]], a pårti d' l' ovraedje des [[diccionairî]]s. == {{HD}} == [http://archive.org/stream/notesdephilologi00felluoft/notesdephilologi00felluoft_djvu.txt Riscanaedje des "Notes di filolodjeye walone"] [[Categoreye:ricwereus sol walon|Feller, Jules]] [[categoreye:rilomés Walons|Feller, Jules]] cojx7djstq8hb0g9dky3hz7x95co8b6 0 12510 427640 423278 2026-10-31T19:01:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427640 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} [[Imådje:smal.jpg|thumb|(diviè 1970)]] '''Georges Smal''' a skepyî li [[8 di djanvî]] [[1928]] ey a ndalé e [[1988]]. I provneut d' [[Houyet]]. C' esteut on fjheu d' [[arimé]]s e walon, mimbe des [[Relîs Namurwès]]. Il est rprins dins l' grosse [[antolodjeye da Piron]], dins l' [[antolodjeye Fleurs diyalectåles]] et dins "[[Antolodjeye Scrire|Scrire]]". Di s' mestî, il boutéve a l' Estat, et après, il a fwait del politike. A pårti di [[1999]], ene cénkinne d'anêyes å long, ene bate di dijhaedjes di rimeas e walon a [[Nameur]] a stî lomêye "[[Grand Pris Georges Smal]]". == Ouve e walon == A vudi troes [[ramexhnêye d' arimés|ramexhnêyes di powezeyes]]: «[[Vint d' Schoice (arimés)|Vint d' Schoice]]» (''Vint d' chwache'') (1953), «[[Al taxhlete (arimés)|Al taxhlete]]» (''Al tachlète'') (1956) eyet «[[Cayôs d' aiwe (arimés)|Cayôs d' aiwe]]» (''Cayôs d'êwe'') (1973). Après s' moirt a co rexhou «[[Ene voye d' aiwe (arimés)|Ene voye d' aiwe]]» (''One vôye d' êwe'') (1992). Si ritche motlî, eyet ene cogne di [[powezeye]] azès fenès imådjes fijhèt di Smal onk des pus grands fjheus d' arimés del deuzinme mitan do 20inme sieke. Po toirtchî cisse '''powezeye imådjrece''' la, il aveut shuvou [[Jean Guillaume]], mins a s' toû, il a mostré des pus djonnes ki lu, come [[Lucyin Somme]], [[René Clinias]] u [[Émile Gilliard]]. Nerén, å Relîs, i n' esteut nén veyou voltî pa [[Lucien Maréchal]], ki vleut ki les arimés e walon soeyénxhe comprindous åjheymint di tertos. Çou k' a fwait li pus verziner Smal, c' est les candjmints d' après l' [[guere di 1940-1945]], avou li skepiaedje di deus societés: li cene des ptits viyaedjes ki dmoréve avou ses viyès uzances, eyet li cene modiene, ki bodjive al cwatrinme vitesse. == Corwaitaedje di si ouve == Si motlî est sovint diferin do ci d' après Nameur. Bråmint des mots di l' [[Årdene nonnrece]] si rtrovèt dins ses ouves<ref>k' ont dandjreus rmonté l' [[Aiwe di Lesse]] disca [[Houyet]]</ref>, adon k' on n' les voet måy dins les scrijhaedjes namurwès, come: * [[Wikt:ombrire|ombrire]]: ''Sins l' solea, ti n' åreus pont d' '''ombrire''' * [[Wikt:båker|båker]]: ''Nos avans yeu tchaeconk nosse pårt / On dierin côp ene croes al [[påkî|påke]] / Dissu l' waxhea k' eva sol sårt / Drî les åbes you çki l' solea '''båke'''. * [[Wikt:doye|doye]]: ''Avou twè, vî soçon, si t' vous scoter les ''mauches'' {{?}} / Mins n' rote nén so mes '''doyes''' etot djhant k' t' es li rwè. Veyou avou l' ouy do [[rfondaedje do walon]], il est a rlever ki Djôr Smal si sieve cobén di [[noûmot]]s pa stindaedje di sinse, ey eto d' eprontaedjes di [[croejhete]] foû payis. == Difoûtrinne hårdêye == * [http://rifondou.walon.org/smal.html Sacwants d' ses scrijhaedjes] {{Abt}} * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} == Sourdant == [[Categoreye:sicrijheus e walon|Smal, Georges]] [[Categoreye:Politikîs walons|Smal, Georges]] [[Categoreye:Relîs namurwès|Smal, Georges]] hwfel318izgjauzglqmdd5ohizkpmpw 0 12545 428178 414705 2026-11-01T10:17:59Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428178 wikitext text/x-wiki Les '''Spayisses''' (''sipahi'' e [[trouk (lingaedje)|trouk]], li no vént do [[farsi]] ''سپاهی'', ''sepâhi'', sôdård), c' esteut des sôdårds d' elite a tchvå dins l' [[Impire Otoman]]. Pus tård, cwand les Francès ont-st abroké so l' [[Aldjereye]] et l' [[Marok]], il ont-st amonté des unités d' cavalreye des tropes coloniåles, eyet les lomer eto ''Spayisses''. == Les Spayisses do tins des Otomans == [[Imådje:Ottoman Sipahi, Melchior Lorch (1646).jpg|thumb|On spayisse do tins des Otomans; graveure so bwès di 1576.]] Les Spayisses, c' esteut des sôdårds a tchvå di l' [[Impire Otoman]], avou on statut ene miete come li ci des [[cavlî (tite)|cavlîs]] e l' Urope del [[Moyinådje]]. Il avént des [[fî]]s (lomés ''timar''), dinés direk på Zultan. Po redîmer, i dvént aler sôdårds tchaeke côp k' el Zultan elzî dmandéve. Les Spayisses ont stî dandjreus metous so pîs do tins da [[Mehmed II]]. C' esteut l' pus grande des shijh divizions di cavalreye; eyet li corespondant a tchvå des [[Djanissåre]]s (ki, zels, si batént-st a pî). I siervént ossu di wåde a tchvå do Zultan, eyet, e tins d' påye, i rascodént les [[taeye (contribucion)|taeyes]]. Li boket d' tere li pus ptit d' on Spayisse, c' esteut l' ''timar'', ki lyi dnéve on rivnou so èn an di 10.000 ''akçe'' (prononcîz ''aktché''), çou k' esteut adon di deus a cwate côps dpus ki çou k' on professeur wangnive. On ''ziamet'', lu, dinéve disk' a 100.000 ''akçe'', et c' esteut po les Spayisses k' estént des oficîs. On ''hass'' dinéve des rivnous di pus d' 100.000 ''akçe'', et c' esteut seulmint po les pus hôts gradés. On Spayisse avou on ''timar'' diveut ahessî l' årmêye di onk a cénk sôdårds. Li ci k' aveut-st on ''ziamet'' disk' a vint sôdårds, eyet l' ci avou on ''hass'' bén pus d' vint sôdårds. Po dire li vraiy, les Spayisses estént purade come des esclåves do Zultan. Il estént prins sorlon li sistinme do ''[[devşirme]]'' (prins tot djonnes, sovint emey les peupes crustins di l' Impire, po-z esse etrinnés sôdårds ou scolés po divni hôts fonccionaires di l' Impire); di cisse manire li Zultan esteut a pô près seur k' i n' si revintrént nén. A pårti del mitan do [[16inme sieke]], les Djanissåres ont cmincî a-z esse les pus impôrtants dins l' årmêye, mins les Spayisses ont tot l' minme wårdé ene fele plaece dins l' economeye eyet l' politike di l' Impire. Diviè l' [[17inme sieke]], les Spayisses estént, avou leus frés innmis les Djanissåres, les vraiys mineus d' l' Impire Otoman. Cwand, å [[19inme sieke]], les Zultans ont vlou modiernijhî l' årmêye, c' est co les Spayisses k' ont språtchî l' dierin revintaedje des Djanissåres, e [[1826]]. Mins mågré ça, deus anêyes après, li Zultan [[Mahmud II]] fijheut avou les Spayisses çou k' il aveut fwait avou les Djanissåres deus ans pus timpe. I les dismobilijha et rsaetchî evoye leus vîs abondroets. == Les Spayisses di l' årmêye francesse == Dins l' årmêye coloniåle [[France|francesse]], les '''Spayisses''' (''Spahi'' e francès, ''sbâhi'' e-n [[arabe]]), c' esteut des unités di cavalreye avou tos [[Marok|Marokins]], [[Aldjereye|Aldjeryins]] ou [[Tunizeye|Tunizyins]], egadjîs eyet scolés e leu payis. Les Spayisses poirtént ene [[sipêye]] ataetcheye al sele di leus tchvås. Il ont stî metous so pîs pol prumî côp e [[1840]], å moumint di l' abrocaedje del France so l' Aldjereye. Dabôrd, motoit bén ki les prumîs, c' esteut des Spayisses di l' Impire Otoman k' avént djusse candjî d' mwaisse, et wårder l' no. Il ont combatou so tote li concwesse di l' Aldjereye, li [[guere Franco-Prûssyinne]], l' abrocaedje sol Marok, li [[prumire guere daegnrece|prumire]] eyet l' [[deuzinme guere daegnrece|deuzinme]] gueres daegnreces. Do tins del deuzinme guere daegnrece, gn aveut ddja bråmint des redjimints di Spayisses k' avént des camions, mins end aveut co sacwants a tchvå, å Nôr di l' Afrike. Al fén del [[guere di dislaxhaedje di l' Aldjereye|guere d' indepindance d' Aldjereye]] (1962), tos les redjimints di Spayisses såf onk ont stî disbindlés. Li prumî redjimint modiene di Spayisses ki dmeure co, c' est ene unité blindêye k' a prins pårt al [[Guere do Koweyt (1990-1991)|guere siconte di l' Irak]] e 1990-1991. Foirt lontins, les Spayisses aldjeryins et tunizyins ont poirté des unifômes avou ene rodje djakete avou deus noers brosdaedjes, on turban, des bleuwès marnes eyet on blanc [[burnousse]], rodje sol dizeu, dismetant k' les Marokins avént on blanc burnousse, bleu foncé sol dizeu. === Les Spayisses el Walonreye et a Sdan === Li [[10 di may]] [[1940]], on vénrdi, les [[Almagne|Almands]] moussént el [[Beldjike]]. Do côp, les Francès ont fwait avanci leus tropes k' estént rashonnêyes åd dilong del frontire. Etur [[Sidan]] et [[Charleville-Mézière|Tchårluveye-Måjhire]], li frontire ere tinowe pa deus redjimints di Spayisses marokins, montés so leus ptits tchvås. Li vénrdi tote li vesprêye, on-z a veu passer ces sôdårds la ki ndalént a l' Ess, so [[Sint-Houbert]], po rescontrer les Almands. Mins cwè årént i polou fé avou leus ptits tchvås conte des [[tank]]s? Li semdi 11 di may, il avént l' ôre di rintrer e [[France]]. On ls a don veu rpasser, å mitan des civils ki s' såvént, zels, peu d' esse martirijhîs come e [[1914]], tins del [[prumire guere daegnrece|guere 1914-1918]]. I passéve a tot bout d' tchamp des ptits avions almands ki mitrayént les sôdårds on pô pattavå. [[Imådje:Plake li Marokin Libin.jpg|thumb|300px|left|Monumint å Spayisse k' a stî l' prumî moirt di l' årmêye francesse al guere di 1940 (voye Libin-Pwès)]] Li prumî Spayisse a-z esse touwé, ç' a stî dins li dischinte di [[Pwès-Sint-Houbert|Pwès]] e vnant des [[Les Libins|Libins]]. On monumint ''Li Marokin'' est todi la, li long del voye. Li semdi al nute, il estént tertos revoye. I n' è dmoréve pus onk sol payis cwand les Almands ont arivé l' dimegne å matén. Çou k' on n' sepa k' bén pus tård, c' est kel mierkidi 15 di may, i n' dimoréve pus rén d' tos ces sôdårds la. Il avént rpassé [[Mouze]] li dimegne et li mårdi, i tnént on ptit viyaedje dirî Sdan, k' on lome: "''La Horgne''". On lzî aveut dné l' ôre di s' baricåder dins l' viyaedje et ås alintoûs et di tot fé po-z arester les tanks ki les porshuvént. Il ont si bén fwait leu dvwer, k' i s' ont fwait touwer tertos, minme les deus coronels ki comandént les redjimints. Li viyaedje del Horgne a divnou on muzêye al glwere des Spayisses. Po-z onorer leu memwere, tos les ans, å moes d' may, ene toitche est aloumêye [[Li Bork|å Bork]] et des djonnes coreus a pî si passèt l' blame d' onk a l' ôte djusk' al Horgne, e rfijhant li voye ki les Spayisses avént fwait e 1940. == {{HD}} == * {{de}} [http://www.zeno.org/Brockhaus-1809/A/Die+Spahis de: Die Spahis im Brockhaus von 1809] * {{de}} [http://www.zeno.org/Herder-1854/A/Spahis de: Die Spahis im Herder von 1854] * {{de}} [http://www.zeno.org/Pierer-1857/A/Spahis de: Die Spahis in Pierer's Unversal-Lexikon von 1857] * {{fr}} [http://www.picardietourisme.fr/en/inventez_votre_sejour/visites/detail.aspx?id=PCUPIC1600000035 Musee de Spahis, [[Senlis]], [[France]]] *{{en}} https://web.archive.org/web/20140906040518/http://i-cias.com/e.o/sipahi.htm (english) {{Commonscat|Sipahis|les Spahis}} [[Categoreye:Gueres et årmêyes]] ee9jx92pxfudxfxvsig3q71pm72w2l6 0 12550 427750 421513 2026-10-31T19:19:43Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427750 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Monument Folkloric Walkers Djerpene.jpg|thumb|'''Djerpene''', monumint ås mårtcheus d' l' Eter-Sambe-et-Mouze.]] Ene '''porcession d' l' Eter-Sambe-et-Mouze'''<ref>Come divins l' fråze «Les mårtcheus måtchnut åzès '''porcessions d' l' Eter-Sambe-et-Mouze» [[Michel Robert]], [[Sifes taburîs et hoûlåds]], p. 9.</ref>, pus sovint lomêye sorlon on calcaedje do francès '''måtche di l' Eter-Sambe-et-Mouze''' (avår la, sovint prononcî: '''''mârche di l' Intrè-Sambe-èt-Mouze'''''), c' est ene [[foclore del Walonreye|porcession]] a l' oneur d' on [[sint]]. End a dins bråmint di veyes et viyaedjes di l' [[Eter-Sambe-et-Mouze]] do moes d' [[may]] å moes d' [[octôbe]]. == Mwaissès dnêyes == [[Imådje:Porcession Sinte-Rolande hoûlåds presses a tirer.jpg|thumb|[[Djoncret]] ([[porcession Sinte-Rolande]]): [[hoûlåd (fizik)|hoûlåds]] presses a tirer]] [[Imådje:Thuin Fo7JPG.jpg|thumb|'''Twin''', zouwaves ki saetchèt ene tchakêye di côps d' fizik]] Cisse uzance la s' a diswalpé diviè li [[16inme sieke]], a pårti d' ene [[porcession]] dicåçtêyes a on [[sints fiestis el Walonreye|sint]] (ene sinte). Les pelrins estént todi aconcoistés d' ene pitite trope di djins e-n åres. Avou l' tins, ces porcessions la ont divnou des «måtches foclorikes», dj' ô bén, on rotaedje di costumêyès djins, mins sins piede leu caractere rilidjeus. Ele sont tertotes dicåçtêyes a on sint. Asteure, tos les roteus sont moussîs avou des costumes des [[Prumî Impire (France)|prumîs]] et [[troezinme Impire (France)|troezinme impires]]. Sacwantès måtches si fwaiynut tos ls ans, et des ôtes tos les 7 ans (måtche Sint-Foyin a [[Fosse-li-Veye (veye)|Fosse]]). == Disfindaedjes == Elle ont stî disfindowes do tins do [[Redjime francès]]. Ey eto tins del [[prumire guere daegnrece]] (e [[1915]], [[1916]] et [[1917]]) et deus anêyes tins del [[deuzinme guere daegnrece|deuzinme]] ([[1940]] et [[1944]], elle ont stî otorizêyes, dins certinnès condicions, e 1941, 1942 et 1943)<ref>Do moens pol [[måtche del Madlinne]], sorlon [[Pierre Arcq]], [[El Bourdon]], l° 727, djun 2020.</ref> Elle ont ristî disfindowes e [[2020]] di cåze del [[minêye di gripe chinwesse]]. == Sacwantès måtches == * [[Berzêye]]: * [[Djerpene]] (måtche [[sinte Rolande|Sinte-Rolande]]): londi d' [[Pintcosse]]. {{Lka}} [[Porcession Sinte-Rolande di Djerpene]] * [[Djumet]] ([[måtche del Madlinne|måtche]] del [[sinte Madlinne|Madlinne]]): li [[wekene]] d' après l' [[21 di djulete]]. * [[Florene (veye)|Florene]] (måtche [[sint Pire|Sint-Pire]]): prumî wekene do moes d' [[djulete]]. * [[Fosse-li-veye (veye)|Fosse]] (måtche [[sint Foyin|Sint-Foyin]]). * [[Fraire]]: (måtche [[sint Guilin|Sint-Guilin]]. * [[Gourdene]] (måtche [[sint Walere|Sint-Walere]]): troezinme wekene do moes d' [[djun]].<ref>Racsegnes dinêyes pa des djins did la a [[Uzeu:Lucyin]] li 12 di djun 2020, avou les cenes po Berzêye, Tî-l'-Tchestea, Tchestrè, Fraire, Ive-Gomzêye, Tårciene, Prî et Hanzene).</ref> * [[Ive-Gomzêye]]: c' est l' dierinne di l' anêye. * [[Môriamé]] (måtche [[Sint Pire|Sint-Pire]]): å cminçmint do moes d' [[djulete]]. * [[Gochliye]] (toû [[sint Djhan l' Evandjilî|Sint-Djan]]): wekene d' après l' [[26 di djun]]. * [[Han-so-Eure|El Bourk]]: (måtche [[sint Rok|Sint-Rok]]): å [[15 d' awousse]]. * [[Hanzene]] (måtche [[sint Odjî|Sint-Odjî]]). * [[Marbé]] ([[toû-Sinte-Croe]]): li 1î dimegne di may. * [[Prî]] (måtche Sinte-Ranfrwè): ås [[sints d' glaece]]; li prumire måtche di l' anêye. * [[Tårciene]] (måtche [[sint Fiyake|Sint-Fiyake]]). * [[Tchestrè]]: li [[cwénze d' awousse]]. * [[Tî-l'-Tchestea]] (måtche sints [[sint Pire|Pire]] et [[sint På|På]]): prumî wekene do moes d' djulete. * [[Walcoû (viyaedje)|Walcoû]]: dimegne d'après l' Pintcosse (Trinité)<ref>''[[Sifes, tambourîs ey’ ûlôds]]'' pp. 322-325.</ref> == Personaedjes == <center><gallery> Porcession SInte-Rolande djouweu d' sife.jpg|djouweu d' sife Porcession Sinte-Rolande Zouwåves1.jpg|Zouwåve Porcession Sinte-Rolande tireu houlåd.jpg|tireu d' [[houlåd (åre)|hoûlåd]] Porcession Sinte-Rolande cantinire.jpg|djouguetes (cantinires) Porcession Sinte-Rolande Djoncret cantinires.jpg|avancixhant avou leus tchenas Porcession Sinte-Rolande Djoncret cantinire dinant gote cavalî.jpg|siervant on sôdård a tchvå Porcession Sinte-Rolande mårtcheû a tchvå.jpg|sôdård a tchvå Porcession Sinte-Rolande taburî.jpg|taburî Porcession Sinte-Rolande hatches.jpg|poirteu d' hatche Porcession Sinte-Rolande make.jpg|poirteu d' make Gurnadîs Boufiou.jpg|gurnadî </gallery></center> == Alére == * ''[[Sifes, tambourîs ey’ ûlôds]]'' (live da [[Michel Robert]]) * ''[[Le Marcheur de l'Entre-Sambre-et-Meuse]]'' (gazete) == Sourdant == {{Commonscat|Marches de l’Entre-Sambre-et-Meuse|les måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze}} [[Categoreye:Foclore del Walonreye]] [[Categoreye:Porcessions d' l' Eter-Sambe-et-Mouze|*]] kficvii3j793j9ihz2e38nn2o5due3j 0 12750 427511 419154 2026-10-31T18:40:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427511 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Ågne tcheriant djåbes.jpg|thumb|L' ågne est co ene biesse di [[Ekipaedje di cinse|tcheriaedje]] (Marok, 2002)]] Ene '''ågne''' (u: èn ågne) u on '''bådet''', u ene '''bourike''' u èn '''aze''' , c' est ene [[biesse ås tetes]], k' a cwate pates et ås longuès orayes. {{sla}} ''[[Equus asinus]]''. {{Fam}} [[tchivalidîs]] == Motlî == El Walonreye, l' ågne est sovint rwaitî come l' imådje del biestreye. Li frumele si lome ene '''både''' u ene '''ågnesse''' u ene '''borike'''. Li ptite ågne si lome '''ågntea''', u '''boricot''', u '''boriket'''. On dit kel bådet [[Wikt:hiyanler|hiyanle]] (k' i fwait hiyan) u k' ele [[emacralé mot|brait]]: c' est l' [[Wikt:heni|henixhon]], li hiyanlaedje u hiyanlmint; on dit eto ki l' ågne [[:Wikt:hiyanler|hiyanle]] (k' ele fwait hiyan) u k' ele [[emacralé mot|brait]]. <gallery> Ågnes a Lesse.jpg|Des ågnes a [[Lesse (viyaedje)|Lesse]] 2 ågnes flaminetes.jpg|å Marok, al florixhåjhe Ågntea montinne ABG.jpg|ågntea dins l' montinne </gallery> == Mopliyaedje == Li både pout esse covrowe pa on bådet u pa on [[roncén]]. Dins l' prumî cas, il è rexhe èn ågntea, dins l' deuzinme, on moultea. Ele va 11 moes. Come li cavale, ele pout aler a måye dins les ût djoûs ki shuvèt l' bådlaedje. Li [[pureure]] est d' ene seule pîce, come li cene d' ene cavale. == Dins les såvadjes nos == L' ågne est eto li [[spotaedje]] des djins di sacwants viyaedjes el Walonreye : * [[Bietris]] : les Bådets. * [[Boye]] : les Ågnes. {{Commonscat|Equus asinus|les ågnes}} [[Categoreye:Biesses ås tetes|Agne]] 65doitm4a5mewazs1hmt538fhpsg5gq 0 12803 427533 398880 2026-10-31T18:44:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427533 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:P52 recto.jpg|thumb|174px|right|<center>]] Ene '''Evandjîle''' ([[djinre (croejhete)|purade femrin e walon)]], po les [[crustin]]s, c' est: * li boune novele ki l' [[Djezus-Cri]] a vnou å monde po schaper les djins; * l' anonçaedje del moirt et do ravicaedje da Djezus-Cri pås crustins; * 4 [[sints lives]] des crustins, ki racontnut li vicåreye, les pretchaedjes eyet l' moirt da Djezus-Cri; * on live ki comprind les 4 evandjîles. == Motlî == Les cis k' ont scrît ene Evandjîle sont lomés '''Evandjilîs'''. Les cwate Evandjilîs ricnoxhous pa l' [[Eglijhe (institucion)|Eglijhe]] sont [[sint Matî]], k' on dit l' prumî, [[sint Mår]] (li deuzinme), [[sint Luk]] (li troezinme), [[sint Djhan l' Evandjilî]] (li cwatrinme). == Istwere des cwate evandjîles oficires == I paret ki l' prumire evandjîle, li [[Evandjîle sint Matî|cene d' après Matî]], a stî scrîte en [[arameyin]], li lingaedje ki Djezus-Cri åreut djåzé. Adonpwis, elle a stî ratournêye e [[grek (lingaedje)|grek]]. Matî scrijheut po des Djwifs. Li [[Evandjîle sint Mår|deuzinme evandjîle]] a stî scrîte pa [[sint Mår l' Evandjilî|Mår]] po les Romins et les Greks. Li troezinme, li [[Evandjîle sint Luk|cene da Luk]], est pus "sincieuse" et c' est l' racourti des pretchmints da sint Pire, ki Luk aléve avou. Li cwatrinme, li [[Evandjîle sint Djhan|cene da Djhan]], a stî scrîte tård, viè l' an 100, purade po ls apurdisses ki dalént å [[catruceme]] divant di s' fé batijhî. Gn a eto des Evandjîles ki n' ont nén stî ricnoxhous di l' Eglijhe, k' on lome [[boigne evandjîle|boignès evandjîles]]. == Ratournaedjes des Evandjîles e walon. == {{Lka}} [[Li Novea Testamint e walon (live)]] Li prumî ratournaedje d' ene evandjîle e walon ([[Evandjîle sint Matî|li cene Matî]]), c' est l' ouve di troes djins del [[SLLW]] ki date di [[1862]]. Mins i n' a stou eplaidî k' e 2022. Li prumî ratournaedje di l' [[Evandjîle sint Mår]] a stî fwait pa [[Joseph Mignolet]], ki note l' accint d' Lidje. Il a rçû l' [[imprimateure]] di l' eveke di Lidje li 10 d' octôbe 1934. L' [[Evandjîle sint Luk]] a shuvou troes ans pus tård (imprimateure di l' eveke di Lidje do 20 di djanvî 1937). Les cwate Evandjîles on stî translatés eto pa [[Jean-Marie Lecomte]], ki note l' accint di [[Lierneu]]. L' [[Evandjîle sint Luk]] a rascodou l' imprimateure eveke di Lidje li 2 d' octôbe 1999, li cene sint Matî, li 4 d' awousse 2000, li cene sint Mår, li 6 di decimbe 2001 eyet l' cene sint Djhan, li 19 di djulete 2002. Li ratournaedje da Lecomte est pus erî do tecse francès kel ci da Mignolet. Li pere Lecomte aveut ddja l' apriyesse di redjårber les tecses crustins dins les lingaedjes bantous, la k' il aveut stî tot on tins missionaire å [[Congo]]. L' [[Evandjîle sint Mår]] a eto stî tradût pa on [[ptit moenne di Rotchfoirt]] (k' a volou dmorer anonime), et replaidî pa [[Jean Hamblenne]]. L' [[Evandjîle sint Djhan]] aveut stî cminceye e walon avou l' accint do [[Roman Payis]] pa Joseph Tilkin (diviè 1980), mins n' esteut nén tote sicrîte; elle a stî fineye pa Jacques Desmet et a rexhou e 2022 divins [[Li Novea Testamint e walon (live)|l' Novea Testamint e walon]]. Gn a yeu eto des rmetaedjes e walon fwaits eshonne pal tåvlotêye rilidjeuse di l' [[UCW]], avou des rprezintants des cwate coines do payis (les abés Schoonbroodt, [[Robert Mathelard|Mathelard]] et Vandenberg eyet [[Bernard Louis]]<ref>[[Li Novea Testamint e walon (live)|l' Novea Testamint e walon]], p. 374.</ref>). Mins i shonne k' i n' åyénxhe djamåy sitî adiercîs pår. == {{HDV}} == * [[Evandjîle sint Djan]] * [[Evandjîle sint Matî]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://lucyin.walon.org/guerni/evandjile_mati.html Tecse e-n etir di l' Evandjîle sint Matî ratourné pa J.M. Lecomte avou l' accint del Hôte-Årdene]. * [http://lucyin.walon.org/guerni/evandjile_maur.html Tecse e-n etir di l' Evandjîle sint Mår ratourné pa J.M. Lecomte avou l' accint del Hôte-Årdene]. * Tecse e-n etir di l' Evandjîle sint Luk ratourné pa J.M. Lecomte : ** [http://lucyin.walon.org/guerni/evandjile_luk.html avou l' accint del Hôte-Årdene]. ** [http://rifondou.walon.org/rilidjon/evandjile_Luk.html tecse ene miete rifondou (nén co rcoridjî pår)] * Tecse e-n etir di l' Evandjîle sint Djhan ratourné pa J.M. Lecomte : ** [http://lucyin.walon.org/guerni/evandjile_djihan.html avou l' accint del Hôte-Årdene] ** [http://rifondou.walon.org/rilidjon/evandjile_Djihan.html tecse ene miete rifondou (nén co rcoridjî pår)] * [http://warao.walon.org/~lucyin/guerni/Pitit_Moenne_di_Rotchfoirt_Evandjîle_Sint_Mår.odt Tecse e-n etir di l' Evandjîle Sint-Mår, ratourné pa on moenne di Rotchfoirt] == Sourdant == [[Categoreye:Crustinnisse]] [[Categoreye:Lives e grek]] [[Categoreye:Bibe]] [[Categoreye:Noû Testamint]] [[Categoreye:Evandjîles|*]] qv0bs373ldqg0dfszc390q4k6zyz65w 0 12804 427578 298386 2026-10-31T18:51:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427578 wikitext text/x-wiki '''Sint Mår l' Evandjilî''' (on dit eto : '''sint Market'''), c' est on [[sint fiesti el Walonreye|sint]] k' a viké e prumî sieke. C' esteut on cpagnon da [[sint På]] eyet l' prôpe cuzén da [[sint Barnabé]]. Il esteut foirt camaeråde avou [[Sint Pire]]. Il åreut scrît li deuzinme [[evandjîle]]. Il a-st enondé l' eglijhe d' [[Alegzandreye]]. On-z åreut poirté ses rlikes a [[Vinijhe|Vnijhe]], et ndè divni l' patron, å 9inme sieke. On l' riprezinte dizo l' imådje d' on liyon avou des penas. Il est fiesti li 25 d' avri. On l' priyive po s' rifé des [[rogne (maladeye)|rognes]]. On l' sieve a [[Montneye-so-Sambe]], al tchapele des Recoletes. ''E walon, dizo disfondowe "sint Mau" u "sint Mâr", on-z a sovint cmaxhî sint Mår avou [[sint Medåd]] u avou [[sint Marcou]].'' == Sint Mår et les rogåcions == == Sint Mår et l' perlinaedje des Croes a l' abeye di Lôbe == {{Commons|Category:Mark the Evangelist}} [[Categoreye:Sints fiestis el Walonreye|Mar]] [[Categoreye:Crustinnisse|Sint Mar]] oxendu2z335in7ky6vpch1l4n4v4v85 0 12823 428051 421147 2026-11-01T09:56:57Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428051 wikitext text/x-wiki '''Flipvile''', come prononcî la-minme ey e [[Rifondou walon|rfondou]], pus djenerålmint '''Flipveye''' ([FR] ''Philippeville''), c' est ene [[rebanêye comene]] di Walonreye, e l' [[province di Nameur]]; ey on tchîf-leu d' arondixhmint. {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''{{wa icon}} Flipveye&nbsp;; Flipvile – Flipvile'''<br />'''{{fr icon}} Philippeville'''</span> | align="center" style="background:#efefef;" colspan="2" | {| class="mw-collapsible" style="text-align:center; width:100%;" border="0" cellspacing="0" cellpadding="2" |+ |[[Imådje:Blason ville be Philippeville.svg|alt=|136x136px|]] |- |([[Armwereyes di Flipveye|Detays]]) |} |- | align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" colspan="2" |'''Eplaeçmint del comene dins l' province'''[[Imådje:Philippeville Namur Belgium Map.svg|alt=|299x299px]] |- |[[Lingaedje oficir]] |[[Francès (lingaedje)|Francès]] |- |[[Lingaedje coinrece]] |[[Walon do Coûtchant]] |- |[[No des dmorants|No des dimorants]] |? |- |[[Borguimwaisse]] |[[Jérémy De Martin]] |- |[[Eplaeçmint]] | - [[Arondixhmint di Flipveye]] - [[Province di Nameur]] - [[Walonreye]] - [[Beldjike]] |- |[[Sitindêye]] |156,71 km²<ref>https://web.archive.org/web/20210108034648/https://www.uvcw.be/fiches-locales/93056</ref> |- |[[Peuplåcion]] (2024) | +/- 9.521 dimorants<ref name=":0">https://walstat.iweps.be/walstat-fiche-entite.php?entite_id=93056</ref> |- |[[Dinsité]] (asteure) |60,5 dimorants/km²<ref name=":0" /> |- |[[Coisse d' eure|Coisse d'&nbsp;eure]] |ECG ([[Eure del Coistrece di Grinwitch|ECG]]+1) / CEST (UTC+2) |- |[[Djivêye des preficses telefonikes eternåcionås|Preficse telefonike]] | (+32) 060<br />071<br />082 |} == Ban d' Flipvile == * [[Flipvile (veye)|Flipvile]] * [[Djamagne]] * [[Djamiole]] * [[Fagnole]] * [[Frantchîmont]] * [[Mielmont]] * [[Nevile]] * [[Ômezêye]] * [[Roli]] * [[Rômedene]] * [[Samår]] * [[Li Sårt-el-Fagne]] * [[Såtou]] * [[Surice]] * [[Vilefagne]] * [[Vilé-l'-Gambon]] * [[Vôdcêye]] == Pî-note == «&nbsp;'''Flipveye&nbsp;'''» shût li rfondaedje do sustantif [[wikt:veye|veye]]. Mins nerén, les ancyinnès varyistés del pådje mosternut «'''&nbsp;Flipvile&nbsp;'''» eto. Ci dierinne cogne est l' minme k' e [[Sistinme Feller|Feller]]. Li dmandaedje d' erprinde, pus oficirmint, «'''&nbsp;Flipvile&nbsp;'''» come deuzinme ortografeye a stî fwaite påzès oridjinaires di drola. == Tuzance walone == [[Claudette Sonneville-Canivet]] î a vnou å monde. == Referinces eyet sourdants == {{commons|Category:Philippeville}} [[Categoreye:Veyes di Walonreye]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye]] <references />{{ProvinceNameur}} ffz2mvae1mjppsqwp9f1sdrchpozzjq 0 12847 427959 424150 2026-10-31T20:15:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427959 wikitext text/x-wiki {{Po=}} {{Wiccionaire|Påke}} [[Imådje:Tchandele di Påke 2025.jpg|thumb|Tchandele di Påke]] '''Påke'''<ref>Puvite singulî e [[rfondou walon]], come dins sacwants motîs ([[C62]], [[E212]], [[O4]], [[O105]], [[S0]], [[S117]]; mins sait esse croejhetmint pluriyal dins sacwants [[accints do walon]] (blanc Noyé, vet'''ès''' Påkes).</ref>, c' est ene fiesse des [[Crustins]] ki rmimbere li ravicaedje da [[Djezus-Cri]], sorlon les scrijhaedjes des [[Evandjîle]]s. Il esteut moirt dispu l' djoû do [[Bon Vénrdi]]. == Carculaedje do plaeçmint del fiesse di Påke dins l' calindrî == Påke tome e moes d' [[Moes d' måss|måss]] u e moes d' [[avri]] (inte li [[22 d' måss]] eyet l' [[25 d' avri]], a l' assorlon do moes del [[lune]]. C' est l' dimegne ki shût l' prumire [[deure lune]] do [[bontins]] (adon, après l' [[21 di måss]]). C' est on decidaedje k' a stî prins å [[Concile di Nicêye]] ([[325]]). == Termene di Påke == Les '''fiesses di Påke''' atakèt avou l' [[peneuse samwinne]], li djoû del [[floreye Påke]]. C' esteut ene ocåzion dins l' vî vî tins, po les noveas crustins intrer dins li rlidjon tot alant l' prumî côp al comunion, did la, li ratourneure "fé ses [[Påkes (comunion)|Påkes]]. Les fiesses di Påke sont houte al [[Serêye Påke]], li dimegne d' après Påke. Les fiesses di Påke a divnou eto ene fiesse des efants, (et minme des djonneas) ki rçuvèt des [[cocognes]] (oûs d' Påke) des clotches k' estént evoye a Rome (sapinse leus parints). Gn a eto li cok ki pond des oûs cûts deurs, u li [[lapén d' Påke]] ki vént apoirter des oûs ([[Måmdey]]). <center><gallery> Ruota del calcolo pasquale.jpg|rowe di carculaedje di Påke (''Compustus'') Oeufs.jpg|Cocognes Oûs d' Påke.jpg|oûs d' Påke avou l' dessén do lapén d' Påke Lapén d' Påke påstedjreye.jpg|lapén d' Påke (påstaedjreye) </gallery></center> == Messe di Påke == Li curé kimince pa-z esprinde li [[tchandele di Påke]] u [[ciedje di Påke]]. On lét voltî on boket del [[prumire lete sint På ås djins d' Corinte]]. <blockquote><i><poem>6. Frés, èn savoz nén k’ ene miete di [[lewin]] fwait monter tote li påsse ? 7. Rissaetchîz vosse vî lewin po divni ene novele påsse, puski vos estoz sins lewin, paski Djezus-Cri, nosse lewin, a stî touwé. 8. Adon, fijhans l’ fiesse, nén avou do vî lewin, li ci del metchansté et del vicieusté, mins avou do pwin sins lewin, li ci di l’ oniestruté et del verité.<ref>tchaptrê l° 5, 6-8, ratournaedje da [[Maurice Debaty]], [[Samuel Dumont]] et [[Lucyin Mahin]] ([[s:Prumire lete da sint På ås djins d’ Corinte/V|lijhåve so Wikisourd]]).</ref></poem></i></blockquote> Pu on passaedje des [[Ouves des Apoisses]]: <blockquote><i><poem>34. Pire, adon, ataca-st a djåzer : « asteure, dji comprind ki l’ Bon Diu ni fwait nole diferince inte les djins; 35. mins avå tos les peupes, i voet voltî li ci k’ el respectêye et ki fwait çou k’ est djusse. 36. Il a evoyî s’ messaedje ås efants d’ Israyel, po lzî fé saveur, pa l’ vwès da Djezus-Cri, li boune Novele del påye. C’ est bén lu, Djezus, k’ est l’ Signeur di tolmonde. 37. Vos sav bén çou k' a stî anoncî totavå l’ Djudêye, a cmincî pa l’ Galilêye, après l’ bateme ki Djhan pretchive. 38. I s’ adjit di Djezus d’ Nazarete. Li Bon Diu l’ a oendou do Sint Esprit, et lyi a dné s’ droet. Il a passé tot fjhant l’ bén et tot rwerixhant tos les cis ki l’ Diåle tineut e s’ povwer. Li Bon Diu esteut avou lu. 39. Nos estans les temoens di tot çou k’ il a fwait e payis des Djwifs et a Djeruzalem. C’ est cist ome la k’ il ont fwait mori, tot l’ pindant sol croes. 40. Mins l’ Bon Diu l’ a rlevé d’ amon les moirts li troezinme djoû et i lyi a dné di s’ poleur mostrer... 41. nén a tolmonde, mins azès temoens k’ il aveut tchoezi a l’ avance, a nozôtes k’ a magnî et k’ a bevou avou lu, après k’ i s’ fouxhe rilevé d’ amon les moirts. 42. I nos a cmandé di pretchî å peupe, et d’ acertiner ki c’ est bén lu l’ djudje ki l’ Bon Diu a metou po djudjî tos les cis ki vikèt et les cis k’ sont moirts. 43. C’ est d’ lu ki tos les Profetes djåzént, po fé saveur ki tot ci k’ el croet, riçurè, so s’ no, li pardon d’ ses petchîs.<ref>tchaptrê l° 10, 34-43 (ratournaedje e walon da [[Jean-Marie Lecomte]]).</ref></poem></i></blockquote> == Påke mon les djwifs et les muzulmans == Les [[Muzulmans]], ki creyèt sifwaitmint a Djezus-Cri, ni fiestixhèt nén Påke, ca i n' croeynut nén k' il a morou so ene croes (i dijhnut k' il a monté direk å cir, et kel ci k' esteut crucifyî, c' esteut èn ôte). Les [[Djwifs]] ont-st ene [[Påke des djwifs|fiesse di Påke da zels]], ki Djezu-Cri fiestixha divant d' mori, et ki s' no a stî rprins e latén pa les crustins d' Rome po fé l' mot "Påke". [[Imådje:Easter eggs - straw decoration.jpg|thumb]] == Påke dins l' cronolodjeye et l' meteyo == El Walonreye, cwand gn a pont d' nive a Noyé, on croet k' i gn årè a Påke, et årvierdimint. Insi, gn a des spots ki dijhnut : <blockquote><i>Vert Noyé, blanke Påke; blanc Noyé, vete Påke</i></blockquote> <blockquote><i>Cwand k'on magne les [[boûkete]]s a l'&nbsp;ouxh, on magne les [[Wikt:cocogne|cocognes]] el [[Wikt:coulêye|coulêye]].</i></blockquote> <blockquote><i> moxhetes å Noyé, glaeçons a Påke<ref>[[FO105]] a «Noyé».</ref></i></blockquote> Cwand i bijhe a Påke, i bijhrè al [[Pintcosse]], et minme co après: <blockquote><i>Bijhe a Påke, bijhe al Céncweme, bijhe les troes cwårts di l' anêye !<ref>[[C1]] p. 45.</ref></i></blockquote> == {{HDVs}} == * [[Floreye Påke]] * [[Poenneuse samwinne]] * [[Blanc djudi]] * [[Bon vénrdi]] * [[Semdi sint]] * [[Cloyowe Påke]] == {{HDs}} == * [http://rifondou.walon.org/pauke-rif.html Li pådje di Påke so l' Aberteke] * [http://lucyin.walon.org/guerni/louis_pauke.html Do trevén d' Påke] ([[Bernard Louis]], avou l' accint d' après Nameur). == Sourdants == {{Commonscat|Easter}} [[Categoreye:Påke|*]] [[Categoreye:Crustinnisse|Pake]] [[Categoreye:Cronolodjeye|Pake]] [[Categoreye:Fiesses rilidjeuses]] gb6udfz7iz8kyo2sshvzzjnccojj7l2 0 12867 427662 424866 2026-10-31T19:05:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427662 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Tåvlea scolrece Indicatifs erireces.jpg|thumb]] Li '''Durant Indicatif Erirece''' ('''D.I.E.'''; on dit eto: '''imparfait'''), c' est on [[tins d' codjowaedje|tins]] di l' [[Indicatif]] ki codjowe li [[viebe]] å passé, po djåzer d' ene accion ki deure lontins (årvier do [[Nén Durant Indicatif Erirece]]). == Cawetes di codjowaedje e rfondou walon == === å singulî === Å singulî, les [[cawetes di codjowaedje]] do D.I.E. candjèt sorlon les [[troke da Hendschel|trokes di viebes]] (c' est l' seul cas avou les [[pårticipe erirece|pårticipes erireces]]). * <FONT COLOR="#ff0000">'''-éve, -éves, -éve'''</FONT> po les viebes del [[Codjowaedje bouter|prumire troke]] :dji tchantéve come on [[råskignoû]], ti passéves, il aléve, ele dimandéve. * <FONT COLOR="#ff0000">'''-ive, ives, ive '''</FONT> po les viebes del [[Codjowaedje lodjî|deuzinme]] et [[Codjowaedje tcheryî|troezinme]] trokes. :dji magnive, dji waitive bén a mi, dji tcheryive co å bwès avou on ptit begnon, ti tcheryives, i waitive, ele loukive. * <FONT COLOR="#ff0000">'''-eu, -eus, -eut'''</FONT>: po les viebes del [[Codjowaedje fini|cwatrime]] et [[Codjowaedje tcheryî|cénkinme]] trokes. : dji finixheu, dji prustixheu po dijh pwins, dji meteu e coleur, ti rodjixheus, ti bateus co å flayea, il esteut, ele tineut, ele ratindeut famile === å pluriyal === Å pluriyal, ele sont les minmes dins totes les trokes. * ås [[cåzant|djåzants]] : <FONT COLOR="#ff0000">'''-ans'''</FONT> :nos (dji) tchanténs, rwaiténs, spepyéns, finixhéns, esténs. * ås [[atôtchî]]s : <FONT COLOR="#ff0000">'''-îz'''</FONT> : vos tchantîz, rwaitîz, nos spepyîz, dji finixhîz, nos codîz. * ås [[rwaitant]]s : <FONT COLOR="#ff0000">'''-ént'''</FONT> :il alént, ele riwaitént, i spepyéns, i finixhéns, il avént. == Dins les walons coinreces == === cawetes coinreces singulires === Å singulî, les cawetes candjèt bråmint d’ on payis a l’ ôte. :[[Nameur]] : i tchanteûve (cawete ''[[Wikt:-eûve|-eûve]]'') :[[Lidje]] : i tchantéve (cawete [[Wikt:-éve|-éve]]) :[[Vervî]] : i tchanteût (cawete ''[[Wikt:-eût|-eût]]'') :[[Dinant]], [[Cînè]] : i tchanteut (= i tchantët) (cawete ''[[Wikt:-eut|-eut]]'') :[[Metet]], [[Sint-Houbert]] : i tchantèt (cawete ''[[Wikt:-èt|-èt]]'') (minme son k’ e francès d’ asteure cawete [[Wikt:-ait|-ait]]) :[[Li Viye Såm]] : i tchantût (cawete ''[[Wikt:-ût|-ût]]'') :[[Libråmont]], [[Vå-dlé-Rozire]], [[Ôrdjô]] : i tchantét (cawete ''[[Wikt:-ét|-ét]]'') :[[Bietris]], [[Bive]], [[Libin]], [[Djodogne]] : i tchantot (cawete ''[[Wikt:-ot|-ot]]'') :[[Fumwè]], [[El Lovire]] : i tchantoût : (cawete ''[[Wikt:-oût|-oût]]'') Ci n’ est nén pattavå ki l’ cawete candje sorlon l’ troke di viebe. On trouve çoula e Roman Payis (Djodogne, Perwé) ([[Wikt:-ot|-ot]] + [[Wikt:-éve|-éve]]), sins spepieuse rîle. So l’ Årdene nonnrece ([[Bouyon]], [[Bive]], [[Libin]]) : todi [[Wikt:-ot|-ot]] : i tchantot + i waitot + i r’nètchot + i finichot + i batot s’ feme == e picård == E [[picård]] di Beldjike : i cant'''wat''' (k’ egzistéve dinltins e francès : il estoy = il èstwat). Gn a eto l' cawete [[Wikt:-ot|-ot]] e picård. == Uzaedje == Il est sortot eployî po discrire ene sacwè, on fijhaedje divins l' passé. Si pout i ossu discrire ene acostumance. === Divins des fråzes condicioneles === Normåldimint e walon, dvins les fråzes condicioneles, on-z eploye avou l' adjondrece ''si'' passé purade li [[Condicioneu prezintrece|condicioneu prezintrece]] ou l' [[Suddjonctif erirece|suddjonctif erirece]] a Lidje. Po çoula, il atome k' on l' eploye come e francès, mins bråmint des soces di waloneus nel ricmandèt nén. ==== Uzaedje e l' plaece do condicioneu erirece ==== * ''MAYANE. - Oho ! Si vs avîz intré on cwårt d' eure pus vite, vos l' '''trovîz''' cial. (Ele lyi mostere li fåtûle k' est toprès do calorifere.)''<ref>[[Jean Lejeune di Djoupeye|Jean Lejeune]], ''Po marier Lèyontine'', 1928, Ake I, sinne XV, p.27</ref> == Sourdant == [[Categoreye:Codjowaedje]] iptz72zk3ih19lr6lj0mcrfmd2nlr87 0 12873 427643 418338 2026-10-31T19:01:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427643 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:moultea.jpg|thumb|moultea d' cavale, avou s' mame]] On '''moulet''' (frumele : ene '''moule'''), c' est [[biesse ås tetes]] del famile des [[tchvalidî]]s, ki provént d' on [[croejhlaedje (di biesses)|croejhlaedje]] inte on [[tchvå]] et ene [[ågne]] (u ene cavale et on grand bådet), et ki n' sait pont fé d' djonnes. == Sôres di moulets == Gn a d' l' adire inte les '''moulet d' både''' (provnant d' ene både et d' on roncin, F. ''bardot''), bråmint pus ptit, et on '''moulet d' cavale''' (provnant d' ene cavale et d' on bådet d' grande sôre) bråmint pus foirt. <gallery> Haernaexhmint moulet.jpg Cote bergui moulet.jpg </gallery> == Ovraedje des moulets == Les moulets sont esployîs po monter et dischinde des martchandeyes u des djins dins les [[hôts tienes]], la k' gn a k' des pazeas. Les cis ki les moennèt sont lomés '''moultîs'''. E l' Walonreye, end aveut co ki boutént insi so les vås di [[Smwès]] disk' å 20inme sieke. Did la l' intrêye [[Wikt:«multî|«multî]]» dins l' [[motî Twisselman di Bouyon]], dabôrd ki l' mot n' est dins nol ôte [[motî walon]]. E l' [[deuzinme guere daegnrece]], totes les ahesses militaires k' avént stî disbarkêyes pås Amerikins e l' Itåleye n' avént polou passer les [[Apnins]] (po rmonter so l' Otriche) k' a dos d' moulets. I fwaiynut l' minme bouye ki les [[berweteu]]s dins les ancyinnès veyes avou des stroetès rowes. End a co insi e Marok ([[Feze]]) e l' Aldjereye, e l' [[Grece]]. <gallery> Moultîs Oucaymeden.jpg Wa addj tcherdjî come on moulet.jpg Fez (36492428900).jpg </gallery> I sont-st atelés come les tchvås po les ovraedjes des cinses. <gallery> Tcherwaedje mayisse.jpg Mule Plough Team.jpg </gallery> == Operåcions so les moulets == On [[amedaedje|amede]] sovint les moulets, po k' i n' soeyénxhe nén si waeraxhes. [[Imådje:|thumb]] On fere les moulets come les tchvås. <gallery> Imådje:Amedaedje moulet.jpg|Amedaedje. Imådje:ⵉⴷⵓⵔⴰⵔⵏⵓⴰⵟⵍⴰⵙ, Morocco 2017 (35981858993).jpg|Feraedje. Imådje:Djaenisse moultea.JPG|On '''moultea''' avou l' [[Djaenisse do novea-né|djaenisse]]. </gallery> {{Commonscat|mules|les moulets}} [[Categoreye:Biesses ås tetes]] [[Categoreye:Tchivalidîs]] mk80ce7zstdcgx3esolk2w36ked75of 0 12950 428181 403527 2026-11-01T10:18:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428181 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Camilo Cienfuegos colorized photo.jpg|vignette|Foto da Camilo Cienfuegos, e coleur.]] '''Camilo Cienfuegos Gorriarán''' ([[6 di fevrî]] [[1932]] - [[28 d' octôbe]] [[1959]]), fourit-st on revolucionaire [[Couba|cubin]], i pårticipa dins les activités siconte do dictateu coubin [[Fulgencio Batista]] eyet ourit on role foirt important dins l' [[Revolucion cubinne]]. C' est onk des pus cnoxhous k' ont fwait cisse revolucion, avou [[Fidel Castro]] eyet [[Che Guevara]]. == Vicåreye == I n' pårticipa nén di l' assôt do [[cazer Moncada]] e [[1953]], la k' il ebague ås [[Estats-Unis]]. E 1955 il est aresté, eyet dispoirté viè Couba. Adon i s' mete dins les revoles des studiants siconte di Batista, eyet est acsû pa ene bale. E 1956 il est aresté et boreaté, poy i rva åzès Estats-Unis, et, did la, å [[Mecsike]]. Tot d' shûte après, i rdjond li ptit groupe ki Fidel Castro meteut so pîs po l' espedicion do ''[[Granma]]''. Après l' acoistaedje a Alegría de Pío, il arive a griper l' ''Sierra Maestra'', li grande tchinne di montinnes ki triviesse l' [[iye]] di Couba, eyet radjonde les ôtes mimbes di l' espedicion. E 1958 il est lomé comandant, eyet ezès moes d' avri et may del minme anêye i cmande ene trope ki dschind des monts el plinne di Bayamo. Divant l' siconte-ofinsive di l' årmêye da Batista i rtoûne dins les montinnes, eyet, on côp l' siconte-ofinzive batowe, Fidel Castro lyi dene li mission di fé ene ofinsive disk' al province di ''Pinar del Río'', çou k' i fwait, avou l' ''deuzinme colonne “[[Antonio Maceo]]”'', eyet ariver al mwaisse-veye del province li 7 d' octôbe. On côp l' Revolucion prindant l' pouvwer, i dvént mimbe do Hôt-Comandmint d' l' årmêye, eyet combate les solevmints siconte-revolucionaires dins l' årmêye. Il ourit eto on role foirt impôrtant dins li rfoime agraire, eyet participer dins des raploûs d' ovrîs et d' payizans, minme divant l' fén del guere, come les 20-21 di decimbe 1958 al [[Conferince]] Nåcionåle des Travayeus do Souke, adon k' i cmandéve li deuzinme colonne. Il esteut d' ene famile d' [[anarchisse]]s espagnols, eyet veyou foirt voltî des djins po si simplicisté eyet si sorire, çou ki lyi dna li spot di ''Comandant do Peupe''. E moes d' octôbe 1959 il est evoyî a Camagüey, po disfé on solevmint da Hubert Matos; c' est tot rivnant di Camagüey viè Li Habane, li 28 d' octôbe, ki si [[avion]] disparexhe el mer. On cweraedje a stî fwait do côp, mins on nel ritrova måy. Mins nerén, les cubins siconte do govienmint d' Couba, copurade les cis ki vikèt ås [[Estats-Unis]], dijhèt sovint ki ça sereut Fidel Castro kel åreut fwait touwer; mins i n' a rén ki vegne acertiner cisse rumeur la. Eto, i gn a des cis ki pinsèt ki ça pôreut esse èn ôte complot, mins del [[CIA]], k' åreut bouxhî djus l' avion; les cis ki pinsèt çoula el fijhèt sol soûmint des nombreus atintats siconte des revolucionaires k' on pårticipé al guere siconte do dictateu Batista (ki rçujheut des aidants del CIA). [[Categoreye:Rilomés revinteus|Cienfuego]] [[Categoreye:Couba|Cienfuego]] edwoargqc7uoziz4oq2he6fwajz7bwu 0 12957 427415 404575 2026-10-31T18:30:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427415 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Istwere di l' Urope]] [[Categoreye:Impire otoman]] [[Categoreye:Otriche]] {{Lka}} «[[Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne]]» Li '''deuzinme sidje di Wîne pås Otomans''' a cmincî li [[12 di djulete]] [[1683]] et esse tot fwait på petaedje-evoye des [[Impire Otoman|Trouks]] li [[12 di setimbe]] 1683. [[File:Jean Sobieski III repoussant les Turcs au siège de Venne (Jan Mateiuko) - Sala Sobieski.JPG|thumb|350 px|Jan Sobieski å sidje di Wîne.]] Les Hongrwès d' [[Transilvaneye]] s' avént revinté siconte di l' [[Impire d' Otriche|Impreur d' Otriche]] et s' batént avou les Trouks. A pårt ces noveas aloyîs la, les sôdårds di l' Impreur des Trouks vinént d' [[Etiopeye]] (purade li Soudan d' ouy), d' Edjipe, di Mezopotameye. Emey les grands mwaisses di l' årmêye turke, gn aveut * li Bassa d' [[Alegzandreye]]. * li Bassa d' [[Waradinne]] (''Oran'', e l' [[Aldjereye]] d' asteure). * li calife di [[Bagdet]] * li Beyerbeyî ([[bey]] des beys, govierneu des govierneus) * li grand Vizir ki n' ariva k' al fén, sol kimince do moes d' setimbe Divant d' ariver a [[Wîne]], les Trouks avént remolou tote li [[Hongreye]], copurade les [[Walons d' Hongreye|viyaedjes walons]] k' estént a Nonne do [[Danube]]. Di l' ôte des costés, emey les [[Sint Impire Romin Djermanike|aloyîs di l' Impreur d' Otriche]], gn aveut li Duk des Lorins; et li Rwè d' Pologne k' ariva al rischape li 12 di setimbe. Po rinde do coraedje ås esserés, li moenne [[Capucin]] Mår d' Aviano, di [[Vnijhe]], n' a nén låtchî do priyî. Li rwè d' Pologne ratourna les Trouks et fourit li grand ovreu pol victwere. Si årmêye esteut cmandêye på djenerå Sobieski. Li sidje di Wîne a stî raconté å djoû l' djoû pa on Walon k' î esteut, et k' end a fwait ene [[Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne|paskeye]]. {{commonscat|Battle of Vienna|l' deuzinme sidje di Wîne pås Otomans}} o7j72859o2f8hleyk3sy674m6mfp8qw 427438 427415 2026-10-31T18:33:35Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Deujhinme sidje di Wîne pås Otomans]] viè [[Deuzinme sidje di Wîne pås Otomans]] : rif. deuzinme, troezinme 427415 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Istwere di l' Urope]] [[Categoreye:Impire otoman]] [[Categoreye:Otriche]] {{Lka}} «[[Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne]]» Li '''deuzinme sidje di Wîne pås Otomans''' a cmincî li [[12 di djulete]] [[1683]] et esse tot fwait på petaedje-evoye des [[Impire Otoman|Trouks]] li [[12 di setimbe]] 1683. [[File:Jean Sobieski III repoussant les Turcs au siège de Venne (Jan Mateiuko) - Sala Sobieski.JPG|thumb|350 px|Jan Sobieski å sidje di Wîne.]] Les Hongrwès d' [[Transilvaneye]] s' avént revinté siconte di l' [[Impire d' Otriche|Impreur d' Otriche]] et s' batént avou les Trouks. A pårt ces noveas aloyîs la, les sôdårds di l' Impreur des Trouks vinént d' [[Etiopeye]] (purade li Soudan d' ouy), d' Edjipe, di Mezopotameye. Emey les grands mwaisses di l' årmêye turke, gn aveut * li Bassa d' [[Alegzandreye]]. * li Bassa d' [[Waradinne]] (''Oran'', e l' [[Aldjereye]] d' asteure). * li calife di [[Bagdet]] * li Beyerbeyî ([[bey]] des beys, govierneu des govierneus) * li grand Vizir ki n' ariva k' al fén, sol kimince do moes d' setimbe Divant d' ariver a [[Wîne]], les Trouks avént remolou tote li [[Hongreye]], copurade les [[Walons d' Hongreye|viyaedjes walons]] k' estént a Nonne do [[Danube]]. Di l' ôte des costés, emey les [[Sint Impire Romin Djermanike|aloyîs di l' Impreur d' Otriche]], gn aveut li Duk des Lorins; et li Rwè d' Pologne k' ariva al rischape li 12 di setimbe. Po rinde do coraedje ås esserés, li moenne [[Capucin]] Mår d' Aviano, di [[Vnijhe]], n' a nén låtchî do priyî. Li rwè d' Pologne ratourna les Trouks et fourit li grand ovreu pol victwere. Si årmêye esteut cmandêye på djenerå Sobieski. Li sidje di Wîne a stî raconté å djoû l' djoû pa on Walon k' î esteut, et k' end a fwait ene [[Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne|paskeye]]. {{commonscat|Battle of Vienna|l' deuzinme sidje di Wîne pås Otomans}} o7j72859o2f8hleyk3sy674m6mfp8qw 0 12958 427687 422171 2026-10-31T19:09:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427687 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Paskeille sur le veritable détail du siege et dessiegement de la genereuse Vienne}}''}} {{Dizo-tite|Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne}} [[File:Paskeye sidje Wîne colone1.jpg|thumb|Kimince del paskeye]] Li '''Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne''', ki l' vraiy tite, c' est ''Paskeille sur le veritable détail du siege et dessiegement de la genereuse Vienne'', c' est ene [[paskeye]] sicrîte e walon pa on Walon d' après Lidje, ki n' l' a nén siné, et ki raconte sipepieuzmint çou ki s' a la passé tins do [[deuzinme sidje di Wîne pås Otomans]]. Elle a stî imprimêye a [[Wîne]] do cô après l' victwere, dj' ô bén, el fén d' l' anêye [[1683]]. Eto, c' est onk des prumîs cnoxhous [[Belès letes e walon|scrijhaedjes e walon]]. Li scrijheu esteut kécfeye on moenne ki sognive les coixhîs, et fé des convoyes inte li tchamp d' batreye a l' abeye. Dandjreus k' il a morou a Wîne, sins måy raler e [[Payis d' Lidje]]. Li tecse est rindjî å l° '''16''' dins l' [[Invintaire des pus vîs tecses e walon (live)|Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon]] dizo l' tite "''Le siège de Vienne''". <gallery> File:Paskeye sidje Wîne kimince.jpg|Kimince do papîscrît File:Paskeye sidje Wîne1.jpg|Dizeu do papîscrît File:Paskeye sidje Wîne2.jpg|Dizo do papîscrît </gallery> == Istwere do papîscrît == Li papiscrît esteut dins des vîs-papîs di l' abeye di Thorn e [[Limbork holandès]]. Li dierinne abesse esteut l' feye di l' Elijheu d' Sake, Frederik-Ågusse III, rwè del Pologne. C' esteut ossu l' prôpe sour do duk Albert-Cazimir di Sake-Teschen, govierneu djenerå des [[Bas Payis otrichyins|Bas-Payis]]. Dandjreus k' ele li tneut di l' eritaedje di s' pa, k' aveut djouwé on si grand role dins l' victwere a Wîne. Il a stî ratchté pa on rcwereu d' vîs papîs d' [[Perwé]], et rtrové mon on vî-warî d' Brussele pa on mimbe del soce "Les Amis des Dialectes". [[Jean Haust]] li ratchta avou ses cwårs, et l' eplaidî dins l' prumî limero del rivuwe "Les dialectes belgo-romans" e 1937. Li tecse est rindjî å l° '''16''' dins l' [[Invintaire des pus vîs tecses e walon (live)|Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon]] dizo l' tite "''Le siège de Vienne''". == Tecnike di powezeye == === Les longs et courts I === Ni sont nén acontés på scrijheu (endè fwait des [[assounance]]): :Il ouxhént prin Viene sins minti :Sel bon Diu n' î euxhe nén aidî. === Côpaedje del paskeye e hagnons. === Sovint, gn a des trokes di 8 vers ki fwaiynut ene intité di racontaedje. Mins padecôps, end a k' 7, et l' dierin rime avou l' prumî del sitrofe ki shût. :Li vint-cénkinme, vint-shijh, vint-set :K' esteut todi li moes d' djulete, :Il ouxhént prin Viene sins minti :Sel bon Diu n' î euxhe nén aidî. :Ca si trè foû près il estént :Ki zels et nos, nos ns atrapént :Nos haversaks avou nos pikes. :Mins ces Trouks et ces eritikes :Racorént a si grands tropeas (''tropê''), :So nosse bastion do Palå (''palê''), :K' i nos fout bon di nos rtirer; :Ma fwè, dj' î fou cåzu croké. :Après côps, li mwin do Signeur :Nos rinda on pô del vigueur. :Adon, come des sôdårds di fier :Nos poûssîs ces fureyes d' infier. == Li walon del paskêye do sidje di Wîne == === Accints === * Li scrijheu eploye, onk après l' ôte l' accint d' Lidje (Otoman, kimander) eyet l' accint d' après Hu (''Otomon, kimonder'', [[Condroz]] lidjwès, [[oyon an/on]]). * Li [[Nén Durant Indicatif Erirece]] pluriyal est rindou pa ''-int'' (''il acorint'') estô di '''-ît''' (il acorît), çou k' on trouve ossu dvins d' ôtes scrijhaedje d' avå Lidje di dvant Utante Nouv. * Li [[shuvion]] -ion est léjhou a deus sillabes :Mins ces Trouks et ces eritikes Racorént a si grands tropeas So nosse bastion (''bastiyon'') do Palå. === Croejhete === * L' uzaedje do nén definixhant [[pronos tos et tertos|prono "tertos"]] ni corespond nén a l' uzaedje d' asteure (il est eployî come addjectif). :Avou ''tertotès'' grandès airs (Avou totès grandès airs). :Gn aveut ene téle espouvante el veye / Ki ç' n' esteut k' ''tertotès'' plorreyes (totès plorreyes). :Dji sohaitive ki ''tertos'' les croufieus (tos les croufieus), ouxhént des rins come li Bassa di Waradinne. * Ridoblaedje des superlatifs. :Ca si très foû près il estént Ki zels et nos, nos ns atrapént Nos haversaks avou nos pikes (il estént si témint tot près d' nozôtes ki…) * L' adviebe "très" vout dire "si", "témint" :Loukîz ! '''très''' tant nos è touwîs Ki tos les dwôrs end estént plins ('''si''' tant nos ndè touwîs ki …; nos ndè touwîs '''témint''' tant ki …) * Li prono "lezî" n' egzistêye nén co. On eploye "les". :Li mene ''les'' raetcha e grognon (Li mene '''lezî''' raetcha e grognon). === Motlî === *Gn a tot on motlî so les tecnikes militaires d' adon, eyet sol djeyografeye di l' Impire trouk. *Gn a eto des mots k' ont on sins pus lådje k' asteure, come estale = bwès. :Loukîz: i n' avént nén pus d' keure :Di leu moirt ni di nos côps d' bales :K' adon il ouxhént stî d' '''[[:Wikt:estale 1|estale]]'''. * Li scrijheu saveut dandjreus eto l' francès, ca sacwantès ratourneures polnut esse riwaitêyes (dedja) come des [[francijha]]s. == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/paskeyes.html#viene Li tecse e-n etir] {{Abt}} * So l' [[Wikisourd]] ** [[s:Paskeille sur le véritable Détail du Siège & Dessiègement de la Généreuse Vienne|Mwaisse tecse]] ** [[s:Paskeye sol sidje et l’ dissidjmint d’ Viene|Tecse e rfondou, ene miete rarindjî]] ** [[s:Paskeille sur le véritable détail du siège et dessiègement de la généreuse Vienne|Modêye e Feller]] [[Categoreye:Raspepyîs årtikes]] [[Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon]] [[Categoreye:Otriche]] [[Categoreye:Margayes inte crustins et muzulmans]] ddyz36nekwfytu0lsxiceby73bs97ws 0 12962 427481 34418 2026-10-31T18:36:37Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme sidje di Wîne pås Otomans]] vers [[Deuzinme sidje di Wîne pås Otomans]] 427481 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme sidje di Wîne pås Otomans]] hdconi3mbojfl638u499qisnmvljcod 0 12965 427483 32462 2026-10-31T18:36:42Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme sidje di Wîne pås Otomans]] vers [[Deuzinme sidje di Wîne pås Otomans]] 427483 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme sidje di Wîne pås Otomans]] hdconi3mbojfl638u499qisnmvljcod 1 12974 428318 291383 2026-11-01T10:44:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428318 wikitext text/x-wiki Dj' a rsaetchî l' boket «Li diccionaire serè-st eplaidî après l' moirt di l' oteur, pa onk di ses soçons (on Flamind).» li deuzinme pådje di l' egzimplaire k' i gn a-st el biblioteke di France mete èn imprimeu d' Lidje, ey ene date (mins scrîte al mwin) di 1845. Li 3inme pådje a l' singnateure da Grandgagnadje, et dire ki tot egzimplaire nén siné est on fås... Motoit k' i gn a yeu on deuzinme eplaidaedje, après s' moirt, fwait pa on Flamind si soçon? [[Uzeu:Pablo|Pablo]] 23 d'&nbsp;avri 2005 a 00:28 (UTC) Dji vén d' comprinde, li motî a stî eplaidî e troes bokets ... li dierin après l' moirt di l' oteur. [[Uzeu:Pablo|Pablo]] 17 di djun 2006 a 14:22 (UTC) dnblmq6tv1994ttvdsi47rzuh8p2w51 5 12982 428048 346967 2026-10-31T20:30:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428048 wikitext text/x-wiki == Asnoe / Esnoe / Esneu == Si on n' pout nén prinde OE po Esneu, pask' i gn a nou O, on nel pout nén prinde nerén po * Les Asnès (Bietris) * Asnè / Esnè (dilé Bastogne) * Asneu (dlé Hamwè) ki n' ont nerén pont di O. [[Uzeu:Lucyin|Lucyin]] 23 d'&nbsp;avri 2005 a 10:17 (UTC) Po les deus prumîs i gn a l' lete pivot "o", siya: "Assen'''o'''is" (les vîs scrijhaedjes -oi/-ois/-oy pol cawete -oe si polèt åjheymint si rfonde -oe paski, djustumint, on ritrouve ene lete e cmon dins les deus scrijhaedjes). Pol troezinme c' est l' veur ki po l' cawete c' est l' minme ki po Esneu (Esneux, Asneux). D' èn ôtes costé, si bén dji so conte li rfondaedje shuvant ene viye rovieye etimolodjeye po on no tot seu; si end a des ôtes ki, zels, ont wårdé on scrijhaedje "francès" pus etimolodjike, ça pout esse diferin. Esneu/''Esneux'' estant pår trop diferin di Asnè/''Assenois'' (les scrijhaedjes "francès" n' ont rén a vey l' onk avou l' ôte, eyet on voet nén on minme bodje nerén), ça fwait ki, si bén on pout rtrover ene cawete -oe cåze di ''Assen'''ois''''', on nel pout nén fé rider vie "Esneu". Asneu/''Asneux'' si pôreut rfonde Asnoe come les ôtes pask' on-z a l' minme bodje, la c' est clair; ça fwait k' i gn a ene sacwè ki candje eneviè l' Feller ou l' sicrijhaedje francès, mins eto ene sacwè ki dmeure. Çou ki n' pout nén aler, c' est di scrire "Asnoe" po Esneu (c' est impossibe di ricnoxhe li mot avou on sfwait candjmint). Asteure, motoit ki "Esnoe" ça sereut possibe; et adon scrire eto "Esnoe" pol ci dlé Bastogne? (mins la l' sicrijhaedje francès c' est "Assenois", ça n' va nén (si ça sereut "Essenois" ci sereut diferin) dji sereut po wårder "Asnoe" come fôme walon po tos les cis k' ont on no francès "Assenois" (Asnè, Asnwè, Asnwa,...), come disk' asteure. Po les deus ôtes (''Asneux, Esneux'') on pôreut rfonde li cawete (etimolodjicmint, Asnoe, Esnoe) ou nén (Asneu, Esneu). Mins on n' pout nén mete les cwate prononçaedjes (Asn(w)è, Asneu, Esn(w)è, Esneu) dizo ene minme sicrîte cogne, paski les scrijhaedjes francès sont trop diferints ki pol permete (''Assenois, Asneux, Assenois, Esneux'') Nén åjhey Mins si on louke seulmint ås cis ki si scrijhèt "Assenois" e francès, et ki s' prononcèt "Asn(w)è" (eyet Esnè, mins c' est on ridaedje a -> è dins cåzu tot, nonna? come "dj' è", evnd), la c' est pus åjhey po mete "Asnoe". [[Uzeu:Pablo|Pablo]] 23 d'&nbsp;avri 2005 a 20:57 (UTC) == Måmdey / Mâmdi == http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=1800 --[[Uzeu:Lucyin|Lucyin]] ([[Uzeu copene:Lucyin|discussion]]) 8 di decimbe 2014 a 10:22 (UTC) b0gxoeytytxtn82b6i8k48qurwpmlcc 0 13010 427674 404001 2026-10-31T19:07:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427674 wikitext text/x-wiki [[Imådje:van_cau.jpg|thumb|(2004)]] [[Imådje:Vancau.jpg|thumb|Van Cau veyou dins l' "Tao-tö-king" e-n imådjes]] '''Jean-Claude Van Cauwenberghe''' (pus coûtmint lomé '''Van Cau''') a skepyî a [[Tchålerwè]] li [[28 d' avri]] [[1944]]. C' est on [[politikî]] walon, k' a stî [[mayeur]] di [[Tchålerwè]], pu prezidint do [[Pårti Socialisse (Beldjike)|Pårti Socialisse]]. Di 2000 a 2006, il a stî prezidint del [[Walonreye]]. E 2004, il î aveut stî rlomé on deuzinme côp, normåldimint po diski 2009. Mins, e 2006, i s' a sintou oblidjî d' leyî s' plaece a [[Elio Di Rupo]], di cåze do [[herleme des lodjmints sociås (Walonreye, 2006)]]. Di s' [[mestî]], il esteut [[pårlî]]. == Kékès ôtès dnêyes == Mågré tot, e moes d' avri 2006, il atåvele [[Pårlumint walon]], avou sacwants ôtes, on pordjet di [[mwaisse lwè]] pol Walonreye. L' idêye serè diswalpêye dins l' [[Philippe Destatte|Pordjet Destate Bressene di rdiscotaeyaedje del Beldjike]], bråmint espliké e 2007. C' est onk des prumîs politikîs k' a djåzé e [[walon]] dins sacwants raploûs oficirs, et ki n' a måy catchî k' il esteut foirt binåjhe do ravicaedje do walon. Il a-st aprins l' walon el rowe, a Tchålerwè, cwand esteut roufion. E 2004, i rçuva les wangneus do [[Pris do Coirneu]] a l' [[Elizete]]. == Cårire politike == * 1977-1983 : Pårlumintî * 1983-1995 : Mayeur di [[Tchålerwè]] * 1995-1999 : Minisse do Budjet, des Finances, di l' Eploye eyet del Fôrmåcion å [[govienmint walon]] eyet Minisse do Buddjet, des Finances eyet del Fonccion publike del [[Cominålté francesse]] * 1999-2000 : Minisse do Budjet, di l' Ekipement et des Travôs publiks å govienmint walon * 2000-2006 : Prezidint do govienmint walon. * 2006-2007 : I dmeure simpe deputé å [[Pårlumint walon]]. == Lingaedje walon == '''Jean-Claude Van Cauwenberghe''', c' est eto on walon-cåzant (pus speciålmint, do patwès di Tchålerwè). Il l' a-st aprindou cwand il a comincî a militer. Il aveut vlou k' les nos des rowes soeynuxhe dins les deus lingaedjes.<ref>"Jean-Claude Van Cauwenberghe milite pour les plaques de rue bilingues", ''Femmes d'Aujourd'hui'', p. 29, vol. 93, 1999</ref> == Sourdant == [[Categoreye:Bouteus pol Walonreye|Van Cau]] [[Categoreye:Politikîs walons|Van Cau]] [[Categoreye:Tchålerwè]] tfgfdv1u8d4b5hmiayqikw8klte4v11 0 13137 427503 414287 2026-10-31T18:39:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427503 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Plake Pont d' Alcantara ridoblete.jpg|thumb|"puente de Alcantara" vout dire "pont do pont", ca al-qantara e-n arabe vout dire "li pont"]] Ene '''ridoblete''', c' est ene tourneure di stîle la k' on repete on deuzinme côp l' minme sacwè, avou on mot sinonime do prumî, pask' on croet k' onk des deus n' est nén bén comprins. ''Ene ridoblete, ci n' est nén l' minme k' on [[dodobe mot]].'' == Mwaissès piceures == E [[linwe-ehåyaedje]], on pout fé des rdobletes a pårti do mot ki les djins compudnut tertos, mins k' est calké do spotchant lingaedje, et mete padrî li mot tipike k' on vout rispåde. E [[toponimeye]], ene ridoblete va aminer des nos d' plaeces ki sont l' ridoblaedje del minme sacwè e lingaedje sustrat (k' on n' comprind pus) et e lingaedje sourdant. == Egzimpes di rdobletes dins l' lingaedje corant == === e walon === * c' est [[seur et certin]]. * vini sins dire ni bondjoû ni diewåde. * Po dire li [[Wikt:veur|veur]] eyet l' vraiy. * Ni vs catibulez nén avou ça et ni fjhoz pont di rprotches a [[Wikt:nolu|nolu]] ni a personne. === e francès === * ''les us et coutumes'' (les uzances et les dujhances; les alaedjes et les uzances). * en lieu et place de === e [[neyerlandès]] === * ''We moeten peinsen et denken'' (nos dvans pinser et tuzer). === e l' inglès === * Priyire do live d' Ofices anglican (''Book of Common Prayer, BCP'') «''a full, perfect, and sufficient sacrifice''». Troes mots, onk dilé l' ôte, po dire li minme sacwè: «''full''» po k' les ptitès djins compudnuxhe li mot; «''perfect''» po fé plaijhî ås soçons do francès; «''sufficient''» po les latinisses. Si l' BCP a-t i spårdou totes sôres di mots, des cis des djins del copete et des cis des djins des corons. == Egzimpes di rdobletes dins les nos d' plaeces == === e walon === * Li prumî boket est [[gayel]], li deuzinme est latén ([[aplacaedje tîxhon]]) ** [[Wikt:Ucîmont|Ucîmont]], [[Wikt:Orcîmont|Orcîmont]] (mont metou å hôt) ** [[Belfontinne]] (po Bé-fontinne, sourdant do sourdant). * Li pus vî boket est tîxhon, li novea est walon. ** [[Hestape]] : li pré del bam (flamind "''bampt''", pré) === e-n espagnol === * Puente d' Alcántara (çou ki vout dire "pont do pont", ca al-qantara e-n arabe vout dire "li pont") === e-n [[arabe marokin]] === Li prumî boket est [[arabe]], li deuzinme est [[amazir|berbere]] ([[aplacaedje]] latén) : * ''Aayin Aghbalou'' (sourdant do sourdant); so les plakes e francès ''Source Aïn Aghbalou'' (sourdant do sourdant do sourdant). [[Categoreye:Linwince]] msut49s36q1htsethtkwgsujouqldce 0 13158 427589 308702 2026-10-31T18:53:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427589 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-motîs|Motî Somme}} [[Imådje:live_di_mots.jpg|thumb|coviete do live]] Li '''Motî Somme''', c' est l' prumî [[motî walon-francès]] ki s' vraiy tite est e walon : «'''Live di mots d' après Nameur et avår la'''» (''“Lîve di mots d'après Nameur èt avaurlà”''). Il a stî scrît pa [[Lucien Somme]], avou l' coplaede da [[Chantal Denis]], et eplaidî dizo cogne di [[sillabusse]] pås [[Relîs Namurwès]] e [[1997]]. I rprind 95 a 99 åcint des dnêyes do [[Motî Léonard]]. Li motî Somme, c' est onk des gros [[motîs do walon]]. Il est scrît e «[[scrijha Feller]] a môde des Relîs Namurwès», sins imådjes ni fråze d' oteur. C' est on motî ki dene les mots [[walon]]s avou l' [[accints do walon|accint]] d' après [[Nameur]], mins eto d' [[Dinant]]. Il est rprins sol limero '''[C100]''' dins l' [[Djivêye des motîs do walon]]. == Motî Somme et Motî Léonard == Li motî Somme, c' est les minmes dinêyes ki les cenes do "Motî Linåd", mins arindjêyes cial shuvant l' ôre alfabetike. Mins il a eto radjouté des mots, et purade metou les rahoucantès cognes des mots sorlon l' accint d' Nameur. Mins eto l' ci d' Dinant, come dins l' motî Linåd. * [[Codjowaedje bouter|Viebe des prumire sôre]] : dizo cogne "bouter" dins l' motî d' Nameur, ''boutè'' a Dinant. * [[trokes da Hendschel|Viebe des deuzinme et troezinme sôres]] : dizo cogne "lodjî" dins l' motî d' Nameur, ''lodji'' a Dinant. [[Categoreye:Motîs walons|Somme]] [[Categoreye:Nameur]] a30lznmgh9yqwry72xpe4xxqd4im85k 0 13173 427676 313101 2026-10-31T19:07:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427676 wikitext text/x-wiki {{djermon Urope}} '''Sint Petersbork''' ([[Rûsse]]: Санкт-Петербург, ''Sankt-Peterbourg''; elle a stî eto lomêye '''Petrograd''' (Петроград) di 1914 a 1924, eyet '''Leningrad''' (Ленинград) di 1924 a 1991) c' est li mwaisse-veye touristike del [[Rûsseye]]. Askepieye e 1703 po s' aprepyî d' l' Urope (c' est l' pont l' pus coûtchantrece del Rûsseye), li veye divna l' mwaisse-veye di l' Impire rûsse disk' a 1918, cwand cisse fonccion la rivna-st a [[Moscou]]. Tins del [[deuzinme guere daegnrece]], Leningrad fourit assidjî pås almands et rezister so ene termene di 22 moes, çou ki lyi vala d' esse li prumire ''veye eroyike'' d' l' [[Union Sovietike]]. {{commons|Category:Saint Petersburg|Sint Petersbork}} [[Categoreye:Rûsseye]] sphkt17s4kmw99uf8j061v75058dxe6 0 13237 427843 406058 2026-10-31T19:50:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427843 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:cint-fouyas.jpg|thumb|li cint-fouyas, emey les cwate ôtes bokets del pansreye]] Li '''cint-fouyeas''', c' est l' troezinme potche del [[Pansreye (anatomike)|pansreye]] des [[roemiants]], la k' gn a tos des fouyeas come on live di messe. Li cint-fouyeas rote come ene passete. I n' leye passer eviè l' [[molete]] ki les pus féns bokets d' amagnîs, k' ont ddja stî cobroyîs el [[panse]], et roemyîs. [[Categoreye:Antomeye des biesses]] [[Categoreye:Roemiants]] nepsaa73g5qrfsj1v19o1zzviiwaduw 0 13269 427939 325964 2026-10-31T20:06:26Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427939 wikitext text/x-wiki Li '''codjowaedje di waitî''', c' est l' essegne po [[codjowaedje|codjower]] les viebes erîlés del [[viebes del deuzinme troke|deuzinme]] [[troke da Hendschel]]. On-z a eto eployî come essegne "lodjî". == Mwaissès piceures == Po codjower "waitî", on stitche ene [[cawete di codjowaedje]] après l' bodje '''wait-'''. Les cawetes di codjowaedjes des viebes del deuzinme troke sont les minmes ki les cenes del [[Codjowaedje bouter|prumire troke]], apus ki : * a l' atôchî (poli) di l' indicatif prezintrece (et ås tins et djins kel shuvnut), li cawete est <FONT COLOR="#ff0000"><B>-îz</B></FONT> (et nén '''-ez''') : :vos waitîz, i fåt ki vos cmincîxhe, saetchîz comifåt ! (eto, l' indicatif prezintrece a l' minme cogne ki les indicatifs erireces, durants et nén durants: vos waitîz = F. ''vous regardez, vous regardiez, vous regardâtes''). * Ås singulî do [[DIE]] (imparfait), les cawetes sont <FONT COLOR="#ff0000"><B>-ive, ives, ive</B></FONT> (et nén '''-éve, éves, -éve'''). == Viebes erîlés so "waitî" == C' est tos les viebes ki leu cawete d' infinitif, c' est '''-î''', Les viebes kel dierinne cossoune di leu bodje, c' est -ss-, -c-, -tch-, -dj- et -y- sont bråmint pus sovint rfondous come viebe del deuzinme troke ki come viebe del prumire troke : * [[Wikt:poussî|poussî]], [[Wikt:dressî|dressî]] ([[disfondowe]] : ''poûsser, dresser''). * [[Wikt:kimincî|kimincî]], [[Wikt:apicî|apicî]] : ([[disfondowe]] : ''cumincè, apicè''). * [[Wikt:saetchî|saetchî]], ([[disfondowe]] : ''satchè''). * [[Wikt:tcherdjî|tcherdjî]] ([[disfondowe]] : ''tchèrdjè''). * [[Wikt:abiyî|abiyî]], [[Wikt:rabiyî|rabiyî]], [[Wikt:disbiyî|disbiyî]] == Disrîlés viebes del deuzinme troke == * les [[Codjowaedje tcheryî| viebes del troezinme troke]], ki leu cawete d' infinitif, c' est -Cossoune + yî. * les viebes ki l' dierinne cossoune candje pacô : ** divant ene cossoune : viebes avou on shuvion -ssî å coron : [[Codjowaedje tchessî|tchessî]] . ** divant l' voyale -a (cawetes di codjowaedje -ans, -a…) *** Viebes avou on shuvion -cî å coron : [[Codjowaedje picî|picî]]. *** Viebes avou on shuvion -kî å coron : [[Codjowaedje tchôkî|tchôkî]]. * Les viebes ki [[candjmint d' voyale|candjnut d' voyale]] å dierin pî : [[Codjowaedje grevissî|grevissî]], [[codjowaedje criyî|criyî, spiyî,...]]. * Les viebes avou on R divant l' dierinne cossoune ** [[Codjowaedje tcherdjî]] : sins ristitcheye voyale (å prezint singulî…) ** [[Codjowaedje hertchî]] : avou ristitcheye voyale (å prezint singulî…) * Les viebes avou deus cossounes divant l' cawete -î : ramxhî, frumjhî (co a travayî). == Codjowaedjes coinreces == * Infinitif. ** come les ôtes [[son î|longs I]], li cawete di codjowaedje di l' infinitif divént ''-i'' dins l' payis di [[Flipveye]] et d' [[Dinant]] ::''couminci'' (Flipveye), ''kiminci'' (Dinant). ** Cisse troke la n' esgistêye nén dins l' Mîtrinne Årdene, elle est replaecêye pa des cawetes di codjowaedjes del prumire troke: ::''kumincè'' ([[Sint-Houbert]], [[Li Tchestea|Tchestrolès]]) ::''kumincer'' (ban d' [[Libin]]). == Les modeles eployîs dins les ôtès croejhetes == == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://lucyin.walon.org/codjowaedjes/lodji.html Tåvlea d' codjowaedje des viebes erîlés del deuzinme troke] {{Abt}} * [[Wikt:Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come waitî|Viebes di cisse sôre la dedja studyî e Wiccionaire]] [[Categoreye:Codjowaedjes|Waiti]] s4gvxh7agfkjyitnigi2xtax1szu7id 0 13271 428063 415225 2026-11-01T09:58:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428063 wikitext text/x-wiki {{po|bonete|bonete (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|bonete}} Li '''bonete''', c' est deuzinme potche del [[pansreye (anatomike)|pansreye]] des [[roemiant]]s. {{Commonscat|Reticulum (Ruminant stomachs)|l'&nbsp;bonete}} [[Categoreye:Pansreyes]] qhxui77vug5yczhcof9ga9o395yiiu8 0 13357 427892 381167 2026-10-31T19:58:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427892 wikitext text/x-wiki {{djermon viyaedje}} {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" |+<span style="font-size:large;">'''Fleuru —''' '''Fleûru'''<br />'''Fleurus'''</span> | colspan="2" style="background:#efefef;" align="center" | {| class="mw-collapsible" style="text-align:center; width:100%;" cellspacing="0" cellpadding="2" border="0" |+ |[[Imådje:Blason ville be Fleurus (Hainaut).svg|centré|330x330px]] |- |([[Armwereyes di Fleuru|Detays]]) |} |- | colspan="2" style="border-bottom:3px solid gray;" align="center" |'''Eglijhe del cinte-veye'''[[Imådje:Fleurus JPG00.jpg|alt=|400x400px]] |- |[[Lingaedje oficir]] |[[Francès (lingaedje)|Francès]] |- |[[Lingaedje coinrece]] |[[Walon do Coûtchant]] |- |[[Limero diyalectolodjike]] |Ch 33 |- |[[Limero del posse|Limero dèl posse]] |6220 (nén candjî) |- |[[Eplaeçmint]] | - [[Fleuru]] - [[Arondixhmint di Tchålerwè]] - [[Province do Hinnot]] - [[Walonreye]] - [[Beldjike]] |- |[[Sitindêye]] |7,88 km² |- |[[Peuplåcion]] (asteure) |? |- |[[Dinsité]] (asteure) |''Vir peuplåcion'' |- |[[Coisse d' eure|Coisse d'&nbsp;eure]] |ECG ([[Eure del Coistrece di Grinwitch|ECG]]+1) / CEST (UTC+2) |- |[[Djivêye des preficses telefonikes eternåcionås|Preficse telefonike]] |(+32) 071 |} {{Wiccionaire|Fleuru}} '''Fleuru''' (prononcîz Fleû-ru /fløː.'ʀy/, {{odio|Wa Fleuru.ogg|lang=wa}}; Fr. Fleurus), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]] divnou [[Fleuru|intité]]. Tot rwaitant el [[limero diyalectolodjike]], '''Ch&nbsp;33,''' c' est l' mwaisse pont d' l' [[A.L.W.]]. Li responda aveut ddja stî apresté pa [[Henri Pétrez]], k' aveut dmandé a Lucien Hacquart et a Hippolyte Guerrero, sikepyî a Fleuru e 1875. * [[No di dmorant|Lomaedje]]: Fleurzyin, Fleurzyinne;<ref>[[cawete -yin]]</ref> (F. ''Fleurusien, ienne'')<ref> [[Jean Germain]] ''Avis de recherche : Wallons, comment vous appelez-vous'', ''Vers l'Avenir'', 24 d' octôbe 2007.</ref> * [[Såvaedje no des dmorants|Sipotaedje]]: Les «Riyeus d' djins» / Les «Magneus d' boû» (''Mougneûs d' boû'') == Istwere == Toltins d' l' Ancyin redjime, Fleuru esteut ene veye. Ci n' est k' å 19inme sieke ki [[Tchålerwè]] a divnou on pus grand bork, pu ene grande veye. Fleuru a cnoxhou mo des displit el Moyinådje. Elle a stî broûlêye e 1333, 1356, 1431, 1556. 1684. Gn ourit troes grandès batreyes a Fleuru, la k' les nåcions d' Urope si vnît apougnî : * Li [[prumire batreye di Fleuru (1622)]]. * Li [[deuzinme batreye di Fleuru (1690)]]. * Li [[troezinme batreye di Fleuru (1794)]]. == Tuzance walone == * [[Sicrijheu e walon]]: [[Henri Pétrez]], k' a scrît on live di sovnances "Fleuru dins m' vikereye".[[Imådje:petrez_fleuru.jpg|thumb|Live di sovnances a Fleuru da H. Petrez|centré]] == Sourdants == {{Commonscat|Fleurus}} <references />{{RC/Fleuru}} dldvo420mk5a6lbs0j6tsinjs4qxm4r 0 13358 427845 321393 2026-10-31T19:50:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427845 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Istwere del Walonreye]] [[categoreye:Rilomêyès batreyes|Fleuru1]] [[Imådje:Batalla Fleurus (1622).jpg|thumb|200px|Bataye di Fleuru di 1622]] Li '''prumire batreye di Fleuru''', c' est ene [[batreye (guere)|batreye]] si passa e li [[29 d' awousse]] [[1622]] (a [[Fleuru]], come di djusse). C' est li cmandant espagnol don Gonzalès di Coirdoûwe ki fjha ramasser ene dobleure ås tropes almandes kimandêyes pa Mansfeld et Von Halberstadt. Les Espagnols alént co wårder l' [[Walonreye]] ene bele tchoke (redjime des [[Bas Payis espagnols]]. ''Pus tård, gn ourit co l' [[deuzinme batreye di Fleuru]] pu l' [[Troezinme batreye di Fleuru|troezinme]].'' 7lfm4p1cghsepp55nt91xz3ugn27pjm 0 13359 427453 296428 2026-10-31T18:34:26Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Deujhinme batreye di Fleuru (1690)]] viè [[Deuzinme batreye di Fleuru (1690)]] 296428 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:istwere del Walonreye]] [[Categoreye:Rilomêyès batreyes|Fleuru3]] [[Imådje:BatayediFleuru1690-2.JPG|thumb|200px|Bataye di Fleuru di 1690]] Li '''deujhinme batreye di Fleuru''', c' est ene [[batreye (guere)|bataye militaire]] ki s' passa li [[prumî d' djulete]] [[1690]] a [[Fleuru]]. Li [[marixhå (a l' armêye)|marixhå]] di Lussimbork î a fotou ene taenaesse å prince di Waldeck. ''Divant, gn aveut ddja yeu li [[prumire batreye di Fleuru]]; après, gn årè co l' [[Troejhinme batreye di Fleuru|troejhinme]].'' 2yl1uy9h70kv0ccaytkmucmertdocx5 427846 427453 2026-10-31T19:50:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427846 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:istwere del Walonreye]] [[Categoreye:Rilomêyès batreyes|Fleuru3]] [[Imådje:BatayediFleuru1690-2.JPG|thumb|200px|Bataye di Fleuru di 1690]] Li '''deuzinme batreye di Fleuru''', c' est ene [[batreye (guere)|bataye militaire]] ki s' passa li [[prumî d' djulete]] [[1690]] a [[Fleuru]]. Li [[marixhå (a l' armêye)|marixhå]] di Lussimbork î a fotou ene taenaesse å prince di Waldeck. ''Divant, gn aveut ddja yeu li [[prumire batreye di Fleuru]]; après, gn årè co l' [[Troezinme batreye di Fleuru|troezinme]].'' sqfk1gkk2uoopggh7zktyqlu4aumgrt 0 13360 427375 375819 2026-10-31T18:23:52Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Troejhinme batreye di Fleuru (1794)]] viè [[Troezinme batreye di Fleuru (1794)]] 375819 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Batayedifleuru1794-1.jpg|thumb|200px|Bataye di Fleuru di 1794]] Li '''troejhinme batreye di Fleuru''' si passa li [[26 di djun]] [[1794]] (a [[Fleuru]] come di djusse). == Sacwants dnêyes == Les [[Revolucion francesse|Revinteus francès]], kimandés pa Jourdan, î ont dné ene dispoûslêye ås tropes otrichyinnes. Gn aveut des Walons dins les deus camps. Avou les Francès, metans : [[Djihan-Pire Ransonnet|Jean-Pierre Ransonnet]]. Ç' a stî li cminçmint do [[redjime francès]] (et l' rashonnance pol prumî côp, del [[Walonreye]] en on seu payis). ''Divant, gn aveut ddja yeu li [[prumire batreye di Fleuru]] pu l' [[Deujhinme batreye di Fleuru|deujhinme]].'' == Alére == [[Louis Marcelle]] ; El tabeur ; [[El Bourdon (gazete)|El Bourdon]] l° 603 (21-23) & 604 (30-32), 2008. C’ est ene [[Pitit roman|novele]] avou des dnêyes istorikes so les mouvmints des tropes francesses et [[Aloyîs siconte napoleyon|aloyeyes]] dins l’ payis d’ [[Courcele]], [[Trajnî]], [[Souvret]] et [[Tchapele]] divant l’ batreye di Fleuru. [[Categoreye:Istwere del Walonreye]] [[Categoreye:Rilomêyès batreyes|Fleuru3]] jkb84h8t6akaid66mx6l4m8iv2wlqpt 427832 427375 2026-10-31T19:48:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427832 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Batayedifleuru1794-1.jpg|thumb|200px|Bataye di Fleuru di 1794]] Li '''troezinme batreye di Fleuru''' si passa li [[26 di djun]] [[1794]] (a [[Fleuru]] come di djusse). == Sacwants dnêyes == Les [[Revolucion francesse|Revinteus francès]], kimandés pa Jourdan, î ont dné ene dispoûslêye ås tropes otrichyinnes. Gn aveut des Walons dins les deus camps. Avou les Francès, metans : [[Djihan-Pire Ransonnet|Jean-Pierre Ransonnet]]. Ç' a stî li cminçmint do [[redjime francès]] (et l' rashonnance pol prumî côp, del [[Walonreye]] en on seu payis). ''Divant, gn aveut ddja yeu li [[prumire batreye di Fleuru]] pu l' [[Deuzinme batreye di Fleuru|deuzinme]].'' == Alére == [[Louis Marcelle]] ; El tabeur ; [[El Bourdon (gazete)|El Bourdon]] l° 603 (21-23) & 604 (30-32), 2008. C’ est ene [[Pitit roman|novele]] avou des dnêyes istorikes so les mouvmints des tropes francesses et [[Aloyîs siconte napoleyon|aloyeyes]] dins l’ payis d’ [[Courcele]], [[Trajnî]], [[Souvret]] et [[Tchapele]] divant l’ batreye di Fleuru. [[Categoreye:Istwere del Walonreye]] [[Categoreye:Rilomêyès batreyes|Fleuru3]] 3w1yrai9p06doyjb1u1rg2smrbs5epg 0 13362 427661 295727 2026-10-31T19:04:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427661 wikitext text/x-wiki {{Omonimeye}} I gn a-st avou bråmint des batreyes a [[Fleuru]] tot åd dilong d' l' istwere, mins les troes pus importantes sont: * li [[prumire batreye di Fleuru (1622)]], tins del [[Guere di Trinte Ans]]. * li [[deuzinme batreye di Fleuru (1690)]], tins del [[Guere di Nouv Ans]]. * li [[troezinme batreye di Fleuru (1794)]], tins des [[Gueres del Revolucion Francesse]]. l4jmyafie4kveq0feosi0dkylnshw04 0 13398 428069 426132 2026-11-01T09:59:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428069 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Contribution au dictionnaire du parler de Ciney}}'' (motî)}} {{Dizo-tite|Motî d' Cînè}} [[Imådje:Motî_Cînè.jpg|thumb|coviete d' ene copeye do motî]] Li '''motî d' Cînè''', ki s' tite e francès, c' est «'''''Contribution au dictionnaire du parler de Ciney'''''», c' est on [[motî walon-francès]] adjinçné pa [[Reynolds Hostin]] ey eplaidî e [[1975]]. L' [[accints do walon|accint]] noté, c' est l' ci d' [[Cînè (veye)|Cînè]], ene sôre di [[walon do Mitan]], mins avou des piceures d' après [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Lidje]]. Ca Cînè esteut dizo l' minance del [[Principåté d' Lidje]]. Il est rprins sol limero '''[C13]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. == Contnou == Dins l' motî d' Cînè, gn a nén les ptits mots del croejhete, come les [[divancete|dvancetes]], les [[prono]]s, evnd. Gn a nén nerén les [[eprontaedje (linwince)|epronts]] å francès. == Sacwantès piceures do motî d' Cînè == * Les [[viebes del prumire troke]] sont sol cogne "-è" (come a Dinant). * Les [[viebes del deuzinme troke]] sont sol cogne "-i" (come a Dinant). * Mins les sustantifs avou l' [[cawete -î]] sont avou insi, avou on long I. * Li [[halcrosse E]] egzistêye des côps å mitan des mots : ''[[Wikt:caboucheriye|caboucheriye]]''; mins des côps nén : ''[[Wikt:rapaujtè|rapaujtè]]'', ''[[Wikt:candjmint|candjmint]]'' * Pont d' [[loyeure]] inte li no et l' adviebe "[[Wikt:la|la]]" metou padrî. * Li [[son K]] est sovint rindou pa «[[scrijha qu|qu]]» * Li [[betchfessî å]] est scrît «[[scrijha au|au]]» == Hårdêyes difoûtrinnes == * [[Wikt:Categoreye:Mots ki sont dins l' motî d' Cînè|Mots do motî d' Cînè dedja ristudyîs e Wiccionaire]] * [https://lucyin.walon.org/diccionairaedje/wf/C13mw.pdf Riscanaedje] * [https://lucyin.walon.org/diccionairaedje/wf/C13_SpC13.pdf Ricopiaedje avou les spots Hostin (SpC13) radjoutés] [[Categoreye:Motîs walons|Cine]] mt42rfme1hzhgkh0l90fz3wdqbwdhre 0 13492 427774 411620 2026-10-31T19:23:33Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427774 wikitext text/x-wiki Li '''codjowaedje d' alouwer''', c' est l' essegne po des viebes del prumire [[troke da Hendschel]] k' ont l' voyale OU dins l' divant-dierinne sillabe di l' infinitif, mins ki candjnut d' voyale '''(ki dvént "o")''' cwand cisse sillabe la si rtrouve å coron do mot. Çouci va ariver å singulî do prezint d' l' indicatif, do suddjonctif eyet do kmandeu. :al'''ou'''wer : dj' al'''o'''we, dj' al'''ou'''wéve, dj' al'''ou'''wrè :t'''ou'''mer : dji t'''o'''me, dji t'''ou'''méve, dji t'''ou'''mrè Po les ôtes tins et djins, i s' codjownut come [[Codjowaedje bouter|"bouter"]]. Dabôrd, li bodje ni candjrè nén dins les cloyowès sillabes divintrinnes (futurrece, condicioneu, [[riwaitant|riwaitants namurwès]] di l' indicatif et do suddjonctif prezintreces). C' est bråmint des viebes avou, å coron d' l' infinitif, '''-ouwer''' u '''-oumer'''. Gn a eto sacwants råles viebes [[Codjowaedje houyî|del deuzinme troke ki s' kidujhèt insi]]. == Viebes erîlés so "alouwer" == * Viebes k' ont èn infinitif avou, å coron, '''-ouwer''', ki les pareys a zels e francès (s' end a) si scrijhnut ''-ouer'' : [[Wikt:alouwer|alouwer]], [[Wikt:djouwer|djouwer]], [[Wikt:efouwer|efouwer]], [[Wikt:louwer|louwer]]. * Viebes k' ont èn infinitif avou, å coron, '''-ouwer''', ki les pareys a zels e francès si scrijhnut ''-uer'', rifondous shuvant l' [[oyon OU/U]] : [[Wikt:houwer|houwer]], [[Wikt:ahouwer|ahouwer]], [[Wikt:atouwer|atouwer]], [[Wikt:bouwer|bouwer]], [[Wikt:schouwer|schouwer]], [[Wikt:aschouwer|aschouwer]], [[Wikt:mouwer 1|mouwer]], [[Wikt:rimouwer|rimouwer]], [[Wikt:rissouwer|rissouwer]], [[Wikt:sansouwer|sansouwer]], [[Wikt:souwer|souwer]], [[Wikt:touwer|touwer]]. * Minme cas, mins calkés lanawaire do francès : [[Wikt:abitouwer|abitouwer]], [[Wikt:aflouwer|aflouwer]], [[Wikt:avouwer|avouwer]], [[Wikt:devouwer|devouwer]], d[[Wikt:istribouwer|istribouwer]], [[Wikt:dizabitouwer|dizabitouwer]], [[Wikt:salouwer|salouwer]]. * Viebes k' ont èn infinitif avou, å coron, -oumer : [[Wikt:aloumer|aloumer]], [[Wikt:atoumer|atoumer]], [[Wikt:disploumer|disploumer]], [[Wikt:foumer|foumer]], [[Wikt:houmer|houmer]], [[Wikt:loumer|loumer]], [[Wikt:ploumer 1|ploumer]], [[Wikt:ritoumer|ritoumer]], [[Wikt:toumer|toumer]]. * Minme cas, mins calkés lanawaire do francès : [[Wikt:parfoumer|parfoumer]]. * Råles viebes avou l' coron -ouner : [[Wikt:respouner|respouner]] == Les modeles eployîs dins les ôtès croejhetes == * Rifondou walon : viebe essegne : "alouwer"; les calcaedjes do francès sont-st erîlés; les viebes avou -oumer vont avou. "respouner" eto. * [[Walon do Levant]] : On-z a l' minme candjmint d' voyale k' e rfondou (OU => O), mins ki s' aplike eto dins les cloyowès sillabes divintrinnes. Tos ces viebes la, minme les calcaedjes do francès, ont èn infinitif avou -ouwer. Les viebes avou -oumer vont avou. Item est i po "respouner". ** [[Codjowaedjes da Stasse]] : li viebe essegne est "touwer"; c' est l' codjowaedje del p. 53, riprins come l° 36 dins l' [[Motî da Stasse|motî]]: gn a 67 viebes di cisse sôres la. ** [[Croejhete da Lempereur et Morayns]] : les viebes egzimpes sont [[Wikt:houmer|houmer]], [[Wikt:foumer|foumer]]; c' est l' 3inme cas del 5inme troke di viebes avou candjmint d' voyale (p. 150). ** [[Croejhete da Bertrand et Duchesne]] : c' est l' 11inme cas des viebes avou candjmint d' voyale, p. 111, mins c' est la k' i gn a l' pus d' egzimpes : 25 cas. * [[Walon do Mitan]] : Li candjmint d' voyale est (OU => OÛ udonbén U => Û); i s' aplike eto dins les cloyowès sillabes divintrinnes, la k' el W dimeure mårké. Po les vîs viebes walons (touwer, souwer), gn a deus cawetes possibes a l' infinitif : -ouwer et -uwer; po les calcaedjes, c' est todi -uwer. Les viebes avou -oumer sont so cogne -umer (alumer) u -omer (plomer), et n' candjnut nén d' voyale. ** [[Codjowaedjes da Gilliard]] : Li viebe essegne est "djouwer"; c' est l' codjowaedje l° 6, p. 71-72. Gn a 24 sifwaits viebes, so les 5000 del ramexhnêye. * [[Walon d' Nonne]] : Li candjmint d' voyale est (OU => OÛ udonbén U => Û). Å futeur et å condicioneu, gn a eto candjmint d' voyale, mins li W ni s' markêye pus. Les vîs viebes walons ont èn infinitif avou -ouwer; les calcaedjes do francès ont èn infinitif avou -uwer. Les viebes avou -oumer sont so cogne -umer (alumer) u -omer (plomer), et n' candjnut nén d' voyale. ** [[Codjowaedjes do Motî d' Bastogne]] : Les viebe essegnes sont "touwer" et "abituwer". * [[Walon do Coûtchant]] : les viebes avou leu cuzén francès avou ''-ouer'' (louwer, djouwer) sont todi avou -ouwer; les les viebes avou leu cuzén francès avou ''-uer'' (touwer) sont avou -uwer. ** [[Croejhete da Coppens]] viebes di cisse sôre cial k' on cite avou les viebes erîlés del prumire troke : djouwer, louwer, ploumer (''plumer''), salouwer (''saluwer''), souwer (''suwer''), touwer (''tuwer''). == Consecwinces po li rfondaedje di sacwants sustantifs == Des sustantifs k' i gn a si vont rfonde shuvant li candjmint d' voyale di ç' codjowaedje ci. * [[Wikt:sansowe|sansowe]], [[Wikt:tcherowe|tcherowe]] * [[Wikt:eglome|eglome]], [[Wikt:schome|schome]] Mins leu parintêye si front todi avou "OU" : * [[Wikt:sansouwer|sansouwer]] * [[Wikt:egloumea|egloumea]], [[Wikt:schoumrece|schoumrece]] == Hårdêye difoûtrinne == * [http://lucyin.walon.org/codjowaedjes/alouwer.html Tåve do codjowaedje d' "alouwer"] {{Abt}} * [[Wikt:Categoreye:Viebes do walon ki s' codjowèt come alouwer|Viebes di cisse sôre la dedja studyî e Wiccionaire]] [[Categoreye:Codjowaedjes|Alouwer]] [[Categoreye:Raspepyîs årtikes]] 7gv3c3mmqfqrasdtglrytjprcbvv287 0 13504 427712 400762 2026-10-31T19:13:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427712 wikitext text/x-wiki [[Imådje:carlier.jpg|thumb|150px|left|120px|El prijhon d' Lovén e 1942, djusse divant d' esse evoyî e l' Almagne]] '''Arile Carlier''' a skepyî li [[26 d' octôbe]] [[1887]] å [[Moncea-so-Sambe|Moncea]] et mori a [[Tchålerwè]] li [[17 di may]] [[1963]]. C' esteut on [[scrijheu e walon]] et on [[rcwereu sol walon]], mins eto on bouteu politike pol dislaxhaedje del [[Walonreye]]. Il esteut [[pårlî]] di mestî. == Sicrijhaedjes == A 15 ans, i scrijheut ddja des contes e walon, estant co a l' atenêye, et les fé rexhe dins [[li Tonea d' Tchålerwè]], so l' no d' pene di '''Lyra do Moncea''' (''Lyra du Moncha''). Mins, ddja adon, i va eplaidî lu-minme ene pitite gazete e walon l' Arozoe (l' ''arozwè''). Pus tård, i va l' [[ULB]] et awè s' rôlea di docteur e droet (1911). I fwait si stadje d' avocåt dé [[Jules Destrée]] (1911-1914). So ç' tins la, i cacha après les mots walons a [[Måtche-dilé-Scåssene]], copurade les cis des [[cårire|carioteus]], et-z eplaidî ''Glossaire de Marche-lez-Ecaussines'' (rahouca "O51" dins l' [[djivêye des motîs]] do walon). Après, i scrirè e walon dins l' Tonea, dins l' [[Li Cok d' Awousse|Cok d' Awousse]] et dins l' [[Li Hoûlåd d' Tchålerwè|Houlåd]], la k' i sinéve '''El Machinisse'''. Il a scrît eto e francès sol walon so les [[etnografeye|vîs cayets]], les [[antroponimeye|nos d' djins]] et l'istwere des [[belès letes e walon]]. So tote si veye, i n' a nén låtchî do ramexhner des mots walons so tot l' [[Coûtchant walon]]. Ci n' est k' après s' moirt k' i fourît relîs et arindjîs pa [[Willy Bal]] po divni li [[Motî do Coûtchant walon|''Dictionnaire de l' Ouest-wallon'']], k' a stî eplaidî inte [[1985]] eyet [[1991]]. Li prumî live, ki daléve del lete «&nbsp;A&nbsp;» disk' a «&nbsp;E&nbsp;» a rexhou e [[1985]]. Li deuzinme, di «&nbsp;F&nbsp;» a «&nbsp;M&nbsp;» a vudî e [[1988]]. E [[1991]], ça a stî l' toû do ci di «&nbsp;N&nbsp;» a «&nbsp;Z&nbsp;» == Si veye foû do walon == E [[1919]], il est ametou al [[coû d' assijhes]] di Nameur, po-z aveur sitî fonccionaire dizo l' [[Prumire guere daegnrece#Politike des Almands el Beldjike|redjime di schåyaedje administratif del Beldjike pa les Almands]]. I serè onk des råles a-z awè on [[non-leu]]. A pårti di 1934, i sotént l' abé Mahieu k' est e margaye avou les evekes. Ambedeus, il ahivèt li Soce Istorike pol Disfinse et l' Conoxhance del Walonreye (1938), ki dvénrè l' [[Institut Destrée]] (1960). Tins del [[guere di 40]], i s' egadje el «[[Walonreye Libe]]», on mouvmint clandestin. Il est ramassé e moes d' awousse 1941, et evoyî el prijhon e l' Almagne disk' å moes d' awousse 1943. Carlier esteut po l' otonomeye del Walonreye, ey eto po tos les [[Wikt:dislaxhiveus|dislaxhiveus]] mouvmints ki lûtént po l' indepindance. Il esteut eto egadjî dins l' diswalpaedje economike del Walonreye. Si ala-t i el Chine avou ene ekipe di prospecteus walons, po on pordjet di tchmin d' fier. Il est rwaitî come onk des cints pus grands Walons do 20inme sieke pa l' Institut Destrée. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Ricwereus sol walon|Carlier, Arile]] [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Carlier, Arile]] [[Categoreye:Rilomés Walons|Carlier, Arile]] [[Categoreye:bouteus pol Walonreye|Carlier, Arile]] nrs352bx5xemqy496zbazah2t5x80fn 0 13520 427617 416384 2026-10-31T18:57:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427617 wikitext text/x-wiki '''Joseph Dethy''' a skepyî a [[Nameur (veye)|Nameur]] li [[20 d' awousse]] [[1838]] ey î mora li [[23 d' awousse]] [[1917]]. Riprins dins l' [[antolodjeye namurwesse]] des frés Maréchal et dins l' [[antolodjeye d' inte Bok et Sanson]], come ancyin curé d' Assesse. Dins l' civil, a stî curé a [[Assesse]] et tchenonne a [[Nameur]]. == Ouve e walon == C' esteut on scrijheu d' [[tchansons e walon]], kinoxhou aprume come l' oteur di : «[[Vive Nameur po tot (tchanson)|Vive Nameur po tot]]» ([[1883]]). Ci ouve la serè l' deuzinme [[ime nåcionå]] des Namurwès, avou [[Nicolas Bosret|"Li Bea bouket"]] då [[Nicolas Bosret]]. Come sicrijheu d' [[fåve di djåzantès biesses]], on lyi doet «Li dierin dinner d' on soverdea» I nos leya eto deus [[pîces di teyåte]] [[arimêye]]s: * [[Djan-Bietrumé Picård (teyåte)|Djan-Bietrumé Picård]] (1902) * ''Al tchesse d'on diner'' (1911)<ref>[[Motî Coppe]], p. 129.</ref> == {{HDs}} == * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} * {{Wikisourd-sicrijheus}} == Sourdant == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Dethy]] [[Categoreye:Tchanteus et fjheus d' tchansons e walon|Dethy]] d6e4hy5r8kn8kjgf2y7ah6k1gp4fty6 0 13528 427926 389667 2026-10-31T20:04:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427926 wikitext text/x-wiki [[Imådje:protostrongue.jpg|thumb|damadjes å peumon di cåze des protostrongues]] Les '''protostrongues''', c' est des ptits viers microscopikes, ki [[formagnant|formagnèt]] les [[bedot]]s, tot lzî fjhant des damadjes ezès [[peumon]]s. {{fam}} ''[[Protostrongylidae]]''. == Discrijhaedje == Li vicåreye di ç' vier la dimande ene troezinme biesse, ki va siervi di [[djîsse di passaedje]]. C' est des [[caracole]]s. Li maladeye k' i rascråwèt, li '''protostrondjiloze''', c' est ene tosse ki n' arive ki cwand gn a toplin des viers dins l' peumon. Dabôrd, ci serè purade les viyès berbis ki les djonnes bedots et les antneas ki seront acsûs. Ele ni touwe nén les biesses, mins les espaitche di profiter, et di bén nouri leus agneas. Eto, ci n' esteut nén ene maladeye ricnoxhowe pås acleveus. Å discôpeçaedje do peumon, on n' voet nén les viers, mins les damadjes, nén foirt distrujhants, k' il ont fwait. Ci n' est des ptits nocrês, di grijhe coleur, metous dizo l' toele d' ewalpeure do peumon ([[pleve]]), k' on lome cobén «bruns nocrês» u «grins d' plomb». On dit kel peumon est [[:Wikt:ploumer 2|ploumé]]. Li maladeye si rescontere dins bråmint des payis, e l' [[Urope]], l' [[Afrike]], l' [[Ostraleye]] et l' [[Amerike bijhrece]]. Disk' aviè ls [[anêyes 1970]], les droukes [[touwe-viers|siconte des viers]] ni rotént nén siconte des protostrongues. Li prumî bon rméde fourit li tetramizole, trové pås labos flaminds "Janssen Pharmaceutica" a Beerse, dilé Anviesse. Après, totes les novelès droukes del minme famile (finbindazole, albindazole) ont stî studieye po poleur dizingnî eto les protostrongues. == Les sôres di protostrongues et les sôres di caracoles edjîstreuses. == === Sôres di protostrongues === * li ptit rodje vier des peumons, ''Protostrongylus rufescens''. * li poyou vier do peumon, ''Muellerius capillaris''. === Sôres di caracoles edjîstreuses === [[Imådje:Estivantès caracole so on rozea.jpg|thumb|caracoles rashonnêyes so les yebes]] Gn a beacôp des sôres di caracoles ki polnut edjîstrer les [[:Wikt:molon|molons]] des protostrongues, inte di zeles les familes ''Helicella, Theba, Abida, Zebrina, Arianta, Succinea, Helix, Cepaea'' et ''Monacha''. == Vicåreye do vier == Li vier fwait dimane dins les brontchetes et les trôs a l' air des peumons. I va ponre des oûs, k' i vont rexhe do peumon avou l' tossaedje des berbis, et esse ravalés. Les oûs vont ddja disclôre dins les boyeas, et divni des molon (k' on lome di prumî ståde), ki s' vont dispåde dins les waides avou les petales. La, i vont esse magnîs pås caracoles, et wayimer po divni, so 12 a 14 djoû d' tins, on meur molon (k' on lome di troezinme eståde), bon a rascråwer ene berbis. Dins ces waides la, copurade å cmince di l' esté, les caracoles si ratroclèt so les fenaesses, po passer l' setche såjhon. C' est la k' ele sont magneyes pås berbis, avou l' yebe. Les rascråwants molons passnut houte del måjhire des boyeas et aler si rlodjî dins les peumons, pal voye des [[linfe|tchenås linfatikes]]. == Diyagnotic diferinçrece == Li peumoneye ås protostrongues est diferinnes do tossa ås gros viers des brontches, [[Dictyocaulus filaria]], bråmint pus rascråwante, et ki s' rescontere purade so les djonnes. [[Categoreye:Årtisyince]] [[Categoreye:Formagnance]] taff7v4sv6fpoltnk7gute4k5civ3p0 4 13692 428351 427332 2026-11-01T10:51:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428351 wikitext text/x-wiki == Ene novele soce po disfinde li walon == Ene novele soce a stî emantcheye po disfinde li [[walon]] et ls ôtes lingaedjes di Walonreye, aprume pa li scolaedje. C' est [[Michel Francard]] et sacwants ôtes bouteus ki l' ont metou so pî. * [https://vikant.be/ Li waibe del soce Vikant] * [https://vikant.be/2026/09/17/faire-vivre-les-langues-regionales-de-wallonie/ On prumî messaedje des adjinçneus po les fiesses di Walonreye] * [https://vikant.be/2026/10/26/une-nouvelle-association/ Sacwants esplikêyes so les pordjets a vni] == Djournêyes «Lingaedjes et tuzance» del fondåcion Notombe == C' esteut a [[Erlon]] do vénrdi 9 å dimegne 11 d' octôbe, sol tinme «''Les deux Luxembourg, carrefour des langues et cultures régionales endogènes''». Ces lingaedjes la, c' ere li [[lussimbordjwès]], li [[gåmès]] eyet l' [[walon]]. Li semdi, c' esteut des lijhaedjes (e lussimbordjwès, gåmès, walon, ey eto e francès, [[neyerlandès]] et… [[polonès]]). Li dimegne, gn aveut des conferinces so les troes [[lingaedjes do payis]] (lussimbordjwès, gåmès et walon). * {{fr}} [https://fondationjbnothomb.eu/?page_id=1210 Programe del djournêye] * {{fr}} [https://lucyin.walon.org/guerni/doclinw/Mahin_Lucyin_li_walon_et_mi.pdf Pretchaedje da Lucien Mahin li dimegne] == Scoles di Bive erî-såjhon 2026 == [[Imådje:Scoles Bive 20 d' octôbe 2026.jpg|thumb|scole do 20 d' octôbe 2026]] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-10-13_Sicole_di_Bive.pdf cours do 13 d' octôbe 2026] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-10-20_Sicole_di_Bive.pdf cours do 20 d' octôbe 2026] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-10-27_Sicole_di_Bive.pdf cours do 27 d' octôbe 2026] * 3 d' nôvimbe 2026 * 10 di nôvimbe 2026 (scole pås scolîs) == Kékes lives e walon ricopyîs so Wikisourd == Sacwants lives e walon ont stî pår rimetous so Wikisourd di ces tins cial. Gn a des cis k' estént cmincîs dispu bele ådje, et des noveas. * [[Li fåve di Piron Robete]] ([[Beatrix Potter]], 1900): [[s:Li fåve di Piron Robete|redjårbaedje e rfondou walon]] (2022-2026). * [[Virdjile a Måtche avou ses bierdjîs]] ([[Antoine-Joseph Alexandre]], 1855): [[s:Virgile_à_Mautche_avou_ses_biergîs|mwaisse modêye, sicrijha di dvant Feller]]. * [[Li pan do Bon Diu]] ([[Henri Simon]], 1924): [[s:Li pan dè bon Diu (Haust, 1924)|Mwaisse modêye, Feller-Haust]]. * [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene]] ([[Lucyin Mahin]], 1984 & 1993): [[s:Ène bauke su lès bwès d’ l’Ârdène|Mwaisse modêye, Feller-Léonard]] (kékes tchaptrês co a raspepyî). * [[Les dierins contes]] ([[Edmond Wartique]], 1954): [[s:Les dérins contes|Mwaisse modêye, Feller-Wartique]] / [[s:Les dierins contes|riscrîts e rfondou]]. * [[Lu pèrlinadje (pîce pol radio)|Li perlinaedje]] (pîce pol radio) ([[Lucyin Mahin]], 1993, avou ene rawete di 2026): [[s:Lu pèrlinadje|Mwaisse modêye, Feller-Léonard]]. * Lectures wallonnes (etnotecses) ([[Marcel Fabry]], 1932): [[s:Lectures wallonnes|Mwaisse modêye, Feller-Haust]]. * [[L' Årdene foyowe]] ([[Pierre-Joseph Dosimont]], 1944): [[s:L’Ardenne fouyue|Mwaisse modêye, sistinme Bauvir-Dosimont]] (kékes bokets co a raspepyî). End a co ki sont sol djontî: * [[Bokets del nute]] ([[Franz Dewandelaer]], 1935): [[s:Boquèts dèl Nûte|Mwaisse modêye, Feller-Dewandelaer]] (tot fwait, co a raspepyî). * [[Istwere di nouv måjhones do Grand Broû d' Roclindje]] ([[Henri Frénay]], 1927): [[s:Histwère di noûf mohones dè Grand Broû d’Roclindje|Mwaisse modêye, Feller-Frénay]] (djusse ataké). <center><gallery> Alexandre Virdjile a Måtche.jpg Mahin_Lucien_3Båkes.JPG Wartique Edmond dierins contes.jpg Dosimont Pierre-Joseph L' Årdene foyowe.jpg Dewandelaer Franz Bokets del nute.jpg Frénay nouv måjhones.jpg </gallery></center> == Antolodjeye videyo des powetes e walon == On gros moes avou [[Lorint Hendschel]] ki tos les djoûs, après ene [[porminêye]] a velo, vos lét ene powezeye e walon d' on rlomé oteur, pu dner esplikêyes et resplikêyes des mots do powinme avou les pareys a zels dins des ôtes [[accints do walon]]. * [[On èsté avou lès powêtes walons (videyos)|Cial so Wikipedia]] * [https://amonlorint.wordpress.com/2026/07/04/on-novele-zine-on-novia-prodjet-ava-les-voyes/ Sol waibe «amon Lorint»] * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLHzmGKExtF9A So «Vobuze»] == Les lingaedjes do payis et les politikîs == === 8 di setimbe 2026 : Li sotnaedje do walon rvént å pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele === I gn a yeu ene [[kession å Govienmint]] sol sotnaedje do walon eyet des ôtes lingaedje do payis, å pårlumint del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. {{fr}} [https://archive.pfwb.be/1000000020e00e3#page=22 Lére li kesse et l' response del Minisse del Tuzance] (ki dit k' e 2025, li sotnaedje do walon s' a amidré di 31 porcints (%), a l' advinant di 2024). === 31 di may 2026 : On politikî flamind cåze des ptits lingaedjes del Walonreye === Å moumint del [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2026, li politikî flamind Wouter Patho (mimbe del [[N-VA]] et vice-prezidint do pårti redjonalisse uropeyin «Libe Aliance uropeyinne») a fwait on long tecse (e [[neyerlandès]]) åd fwait do [[walon]] et des ôtes lingaedjes di Walonreye, so s' pådje [[Fesse-bok]]. {{nl}} [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02jqDQQ9dGxp5XaiS7hS64519Q41YPM8sAs2tJhZZ36dWraAPocbqdoyhCqJTvr28Yl&id=61572158078903 Lére vaici] === 31 di decimbe 2025 : Les tåvlêyes di cåzaedje å pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele === I gn a yeu ene [[kession å Govienmint]] so les [[Copinreye|tåvlêyes di cåzaedje]] e walon eyet dins les ôtes lingaedjes do payis, å pårlumint del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. {{fr}} [https://archive.pfwb.be/1000000020df043#page=95 Lére li kesse et l' response del Minisse del Tuzance] (ki cåze eto do [[Decret Valmy Féaux]] et espliker douvént k' il a, å pus sovint, miné a des pordjets so les seulès belès-letes). == Rintrêye del måjhone del tuzance di Nameur == I gn årè deus ocupaedjes å Delta ([[Aisse del Tuzance|måjhone del tuzance]] di [[Nameur]]), li dimegne 13 di setimbe : * 11h et 15h : vizite do Delta e walon, avou les [[Lès Rèlîs Namurwès (soce)|Relîs Namurwès]] * 13h30 et 15h : ocupaedje po ls efants et les familes avou [[Joëlle Spierkel]] (li minme k' al [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2025) [https://www.ledelta.be/evenements/un-dimanche-a-partager-grande-ouverture-de-saison/ Racsegnes] == Novele tchanson e walon == ''[https://relis-namurwes.be/doc/tabareux/VoyedispenesChant.mp3 Vôye di spènes]'' Cåzaedjes di [[Roger Tabareux]], metous e muzike et tchantés pa [[Xavier Bernier]]. == Djournêye del tchanson walone a Walin == Li 12 di setimbe, a [[Walin (rebanêye comene)|Walin]], [[Lorint Hendschel]] et [[Xavier Bernier]] vont rfé leu cåzaedje del [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2025. Et pwis, i gn årè on concert da Xavier. [https://www.quefaire.be/decouverte-de-la-musique-de-8764959.shtml Racsegnes] == Novele videyo sol tévé waloncåzante == [[Imådje:Deus_pires_levêyes_Opagne.jpg|thumb]] * {{itvwc}} [https://www.youtube.com/watch?v=tV5v9dvvCfw Les pires levêyes d' Opagne] (responda da Jean-Pol Pirson) == Strimaedje do novea live di [[Joëlle Spierkel]] == I rexhrè e moes d' setimbe, ås edicions namurwesses. On l' prezintrè l' prumî di setimbe al rweyale atenêye Dinant-Herbuchenne : [https://objectifplumes.be/agenda/roger-tabareux-chronique-de-vie-en-prose-et-en-poesie-presente-par-joelle-spierkel racsegnes] == Årtchives di Singulîs sol waibe do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene == Cåzu tos les vîs limeros del gazete [[Singulîs (gazete)|Singulîs]] ont stî metous sol waibe do [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]]. [https://www.museedelaparole.be/documents/singuliers Totes les anêyes dispu 1996] == Boûsses di scrijhaedje po des pordjets literaires == Li [[Siervice des Lingaedjes do Payis]] del Federåcion Walonreye-Brussele a metou so pî, vola ddja sacwants anêyes, des boûsses di dmorance po les scrijhresses et scrijheus e walon poleur ovrer coeymint dins on muzêye. Asteure, c' est l' [[SLLW]] ki fwait l' djuri po relire les wangnants. I fåt evoyî s' candidateure divant l' 10 di setimbe. [https://sllwallonnes.com/bourses-de-residence-de-jour-pour-autrice-et-auteur-de-langue-regionale/ Racsegnes] == Copinreye do Tchårnoe (dilé Harsin) == Vola dedja leu programe po 2025-2026 del copinreye do [[Tchårnoe-dlé-Harsin]] (li mårdi a 8 eures å bontins, al dimeye di ût (7 e.30). {| class="wikitable" |+ Tinme des copinreyes 26-27 |- ! Moes !! Djoû !! Sudjet |- | Moes d' setimbe || li 15 || nos [[oujhea]]s |- | Moes d' octôbe || li 20 || [[Facteur]]s et factoresses |- | Moes d' nôvimbe || li 17 || Bate al machene |- | Moes d' decimbe || li 15 || Do tins del [[guere di 40|guere]] |- | Moes d' djanvî || li 19 || Aprestadje do spectåke di Bande |- | Moes d' fevrî || li 16 || Sudjets libes |- | Moes d' måss || li 16 || Mi [[pasmint d' tins|ptit molon]] [''hobby''] |- | Moes d' avri || li 20 || li mestî d' [[curé]] |- | Moes d' may || li 18 || les [[moxhes al låme]] |- | Moes d' djun || li 15 || li [[fenåjhe|fenåmoes]] |} == Letes toûnreces del [[Federåcion Walonreye-Brussele]] == === 2026 === # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=3822dd9235 Lete do 8 di djun 2026] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=cb78458fa2 Lete do 13 di may 2026] (sol [[Fiesse ås lingaedjes walons]]) [https://objectifplumes.be/form/newsletter-registration Po rçure ces letes la pa emile] === Årtchives des anêyes di dvant === # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=6b97213825 Lete do 3 d' may 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=a99c8ac059 Lete do 1î d' djulete 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=adcf4a87e4 Lete do 5 di setimbe 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=ba36bb0ecc Lete do 6 di decimbe 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=ea15e9aa30 Lete do 17 di fevrî 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=c8f88d6646 Lete do 3 d' may 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=6e2c3141b4 Lete do 6 di djulete 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=7c6a446b6e Lete do 11 d' octôbe 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=d2b2012733 Lete do 20 d' decimbe 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=4c7c850252 Lete do 15 di måss 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=1087b88c58 Lete do 10 di djun 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=5406e004fc Lete do 13 di nôvimbe 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=f19b1e6fb7 Lete do 16 di decimbe 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=d0a6a47984 Lete do 27 di fevrî 2025] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=d9d29e81ae Lete do 29 d' avri 2025] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=8ab890b9c9 Lete do 13 di djun 2025] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=9554bb879a Lete do 21 di decimbe 2025] == Fiesse ås lingaedjes walons 2026 == Li programe del [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2026 est metou so les fis : [https://falw.be/index.php?page=2026/accueil vaici] C' esteut li 30 di may a Lidje (å B3, li bibioteke del province, 1 plaece des årts, a [[Djudla Mouze]]). [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=cb78458fa2 Totes les racsegnes] === Bate di noûmots === Pol [[bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons]], li tinme e [[2026]] esteut: «les årts vicants» (dj' ô bén, les årts k' on fwait so li scanfår, u ôte pårt mins padvant on publik). [https://livre.cfwb.be/fileadmin/sites/lali/uploads/Document/Activites/FALW/2026/Classement_noumots_2026.pdf Rizultats oficirs] == Novea studia del Federåcion Walonreye-Brussele so les lingaedjes do payis == * {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/une-etude-sur-la-vitalite-et-le-role-social-des-langues-regionales-de-wallonie Sacwants racsegnes] * {{fr}} [https://statistiques.cfwb.be/fileadmin/sites/ccfwb/uploads/documents/Zoom_Langues_endogenes_vdef.pdf Lére li modêye éndjolike do studia] == Studia sol sardignwès et l' walon == [[Ovraedje ås Longuès Apresses]] ([[TLP]], fén di sgondaire) rimetant li [[walon]] å [[sardignwès]], interessant aprume pa les [[responda]]s di deus djins ki disfindèt tchaeke onk des lingaedjes ([[Laurent Dabe]] et Cristian Urru). Et pår pa l' inkete sociolinwistike avou 711 responses pol sarde et 378 pol walon, mins dins totes les classes d' ådje (çou k' est co foirt råle po les studias d' sociolinwince). L' ovraedje est metou so l' [[Aberteke]] avou l' åjhmince del sicrijheuse, ey [https://lucyin.walon.org/guerni/doclinw/Gattermayer_sarde_walon.pdf esse aberwetåve ciddé] <center><gallery> Gattermayer sardignwès walon inkete.jpg Gattermayer sardignwès walon respondas.jpg </gallery></center> == Cåbaret walon d' Limerlé == [[Imådje:Plake e walon cåbaret Limerlé pourcea coshet.jpg|thumb|c' est dizo ç' plantchî la]] Li [[cåbaret walon]] d' [[Limerlé]] si ténrè li semdi 16 di may a 7 eures al nute a «Voyaedjåjhe e lodjisse» [''Périple en la demeure''] (gros bastimints e mitan do viyaedje). [https://lucyin.walon.org/tchanson/Caubaret_Limerlee_2026.pdf Sacwants tecses di tchansons k' î seront tchantêyes] (avou des [[hårdêye (Daegntoele)|hårdêyes]] po-z awè l' air). Racsegnes : <u>info@peripleenlademeure.com</u> [https://www.youtube.com/watch?v=SlGMFrwJt7A&feature=youtu.be Sovnance do cåbaret 2024] == Fé rispiter l’ walon avou les Relîs Namurwès == Ene après-nonne å Delta ([[Aisse del Tuzance|måjhone del tuzance]] di [[Nameur]]), li mierkidi 27 di may. Programe : * Ocupaedje po ls efants et les familes avou [[Joëlle Spierkel]] (li minme k' al [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2025) * Fåves, mintes et paskeyes avou [[Anne-Marie François]], [[Alain Baume]], [[Gérard Beaumont]], [[Jean-Louis Gérard]], [[Joseph Dewez]], [[Bernard Van Vynckt]]… * Conferince di Joseph Dewez sol walon dins l' lingaedje francès e l' Beldjike. [https://www.ledelta.be/evenements/fe-rispiter-lwalon-avou-les-relis-namurwes/ Racsegnes] == Scoles di walon d' Bive, ashyinnes do bontins 2026 == [[Imådje:Scole di Bive do 21 d' avri 2026.jpg|thumb|scole do 21 d' avri 2026]] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-04-07_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 7 d' avri] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-04-14_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 14 d' avri] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-04-21_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 21 d' avri] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-04-28_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 28 d' avri] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-05-05_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 5 di may (scole pås scolîs)] * [[Scoles di Bive|Racsegnes so les scoles di Bive]] == Strimaedje di «Cwate paskeyes d' asteure» == Li strimaedje del [[ramexhnêye di noveles]] «[[Cwate paskeyes d' asteure (noveles)|Cwate paskeyes d' asteure]]» sicrît pa [[Lucyin Mahin]], s' a passé al bibioteke di [[Djedene]] li '''18 d' avri 2026 a 2 eures di l' après-nonne'''. * {{fr}} [http://aberteke.walon.org/riclame_Muzeye.jpg Po-z atchter l' live] * [https://www.youtube.com/watch?v=OIjEZ3MjoZo&t=1942s Tos les spitchs do strimaedje] * Lijhaedje d' on boket do live (å strimaedje): [[Imådje:Wa lijhaedje di L' efuyeye.ogg]] == Bate "[[On scrijheu, on djheu (bate)|on scrijheu, on djheu]]" 2026 == Evoyîz vosse tecse divant l' 31 di djulete a Annie Rak – Roulotte théâtrale, rue de la Paix 18, 7370 Dour-Elouges. [https://objectifplumes.be/actualites/concours-un-auteur-une-voix-edition-2026 Pus d' infôrmåcion (e francès).] == Cåzaedje so les lives e lingaedje do payis dins li scolaedje == Li 28 di måss, [[Romain Berger]] frè on cåzaedje sol fôre do live di Brussele. Li tinme, c' est "les lives e lingaedje do payis, ene atote po-z ewoeyî les efants al varyisté des lingaedjes". [https://flb.be/wp-content/uploads/2026/01/FLB26_ProJeunesse_OK.pdf Racsegnes (pådje 16)] == Spectåke e walon a Bande == Pol deuzinme anêye, gn årè on spectåke e walon «''Copinans Tortos esson.ne''» a [[Binde (viyaedje)|Bande]] li '''12 di fevrî a deus eures et dmey di l' après-nonne''' (14e.30). Racsegnes: elodie@ccnassogne.be / 084/214908 ([[aisse del tuzance]] di [[Nassogne]]). == Novea catalogue di lives e walon po les livreyes et les bibiotekes == Les edicions Altura (tinowes pa Primaëlle Vertenoeil, k' a eto bouté so les prumîs lives e walon des edicions [[Tétras Lyre (eplaideu)|Tétras Lyre]] et so les dierins lives des edicions del province di Lidje) ont fwait on novea catalogue po mete a l' oneur les ovraedjes di 10 soces u eplaideus d' lives e walon. Li catalogue egzistêye so papî po les livreyes et les bibiotekes, et on l' pout eto aberweter e PDF. C' est on pordjet moenné tot shuvant l' « contrat-câde del filire do live » (po sotni l' live come ene industreye del tuzance) del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. * [https://www.alturaedition.com/soutien-aux-langues-regionales Pus d' infôrmåcions sol waibe d' Altura] * [https://drive.google.com/file/d/1J0_7sx1qtPHJ7RViWBY-5i4xlaojzu52/view?pli=1 Aberweter l' catalogue] == Ene sicole a pårt so li scrijhaedje e Feller li 24 di fevrî == [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=9200 Racsegnes so Berdelaedjes] == Walon e scole : conte-rindou d' on scoleu == Vocial on conte-rindou des scolaedjes d' on scoleu avou l' programe «[[walon e scole]]» del «[[FWB]]» e [[waeyén-tins]] 2025. {{fr}} [https://lucyin.walon.org/guerni/Conte-rindou%20waeyin-tins.pdf Aberwetåve vaici (modêye do 22 d' djanvî 2026)] == {{HDVs}} == *[[Wikipedia:Wikinoveles/Egurniyaedjes 2025|Egurniyaedjes 2025]] *[[Wikipedia:Wikinoveles/Egurniyaedjes|Tos les egurniyaedjes]] oj4k3jn71gd3ihjm4ltk54nqtfspb57 0 13707 427597 423822 2026-10-31T18:54:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427597 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Schoovaerts jose1.jpg|thumb|(e 2000)]] [[Imådje:Schoovaerts Jose2.jpg|thumb|(e 2004)]] [[Imådje:Schoovaerts José Tcheyou.jpg|thumb|(e 2011)]] '''José Schoovaerts''' (e walon, '''Djozé''', [[so les fis]], '''Djozewal'''<ref>Li prumî sinse est «Djåze walon !», mins on l' pout rcomprinde come «Djozé (do) walon»</ref>, '''Rabulèts'''<ref>Do do [[Rabulèts (gazete éndjolike)|del gazete éndjolike]] k' i va-st eplaidî a l' edåme des [[anêyes 2000]]; l' idêye est d' aler disconte li mwaisse idêye des [[Relîs namurwès]] ki passèt leus scrijhaedjes al passete, et n' eplaidî ki «waire mins bon». Les [[raboulets]], c' est çou ki dmeure al [[boultreye]] cwand on a rsaetchî l' farene. Ci serè don des scrijhaedjes «a l' assulon».</ref>), c' est on [[waloneu]] k' a vnou å monde li [[15 di djulete]] [[1936]] a [[Åjhô]]. Il a morou li [[16 di djanvî]] [[2026]], a [[Anderlek]]. Di s' mestî, il esteut [[binde d' imådjes|dessineu et spiroutî]], aprume di [[caricateure]]s. Eto, i gåyote todi les pådjes di ses Rabulets avou des desséns et des bindes d' imådjes. Il a stî eto [[gaztî]] et [[livrî]]. <center>'''Otoportraits''' <gallery> Scultreye bwès otoportrait padrî.jpg José Schoovaerts tchapea otoportrait.jpg Bwes pondeure Schoovaerts pere Noyé.jpg </gallery></center> == Ouve e walon == Dispu diviè 2000, il a scrît des tecses so totes sôres di sudjets e walon. Des ratournaedjes di [[Belès letes]], u di pinsêyes di des scrijhaedjes di [[filozofe]]s, ucobén des paskeyes [[erotisse|erotikes]], evnd. Ses tecses e walon ont stî eplaidîs dins l' [[Li Rantoele gazete|Rantoele gazete]] u co [[Coutcouloudjoû]]. Mins l' Djozé Schoovaerts s' a purade publiyî so cogne [[infôrmatike]], sol [[Daegntoele]], pal voye di s' [[gazete éndjolike]] [[Rabulets (gazete)|Rabulets]], et des [[waibe (Daegntoele)|waibes]] ki vont avou. <gallery> Nietsche cou ran42.jpg|"Li Novele Idole" (Insi djåzéve Zaratoustra), modêye del Rantoele 42 Schoovaerts Machiavel.jpg|Dierinne imådje di "[[Machiavel]]isse", parexhou divins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 44, e l' ivier 2007-2008) Avespre2006.jpg|Coviete "Avespré" modêye 2006 Coverte3.jpg|Ramexhnaedje di ses BD (2009)]] Stirner Schoovaerts Mahin.jpg|Ratournaedje da Max Stirner : li niyilisse (2008) </gallery> Il a ratourné e walon et mete dizo l' cogne di [[bindes d' imådjes]] des scrijhaedjes di [[filozofe]]s et [[powete]]s etrindjirs come [[Nietzsche]] ("Insi djåzéve Zaratoustra"), [[Machiavel]] ("Li Prince"), [[Stirner]], [[Lao-Tseu]], [[Shakbar]], Descartes. Il a eto adjinçné li prumî [[fime d' imådjes]] e walon, «[[Noersipene (fime d' imådje)|Noersipene]]». I edvinte li personaedje di [[Titôrvå (binde d' imådjes)]], ki va riservi dins deus lives da sinne, dins l' gazete «[[Singuliers]]» eyet «[[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]]». Il a askepyî lu tot seu deus bindes d' imådjes, «[[L’avesprêye]]» eyet «[[Li nute s' a stindou]]» ki sont des shûtes do roman da [[Lorint Hendschel]], «[[So l' anuti]]». Il est eto foirt fel po dire li sinne, todi e walon, so les [[foroms éndjolikes]]. == Sipepieuse biyografeye == === di s' mestî === [[Imådje:Årtike francès so Djôr Brassinse pa José Schoovaerts.jpg|thumb|Onk di ses årtikes dissu [[Georges Brassens|Brassinse]] (1954)]] * 1944/1945 : A l' [[sicole]], i pårtit s' banc avou [[Lambil]], li ci ki, pus tård va dessiner "[[Les Tuniques Bleues (binde d' imådjes)|Les Tuniques Bleues]]". * 1950 : Il est [[Penitince e scole|pûni]] po l’ prumî côp po-z awè tchanté e walon. * 1952 : [[Arthur]] Masson l' ecoraedje. * 1954 : A ses desséns dissu l’ actouwalité et l’ politike dins « ''Le face à main'' ». Si est i finalisse å « Premier Championnat de Belgique » di [[djudo]]. * A pårti di 1955 : I va aler copiner, po des [[responda]]s, avou sacwants ptits [[tchanteu]]s ki s’ enondnut : [[Jacques Brel]], [[Georges Brassens]], Flip Clay. Ses desséns pasnut dins « [[La dernière heure (gazete)|La dernière heure]] », « Humour Magazine », « [[La Libre Belgique (gazete)|La Libre Belgique]] », « [[Le Patriote Illustré (rivowe)|Le Patriote Illustré]] », «[[Pourquoi pas (gazete)|Le Pourquoi Pas]]», «Risque-Tout», « [[Le Soir di Brussele (gazete)|Le Soir]] », «[[Le Soir Illustré (rivowe)|Le Soir Illustré]]», «Le Temps de Paris», evnd. On ls eplaide ossu foû del Beldjike. * 1956 : Prumirès [[espôzucion]]s a [[Brussele (veye)|Brussele]] (å Philips) et a [[Paris]] (e ''Salon de l’ Art Libre''). * 1957 : I rascod on diplome di [[gaztî]]. * 1958 : A Paris, il est metou å "''Tableau d' Honneur des Dessinateurs Humoristes''" pa "''La Canebiere-Humour Magazine''". Il est admetou dins l’ soce « La mine souriante » da Marcel Antoine. * 1958 : I dessene, po Brepols, si prumire coviete tote e coleurs . * di 1958 a 1960 : Il espôze dins tote li [[France]] avou « ''Humour centre'' » di [[Limoges]]. * e 1958 et 1959 : I boute tos les moes po l’ BRT, î fé passer on [[fime d' imådjes]] da sinne, et minme î dessiner e direk. * 1960 : I scrît l’ istwere da [[Louis Amstrong]]. Elle est publiyeye pa « ''Romance'' » et et riprinjhe pa « ''Zondag Morgen'' » e 1962. Ses arindjmints – so l' [[no d' pene]] di José-Charles Ghislain - di sacwants romans « classikes » si rtrouvnut dins « ''[[L'Est Républicain (gazete)|L'Est Républicain]]'' », « ''La Dernière Heure'' » eyet « ''Le Soir Illustré'' ». * 1961 : I mete dissu pî deus [[societé comerciåle|societés]] avou [[Franquin]], [[Morris]], [[Peyo]], [[Roba]], [[Tillieux]] et [[Will]]. Ene di zeles, c' est « ''Agence Littéraire'' » et l’ ôte li « [[Måjhon d’ edicion]] ». * 1963 : Il est prins come mimbe di l’ « ''Association Royale des Artistes Professionnels de Belgique'' ».<ref>E 2003 i va trover k’ ele ni rote pus comifåt et rinde si mandat d’ admistrateu.</ref> Li minme anêye, il est admetou come gaztî pa l’ « ''Organisation Mondiale de la Presse Périodique'' ». L’ « ''Association des Journalistes Belges et Etrangers'' » el va shure. * 1969 : Il arindje ey imprimer [[Rantanplan (binde d' imådjes)|Rantanplan]]. * di 1970 a 1981 : I tént a on [[botike di lives]] a [[Djiblou (veye)|Djiblou]]. === pol walon, come sicrijheu ey enimådjeu === E 1995 : il edåme l’ [[enimådjaedje]] do [[roman e walon]] « [[So l' anuti (roman)|So l' anuti]] » da [[Lorint Hendschel]]. Avou les desséns ki n' ont po fini nén siervou po « So l’ anuti » il va rarindjî ene [[Binde d' imådjes]], a môde di shûte, « L' Avespré », l' passer dins les [[Rabulets (gazete éndjolike)|Rabulets]] et, po ene pårt dins l’ [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]]. Li tot va parexhe come [[live (po lére)|live]]. [[Imådje:wa_diplome_Schoovaerts_scole_walon_Nameur.jpg|thumb|diplome del [[sicole di walon d' Nameur]] ]] Di 1995 a 1999 : I shût les cénk anêyes del [[sicole di walon]] des [[Relîs Namurwès]].<ref>Ça n’ l’ espaitche nén di scrire a s’ môde. (E 2008, k’ il î rmete ses pîs, i s’ va fé rtapé avou les « djonnes » apurdisses del prumire anêye !)</ref> Di 2000 a 2003 : I shût les [[cours di walon]] dinés pa [[Lorint Hendschel]] a l’ [[UCL]] a [[Ocgniye]] ([[Noû Lovén]]). E 2000, il enonde li prumire [[gazete éndjolike]] e walon, k' i lome [[Rabulets (gazete)|RABULèts]]. Di 2003 a 2005, il a dessiné les covietes del [[Rantoele gazete]] et adjinçner di cisse [[gazete e walon]] la. Il î stitche sovint des femes avou l' [[pwetrene]] a l' air. E 2006, e moes d' djulete 2006, il a renondé RABULèTS. I l' edåma pa ene novele [[binde d' imådjes]] ("Et l' niût s' a stindou") k' on-z î pout, avou ene miete di boune volté, ricnoxhe å ddins ene pougneye di djins del Walonreye d' adon. E moes d' setimbe, gn ava ene shûte lomêye "L' Avesprêye tcheyowe, i fwait tot noer". Fén 2006, i toirtcheye deus bindes d' imådjes so des tecses da Nietsche, "El novele idole" eyet "Li moirt k' est volontaire". Il askepeye eto ene rimouwante pitite sucete a l' après d' Choderlos d' Laclos "Tchåderlote". Dizo l' tite "Riskeus aloyaedjes", ele parexha, e coleurs, dins l' Rantoele 42. Pol Rantoele 44, i s' atake å ratournaedje e BD do live "Li Prince" da Machiavel. E 2007, i s' a plonké dins on ovraedje di tos les diåles : fé bodjî les imådjes di Noersipene ! Djanvî a fini k' il aveut "dedja" metou 54 moyalès sgondes dins l' boesse. Cwand on sondje k'i fåt 24 imådjes po ene sigonde di fime, on s' rind conte ki ça dmande do tins po divni [[Walt Disney]]. Todi est i, k' may fini, il aveut emantchî 20 munutes (e coleurs !) et dedja sayî d' î djonde ene bele muzike... A l' fén d' 2007, i n' estéve nén co foû del bouye tapêye dissu s' tåve. Mins, e moes d' djulete 2008, vola li «miråke [[Noersipene (fime d' imådjes)|Noersipene]]» ki s' enonde avou les prumires et co xhiltantès sayes, so ene waibe di [[strimigne]], «blip.tv». Todi e 2007, il a rprins l' gorea come mwaisse dessineu del Rantoele-gazete, adjinçnêye adon pa [[Lucyin Mahin]]. I gåyote, dispu don, tos les limeros avou ene coviete la k' a gn a ene andoûlante kimere, et on cok. Et toirtchî cwate pådjes divintrinnes di BD e coleurs. I scrît des årtikes so les oteurs k' i [[ratournaedje (langue)|translate]] e walon. Et vo n' la-t i nén k' il a edåmé 2008 avou on ratournaedje e BD d' on tecse da Max Stirner. Et l' fini avou l' translataedje di tot l' "Tao tô king" da Lao-Tseu et minme è mete ene fele pougneye des "tuzaedjes" è imådjes. A l' edåme di 2009, c' est a Shakbar k' i s' a-st ataké et, å prétins, a Descartes. E 2010, i s' a minme ataké a ratourner HEGEL ! E 2011, il askepeye li [[Professeur Titôrvå]]. [[Imådje:Naches.jpg|vignette|Ene di ses pondeures&nbsp;: «[[Netche|&nbsp;Naches&nbsp;]]».]] E 2013, i wåde ci personaedje la come mwaisse personaedje d' ene binde d' imådje medicåle, [[Gama-coûte (binde d' imådjes)|Gama-coûte]]. C' est l' prumî côp k' ene binde d' imådje tuzêye e walon va esse ratournêye e-n inglès. E 2017, c' est l' [[Gama-coûte (binde d' imådjes2)|deuzinme pårteye]], foirt tecnike, ratournêye do francès pa [[Lucyin Mahin]]. E 2018, i lait ouve come dessineu des covietes del Rantoele. Mins i boute co felmint so les [[rantoeles di soçnaedje]], [[Fesbok]] et [[Twitter]], avou des tecses et des desséns. E 2020, i ratele avou les pådjes e coleur del Rantoele, dessinant si prôpe istwere cwand il a yeu èn [[accidint des ecdûts do cervea]]. == Eplaidaedjes so papî == Il a eplaidî so spès papî cåzu tos ses ovraedjes et les spåde e des nén trop nareus : * li binde d' imådjes "So l' Avespré", prezintêye pa [[José Fontaine]], a èn adrovaedje da [[Pire Otdjåke]]. * Ene ramexhnêye di ses bindes d' imådjes avou des bouyotes e walon a stî dnêye a sacwants (ki n' s' è vantnut nén) å [[Pris del Kiminålté francesse]] 2008. * [[Professeur Titôrvå]] * [[Gama-coûte (binde d' imådjes)|Gama-coûte]]. == Djivêye des BD avou des bouyotes e walon == * Meliye (dins "Rabulets", riprins dins l' ramexhnêye 2008) * Les advinas d' l' Istwere (dins "Rabulets") * Ça tchåfe å mitan des nives et des glaeçons (dins "Rabulets") * Rodje capucete (dins "Rabulets") * Noersipene (purade a môde di [[live d' imådjes]], dins "Rabulets", des bokets ont siervou po ene walone croejhete * L' avespré (dins l' [[Rantoele-gazete]] , pu [https://web.archive.org/web/20060923200458/http://djozewal.googlepages.com/avespre so les fis], pu rprinjhe dins l' ramexhnêye 2008) * L' avesprêye tcheyowe, i fwait tot noer ([https://web.archive.org/web/20060923200800/http://djozewal.googlepages.com/avespretcheyua so les fis] pu rprinjhe dins l' ramexhnêye 2008) * Et l' niût s' a stindou ([https://web.archive.org/web/20070312045919/http://djozewal.googlepages.com/nuta so les fis] pu rprinjhe dins l' ramexhnêye 2008) * Dandjreus aloyaedjes (dins l' Rantoele-gazete l° 41, bontins 2007, pu rprinjhe dins l' ramexhnêye 2008) * El novele idole da [[Nietsche]] (dins l' Rantoele-gazete l° 42 & 43 [http://rabulets2noveles.blogspot.com/ so les fis], pu rprinjhe dins l' ramexhnêye 2008) * Machiavelisse (dins l' Rantoele-gazete l° 44, ivier 2007-2008, [http://rabuletsnoveles.blogspot.com/ so les fis], pu rprinjhe dins l' ramexhnêye 2008) * Stirneraedje (dins l' Rantoele-gazete l° 45, 46 & 47, 2008, [http://rabuletsnoveles.blogspot.com/ so les fis], pu rprinjhe dins l' ramexhnêye 2008) * Li moirt k' est volontaire ([http://rabulets.blogspot.com/ so les fis]) * Dijhoz m', Lao-Tseu (dins l' Rantoele-gazete l° 48, ivier 2008-2009, riprinjhe dins l' ramexhnêye 2008) * Kî k' a veyou l' Vera (dins l' Rantoele-gazete l° 49 & 50, 2009, d' après on bokèt do roman [[Vera (roman)|Vera]] da [[Lucyin Mahin]]) * Powinmes da Shakbar (dins l' Rantoele-gazete l° 51, erî-såjhon 2009) * L' Manire di fé da Descartes * Pitchote et Midjote Moståde (dins l' Rantoele-gazete l° 52, ivier 2009-2010) * [[Professeur Titôrvå (binde d' imådjes)|Professeur Titôrvå]] (avou [[Joël Thiry]] po des coûts tecses et Hegel dins ene pus longowe istwere == Corwaitaedje do walon et do stîle da J. Schoovaerts == Djozé eploye on walon ki rprind des mots di totes les coines del Walonreye, et avou on cmaxhî sistinme di scrijhaedje. Si rclame-t i bén hôt dins s' gazete "Rabulèts" :''"I n' vos fåt nén ewaerer, on (= dji) comele et maxhe todi les modêyes di scrijhaedje"''. Dins ses tecses, li Djozé djowe avou les mots, avou leus sinses et leus cognes. I screye eto voltî so des sudjets erotikes ou d' actouwalité. I n' est nén nareus do dire li sinne so les soces waloneuses. Sins peu d' hagnî, i scrît des sacwès ki sketnut l' cåde des djermêyes di scrijheus e walon di dvant, et les tabous des pezants ki djouwnut les "mwaisses mineus spepieus coridjeus". A dater di 2006, i publeyrè todi dpus di tecses rimetous e rfondou. == Hårdêye divintrinne == * [[Uzeu:Djozewal|Si pådje d' uzeu sol Wiki e walon]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/schoovaerts.html Pådje moennrece des scrijhaedjes da Djozé Schoovaerts so l' Aberteke] (e [[rfondou]]) * [https://web.archive.org/web/20061013211115/http://chanae.walon.org/rabulets/ Årtchives del gazete éndjolike "Rabulets"] ([[walon melkin]]) * [https://web.archive.org/web/20061025210035/http://djozewal.googlepages.com/ Waibe 2007] == Galreye di documints == <center><gallery> Gaston1.jpg|Egzimpe d' idêye dinêye a [[Franquin]] Gaston2.jpg|Ôte egzimpe d' idêye dinêye a Franquin GastonS.jpg|Comint ricnoxhe les idêyes dinêyes a Franquin Rantanplan1.jpg|Ene des covietes po l' "''Club des Amis de la Bande Dessinée''" Jacky2.jpg|Egimpe d' idêye dinêye a Peyo po li "''Ceinture Noire''" Jacky1.jpg|Li "''Ceinture Noire''" ki J. Schoovaerts a-st arindjî les imådjes po [[Peyo]] Jacky3.jpg|Li "''Ceinture Noire''" come elle a passé dins "''Le Soir Illustré''" Jacky4.jpg|Li "''Ceinture Noire''" candjeye a "''La ceinture de Cherche-midi''" e 1992 Peleman.jpg|Egzimpe di "[[sillabusse (sicrijhaedje)|sillabusse]]" adjinçné et edité pa l' ome FamileA.jpg|Ôte egzimpe Tillieux1.jpg|Ôte egzimpe Mariages.jpg|Ôte egzimpe Eddy Mitchell å cmince.jpg|On djonne tchanteu ki s' lance Prumerecoviete.jpg|Coviete d' on "sillabusse" po les efants Meparoba2.gif|e 1962, dins ene imådje da [[Roba]] Meparoba.gif|e 1970, todi dessiné pa Roba Tillieux.jpg|avou [[Franquin]] et [[Morris]], dins ene pådje do "''César''" dessinêye pa [[Tillieux]] Morris1.jpg|Ptit mot da Morris Schoovaerts otopoitrait 2003.jpg|Otoportrait pondou e 2002 Djiblouritape1.jpg|Boket d' werene do [[botike di lives]] a Djiblou Dilpomereli1.jpg|Diplome del sicole des "[[Relîs Namurwès]]" Hendschel Schoovaerts solanuti pordjet.jpg|Coviete di saye di "[[So l' anuti (roman)|So l' anuti]]" tapêye å batch ås cindes Saye di coviete di Vera.jpg|Pordjet d' coviete do roman "[[Vera (roman)|Vera]]" da [[Lucyin Mahin]] BonDie.jpg|Rexhou e 1998 Risatchi.jpg|Live di sovnances (1999) Rabulets2000.jpg|Prumî ramexhnaedje Rabulèts (2000) Rabulets2001.jpg|Deuzinme ramexhnaedje Rabulèts (2001) Meliye.jpg|BD po les grandès djins (2003) Sayetes.jpg|Powèzîyes (2004) Avespre2004.jpg|L' Avespré (2004) AvespreCD.jpg|Coviete del plake "Avespré" Coviete DVD fime d' imådjes Noersipene.jpg|Coviete do cou del plake Noersipene (2008) StirnerdeuA.jpg|Ratournaedje da Max Stirner (2008) Stirner Schoovaerts Mahin.jpg|Ratournaedje da Max Stirner : li niyilisse (2008) Wa Schoovaerts Taoto.jpg|Lao-Tseu : Tuzaedje e-n imådjes (2009) Wa Schoovaerts Descartes Manire.jpg|A l' après di Descartes (2009) </gallery></center> == {{HD}} == *{{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} *{{Wikisourd-sicrijheus}} == Sourdants & pî-notes == {{Commonscat|José Schoovaerts}} [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Schoovaerts]] [[Categoreye:Spiroutîs walons|Schoovaerts]] [[Categoreye:Li Rantoele (soce et gazete)|Schoovaerts]] [[Categoreye:Pondeus bedjes|Schoovaerts]] [[Categoreye:Enimådjeus d' lives e walon|Schoovaerts]] [[Categoreye:Rilomés dessineus|Schoovaerts]] n0aerdxjaz3hr95axijdrmzmtxd5dn7 0 13855 427912 397646 2026-10-31T20:01:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427912 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|La Semaine}}'' (gazete)}} {{Dizo-tite|Gazete « Li samwinne » di Måmdiy}} [[Imådje:li_samwinne.jpg|thumb|Li Samwinne do 15 di djanvî 1898]] '''Li Samwinne''', ki s' mwaisse tite est scrît e francès ('''''La Semaine''', Journal de la ville et du Cercle de Malmédy''), c' est ene [[gazete]] eplaideye a [[Måmdiy]] do tins do [[redjime prûssyin]] pa l' [[Hubert Scius|Imprimreye Scius]]. Elle esteut scrîte e francès, mins gn aveut on ptit boket e walon: l' [[Årmonak del Samwinne]]. L' Årmonak walon esteut eto replaidî tot seu. Les rclames et les anonces sont-st e francès ey e l' almand. Elle a stî enondêye e 1848. [[Imådje:li_samwinne_aurmonak.jpg|thumb|L' årmonak walon pol samwinne]] == Egzimpe do contnou do limero 3-1898 (15 du djanvî) == Li gazete a ene grande cogne, 34 x 50 cm hôte et lådje. Gn acwate pådjes. L' abounmint po l' anêye costêye 4 mårks. Pofé mete åk sol gazete, ça rvént a 10 fenich li roye. * Prumire pådje : ** On papî d' corwaitaedje sol Chine. ** Ene rivuwe politike nåcionåle (e l' Almagne, dabôrd). On-z î cåze bråmint di l' Impreur ([[Wiyåme II d' Prûsse]]), des novelès lwès, evnd. ** On [[fouyton]]. [[Imådje:Samwinne Måmdey reclames fiesses.jpg|thumb|Reclame des fiesses po les ans d' l' Impreur (en almand ey e francès, avou l' anonce di pîces di teyåte e walon.]] * Deuzinme pådje ** Fén del rivuwe politike nåcionåle. ** Noveles eternåcionåles : e l' Otriche, e l' Itåleye, e l' Inglutere, el Rûsseye, el France, e l' Espagne, e l' Amerike, el Chine, e l' Edjipe. Droldimint, on n' djåze nén del Beldjike. * Troezinme pådje. ** Conte-rindou do concert di l' Union Walone, et ôtès ptitès noveles di Måmdey. ** l' Årmonak del Saminne (e walon) : sints fiestis cisse sawminne la; fôres et dicåces. ** Etat civil des comenes di Måmdey et [[Bévurcé]]. ** [[Reclame]]s et ptitès anonces. * Cwatrinme pådje : Reclames et ptitès anonces. [[Categoreye:Gazetes di Walonreye|Semaine]] [[Categoreye:Redîmés Payis]] bvuxpf1j550x4bjnwxeylu2udy1aqwh 0 14426 427703 423947 2026-10-31T19:11:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427703 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Botniraedje vatche Bleu-Blanc-Walone 09 haetchaedje vea fén.jpg|thumb]] L' '''årtisyince'''<ref>[[noûmot do walon]] atåvlé cial sol Wikipedia </ref> (on dit eto: '''medcene des biesses''' u '''medcene veterinaire'''), c' est ene [[syince]] ki studeye les maladeyes des biesses. Les cis k' el parpinsèt, eyet l' pratiker, c' est, aprume, les [[årtisse (veterinaire)|årtisses]]. == Mwaissès dnêyes == Dins les scoles di medcene veterinaire, on cmince pa studyî les syinces, aprume li biyolodjeye. El deuzinme anêye, on cmince les "syinces soûmintreces". A cmincî del cwatrinme anêye, on studeye les maladeyes, et fé del pratike. L' årtisse, c' est afeye on '''medcén''', ca i va cweri a trover l' må k' ene biesse endè sofrixh. Mins c' est eto on '''cérudjin''', ca c' est lu ki va operer les biesses k' i fåt drovi po lzès rschaper. Dins sacwants payis, l' årtisse pout esse eto èn '''apoticåre''', et poleur vinde ås cinsîs les droukes po les biesses. == Istwere del medcene veterinaire == Li prumire sicole po-z aprinde les årtisses a stî askepieye a Liyon, el France, et strimêye li 10 di djanvî 1762. C' esteut Claude Bourgelat ki l' aveut metou so pås so fotches. Li prumire sicole veterinaire bedje a stî drovowe diviè 1875 a [[sicole veterinaire di Cureguem|Cureguem]], so [[Anderlek]], dilé [[Brussele]]. Tos les Bedjes, Walons et Flaminds, k' estént po divni årtisses, î alént fé leus scoles. Li scolaedje si fjheut e francès. Li tchanson des studiants rimimbere ci tins la : <blockquote><i> Quelle que soit la vie Flandre ou Wallonie, Dans un régiment ou au milieu des paysans, On fera la noce, On roulera sa bosse Mais qu'on foute le camp de cet ignoble de cet ignoble, Mais qu'on foute le camp de cet ignoble établissement.</i><ref>K' el vicåreye fouxhe çou k' ele vout, / E l' Flande u e l' Walonreye, / Dins on redjimint d' sôdårds u å mitan des payizans / Nos frans l' fiesse / Todi so tchamps so voyes / Mins k' on vude å pus abeye di cisse måsseye, di cisse måsseye / Mins k' on vude å pus abeye di cisse måsseye sicole cial.</ref></blockquote> Diviè 1935, les Flaminds seront scolés e [[neyerlandès]], et-z ebaguer a Gand. Diviè 1965, li scole veterinaire va divni ene faculté. Come c' est ene sicole di l' Estat, ele si doet raloyî a ene univiersité d' estat, et gn a kel cene di Lidje. Ci serè don tot on tins li "Fak veterinaire di l' Univiersité d' Lidje metowe a Cureguem dilé Brussele". Diviè 1980, li fak va ebaguer podbon å Sårt-Tilman, po-z aler rdjonde les ôtès faks di l' univiersité d' Lidje. == Li scolaedje des årtisses el Walonreye == Asteure, po fé veterinaire, i fåt reyussi on concour d' intrêye (dispu diviè 2000). Les scoles durèt shijh ans. Les troes prumirès anêyes, k' on lome les '''candidateures''' sont shuvowes dins les faks normåles a l' [[univiersité d' Lidje]], do [[UCL|Noû-Lovén]], di l' [[ULB]] a Brussele, u ås [[Faks di Nameur]]. On-z î aprind les syinces djeneråles (1ire anêye), pus les syinces veterinaires (2inme et 3inme anêye). Les troes dierinnès anêyes, k' on lome les '''doctorats''', ni si fjhèt k' a Lidje, a l' ULg. On-z î aprind les maladeyes des biesses. Tos les djoûs å matén, les studiants vont ås clinikes. I s' ratroplèt pa ekipe, onk di dierin dok (6inme anêye) k' on lome li '''praticyin''', onk di 2inme dok (5inme anêye) k' on lome '''ploumasse''' et onk di prumî dok (4inme anêye) k' on lome '''ploumion'''. Avou les novelès lwès d' ecwivalince uropeyinnes, dispu les anêyes 1990, gn a todi dpus di scolîs ki vnèt di des ôtes payis d' Urope, aprume del France. End a-st avou disk' al mitan d' ene fornêye di studiants. == Syinces soûmintreces == C' est les syince k' i fåt cnoxhe divant d' ataker les maladeyes des biesses * Li [[minêyolodjince]]. * li [[tnaedje astok]] des biesses. * Antomeye des biesses. ** Poyes *** [[djezî]] *** [[djave]] ** Roemiants. *** [[pansreye (anatomike)|pansreye]] *** [[cint-fouyas]] * [[bacterolodjeye]] ** [[micoplasse]] ** [[pitizeye]] ** [[pwel di bactireye]] * [[formagnant|parazitolodjeye]] ** [[coccideye]] == Cérudjeye veterinaire == * [[amedaedje]] * [[botniraedje]] == Patolodjeye djeneråle == * [[magnant må (årtisyince)|magnants mås ås aclevåvès biesses]] == Mås des vatches == :''Metous so [[Maladeyes des vatches|ene pådje tote seule]]'' == Mås des bedots == :''Metous so ene [[Maladeyes des bedots|ene pådje tote seule]]'' == Mås des poyes == * [[coccidiôze ås poyes]] * [[colera des poyes]] * [[pesse des oujheas]] ** [[pesse des oujheas å virûsse H5N1]] * [[pitizeye des poyes]] == Mås des tchéns == * [[tournisse (berbis)|Vier solitaire "Taenia Multiceps"]] == Mås des tchvås == == Mås des tchets == == Hårdêye difoûtrinne == * {{fr}} [http://www.ulg.ac.be/fmv/ Fak d' årtisyince di l' univiersité d' Lidje] * {{en}} [https://www.merckvetmanual.com/ Waibe Merck so les maladeyes des biesse] == Pî-note == {{Commonscat|Veterinary Medicine|l'&nbsp;årtisyince}} [[Categoreye:Årtisyince|*]] [[Categoreye:Maladeyes]] a58kh787ozh0j7pqk5v3786o035lidv 0 14569 427517 426489 2026-10-31T18:41:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427517 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Lucien Mahin''}} {{Infoboesse}} '''Lucien Mahin''' (ki s' no est pus sovint scrît '''Lucyin'''; di s' prumî [[no d' pene]] '''[[Louline Voye]]''', li [[halene]] evoye), c' est on [[scrijheu e walon]] et on [[rcwereu sol walon]] k' a skepyî a [[Viyance]] li [[31 di decimbe]] [[1953]]. C' est eto on [[bouteu pol walon]], ey on fel eplaideu sol [[Daegntoele]] di [[waibe (Daegntoele)|waibes]] e [[waibe e walon|walon]]. == Mwaissès racsegnes == Come sicrijheu, il est pus cnoxhou come [[romantî]]. Mins sacwants corwaiteus come Maurice Georges li ritnént aprume come on [[powete]], diski dins les [[anêyes 2000]]. Come ricwereu sol walon, il a stî aprume [[diccionairî]], mins docô après [[rifondeu]]. Il a eto fwait des rcwerances sol [[croejhete (linwince)|croejhete]]. Il a stî rprins dins les [[antolodjeye]]s "[[Limes (antolodjeye)|Limes]]" (1992), "[[Paroles d' oïl (antolodjeye)|Paroles d' oïl]]", "[[antolodjeye Scrire|Scrire]]" (1992) eyet "[[Scrijheus d' Årdene (antolodjeye)|Scrijheus d' Årdene]]" (2002). Di s' mestî, il esteut [[årtisse (veterinaire)|årtisse]] (po les biesses). Si a-t i bouté tote si veye e [[Marok]]. Aprume al sicole veterinaire di [[Rabat]] come [[acsegnant]] et [[rcwereu]]. Adonpwis, come [[årtisse (veterinaire)|årtisse]] a s' boûsse dins les [[Douccala]]. <gallery> Mahin Lucyin 1983.jpg|(diviè 1983) Lucyin_Mahin_06.jpg|(diviè 2000) Lucyin tchivå avala.jpg|sognant on tchvå (2004) Lucyin Mahin avou les fåcnîs.jpg|avou les [[fåcnî]]s do Marok (2005) Mahin Lucyin scoles Transene2.jpg|dinant scole di walon (2019) Mahin Gravy.jpg|avou [[Victor Gravy]] (2024) </gallery> == Si ovraedje pol walon, cronolodjicmint == [[Imådje:mahin_sitrimaedje_bauke_1984.jpg|thumb|Spitch da Lucyin Mahin å strimaedje di "Ene båke so les bwès d' l' Årdene"]] [[Imådje:Mahin Crapådaedje papîscrît coridjî Léonard.jpg|thumb|papîscrît di s' tot prumî arimé e walon, ricoridjî pa [[Lucien Léonard]]]] [[Imådje:leonard_coridjaedje_mahin.jpg|thumb|ôte scrijhaedje, ricoridjî eto pa [[Lucien Léonard]]]] [[Imådje:Mahin Lucyin Ritrovinne 94 papii moennaedje.jpg|thumb|papî d' minaedje al ritrovinne des rcåzeus d' walon adjinçnêye a [[Transene]] e [[1994]]]] [[Imådje:In-tiesse LM askepieu.jpg|thumb|Intiesse di ses letes (diviè 2001)]] [[Imådje:Lucien Mahin untypical diaporama.jpg|thumb|Po n' nén esse a stok avou on diyaporama, a ene [[conferince]] a [[Djistou]] e 2007]] E 1981, i cmince a-z eplaidî dins l' coirnêye "[[Cwand dji n' sai rén, dji m' tai (coirnêye di gazete)|Cwand dji n' sai rén, dji m' tai]]" di l' ''[[Avenir du Luxembourg]]'', des scrijhaedjes ricoridjîs d' avance pa [[Lucyin Léonard]], ki lyi aprind, insi, a rashir l' accint d' [[Transene]] sorlon l' [[sistinme Feller]]. Docô, il enonde on live di scole, "[[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (live)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]]", ki va rexhe e [[1984]] (prumî tome) ey e [[1993]] (deuzinme et troezinme tomes). Po li strimaedje do prumî tome, i preye a [[Rdû]] [[Raymond Mouzon]] eyet Omer Marchal. Pol rexhowe des deus ôtes, E 1993, il adjinçnêye, todi a Rdû, on raploû so l' avni do walon, avou come pretcheu des rlomés waloneus come [[Lorint Hendschel]], [[Lucyin Somme]], [[Emile Pècheur]], [[Michel Francard]] et Noël Anselot. C' est a dater d' adon k' i va bouter avou [[Lorint Hendschel]] et [[Tiri Dumont]] sol [[rifondaedje do walon]]. Dispu 1993, et disk’ a 2006, i va eredjistrer 43 [[cassetes]] di cåzeus d' walon, å cmince dins l' Årdene nonnrece, pu ene miete tocosté e l' Walonreye. Inte les deus vudaedjes des "Båkes", il aveut scrît on prumî [[ptit roman]], [[Li ptite comere avou l' blanke camizole (pitit roman)|Li ptite comere avou l' blanke camizole]], ki serè eplaidî a l' [[SLLW]] e 1989. E 1994, i rashonne a [[Transene]] ene ritrovinne di rcåzeus d' walon. Dipus d' 60 djins seront berwetés pa des djonnes guides inte troes ashyinnes : ene so les viyès usteyes (minêye pa [[Arthur Schmitz]] et [[Johan Viroux]]), ene so des sacwès d' actouwalité (li [[bardouxha]] å Rwanda, espliké pa Omer Marchal et les cåzaedjes minés pa Lorint Hendschel) et l' troezinme sol [[diyalectolodjeye]] la k' gn aveut eto [[Marcel Slangen]] et [[Thierry Dumont]]. Li rtrovinne a stî rapoirtêye å posse (Pierrot Dufaux, 900.000 Walons), ey al tévé (Jany Paquay, ''[[Wallons-nous]]''). C' est so ces etrevéns la (1993-1995) k' i scrît, e francès, ene rîlêye di 16 tecses so les [[noûmot do walon|noûmots]] et l' rifondaedje do walon: "Waldim" (po walon did dimwin). E 1995, i rabindele les waloneus co ene feye a Transene et ça va esse l' askepiaedje del "[[Soce des rcåzeus d' Årdene nonnrece|Soce des Rcåzeus d' Walon]], ki serè minêye pa [[Pierre Otjacques]], [[Yves Gourdin]] et [[Louis Baijot]] et ki va eplaidî li [[Coutcouloudjoû (gazete)|Coutcouloudjoû]]. Ele vike co å djoû d' ouy. Todi e 1995, i cmince pa studyî les mots di l' [[Årdene nonnrece]], et rashonner li [[Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece]], k' i n' a måy sitî tote fwaite. E 1996, i rashonne å [[Noû Lovén]] sacwants waloneus ki voeynut di l' avni pol walon : gn aveut la a costé d' [[Michel Francard]] : [[Dominique Heymans]], [[Tiri Dumont]], [[Joseph Lahaye]], [[Charles Massaux]] eyet [[Lorint Hendschel]]. Li [[Li Rantoele (soce)|soce "Li Rantoele"]] va bénrade askepyî. E [[1997]], il amonte ene [[waibe]] e walon, [[l' Aberteke (waibe)|l' Aberteke]]. E 1998, i saye d' atôtchî les politikîs a Rdû po on raploû sol rapoirt inte li walon et l' economeye. Jean-Claude Somja eyet Jean-Pierre Hiernaux seront al pirlodje. Li minme anêye, i adjinçnêye on ptit [[motî]] et l' cossemer a môde di [[sillabusse]] : "[[R4|Les 3000 mots walons ki vnèt l' pus a pont e 1998]]". Et todi dins les rfondaedjes, ataker ene saye di [[franwal]] (lete B). C' est so ç' sillabusse la k' il eplaide pol prumî côp li rîle di [[disfaflotaedje]] des longuès voyales "î", "û" eyet "oû" divant des doûcès [[cossoune]]s. I porshût tot boutant sol [[DTW]], eyet fé tote li lete Z. E [[1999]], il adjinçnêye, avou 22 ôtes vayants scrijheus, on gros spès [[live sol walon|live e francès sol walon]], [[Ké walon po dmwin ? (live)|''Qué'' walon po dmwin ?]]. A pårti di [[2000]], so ene idêye da Pablo Sarachaga, i cmince a bouter so èn [[esplicant motî do walon]], et n' pus låtchî cisse bouye la disk' å djoû d' ouy. Les dnêyes seront-st eplaideyes aprume [http://moti.walon.org so l' Aberteke]. C' est ciste anêye la ossu k' i dene ene [[conferince]] e walon å Noû Lovén po waitî kimint çk' on vike après 10 ans di [[rifondaedje do walon|rfondaedje]]. Li tite, c' est : [http://rifondou.walon.org/coferince.html Rifonde nosse walon: dijh ans d' boutaedje dissu (1991-2000)]. E 2009, i rapice si saye di 3000 mots k' a moussî foû e 1998, et l' diner a [[Yannick Bauthière]] ki boute avou [[Djan Cayron]] so on motî [[walfran]] & [[franwal]] di deus côps 4000 mots. Et rapontyî tos les foyous avou les vraiyès [[rfondowes]]. Il endè rexhrè li [[Motî Yoran Embanner walon]] ki vudrè po les [[fiesses del Walonreye]] 2009. E [[2003]], il atake les [[scoles di Bive]], po des grandès djins, walon-cåzants, aprinde a lére li rfondou avou leu accint. Li minme anêye, i ratoûne l' deuzinme [[afitcha pol Walonreye esse mwaisse di s' tuzance, di ses scoles et di ses sincieusès rcwerances]].<ref>eplaidî dins li rvuwe «Toudi» tôme 6, l° 59-60, pp. 16-18.»</ref> E [[2004]], i fwait rexhe li prumî [[roman e walon|roman]] eplaidî e rfondou walon, [[Li batreye des cwate vints (roman)|Li batreye des cwate vints]]. Li minme anêye, l' esplicant motî di i serè rcopyî, pitchote a midjote, sol [[Wikipedia e walon]] et recråxhî drola, disk' ås djoûs d' ouy. Loukîz a : [[Esplicant motî]]. E [[2005]], l' esplicant motî va esse metou so [[Wikipedia]], et coplé a ene [[eciclopedeye Wikipedia e walon|eciclopedeye do walon]]; Lucyin Mahin divént onk des manaedjeu di cist ovraedje di [[nûtons]] la. Et rprinde eto l' acviernance del [[Rantoele-gazete]]. E [[2006]], il vude ene ramexhnêye di noveles, [[Eviè Nonne (noveles)|Eviè Nonne]]. Po li strimaedje, il mete so pî, a [[Bive]], ene fiesse la k' on va prezinter troes lives e walon : [[Eviè Nonne (noveles)]], [[So l' anuti (roman)]] eyet [[El fi do schayteu (sovnances)]]. E 2007, i dene deus conferinces e francès, ene so les [https://web.archive.org/web/20070930202315/http://chanae.walon.org/~lucyin/guerni/coferince_bive.ppt mots walons ki provnèt do gayel] ey ene so l' [https://web.archive.org/web/20070930191800/http://chanae.walon.org/~lucyin/guerni/coferince_baurire.ppt istwere et l' avni do lingaedje walon]. E [[2008]], il eplaide so "Youtube" des ptitès [[videyo]]s e walon, et porshuve disk' å djoû d' ouy. C' est l' tchinne di [[tévé walon-cåzante]]. E [[2009]], il escoursixh, coplé pa ene pougneye di Wikipedyisses anonimes, li [[Wiccionaire]] walon. Come d' efet, li [[waibe (Daegntoele)|waibes]] "Wiktionary" lyi shonne li meyeuse plaece po publiyî, co bråmint pus spepieuzmint, li diccionairaedje e walon. Li minme anêye, i copele l' UTAN (Univiersité des troes côps vint di Nameur) po-z amonter on cåbaret walon a [[Bive]]. End årè co onk e 2010. E [[2011]], si gros spès roman [[Vera (roman)|Vera]], est strimé a ene pitite fiesse a [[Transene]]. E [[2012]], i s' rashît sol [[rantoele di soçnaedje]] "[[Facebook]]" po copiner sol pådje "Condroz et walon", enondêye pa [[Jean-Pierre Dumont]]. I cmince a-z eplaidî todi dpus d' mots walon sol Wiccionaire inglès ([[:en:Wikt:Uzeu:Lucyin|waitîz si pådje d' uzeu, ciddé]]). E [[2013]], i ratoûne e walon les [[bouyote (B.I.)|bouyotes]] del [[binde d' imådjes]] : [[Gama-coûte (binde d' imådjes)|Gama-coûte]]. E [[2014]], il askepeye ene novele [[copinreye]] a [[Libin]]. Li mineu del trope serè Jacques Dupuis, ki porshût les raploûs tos les moes. <center><gallery> Mahin Féaux.png|avou [[Valmy Féaux]] al fôre ås lives di Brussele, e 2013 Lucyin Mahin fotografieu 2014.jpg|come fotografieu å raploû d' Tchålerwè so les lives e walon po les djonnes (2014) Lucyin Aisse Tuzance Bive essegne.jpg|divant l' [[Aisse del Tuzance]] di Bive, e 2013 Scole eterdjermêye Lucyin Mahin son tch.jpg|Ocupaedje coinrece del [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2017 </gallery></center> [[Imådje:Poirtåve etikete Lucyin Mahin raploû Pwetî.jpg|thumb|Poirtåve etikete come pretcheu å raploû d' Pwetî so les mancîs lingaedjes (2018)]] [[Imådje:Raploû Lile pretchaedje Boula Rantoele.jpg|thumb|Prezintaedje d' on papî fwait avou l' [[Flipe Boula]] a on raploû d' linwincieus a [[Lîle]] (2019)]] [[Imådje:Lucyin_fôre_Etåle.jpg|thumb|al fôre ås lives a [[Etåle]] (2019)]] [[Imådje:Mahin Lucyin posteures Servotte Jacques.jpg|thumb|tins d' on rapoirtaedje mon [[Jacques Servotte]] (2020)]] [[Imådje:Wa Tchant Walons Djiblou.webm|thumb|å cåbaret walon d' Djiblou (2022)]] E [[2015]], i va ataker a bouter avou l' [[soce sins papîs]] «[[Fiesse ås lingaedjes walons]]». Aprume come djuri pol bate des [[noûmot]]s. Il adjinçnêye ossu èn ocupaedje coinrece: on raploû a [[Libin]] so l' biestof del copinreye. E [[2016]], i porshût tos ses ovraedjes (Li Rantoele-gazete, tévé walon-cåzante, Wikipedia, Wiccionaire, scoles di Bive, copinreye di Libin, Fiesse ås lingaedjes walons). I va rapougnî li bouye d' intrêye et d' arindjaedje des dnêyes sol [[DTW]], divnou eterovråve dispu ciste anêye la. E [[2017]], i ratoûne les bouyotes do deuzinme pårteye del [[B.I.]] sol [[nierocérudjeye]], «[[Gama-coûte 2]]». Po les ocupaedjes coinreces del «[[Fiesse ås lingaedjes walons]]», il adjinçnêye ene sicole eterdjermêye avou les efants des scoles di [[Bive]]. E [[2018]], i prind pårt a on raploû d' [[linwincieu]]s so les [[mancîs lingaedjes]] a [[Pwetî]], ey î prezinter l' walon. Il î va rescontrer [[Philippe Boula de Mareüil]] et lyi dner on côp di spale po-z ahessî l’ aroyaedje do walon sol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]] d' ene grosse vintinne ponts walons. Et minme aidî po des ponts foû [[Walonreye walon-cåzante]], ([[Picårdeye walone]], [[Flande]], [[payis d’ Årlon]], et pår e l' [[Occitaneye]]). Cist ovraedje la lyi mostere l’ impôrtance d’ eredjistrer les accints do walon, ca les dierins [[cåzeus nés-natifs]] ont ddja dipus d’ 60 ans bén sounés. Po çoula, i va aprinde a mî mwaistri li rascodaedje d' eredjistrumints odio, et cmincî a ndè mete sol [[Wiccionaire]]. (Tos ses fitchîs eplaidîs so les [[cmons d' Wikipedia]] sont rashonnés so ene [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Audio_files_recorded_by_Lucien_Mahin categoreye a pårt]). Al [[fiesse ås lingaedjes walons]] di ciste anêye la, i va prezinter li prumire [[videyete]] di croejhete walone, fwaite tot etercåzant avou s’ feye divant on [[blanc tåvlea]] avou deus troes fråzes enimådjant on pont d’ croejhete. C' est eto l' anêye d' on grand rassonraedje do [[Wiccionaire walon]] avou l' arivêye di [[Julien Casters]], k' a ene grande apriyesse so les modeles des waibes Wikipedia. E [[2019]], i va rexhe si [[ramexhnêye di noveles]], [[Moudes a rvinde]]. Li fiesse di strimaedje si va passer a [[Sint-Houbert]], avou l' coplaedje des scolîs et mwaisses di scole, et di l' [[Aisse del tuzance]] di Måtche. I prind pårt a on raploû d' linwincieus a [[Lîle]] so les atlasses des lingaedjes galo-roman, come aidant scrijheu do papî sol [[djåzant atlasse des lingaedjes di France]]. E [[2020]], i cmince a fé des pådjes sol novea [[Wikisourd]]. Et recråxhî li mape del Walonreye sol [[Djåzant Atlasse]]. Avou [[Flipe Boula]], il eplaidnut deus studias diyalectolodjikes so cist ovraedje la ; onk di zels rexhe dins ene rivuwe di l' [[univiersité]] d' [[Lîle]].<ref>Philippe Boula de Mareüil, Lucien Mahin & Frédéric Vernier, « ''Les parlers romans dans l’atlas sonore des langues et dialectes de Belgique'' » (''Bien Dire et Bien Aprandre'', n° 35, 2020, pp. 85-108).([https://aberteke.walon.org/Bijhe-Solea_32_ponts.pdf lijhåve vaici])</ref> Li minme anêye, et pår e [[2021]], i pårticipe a l' enondaedje do [[Wikisourd]], et-z î replaidî ses scrijhaedjes, aprume les cis ki n' estént nén co [[so les fis]]. Mins eto les cis di des ôtes sicrijheus, sovint dins pluzieurs sistinmes ortografikes. Dispu 2020, il aide li [[grand Bive]] a obtini et wårder li label [[Nosse comene dit oyi]], pa ses [[scoles di Bive|scolaedjes di walon]] a l' aisse del tuzance, et come «djin fene kinoxheuse» po li scrijhaedje des plakes di rowe e walon. <center><gallery> Wa plake å Moncê Rotchète.jpg Wa plake Belfontinne Hans-è-bos.jpg Wa plake Grå-Fayi vôye Cwarnîmont.jpg Plake vî molén Nayômé.jpg Wa plake Graide tchamps Praize.jpg </gallery></center> Li [[Rantoele-gazete|Rantoele]] limero 100 rexhe al fén di 2021. C' est l' 25inme anêye del gazete k' i s' end a foirt ocupé dispu li cminçmint. Å [[Noyé]] 2021, i copele [[Dimitri François]] po mete so pî ene [[messe e walon]]. L' ocupaedje serè porshuvou les anêyes d' après, avou todi dpus d' tecses e walon. Al fén di [[2021]] ey å cmince di [[2022]], i porshût l' ecråxhmint del mape del Walonreye do [[Djåzant Atlasse]], avou des noveas ponts a [[Walcoû]], [[Tchålerwè]] 3, [[Clavir]], [[Welin]], [[Lane]], [[Astire]], [[Rotchfoirt]] 2, [[Leglijhe]], [[Tcheslet]], [[Måtche-el-Fåmene]]. E 2022, i tént on stande di [[lives e walon]] å wekene do live a [[Påke]] a [[Rdû]] (avou [[Dimitri François]] et [[Jean-Luc Geoffroy]]. E moes d' setimbe, i prind pårt avou s' feye å [[cåbaret walon]] d' [[Djiblou]] adjinçné pa [[Jacques Desmet]]. Il eplaide [[so les fis]] on roman måy edité da [[Joseph Mignolet]], «[[L' amour a l' Alambra]]». Ses ratournaedjes di deus [[letes sint På]] parexhnut divins [[Li Novea Testamint e walon]]. Ciste anêye la, il est ricnoxhou come sicoleu pol novea pordjet «walon e scole» pal [[Siervice des Lingaedjes do Payis|Federåcion Walonreye-Brussele]] ([https://livre.cfwb.be/repertoire-langues-et-cultures-regionales-en-classe/lucien-mahin Vaici]). E 2023, i saye li sistinme do «walon e scole», et scrire si apriyesse ([https://lucyin.walon.org/guerni/doclinw/Experience_initiation_wallon_avril%2023.pdf cial e francès]). Et fé ene pitite inkete di [[sociolinwince]] avou 250 sicolîs d' [[Sint-Houbert]] ([https://lucyin.walon.org/guerni/doclinw/inkete_sociolinwince_Sint-Houbert.pdf lijhåve droci, e francès]). Mins si novele bouye, li pus consecante, c' est l' eredjistrumint do [[Ptit Prince]] dins l' ratournaedje e rfondou da Lorint Hendschel, avou on [[prononçaedje eterpayis]] ([https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=2853 schoûtåve ciddé]). Did la, edåmer avou [[Philippe Boula de Mareüil]] li prumire saye di [[sinteze do pårlaedje]] e walon. Cist ovraedje la serè porshuvou e 2024, avou l' aidance da [[Pablo Sarachaga]], [[Joselyne Mostenne]] eyet di féns cnoxheus e l' [[sûtisté éndjolike]] do [[CNRS]] francès, metous esprès sol pordjet. E 2024, si ovraedje come [[noûmotisse]] est riscompinsé (come e 2019) pal tchuze di cénk di ses propôzicions dins les 12 prumîs del [[bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons]] ([https://livre.cfwb.be/fileadmin/sites/lali/uploads/Document/Activites/FALW/2024/Classement_noumots_2024.pdf loukîz ciddé]) Todi e 2024, il a dné 4 tecses pol [[Tchansons a mete e muzike (ramexhnêye 2024)|ramexhnêye di tchansons a mete e muzike]] del [[Fiesse ås lingaedjes walons]]. E 2025, il a eredjistré, avou [[Roland Neuprez]] et ristudyî tot ene rîlêye di mots avou li [[Scrijha H e sistinme Feller]] (https://lucyin.walon.org/guerni/Mots%20avou%20H%20(studia).pdf). C' est eto l' anêye k' il atake a evoyî des eredjistrumints di [[rima]]s et di ptitès tchansons e walon å [[Pordjet Mensieur]]. (https://projet-melchior.be/resources/mahin-lucien.13632). Come mwaisse di scole di walon, il a dné des cours dins ût sicoles diferinnes, et scrire si rsinta so l' ovraedje ([https://lucyin.walon.org/guerni/Conte-rindou%20waeyin-tins.pdf|ciddé]) après s' awè rsovni di si apriyesse come prof di walon (papî rindou a on raploû des scoleus d' walon do ministere). E [[2026]], il a rexhou si onzinme live, [[Cwate paskeyes d' asteure (noveles)|Cwate paskeyes d' asteure]], todi avou l' [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]]. == Literateure == === Termenes di scrijhaedje === [[Imådje:Mahin Lucien 3Båkes.JPG|thumb|les troes tômes di «[[Ene båke…]]»]] [[Imådje:Mahin Evie Nonne.jpg|thumb|[[Eviè Nonne]]]] Ses prumîs scrijhaedjes (1981-1984), come di djusse, mostrèt l' airance des ptits viyaedjes di l' Årdene. Dins «li ptite comere avou l' blanke camizole», on-z a minme l' eplaeçmint del sinne: [[Ricogne]], [[Glaireuse]], [[Atrivå]]. C' est l' prumire termene des scrijhaedjes da Louline Voye. E 1992, cwand i ratake a scrire des belès letes après ene setche termene (1984-1991), i s' rind vite conte k' i n' a pus waire d' ahé po poujhî ses sudjets dins l' "vî payis", ca asteure, il est fén enaiwé dins l' monde des ptits cinsîs (les "''fellah''") do Marok. C' est adon k' i va rexhe des powinmes ki provnèt do vicaedje d' avår la. Et les [[roman e walon|romans]] et noveles foû payis. === Powinme === Il a scrît sacwants [[erîlés powinmes]], come des [[rondea]]s, des [[xhiltea]]s, des [[triyolet]], des [[haycou]]s. C' est ces-la k' ont stî [[compôzeu|metous e muzike]] pa [[Bruno Picård]]. I s' a-st afranki foirt yeure do [[rimaedje]], et s' mete e-n afwaire sol tipetape do boket. Dispu les anêyes 2000, ses [[arimé]]s sont purade del powezeye al libe. Mins l' inspiråcion shonne bråmint pus flåwe dispu 2005. Il a pacô [[ramexhnêye d' arimés|ramexhné sacwants d' ses arimés]], mins todi a môde di sillabusses, måy eplaidîs. Il a afeye ratourné des scrijheus di des ôtes lingaedjes, come [[Omar Xhayam]] et [[Nazik al-Mala'ika]]. Troes d' ses powinmes ont stî corwaitîs pa Elodie Mertz, ene situdiante e romane a l' [[UCL]] (2011). Dins l' antolodjeye "[[Scrijheus d' Årdene (antolodjeye)|Scrijheus d' Årdene]]", et eto bråmint dins [[Singulîs (gazete)|Singuliers]], il est aprume eplaidî come [[fijheu d' arimés]], et foirt préjhî pa René Georges. Diviè 1999, i scrijha èn arimé årmonak dins on rfondant do [[Coûtchant walon]], dizo l' no d' pene di «Djina d' l' Årdjetea» / «Djina Spirito». Ces scrîts, parexhous dins l' [[Rantoele Belès Letes]] fourît préjhîs pa [[Willy Bal]]. I fourît eto corwaitîs diyalectolodjicmint pa [[Marie-Guy Boutier]]. === Romans et ramexhnêyes di noveles === I dmeure Årdinwès po plaecî les spoûles k' scrît dins les [[anêyes 1980]] (Li ptite comere..., [http://rifondou.walon.org/lv/aiwekidoime-rif.html C' est todi l' aiwe ki doime ki neye], pititès prôzes parexhowes dins les [[Cayés walons]]). Mins nerén, dispu l' mitan des anêyes 1990, i candje pår di decor. Ses paskeyes si vont passer e [[Rwanda]] («[[Li batreye des cwate vints (roman)|Li batreye des cwate vints]]»), å [[Marok]] ey e l' [[Aldjereye]] («[[Eviè Nonne (noveles)|Eviè Nonne]]»), et pår el [[Crimêye]] («[[Vera (roman)|Vera]]»). Dins «[[Moudes a rvinde]]» (2019), c' est mitan mitan: ça s' pout passer el Walonreye, po des djins vinous d' ôte pårt; ou adon, c' est des Walons di stok ki vont viker des aviretes dins les lon-payis. Sifwaitmint dins [[Cwate paskeyes d' asteure]] (2026). Ses persounaedjes vont sovint [[mori]] al fén del paskeye («Li ptite comere», «C' est todi l' aiwe ki doime ki neye», «Li batreye des cwate vints», deus des noveles di «Moudes a rvinde»). Dins «Vera», gn a pont d' moirts å coron, mins ci n' est nén vormint po dire ene [[fén djoyeuse]]. Dins «Cwate paskeyes d' asteure», les féns sont pus «côpantes» (on n' sait nén çou ki s' va passer après). <center><gallery> Mahin Lucyin Vera.jpg|Vera Coviete Moudes a rvinde.jpg|Moudes a rvinde Coviete_Cwate_paskeyes_d'_asteure.png|Cwate_paskeyes_d'_asteure </gallery></center> === Ratournaedje eyet redjårbaedje === Amon ses boutaedjes dins les [[belès-letes]], '''Lucyin Mahin''' a-st ossu ratourné eyet, télcôp, redjårbé des scrijhaedjes e walon. Èn egzimpe, deus tchansons&nbsp;; «&nbsp;''[[Ah ! le petit vin blanc (tchanson e francès)|Ah ! le petit vin blanc&nbsp;]]''» eyet «''[[Ah ! le petit vin blanc (tchanson e francès)|&nbsp;]][[À la claire fontaine (tchanson e francès)|À la claire fontaine]][[Ah ! le petit vin blanc (tchanson e francès)|&nbsp;]]''», deus tchansons e francès, k' ont tchaeconk divnou avou lu&nbsp;: [[C' est l' bire di l' Amponete]] eyet [[Addé l' ri al claire aiwe (tchanson)|Addé l' ri al claire aiwe]].<ref>https://web.archive.org/web/20160305002950/http://walon.cultureforum.net/t198-ah-le-petit-vin-blanc#699</ref> == Linwince == === Motîs === [[File:Årdene nonnrece viyaedjes-corin.jpg|thumb|aroyaedje do «Rasgoutadje»]] Il a cmincî ciste ovraedje la tot rascodant les mots k' il eployive dins les tecses d' "[[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]]". Et ndè fé des djivêyes après tchaeke tchaptrê. Teyoricmint, i n' diveut-st eployî ki les mots cnoxhous après Transene. Mins on rtrouve dedja dins les djivêyes des "Båkes" des mots ramexhnés di håre et d' hote. Ey eto des [[noûmot]]s. Avou li «[[Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece]]», k' i lome "Rasgoutadje des bassårdinreces", i stind ses rcwerances so tote l' [[Årdene nonnrece]], li stindêye "naturele" pol walon d' Transene. A pårti di 1997, totes ses bouyes di diccionairaedjes si stindront a tote li [[Walonreye linwistike]]. I va insi cmincî pa fé des radjoutaedjes å [[DTW]] (i raspepeye tos les «Z»). E 2000, c' est ene novele bouye ki [[Pablo Sarachaga]] lyi atåvele: èn [[esplicant motî]] di walon. El va ataker so ene sorwaibe do dominne «walon.org» («moti.walon.org»). Adonpwis, li minme Pablo el va eberweter sol [[Wikipedia walon]]: les årtikes straegnmint linwistikes kiminçront pa ene betchete «Motî:». E 2009, avou l' aidance di Wikipedyisses anonimes k' el sitombixhît å cmince, i va diswalper li gros [[Wiccionaire walon]]. Endè va edvinter toplin des piceures, nén rcopieyes di wiccionaires di ds ôtes lingaedjes, mins puvite tuzêyes a pårti des batchrêye di mots dedja studyî so les deus ôtes pordjets. A pårti di 2018, Julien Casters et Pablo Sarachaga vénront rarindjî spus éndjolicmint li fond di dnêyes låvå rashonné. === Foirdjaedje d' noûmots === [[Imådje:LM noûmots askepiaedje.jpg|thumb|left|150px|Si prumî gros studia so les noûmots (1995-1996)]] [[Imådje:Adjinçna del pea noûmots.jpg|thumb|Prumire saye di trovaedje di mots di texholodjeye (istolodjeye)]] Li tot prumî mot k' il a scrît e walon, e 1981, c' esteut on noûmot (''crapaudadje'' po "fiançailles"). Dispu ç' tins la, il endè fwait tos les djoûs, aprume dispu l' enondaedje do [[Wikipedia e walon]] (2004). Sacwants d' ses trovas sont-st eployîs long et lådje: [[rifondou walon]] (1993), [[noûmot]] (1997), [[emile]] (1999). Di 2015 a 2018, i fourit djuri pol [[bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons]]. E 2019, come simpe bateu, i va rascode li deuzinme pris avou les addjectifs «[[Wikt:avanciveus|avanciveus]]» / «[[Wikt:wårdiveus|wårdiveus]]». Et esse eto dins les 6 prumîs avou «[[Wikt:soûmintrece|soûmintrece]]». E 2020-2024, i si retrouve 3 côps dins les 10 prumîs avou [[Wikt:ansiner|ansiner]] / [[Wikt:ansinåve|ansinåve]] ([[ansene di plante]]); [[biyonaxhe]], [[pårti corti]], [[Wikt:raspitansté|raspitansté]]. E 2025, il est co rprins å tåvlea avou on noûmot so les shijh ritnous: «[[foû-vwès]]». Sifwaitmint l' an 2026, avou [[Wikt:riwalnijhî|riwalnijhî]]. === {{HDs}} === * {{fr}} [http://aberteke.walon.org/waldim03.html Noûmots rashious sol no d' fijhaedje] (Waldim 3, 1993) * {{fr}} [http://aberteke.walon.org/waldim07.html L' essegnance des sons et les noûmots] (Waldim 7, 1994) * {{fr}} [http://aberteke.walon.org/p-5noumots.php Tchaptrê so les noûmots] (divins «[[Ké walon po dmwin (live)|Ké walon po dmwin]]», 1999) * [http://lucyin.walon.org/diccionairaedje/noumots.html Sacwants tecses e walon so les noûmots] {{Abt}} * {{fr}} [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=4569#4569 Novea scrijhaedje so si apriyesse come noûmotî] {{Berd}} (2015) == Come rifondeu == I fwait cnoxhance del prumire ekipe di rfondeus, aprume [[Lorint Hendschel]] eyet [[Tiri Dumont]] e 1993. L' idêye lyi shonne si clapante k' i va passer les troes cwårts di s' tins po li [[rfondaedje do walon]]. Il est l' mwaisse pilé del [[Tåvlotêye rifondaedje del Rantoele]]. Pus tård, i va purade atåvler des rexhowes po les rujhes di rfondaedje sol [[djåspinreye éndjolike]] «[[Berdelaedjes (waibe)|Berdelaedje]]<nowiki/>s» {{Lka}} [http://berdelaedje.walon.org/viewforum.php?f=7 Ridant des kesses so li rfondaedje di Berdelaedje] == Come eplaideu == [[Imådje:Calindri Schoovaerts desséns Mahin Hendschel.jpg|thumb|dessiné pa [[José Schoovaerts]] e 2021; esbåtche del coviete di s' roman [[Vera (roman)|Vera]] ki va rexhe e 2011]] I va ataker a-z eplaidî des tecses dås ôtes sicrijheus so [[l' Aberteke (waibe)|l' Aberteke]] a pårti di 1997. [http://rifondou.walon.org/rif-oteurs.html Li lisse est nouzome]. Cwand i rprind li mwaisse sicrijhaedje del [[Rantoele-gazete]], e 2005, i va eto publiyî sacwants scrijheus d' [[prôze nén racontrece]] ([[Yannick Bauthière]], [[José Schoovaerts]], [[Emile Pècheur]], [[Jean Goffart]], [[André Gauditiaubois]], [[Jules Boulard]], [[Georges Sfasie]], [[Jean Cayron]], [[François Nyns]] et mo des ôtes), et minme di couyonådes (da [[Christine Tombeur]] pu Christian Thirion). C' est la k' i ratoûne eto e walon des tecses ponous e francès pol Rantoele-gazete (metans da André Demoulin, Martial Ledecq,…). C' est lu ki va aprester et bråmint ecwårler li live da [[Lorint Hendschel]] "[[So l' anuti (roman)|So l' anuti]]" (2006). Dins l' minme pitite [[coleccion Belès Letes del Rantoele]], i va arindjî e-n on [[rfondant walon]] carolo li roman da [[Jean Goffart]], [[Dji m' lome Meliye (roman)|Dji m' lome Meliye]]. E 2013, c' est l' toû di [[On Sånî a pårt (roman)|On Sånî a pårt]] da [[Jacques Desmet]], k' i rpasse li riscrijhaedje e rfondou da [[Pablo Sarachaga]], pol rimete a [[Djan Cayron]], li dierin adjinçneu do pordjet. == Djudjmints sor lu == [[Imådje:Dicåçtaedje Francard po Mahin.jpg|thumb|[[:wa:Dicåçtaedje|Dicåçtaedje]] di [[:wa:Live Francård sol walon et l' picård|s' live]] pa [[:wa:Michel Francard|Michel Francard]] mostrant k' i préjhe si ovraedje come rifondeu et linwe-ehåyeu]] === Pauline Degroot === :''Dji n’ pou nén arester m’ saye so Lucyin Mahin sins scrire ene miete e walon. I n’ mancreut pus k’ ça après les tuzaedjes k’ i nos a dit : "èn ovraedje sol walon doet esse sicrît e walon!" :''Vos savoz bén ki dji n’ so nén a mi åjhe ca mes scrijhaedjes ni seront nén e rfondou mins boutans todi, nos vierans bén après. :''Dj’ a yeu do plaijhi a rescontrer nost ome et a l’ schoûter espliker les pondants et les djondants di s’-t egadjmint dins l’ walon. Dji voe voltî l’ foice et l’ volté k’ i mete po l’ fé viker : ses lives, ses cours, l’ ovraedje so internete po l’ Wiccionaire, les videyos... Dj’ a compris k’ il a dins s’ tiesse ene machine tot enondêye ki påte do walon po trevåtchî tot çk’ i sait : les ratourneures d’ avår ci come les problinmes d’ avår la. Li walon li moenne so les voyes del linwistike, do foclore, del botanike… Les biesses, les åbes, les fleurs et les djins d’ amon nozôtes sont todi avou lu, minme å Marok, dj’ a l’ idêye ! :''Mins i n’ si reclôt nén dins si ptit corti, i drouve ses ouys a des ôtes payis come l’ Oucrinne. I n’ est nén èn ome d’ ayir ca i n’ vike nén tot rwaitant a l’ årvier : i fwait e walon çou k’ on saye dins tos les romans : miner eshonne li veye edvintêye des mwaisses personaedjes et l’ istwere do payis ou çk’ i vicnut avou l’ ton et les mots d’ on lingaedje ki s’ cåze minme cwand il est scrît. :''Saiss bén cwè ? Dj’ a stî prijhe dins l’ mouvmint del sipoûle di Vera come pa les taessons, les fleurs di tonoere et l’ leu des Ropetes d’ « Ene båke so les bwès d’ l’ Årdene ». :''A l’ fén des fén, gn a troes idêyes ki m’ shonnnut bén vnowes : :''Po fé viker on lingaedje, i l’ fåt cåzer et scrire. :''Po fé viker on lingaedje, i s’ fåt astoker l’ onk l’ ôte purade ki di s’ discopecyî po des biestreyes. :''Po fé viker on lingaedje, i fåt prinde totes les bounès idêyes k’ on pout trover et totes les bounès voltés k’ on rescontere. :''Merci a Lucyin Mahin po l’ tins passé, po les lives riçûs, po les biscûtes, po l’ shijhe ki m’ a bråmint apris.<ref>Pauline Degroot, Rencontre et retour sur la production d’un auteur wallon aujourd’hui : Lucien Mahin, ovraedje pol cours di literateure walone, [[UCL]], 2015</ref> === Ôtès djins === :''On pout dîre qui vos rotoz po l’ walon avou on baston d’ pèlérin, ô, vos !<ref>[[Joëlle Spierkel]], 2022.</ref> :''Méme si dj'néme né lu r'fondou, dju v'z'èstime bincôp, ca v'z'èstez ôn binamé ome qui s'ouveure mwért po d'féde lu walong. Vos fyèt pu's' quu çu qu'vosse houlé possébe... èt mèté qu c'èst mi qu'a twért. Qui v'vasse bèng! Nos n' sitchâns né dè méme costé, mès nos dumonâns né inactifs è nos-èstâns d'bone fwè tos lès deûs': c'èst çu qui cônte! I-n-a qu' lès cis qui n'fiyèt rèng qui n'sônt né critikés. Mèrci por vosse passiôn po l'walong.<ref>Jean Dechamps, e moes d' decimbe 2022.</ref> == Ovraedjes foû do walon == Come ricwereu e l' [[årtisyince]], il a scrît ene septantinne di papîs sincieus so les maladeyes des roemiants, inte 1978 et 1991 ([https://lucyin.walon.org/lv/eplaidaedjes_sincieus.html lijheyes ciddé]). Pu tård, come årtisse a s' boûsse dins les [[Douccala]] ([[Marok]]), il a divnou fén cnoxheu del [[five ås crexhoûles des payis del Mîtrinne Mer]]. Come fotografe po s' plaijhi, il a-st eplaidî toplin di ses fotos so les [[Cmons d' Wikipedia]] ([[c:Category:Photographs_by_Lucien_Mahin|vaici]]). == Hårdêyes divintrinnes == * [[Uzeu:Lucyin|Si pådje d' uzeu]] * [[Li ptite comere avou l' blanke camizole (pitit roman)|Pådje del novele «Li ptite comere avou l' blanke camizole»]] * [[Les 3000 mots di rfondou]] * [[Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece|Pådje del «Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece»]] * [[l' Aberteke (waibe)|Pådje del waibe e walon «l' Aberteke»]] * [[Ké walon po dmwin ? (live)|Pådje do live di sinteze «Ké walon po dmwin ?»]] * [[Li batreye des cwate vints (roman)|Pådje do roman «Li batreye des cwate vints»]] * [[Eviè Nonne (noveles)|Pådje del ramexhnêye di noveles «Eviè Nonne»]] * [[Motî Yoran Embanner walon]] * [[Tévé walon-cåzante|Pådje del Tévé walon-cåzante]] * [[Vera (roman)|Pådje do roman «Vera»]] * [[Moudes a rvinde (noveles)|Pådje del ramexhnêye di noveles «Moudes a rvinde»]] * [[Cwate paskeyes d' asteure (noveles)|Pådje del ramexhnêye di noveles «Cwate paskeyes d' asteure»]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} * {{Wikisourd-sicrijheus}} * [https://www.matele.be/choutoz-one-miete-le-wallon-a-l-international Responda sol tévé coinrece di Rotchfoirt] (emission [[schoûtez ene miete]]). * {{fr}} [https://livre.cfwb.be/index.php?id=834 Si foyou sol repertwere des scoleus e walon] * [http://youtube.com/@mahinlucien Si tchinne di tévé e walon] ** [http://www.youtube.com/watch?v=yYZNwQadskM Ene tchanson ene miete otobiyografike] (tchantêye pa [[Bruno Picard]]) * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20230328160452/https://www.servicedulivre.be/Auteur/mahin-lucien Pådje sol waibe do Siervice do Live del Province di Lussimbork] * [http://lucyin.walon.org/lv/ Li waibe da sinne] ** [http://rifondou.walon.org/lv/biyografeye.html Dipus d' racsegnes so s' vicåreye] ** {{fr}} [http://lucyin.walon.org/lv/index-fr.php#biographie Notule biyobibiografike] ** [http://lucyin.walon.org/lv/scrijhaedjes.html Djivêye di ses scrijhaedjes di belès-letes] * [http://aberteke.walon.org/ Si gazete so les fis, l' Aberteke] * [[s:Responda manké da Lucyin Mahin po l’ emission Foû des rays|Responda manké da Lucyin Mahin po l’ emission Foû des rays]] * Si boutaedje sol Wikipedia ** {{fr}} [http://lucyin.walon.org/guerni/walon_so_wiki.pdf Årtike di gazete so si idêye d' askepyî on Wikipedia] ** [http://moti.walon.org/ L' esplicant motî do walon, adjinçné avou Pablo Sarachaga] ** [[Wikt:Mwaisse pådje|Li "wiccionaire" walon, ki c' est lu k' a metou so pås so fotches]] ** {{en}} [http://commons.wikimedia.org/wiki/User:Lucyin Si pådje d' uzeu so les cmons d' Wikipedia] * Sacwants scrijhaedjes nén [[eplaidî]]s : ** [http://rifondou.walon.org/lv/aiwekidoime-rif.html C' est todi l' aiwe ki doime ki neye] (novele) ** [http://lucyin.walon.org/lv/150kilou.pdf Ramexhnêye d' arimés po ls efants] (bate del Marlagne, 1999) * Papîs d' gazete ** {{fr}} [http://www.lavenir.net/article/detail.aspx?articleid=DMF20131005_00370384 Papî d' Avni, octôbe 2013] * Conferinces ** [http://lucyin.walon.org/guerni/coferince_bive.ppt So les etimolodjeyes gayeles do walon] (e francès ey e walon, prezintêye a l' Univiersité des Troes-côps-vint a [[Bive]], li 6 di måss 2007) ** [http://rifondou.walon.org/coferince.html Sol rifondaedje do walon, [[Noû-Lovén]], måss 2001] * Scolyince ** [https://rifondou.walon.org/sicole/ Scoles da Djihinne] ** [https://rifondou.walon.org/sicole/index0.html Scoles da Souzane] == Sourdants == {{Commonscat|Lucien Mahin}} [[Categoreye:Rifondeus do walon|Mahin]] [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Mahin]] [[Categoreye:Ricwereus sol walon|Mahin]] [[Categoreye:Eplaideus e walon|Mahin]] [[Categoreye:Bouteus pol walon|Mahin]] [[Categoreye:Li Rantoele (soce et gazete)|Mahin]] [[Categoreye:Tuzance walone|Mahin]] 2p07mb42flfj0zqnr1xcvj12u0j6tgl 0 15063 427577 368242 2026-10-31T18:51:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427577 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} '''Joseph Defrecheux''' a skepyî e [[1853]] ey a morou e [[1921]]. C' esteut on [[diccionairî]] [[lidjwès]]. Il a stî bibliotekî, et vice-prezidint del [[SLLW]]. On lyi doet: «''[[Motlî di rmetaedjes Joseph Defrecheux|Recueil de comparaisons populaires wallonnes]]''» ([[1886]]) eyet “''[[Motlî Joseph Defrecheux so les biesses|Vocabulaire des noms wallons d'animaux]]''” ([[1890]]). Il a-st askepyî, avou [[Oscar Colson]] eyet [[Georges Willame]], li rvuwe "[[Wallonia (rivuwe)|Wallonia]]". C' esteut l' deuzinme fi da [[Nicolas Defrecheux]]. [[Categoreye:Ricwereus sol walon|Defrecheux, Joseph]] jdfpv3u2pfo2pu40r1yhybjxsv2pkr4 1 15158 428328 346961 2026-11-01T10:47:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428328 wikitext text/x-wiki Dji n' sicrireu nén "wåfrî", mins "wåflî". Li mot ni s' ritrouve waire el Walonreye (on dit å pus sovint "fiêr ås wåfes"). Dins l'ALW, i gn'a ki l' mot "ôflî". [[Uzeu:Tiri|Tiri]] Oyi; di pus, cist årtike ci est cåzu vude; dji sereu pol disfacer; eyet, mete "wåflî" dins l' esplicant motî (avou [[Motî:wåfe|wåfe]], co a fé), eyet, motoit, dins l' årtike [[Wåfe]] ki les wåfes si fjhèt avou des '''fiers a wåfes''' k' on lome eto '''wåflîs'''. (l' årtike [[wåfe]] est l' seule vraiy årtike avou on loyén chal; les ôtes c' esteut dins les djivêyes d' årtikes da Lucyin, ki dj' a rsaetchî) [[Uzeu:Pablo|Pablo]] 2 d'&nbsp;awousse 2005 a 20:08 (UTC) [[Uzeu:Borbouze|Borbouze]] a dné on deuzinme acertinaedje ki c' est bén '''wåflî''' avou "l"; ça fwait ki l' årtike a stî displaecî. Al fén dji n' l' a nén disfacé, la k' dins ds ôtès wikipedias endè fjhèt èn årtike a pårt... [[Uzeu:Pablo|Pablo]] 28 d'&nbsp;octôbe 2005 a 14:38 (UTC) hlc5ce8za4k2lvkf9qmmeds3civlsnk 0 15173 428151 424504 2026-11-01T10:13:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428151 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Wimbe}} [[Imådje:Wimbe a Rvogne plake.jpg|thumb]] '''Wimbe'''<ref>L' uzaedje, come po mo des ôtès aiwes d' elzès siervi sins årtike est aveuri pa on cåzaedje da Jules Baquet, vinou å monde a [[Lvå-Sinte-Ane]] li 27 di djulete 1905, eplaidî dins ene pitite gazete «''Entre Wimbe et Gongon''», l° 4, moes d' awousse 1985, riprins dins « De la Meuse à l'Ardenne », l° 10, 1990, p. 38. On î lét cisse fråze ci : «Li leû passe Wimbe èt vo-l'-là a Grand Prè».</ref> /wɛ̃p/ {{odio|Wa Wimbe.ogg|ling=wa}} (sicrît parey e francès), c' est ene [[corante aiwe]] del [[Walonreye]], [[aflouwant]] d' l' [[Aiwe di Lesse]]. == Coraedje == Ele prind sourd a [[Hôt-Fayi]] (so [[bu (toponimeye)|Ardjibu]], pa deus bresses, li «ri des Fagnes» eyet l' «ri d' Djerene». L' aiwe eva viè [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]], poy prinde viè l' Levant po passer etur [[Froedfontinne]] et [[Onai]] (dilé [[Rvogne]]), et rmonter å Nôr-Ouwess so al [[Vå-Sinte-Ane]] po s' egoliner dins [[Lesse]] a [[Viyé-so-Lesse]].<ref name=":0">«Aux Sources de la Lesse», l° 13, p. 40-42.</ref>) <center><gallery> Wimbe a Rvogne.jpg|a Rvogne Wimbe.jpg|a Lvå Wimbe 2.jpg|parey Aflouwants Aiwe Lesse pavêye eglijhe Han.jpg </gallery></center> == Aflouwants == Ele riçût, onk après l' ôte: * li ri del Rotchete (gåtche erive) * Li ri do Tchenoe (gåtche erive) * Li ri d' Glissinri (droete erive) * Li ri d' Olene (droete erive) * Li ri d' Wimbele (fr. ''ruisseau d'Ombelle'') (gåtche erive) * Li ri di [[Snåye]]<ref name=":0" /> == Industreyes == Sol hôte Wimbe, on trouve sol [[Mape Ferari]] ene cinse a Djerene avou on vivî ki s' vude e-n on bî ki fwait tourner ene [[soyreye]], li soyreye Batisse Domoncea (Dumonceaux) pu l' soyreye Lambot. Pus bas, gn ava ene deuzinme soyreye, ås [[deus-aiwes]] do ri des Fagnes et do ri d' Djerene. Elle apårtinéve a Clemant Domoncea e 1869, pus a on lomé Dartois e 1873.<ref name=":0" /> == Sourdants == {{Commonscat|Wimbe}} [[Categoreye:Aiwes del Walonreye]] f0q99ryh0dvzadc1weqcaldkeohewrb 0 15218 427665 426382 2026-10-31T19:05:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427665 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Walthery.jpg|thumb|(e 2002)]] '''François Walthéry''', c' est on dessineu d' binddimådjes k' a vnou-st å monde li [[17 di djanvî]] [[1946]] a [[Årdjetea]]. == Cårire == I rexhe del sicole di [[Mårcinele]] eyet cmince avou [[Peyo]] e 1962, pu askepyî si prôpe personaedje, l' otesse di l' air Natacha (1967). Mins c' est si dessinaedje so les colebeus walon dins «[[Li vî bleu (binde d' imådjes)|Li vî bleu]]» (1974), k' el va fé moussî a djonds pîs emey les cis k' on fwait bråmint pol rivicance do walon al fén do 20inme sieke. ''“Li vî bleu”'', si modêye e walon est saetcheye a 20.000 egzimplåres, et va esse léjhowe pattavå l' Walonreye, årvier des ôtes sicrijhaedjes e walon, ki n' si vindèt ki dins leu ptite coine. Emey les ôtes alboms da Walthéry ratournés e walon: ''“[[Tchantchès]]”'' (1988), et l' rîlêye ''“Li ptit bout d' tchike”'', on personaedje da Walthery, riprind e walon pa [[Mitteï]]. Dins totes ses [[Binde d' imådjes|bindes d' imådjes]], k' il est dessineu et sinnarisse, i mete mo voltî des mots-brut e walon, come [[Wikt:bardaf|bardaf°]] (li no del copagneye d' avion da Natacha), [[Wikt:cwîk|cwîk]], evnd. Dispoy 1993, i fwait ene novele séreye ki l' eroyinne si lome ''Rubine''. E 2011, li deuzinme tôme do [[Vî Bleu]] rexhe, al fén des féns (li sinnariou est presse dispu 1981), ås [[Eplaidreyes]] [[Noer Dessén]]. == Pitite istwere di sacwants ouves == Ene di ses Natacha (''La ceinture de Cherche-Midi'') s' aspoye dissu "''La ceinture noire''", on «Jacky et Célestin» k' a parexhou dins les anêyes 60 ezès pådjes do «Soir Illustré». Li sinnariou come l' idêye estént da [[José Schoovaerts]] ki s' muchive dizo l' [[no d' pene]] da "José-Charles Ghislain". == Ôtes alboms radjustés e walon == * [[Natacha (binde d' imådjes)|Natacha]]: [[Ene wadjeure di sôlêye (binde d' imådjes)|Ene wadjeure di sôlêye]] (2006) [[Categoreye:Spiroutîs walons|Walthery]] gxfansq8idgnamwryhnqrpzyvj15r6s 0 15289 427838 425888 2026-10-31T19:49:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427838 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Ène bauke su lès bwès d' l'Ârdène}}'' (lives)}} {{Dizo-tite|Ene båke so les bwès d' l' Årdene}} [[Imådje:Mahin Lucien 3Båkes.JPG|thumb|Les 3 lives]] [[Imådje:Mape Basse Årdene.jpg|thumb|Eplaeçmint do walon d' Transene, siervou dins l' live]] '''Ene båke so les bwès d' l' Årdene''' (''Ène bauke su lès bwès d' l'Ârdène''), c' est on live a môde di live di scole, k' a rexhou e 3 tômes, li prumî e 1984, les 2inmes et 3inme e 1993, sicrît pa [[Lucyin Mahin]], et eplaidî ås edicions Scaillet, a [[Montniye-Tiyoû (viyaedje)|Montniye-Tiyoû]]. Li mwaisse tecse est scrît tot notant li prononçaedje do walon a [[Transene]], on viyaedje del [[Basse Årdene]]. == Contnou == Li sudjet d' tchaeke tchaptrê, udon shijhe, c' est on roufion, li ptit Firmin, ki dmande a si nonnonke Colas les ca et les ma so des sacwès a vey avou les bwès d' [[Årdene]]. Les scrijhaedjes e walon sont ratournés pår e francès. Adonpwis, gn a ene djivêye di målåjheys mots k' i gn aveut dins li lçon, esplikés e francès, pacô avou ene pitite fråze. Eto, li live est rprin sol {{l°|'''S17'''}} dins l' [[djivêye des motîs]]. Tos les mots d' "Ene Båke" sont eto reployî dins l' [[båze di dnêyes]] [[Rasgotaedje des Bassårdinreces]]. Po sacwants tchaptrês, gn a eto des esplikêyes tecnikes, a môde d' ecådraedje : so les taenreyes di Djivet; so les sôres di raiwaedje, les prumirès foidjes, les voyaedjes d' oujheas. Ces ecådraedjes la sont ratournés e francès, zels eto. Al fén, gn a eto ene pitite luçon so les trokes di sinonimes, des parintêyes di mots, li manire di dire bondjoû et arvey. Ås deuzinme et troezinme tômes, gn a des pus beas ptits bokets d' croejhete come li codjowaedje des viebes, so les aidants viebes (inte did zels "aveur" et "esse"), et les dvancetes. Gn a eto ene cåkêye di portraits (mins co do tins do noer et blanc), sovint saetchîs på scrijheu lu-minme. Gn a ossu des dessinaedjes da Bernard Lecomte, Marie-Annick Hardy, et minme onk da [[Serge Duhaillon]]. [[Imådje:Mahin Lucyin BBA tôme 3.jpg|thumb|Coviete do troezinme tôme d' "Ene Båke"]] == Sudjets studyîs == {{Listen|filename=Wa Mahin Lucien Båke 2 kimince.ogg|title="Li peloe"|description=(kiminçmint del deuzinme shijhe: li peloe}} * Li [[schoirçaedje des tcheneas]], disk' å fabricaedje do tan et å [[taenaedje]] des peas (c' est les 7 shijhes do prumî tôme). Po schoircî les pelozeas, on s' sierveut d' on [[peloe]]. * Sacwants vîs mestîs k' on fjheut ezès bwès (c' est les 7 shijhes do deuzinme tôme). ** li [[sårtaedje]] ** li [[raiwaedje]] des prés ** li [[fådaedje]] ** les [[troufire]]s * Les biesses des bwès (c' est les 7 shijhes do troezinme tôme). On-z î cåze des [[singlé]]s, des [[cier]]s, des [[tchivroû]]s, do [[taesson]] (17inme et 18inme shijhes), des [[magneus d' tchå]] come les [[bascolidîs]] (19inme shijhe), evnd. == Hårdêyes difoûtrinnes == * [[Wikt:Sipeciås:Pages_liées/Sourdant:LMbba|Mots do Wiccionaire avou des fråzes do live]] * {{mic}} [https://amonlorint.wordpress.com/2024/06/15/ene-bauke-su-les-bwes-d-l-ardene-da-lucyin-mahin/ Corwaitaedje odio] {{WLH24}} * [http://rifondou.walon.org/lv/bauke-rif.html Pådje do live so l' Aberteke] (avou les tecses di sacwants tchaptrês rashious e rfondou) * [https://walon.1fr1.net//scrijeuses-f8/ene-bauke-su-les-bwes-d-l-ardene-t125.htm#456 Bokets riscrîts avou l' mwaisse sicrijhaedje] (so l' waibe "Li walon d' emon nozôtes") * [http://lucyin.walon.org/lv/BBA1.pdf Scanaedje do tôme I] * [http://lucyin.walon.org/lv/BBA2.pdf Scanaedje do tôme II] * [http://lucyin.walon.org/lv/BBA3.pdf Scanaedje do tôme III] * {{wks|Ene båke so les bwès d’ l’ Årdene}} [[Categoreye:Lives e walon|Bauke]] [[Categoreye:Lives sol walon|Bauke]] [[Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e walon]] [[Categoreye:Diyalogues e walon]] [[Categoreye:Walon e scole]] nys962p7wz6fv3x9ab15bm1n6toadrc 0 15439 428017 424773 2026-10-31T20:25:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428017 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Le Petit Prince''}} [[Imådje:Li Ptit Prince coviete walon.JPG|thumb|Prumî replaidaedje so papî e walon]] [[Imådje:El Principín 02.jpg|thumb]] [[Imådje:LePetitPrince.JPG|thumb|Dessinaedje do Ptit Prince, pa l' oteur, dins l' 3inme tchaptrê]] '''Li Ptit Prince''' u '''El Pitit Prince''' (ki l' tite oridjinå e francès, c' est '''''Le Petit Prince'''''), c' est on [[roman]] po les efants sicrît pa [[Antoine de Saint-Exupéry]], ki c' end est si ouve li pus cnoxhowe. Po dire li veur, c' est eto on roman [[filozofike]]; adon, c' est po les grandès djins, avou. Il a stî eplaidî pol prumî côp e [[1943]]. == Eplaidaedjes et replaidaedjes == {{Lka}} [[Antoine de Saint-Exupéry#Li Ptit Prince|sol pådje di l' oteur]] Li live fourit eplaidî pol prumî côp a [[Noû York]]. Gn a bråmint des dessinaedjes divins, fwaits pa l' oteur lu-minme. Il a stî ratourné dins ene peclêye di [[lingaedje]]s, inte di zels li [[walon]], el [[picård]] eyet l' [[gåmès]]. == Ratournaedjes e walon == E walon, il a stî translaté aprume, cåzu e minme tins et sins l' saveur, pa [[Lorint Hendschel]] eyet [[Jean-Pol Grandmont]] (e l' an [[2000]]). Mins, come il esteut co dzo [[abondroets]], ces ratournaedjes la n' ont nén polou parexhe so papî. Li prumire traduccion eplaideye e walon, c' est l' cene da [[Jean-Luc Fauconnier]] ([[2009]], ISBN 978-3-937467-51-1). Li minme eplaideu ([[Titenfass (eplaideu)|Titenfass]]) a co edité èn ôte translataedje da [[Bernard Louis]] ey on troezinme pa [[Guy Fontaine]] ([[2012]]). == Redjårbaedje pol teyåte e walon ey e picård == Pa [[Roland Thibeau]], djouwé al [[fiesse ås lingaedjes walons]] 2016. <center><gallery> Pitit Prince Pîce Thibeau Walons rwè.jpg|avou li rwè (10inme tchaptrê) Pitit Prince Pîce Thibeau Walons vudete.jpg|avou l' vudete (11inme tchaptrê) Pitit Prince Pîce Thibeau Walons esprindeu distindou.jpg|avou l' esprindeu d' lampes Pitit Prince Pîce Thibeau Walons djeyografe.jpg|avou l' djeyografe Pitit Prince Pîce Thibeau Walons Willam Warnier.jpg|li ptit prince eyet l' tchanteu (radjoutaedje Roland Thibeau) </gallery></center> == Boket do live == === Prumî tchaptrê === Après l' adrovaedje, li live kimince insi: :''Cwand dj’ aveu shijh ans, on côp, dj’ a veyou ene foû bele imådje, dins on live so les såvadjes bwès. Li live si loméve «Des istweres ki s’ ont passé po do bon». L’ imådje mostréve on sierpint bowa ki mougnive ene såvadje biesse. :''Divins l’ live, on djheut : «Les sierpints bowas avalèt leu proye tote etire, sins l’ mawyî. Adon, i n’ savèt pus bodjî eyet i doirmèt shijh moes å lon, li tins do dijerer.» :''Do côp, dj’ a tuzé eyet ratuzer ås avinteures del djungue et mi eto, dj’ a parvinou a fé m’ prumire imådje avou on croyon d’ coleur. Mi imådje limero 1. Ele ravizéve çoucial : :''Dj’ a mostré m’ tchîf d’ ouve åzès grandès djins et lzi dmander si mi imådje les fjheut aveur paw. Ele m’ ont respondou : «Douvént åréns dj’ peu d’ on tchapea ?» :''Mins mi imådje ni rprezintéve nén on tchapea. Ele riprezintéve on sierpint bowa ki didjeréve èn elefant. Adon, dj’ a dessiné l’ ådvins do sierpint bowa po les grandès djins saveur comprinde. I lzî fåt tofer espliker les pondants et les djondants, les grandès djins. Mi imådje limero 2 esteut insi :<ref>Ratournaedje da Lorint Hendschel, ene miete rapontyî tot rmetant les candjmints do rfondou acertinés inte 2000 et 2020 ([[Scoles di Bive]], 2 d' måss 2022).</ref> [[Imådje:Pitit prince 2.png|thumb|center]] === Deuzinme tchaptrê === [[Imådje:L'Aviateur du "Petit Prince".jpg|thumb]] :''Insi dj' a viké mierseu, sins nolu po poleur cåzer avou lu, disca ene pane dins li dzert do Sara, la shijh ans d' eça. Gn a ene sakwè ki s' a spiyî e m' moteur. Et come dji n' aveu nou mecanicyin avou mi, et pont d' passaedjî nerén, dji m' aprestéve a sayî di rfé m' moteur a mi tot seu. Mins ci n' esteut nén åjhey come bondjoû ! Avou ça k' c' esteut por mi ene kession d' veye ou d' moirt, veyanmint ki dj' n' aveu d' l' aiwe ki po ût djoûs. :''Li prumire nute, dji m' a don edoirmou so l' såvlon a des eures et des eures lon del prumire måjhon. :''Dj' esteu pus disseulé k' onk ki s' batea s' åreut yeu-st afondri e l' grande basse, et ki s' åreut ragritchî a sacwants naivyicotes. Adon vos vos ploz mådjiner kéne saizene dj' a yeu, al pikete do djoû, cwand gn ava ene drole di ptite vwès ki m' vina dispierter. Ele dijheut : :''- S' i vos plait… dessinez m' on bedot ! :''- Dicwè ?! :''- Dessinez m' on bedot … :''Dj' a potchî so pî so rén do monde di tins, come si dj' åreu yeu stî bouxhî djus pa on côp d' aloumoere. Dj' a bén cfroyî mes ouys. Dj' a raguidé totåtoû. Et dj' a veyou on ptit valèt, vårmint clapant, ki m' loukive avou des grands ouys. Vola l' meyeu portrait ki, pus tård, dj' a savou fé d' lu. Mins, assuré, èm dessén n' esteut nén si gåy ki l' modele. Ki vloz vs ! Ça n' est nén di m' difåte. Dj' aveu stî disbeli des grandès djins, a l' ådje di shijh ans, cwand dj' atakéve èn cårire di pondeu. Et c' est ki : dji n' aveu-st aprins a dessiner ki des bowas clôs et les bowas k' on voet houte di leu pea. :''Adon dji rwaitive ciste aparucion la avou des ouys tot ronds d' ewaermint. Ni rovyî nén ki dj' esteu a des eures et des eures lon del prumire måjhon. Cwand dji lyi a sepou cåzer, dji lyi a dit : :''- Mins cwè çki vos fjhoz la, valet ? :''Ey adon, i m' a repeté tot doûçmint, come s' i djheut åk di foirt serieus : :''- S' i vos plait… dessinez m' on bedot ! :''Cwand c' est k' li sbarmint est trop consecant, on n' oizreut rnigter, ene sakî. :''Ossu biesse ki ça shonnéve, a des eures et des razeures lon del prumire måjhon — eyet houte di çoula, tot riscant d' î passer —, dj' a rexhou di m' taxhe ene foye di papî et on stilo. Mins adon, dji m' a sovnou ki dj' aveu-st aprume estudyî l' djeyografeye, l' istwere, les carculaedjes eyet l' croejhete. Ça fwait k' dji lyi a dit, avou ene miete di mwaijhe oumeur : :''- Hê, tådje, la, valet ! Mi dji n' sai ddja dessiner. :''I m' a respondou : :''- Gn a rén avou ça rin. Dessinez m' tolminme on bedot. :''Come dji n' aveu måy pont dessiné d' bedot, dji lyi a rfwait, por lu, onk des deus seus desséns ki dj' esteu capåbe di fé. C' esteut l' ci d' on bowa avou l' olifant dvins, mins k' on n' voet nén did foû. Et dj' a stî pås esbaré d' etinde li ptit valet m' responde : :''- Nonna, dji n' voleu nén èn olifant divins on bowa. C' est foirt sicawé, addé mi. Dj' a dandjî d' on bedot. Gn a ki cisse biesse la ki pout dmorer addé mi. :''Adon dj' a dessiné. :''Il a rwaitî mi ouve foirt sipepieuzmint? Et pu : :''- Neni ! ci-la est tot tchaipieus. Fijhoz è èn ôte. :''Dji lyi a rdessiné : :''Èm soçon a sorî, ene miete mocreçmint : :''- Vos veyoz bén ki ç' n' est nén èn agnea, c' est on bassî. Il a des coines… :''Dj' a don racmincî m' dessén : :''Il a co stî rbouté, come el ci di dvant. :''- Ci-la est trop vî. Dji vou-st on bedot ki vicrè lonmint. :''Adon, divnant sins misse, et come dj' aveu håsse d' ataker a dismonter m' moteur, dji lî a tchabåré ci dessén ci. Et lyi dire a l' volêye : :''- Ça c' est l' tchaive. Vosse bedot est åddins. :''Ki n' a dj' sitî sbaré do vey li vizaedje di m' djonne djudje clairi d' binåjhté ! C' est totafwaitmint come ça ki dj' el voleu. Creyoz k' i lyi fåt bråmint del waide, å bedot ? :''- Pocwè djhoz çoula ? :'' Pask' e m' måjhon, c' est scawé. :''- Ça serè surmint assez. Dji n' vos a dné fok on tot ptit agnea. :''Et i s' a clintchî sol dessén : :''- Nén si ptit k' ça… Tén ! i s' a-st edwarmou… :'' Et c' est come ça ki dj' a fwait cnoxhance avou l' Pitit Prince.<ref>Ratournaedje pa [[Uzeu:Lucyin]], avou l' ci da [[Jean-Pol Grandmont]] divant les ouys.</ref> == [[Live odio|Bokets odio]] == Les bokets cial padzo sont rashious sol ratournaedje Hendschel, sicrît e rfondou walon. Il est lî a môde di [[prononçaedje eterpayis]] pa [[Lucyin Mahin]]. <center> {{Listen|filename=|title="Divanzouve"}} {{Listen|filename=|title="Prumî tchaptrê"}} {{Listen|filename=|title="'''II.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''III.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''IV.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''V.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''VI.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''VII.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''VIII.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''IX.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''X.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XI.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XII.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XIII.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XIV.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XV.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XVI.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XVII.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XVIII.'''"}} {{Listen|filename=Wa Li Ptit Prince XIX.oga|title="'''XIX.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XX.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XXI.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XXII.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XXIII.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XXIV.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XXV.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XXVI.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''XXVII.'''"}} {{Listen|filename=|title="'''cloyaedje.'''"}} </center> == Difoûtrinnès hårdêyes == * Ratournaedje da [[Lorint Hendschel]] ** [http://lucyin.walon.org/rifondou/Lives_e_rfondou/Pitit_prince_Hendschel.pdf Ratournaedje Lorint Hendschel, 2000] ** [http://lucyin.walon.org/rifondou/Lives_e_rfondou/Riscrijhaedje_Pitit_Prince.pdf Riscrijhaedje pa Lucyin Mahin, 2023] (a pårti di si eredjistrumint come ene saye di [[prononçaedje eterpayis]]) ** {{mic}} [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=2853 Eredjistrumints, chaptrê pa tchaptrê] * [http://lucyin.walon.org/livreye/bassard-radap.html#ptiyome Ratournaedje d' on boket e-n on walon coinrece] (pa Lucien Mahin) {{Abt}} * [http://www.petit-prince.at/pp-liegeois.htm Prezintaedje del traduccion e walon lidjwès] (ås Edicions Tintenfaß) == Sourdant == {{Commonscat|Le Petit Prince|c'&nbsp;roman la}} [[Categoreye:Romans e walon]] [[Categoreye:Romans e francès]] [[Categoreye:Redjårbaedjes e walon]] b00biky8q875yw4fxf8flmqlf5l4fhs 0 15815 427733 413615 2026-10-31T19:16:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427733 wikitext text/x-wiki {{djermon Urope}} {{Infoboesse payis}} Li '''Litwaneye''', c' est on payis d' [[Urope]] do nôr, sol [[Mer Baltike]] (å Coûtchant); elle a come vijhéns li [[Letoneye]] a Bijhe, li [[Belaruss]] å Levant et Nonne, li [[Pologne]] å sudouwess, eyet l' inclave [[Rûsseye|rûsse]] di [[Kaliningrad]] å Coûtchant. == Istwere == Li '''Litwaneye''' est foirt cnoxhowe po-z awè stî l' onk des deus payis, avou l' Pologne, a skepyî li [[Republike des deus Nåcions]]. Cist ancyin payis ci aveut stî askepyî avou l' mariaedje etur [[Ladislasse II Jogaila]] eyet [[Hedwige (Rinne di Pologne)|Hedwige]]. Il estént duke di Litwaneye eyet rinne di Pologne. L' [[Union Litwaneye-Pologne]] a stî askepyî, aprume e [[1386]], k' a dné po fini li [[Republike des deus Nåcions]]. Ciste union ci a fwait k' les elites ont, come di djusse, purade aprindou l' [[Polonès (lingaedje)|polonès]], al plaece d' wårder el [[litwanyin]]. Minme po cåzer inte yeusses. Djans, li '''Litwaneye''' a pierdou cåzu tot ses droets politikes pol profit del Pologne. Mins nerén, el Republike a djoké al fén do [[18inme sieke]]. C' est çk' les [[Sincieus|sincieus d' istwere]]<nowiki/>lomnut asteure : el [[Dispårtaedje del Pologne]]. C' esteut èn redjårbaedje etur l' [[Otriche]], li [[Prûsse]] ey el [[Rûsseye]] po s' pårti el [[Republike des deus Nåcions]]. Li '''Litwaneye''' a djoké d' egzister politicmint, e [[1795]]. Ci n' est k' a l' atake do [[20inme sieke]], li [[16 di fevrî]] [[1918]], après li [[Prumire guere daegnrece]], k' il a rdivnou on [[dislaxhî payis]]. Bråmint des camatches di limotches ont stî askepyîs inte el '''Litwaneye''' ey el [[Pologne]]. [[Vilnius]] a, come d' efet, tcheu ås mwins del Pologne, ca l' Marixhå Pilsudski aveut askepyî cisse veye ci. El Marixhå Pilsudski, c' esteut on polonès rwaitî tot-z estant èn ero do dislaxhaedje polonès. Inte [[1918]] eyet [[1940]], c' est [[Kaunas]] k' a stî mwaisse-veye d' èç payis la. Tins del [[Deuzinme guere daegnrece]], li [[Troezinme Reich]] eyet l' [[URSS|U.R.S.S.]] ont naxhté l' payis. E [[1944]], [[Staline]] riprind podbon el '''Litwaneye'''. Å minme moumint, il a eto prindou les deus ôtes Estats baltes : l' [[Estoneye]] ey el [[Letoneye]]. Ces troes payis ci vont dmorer troes republikes di l' [[U.R.S.S.]] disk' e [[1990]]. Li [[Litwaneye]] a stî li prumî payis a s' dislaxhî do [[U.R.S.S.|Payis des Soviets]], padvant k' ci dierin åye disparexhou. Elle a fini pa rdjonde l' [[Union Uropeyinne]] eyet l' [[OTAN]], e [[2004]]. == Politike == Li payis est mimbe di l' [[Union Uropeyinne]], do [[Consey di l' Urope]], di l' [[OTAN]] eyet des [[Nåcions Uneyes]]. == Redjons == === Grandès veyes === * Kaunas * [[Klaipeda]] * Siauliai * Panevezys * Palanga * Nida * Sventoji * Druskininkai == Djeyografeye == [[Imådje:Lithuania-map.png|thumb|320px|''Mape del Litwaneye'']] == Economeye == == Djins == *[[Mindaugas]] *[[Gediminas]] *[[Algirdas]] *[[Jogaila]] == Difoûtrinne hårdêye == {{commons|Lithuania}} * https://web.archive.org/web/20050901162618/http://www.lietuva.lt/ [[Categoreye:Litwaneye|*]] [[Categoreye:Payis]] fovirgim4swhnusojqiqocsl8bu3l05 0 15885 428137 403994 2026-11-01T10:11:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428137 wikitext text/x-wiki [[Imådje:mwelon.jpg|thumb|sacwants mwelons]] On '''mwelon''', c' est come ene [[brike]] di [[moirtî]] pressé, sovint vude ådvins, k' on s' sieve dins l' bastimint. I sont fwait foirt biesmint dins ene fôme, tot-z î [[:Wikt:coler 2|colant]] do moirtî. Les mwelons ont cmincî a replaecî les brikes et les pires e mwintès plaeces el Walonreye el deuzinme mitan do 20inme sieke, pask' il estént meyeumartchî. Minme si on wåde les meurs difoûtrins e pire, on fwait les inte-deus e mwelons. On pout eto fé des dobes meurs, ene onk di brikes ådfoû, et onk di mwelons ådvins. Les mwelons sont eto on mwaisse materiô des [[bidonveye]]s e [[Tîce-Monde]]. Sorlon li classe di rezistance, li mwelon pout esse pus ou moens vude, pus i pout rezister, pus i va esse pezant. Les classes di rezistance sont: * B40: Rezistance disk' a 4 bars * B60: Rezistance disk' a 6 bars * B80: Rezistance disk' a 8 bars * B120: Rezistance disk' a 12 bars * B160: Rezistance disk' a 16 bars I gn a eto des mwelons fwaits di tere cûte, ou co di [[fessaedje]], mins i sont bråmint pus råles. Les mwelons sont metous les onks so les ôtes, eyet aclapés avou ene fene coûtche di moirtî d' a pô près 1,5cm. Li grandeu des mwelons c' est å pus sovint 20cm hôt, 50cm longs, avou ene sipexheur ki pout varyî, les pus corantes estant 5cm, 10cm, 15cm et 20cm. [[Categoreye:Bastimints]] 9aaeq9264gfk024kxqa8rnhsrxuzmvp 0 16229 428018 414041 2026-10-31T20:25:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428018 wikitext text/x-wiki '''Thor Heyerdahl''' ([[1914]] - [[2000]]), c' esteut-st èn esploreu [[Norvedje|norvedjin]] k' a bråmint bouté so l' istwere do naiviaedje e vî vî tins so des bateas d' rozeas. Thor Heyerdahl a skepyî li [[6 d' octôbe]] [[1914]]. I s' mareye on prumî côp e 1937 et va e voyaedje di noice ås [[Iyes Mårkijhes]]. I tuze ki les prumîs [[Polinezeye|Polinezyins]] ont vnou d' [[Amerike]], å Levant, purade ki d' [[Indonezeye]], å Coûtchant, paski les mwaisses vints vinèt purade di l' Ess. Ciste idêye la est eto rashide so les [[fåves do vî vî tins]] des polinezyins ki djhèt k' il ont vnou tot naiviant d' ene iye lomêye [[Hawayiki]]; mins nerén, l' [[:Wikt:abayeye|abayeye]] d' on peupmint del Polinezeye di-stant l' [[Amerike nonnrece]] est rboutêye pås sincieus, la k' des rcweraedjes sol [[DNA]] mostrèt ki les polinezyins ont surmint leus oridjenes dins les iyes d' [[Azeye]] do sudess, et k' il ont naivyî viè l' Levant, siconte les vints, çou ki vout dire ki l' ebagaedje a dvou esse volou, et nén djusse des accidints. Mins tot tuzant a ciste idêye di naiviaedje di l' Amerike eviè l' Coûtchant, li Thor Heyerdahl va cweri lu-minme les bwès d' [[balza]] e l' [[Ecwåteur (payis)|Ecwåteur]], et des eminer å [[Perou]], a Callo, k' il î va basti s' batea. El lome li [[Kon-Tiki]] (d' après l' [[ketchwa]] ''Kun Tiqsi Wiraqucha'', li no do diè Solea des Incas) et rdjond l' Polinezeye e [[1947]]. Li live da Thor Heyerdahl, k' il î raconte si naivyinne va divni on bess-seler. I scrît après on gros studia, « Les Indyins d' Amerike dins l' Oceyan Pacifike », la k' il esplike les soûmints di s' teyoreye : des astocas poujhîs so l' [[etnolodjeye]], l' [[arkeyolodjeye]], li [[linwince]], li [[botanike]], li [[djeyografeye]] et l' [[istwere]]. L' arkeyolodjisse walon [[Henry Lavachery]] est onk des prumîs sincieus a ricnoxhe li sepiance da Thor Heyerdahl. [[Imådje:Heyrdahl_live.jpg|thumb|cou d' on live so Thor Heyrdahl avou l' Ra II eyet l' portrait di l' esploreu et des sicrijheuse, Aïcha Amara]] [[Imådje:Batea rozeas ra pondeure.jpg|thumb|Li batea d' rozeas Ra II (pondeure da Bouab Thami)]] E 1969 i monte ene novele naivyinne po mostrer ki li viye civilizåcion des Edjipcyins et des [[Fenicyins]] åreut polou passer houte di l' Atlantike et diner ene pårteye del culteure ås [[Mayas]]. Po çoula, i fwait basti e l' [[Edjipe]] on [[batea d' rozeas|batea fwait avou des faxhenes di rozeas]], soyîs e l' [[Etiopeye]] et emantchîs pa des Tchadyins. El fwait vni e [[Marok]], disk' a [[Safi]], la kel corant et [[vints Alizés]] el divrént poûssî disk' e l' Amerike. Li batea est lomé [[Ra (diè)|Ra]] come li diè edjipcyin do solea. Ciste espedicion la est aspalêye pa l' [[Organizåcion des Nåcions uneyes|ONU]] et l' ekipaedje, c' est tos sincieus et esploreus di 7 diferinnès nåcionålités. Li voyaedje do prumî Ra n' a nén stî dfiné, paski l' radea s' aveut disminbridjî nén lon del [[Barbåde]]. Mins il aveut tolminme fwait 5100 Km. I va ricmincî avou l' radea Ra II, basti pa des Indyins del Basse d' Aiwe di Titicaca. El vont vni monter a Safi, e 1970. Ra II esteut deus metes di moens long ki Ra I et gn aveut 8 djins dvins, estô d' 7 po Ra I. A pårt Thor li Norwedjin, gn aveut èn Itålyin, on Mecsikin, èn Estazunyin, èn Edjipcyin, on [[Rûsse (lingaedje)|Rûsse]], on Djaponès et on Marokin. Ra II va mete 57 djoûs po naivyî houte di l' Atlantike, so 6100 km (3270 miles naivreces) E moes d' nôvimbe 1977, Thor Heyerdahl va-st amonter si troezinme grande naivyinne, li cene do Tigris. I vout mostrer k' les [[Sumeryins]] ont polou ariver e l' [[Inde]] et dischinde disk' el [[coine di l' Afrike]]. Li batea e rozeas est fwait e l' [[Irak]], sol modele des cis k' estént co bastis lavola e 1920. I va naivyî 6800 km avou 10 djins di 11 nåcionålités diferinnes. Mins l' naiviaedje si fwait emey des disduts politikes: [[revolucion islamisse d' Iran|revolucion islamisse]] e l' [[Iran]], [[guere des deus Yemen]], bardouxhas el [[Somaleye]] strindaedjes inte l' Irak et l' Sireye. Les bats d' guere edjipcyin l' espaitchnut di rmonter l' [[Rodje Mer]]. Po mostrer ki ci n' est nén insi ki l' umanité divreut maxhî l' djote, Thor Heyerdahl broûle li Tigris a [[Djibouti]] li 13 d' avri 1978, après 144 djoûs so l' aiwe. E 1983, 1984, i frè des [[fougnaedje arkeyolodjike|fougnaedjes arkeyolodjikes]] ås Iyes Mådives E 1986-1988, il erva a l' Iye di Påke. Di 1989 a 1994, i studeye les viyès piramides aymaras å Perou. Adonpwis, i va corwaitî les piramides des Gouwantches, ås [[Iyes Canareyes|Canareyes]], dins l' vå d' Gümar et et fé tot ene aire arkeyolodjike di ttåtoû. Thor Heyerdahl mora l' [[18 d' avri]] [[2002]] a Colla Micheri, e l' [[Itåleye]]. == Si avuzion filozofike == Elle est tot metowe claire et mete dins ci scrijhaedje cial: :''Li ci ki studeye comifåt les culteures do vî vî tins, i doet ricnoxhe platezak ki nos n' valans nén mî ki nos ratatayons. Nos n' estans ni pus maléns ni pus biesses ki zels... Dispu kel monde est monde, on voet des bardouxhîs, des nén pus maléns k' i n' fåt, et des boles-a-pårt viker onk dilé l' ôte.'' :''Nos pus grandès biestreyes, elle avegnnut li djoû k' ene sakî s' croet pus malén k' els ôtes, et k' i rwaite di hôt les djins did divinltins, les etrindjirs et les cis d' ene ôte coleur di pea.'' Ça lyi va lon, e 1978, cwand i voet ki les Payis do Coûtchant ni trovèt rén d' mî a fé po diswalper l' [[Tîce-Monde]] ki di lezî vinde des bateas et des avions d' guere, come les cis ki lyi espaitchèt d' achever si voyaedje avou l' "Tigris". [[Categoreye:Voyaedjeus et esploreus]] [[Categoreye:Umanisses]] 4x8b6h24huktk9trgk7tyt7jxihzye4 0 16337 428319 399259 2026-11-01T10:44:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428319 wikitext text/x-wiki Li '''Panzerfaust''' (''pougn blindé'' ou ''pougn [siconte les] tanks'' e-n [[almand]]) a stî ene åre siconte les [[tank]]s, bon martchî, fabrikêye pås [[Almagne|Almands]] viè l' fén del [[deuzinme guere daegnrece]]. C' esteut on [[lance-grenåde]], fwait d' on lanceu k' esteut tapé djus après uzaedje, ki vneut tcherdjî avou ene [[rokete]] (ça fwait ki c' est ene åre sins rtour, al diferince d' on [[canon (del guere)|canon]]). E-n almand li mot ''Panzerfaust'', est eployî po tos les lance-grenådes fwaits sol minme sistinme; eto l' årmêye almande a lomé todi ''[[Panzerfaust 3]]'' des lance-grenådes k' elle a fabriké dins les anêyes 1970. Li diswalpaedje do Panzerfaust a-st ataké e [[1942]], a pårti d' on prototipe lomé '''Faustpatrone''' (''cartoutche di pougn'', e-n almand), eyet cmincî a-z esse prodût e 1943. Il esteut assez ledjir (5-10&nbsp;kg seulmint) eyet ptit, avou l' lanceu k' esteut ene buze d' [[acî]] d' a pô près on mete et di 4-6&nbsp;cm di diyamete. Ataetchî sol dizeur del buze i gn aveut ene simpe lugnete erî eyet ene clitchete; i n' aveut pont d' lugnete di dvant, li boird del grenåde esteut eployî el plaece. Å dvins del buze, i gn aveut ene pitite tchedje di [[poure a canon]] po fé l' evoyaedje del grenåde. Sol divant del buze, li grenåde, di 15&nbsp;cm di diyamete eyet pezant 3&nbsp;kg, avou ene cawe di bwès emantcheye dins l' buze; li grenåde aveut 800 grames di tchedje esplôzive, ki poleut moussî disk' a 17&nbsp;cm d' acî. Li grenåde esteut sovint saetcheye avou l' buze do Panzerfaust pa dzo l' axhele, li saetcheu d' coûtchî. I gn aveut sovint, sicrît e grandès rodjès letes, sol dizeur del buze, viè l' dibout en erî, les mots «''Achtung! Feuerstrahl!''» (''Asteme! Feu d' rokete!''), çoula po-z advierti les sôdårds k' å moumint d' evoyî l' grenåde, on feu d' fuzêye vént å cou del buze, po zels prinde asteme di s' nén broûler. Après aveur saetchî l' tchedje, li lanceu (li buze) esteut tapêye djus, ça fwait k' il a stî l' prumire åre anti-tank a taper après uzaedje. [[Imådje:Panzerfaust.jpg|left|600px|thumb|Panzerfaust]]<br clear="all" /> Il a stî prodût dins sacwantès modêyes a fwait ki l' tecnolodjeye s' a-st amidré. E totå i gn a yeu des miyons k' ont stî prodûts eyet dnés åzès sôdårds eyet les mimbes des [[Volkssturm]] viè l' fén del guere. Å moumint del [[batreye di Berlin]], les disfindeus ont rçuvou des toneas rimplis d' Panzerfaust. Ene ôte åre anti-tank des almands, co pus eficace, mins prodûte a bén moens d' unités, c' esteut li [[Panzerschreck]], k' esteut come on [[bazouca]] (dj' ô bén, ene buze pus lådje, po taper des roketes, et ki s' pout rtcherdjî) == Sôres di Panzerfaust == * Panzerfaust 30 Li modêye oridjinnåle, prodûte a pårti d' awousse [[1943]]. Li "30" fwait referince al poirtêye di 30 metes. Li buze aveut on diyamete di 4,4cm, avou 95g di poure a canon po lancî l' grenåde di 2,9kg (avou 800g d' esplôzif) a 30m/s. L' åre pezéve å complet 5,1kg eyet poleut moussî dins 200mm di blindaedje. I gn a yeu eto on ptit modele (Panzerfaust 30Klein) ki peséve 3,2kg å totå et ki moussive dins 140mm di blindaedje. * Panzerfaust 60 Li modêye li pus cmone, prodûte a pårti d' awousse [[1944]]. Li poirtêye esteut pus grande, di 60 metes, a 45m/s (ça fwait k' i faleut ene segonde et dmeye po-z ariver al såme). Po-z aler pus roed, li diyamete del buze a stî ralårdjî disk' a 5cm, avou 134g di poure a canon pol lançaedje. L' åre aveut eto on meyeu sistinme di lugnaedje eyet d' clitchete, et pezer tot complet 6,1kg. * Panzerfaust 100 Li dierinne modêye a-z esse prodûte e grandès cwantités, a pårti d' nôvimbe 1944. Li poirtêye esteut d' 100 metes, li grenåde estant evoyeye a 60m/s pa 190g di poure, dins ene buze di 6cm di diyamete. Li lugnete aveut des måkes po des distances di 30, 60, 80 eyet 150 metes, fwaites avou del pinteure ki gloumeye dins l' nute. L' åre pezéve 6.8kg. * Panzerfaust 150 Cisse modêye, prodûte a pårti d' måss [[1945]], a stî spårdowe a foirt pô d' unités, viè l' fén del guere. C' esteut on modele assez diferin, avou l' minme cwantité d' poure a canon dins l' buze ki l' PzF 100, mins avou on sistinme di propulsion a deus ostaedjes d' esprindaedje ki permeteut d' evoyî l' grenåde (avou ene cogne rifwaite) a 85m/s a 150 metes long, eyet moussî dins des blindaedjes pus spès. Li lanceu esteut fwait po-z esse eployî po lancer dijh grenådes. L' åre pezéve 7kg avou tot. * Panzerfautst 250 Li dierin modele, avou ene poirtêye di 250 metes, diveut cmincî a-z esse prodût e moes d' setimbe 1945, mins li guere a fini dvant. == Difoûtrinne hårdêye == * [http://www.waffenhq.de/infanterie/panzerfaust.html Die Panzerfäuste der Wehrmacht], waibe en almand so les Panzerfaust eployîs pa l' årmêye almande, avou sacwantès fotos. [[Categoreye:Åres di guere]] [[Categoreye:Guere di 1940-1945]] ceqi00gn0890se9bphrlrdxrlh3ocmz 0 16338 427541 413732 2026-10-31T18:45:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427541 wikitext text/x-wiki {{po|djiniesse|djiniesse (discramiaedje)}} [[Imådje:Djiniesse fleur di près.jpg|thumb|fleur]] Li '''djniesse ås ramons''' (sovint, djusse: el '''djiniesse''', li '''djniesse''' {{odio|Wa djniesse wa-fel gngnèsse.oga|lang=wa}}), c' est l' [[djiniesse]] li pus corante el [[Walonreye]]. {{sla}} ''[[Sarothamnus scoparius]]'' u ''[[Cytisus scoparius]]'' == Discrijhaedje == [[Bouxhon]] avou des belès djaenès fleurs ki divnèt des [[hotche]]s e moes d' setimbe (el Walonreye). == Crexhaedje == Plante foirt voltrûle, ki vént l' prumire dins les trîxhe. Ele ripoûsse dins les [[sårtaedje]]s li troezinme anêye (après semaedje do rgon li deuzinme anêye). <gallery> Djiniesses a hotches.jpg|co vetes Djiniesse floreye moes d' may.jpg|a fleur e moes d' may Djiniesses a hotches.jpg|a hotches e moes d' octôbe Djalêye djiniesses Rouvroe.jpg|edjalêyes Hotche djiniesse måss poes.jpg|hotches e moes d' måss Hotche djiniesse måss.jpg|item est i </gallery> == Uzaedjes == On s' endè sierveut po lîter les vatches, et fé des [[ramon]]s. Les djins els alént [[siyî]] dins les bwès et les [[sårtaedje]]s, et raminer des grossès tchedjes so des berwetes. == Dins les Belès Letes e walon == * [[Calixte Culot]], Li siyeuse di djniesses : [[Cåzans walon (lives)|Cåzans walon]] l° 1, 1979, p. 48-49 {{Commonscat|Sarothamnus scoparius|li djniesse ås ramons}} [[Categoreye:Plantes]] [[Categoreye:Påwionacêyes]] [[Categoreye:Bouxhons]] jpieu9lyqffzyd3fcvc0i2aj90q8mj3 0 16354 428240 424702 2026-11-01T10:30:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428240 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Emile Vandervelde.jpg|thumb|right|Émile Vandervelde]] [[Imådje:Vandervelde rowe Tif.jpg|thumb|rowe a s' no a [[Tif]]]] '''Émile Vandervelde''' ([[Icsele]] [[25 di djanvî]] [[1866]] - Icsele [[27 di decimbe]] [[1938]]), c' esteut on politikî socialisse [[Beldjike|bedje]], mwints côps [[Pårlumint|pårlumintî]], minisse, eyet cnoxhou pol «[[lwè Vandervelde]]» fwaite po lûter siconte del sôlrêye. Gn a toplin des «rowe Vandervelde» e l' Walonreye, aprume do costé d' [[Tchålerwè]] et [[Lidje]]. == Vicåreye == I vna-st å monde a [[Icsele]] (''Ixelle''), adon on bork nén lon erî d' [[Brussele]], wice ki s' pa esteut djudje di påye, li 25 di djanvî 1866. Il a stî aclevé amon les bordjoes, mins çoula n' l' espaitcha nén d' lére les tuzaedjes da [[Pierre Joseph Proudhon|Proudhon]], [[Benoît Malon]] et co da [[Charles Fourier]]. Adon, il a bén veyou k' i gn aveut nén k' lu ki boléve divant l' indjustice et l' mizere ki l' industrialijhaedje capitalisse del fén do [[19inme sieke|dijh-nouvinme sieke]] aveut-st aminé. I studia bråmint. Si dvént i docteur e droet, docteur e syinces sociåles et co docteur en economeye politike. Come djonne avocåt, i studia co, po s' plaijhi, li [[fiziolodjeye]], l' [[imbriolodjeye]] eyet co l' [[sikiatreye]]. E 1894, adon k' il est 21 ans vî, i va dner cours di sociolodjeye economike a l' Institut des Hôtès Studes del nouve [[ULB|univiersité d' Brussele]]. Ses scrijhaedjes d' adon sayént d' raloyî l' [[biyolodjeye]] avou l' [[sociolodjeye]]. Avou on rlomé botanisse, il eplaidront ambedeus on studiaedje lomé ''“Parasitisme organique et parasitisme social''” eyet èn ôte live avou l' tite “''L'évolution regressive en biologie et en sociologie''”. E 1918 c' est lu ki rçurè l' pirlodje d' istwere des doctrinnes sociåles di l' ULB. I scrijha eto po les egadjeyès gazetes ''Germinal'', ''Mouvement social'' eyet ''Revue Rouge''. Émile Vandervelde mora-st e s' bork d' Izele li 27 di decimbe 1938. == Ouve politike. == Cwand il a yeu léjhou les lives sol socialisse, i s' a dit dins lu-minme: "les tuzaedjes, c' est bén, mins sins faitindjes, c' est rén; li ci kel dit, k' el fwaiye !" Et c' est po çoula k' i s' egadja-st e l' politike. === Å Pårti socialisse bedje. === I mousrè å [[Pårti Ovrî Bedje]] (POB) ossu rade ki ci-ci s' a metou so pî, e [[1884]]. Nosse Mimile aveut adon 19 ans ey esteut ddja soçon del ligue ovrire d' Izele, la k' i vna-st å monde. Li prumî programe do POB a stî scrît å congrès d' [[Cargnon (viyaedje)|Cargnon]] e [[1893]]. Emile Vandervelde fourit po bråmint dins ç' tecse la, eyet c' est lu ki scrijha li [[Tchåte di Cargnon]]. Emile Vandervelde fourit prezidint do POB inte [[1933]] et [[1938]]; dj' ô bén, dispoy ki l' fonccion di prezidint a stî metowe so pî, et disk' a s' moirt. So ces vint anêyes la, les socialisses bedjes vont bouter fer po fé passer bråmint des candjmints k' il avént håyné dins leu programe: * li [[vôtaedje]] å sufraedje univiersel po les omes; * li liberté sindicåle; * li djournêye di 8 eures; * les pinsions et l’ assurance chômaedje; * li lwè siconte del sôlreye (lwè Vandervelde); === Å pårlumint. === E [[1894]] i dvénrè pårlumintî (po [[Tchålerwè]]), avou 26 ôtes socialisses, ki c' esteut les 27 prumîs socialisses a moussî e pårlumint bedje, sacwants so des lisses socialisses, sacwants so des cartels avou des liberås progressisses. E 1900, il est co pårlumintî, ç' côp cial po Brussele, eyet s' va bate po-z aveur li vôtaedje å sufraedje univiersel (mins seulmint po les omes). I va esse pårlumintî sins djoke disk' a s' moirt. === A l' Eternåcionåle socialisse. === Cwand l' [[deuzinme eternåcionåle]] fourit metowe so pî å congrès d' [[Paris]], e [[1900]], c' est lu ki fourit prezidint do scretariat permanint, disk' e 1918; et poy co e [[1929]]. C' est lu ki va bouter al tcherete po k' les pårtis socialisses si metexhe dins des govienmints di cowålicion, eyet sayî d' fé tni eshonne les diferinnès idêyes å dvins d' l' eternåcionåle. E [[1923]] i pårticipa eto al fondåcion di l' [[Eternåcionåle Ovrire et Socialisse]]. === Come minisse. === E [[1916]] i dvént mimbe do Consey des minisses (el serè co e [[1935]] eyet [[1936]]), poy minisse di l' Intindance di [[1917]] a [[1918]]. I dvént minisse del Djustice di [[1918]] a [[1921]], eyet candjî l' redjime des prijhons. Di [[1925]] a [[1927]], i va esse lomé åzès Afwaires Etrindjires. I pasrè al Santé publike di [[1936]] a [[1937]]. === Si bouye al Påye di Versaye. === Après l' [[prumire guere daegnrece]], Émile Vandervelde disfinda, avou Van den Heuvel et Heymanss, les interesses del [[Beldjike]] al [[Påye di Versailles]] inte l' [[Almagne]] et les Aloyîs. C' est bråmint a cåze di lu kel Beldjike rascode li [[teritwere neute di Moresnet]], eyet des ''[[Redîmés Payis]]'', k' estént disk' adon dizo l' mambornance del [[Prûsse]]. Ene miete pus tård, Émile Vandervelde serè co l' riprezintant del Beldjike al [[Påye di Locarno]]. C' est co lu k' a tant fwait kel Beldjike rascoya l' mambornance sol [[Ruanda-Urundi]], deus ptits payis d' Afrike k' estént des colneyes almandes. {{Commonscat|Émile Vandervelde}} [[Categoreye:Rilomés Bedjes|Vandervelde]] [[Categoreye:Rilomés Brusselwès|Vandervelde]] [[Categoreye:Rilomés politikîs|Vandervelde]] [[Categoreye:Rilomés socialisses|Vandervelde]] je2bb35f8m36dxdkde150hbbfxf5xa0 0 16703 428179 421261 2026-11-01T10:18:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428179 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Louis De Geer (1587-1652, ur Svenska Familj-Journalen).png|thumb|Louwis d' Djer]] '''Louwis d' Djer''' (fr: ''Louis de Geer'', 1587-1652) fourit on walon, del [[Principåté d' Lidje]], ki meta so pî l' ebagaedje des [[Walons d' Suwede]] ki vont diswalper les foidjes walones el Suwede. Ça fwait ki Louwis d' Djer est cnoxhou come li ''pere di l' industreye suwedwesse''. I vina-st å monde li [[17 di nôvimbe]] [[1587]], å tchestea d' Gayårmont, k' est asteure pårteye do dominne del Clinike Notru-Dame des Brouwires, a [[Tchinnêye]]. I cwita Lidje po les [[Bas-Payis]], Dordrecht, poy Amsterdam, wice k' i s' mete come courtî po les martchands walons. I s' va eto interesser eto ås åres et amonucions, eyet esse mwaisse-batlî, pol tcheriaedje di martchandijhes inte li [[Mer Baltike|Baltike]] eyet l' [[Portugal]]. C' esteut èn ome capåbe pol comiece, k' aveut les toûs po-z apicî les bounès ocåzions. Ça fwait ki, cwand i fourit-st atôtchî pa [[Wiyåme di Bexhe]], ki s' trovéve dedja el Suwede dispoy 1595 po diswalper les foidjes, i potcha so l' ocåzion eyet s' astapler come comierçant et financî. Come d' efet, li [[Suwede]] aveut tot çou k' i faleut pol diswalpaedje des foidjes: do minrai d' fier, des grands bwès (po fé do tcherbon), bråmint des aiwes (po fé des [[bî]]s eyet î mete les rowes po fé aler les [[maca]]s). [[Imådje:Louis de Geers staty i Norrköping.jpg|thumb|posteure da Louwis d' Djer a [[Norrköping]], å dzo on pout vey ene foidje walone so on bî <small>(clitchîz so l' imådje pol ragrandi)</small>]] I dvénrè l' waerant eyet l' soçon da Wiyåme di Bexhe po l' espwetaedje des oujhenes di Finspång, ki fabriként des rlomés [[canon (del guere)|canons]] d' fier. Louwis d' Djer adjinçna l' ebagaedje d' ovrîs walons po diswalper les foidjes, et divna mwaisse di foidje e mo des plaeces el Suwede. I va eto pruster des cwårs å rwè [[Guståve II Adofe di Suwede]] eyet divni l' bankî da sinne, po-z ecwårler li modiernijhaedje do payis; come ricompinse i rçuva l' nåcionålité suwedwesse e [[1627]]. Il ovra-st eto pol rwè d' Suwede, po s' ocuper des oujhenes royåles d' åres eyet, ambedeus avou Erik Larsson, esse directeur do comiece di [[keuve]] eyet do sé. Po-z aloyî co d' pus Louwis d' Djer al Suwede, i fourit-st anôbli e [[1641]] et rçure des teres. E [[1643]]] i gn ourit-st ene guere avou l' [[Daenmåtche]], eyet di Djer fourit-st evoyî e Holande po-z î dmander d' l' aidance pol Suwede. Li dmande serè rfuzêye, mins nerén, Louwis va-st ekiper, di s' taxhe, ene flote di bateas. Cisse flote ni pola nén ariver do prumî côp el Suwede, ci n' est k' al deuzinme saye ki les bateas ont polou passer l' blocusse eyet moussî a [[Göteborg]]. E [[1644]] li flote da Louwis d' Djer, avou l' cene do rwè d' Suwede, ont wangnî ene grande bate naiviåle. Après l' sinaedje del påye, Louwis rivna a ses afwaires. Dins ses [[vîs djoûs]], i lijha bråmint, e s' dominne di [[Finspång]], eyet s' interessa dins l' comiece eyet les coloneyes del Suwede. I cwita l' Suwede en on dierin voyaedje, eyet mora-st a Amsterdam li [[19 di djun]] [[1652]]. Des dschindants da lu, foirt rilomés el Suwede, ont eto poirté l' minme no: * Louis De Geer (1622-1695), si fi, financî e mwaisse di foidjes * Louis Gerhard De Geer (1818-1896), sicrijheu, [[politikî]] et minisse suwedwès * Gerhard Louis De Geer (1854-1935), li valet da Louis Gerhard, politikî et minisse [[Categoreye:Rilomés Walons|Djer]] [[Categoreye:Istwere del Walonreye]] [[Categoreye:Suwede]] 940w0c1rwvz5w64i8vik9vcrqv925f1 0 16810 427367 414527 2026-10-31T18:21:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427367 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Machine a ecrire arabe.png|thumb|Taprece mecanike arabe]] L' '''alfabet arabe''', c' est l' [[alfabet]] eployî copurade po scrire l' [[arabe]], mins eto des ôtes lingaedjes. Bén k' on l' lome å pus sovint ''alfabet'', c' est, pus spepieuzmint, èn [[abdjade]], dj' ô bén, on [[sicrijhaedje|sistinme di scrijhaedje]] ki n' note (cåzumint) ki les [[cossoune]]s do lingaedje et nén les [[voyale]]s. Cist årtike ci ni cåze nén do [[Fonolodjeye di l' arabe|prononçaedje]] di cist alfabet ci. Li code [[ISO 15924]] po cist alfabet ci c' est '''Arab'''. == Istwere == Come c' est l' alfabet ki l' [[Alcoran]] a stî scrît avou, il est veyou come sacré påzès [[moslimî]]s, eyet si spårdaedje s' a fwait avou l' ci d' l' [[Islam]]. Ça fwait k' il a stî eto (ou est co) eployî po scrire des ôtes lingaedjes ki n' ont nole parintêye avou l' arabe, come li [[farsi]], li [[turk]] disk' a [[1928]] (après [[Mustafa Kemal Atatürk]] a oblidjî a-z eployî l' [[alfabet latén]]), li [[kashmiri]], li [[sindi]], l' [[ourdou]], l' [[ouzbeke]] ou co l' [[kurde]]. On a sovint dvou radjouter ou candjî des letes po pleur adapter cist alfabet al [[fonolodjeye]] di ces lingaedjes. Sacwants lingaedjes d' Afrike, come li [[hawsa]], l' ont eto eployî, divant d' passer a on transcrijhaedje e letes latenes. Po pus di racsegnes so les adaptaedjes di l' alfabet arabe, loukîz '''[[Adaptaedjes di l' alfabet arabe]]'''. == Discrijhaedje == L' alfabet arabe a vint-nouv [[lete]]s soûmintreces (vint-ût si on n' conte nén li ''[[hamza]]'', ki s' kidût soeye-t i come ene lete soeye-t i come on [[diyacritike]]), eyet si scrire di droete a hintche. I n' a pont d' diferince inte li scrijhaedje al mwin eyet les letes d' imprimreye, di pus, c' est èn alfabet [[monocamerå]], dj' ô bén, ki n' fwait nén d' diferince inte des grandes et des ptitès letes. D' èn ôte des costés, les letes si loyént avou les cenes di dvant et ki shuvèt, ça fwait ki tchaeke lete pout aveur disk' a cwate cognes diferinnes, sorlon k' elle est tote seule, a l' atake d' on mot, å mitan, ou al fén. Mins nerén, des letes k' i gn a ni s' loyèt måy al lete shuvant, di fwait, on mot pout aveur ene côpeure dins l' loyaedje des letes cwand il a-st å dvins ene di ces letes la ki n' si loyèt nén al cene d' après; li [[espåce (tipografeye)|blanc]] dins ç' cas la est tot l' minme pus ptit ki les blancs k' i gn a etur les mots. Come l' alfabet arabe est èn ''[[abdjade]]'', c' est å lijheu a bén cnoxhe li lingaedje po saveur wice k' i doet prononcî les [[voyale]]s. Po l' arabe ci n' est nén co trop målåjhey, la ki l' repårtixhaedje des voyales est assez bén erîlé po on [[bodje (linwistike)|bodje]] di cossounes diné, ca çoula dipind del croejhete (vey l' årtike sol lingaedje [[arabe]] po pus di detays). Mins nerén, on pout eto noter totes les voyales (ou seulmint les pus målåjheyes), avou des [[diyacritikes di l' alfabet arabe|senes diyacritikes]]. C' est çou k' on fwait metans po des eplaidaedjes di l' [[Alcoran]] ou dins des lives di scole. I gn a eto, po des sfwaits tecses, k' on lome «voyalijhîs», des diyacritikes po dire k' i n' a pont d' voyale ''([[sukun|sukūn]])'' et po mostrer l' [[djeminaedje]] des cossounes ''([[shadda|šadda]])''. On pinse ki l' alfabet arabe vénreut di l' [[alfabet arameyin]] dins si cogne [[alfabet nabateyin|nabateyinne]] ou [[alfabet siriake|siriake]], l' alfabet arameyin lu-minme dischindant di l' [[alfabet fenicyin]] (èn alfabet k' est l' tayon di bråmint des ôtes, emey zels les alfabets [[alfabet ebreu|ebreu]], [[alfabet grek|grek]] et, did la, li [[alfabet cirilike|cirilike]] ou co l' [[alfabet latén|latén]]). Li prumire ateståcion d' on tecse sicrît e-n alfabet arabe rimonte a [[512]]. C' est å 7inme sieke k' on-z a radjouté les [[diyacritikes di l' alfabet arabe|ponts ådzeu ou ådzo di sacwantès letes]] po les mî ricnoxhe, c' est ki l' modele arameyin a moens d' foninmes ki l' arabe, et l' sicrijhaedje å cmince eployive ene minme lete po pus d' on [[foninme]]s. Cwand on-z a fwait ces candjmints, l' ôre des letes a stî candjî eto; come di djusse, l' alfabet arabe èn shût pus l' ôre tradicionel des ôtes alfabets semitikes, ôre k' on lome [[ôre levantrece]] (ki l' ebreu, metans, shût co asteure). Po pus di racsegnes, loukîz a l' årtike '''[[alfabet arabe (istwere)|Istwere di l' alfabet arabe]]'''. == Transcrijhaedje eyet transliteraedje == L' alfabet arabe pout esse [[transliteraedje|transliteré]] eyet transcrît di sacwantès manires diferinnes e letes latenes. Cwand on vout esse foirt sipepieus, eyet c' est çou k' est fwait dins cist årtike ci, on eploye li transliteraedje DIN-31635. Mins li côdaedje naturel c' est bén seur tot-z eployant les letes arabes. I gn a sacwants [[djeu d' caracteres|djeus d' caracteres]] infôrmatikes k' ont les caracteres k' i fåt po l' arabe, come [[ISO-8859-6]] ou co [[Unicôde]], ki dins si «blok arabe», des plaeces U+0600 a U+06FF. Ces deus djeus d' caracteres n' ecôdèt ki les letes, nén les fômes contecstuweles; ça fwait ki c' est å programe di håynaedje (ou d' imprimaedje) di prinde li bon [[glife]] del fonte. I gn a eto dins unicôde des «fômes di prezintaedje arabe A et B» (deus bloks: U+FB50 a U+FDFF eyet U+FE70 a U+FEFF), mins i sot la po copatibilité avou des vîs djeus d' caracteres; on n' divreut måy eployî ces bloks la cwand on ecôde on novea tecse en alfabet arabe. Si on vout vormint foirci ene cogne purade k' ene ôte, i fåt eployî les caracteres ZWJ et ZWNJ, divant ou padrî l' lete, po foirci l' loyaedje (ZWJ) ou foirci l' nén loyaedje (ZWNJ) d' on costé et d' l' ôte. A noter eto ki c' est l' programe di rindou so waitroûle ki va fé tot l' ovraedje po carculer l' epådjnaedje di droete a hintche, ki pout esse foirt målåjhey pa côps cwand i gn a des elemints neutes pol direccion (come les blancs, les deus ponts, evnd) ou des elemints hintche-a-droete (chifes, letes latenes, evnd) å mitan do floûs di letes droete-a-hintche. Il egzistêye po çoula deus caracteres di controle speciås, po foirci l' sinse hintche-a-droete ou droete-a-hintche dins les cas målåjheys di tecse maxhî. Po pus di racsegnes l' ecôdaedje eyet l' rindou infôrmatike di l' alfabet arabe, on pout lére, e francès, li manuwel tecnike d' Unicôde, sol waibe http://hapax.qc.ca/ On transliteraedje di l' arabe doet bén mostrer les letes k' on scrît mins ki n' s' oyèt nén ou ki s' prononcèt d' ene ôte manire, dismetant k' on transcrijhaedje lu mostere seulmint l' prononçaedje. Li transcrijhaedje fonetike eployî cial shût les convincions di l' [[alfabet fonetike eternåcionå]]. Dins cist årtike ci, såf a dire li contråve, c' est on transcrijhaedje et nén on transliteraedje ki serè-st eployî. Les mots sicrîts e-n arabe sont scrîts voyalijhîs pår, avou tos les diyacritikes (såf pa côps sacwants ''sukūn''). Dins l' pratike, ci djinre di spepieus scrijhaedje est foirt råle eyet on nel rescontere ki dins les tecses didactikes, çou k' est l' cas cial. == Mwaissès letes == {|border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 103%;" |----- |colspan="4" style="text-align:center;" | '''Grafeye''' |rowspan="2" style="text-align:center;" | '''No''' |rowspan="2" style="text-align:center;" | '''Trans.¹''' |rowspan="2" style="text-align:center;" | '''Fon.²''' |rowspan="2" style="text-align:center;" | '''Val.³''' |----- ! tote seule ! a l' atake ! å mitan ! al fén |----- align="center" | ﺀ || colspan="3" | أ, إ, ؤ, ئ<br /> || [[hamza]] | ʾ / ’ et ‚ || [ʔ] || ' |----- align="center" | ﺍ || colspan="2" | — || ﺎ || ʾalif || ā / â || [aː] || â |----- align="center" | ﺏ || ﺑ || ﺒ || ﺐ || bā || b || [b] || b |----- align="center" | ﺕ || ﺗ || ﺘ || ﺖ || tā || t || [t] || t |----- align="center" | ﺙ || ﺛ || ﺜ || ﺚ || ā || ṯ / th || [θ] || th |----- align="center" | ﺝ || ﺟ || ﺠ || ﺞ || īm || / j / dj || [ʤ] || dj |----- align="center" | ﺡ || ﺣ || ﺤ || ﺢ || ḥāʾ || ḥ || [ħ] || h |----- align="center" | ﺥ || ﺧ || ﺨ || ﺦ || ḫāʾ || ḫ / ẖ / kh || [x] || xh |----- align="center" | ﺩ || colspan="2" | — || ﺪ || dāl || d || [d] || d |----- align="center" | ﺫ || colspan="2" | — || ﺬ || ḏāl || ḏ / dh || [ð] || dh |----- align="center" | ﺭ || colspan="2" | — || ﺮ || rāʾ || r || [r] || r |----- align="center" | ﺯ || colspan="2" | — || ﺰ || zāy || z || [z] || z |----- align="center" | ﺱ || ﺳ || ﺴ || ﺲ || sīn || s || [s] || s |----- align="center" | ﺵ || ﺷ || ﺸ || ﺶ || šīn || š / sh || [ʃ] || ch |----- align="center" | ﺹ || ﺻ || ﺼ || ﺺ || ṣād || ṣ || [sˁ] || s |----- align="center" | ﺽ || ﺿ || ﻀ || ﺾ || ḍād || ḍ || [dˁ] || d |----- align="center" | ﻁ || ﻃ || ﻄ || ﻂ || ṭāʾ || ṭ || [tˁ] || t |----- align="center" | ﻅ || ﻇ || ﻈ || ﻆ || ẓāʾ || ẓ || [ðˁ] || z |----- align="center" | ﻉ || ﻋ || ﻌ || ﻊ || ʿayn || ʿ / ‘ || [ʕ] || ` |----- align="center" | ﻍ || ﻏ || ﻐ || ﻎ || ġayn || ġ / gh || [ɣ] || gh |----- align="center" | ﻑ || ﻓ || ﻔ || ﻒ || fāʾ || f || [f] || f |----- align="center" | ﻕ || ﻗ || ﻘ || ﻖ || qāf || q / ḳ || [q] || k |----- align="center" | ﻙ || ﻛ || ﻜ || ﻚ || kāf || k || [k] || k |----- align="center" | ﻝ || ﻟ || ﻠ || ﻞ || lām || l || [l] || l |----- align="center" | ﻡ || ﻣ || ﻤ || ﻢ || mīm || m || [m] || m |----- align="center" | ﻥ || ﻧ || ﻨ || ﻦ || nūn || n || [n] || n |----- align="center" | ﻩ || ﻫ || ﻬ || ﻪ || hāʾ || h || [h] || h |----- align="center" | ﻭ || colspan="2" | — || ﻮ || wāw || w || [w] || w |----- align="center" | ﻱ || ﻳ || ﻴ || ﻲ || yāʾ || y || [j] || y |} <small>Les letes sins fômes d' atake et di mitan ni s' aloyént måy al lete ki shût, minme å dvins d' on mot. Po çou k' est del '''ﺀ''' ''[[hamza]]'', ele n' a k' ene seule cogne, la k' ele n' est måy loyeye, ni al lete di dvant, ni al lete di drî. Li ''hamza'' pout eto aveur ene dujhance di diyacritike (on dit adon k' elle a-st on sopoirt). I n' a nou mot (e-n arabe) ki cmince pa èn ''alif'', ça fwait ki, dins l' pratike, li prumire lete dins les motîs c' est li ''hamza''. <br />¹: transliteraedje sincieus. <br />²: valixhance fonetike. <br />³: transliteraedje tot shuvant l' prononçaedje do walon.</small> == Ôtès letes == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 103%;" |----- ! Grafeye<br />tote seule ! Grafeye<br />a l' atake ! Grafeye<br />å mitan ! Grafeye<br />al fén ! No ! Trans. ! Fon. |----- align="center" | ﺓ || colspan="2" | — || ﺔ || tāʾ marbūṭa | h et t / Ø / ^{<small>h</small>} / ẗ | [t], [h], Ø |----- align="center" | ﻯ || colspan="2" | — || ﻰ || ʾalif maqṣūra || ā / ỳ | [(a)ː] |----- align="center" | ﻻ || colspan="2" | — || ﻼ || lām ʾalif || lā | [l(a)ː] |} === ''Ta marbouta'' === Li ة ''tāʾ marbūṭa'' (« crolé ''tāʾ'' »; c' est, istoricmint, on derivé del lete ت ''tāʾ'' et nén do ه ''hāʾ'', did la les deus ponts. I sufixh di croler on ''tāʾ'' po-z aveur on ''tāʾ marbūṭa'') c' est ene cossoune, dj' ô bén on /t/; mins nerén, ele ni s' trouve k' al fén des mots et todi après on son /a/ (ki n' est normålmint nén scrît). Li son /t/ ni s' prononce ki cwand les voyales cåzuweles finåles ki shuvèt l' lete si prononcèt avou; mins, ces voyales la sont-st å pus sovint mouwales, ele ni s' prononcèt nén dins l' cåzaedje corant. Ça fwait ki sovint, mins c' est nén djusse, on dit ki l' ta marbouta a l' valixhance [a(t)]. Dins on prononçaedje sotnou, on-z ôt on [h] al plaece do [t], al poize après l' mot. Cwand il est mouwea, on n' transcrît ki foirt rålmint l' ''tāʾ marbūṭa''; i gn a ki l' transliteraedje ki l' mete cåzu tofer, mins les uzaedjes candjèt assez bén. Cial, li ''tāʾ marbūṭa'' est noté pa ''ʰ''. Vey ossu pus lon, a « Sôres di lijhaedjes » po pus di racsegnes. === ''Alif maksoura'' === Li lete ى ''ʾalif maqṣūra'' ni s' eploye k' al fén des mots; c' est ene lete di ralonguixhmint pol foninme /a/. C' est l' no del lete ki mostere li son k' on-z a avou, « ''ʾalif'' di ralonguixhmint », et nén si cogne, la kel lete rishonne a on ي ''yāʾ''. L' eployaedje di l' alif maksoura est diswalpé al seccion « Longowès voyales et letes di ralonguixhmint ». === Ligateure ''lam alif'' === Cwand i gn a-st on ل ''lām'' k' est shuvou d' èn ا ''ʾalif'', i fåt replaecî les deus letes avou ene [[ligateure (tipografeye)|ligateure]] لا . I gn aveut dins l' tins ds ôtès ligateures del minme sôre, mins ki n' sont pus foirt eployeyes, såf dins l' caligrafeye et des sfwaits scrijhaedjes et dins des vîs tecses; dismetant ki l' ligateure lam+alif est obligatwere. === Mouwea ''alif'' === Dins des mots k' i gn a, et copurade dins l' [[flecsion]] des viebes, on pout scrire èn ''ʾalif'' ki n' si prononce nén et ki n' sieve nén nerén come sopoirt a on diyacritike. On l' trouve principålmint dins l' mot مِائَة ''miʾa'', « cint » (ki sereut, s' il esteut pus erîlêymint scrît, مِئَة). Dins l' codjowaedje, on radjoute on mouwea ''ʾalif'' après on ''wāw'' و k' est al fén do mot; insi: * كَتَبُوا ''katabū'', « il ont scrît »; * رَمَوْا ''ramaw'', « il ont lancî ». == Diyacritikes == Come on l' escrît normålmint, l' arabe n' eploye cåzu pont d' [[diyacritike]]s, såf les ponts å dzo ou å dzeu ki fjhèt pårteye des letes et ki permetèt d' les distinguer (del minme manire k' e l' alfabet latén li pont sol "i" n' est nén veyou come on diyacritike nerén); vos ploz vey l' '''[[Istwere di l' alfabet arabe]]''' po pus di racsegnes). Mins nerén, po rinde li lijhaedje pus åjhey, et dins des cådes didactikes ou rlidjeus, i gn a bråmint des faflotes ki s' polèt radjouter å tecse pol rinde moens ambigou: come l' arabe ni note normålmint nén les voyales, ni les [[djeminaedje]]s nerén les [[assimilåcion]]s c' est foirt målåjhey po on lijheu aprindisse di lére a hôte vwès on tecse sins l' aidance di ces diyacritikes la ou sins ene foirt boune kinoxhance do lingaedje. Les diyacritikes eployîs sont discrîts pår dins l' årtike '''[[Diyacritikes di l' alfabet arabe]]''', ki vos ploz aler vey divant d' continouwer. Les mots arabes cités cial eployèt, come di djusse, ces diyacritikes la, eyet ça aide po comprinde sacwants ponts di les bén cnoxhe. == Notaedje des voyales == Totes les letes des tåvleas cial ådzeu c' est, mågré çou k' on pôreut pinser, des [[cossoune]]s (oudonbén des mouwalès letes). Les [[voyale]]s èn sont ki rålmint notêyes, et cwand ele sont notêyes, c' est dizo l' cogne di [[diyacritikes di l' alfabet arabe|diyacritikes]]. === Coûtès voyales === Les coûtès voyales ni sont notêyes ki pa des [[diyacritike]]s, et çoula seulmint po lever des ambigwités (çou k' est råle) ou co dins des lives po ls efants ou rlidjeus. === Longowès voyales et letes di ralonguixhmint === I gn a cwate letes k' on lome «di ralonguixhmint», et ki sont-st eployeyes po dire wice k' i gn a ene longowe voyale — ki, leye, n' est normålmint nén scrîte —, ا ''ʾalif'', ى ''ʾalif maqṣūra'' (seulmint al fén des mots), ي ''yāʾ,'' et و ''wāw''. Ces deus dierinnes letes la sont eto les dmey-voyales (dj' ô bén, des cossounes) ''y'' eyet ''w''. Dins on tecse normå, nén voyalijhî, on-z a adon des ambivalinces : * ا ''ʾalif'' = ''ā'' (â) ou ds ôtes foninmes, emey zels li cossoune ''ʾ'' ([[côp d' glote]]); * ''ʾalif maqṣūra'' = ''ā'' (â) al fén des mots; * ي ''yāʾ'' = ''ī'' (î) oudonbén ''y''; * و ''wāw'' = ''ū'' (oû) oudonbén ''w''. Çou ki s' passe, e-n arabe, c' est ki l' longou son ''ū'' (oû) est discompôze e ''uw'' (ouw/ow); mins come i n' a ki l' cossoune k' est scrîte, c' est come si ele notéve li son ''ū''. Ça fwait ki ces letes, totes des cossounes (istoricmint po ا ''ʾalif''), rotèt pa côps come des longowès voyales; on dit adon ki c' est des ''[[mater lectionis|matres lectionis]]'' (e [[latén]] «mere do lijhaedje»). Come di djusse, l' alfabet arabe, minme si c' est èn [[abdjade]], va mårker sistematicmint totes les longowès voyales. Did la ki ces letes ki mostrèt ces eplaeçmints sont eto léjhous come des voyales. Des ôtes sicrijhaedjes semitikes, come l' [[alfabet ebreu]], fijhèt parey, çou ki fwait dire a sacwants sincieus des scrijhaedjes (come Thomas Bauer; vey li bibiografeye cial pa dzo) ki ces abdjades èn sont nén peurmint di cossounes, et k' i meritèt do côp bén d' esse lomés alfabets avou des voyales. === Diftongues === I gn a deus [[diftongue]]s ki sont principålmint eployîs, ''ay'' eyet ''aw''; come ''a'' n' est normålmint nén scrît, i gn a ki l' deuzinme boket, ''y'' ou co ''w'' k' est scrît, avou l' cossoune ki va bén, ي ''yāʾ'' ou و ''wāw'', çou ki fwait la avou ene ambigwité; come di djusse, ي ''yāʾ'' et و ''wāw'' polèt esse léjhous come: * des cossounes (''y'' / ''w''); * des letes di ralonguixhmint (''î'' / ''oû''); * des deuzinmes bokets di diftongues (''ay'' / ''aw''). == Sicrijhaedje del ''hamza'' == [[Alfabet arabe (istwere)|Istoricmint]], li lete ''ʾalif'' notéve ene ocluzive glotåle, ou « [[côp d' glote]] », transcrîte pa [ʔ], çou k' acertinèt les ôtes alfabets ki vnèt del minme oridjene fenicyinne. Mins elle a siervou, tot come dins ds ôtes [[abdjade]]s, avou ''yāʾ'' et ''wāw'', di ''[[mater lectionis]]'', dj' ô bén des caractere de replaeçmint po noter ene longowe voyale. Ça fwait ki, avou l' tins, si valixhance fonetike s' a pierdou, eyet dispoy adon, ''ʾalif'' sieve principålmint po relaecî des foninmes, noter l' alonguixhmint del voyale /a/ oudonbén a siervi d' sopoirt grafike po sacwants senes. L' alfabet arabe si sieve asteure del lete ''[[hamza]]'' po transcrire li côp d' glote, on foninme ki, en arabe, pout ariver a tot l' minme kéne plaece dins on mot, minme a l' atake k' al fén. Mins cisse lete la ni rote nén come les ôtes: ele si pout scrire tote seule, oudonbén aveur mezåjhe d' on sopoirt, dins ç' diern cas ele divént on diyacritike: * sins sopoirt : ء ; * avou sopoirt : إ ,أ (å dzeu ey å dzo d' èn ''ʾalif''), ؤ (å dzeu d' on ''wāw''), ئ (å dzeu d' on ''yāʾ'' '''sins ponts''' co lomé ''yāʾ hamza''). == Assimilåcions == L' alfabet arabe èn note nén les cas shuvants d' [[assimilåcion]] des cossounes: * [[adeurixhmint (linwistike)|adeurixhmint]]: mågré çou ki l' sicrijhaedje mostere, مُبْتَدَأ ''mubtadaʾ'' si prononce /muptadaʾ/. C' est a rilever ki l' sicrijhaedje ni candje nén cial po shure li prononçaedje, å rvier di çou ki s' passe po ds ôtes cas ([[sipotchaedje (linwistike)|spotchaedje]] del [[alfabet arabe (sicrijhaedje del hamza)|sipotchåve ''hamza'']], metans); * assimilåcion complete di l' årtike أَل ''ʾal'': li /l/ di l' årtike est assimilé pår åzès cossounes dintåles ki shuvèt (et k' on lome tradicionelmint « solaires » eneviè les ôtes, k' on lome « lunaires »); mins li scrijhaedje ni note nén clairmint: /ʔal/+/d/ > /ʔadd/, noté د + أَل ''(ʾal + d-)'' > أَلدّ (transliteraedje: ''ʾaldd-''; notez li ''šadda'') et nén *أَدّ (transliteraedje: ''ʾadd''). Li lete ''lām'', continowe a esse sicrîte, mågré k' ele n' est nén prononceye (eyet on n' mete nén di ''[[sukun|sukūn]]'' nerén); li grafeye est d' ostant pus redondante ki l' djeminaedje pout esse — mins rålmint — mostré avou l' ''[[shadda|šadda]]''. Mins nerén, li transcrijhaedje doet dner l' prononçaedje, dins l' cas chal divant: ''ʾad-d'' (on mete ene loyeure inte l' årtike eyet l' no po mostrer ki dins l' grafeye arabe l' årtike est aplaké å no; c' est ossu l' cas po ds ôtes mots-usteyes). {| border="1" cellspacing="4" style="border-collapse: collapse;" |----- | ! Grafeye ! Transliteraedje ! Transcrijhaedje |----- align="center" | bgcolor=#f8f8f8 nowrap rowspan=2 | 1 | bgcolor=#f8f8f8 nowrap | ز ,ر ,ذ ,د ,ث ,ت + أَل<br /> | bgcolor=#f8f8f8 nowrap | ʾal + t-, ṯ-, d-, ḏ-, r-, z- | bgcolor=#f8f8f8 nowrap | ʾal + t-, ṯ-, d-, ḏ-, r-, z- |----- align="center" | bgcolor=#f8f8f8 nowrap | أَلزّ ,أَلرّ ,أَلذّ ,أَلدّ ,أَلثّ ,أَلتّ<br /> | bgcolor=#f8f8f8 nowrap | ʾaltt-, ʾalṯṯ-, ʾaldd-, ʾalḏḏ-, ʾalrr-, ʾalzz- | bgcolor=#f8f8f8 nowrap | ʾat-t-, ʾaṯ-ṯ-, ʾad-d-, ʾaḏ-ḏ-, ʾar-r-, ʾaz-z- |----- align="center" | colspan="4" nowrap style="border:1px dashed grey" | &nbsp; |----- align="center" | nowrap rowspan=2 | 2 | nowrap | ض ,ص ,ش ,س + أَل | | nowrap | ʾal + s-, š-, ṣ-, ḍ- | nowrap | ʾal + s-, š-, ṣ-, ḍ- |----- align="center" | nowrap | أَلضّ ,أَلصّ ,أَلشّ ,أَلسّ | nowrap | ʾalss-, ʾalšš-, ʾalṣṣ-, ʾalḍḍ- | nowrap | ʾas-s-, ʾaš-š-, ʾaṣ-ṣ-, ʾaḍ-ḍ- |----- align="center" | colspan="4" nowrap style="border:1px dashed grey" | &nbsp; |----- align="center" | bgcolor=#f8f8f8 nowrap rowspan=2 | 3 | bgcolor=#f8f8f8 nowrap | ن ,ل ,ظ ,ط + أَل | | bgcolor=#f8f8f8 nowrap | ʾal + ṭ-, ẓ-, l-, n- | bgcolor=#f8f8f8 nowrap | ʾal + ṭ-, ẓ-, l-, n- |----- align="center" | bgcolor=#f8f8f8 nowrap | أَلنّ ,أَللّ ,أَلظّ ,أَلطّ | bgcolor=#f8f8f8 nowrap | ʾalṭṭ-, ʾalẓẓ-, ʾalll-, ʾalnn- | bgcolor=#f8f8f8 nowrap | ʾaṭ-ṭ-, ʾaẓ-ẓ-, ʾal-l-, ʾan-n- |} == Letes eployeyes po ds ôtes lingaedjes == Dins l' sicrijhaedje o lingaedje arabe, dins l' [[alfabet arabe (istwere)|alfabet « coûtchantrece »]], li lete ''fāʾ'' si scrijheut dins l' tins ڢ (el plaece di ف dins l' alfabet levantrece), dismetant ki ''qāf'' si scrijheut avou ڧ (purade ki ق). Enute, les eplaidaedjes del Bijhe Afrike shuvèt l' uzaedje levantrece. L' alfabet arabe est eto eployî po scrire des ôtes lingaedjes, loukîz a: '''[[Adaptaedjes di l' alfabet arabe]]'''. == Pontiaedje == Come l' arabe si scrît di droete a hintche, on eploye, dins l' sicrijhaedje modiene, des [[sene di pontiaedje|senes di pontiaedje]] adaptés pol sicrijhaedje di droete a hintche, come: * li [[coma]] å rvier « ، » (ki permete ossu di n' nén s' brouyî inte li coma « , » eyet l' lete « د », k' ont des cognes foirt rishonnantes); * li [[pont-coma]] å rvier « ؛ »; * li [[pont di dmande|pont d' kesse]] å rvier « ؟ ». == Åd fwait do transliteraedje == On-z a veyou ki des letes k' i gn a ont sacwantès fonccions, des ôtes ni s' oyèt nén; ça fwait ki l' transcrijhaedje est sovint ambigu: * li ''[[hamza]]'' indepindante, tot come ''ʾalif'', ''yāʾ'' eyet ''wāw'' cwand i poirtèt li ''hamza'' come diyacritike ont tos li valixhance [ʔ], transcrîte ''ʾ'' ; * ''ʾalif'' eyet ''ʾalif maqṣūra'' siervèt ambedeus a ralongui li /a/ : li transcrijhaedje ni permete nén di saveur li kéne des deus letes est eployeye; * li ''tāʾ marbūṭa'' est rålmint prononcî /t/ ; ça fwait k' å pus sovint li transcrijhaedje nel note nén; * les ''[[tanwin|tanwīn]]'' ni polèt nén esse diferincyîs d' ene shûte {voyale + n} ; * li ''[[sukun|sukūn]]'' eyet l' ''[[shadda|šadda]]'' n' aparexhèt nén dins on transcrijhaedje; pareymint, li lete /l/ di l' årtike assimilé dvant ene cossoune « solaire » n' est nén noté, etc. Totes ces råjhons fjhèt ki pa côps c' est utile d' eployî on transliteraedje precis ki shût l' tecse oridjinnå en arabe, caractere pa caractere. Li nôrme ISO 233 permete çoula (dins les egzimpes ki shuvèt, on mete les transliteraedjes eter crolêyès åtchetes): * tchaeke cossoune est scrîte avou on simbole di cossoune, minme li ''ʾalif'' (transliteré {’}, crole), li ''wāw'', eyet ls ôtès letes di ralonguixhmint; * les voyales èn sont scrîtes ki si ele sont metowes dins l' tecse d' oridjene (dj' ô bén, s' il est voyalijhî): * les diferinnès sôres di ''hamza'' sont notêyes avou: ** {'} (droete apostrofe) avou on sopoirt: حَقَائِبْ ''ḥaqāʾib'' {ḥaqa’y'ib°}, ** {ˌ} sins sopoirt: ضَوْء ''ḍawʾ'' {ḍaw°ˌ}, * ''ʾalif maqṣura'' est noté {ỳ} : مَتَى ''matā'' {mataỳ} ; * ''tāʾ marbūṭa'' est noté {ẗ} (dins ds ôtes sistinmes, on {ʰ}) : سَبْعَة ''sabʿa'' {sab°ʻaẗ}; * les ''tanwīn'' sont rindous avou èn accint montant: رَجُلًا ''raǧulan'' {raǧuláʼ}; * li ''sukūn'' est noté avou on {°}: زَوْج ''zawǧ'' {zaw°ǧ}, li ''šadda'' avou on macron sol cossoune: شَدَّة ''šadda'' {šad̄aẗ}; * l' assimilåcion d' l' årtike n' est nén notêye (dj' ô bén, on scrît les letes): أَلشَّمْس ''ʾaš-šams'' {'a’lš̄am°s}, etc. == Bibiografeye == * Michel Neyreneuf et Ghalib Al-Hakkak, ''Grammaire active de l'arabe'', Le Livre de Poche, collection « Les langues modernes », 1996 ; * Régis Blachère et Maurice Gaudefroy-Demombynes, ''Grammaire de l'arabe classique'', cénkinme eplaidaedje, Maisonneuve et Larose, 2004 ; * ''The World's Writing Systems'', ovraedje colectif dizo l' minance da Peter T. Daniels et William Bright, årtike « Arabic Writing » da Thomas Bauer, Oxford University Press, 1996 ; * ''Dictionnaire Mounged de poche (français arabe ─'' فرنسيّ عربيّ'')'', dijhinme eplaidaedje, éditions Dar el-Machreq, Beyrouth. == Vey eto == * [[diyacritikes di l' alfabet arabe]] ; * [[variante contecstuwele]] ; * [[Istwere di l' alfabet arabe]] ; * [[Limerotaedje arabe]] ; * [[Adaptataedjes di l' alfabet arabe|eployaedje di l' alfabet arabe dins ds ôtes lingaedjes]] ; * [[arabe (fonolodjeye)|prononçaedje di l' arabe]] ; * [[arabe|lingaedje arabe]] ; * [[abdjade]] ; * [[transcrijhaedje des lingaedjes semitikes]] ; * [[sicrijhaedje]]. * [[caligrafeye]] {{Commonscat|Arabic alphabet|l'&nbsp;alfabet arabe}} [[Categoreye:Alfabets]] [[Categoreye:Alfabet arabe|*]] 7xwb7ng02o0lzj244u9l138z779m41g 0 16823 427967 413767 2026-10-31T20:16:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427967 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Hodrémont}} '''Hodrémont''' (la-minme ''Odrémont'' {{odio|Wa-fel Odrémont wa Hodrémont.oga|lang=wa}}, fr: ''Houdremont''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Djedene]]. [[Imådje:Houdremont,église Saint-Quirin.JPG|thumb]] == Mwaissès dnêyes == * [[Limeros del posse]] (nén candjî): ** asteure: '''5575''' ** Di 1969 a 1977: '''6876''' * [[Limero diyalectolodjike]]: '''D 122''' (mwaisse pont di l' [[ALW]]). * [[Arondixhmint]]: [[Dinant]] * Eplaeçmint sol Daegne: {{sol mape|49_56_29_N_04_56_39_E_region:BE|49°56'N - 4°57'E}} * [[Vîs scrijhas]]: Holderus mons (''Mont d' Huldéric''), Hodreimont (XIV°s.), Houdrémont (1472), Hodrimont (1580), Hodrémont (1571-1598). * Dimanants: 228 (1830), 303 (1910), 285 (1930) * Eglijhe: prumî odjivå (1890-91) broûlêye e 1945 (ribasteye après l' guere) * Patron: [[Sint Cwirin]]. * Dicåce: al Pintcosse. == Istwere == E moes d' decimbe [[882]], les moennes di [[Ståvleu]], ki vnént d' [[Djivet]] et eralént a Ståvleu avou l' coir di Sint Quirin, ont laixhî ene rilike a Hodrémont. Nosse Sint a divnou adon li patron del [[pårotche]]. Al fén do [[17inme sieke|XVII° s.]], [[Orcîmont]] a stî rataetchî kéke tins al [[France]], çou k' a aminé kékes familes a pårti s' astaler dins l' bwès des Hayes, nén lon des [[Vîs-Moléns]]. E [[1706]], li rwè Tchåle III lezî a acoirdé ene tchapele, avou Sint Antoenne di Padouwe come patron. Ça a stî, sol payis, li cmince del veneråcion a Sint Antoenne. On pelrinaedje a don demaré ås Vîs-Moléns, mins après l' [[Traitî des Limites]] di 1769, les djins des [[Hôts Butés]], k' avént aidî a basti l' tchapele, ont obtinou do Rwè d' awè l' tchapele a leu viyaedje. Çou k' a stî acoirdé e 1778. Les pelrinaedjes ont adon wangnî les Hôts-Butés, deus kilometes pus lon. Ci pelrinaedje la do 13 di djun est co foirt rilomé asteure des deus costés del frontire et deure deus a troes djoûs. Li pelrinaedje des Vîs-Moléns estant ddja foirt frecanté a l' epoke, li Rwè aveut permis, pa octroyaedje do 18 di setimbe [[1709]], d' î stabli troes fôres l' an: li prumire, li 30 d' avri, li deuzinme, li 14 di djun et li troezinme, li 30 di setimbe. Elle ont duré la djusk' e 1747, pwis ont stî raminêyes a Hodrémont. E 1830, a Hodrémont, sol Bati, gn aveut 4 fôres so l' anêye: li 4 di may, li 14 di djun, li 5 d' awousse et l' 30 di setimbe. Co foirt frecantêyes divant 1914, elle ont baxhî et ont divnou des fôres ås pouchlets, djusk' al guere di 1940. Li viyaedje fourit broûlé des Almands li [[23 d' awousse]] [[1914]], tins del [[guere 1914-1918]]. Tins del [[guere 1940-1945]], il est rbroûlé pa des SS k' estént a [[Bive]], cor on 23 d' awousse, e 1944, eyet distrure li rezistance k' i gn aveut. Li djoû del Sint Antoenne 1944, li makis francès des [[Manizes]] a stî ataké pås SS di [[Charleville]]. 107 djonnes djins di [[Rvin]] ont stî touwés å combat u martirijhîs dins les bwès des Hôts Butés. Ene ceremoneye d' omadje les î est rindowe li djoû minme do pelrinaedje a Hodrémont. == Tuzance walone == * Accint do walon e 20inme sieke : Les doûcès cossounes å coron [[adeurixhmint des cossounes å coron|ni s' prononcént nén adeureyes]] : ene gade si prononcive ''èn gad'' (nén ''gat'', come cåzu totavå l' Walonreye). {{Commonscat|Houdremont}} [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye]] [[Categoreye:Province di Nameur]] c5kgarnvzh83hbz5mi6wi7cxwhw835m 0 16961 427666 296920 2026-10-31T19:05:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427666 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Fetchires]] [[Image:Souweyes fetchire taeye.jpg|thumb|Souwêyès fetchires dins ene taeye]] [[Image:Aube-fetchire Reyunion.jpg|thumb|Deus åbes-fetchires e l' [[Iye del Reyunion]]]] Les '''fetchires''' c' est ene indje di plantes avou a pô près 20.000 diferinnès especes, rindjeyes dins l' divizion '''Pteridophyta''' (dins l' tins ''Filicophyta''). C' est des plantes sins fleur. Leus grinnes, c' est des [[spôre]]s ki sont rashonnêyes e ronds u e royes dizo les foyes. Ele crexhèt voltî a [[Bijhe (pont cardinå)|Bijhe]], a l' ombrire do solea. El [[Walonreye]], les pus corantès fetchires sont li [[fetchire måye]] eyet l' [[fetchire frumele]]. Dins ç' climat la, les fetchires vont souwer tins d' l' [[ivier]], et rdjeter å bontins. Sacwantès fetchires come li [[fetchire grand-aigue]], sont do [[epweznante plante|pwezon]] po les biesses ki les magnèt. El [[Dimeye Bole]] nonnrece, gn a des adjeyantès fetchires, lomêyes [[åbe-fetchire|åbes-fetchires]]. <!-- nén co so les Wiki francès u inglès, come pådje tote seule (fr. ''fougère arborescente'', inglès ''Tree Fern''). --> == Uzaedje des fetchires == Dinltins, el Walonreye, on aléve [[seye (usteye)|siyî]] ås fetchires des bwès (fetchire måye, fetchire frumele, fetchire grand aigue) po stierni les biesses. Les pårt di [[virêye]] estént sårtêye li deuzinme anêye, eyet, el troezinme, on pleut co aler ås fetchires divins. Mins l' ansene di fetchires ni pourixheut nén åjheymint so les tchamps. == Sôres di fetchires == * Classe: [[Marattiopsida]] ** Ôre: [[Marattiales]] ** Ôre: [[Christenseniales]] * Classe: Osmundopsida ([[Osmondacêyes]]) ** Ôre: Osmundales (les [[floreyès fetchires]]) *** [[Royåle osmonde]] * Classe: [[Gleicheniopsida]] ** Dizo-classe: [[Gleicheniatae]] *** Ôre: [[Gleicheniales]] *** Ôre: [[Dipteridales]] *** Ôre: [[Matoniales]] ** Dizo-classe: [[Hymenophyllatae]] *** Ôre: [[Hymenophyllales]] ** Dizo-classe: [[Hymenophyllopsitae]] *** Ôre: [[Hymenophyllopsidales]] * Classe: [[Pteridopsida]] ** Dizo-classe: [[Schizaeatae]] *** Ôre: [[Schizeales]] *** Ôre: [[Marsileales]] ** Dizo-classe: [[Cyatheatae]] *** Ôre: [[Cyatheales]] *** Ôre: [[Plagiogyriales]] *** Ôre: [[Loxomales]] ** Dizo-classe: [[Pteriditae]] *** Ôre: [[Lindseales]] *** Ôre: [[Pteridales]] *** Ôre: [[Dennstaedtiales]] *** Ôre: [[Hypolepidales]] ** Dizo-classe: [[Polypoditae]] *** Ôre: [[Aspleniales]] **** [[linwe di cier]] (''Asplenium scolopendrium'') *** Ôre: [[Athyriales]] *** Ôre: [[Dryopteridales]] **** [[fetchire måye]] **** [[fetchire frumele]] *** Ôre: [[Davalliales]] *** Ôre: [[Polypodiales]] {{Commons|Category:Pteridophyta}} pp5w2pbgwc1mmpnxqw1pkjlptpu3p3k 1 17144 428331 312629 2026-11-01T10:47:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428331 wikitext text/x-wiki == Lîdge == [[Manfred Lejoly]] so èn emile : <i>Dj'a douvri wik. walon " Lîdge" - article "Copène" par curiosité. On pôreût dîre bécôp s'one grande vèye. I gn'a djusse quéquès lignes, avou - escuse! - po l'mons 3 èreûrs: On dit Lîdge èt nin Lidge; Grifgnèye, èt nin Grimgnèye; Tchênèye; èt nin Tchinnèye.</i> :Lidje : e rfondou, li I (eyet li OU + U) sont TODI longs divant ene vuzlêye voyale (B, D, DJ,...JH) : [[Cossoune#Les_deus_s.C3.B4res_di_cossounes_et_l.27_.C3.B4rtografeye_do_walon|loukîz vola]] :Grimgnêye : rimagnaedje del prumire cossoune, tipike do lidjwès come dins il a mnou (vnou); Imna (Invna = Avernas). On pôreut scrire "rifondou" Grivgnêye (come il a [[Wikt:vnou|vnou]]). :Tchinnêye / Tchênêye : li deuzinme, c' est on disnaziålijhaedje vervîtwès, nén egzistant a Lidje minme ni e rfondou. --[[Uzeu:Lucyin|Lucyin]] ([[Uzeu copene:Lucyin|discussion]]) 30 di måss 2015 a 14:09 (UTC) 20yzcb5s1dhlg0ucxzzpzshq49rt677 0 17228 427769 421482 2026-10-31T19:22:43Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427769 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} [[Imådje:Sprimont_Lince_monumint_Hinri_Simon.jpg|thumb|Si portrait so s' monumint a Lincé]] '''Henri Simon''' (e walon, '''Hinri Simon''') a skepyî a [[Sprimont]] li [[2 d' fevrî]] [[1856]] et mori li [[11 di måss]] [[1939]]. I fourit on grand [[scrijheu e walon|scrijheu]] et [[powete]] e [[walon]]. == Ouves e walon == Å cmince, i scrijha des pîces di teyåte, come "[[Cour d' agnon (teyåte)|Cour d' agnon]]" (''Cour d' ognon''). Et ratourner e walon (eyet e vers) ''le Tartuffe'' da [[Molière]], dizo l' tite "[[Djannesse (teyåte)|Djannesse]]". Ses pus rlomés powinmes fourît : «[[Li moirt di l' åbe (powezeye)|Li moirt di l' åbe]]» (''Li mwért di l' åbe'') e 1909 eyet «[[Li pan do Bon Diu (powezeye)|Li pan do Bon Diu]]» (''Li pan dè Bon Diu'') e 1914. Les deus arimés ont stî ratournés e francès pa [[Jean Haust]]. On pout eto citer "Li rvindje di l' åbe" eyet "[[Li ptit rôzî (powezeye)|Li ptit rôzî]]". Di s' mestî, il esteut [[årtisse pondeu]]. == Vicåreye et ouve, cronolodjicmint == [[Imådje:Simon cour d' agnon.jpg|thumb|Pîce di teyåte da Hinri Simon]] Si mame a morou k' i n' aveut pont d' ådje. Pu, il a yeu èn accidint estant djonne ki l'espaitcha di djourmåy fé des durès ovraedjes. Cwand s' pa mora on pô après, il fourit ascoyî pa s' mambor a Lincé, on hamtea di Sprimont, la k' i dmora disk' a ses vîs djoûs. I va fé ses [[umanités]] classikes, pu moussî a l' Academeye des Beas Årts. E 1883, il a ene boûsse po studyî a Rome. C' est la k' i discovere les belès letes francesses ([[Emile Zola|Zola]], [[Gustave Flaubert|Flaubert]]) et itålyinnes ([[Carlo Goldoni|Goldoni]]). Et lu s' mete a cpôtyî l' pene : :''Mins tot d'on côp, candjant d' idêye,'' :''El plaece d' on dessén, dji fjha ene paskeye'' Adon, i s' boute a-z evoyî des compôzucions a môde di tchansons lirikes ås bates del SLLW (1883-1886). Adonpwis, il s' assaye ås [[rondea]]s. Pu, ç' côp la, i cmince a scrire et a dessiner so on minme tinme. Insi ("Troes åbions" (kel tite va divni "Åbions al pene"), c' est èn arimé la k' i va croxhî on pexheu, on tindeu pu on tchesseu (1884). Ci rest l' minme sicultaedje, al pene come å schavoe, dins "Djoûs del samwinne" (1886) la k' i discrît l' vicaedje en on coron, do dimegne å semdi d' après. I scrît [[Li bleû-bîhe (teyåte)|Li bleu-bijhe]] e [[1886]], l' istwere d' èn araedjî colebeu ki voet s' feye esse ricwerowe pa on galant tot ratindant s' colon d' tape. Cwand k' els a yeu toirtchî avou s' pene, li Hinri Simon va fé djåzer ses personaedjes. C' est l' moumint di s' prumire pîce di teyåte "Cour d' agnon" (1888) pu "[[Sètche, i bètche ! (teyåte)|Saetche, i betche !]]" (1889) la k' i reye des marcatchous. Après, gn årè "Brikes et Moirtî" (1890) "[[Li neûre poye (teyåte)|Li noere poye]]" (1893) la wice k' i reye des doûcès creyances . On n' rimete nén djin a biesse. Portant, c' est cåzu des tolus-djins k' i va discrire dins tote ene rîlêye di rondeas so les biesses k' i sene e 1891 eyet 1892. Des biesses eviè leu lodjoe: li nateure. Ey c' est les ptitès pieles al pene, dj' ô bén "Li nivaye" (1894) eyet "Li molén å matén" (1895). Ci serè ossu ses dierins rondeas… divant lontins. 1886: Hinri Simon si rschape po ene tchôke. Pu, e 1887, c' est on novea "rôze tåvlea", a môde di ses prumîs scrijhaedjes. Rôze, c'est bén dire ca ça s' lome "li ptit Rôzî" (1897). C'est lon d' esse on scrijhaedje a l' aiwe di rôze, ca l' mwaisse powete a ciddé avnou al copete di s' mestî, ostant dins l' adjinçnaedje do rimea ki dins l' tipetape (rite del powezêye). Pu gn a ene longue poize, disk' e 1900. Adon, c' est l' trevén del [[prôze-powezeye]]: "Li solo s' coûtche ", "Nosse veye", "Mes cwate monumints", "Wice va l' aiwe?", "Nivaye" (on diswalpaedje do rondea do minme no), "C' est l' awousse", "Fenå-moes". Ces deus dierins scrîts la sont, ci côp la, des sfwaitès apresses pol mwaisse ouve da Simon "Li pan do Bon Diu" (1909). Les 24 tåvleas mostrèt l' cinsî do semaedje, disk' å moumint k' i fwait l' cok. Li pîce est scrîte e zandrins mins sins rimaedje, po l' sicrijheu co mî poleur tchoezî ses mots, sins laxhe ni rastina. Taiss ki cisse tecnike la l'ahåye, ca i ratake totsu rade avou s' deuzinme tchîf d' ouve: "Li moirt di l' åbe". Ci n' est k' e 1914 ki les Walons vont discovri l' Hinri Simon powete la k' si prumire schôtlêye d' arimés va rexhe dizo l' tite "Li pan do bon Diu". Les djins ni cnoxhént adon ki l' Hinri Simon, fijheu d' pîces di teyåte. Ca end aveut co scrît sacwantès k' avént yeu leu franc succès: "A tchaeke marixhå s' clå" (1902), "[[Janète (teyåte)|Djanete]]", si seule pîce e deus akes (1911). Mins l' dierinne foice da Hinri Simon, ça a stî do rprinde li ratournaedje do "Tartuffe" da Molière k' on soçon da lu aveut rmetou e walon al vass-mel cwir, et k' Simon a ramidré, … so nouv ans d' tins (1911-1919). I fala rawårder 1974 po ki "Djannesse" fouxhe djouwé a Lidje. == Eplaidaedje di ses ouves == === Papî === "[[Li pan do Bon Diu (powezeye)|Li pan do Bon Diu]]" a stî replaidî a Lidje, ås Vaillant-Carmanne (1935). Pu e 1991, avou "[[Li moirt di l' åbe (powezeye)|Li moirt di l' åbe]]" pal comene di Sprimont, en on ptit live avou on ratournaedje powetike da Jean Haust vizon vizu. <gallery> Simon Hinri pan Bon Diu.jpg|prumî eplaidaedje e Feller pa Jean Haust (1924) Simon Hinri pan Bon Diu replaidaedje 1991.jpg|replaidî de 1991 </gallery> L' anêye di s' moirt (1939), des powinmes nén co rexhous so papî avént vudî dins "La vie wallonne (l° 3, do 15 di nôvimbe 1939). Dins s' "grosse antolodjeye", Maurice Piron (1978) aveut ritnou ût bokets da Simon, inte di zels : "[[Li ptit rôzî (powezeye)|Li ptit rôzî]]", "A ene viye måjhone", et, come di djusse "Li Pan do Bon Diu" eyet li "Moirt di l' åbe" e-n etir. === Dijhaedje === [[Imådje:Simon priyeu etermint.ogg|centré|vignette|Tecse da '''Hinri Simon''', s' lomant « Li priyeu ».]] == Sicrijhaedje di s' biyografeye == Hinri Simon rascoda li sfwait oneur d' aveur on tchaptrê rén k' por lu dins gros live e 4 tomes "La wallonie, le payis et les hommes" k' a moussî foû e 1978 (Tome II, p 475-479, siné [[Albert Maquet]]). == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/Henri_Simon.php Ene pådje di ses scrijhaedjes] {{Abt}} * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} * {{Wikisourd-sicrijheus}} [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Simon]] [[categoreye:Rilomés Walons|Simon]] [[Categoreye:Teyåtreus e walon|Simon]] [[Categoreye:Sicrijheus d' pîces di teyåte|Simon]] [[Categoreye:Rilomés powetes|Simon]] qwkgvt5rju17qq4yhw4lprulngnbeiy 0 17249 427965 367430 2026-10-31T20:16:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427965 wikitext text/x-wiki Li '''fåve do Mitan d’ Cok''', c’ est ene [[fåve do vî vî tins del Walonreye|fåve do vî vî tins]] ki raconte li spoûle d’ on tolu, k’ on lome Mitan d’ Cok, et k’ on n’ sait ddja si c’ est ene djin u ene biesse. Il eva ene sadju, et, sol voye, i rescontere troes cpagnons, deus biesses li [[vexhåd]] (pacô c' est on [[rnåd]]), et l' [[leu]] ; li troezinme soçons ene [[corante aiwe|Aiwe]]. Les troes lyi dmandnut d' aler avou lu et i vout bén. I les poite dins s' coir, et il î mousnut pa s' cou. == Modêye di [[Bure]]. == [http://rifondou.walon.org/sicole/mitandcok.html Li fåve do Mitan d' Cok, modêye di Bure]. Dins l' modêye di Bure, on n' comprind nén pocwè ki l' tchesturlin k' a pryî Mitan d' Cok lyi vout fé do toirt li prumire nute et les nutes d' après. == Modêye di [[Nivele]] == Mitan d' Cok aveut ene cinse a [[Yeripont]]. Et l' trecinsî ni lyi vleut nén payî ses louwaedjes ça fwait k' i ndè va po toutchî ses liårds. I rescontere on [[rinåd|rnåd]], pu on leu, pu ene aiwe. I les mete e s' potche , por zels l' aidî a raveur ses cwårs. Cwand il arive mon l' trecinsî li rnåd lyi magne ses poyes, li leu ses boûs et l' aiwe lyi neye si cinse. Al fén, Mitan d' cok rescontere on ptit tchén a deus liårds avou ene cawe et on cou d' veule. I saye di monter dso, mins gn a l' cawe ki si speye. :Et il a prin ene foye di papî :Et il a rvinou a pî :Tot seu :come on gueus Sourdant : [[Georges Wiyame]] divins [[Wallonia]] I, 1893, 11-13 [[Categoreye:Fåves do vî vî tins|Mitan]] [[Categoreye:Fåves do vî vî tins del Walonreye|Mitan]] [[Categoreye:Djåzantès biesses|Mitan]] gpsnamy46re9phal7bcuencee2gkg0y 0 17398 427544 421422 2026-10-31T18:46:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427544 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Jacques-Joseph Fabry.jpg|thumb|Posteure di Fabry a Lidje]] '''Jacques-Joseph Fabry''' skepia a Lidje li [[3 d' nôvimbe]] [[1722]] et î mora li [[11 di fevrî]] [[1798]]. Il esta mayeur di Lidje do 9 d' avri [[1764]] disk' å moes d' måss [[1781]]. I fourit lomé borguimwaisse e 1770, 1783, 1789 et 1790. Sipoté li '''Pere des bordjoes''', il a stî onk des mwaisses personaedjes del [[Revolucion lidjwesse]]. C' est onk des deus borguimwaisses lomés på peupe, avou [[Tchestret (rilomé Lidjwès)|Tchestret]]. Come [[sicrijheu e walon]], il est l' oteur, a lu tot seu, do "[[Li Lidjwès egadjî (operå)|Lidjwès egadjî]]", li deuzinme des cwate pîces do "[[Teyåte lidjwès (operås)|Teyåte lidjwès]]". Avou [[Simon de Harlez]], [[Pierre Grégoire baron d' Vivario]] et [[Pierre Robert de Cartier de Marcienne|de Cartier]], i scrijha "[[Li voyaedje di Tchôfontinne (operå)|Li voyaedje di Tchôfontinne]]", li prumire des cwate pîces. A scrît eto e francès so l' årt dins les [[Bas Payis otrichyins|Bas-Payis]]. I fjheut, avou, des papîs pol "Gazete di Lidje" (1765-1788) et des årtikes d’ on diccionaire francès. == Hårdêyes divintrinnes == * [[Fabry|Ôtes Fabry]] * [[:Wikt:Fabri|Li no d' famile "Fabry"]] [[Categoreye:Rilomés Lidjwès|Fabry]] [[categoreye:Binamêye Revolucion|Fabry]] [[categoreye:sicrijheus e walon|Fabry]] [[Categoreye:Politikîs walons|Fabry]] nune69puc3rzgmfwte27qswqwqen3o0 0 17522 427702 396106 2026-10-31T19:11:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427702 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Rivuwe Noveles des WASAB.jpg|thumb|Prumî limero del rivuwe]] Les '''Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Banbwès''' (''Novèles dès Walons Scrîjeûs d'après l' BanBwès''), c' est ene [[gazete e walon]] k' a parexhou di [[1982]] a [[2005]] (l° 67-68), et ki rexheut tos les troes moes. == Mwaisses sicrijheus == Li mwaisse-eplaideu, å cmince, c' esteut [[Maurice Chapelle]], pu ci fourit [[Georges Michel]]. Mins, po dire li veur, disk' e 2005, li gazete esteut bråmint fwaite pa [[Rodjî Viroux]]. == Contnou == Dins li rvuwe "Noveles", gn a des scrijhaedjes classikes del soce des [[Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès]]. C' est bråmint des arimés. Mins c' est eto li prumire rivuwe k' eplaida toplin di [[prôze nén racontrece]] : * Li prezintaedje d' on scrijheu e walon. * Des plantches di biyolodjeye so les biesses et so les plantes, fwaites å cmince pa Maurice Chapelle, pu après pa Stéphanie Viroux. * Des ratournaedjes e walon des vîs papîs (procès d' macrales, di moudreus, evnd.). Metans l' [[Afwaire Calbalasse]]. * Des lçons d' walon dinêyes e walon, fwaites pa Rodjî Viroux. Gn a eto dins les "Noveles" : * Des [[couyonåde|fåves]]. * Des [[bindes d' imådjes]]. * Des [[croejhlés mots]]. == Politike d' eplaidaedje == [[Politicmint]], les Noveles eplaidént sovint des tecses ki rclamént l' unité del [[Beldjike]]. Eto, il estént purade camaerådes avou les [[Flande|Flaminds]], min sovint disconte des [[France|Francès]]. == Lingaedje et ortografeye == Les Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès sont scrîtes pår e walon. Gn aveut eto des [[rclame]]s e walon. == Sacwants scrijheus e walon prezintés dins les Noveles == * [[André Robe]]: l° 1 (1982) * [[Robert Mathieu (1912)]]: l° 2 (1982) * Maria Dumont: l° 3 (1982) * [[Maurice Chapelle]]: l° 4 (1982) * [[Denise Delbart]]: l° 5 (1983) * Joseph Paquet: l° 6 (1983) * [[André Vanackere|André Vanackere]]: l° 7 (1983) * [[Philippe Maudoux]]: l° 8 (1983) * [[Maurice Awoust]]: l° 9 (1984) * [[Oscar Collet]]: l° 10 (1984) * Gilbert Doquire: l° 12 (1984) * [[Victor Mathieu]]: l° 16 (1985) * [[Georges Michel]]: l° 21 (1994) * [[Simone Gérard]]: l° 22 (1994) * [[Délina Pirlot]]: l° 27 (1995) * [[Roger Viroux]]: l° 59 (2003), ki ça a stî l' dierin. == Sacwants foyous d' biyolodjeye prezintés dins les Noveles == === plantes === * [[påkî (bouxhon)]] (''[[Buxus sempervirens]]'') : l° 1 (1982) * [[schite d' agaesse]] (''[[Cardamine pratense]]'') : l° 2 (1982) * [[yebe di gueus]] (''[[Clematis vitalbis]]'') : l° 21 (1994) * [[grande kixhåde]] (''[[Urtica dioica]]'') : l° 22 (1994) * [[foumtere]] (''[[Fumaria officinalis]]'') : l° 27 (1995) === biesses === * [[tirliri]] (''[[Sylvia eurruca]]'') : l° 1 (1982) * [[coirbå]] (''[[Trypanocorax frugilegus]]'') : l° 2 (1982) * [[costri]] : (''[[Carabus auratus]]'') : l° 4 (1982) * [[sôtrale]] : (''[[Locusta viridissima]]'') : l° 4 (1982) * [[moxhe]] : (''[[Echinomia]]'') : l° 5 (1983) * [[biesse å Bon Diu]] : (''[[Coccinus]]'') : l° 5 (1983) * [[rinåd (biesse)|rinåd]] (''[[Canis vulpes]]'') : l° 7 (1983) * [[biesse di for]] (''[[Blatta]]'') : l° 21 (1994) * [[tchawe-soris]] : l° 22 (1994) * [[calande]] : l° 27 (1995) == Ricetes == * potêye del cinsresse : l° 1 (1982) * [[gozåd|tåte å rvier]] : l° 2 (1982) * [[tåte|tåte di spinåds]] : l° 4 (1982) * [[peme|pemes Louwisse]] : l° 7 (1983) * [[tchivroû|djigue di tchivroû]] : l° 22 (1994) == Linwe-ehåhaedje == === Ortografeye === I va ahiver ene sôre di scrijhaedje Feller bén da sinne. Pol [[son K]], i wåde li [[scrijha qu]] po les mots sourcants do latén, mins prind li [[scrijha k]] po les mots d' etimolodjeye tîxhone u greke, ey eo po replaecî li [[lete c]] cwand ele si prononce K: :''koma'', ''èsklamâcion'', ''aksint'' Po les longs O, i scrît [[scrijha au|au]] pol franc long O (sovint rfondou avou l' [[betchfessî å]]) et ô pol [[rastrindou long O]] (sovint rfondou avou l' [[betchfessî ô]]). === Croejhete === Li croejhete des bokets est raspepieye pa Rodjî Viroux, pår po: * li plaeçaedje do [[prono coplemint]] divant l' [[aidant viebe]] * li cogne di dmande del deuzinme djin sins prono sudjet * l' acoird al 3inme djin singulî del [[fråzlete rahoucrece|frzlete aloyeye a on prono tonike]] des 5 prumires djins d' codjowaedje :''Wice k' ele va don insi Maria / Avou s' paraplu et s' tchapea? / Alez, comint n' advinez nén / Vozôtes tertos k' '''est''' si maléns?''<ref>Maria Dumont, l°3 (1982), p. 2.</ref> * li [[plaeçaedje di l' addjectif djondrece]] divant l' sustantif; cisse rîle la est aplikêye normåldimint po les addjectifs pår walons, minme s' i n' si rtrovnut waire divant, come «[[Wikt:etir|etir]]»: :''Mi, dit-st i l' kénket sol djivå, / Dj' a loumé bén des ptits colåds; / Des '''etirès''' tåvlêyes d' efants<BR>Todi bén gaiys et wespiyants<ref>Maria Dumont, l°3 (1982), p. 3.</ref> :Mins, [[forcoridjanmint]] a môde des [[lingaedjes tîxhons]], eto po les addjectifs calkés do francès. Ces addjectifs la dimorèt normåldimint dirî l' sustantif.<ref>[[Lucien Léonard]], [[Ene saye di croejhete di nosse patwès]] p. {{?}}</ref> :''Dji m' devowe po ç' cåze la et pol cene di nosse '''walone''' langue.<ref>Robert Mathieu, l° 2 (1982) p. 2.</ref> === Noûmots === [[File:Prumî aparexhaedje mot neyerlandès.jpg|thumb|Onk des prumîs aparexhaedje mot "neyerlandès" dins on tecse e walon]] Li rvuwe des "Noveles" a dné l' ocåzion a Rodjî Viroux di fé cnoxhe sacwants [[noûmot do walon|noûmots]] k' il aveut foirdjî u eployî pol prumî côp e scrît walon. Sacwants did zels vont dmorer bén vicants ey esse riprins e [[rfondou walon]]. * ''sonante'' ([[voyale]]) et ''cossonante'' ([[cossoune]]) * [[diftongue]] (po les trokes di deus sons, eyet nén d' deus letes come l' atuze francesse a ç' moumint la) * gåtche accint (accint sol hintche) * droet accint (accint sol droete) * [[tchapea (diyacritike)|tchapea]] * [[coma]], [[pont-coma]] * sene d' interogåcion ([[pont di dmande]]); sene d' esclamåcion ([[pont di sclameure]]) * [[Definixhant årtike]] * sounante do nez ([[voyale naziåle]]) * [[neyerlandès]] (l° 16, 1985) == Sourdants == [[Categoreye:gazetes e walon]] 6jw2rsph2dupxwyvl3jb5eim99qazsj 4 17534 428352 369572 2026-11-01T10:51:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428352 wikitext text/x-wiki <!-- Cisse pådje ci est håynêye cwand èn uzeu clitche so on limero ISBN. dins l' côde wiki chal pa dzo, tchaeke côp k' i gn a MAGICNUMBER c' est replaecî avou l' limero ISBN k' a stî clitchî, çou ki permete di fé des loyéns viè des waibes ki permetèt li cweraedje d' on live a pårti do limero ISBN. --><div class="plainlinks"> Chal pa dzo c' est ene djivêye di hårdêyes viè des waibes ki dnèt des informåcions ou ki vindèt des lives, noûs ou di deuzinme mwin, et ki polèt aveur pus d' informåcions åd fwait des lives ki vos cweroz après. Li cweraedje si fwait avou l' limero [[ISBN]] '''MAGICNUMBER''' Wikipedia n' a rén a vey avou ces waibes ou eterprijhes la, eyet cisse djivêye chal èn doet nén esse veyowe come èn aspoya ou nerén ene reclame. Po des lives etrindjirs, vos ploz clitchî so les loyéns del boesse "ôtes lingaedjes" po-z aler sol pådje di rcweraedje des lives k' i gn a dins des wikipedias dins ds ôtes lingaedjes. == Waibes walones ou so les lives e walon == * [http://www.librairiemoinet.be/ Livrêye Moinet a Grimgnêye], fwait dins les lives d' oteurs walons (pont d' cweraedje so l' ISBN pol moumint, '''i fåt fé l' cweraedje al mwin''') * Li catalogue [http://www.babelio.com/isbn/MAGICNUMBER Babelio] est on catalogue so les fis ecråxhî pa les uzeus, on î pout radjouter (et adon trover) des racsegnes so des lives e walon k' on-z a målåjhey trover ôte pårt; vos ploz eto dire li vosse sol live, dire si vos l' avoz léjhou, evnd. (waibe e francès). == France, Beldjike et waibes e francès == === Siervices publiks, Beldjike === * [http://www.unicat.be/uniCat?func=booleanSearch&language=fr&field1=isxn&query1=MAGICNUMBER UniCat Belgica], mwaise catalogue des ramexhnêyes del Bibioteke Royåle, des univiersités et Hôtes Sicoles, et institucions federåles, des redons ou cminåltés, cweraedje pa ISBN possibe; dene les meyeus rzultats. * [http://kbr.be/ Catalogue de la Bibliothèque royale de Belgique]. ('''i fåt fé l' cweraedje al mwin''') === Siervices publiks, France === * Le [http://catalogue.bnf.fr/servlet/AccueilConnecte?recherche=equation&Equation=ibn+=+MAGICNUMBER Catalogue général de la BnF], métacatalogue des collections de la [[:fr:Bibliothèque nationale de France|Bibliothèque nationale de France]], contient, pour chaque ouvrage publié en France, l'enregistrement de référence publié par la Bibliographie nationale française. Ce catalogue contient également la description de nombreuses publications étrangères conservées dans les fonds et collections de la BnF. * Le [http://www.ccfr.bnf.fr/ CCFR] (catalogue collectif de France) métacatalogue des catalogues de la [[:fr:Bibliothèque nationale de France|Bibliothèque nationale de France]] et des bibliothèques municipales et de recherche, contient, pour chaque ouvrage conservé en France, une notice bibliographique et l'ensemble des localisations. Ce catalogue contient également la description de nombreuses publications étrangères conservées dans les fonds et collections de la BnF et des autres bibliothèques françaises. ('''i fåt fé l' cweraedje al mwin''') * Le [http://corail.sudoc.abes.fr/DB=2.1/CMD?ACT=SRCHA&IKT=7&SRT=RLV&TRM=MAGICNUMBER Système universitaire de documentation (Sudoc)] métacatalogue de bibliothèques qui permet d’obtenir des informations précises ainsi que la localisation de l’ouvrage dans l’une des bibliothèques universitaires ou d’établissements d’enseignement supérieur français. * [http://193.48.70.233/bsg/List.csp?SearchT1=MAGICNUMBER&Index1=Numeros&Database=1&BoolOp2=AND&SearchT2=&Index2=Tousmots&BoolOp3=AND&SearchT3=&Index3=Tousmots&Year1=&Year2=&Location=NoPreference&OpacLanguage=fre&NumberToRetrieve=50&SearchMethod=Find_2&SearchTerm1=2234069378&SearchTerm2=&SearchTerm3=&Profile=Default&PreviousList=Start&PageType=Start&EncodedRequest=*A5*40*BFT*F4*90T*8C*9A*9C*EFzr*D4*C7*22&WebPageNr=1&WebAction=NewSearch&StartValue=1&RowRepeat=2&MyChannelCount= Catalogue de la Bibliothèque Sainte-Geneviève (Paris)], [http://193.48.70.231/cyberpac/recherche/formRecherche.asp?strTypeRecherche=multicritere&CodeDocBaseList=BSG2 ''alternative manuelle'']. * Le [http://www.bpi.fr/recherche_documentaire.jsp?type=touscriteres&id=portfolio-recherche&terme=biblio(isbn(MAGICNUMBER)) Catalogue de la Bibliothèque publique d'information (Bpi)]. === Ôtes === * [http://www.amazon.fr/exec/obidos/ISBN=MAGICNUMBER/ Amazon.fr] (généraliste, en ligne uniquement) * [http://www.fr.fnac.be/fr/Search/Search.aspx?categoryN=&cIndex=&catalog=&str=MAGICNUMBER Fnac.be] (généraliste, magasins) * [http://www3.fnac.com/advanced/book.do?isbn=MAGICNUMBER FNAC.com] (généraliste, magasins) * [http://www.abebooks.fr/servlet/SearchResults?bx=off&sts=t&ds=30&bi=0&isbn=MAGICNUMBER&sortby=2 Abebooks.fr] (réseau de libraires) * [http://www.chapitre.com/frame_rec.asp?isbn=MAGICNUMBER chaPitre.com] (généraliste) * [http://www.lexlibris.com/Livres_NoRobots/MAGICNUMBER.html LexLibris.com] (livres d'occasion) * [http://www.i6doc.com/fr/livre/?ISBN=MAGICNUMBER i6doc.com] (portail des éditions universitaires francophones belges) == Urope == * [http://kvk.ubka.uni-karlsruhe.de/hylib-bin/kvk/nph-kvk2.cgi?maske=kvk-last&title=UB+Karlsruhe%3A+Karlsruhe+Virtual+Catalog+%28KVK+english%29%3A+Search+results&header=http%3A%2F%2Fwww.ubka.uni-karlsruhe.de%2Fkvk%2Fkvk%2Fkvk-header_engl_11_11_02.html&spacer=http%3A%2F%2Fwww.ubka.uni-karlsruhe.de%2Fkvk%2Fkvk%2Fkvk-spacer_engl.html&footer=http%3A%2F%2Fwww.ubka.uni-karlsruhe.de%2Fkvk%2Fkvk%2Fkvk-footer_engl_11_11_02.html&lang=en&kvk-session=M7Z5HQ7F&VERBUENDE=&kataloge=SWB&kataloge=BVB&kataloge=NRW&kataloge=HEBIS&kataloge=KOBV&kataloge=GBV&kataloge=ZDB&kataloge=DDB&kataloge=DDB_LEIPZIG&kataloge=STABI_BERLIN&kataloge=TIB&OESTERREICH=&SCHWEIZ=&kataloge=OENB_1501&kataloge=OENB_1992&kataloge=BIBOPAC&kataloge=HELVETICAT&kataloge=BASEL&kataloge=ZUERICH&kataloge=ETH&kataloge=VKCH_RERO&AUSLAND=&kataloge=BNF_PARIS&kataloge=ABES&kataloge=COPAC&kataloge=BL&kataloge=SCHOTTLAND&kataloge=ITALIEN_VERBUND&kataloge=VERBUND_NORWEGEN&kataloge=VERBUND_SCHWEDEN&kataloge=BNE&kataloge=LOC_DIREKT&BUCHHANDEL=&kataloge=AMAZON_US&kataloge=BUCHHANDEL_DE&kataloge=KNO&kataloge=LIBRI&kataloge=ZVAB&TI=&PY=&AU=&SB=MAGICNUMBER&CI=&SS=&ST=&PU=&sortiert=nein&css=http%3A%2F%2Fwww.ubka.uni-karlsruhe.de%2Fkvk%2Fkvk%2Fkvk-neu.css&target=_blank&Timeout=60 Find this book] at the [[Karlsruher Virtueller Katalog]], a European cross-library search engine. * [http://www.copac.ac.uk/copac/wzgw?fs=Search&form=A%2FT&au=&cau=&ti=&pub=&isn=+MAGICNUMBER&date=&lang= Find this book] on the [[Copac]] union catalogue (Includes British Library and many Universities). == Eternåcionå == * [http://www.google.com/search?&q=site%3Aworldcatlibraries.org+isbn+MAGICNUMBER Find this book] at your local library through [[WorldCat]] & [[Google]] gbrwowmai12rgdd0l4zqonhiso2stv0 0 17543 427663 421419 2026-10-31T19:05:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427663 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Adolf Hitler Berghof-1936.jpg|vignette|Imådje d' '''Adolf Hitler''', dins ene d' ses måjhones, e [[1936]].]] '''Adolf Hitler''' {{prononçaedje|de-Adolf Hitler.ogg}}, sipoté '''li [[Furet]]''' (vnant di l' [[almand]] : ''der Führer'') u '''li pinte al grosse broushe''', li '''meteu e coleur al grosse broushe'''<ref>[[Félicien Barry]] divins "[[Sonk walon (roman)|Sonk walon]]".</ref>, c' esteut on [[politikî]] et militaire almand k' a skepyî li [[20 d' avri]] [[1889]] et k' a morou li [[30 d' avri]] [[1945]]. El [[Walonreye]], tins del [[guere di 40]], i gn aveut bråmint des djins k' aclevént on [[pourcea]] e muchete, kel lomént "Adofe", come Hitler.<ref>Metans, dins on racontaedje da [[Georges Ghys]], [http://rifondou.walon.org/ghys.php#Polite cial].</ref> Dins l' [[djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere]], ene sincieuse ricwerance so les grands personaedjes k' ont l' pus candjî l' vicåreye di tos les djoûs des cis k' ont vnou après zels, Hitler est metou 44inme, tot djusse astok di [[Napoleyon]]. == Vicåreye == Li Dofe Hitler aveut l' manire po tourner s' plaide vos etourpiner et vos efouwer.<ref>[[W. Bal]] dins ''[[Warum Krieg ? (sovnances)|Warum Krieg ?]]''.</ref> Ça fwait k' i divna bénrade li mineu d' l' [[Almagne]] (di [[1933]] disk' a s' moirt). Il esteut eto l' mwaisse do [[pårti Nazi]]. Il a miné l' Almagne dins bråmint des gueres siconte ses vijhéns. Hitler fijha porshure et macsåder ses opôzants eyet les cis k' les nazis riwaitént come «des dzotrinnès raeces» (les [[Djwif]]s, les [[Djupsyin]]s). Dins les anêyes di dvant l' guere, Hitler esteut vormint sotnou pa toplin des Almands, pask' il aveut stî capåbe di rabaxhî l' tchômaedje, et ahiver del ricrexhance economike. == Hitler el Walonreye e 1940 == [[Imådje:Broûli-d'-Peche bunker Hitler.JPG|thumb|Bunker d' Hitler å Broûli-d'-Peche]] Hitler a-st arivé a Bastogne et rmonter l' Pavêye diviè l' 15 di may 1940. Al gåre di [[Graide]], on djoû, al fén do moes d' may 1940, les Almands avént reclôs les djins dins leus måjhons, pask' i dveut passer on trén speciå. On-z a brutyî adon ki c' esteut l' trén d' Hitler et k' il aléve si gårer dins on tunel dilé [[Uwar]]. Çou k' on n' a seu ki bén pus tård, c' est ki ça åreut co bén stî vraiy, ca Hitler a vnou el [[Beldjike]] po comander li campagne di France. Il aveut fwait basti, å [[Li Broûli d' Peche|Broûli d' Peche]], on [[bunker]] ewou çk' il a vnou kékes djoûs avou l' Estat-Madjor. Li Broûli d' Peche, c' est rén k' ene eglijhe, ene sicole et waire di måjhons (25 e 1952), pierdowes å fén mitan des bwès eter [[Couvén]] et [[Cou-des-Sårts]]. Adon, les Almands avént vudî les viyaedjes alintoû et il avént minme fotou djus li toet do clotchî po-z î mete on canon conte les avions. On pout todi vey li bunker da Hitler. Il est todi la. == Si caractere == I mostra si caractere raecisse å monde etir ås [[djeus olimpikes di Berlin e 1936]] cwand i cwita l' tribune po n' nén serer l' mwin d' on noer amerikin, [[Jesse Owens]], k' aveut wangnî troes medayes d' ôr. == Hårdêyes divintrinnes == * [[Deuzinme guere daegnrece]] * [[Nazisse]] * [[NSDAP]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=1613#1613 Sovnance di l' avnowe da Hitler a Bastogne, diviè le 15 di may 1940] * [http://rifondou.walon.org/Maurice_Georges.php#hitler Ene fåve so Hitler] == Sourdants == <References/> {{commons|Adolf Hitler}} {{DEFAULTSORT:Hitler, Adolf}} [[Categoreye:Rilomés Almands|Hitler]] [[Categoreye:Rilomés sôdårds|Hitler]] [[Categoreye:Rilomés politikîs|Hitler]] kt16xyk4897878zohsthgahykqgeglk 0 17575 428092 404673 2026-11-01T10:03:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428092 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Mouzaive}} [[Imådje:Mouzaive JPG04.jpg|thumb|vuwe do viyaedje et d' Simwès]] '''Mouzaive''', c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], a hintche di [[Smwès]], dedja rebané avou [[Yåle]] li [[18 di djun]] 1964, divant les [[grands rebanaedjes]]. == Mwaissès dnêyes == * Limero del posse: '''5550''' * [[Limero diyalectolodjike]]: ** [[ALW]] : '''D 140''' ** [[C. Bruneau]] : '''Br 49''' * Eplaeçmint sol Daegn: {{sol mape|49_51_10_N_04_58_00_E_region:BE|49°51'N 4°58'E}} * Dicåce: li 2inme [[dimegne]] après l' 8 di setimbe * Djins: 80 (1840); 110 (1910); 64 (1930). == Rilidjon == [[Imådje:Mouzaive - Eglise Notre-Dame 1.jpg|thumb|li tchapele]] * Tchapele (1856) N.D. del Nativité == Istwere == Djusk' a 1778, Mouzaive, come [[Li Foret-dlé-Vresse|Laforet]] et [[Suni]], dipindeut do doyiné di [[Måjhire-dilé-Tchårluveye|Maizieres]], årtchidiyoceze di [[Reims]]. Li viyaedje n' est nén cité e 1306, mins bén e 1346. Divant l' [[revolucion francesse]], li ban aveut stî pårti etur li Signeur d' [[Orcîmont]] et on signeur do viyaedje. == A vey == Sol hôteur, a on bon kilomete viè Suni, i gn a l' eplaeçmint di l' ancyin viyaedje di Bietranfontinne (''Bétranfontin.ne''), distrût al [[pesse]] di 1635. Diviè 1860, on veyeut co des pires del viye tchapele; c' est co asteure "li Virêye di l' Eglijhe". On dit ki po catchî les clotches del tchapele, on ls a plonkî dins ene fagne vijhene, si parfonde k' i n' a jamwais stî possibe di les rmonter. == Economeye == * Culteure do [[toubak]] so les dzeus, dins les prés dlé l' aiwe disk' a dins les anêyes 1960-1970 (asteure rimetous po les caravanes des tourisses). * [[Cårire]] di belès pires pol divant des måjhons. * Ancyin [[molén a l' aiwe]] sol [[bî]] d' Mitådje == Tuzance walone == === Vicansté do walon === Asteure, bråmint des måjhons, c' est des deuzinme dimorances. Gn a pus waire di cåzaedje e walon.<ref>Racsegne da [[Laurent Dabe]] (e moes d' decimbe 2023)</ref> === Eredjistrumint === {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Mouzaive.mp3 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratournêye pa ene djin k' a crexhou a Mouzaive avou l' accint d' Libin pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. {{Commons|Category:Mouzaive}} bs2khwhje47ktsmlkdzax2z465cvnbv 0 17621 427595 425224 2026-10-31T18:54:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427595 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Djèdène'' / ''Djèdine''}} {{Wiccionaire|Djedene}} Li '''Grande Djedene''' (''Djèdène'' /ʤɛdɛn/, F. ''Gedinne''), c' est ene [[rebanêye comene]] del [[province di Nameur]], k' a dné s' no å canton li pus a nonne del [[province di Nameur]]. [[Imådje:Gedinne Namur Belgium Map.png|thumb|eplaeçmint del comene el province]] [[Imådje:Gedinne JPG00.jpg|thumb|Notrè-dame dol nativitè (toûr romane do XIIinme sièke).]] == Mwaissès dnêyes == * Dimorants: 4.398 ([[2005]]) * Sitindêye: 151,56 km² * Dinsité: 29,02 djins/km² * Limero del posse: '''5575''' (po tote li comene) * Arondixhmint: [[Dinant]] == Djeyografeye == === Eplaeçmint sol Daegn === {{sol mape|49_58_50_N_04_56_13_E_region:BE|49°59N—4°56'E}} === Hôteur === Disk' a 503 m., al [[Croes-Schaye]] ===Ban d' Djedene === * [[Djedene (viyaedje)]] * [[Li Grande Boursegne]] * [[Li Grande Louwate]] * [[Hodrémont]] * [[Måvjhén]] * [[Patiniye]] * [[Li Ptite Boursegne]] * [[Li Ptite Louwate]] * [[Riene]] * [[Li Sårt-Custene]] * [[Vencîmont]] * [[Vierziye]] === Awes et hôteur === Djedene est dins l' bassin del [[Houye (aiwe)|Houye]], pitite rivire ki rdjond [[Mouze]] dilé [[Djivet]] (so [[France]]) et k' est colnijheye a plaeces pås [[castor]]s. Djedene vijhene avou l' massif li pus hôt del province di Nameur, li [[Croes-Schaye]] (503 m); payis di [[fagne]]s et d' [[brouwire]]s. == Istwere == On a cåzé l' prumî côp d' Djedene e [[1017]] u [[1028]] dins “''Miracula S. Gengulfi''”, sicrît pa Gozon, moenne et abé di [[Florene]], ki raconte les margayes a propôs des rlikes di [[Sint Djingou]] k' ont stî hapêyes a Djedene et minêyes a Florene, al dimande do signeur Arnoul di Rumigny. Jacques d' Orchymont esteut signeur hôtin di Djedene, k' il a, diviè 1200, afranki al coutume di Ranwez. E 1236, Baudouin d' Orchymont confirmêye li coutume di Renwez, mins avou des amenadjmints po les djins d' Djedene. Ci coutume la a fwait plaece pus tård al coutume di Bouyon. L' istwere di Djedene a stî assez ctapêye. Gn a k' a vey les eclaves ki les ptits viyaedjes avént dins les bwès d' Djedene. Li 23 d' awousse 1914 i gn a yeu on combat eter [[Almagne|Almands]] et [[France|Francès]], k' a cmincî so [[Patiniye]] po s' achever al nute al [[Li Ptite Louwate|Pitite Louwate]] et a [[Hodrémont]] d' on coté, a [[Vierzeye]] di l' ôte. == A vey == * Li Fagne di l' Abîme (unicmint so caybotis) avou les [[osmonde]]s * L' arboretom (al gåre di Djedene) * Al Cinse Djacot (Croes-Schaye), li “tour do meynaire” === Li tour do meynaire === [[Imådje:Tour_du_ Millénêre.JPG|thumb|Tour do Meynaire]] A vey sol site del Croes-Schaye; c' est èn assimblaedje di 6 gros sapéns (des douglas di 80 ans), 3 pa 3 po fé 2 trepîs. Li prumî trepî est pôzé al tere et l' deuzinme est emantchî sol prumî, mins les pates al copete. I sont insi betchfessîs onk dins l' ôte. Djondant l' assimblaedje, gn a des dobès montêyes ki vont djusk' al copete, raclôses dins on tube di foitès tôles perforêyes po-z î vey clair. Les sapéns fijhèt 35 metes di hôt et l' tour fwait 50 metes. Sol hôteur, gn a troes platfômes, a 17, 34 et 50 metes. Pa bea tins, on voet a 50&nbsp;km lon et les panatches di wapeur del cintråle di [[Tchô]], dlé Djivet, come si on sereut adlé. == Canton d' Djedene == Li canton d' Djedene si compôze di 3 comenes : * [[Bive]] ** [[Bive (viyaedje)|Bive]], [[Graide]], [[Nayômé]], [[Bayamont]], [[Wåjhî]], [[Grå-Fayi]], [[Tchîplane]], [[Coirnîmont]], [[Moncea-e-l'-Årdene|Li Moncea]], [[Pitit-Fayi|Li Fayi]], [[Belfontinne-dilé-Bive|Belfontinne]] * [[Djedene]] ** [[Djedene (viyaedje)|Djedene]], [[Vierzeye]], [[Riene]], [[Li Grande Boursegne]], [[Li Ptite Boursegne]], [[Vencîmont]], [[Måvjhén]], [[Patiniye]], [[Li Sårt-Custene]], [[Li Grande Louwate]], [[Li Ptite Louwate]], [[Hodrémont]] * [[Vresse]], ** [[Vresse (viyaedje)|Vresse]], [[Laforêt]], [[Tchairire]], [[Yåle]], [[Mouzaive]], [[Mambe]], [[Bôhan]], [[Herisson]], [[Orcîmont]], [[Nafraiteure]], et dipwis les grands rebanaedjes: 3 viyaedjes k' ont vnou del [[province do Lussimbork]]: [[Suni]], [[Badjimont]], [[Pûsmadje]] {{ProvinceNameur}} {{Commonscat|Gedinne}} amp1wwm21ych1nbuq9kkacqtbd597zv 0 17646 427645 415589 2026-10-31T19:02:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427645 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Albania bunkers.jpg|thumb|Bunker]] '''Bunker''': bastimint pår ou a mitan eteré, refoirci (avou do beton, di l' acî) po tni bon minme conte les pus grossès bombes. Pus spepieuzmint, les bunkers sont des bastimints insi, fwaits påzès almands tins del [[Guere di 1940-1945|deuzinme guere daegnrece]]. El Walonreye, onk des pus cnoxhous est l' bunker do [[Li Broûli d' Peche|Broûli]], did yu çki [[Hitler]] lu minme a miné li [[campagne di France]] e 1940. {{Commons category}} [[Categoreye:Guere di 1940-1945]] 9i5mvttju7ixs757qhrmecghteurdza 0 17672 427651 414674 2026-10-31T19:03:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427651 wikitext text/x-wiki '''Hérisson''', c' est on ptit ban ki n' a djamåy stî comene et ki vèjine, à 2-300 m. avou '''Hérissårt''': li prumî ratatchî a Orcimont, li deuzinme, ratatchî a Bohan, djondant France tos les deus. * Eplaeçmint sol daegn : ** Hérisson : 49°52'37 N - 4°53'01 E ** Hérissårt : 49°52'57 N - 4°52'56 E * Ecarts : ** Bårire do Mwinterne, aclos del comene do Lwate, djondant France. On cafè frontiére francès s' î trouvot a 10 m. del voye, k' astot bedje. ** Conrad (comene di Vresse) == Istwere == L' Istwere s' est putot poirtêye so Orcimont, k' avot ene ôte impôrtance et nolu s' è djamåy foirt interessé a nos ptits écarts. == A vey == * La rotche a campa, dilé l' bårire. * Lu Såtou, pitit rixhot a cascade ki dschind d' Hérisson juska l' Sumwas dins ene sitroete valêye foirt såvadje. [[Categoreye:Hamteas del Walonreye]] jokr87opphxghu1skgcbidtn9bm48ko 0 17752 427491 372224 2026-10-31T18:37:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427491 wikitext text/x-wiki Les '''viebes del cénkinme [[troke da Hendschel|troke]]''', c' est des viebes ki n' ont nén tertos l' minme coron, mins ci n' est måy ni -er (come li [[prumire troke]]), ni -î (come li [[deuzinme troke]]), ni -yî (come li [[troezinme troke]]). Sacwants viebes del 5inme troke ont ene cawete -i a l' infinitif, come les cis del [[cwatrinme troke]], mins i n' ont nou [[sistinme des troes bodjes|bodje]] avou -ixh-. == Ene saye d' assonraedje des viebes del cénkinme troke. == === Avou '''-e''' å coron d' l' infinitif === * Avou '''-de''' å coron d' l' infinitif. ** sins dobe cossoune ki rispite : [[codjowaedje ratinde|ratinde]]. ** Avou on R ki rispite divant l' D sol [[Atuze des troes bodjes|bodje A]] : [[Codjowaedje piede|piede]]. * Avou '''-te''' ou '''-xhe''' å coron d' l' infinitif. ** [[codjowaedje mete|mete]]. ** [[codjowaedje kinoxhe|kinoxhe]] (eto : [[Wikt:rexhe|rexhe]], [[Wikt:paxhe|paxhe]]) * Avou '''-re''' å coron d' l' infinitif. ** avou deus bodjes : *** sins candjmint del voyale do bodje B divant l' cawete di codjowaedje do futeur : [[Codjowaedje plaire|plaire]], ôre, boere… *** avou disfaflotaedje del voyale do bodje B divant l' cawete di codjowaedje do futeur : [[Codjowaedje cure|cure]] ** avou troes bodjes : [[Codjowaedje braire|braire]] ** avou dobès cognes å singulî do prezint di l' indicatif et do suddjonctif : [[Wikt:dire|dire]], [[Wikt:rire|rire]], [[Wikt:scrire|scrire]], [[Wikt:ashir|ashir]] ** [[Codjowaedje lére|lére]] (kécfeye erîlåve avou "cure") === Avou '''-i''' å coron d' l' infinitif === * Avou on bodje di codjowaedje. ** Sins cawete do singulî di l' indicatif prezintrece : [[Codjowaedje sinti|sinti]]. ** Avou -e come cawete do singulî di l' indicatif prezintrece : [[Codjowaedje dimani|dimani]]. ** Avou -e come cawete do singulî di l' indicatif prezintrece, et on R ki tchait : [[Codjowaedje siervi|siervi]]. * Avou deus bodjes di codjowaedje : [[Codjowaedje cori|cori]]. * Avou troes bodjes di codjowaedje : [[Codjowaedje vini|vini]]. === Avou '''-eur''' å coron d' l' infinitif === * [[Codjowaedje voleur|voleur]] * [[Codjowaedje aveur|aveur]] === Avou totès sôres å coron d' l' infinitif === * [[Codjowaedje fé|fé]] * [[Codjowaedje vey|vey]] * [[Codjowaedje awè|awè]] * [[Codjowaedje esse|esse]] [[Categoreye:Codjowaedjes|Troke5]] 23md16heqowibpn26epgm9dd43o508k 0 17756 427401 46717 2026-10-31T18:29:18Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme troke di viebes e walon]] vers [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 427401 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 41qh05402asrph4d1lo71tx2qgind8e 0 17757 427388 276683 2026-10-31T18:26:32Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Deujhinme troke di viebes e walon]] viè [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 276683 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:codjowaedjes|Troke2]] Les '''viebes del deujhinme [[troke da Hendschel|troke]]''', c' est des viebes ki l' coron d' l' infinitif est -î, apus ki les cis kel cawete di l' infinitif, c' est -yî ([[troejhinme troke]]). == Modele == * [[Codjowaedje waitî|waitî]] ([[Codjowaedje lodjî|lodjî]]) == Viebes avou candjmint d' voyale == * [[Codjowaedje criyî|criyî]] ([[atuze des troes bodjes|bodjes]]: A=B=criy-, C=crey-) == Viebes avou arindjmint ortografike del dierinne cossoune do bodje == * [[Codjowaedje tchessî|tchessî]] (ss => s) * [[Codjowaedje picî|picî]] (c => ç) == Viebes avou on R divant d' dierin pî == * [[codjowaedje tcherdjî]] (sins ristitcheye voyale) * [[codjowaedje hertchî]] (avou ristitcheye voyale) ** [[codjowaedje schoircî]] (avou ristitcheye voyale et candjmint del cossoune) 355vmgvq42rw7jsoedbfb0iuxjs4i3i 427426 427388 2026-10-31T18:32:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427426 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:codjowaedjes|Troke2]] Les '''viebes del deuzinme [[troke da Hendschel|troke]]''', c' est des viebes ki l' coron d' l' infinitif est -î, apus ki les cis kel cawete di l' infinitif, c' est -yî ([[troezinme troke]]). == Modele == * [[Codjowaedje waitî|waitî]] ([[Codjowaedje lodjî|lodjî]]) == Viebes avou candjmint d' voyale == * [[Codjowaedje criyî|criyî]] ([[atuze des troes bodjes|bodjes]]: A=B=criy-, C=crey-) == Viebes avou arindjmint ortografike del dierinne cossoune do bodje == * [[Codjowaedje tchessî|tchessî]] (ss => s) * [[Codjowaedje picî|picî]] (c => ç) == Viebes avou on R divant d' dierin pî == * [[codjowaedje tcherdjî]] (sins ristitcheye voyale) * [[codjowaedje hertchî]] (avou ristitcheye voyale) ** [[codjowaedje schoircî]] (avou ristitcheye voyale et candjmint del cossoune) olcbvbueqw2brsr2h1xs2ndt7u5hcsi 0 17758 427393 46719 2026-10-31T18:27:06Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Troejhinme troke di viebes e walon]] vers [[Troezinme troke di viebes e walon]] 427393 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Troezinme troke di viebes e walon]] mjyovu7mknhoqoarwh8xfh3kg4ablw1 0 17759 427377 290129 2026-10-31T18:24:13Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Troejhinme troke di viebes e walon]] viè [[Troezinme troke di viebes e walon]] : rif. deuzinme, troezinme 290129 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:codjowaedjes|Troke3]] Les '''viebes del troejhinme [[troke da Hendschel|troke]]''', c' est des viebes ki l' coron d' l' infinitif est -yî. Cisse troke la a stî metowe tote seule pa [[Lorint Hendschel]]. Li codjowaedje tipe, c' est l' [[codjowaedje tcheryî]]. == Mwaissès piceures == C' est ene troke foirt erîlêye. Et åjheye a ricnoxhe pa s' cawete -yî a l' infinitif. == Dins les accints do walon == * E [[walon do Levant]], ces viebes la ont-st ene simpe cawete -î. Mins on les pout ricnoxhe dins leu parintêye et leu codjowas ki s' fwaiynut avou l' [[bodje A]]. Metans ''hôp =={{HD}}== [[Wikt:Categoreye:Viebes del troejhinme troke|Sacwants viebes del troejhinme troke]] (dedja studyîs dins l' [[Wiccionaire]]) kddhab7mo844p9wihap65hv5j3830d0 427830 427377 2026-10-31T19:47:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427830 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:codjowaedjes|Troke3]] Les '''viebes del troezinme [[troke da Hendschel|troke]]''', c' est des viebes ki l' coron d' l' infinitif est -yî. Cisse troke la a stî metowe tote seule pa [[Lorint Hendschel]]. Li codjowaedje tipe, c' est l' [[codjowaedje tcheryî]]. == Mwaissès piceures == C' est ene troke foirt erîlêye. Et åjheye a ricnoxhe pa s' cawete -yî a l' infinitif. == Dins les accints do walon == * E [[walon do Levant]], ces viebes la ont-st ene simpe cawete -î. Mins on les pout ricnoxhe dins leu parintêye et leu codjowas ki s' fwaiynut avou l' [[bodje A]]. Metans ''hôp =={{HD}}== [[Wikt:Categoreye:Viebes del troezinme troke|Sacwants viebes del troezinme troke]] (dedja studyîs dins l' [[Wiccionaire]]) dy58bw9spso3ci05zmrarle0cwg7tqj 0 17964 427530 304178 2026-10-31T18:43:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427530 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Dicåçtaedje Francard po Mahin.jpg|thumb|[[Dicåçtaedje|Dicåçtaedje]] di [[Live Francård sol walon et l' picård|s' live]] pa [[Michel Francard|Michel Francard]] a [[Lucyin Mahin|Lucyin Mahin]] mostrant k' i croet ki l' linwe-ehåyaedje do walon est possibe]] Li '''linwe-ehåyaedje''', c' est c' est tot çou k' est fwait totavå po fé rmonter li statut d' on metou [[lingaedje]]. Li linwe-ehåyaedje est foirt consecant po les [[mancîs lingaedjes]]. Cwand l' linwe-ehåyaedje est pratiké på govienmint d' on payis, pal voye di lwès et reglumints, on djåze pus voltî di [[politike linwistike]]. == Coxhes do linwe-ehåyaedje == Li linwe-ehåyaedje comprind : * Li '''[[rfondaedje del langue]]''', k' on lome eto l' '''ehåyaedje do coir del langue''' : ariver a ene comene ôrtografeye, askepyî des [[noûmot]]s, fé des [[motî]]s, des [[live di croejhete|lives di croejhete]], candjî l' [[ôrtografeye]]; admete u disconsyî les [[calcaedje d' on mot|mots etrindjirs]], tchoezi u candjî d' [[alfabet]]. * Li '''ehåyaedje do statut''' lu-minme : tot çou ki fwait monter l' idêye ki les cåzants et les ôtes ont d' on metou lingaedje. Po bén fé avancî l' ehåyaedje do statut d' ene langue, i fåt k' i gn åye dedja on rfondaedje bén apontyî. Cwand l' linwe-ehåyaedje est fwait pa èn estat, on cåze purade di '''politike linwistike'''. * Li '''scole-ehåyaedje''' : accions po ki toplin des djins aprindénxhe ci lingaedje la. Ki ça fouxhe totavå on payis, u come deuzinme langue, dins l' payis u a l' etrindjir. Li scole-ehåyaedje est fwait pa les estats, les redjons, les comenes, des soces po disfinde li lingaedje, kécfeye des mierdjins ([[sicolaedje do walon|sicoles di walon]]). Po les grands lingaedjes si spåde foû payis, gn a des instituts amontés esprès, come li ''British Council'' (po l' [[inglès]]), l' ''Alliance française'' (pol [[francès]]), l' ''Instituto Cervantes'' (po l' [[castiyan]]) u li ''Goethe-Institut'' (po l' [[almand]]). == Sacwants lives sol linwe-ehåyaedje == * TAULI, V. (1968) ''Introduction to a theory of language planning'', Uppsala. * CALVET, L.J. (1987) ''La guerre des langues et des politiques linguistiques.'' Payot, Paris. * COOPER, R. L. (1989) ''Language planning and social change, Cambridge University Press'', New-York. == Hårdêye divintrinne == * [[linwe-ehåyaedje do walon]] [[Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje|*]] [[Categoreye:Linwince]] 4y9fba7u402kpt0ia0g2yitr40vjx8d 0 18002 428075 427092 2026-11-01T10:00:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428075 wikitext text/x-wiki [[Imådje:tchanson_walone2005_afitche.jpg|thumb|afitche del fiesse del tchanson walone 2005 (e francès)]] Li '''Fiesse del Tchanson e walon ey e picård''' (F. ''Festival de la Chanson wallonne et picarde''), c' est ene bate di tchanson k' est emantcheye pa l' [[UCW]] eyet li [[Radio bedje francès-cåzante]] "VivaCité" dispu [[1999]]. Li Fiesse del tchanson walone a replaecî li [[Grand Pris del Tchanson e walon]]. == Li bate di == * Michel Lefèvre, do groupe ''Lariguete'' d' [[Ate]] wangna l' grand pris eyet l' pris do publik. * Marc Keiser di [[Tchålerwè]] li pris del meyeuse tchanson oridjinnåle == Li bate 2000 == * France Monty di [[Tchålerwè]] wangna l grand pris eyet l' pris des schoûteus (al radio) di Frecwince Walonreye. * [[Vincent Delire]] (kinoxhou eto come ''Mimile'') do [[Couvén (veye)|Couvén]], li pris del meyeuse tchanson oridjinnåle. * Michel Belly d' [[Soûmagne]], li pris do publik. == Li bate 2001 == * Rudy Castro d' [[Tîleu]] wangna l' grand pris * Daniel Foron, do groupe ''Foron & Co'' di [[Marveye]], li pris del meyeuse tchanson oridjinnåle * Raymond Missoten d' [[Antene]], li pris do publik eyet des schoûteus == Li bate 2002 == * ''Jesebel'' ([[Brigitte Hallet]]) di [[Lodlinsåt]], wangna l' grand pris eyet l' pris do publik * li groupe ''Foron eko'' di [[Marveye]], li pris del meyeuse tchanson oridjinnåle * Vincent Delire (''Mimile'') di [[Couvén (veye)|Couvén]], li pris des schoûteus di Frecwince Walonreye == Li bate 2003 == * Daniel Droixhe d' [[Oûpêye]] wangna l' grand pris. * Jean-Pierre Darras di [[Soûmagne]], li pris do publik * Julie Dubar di [[Reve]], li pris del meyeuse tchanson oridjinnåle * li duwo Dominique Colson eyet Raymond Missotten di [[Comblin-å-Pont]] et d' [[Antene]], li pris des schoûteus == Li bate 2004 == * Francis Vander Maelen di [[Ptite-Tchapele]] wangna l' grand pris, li pris speciå «Studio» del s.n.r. Climax eyet l' pris del s.n.r. Concours Jean Darlier * Myriam Crismer di [[Ståvleu]], li pris do publik eyet des schoûteus al radio * Michel Lefèvre (do groupe ''Lariguete'') d' [[Ate]], li pris del meyeuse tchanson oridjinnåle. == Li bate 2005 == * C' est Eric El Rosse di [[Marveye]] k' a yeu l' [[:Wikt:plouma|plouma]], avou deus tchansons ki les cåzaedjes, c' esteut da [[André Gauditiaubois]] et l' muzike da Vincent Loss : "Feyes do Cir" (<SMALL>"''Fîyes du cièl''"</SMALL>) & "El monde n' est nén tot noer" (<SMALL>"''Èl monde n'èst né tout nwêr''"</SMALL>). * Li Marc Keiser, di [[Tchålerwè]] a stî lomé deuzinme. * Les Doraymi di [[Comblin-å-Pont]] ont rascodou l' Pris des djins, pu co li Pris des schoûteus (les djins k' respondît å telefone å rpassaedje di l' emîssion å posse). * Li Zavir (''Xavier'') Bernier di [[Crupet]] a yeu l' Pris del pus tchanson li pus foû-ôrdinaire. * Les "Tchipote a m' Blues" di [[Måmdey]] ont hapé li Pris Jean Darlier del tchanson li pus plaijhante. == Li bate 2006 == C' est [[Jesebel]] k' a rascodou l' grand Pris avou ene tchanson ki les cåzaedjes estént da [[André Gauditiaubois]] eyet l' muzike da Marc Keiser. [[Mimile]] a rçû l' pris Darlier. Li "Pris Climax" (ene djournêye d’ eredjistrumint) a stî a Rosa Carnier. Alain Simonis a yeu l' pris do publik. == Li bate 2007 == === Bateus === So li scanfår, 6 bateus, des noveas vnous, et des pus vîs rôleus : # Rosa Carnier # Sartiaux et Caudron # Michel Belly # « Woûres dès rayes » # « Tchipot m’blues » # « Les droles di lodjeus ». === Wangnants === Li prumî pris va al pwaire di tchanteus e picård Sartiaux et Caudron : deus vwès d’ årtisse et on xhiltant djeu d’ sinne, tot tchantant « L’Biette elle a scappé » (El biesse a schapé) et « Kiski toka luch’ » (Kî çki toke a l’ ouxh ?) Li pris del tchinne VivaCité a stî rascodou pa Rosa Carnier avou ses tchansons "Lî" («lî,  léjhou » ? ou « lu » [lui]) et "Les mots", kel cåzaedjisse, c’ esteut Jany Paquay ene prezinteuse … di VivaCité. Li pris des rwaitants a stî dné a Michel Belly ki tchantéve « Li Mohone dè boneûr » (Li måjhone di bouneur) et « L’amoûr por vos » des tchansons di « As de chœur ». Mins noste ome a fwait dobe et radobe : il a eto rascodou l’ pris « Speciål Estudio », dj’ ô bén, ene djournêye d’ eredjistrumint po rén dins les studios del SNR « Climax ». Eyet l’ londmwin, i hapéve ossu li pris des schoûteus å posse. Li pris del meyeuse tchanson « oridjinåle » a stî havté pa les « Droles di lodjeus » avou « Cacafougna » et « L’ otel des cours a bokets ».<ref>[[André Gauditiaubois]], {{Ran}} 44, ivier 2007-2008</ref> == Li bate 2008 == === Bateus === Gn aveut 6 bateus : * 4 del Province di Lidje : (1) Eva Jane, l’ Annie Cordy d’ Flemåle; (2) Alain Simonis, li Balavoine del Principåté (3) Les Droles di Lodjeus, li binde da Jean-Pierre Vervier, di Soûmagne et (4) "Tchipot’ a m’ blues" di Måmdey. * 2 del Province di Nameur: Angezya di Flipveye & Loù Ange des Ptitès Fagnes. === Djuri === Li djuri esteut miné pa Eugène Galère di UCW. Li penleuse et prezinteuze, c’ esteut Annie Rak. Dins les mimbes, on ricnoxheut Albert Delchambre del Sabam, Brigitte Hallet (li tchanteuse Jesebel k’ aveut wangnî l’ pris la deus ans), Georges Vetters di l’ RTBF, Jean-Marie Troisfontaine, on compôzeu et arindjeu d’ muzike, René Chaumont, on tchanteu « come dinltins », et Robert Carabin del Province di Lidje. === Wangnants === Après aveur pinsé et rapinsé, tuzé et ratuzé, on dna l’ Grand Pris di 1000 € a Loù Ange. Il aveut prusti di s’ vwès deus tchansons da André Gauditiaubois, "Gn a pont d’ avance" & "Noere Madjeye". Li deuzinme pris a stî rmetou foirt å foirt inte « Les droles di lodjeus » et « Tchipote èm blouze » (tchaeke binde erva avou 250 uros). Li Pris des Rwaitants ala a Eva Jane ki hera e s’ taxhe les 500 liårds corespondants. Li Prix Climax rivna a Angezya k’ årè droet a on djoû d’ eredjistrumint dins li studio des dineus do pris. Li pris des meyeuzès paroles, c’ est [[André Gauditiaubois]] k’ el rascoda, avou « Dji barlaure » (dji berôle) tchanté pa Angezya. Cénk cints uros ki front do bén a nosse copleu.<ref>[[André Gauditiaubois]] {{Ran}} 48, ivier 2008-2009</ref> == Li bate 2009 == === Bateus === So les ståtigne-boks, ci côp cial, n aveut 8 bateus : # Li binde "Wôr des rays" da Dominique Heymans, d' après l' Lovire, avou : "Ene brike dins l' viole" & "Marandire" # Bernard Baumans, do payis picård, avou "L' escole des bos" et "Djan-Batisse" # Alain Simonis, di Måmdey, avou "Pitit piele" & "Awè, çoula finixh todi" # Li binde "Les droles di lodjeûs da Jean-Pierre Vervier, di Hesta, avou "Li rôbaleu" eyet "Po l' rapåjhter" # Mimile (Vincent Delire) di Couvén avou "Marie-Jeanne" eyet "Nén ene åme". # Li binde "Dietrich" di Tournai, avou "Gaviot" & "Si t' såreus". # Li binde "Enwell", co todi do payis picård, avou "Ayu dalez, m' bele ?" eyet "Ene saké d' bieau" (ene sacwè d' bea). # Dino Forlane, di Fårcene [Farciennes] avou "Taijhe tu ene miete " & "Prétins". === Wangnants === Li prumî pris a stî rindou al binde "Dietrich". Li pris des rwaitants ala-st a "Wour des rays": Li pris des meyeusès paroles rivna a Bernard Baumans. Mimile a stî bistoké d' on pris d' consolåcion, come li grope Enwell.<ref>[[André Gauditiaubois]] {{Ran}} 52, ivier 2009-2010</ref> == Li bate 2012 == === Bateus === # William Warnier : Les paroles di [[Djåke Wårnî]] estént vormint e walon. Et po l’ tchant et l’ muzike, c’ esteut Thomas Dutronc avou ene miete di salsa. # Michel Azaïs (Michel Pire) # Mimile (Vincent Delire) # Veronique Kappler : deus tchansons so des bounès muzikes arindjeyes pa Jacques Ivan Duchêne : on boket djazi et on boket pårlé-tchanté ki rshon­­­­­néve a « Dirty old town » des Dubliners # « Le Barde » : del coun­­­­­­­­tri picåde avou des keuves. Pu s’ balåde fok avou flûte et pipsak. #« Deep Canyon » # Deep Canyon # Amel === Wangnants === C est [[William Warnier]] k’ a wan­­­­gnî, [[Michel Azaïs]] (Michel Pire) est 2inme et Mimile ([[Vincent Delire]]) 3inme, Veronique Kappler 4inme.<ref>[[André Gauditiaubois]] {{Ran}} 62, esté 2012</ref> == Li bate 2014 == === Réglumint === Li réglumint aveut stî candjî. C’ esteut come e l’ France, des eleccions ås deus toûs. Les dijh candidats divént tchanter seulmint leu prumire tchanson et l’ djuri diner les ponts (5 macsimom pa djin) tot do long do concours. === Djuri === Guy Dirick, Albert Delchambre, Guillaume Ancion, Christiane Stefanski et Eric Poivre, li prezidint === Les dijh bateus === # Lutik Transopera - Båshele; 1 djonne tchantresse avou 3 clapants muzicyins (sinté, guitåre et clarinete). # Marc Malempré - L’ oraedje (d’ après Brassens) avou 2 muzicyins (muzike al boke, guitåre). # Echène - Eshonne so sinne - Duwo d' on pa avou s’ gamene di 12 ans, Jean-Pierre et Julie Vandevelde, paroles da Djan Goffart avou l’ orkesse di l’ RTBF. # Jesebel - Les ouys di m’ mame, avou l’ orkesse RTBF. # Zému - Come on ponè - William Warnier, tchant et guitåre avou s’ binde: batreye, basse, guitåre, piano. # Les droles di lodjeus - Les ouys coleur d’ efant - 14 djins sol sinne. # Michel Azaïs - Ene, deus, troes - avou s’ binde : batreye, basse, guitåre, corisse et årmonica. # Lariguette - Movesse foi - Michel Lefevre avou batreye, basse, guitåre et corisse. # Mimile - Gurnî d’ sovnances - Vincent Delire avou l’ orkesse RTBF. # Pascal Lecrenier - Por vos - avou l’ orkesse RTBF. === Prumî clasmint === Li clasmint do prumî toû esteut : Lutik Transopera 21, Echène 20, Zému & Jesebel 19, Michel Azaïs & Mimile 18. Come i nd aveut onk di trop, el djuri a tchoezi Michel Azaïs. === Li deuzinme tchanson === Po l’ deuzinme tchanson, après tiraedje dins l’ tchapea, on a veyou : # Zému - Li candjlete # Echène - Djåzans walon # Jesebel - Kinsha Schavêye avou Marc Keiser # Lutik Transopera - L’ infier mi strind # Michel Azaïs - Li måjhone des cwårdjeus === Rizultat finå === Avou on totå di 44 ponts, Lutik Transopera rascod l’ grand pris del walone tchanson 2014. Echène (40) est deuzinme.<ref>[[André Gauditiaubois]] {{Ran}} 70, esté 2014</ref> == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{fr}} [http://ucwallonnie.over-blog.com/ Waibe di l' UCW et Vivacité sol Fiesse del tchanson e walon] (e francès) * [http://www.youtube.com/watch?v=UxKiRFR15m4&feature=related Jean-Pierre Thibaud e 2001] * [https://www.youtube.com/watch?v=lnhidDYeatw Rapoirtaedje avou l' wangnante 2014] == Sourdants == <references/> [[Categoreye:pris et bates e lingaedje walon]] [[Categoreye:Etrevéns avou do walon]] 45z42omi0sxwsg0wos7fdq8i8myzgki 0 18083 427708 414914 2026-10-31T19:12:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427708 wikitext text/x-wiki '''Li Grande Boursegne''', c' est on [[ancyin ptit ban del Walonreye|ptit viyaedje del Walonreye]], rebané avou [[Djedene]], a 1 km del [[Pitite Boursegne]]. * Limero del posse: '''5575''' * Eplaeçmint sol Daegn: {{sol mape|50_02_02_N_04_50_57_E_region:BE|50°02'N—4°50'E}} * Vîs scrijhas: Bursinas, (814, 816, 1075), (in novis Bursinis, 1070-1076); Borsinas, de Boursinis novis, (1275). Fômes romanes: Borsines, (1139, 1235, 1253); les Bossines, (1380); les Borsiennes,(1411); les Borsines, (1431); Boursine, (1533-1557); Bourchiennes, (1516); Bourseigne (al fén do XVI°s.) * Eglijhe di 1867, a [[Sint Nicolai]]. * Dicåce: li deuzinme dimegne di djun. == Etimolodjeye == "Burs", e shuvant Foerstemann, sereut ene plante k' on lome "Borse" e hôt almand (''Bursa, [[ledum palustre]]''), ki crexhe dilé les rixheas. Èn ôte tuzaedje vôreut ki ça vénreut di "Burc, Borc", ki sreut on radicå aminant "Borsus" et "Bourcy", vinant do tîxhon "Berk", beyôle. Li "Borse" almand, ki s' åreut lomé dinltins "Bursibaut", sereut ene sôre di myrica, ki crexhe dins les frexhès fagnes et ki sieve e-n omeyopateye, po soladjî les pikeures di moxhes al låme et les dismwindjaedjes. Dins les fagnes del [[Croes-Schaye]] (fagne di l' Abîme, Marotele, valêye di l' Ours, on rascontere li ''Myrica Gale'', ki [[Gaston Lucy]] loméve li "myrthe des marais", ene plante aromatike k' on meteut dins les årmås a léndje on pô crowes, po-z espaitchî l' léndje di prinde on gosse di tchamossî. Gn a-t i on rapoirt di onk a l' ôte, et avou Boursegne? Pocwè nén? == Istwere == Les deus Boursegnes, li [[Pitite Boursegne|Ptite]] et l' Grande, ont shû a pô près l' minme tchimin, a pårt ki l' Grande esteut putoit rataetcheye a l' Abeye di Wåssårt et al [[Conteye di Nameur]], avou des acwintances avou Poilvache. Li Grande Boursegne a oyou a sofri e 1640 des tropes francesses ki vnént fé l' sidje di Tchårlumont ([[Djivet]]). Al [[guere di 1914-1918|guere di 1914]], po on uhlan touwé al frontire, les Almands ont broûlé 72 måjhons. I n' dimoréve ki l' eglijhe et 18 måjhons. Va co bén k' les djins avént saiwé e bwès. E [[1944]], e-n alant so [[Vierzeye]], i gn a plin di parachutaedjes d' åres pol Makis et les prumîs paras bedjes sol sol nåcionå, djusse divant l' liberåcion. == A vey == Li site del [[Croes-Schaye]] fwait pårteye del viye comene del Grande Boursegne. C' est ene sitroete binde di teres k' el riloye avou l' viyaedje e passant eter [[Riene]] et[[Vierzeye]] et k' on lome: "Les longs boyeas". [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] gk2zmd9lt78yzjxi0k08i9o2kb8zv6w 0 18137 427402 47983 2026-10-31T18:29:23Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme troke di viebes e walon]] vers [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 427402 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 41qh05402asrph4d1lo71tx2qgind8e 0 18138 427394 47984 2026-10-31T18:27:11Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Troejhinme troke di viebes e walon]] vers [[Troezinme troke di viebes e walon]] 427394 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Troezinme troke di viebes e walon]] mjyovu7mknhoqoarwh8xfh3kg4ablw1 0 18151 428231 382586 2026-11-01T10:27:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428231 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Pûsmadje}} ''' Pûsmadje '''<ref>Li [[disnaziålijhaedje]] -andje => -adje, c' est ene des piceures do [[tchampnwès]]; li no sereut [[Pûsmandje]] e peur walon.</ref>, c’ est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Suni]] dedja e 1965, pu avou [[Vresse]] e 1977, passant adon del [[province do Lussimbork]] al [[province di Nameur]]. Il fwait [[frontire]] avou l' [[France]]. [[Imådje:Pûsmadje eglijhe (e 2021).jpg|thumb|eglije Sint-Ilåre]] [[Imådje:Pûsmadje viye måjhon di 1833.jpg|thumb|viye måjhon (1833)]] [[Imådje:Pûsmadje plake.jpg|thumb]] == Mwaissès dnêyes == * Dimanants: 232 (1817); 284 (1821); 333 (1893) * Eplaeçmint sol Daegn: {{sol mape|49_48_59_N_04_54_00_E_region:BE|49°49'N—4°54'E}} * Sotindowe: 403 ha., ki 286 c' est des bwès. * Hôteur: 258 m. a l’ eglijhe * Canton: [[Djedene]] * Arondixhmint: [[Dinant]] * Province: [[Province di Nameur|Nameur]] * Payis: [[Beldjike]] * Vîs scrijhas: ''Pussemaigne, Pussemagne'' (1617), ''Pucemagne'', dins on vî pouyé rémois di 1306. * Eglijhe: di 1873, ås deus clotchîs. * Patron: Sint Hilåre. * Dicåce: fiesse do Sint: 14 di djanvî. * [[lingaedje]] do payis: [[tchampwnès]] (onk des cwate cénk viyaedje walons k' el cåznut u k' el djåzént dvinltins). == Etimolodjeye == Li prumî boket do mot «''Puss, putz''» a l' minme [[tayon-bodje]] ki «[[pousse]]». Li deuzinme boket «''Magne, maigne, mange''», vénreut do latén «magnus» (grand). Li no veut don dire «grand pousse» u «parfond pousse». Come d' efet, li sitouwåcion do viyaedje, metou å fond d’ ene goidje, å pî des coisses pout fé sondjî a on grand pousse. E 1877, li mwaisse di scole racontéve ki, 80 ans pus matén, les vîs djhént co ''Pui-mange'', dandjreus on francijhaedje oblidjî pås evayixheus francès (ç' åreut stî e 1797). == Nos d' plaece == === Ecarts === * '''La Tchafete''', feme ki cåze bråmint, k’ a dné s’ no al måjhon. * '''Belvuwe''' (F. ''Bellevue'') * '''L’ Esperance''' C' est troes måjhons ki sont å mitan des bwès, al frontire, ki fjhént comiece d’ on payis à l’ ôte. Belvuwe a divnou ene prôpieté po les vacancîs. === Aiwes === [[Imådje:Pûsmadje cafè Li Gotale.jpg|thumb|cafè å no do ptit bî]] Li '''[[Gotale]]''', pitit ri ki vént d’ [[Suni]], mousse e France et s' va egoliner e [[Mouze]] a [[Nouzon]]. == Istwere == Divant l' [[Revolucion francesse]], c' esteut l' [[prevôté]] d’ [[Orcîmont]]. E l' an V, li 3 vendemiaire, il est rataetchî al comene di [[Suni]], e canton d' [[Noûmani]], [[dipårtumint des Årdenes]]. E 1815, li 6 di djanvî (dizo l' [[redjime holandès]]), il est distaetchî di [[Måjhires (France)|Måjhires]] et rmetou avou [[Bouyon]]. E 1823 (todi e [[redjime holandès]]), il est rmetou avou l' comene di [[Suni]]. E 1859, li 24 di may, dizo li [[Beldjike|lwè bedje]], i rdivént comene. E 1965, tins des [[ptits rebanaedjes]], il est ddja rebané avou Suni, e l' [[province di Lussimbork]]. E 1977, ås [[grands rebanaedjes]], il eva, e minme tins k' Suni, avou [[Vresse]], e l' [[province di Nameur]]. Ene viye clotche a l’ eglijhe date di 1645. Å mitan do [[16inme sieke]], Pûsmadje et [[Badjimont]] estént des dipindances di l’ eglijhe di Noûmani. Gn åreut yeu on vî [[tchestea]] a [[Nonne]] do viyaedje. Li signeur si loméve Régnier. Il aveut ossu on tchestea a [[Bôhan]]. Pûsmadje, come Badjimont, estént des [[fî]]s d’ [[Orcîmont]], mins les djins alént cweri a mindjî e l' [[France]]. I payént po ça, deus cartels d’ avoenne pa djin. C’ ere li droet di «Såvmint u minuité»; c’ esteut des [[viyaedjes d' ambedeus]] (ki dipindént e minme tins del France et do [[Sint Impire Romin Djermanike]]). E 1786, gn a yeu a Pûsmadje, on rlomé [[duwel]] inte on lomé De Saint-Mesme, èn oficî do redjimint di Ségur-Dragons et Barras (li fré do prezidint do Directwere). Saint-Mesme a stî touwé roed. Barras, li prezidint do [[Directwere (revintreye francesse)|Directwere]], n’ è saveut co rén, cwand il a dmandé a s’ fré çou k’ il aveut arivé a s’ soçon, Saint-Mesme. I n’ est k' blessî, respond l’ ôte. - Eh bén, dji vs va blessî ossu, dit l’ prezidint et i lyi casse ene djambe. Mins cwand l' prezidint a cnoxhou l' verité, il a rmoussî al tchambe do blessî po l’ achever. Mins ci-ci aveut peté å diåle, et ça a fini dins on tribunå d’ oneur. Li viyaedje di Pûsmadje a ene eglijhe ås deus clotchîs, basteye tins do ringne da [[Leyopôl I d' Beldjike|Yopôl I]] di 1872 a 1874. Ene si grande eglijhe po on si pit viyaedje, c' esteut paski li Rwè vleut dner del Beldjike, ene bele imådje ås [[France|Francès]]. === Economeye === [[Imådje:Pussemange La gare et l'Eglise.tif|thumb|ancyinne gåre do tram]] Pûsmadje aveut ossu ene bele gåre di [[tram]], å terminusse del lene [[Palijhoû]]–[[Bouyon]]. On tram francès î vneut ossu di [[Tchårluveye]]. Les djins l' lomént: « L’ Torea » (''Torê''), do sobriket des djins di [[Djesponssåt]]. Dinltins, li mestî d' [[clawtî]] esteut florixhant. Mins po-z espaitchî deus passaedjes al dwane (li fier vineut d' France, et c' est bråmint la k' les clås alént), les clawtîs alént ovrer a [[Rodjissårt]]. Disca lanawaire, gn aveut ossu ene u deus [[bressene]]s. == Pî-note == {{Commonscat|Pussemange}} [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye]] [[Categoreye:Province do Lussimbork]] [[Categoreye:Province di Nameur]] [[Categoreye:Viyaedjes del frontire del Walonreye]] skj9cdmoftx7ugdy5uynqopvytnar0v 0 18157 428156 415800 2026-11-01T10:14:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428156 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Eugène Ysaÿe.jpg|thumb|right|150px|Eugène Ysaye]] '''Eugène Ysaÿe''' ([[Lidje]], [[16 di djulete]] [[1858]] – [[Brussele]], [[12 di may]] [[1931]]) fourit-st on rilomé [[compôzeu]] eyet [[violonisse]] walon. == Vicåreye == I vna-st å monde a [[Lidje]], li [[16 di djulete]] [[1858]], eyet ataca a studyî l' violon a cénk ans, avou s' pa. A set ans, i mousse a Conservatwere di Lidje, mins si fwait taper a l' ouxh après cwatre ans, la k' i dit l' sinne åd fwait des cours. [[Henri Vieuxtimps]] va divni adon si mwaisse, eyet ariver a l' fé rmoussî å Conservatwere, dins l' classe da [[Rodolphe Massart]]. Il ourit s' diplome a cwénze ans, eyet avou l' aidance da Vieuxtemps, i va rçure ene boûsse po-z aler ovrer avou [[Henryk Wieniawski]] a Brussele. Deus ans pus tård, i va po Paris, radjonde Hinri Vieuxtemps po-z ovrer avou lu. E [[1879]], li violonisse almand [[Joseph Joachim]] el va fé moussî dins l' vicaedje muzicå del veye di [[Cologne]], wice k' i va interpreter, avou [[Clara Schumann]], li ''Sonate en ut mineur'' da [[Ludwig van Beethoven]]. E [[1880]], i dvént prumî violoneu a l' Orkesse da Benjamin Bilse, a [[Berlin]], orkesse ki pus tård va divni li filarmonike di Berlin. Låvå, des grands muzicyins el vinént schoûter, come [[Franz Liszt]] et [[Anton Rubinstein]]. A pårti d' [[1881]], i va fé des tournêyes di concerts avou Anton Rubinstein, i vont aler a [[Rûsseye]], e [[Norvedje]], wice k' i rascontere [[Edvard Grieg]], eyet co a [[Paris]]. Låvå, i dvént soçon avou si compatriyote lidjwès [[César Franck]] ki compôza por lu si fameuse sonate (come bistoke di mariaedje). Bråmint des rlomés muzicyins lyi vont dedyî des ouves. E [[1894]], i va-st amonter, eyet miner, les Concerts Ysaÿe a [[Brussele]], eyet on Cwatuwor a coides Ysaÿe, avou Mathieu Crickboom come deuzinme violoneu. Li minme anêye, i va djouwer åzès [[Estats Unis]]. Di [[1886]] a [[1898]], il est professeur å Conservatwere Royå d' Brussele. Emey ses eleves, i gn a [[Josef Gingold]], [[William Primrose]], [[Louis Persinger]], [[Alberto Bachmann]] eyet [[Mathieu Crickboom]]. Di 1918 a 1922, il overe come tchîf permanint di l' orkesse di [[Cincinnati]]. I fourit eto li conseyî d' muzike del royinne Elizabet di Beldjike, leye-minme violoneuse; eyet lyi dmander d' fé on concours po-z aidî les djonnes violoneus (eyet piyanisses) a s' fé cnoxhe. Ci concours, k' ataca-st e 1937, si loméve “Concours Eugène Ysaÿe”, mins cwand i rataca e 1951, après l' [[deuzinme guere daegnrece|guere]], i fourit rlomé e “[[Concours Royinne Elizabet]]”. == Compôzaedje eyet stîle == Avou s' santé ki dvént mwaijhen i va moens fé d' concerts, et pus di compôzaedjes. Emey zels des [[sonate]]s po violon sins acompagnmint, Op.27, on cwårtet, ''Harmonies di soir'', op.31 eyet èn operå e [[walon]], ''Pire li Houyeu'', k' i scrijha dins les dierinnès anêyes di s' vicåreye. Come violonisse, Ysaÿe esteut foir oridjinå. [[Pablo Casals]] a dit n' aveur måy schoûté on violonisse djouwer avou on bon acoirdaedje divant d' Ysaÿe, eyet [[Carl Flesch]] el definixhe come «li pus eminint et caracteristike violoneus ki dj' åye måye schoûté e m' vicårêye». Surmint li caracteristike li pus mårcante des interpretaedjes da Ysaÿe ci fourit si ''[[rubato]]''. Li ''rubato'' ça vout dire ''hapé, scroté'', dj' ô bén do tins k' est hapé; normålmint c' est djusse on strindaedje do tins po des efets espressifs. Mins l' rubato da Ysaÿe c' est ene sacwè d' diferin: tchaeke côp k' i hapéve ene note, ci tins hapé la el ridnéve a ene ôte note ôte pårt, çou ki permetéve insi a l' acompagnmint di mintni l' tempo mågré ki l' djouwaedje do violon soeye pus libe. Cisse sôre di rubato la shût l' definixha dné pa [[Frédéric Chopin]] mins, di tos les violonisses, ci fourit Ysaÿe l' prumî al mete vraiymint e pratike. Ysaÿe fourit-st èn årtisse caracterijhî pa des preferinces bén precises po s' repertwere; on l' admiréve po ses eterpretaedjes des ouves da [[Johann Sebastian Bach|Bach]] et da [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], mins i dnéve li meyeus d' lu-minme avou les ouves di compôzeus pus modienes, come [[Max Bruch]], Camille Saint-Saëns eyet Franck. Il est veyou come li prumî violonisse modiene, dins l' manire di mete li tecnike å siervice del muzike. == Ouves == [[Imådje:EugèneYsaÿe.jpg|thumb|Eugène Ysaÿe]] * Shijh sonates po violon, Op. 27; dedieyes a des grands violonisses et copôzeus, d' après leus stîles: **Sonate 1: [[Joseph Szigeti]] **Sonate 2: [[Jacques Thibaud]] **Sonate 3: [[Georges Enesco]] **Sonate 4: [[Fritz Kreisler]] **Sonate 5: [[Mathieu Crickboom]] (l' eleve preferé da sinne) **Sonate 6: [[Manuel Quiroga]] *Ene ''sonate a 2 violons'' (dedieye al Royinne Elizabet) *Ene ''sonate a violoncele tote seule, Op. 28'' Bråmint des ouves po violon eyet orkesses dizo l' cogne di powinme, k' i veyeut foirt voltî. *''Poème élégiaque, Op. 12'' (Roméo & Juliette) po violon ey orkesse (ki sierva d' modele a Chausson po l' powinme k' i dedia Ysaÿe). *''Scène au rouet, Op. 13'' po violon et orkesse *''Chant d'hiver, Op. 15'' po violon et orkesse *''Poème de l'Extase, Op. 21'' po violon et orkesse *''Poème de l'amitié, Op. 26'' po 2 violons et orkesse *''Poème Nocturne, Op. 29'' po violon, violoncele et orkesse *''Harmonie du soir, Op. 31'' po cwåtuwor solo ey orkesse a coides *''Exil!, Op. 25'' po orkesse a coides sins basses Et co ene ''Fantaisie pour violon et orchestre, Op. 43'', on ''Divertimento, Op. 24'', et bråmint d' ôtes ouves pus ptites *Èn operå e walon, ''[[Pire li Houyeu (operå)|Pire li Houyeu]]'' (<small>''Pier li Houyeu''</small>). djouwêye a [[Lidje]] e [[1931]] k' i pola schoûter al radio, di s' lét d' ospitå. Il ovréve eto, mins nel pola nén fini, so on deuzinme operå e walon, ''L' aviedje di pire'' (<small>''L’avièrge di pièr''</small>). {{DEFAULTSORT:Ysaye, Eugene}} [[Categoreye:Rilomés Walons]] [[Categoreye:Compôzeus]] [[Categoreye:Violonisses]] rznpgtqb3xx3r1jufixihnag5pzcin5 0 18328 427395 59471 2026-10-31T18:27:16Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Troejhinme troke di viebes e walon]] vers [[Troezinme troke di viebes e walon]] 427395 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Troezinme troke di viebes e walon]] mjyovu7mknhoqoarwh8xfh3kg4ablw1 0 18336 427569 351213 2026-10-31T18:50:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427569 wikitext text/x-wiki {{po=}} {{Wiccionaire|Fraiteure}} '''Fraiteure ''' (la-minme: ''Frinteure'' {{odio|Wa fel-Frinture wa-Fraiteure.ogg|lang=wa}}; F. ''Fraiture''), c' esteut on [[hamtea]] d' [[Bihin]], asteure on viyaedje del [[Grande Viye Såm]], el [[province do Lussimbork]]. [[Imådje:Fraiteure_eglijhe.jpg|thumb|eglijhe]] C' est l' minme no ki [[Nafraiteure]]. == Djeyografeye == Li barake di Fraiteure, c' est l' deuzinme pus hôt pont del Walonreye et del Beldjike. Inte 1830 eyet 1919, c' esteut l' pus hôt. == Tourisse == pisses di ski. == Botanike == Ene des rålès plaeces el Walonreye la k' on trouve di l' [[yebe di troye]]. g9ctzud1hsll7wkfhel6pjzgz1xfy6h 0 18349 427403 48676 2026-10-31T18:29:28Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme troke di viebes e walon]] vers [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 427403 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 41qh05402asrph4d1lo71tx2qgind8e 0 18350 427396 48677 2026-10-31T18:27:21Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Troejhinme troke di viebes e walon]] vers [[Troezinme troke di viebes e walon]] 427396 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Troezinme troke di viebes e walon]] mjyovu7mknhoqoarwh8xfh3kg4ablw1 0 18368 427709 408276 2026-10-31T19:12:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427709 wikitext text/x-wiki Ene '''fosse al diele''', c' est ene [[cårire]] ou ene [[mene]] la l' on saetche al [[diele (tere)|diele]]. Èn ovrî d' fosse al diele si lome on '''dierleu'''. ''Les fosses al diele sont des près-parints des cårires di [[cawolin]].'' == Discrijhaedje d' ene fosse al diele == === Beurs === Come dins les houyires, gn a on beur ki dischind metans a 36 metes. 22 metes pus lon, gn a on deuzinme beur po si e cas, et po vudî l' måle air. Li beur dene so ene voye a-roye-di-cir, cåvlêye dins do bolant såvlon. Ele finixh pa ene tcherpinte, la k' on a on deuzinme beur, ki va d' biyaire dins tere, 18 metes pus bas. === Galreyes === Li galreye, sitançnêye avou des tronces di tchinne, moenne al taeye wice k' on saetche li diele. Ele fwait a pô près ût nouv twezes di long, on mete et dmey di hôt et l' minme di lådje. === Potche d' aiwe === Dizeu l' galreye, gn a l' potche d' aiwe, ki respond a del diele dedja rsaetcheye divant. Elle est returêye pa èn ewalpaedje di daegn, 1 mete sipès. === Maxhurea === Li [[Wikt:maxhurea|maxhurea]], c' est ene potche dins l' potche d' aiwe. Elle est fwaite di [[tcherbon d' bwès]] ki n' a nén parvinou a s' fé totafwait. Cwand l' mer s' a rsaetchî ([[trevéns tercires]]) elle a leyî des depots ki rshonnèt a del [[dråxhe]]. C' est noer, et gn a did tot ladvins: do såvlon, des caracoles di mer, do bwès, des fetchires. Tot ça a pouri la.<ref>[[Henry Matterne]], [[Al fosse al diele (roman)|Al fosse al diele]] pp. 12-14</ref> == Usteyes des dierleus == * li grete, avou l' moxhe å dbout. * li hawe * l' «usteye» * li yoyo<ref>[[Henry Matterne]], come ådzeu pp. 0.2</ref> == Accidints == * [[Wikt:clapisse|clapisse]] * croûlaedje : cwand les bwès si spiynut. * enaiwaedje : cwand on saetche del diele dizo ene basse, gn a des [[Wikt:peteure|peteures]] ki s' fwaiynut. Ele tegnnut afeye èn an ou deus. Pu, tot d' on côp, ça bodje et ça croûle, et l' fosse est enaiwêye.<ref>[[Henry Matterne]], come ådzeu p. ?</ref> == Dins les scrijhaedjes e walon == On rpoirtaedje so les fosses al diele a stî eplaidî dins l' gazete [[Li Chwès]]. Li vicåreye d' on djonne [[diele (tere)|dieleu]] est racontêye dins l' [[roman e walon]] da [[Hinri Matterne]] «[[Al fosse al diele (roman)|Al fosse al diele]]» ([[2006]]). == Sourdants == {{Commonscat|Clay pits|les fosses al diele}} [[Categoreye:Fosses et cårires|diele]] jmrlmdkbwjycarq8fjsvqewmp0lvftm 0 18372 427636 378316 2026-10-31T19:00:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427636 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:maladeyes des bovrins]] [[Imådje:poomagne_vatche_plinne.jpg|thumb|vatche plinne k' a yeu fwin, djus]] Li '''pômagne al vatche plinne''', c' est ene maladeye la kel vatche est djus, pask' ele n' a nén bén stî sogneye tins del deuzinme mitan del plinnisté. Li minme maladeye si pout eto vey al minme såjhon so des vatches bounès dneuses et må sogneyes, k' ont velé did deus troes moes. == Minêyolodjince == On trouve li maladeye dins les pôvès payis, tins des setchresses, u tins del såjhon la k' les biesses sont riståvlêyes, u paxhèt so des foû-waideyès pasteures. Ele si rescontere eto el Walonreye dins les biesses k' on wåde ås tchamps après l' [[tossint]], et k' on n' elzî dene ki do mwais [[four]] u do fayé [[essilaedje]]. == Senes clinikes == Li biesse n' a pus kel pea so les oxheas. On pout vey çoula sol dos, sol bresse, so li spale. Li timperateure do coir est sovint basse (37,5 a 38,5 °C). Mins li vatche a co boun apetit pol råcion k' on lyi dene on côp k' elle est a tere. Çou ki fwait dire des côps a l' acleveu ki ç' n' est nén del [[pômagne]]. Li vatche pout co tni so ses pates cwand on l' rastampe, les prumîs djoûs. Mins, si ele dimane djus, minme tot magnant, gn årè des complicåcion dins les musses et les niers, et ele ni pôrè pus måy si rilever. [[Imådje:poomagne_vatche_fondaedje_dos.jpg|thumb|fondaedje des musses do dos]] == Adire avou ds ôtes toumas == Sacwants [[årtisse (veterinaire)|årtisses]] creyèt cobén ki c' est ene maladeye especiåle come li [[touma des velêyes|touma djus d' calciom]] u l' [[sindrome del vatche djus]]. Si metèt i sovint, al vude pinde on baster di calciom po médyî ces vatches la. == Médiaedje == Les vatches malådes polnut aveur après des ôtès maladeyes, come li [[paralizeye å nier do keute|paralizeye å nier cubitå]] (pask' il a stî spotchî cwand l' vatche esteut djus), u des [[shofla e cour|shofla e cour]] (paski les tchås do cour lu-minme ont fondou). Li médiaedje ni s' pout fé k' tot rafôrant l' biesse comifåt, mins tot doûçmint, po n' nén aveur on bôraedje del panse. Å tot cminçmint, on pout dner des produts ki passèt direk dins l' [[tournante di Krebs]] come l' [[alcol]] ki n' a k' deus atômes di carbone (etoner del gote u do vén), u del glicerine k' end a k' 3. On pout aidî avou del [[vitamene B12]]. == Espaitchance == L' espaitchance del maladeye, c' est di bén mostrer ås djins k' i n' divèt nén tni dipus d' vatches k' i n' ont d' fôraedje et d' alimints po passer l' ivier, u les moes d' setchresse k' on pout prevey. Li vatche avanceye plinne (3 dierins moes) doet aveur ene nouriteure come ene vatche ki dene 3, 6 et 9 lites di laecea. Ele doet fabriker tos les organes do vea, et, si ele n' a nén les [[proteyene|blandoûs]] et l' [[enerdjeye]] assez, ele les prind so ses prôpes tchås. == Rishonnances avou l' pômagne ås berbis et ås gades plinnes == Li touma del vatche avanceye plinne k' a fwin rishonne al [[tocsemeye des berbis plinnes]], mins sovint, les vaches magnnut cwand on les rsogne comifåt, et les berbis nén, pask' ele sont-st epweznêyes pa les [[coirs cetonikes]]. Dins l' minme sitouwåcion d' pômagne, les gades vont sovint [[fordjetaedje|fordjeter]] po schaper leu veye, purade ki wårder leu gadot. tm2nvs9b46srfk63wbxjicbjo0ytdl0 0 18394 427529 387485 2026-10-31T18:43:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427529 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Roue de Sainte-Catherine.jpg|thumb|]] Ene '''rowe Sinte-Catrene''' (on dit eto ene '''[[diele (maladeye)|diele]]'''), c' est ene ronde plake ki vént sol [[pea]]. == Sôres == Ça pout esse ene [[micôze]] del pea ([[diermifitôze]]), rascråwêye d' ene [[diele ås vatches|diele des veas]]. Ça fwait k' c' est ene [[zonôze]]. Ça pout esse eto ene reyaccion del pea cwand i fwait trop froed (al [[bijhe (vint)|bijhe]]), u trop setch. <gallery> Diele djin-rac.jpg|rowes Sinte-Catrene ridjondowes (ki dmornut arondeyes so les boirds) Rowe Sinte-Catrene.jpg|rowe sinte Catrene atrapêye d' on vea avou des dieles </gallery> == Médiaedje == Li pumire sôre si médeye avou des produts [[sconte-micôze]]s. Li deuzinme avou ene crinme u ene ôle. [[Categoreye:Maladeyes del pea]] [[Categoreye:Zonôzes]] [[Categoreye:Tchampions microscopikes]] 0b5yrj7i76nnn91cx4rgxy7z1zlctf8 0 18417 427847 357181 2026-10-31T19:51:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427847 wikitext text/x-wiki [[categoreye:codjowaedjes|Doutrepont]] [[Imådje:Doutrepont_codjowaedjes.jpg|thumb|Li tite do papî Doutrepont e BSLLW di 1882]] Les '''codjowaedjes Doutrepont''', kel tite e francès, c' est ''Tableau et théorie de la conjugaison dans le wallon liégeois'', c' est l' prumî grand studia so les [[codjowaedjes e walon]], atuzlé pa [[Georges Doutrepont]]. Si soûmint, c' est l' walon d' [[Lidje (veye)|Lidje]]. L' ovraedje rascoda l' medaye d' ôr al 11inme bate di 1890 del [[SLLW]]. Elle fourit eplaideye e [[BSLLW]] e 1892 (e tome 19, p. 15-134), divant l' cene da [[Julien Delaite]] (p. 135-215). == Trokes di viebes da Doutrepont == Doutrepont pårtixh les viebes e cwate trokes : * Les deus prumîrès trokes di viebes sont come les sfwaits viebes avou '''''-er''''' e francès (modele "''chanter''") et '''''-i''''' (modele "''cueillir''" et "''finir''"). * Po troezinme troke, i s' aspoye so des codjowaedjes do [[latén]]. Insi, les viebes avou l' cawete '''''-ere''''', li troezinme troke da Doutrepont, respondèt ås [[codjowaedje voleur|viebes avou -eur å coron d' l' infinitif]] (aveur, poleur, saveur, voleur) avou, e rawete, [[:Wikt: aporçure | aporçure]] et [[:Wikt: riçure | riçure]]. Li cwatrinme troke rascove tos les ôtes viebes del 3inme sôre do francès. == Rimetaedjes des trokes da Doutrepont ås [[trokes da Hendschel]] == {| bgcolor="#efefef" |- |'''Sôre di viebe''' |Limero Doutrepont |Limero Hendschel |- |- |[[codjowaedje bouter|Viebes come bouter]] |'''1''' |'''1''' |- |- |[[codjowaedje waitî|Viebes come waitî]] |'''1''' |'''2''' |- |- |[[Codjowaedje tcheryî|Viebes come tcheryî]]''' |'''1''' |'''3''' |- |- |[[Codjowaedje prusti|Viebes come prusti]] |'''2''' |'''4''' |- |- |[[codjowaedje siervi|Viebes come doirmi]] |'''2''' |'''5''' |- |- |[[Codjowaedje voleur|Viebes come poleur]] |'''3''' |'''5''' |- |- |[[codjowadje ratinde|Viebes come code]] |'''4''' |'''5''' |- |} qnllkrkn73k1eln885w6mn9vhha5svx 0 18624 427872 334246 2026-10-31T19:55:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427872 wikitext text/x-wiki {{po|taeye|taeye (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|taeye}} [[File:Taeye hourêye côrîs.jpg|thumb|Ene hourêye di côrîs dins ene taeye]] Ene '''taeye''' (on dit eto: ene '''rasse''', ene '''virêye''', ene '''håye'''), c' est on [[bwès (d' åbes)|bwès]] avou bråmint des sôres d' åbes ([[côrî]]s, [[beyôle]]s, [[tchinne]]s, [[så]]s, [[tchårnale]]s, des [[bwès d' poye]], [[håvurna]], evnd., mins nén des [[faw]]s, metans) k' on-z abate tos les trinte cwarante ans, tot leyant sacwants beas åbes å mitan. == Istwere == Istoricmint, les taeyes, c' esteut l' prumî sistinme po dner les [[manêye]]s ås djins. Li mot "[[virêye]]" mostere ki ci pårt di bwès la esteut eployeye troes ans å long, li deuzinme anêye pol [[sårtaedje]], li troezinme anêye pol soyaedje des [[djniesse]]s. == Ecolodjeye == Ecolodjicmint, c' est l' meyeu des [[ecosistinme]]s des bwès, ki leye viker onk astok di l' ôte toplin des sôres di plantes et d' biesses. C' est ene des sôres di [[bwès d' åbes ås toumantès foyes des payis timperés]]. == Economeye == Ene boune taeye, ça dene ene [[coide di bwès]] a l' [[åre]]. Mins economicmint, ça n' rapoite nén assez, et end a todi moens, do moens el Walonreye. == Droet == El [[Walonreye]], li [[bén-fond]] des taeyes, c' est å pus sovint dås [[comene]]s, mins end a eto da des [[pårticulîs]]. [[Categoreye:Foistreye]] pfey3madqycu5chp194sds4pe65p9w8 0 18627 427626 350518 2026-10-31T18:59:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427626 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Ene '''manêye''' (on dit eto ene '''pårt di virêye''', ene '''pårt des patrimoennes''', èn '''afouwaedje'''), c' est ene pårt di bwès d' tchåfaedje, dinêye tos ls ans ås djins ki dmanèt e-n on metou [[viyaedje]]. == Discrijhaedje == Li pårt pout esse metowe so ene [[taeye (di bwès)|taeye]], la k' on abate totafwait, apus k' les åbes mårkés d' ene flaxhe. Dins on [[fayi]], on pout dner a-z abate les pus ptitès hestreles. Li manêye pout eto esse fwaite di [[houpî]]s d' [[faw]]s u d' [[tchinne]]. == Istwere == Les manêyes, c' est on droet ki vént del Moyinådje, et k' est co pratiké dins sacwantès comenes del [[Walonreye]] ouy, copuvite e l' [[Årdene]]. Disk' al [[guere di 1940-1945]], les pårts di virêyes estént co dås djins li deuzinme anêye po-z esse [[sårtaedje|sårtêyes]], et l' troezinme anêye po-z î aler siyî ås [[djiniesse|djniesses]]. == Pårtixhaedje des manêyes == On djheut eto "on va pårti les '''patrimoennes'''". Sel viyaedje esteut so deus dutcheyes, tchaeke måjhon aveut si manêye sorlon les bwès di s' prôpe dutcheye. Si sistinme di pårtixhaedje la a co duré disk' e 1939 a [[Dorene]]. == Dins les belès-letes e walon == Gn a on spepieus discrijhaedje do pårtixhmint des virêyes a [[Årvaye]] dins [[L' Årdene ås côpons (tecses)|L' Årdene ås côpons]] da [[Pire-Djôzef Dozîmont]]. == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/lv/bauke-rif.html#paurt Shijhe so les manêyes d' "Ene båke so les bwès d' l' Årdene" (nén eplaideye so papî)] [[Categoreye:Foistreye]] [[Categoreye:Moyinådje]] 4tpw40gnyp4jbyzd2ig79tpchp0g2gq 0 18669 427859 297873 2026-10-31T19:53:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427859 wikitext text/x-wiki '''Otman''' (en [[arabe]] : عثمان بن عفان, '''Uthman ibn Affan'''), c' est l' troezinme [[califat|calife]], k' a stî l' tchîf politike et rlidjeus des Muzulmans di 644 a 656, après [[Omar (calife)|Omar]]. C' est lu k' a fwait rashonné les scrîts di l' [[Alcoran]], po-z aveur todi l' minme modêye, al [[faflote]] près. Å califat, il a stî shuvou pa [[Ali (calife)|Ali]]. [[Categoreye:Islam]] [[Categoreye:Rilomés muzulmans]] s7dd60yw0use3fljflqauai4ms37isa 0 18678 428227 421407 2026-11-01T10:26:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428227 wikitext text/x-wiki On '''roman e walon''', c' est on [[roman]] scrîts pår e [[walon]]. E [[20inme sieke]], end a nén co tant yeu, eneviè les eplaidaedjes di [[ramexhnêye d' arimés|ramexhnêyes d' arimés]]. Les pus grands scrijheus di romans e walon sont metous so [[rilomés romantîs e walon|ene pådje tote seule]]. ''Dilé les romans e walon, come live di [[prôze]], gn a eto des [[otobiyografeye]]s e walon, sicrîte, e pårteye, a môde di roman.'' == Mwaissès piceures == === Môde d' eplaidaedje === Les romans e walon ont stî å pus sovint eplaidîs come [[live e walon|lives]]. Mins sacwants ont djusse parexhou e [[roman fouyton|fouyton]] dins des [[gazetes e walon]]. A dater di 1998, sacwants romans e walon ont rexhou sol [[Daegntoele]] divant d' esse publiyîs so papî. === Longueur === Les romans e walon n' sont nén sovint foirt longs (on ptit cint d' pådjes). Les sacwants ki passèt ou aprepyî les deus cint pådjes (tot-z acontant li grandeur des lives) : * [[Li houlot (roman)|Li houlot]] da [[Dieudonné Salme]] (1888). * [[Li ptit Bert (roman)|Li ptit Bert]] da [[Auguste Laloux]] * "[[Li famile Sinte (roman)|Li famile Sinte]]" da [[Emile Sullon]] * "[[Et mi, dji vs ratindeu (roman)|Et mi, dji vs ratindeu]]" da [[Chantal Denis]]. * "[[Vera (roman)|Vera]]" da [[Lucyin Mahin]] * "[[Gabriyel eyet Gabriyel (roman)|Gabriyel eyet Gabriyel]]" da [[Djôr Sfasie]]. === Contnou === Dins bråmint des romans e walon, on trouve des pådjes [[eciclopedike]]s. Metans: * li discrijhaedje del veye di [[Lidje (veye)|Lidje]] diviè 1850 dins "[[Li houlot (roman)|Li houlot]]" * li fabricåcion del [[sirôpe]], des laesses po [[tindreye|tinde ås tchampinnes]], l' ovraedje des [[shabotî]]s et toplin d' ôtes dins les romans [[Joseph Calozet]]. * li guerre di Crimêye dins [[Vera (roman)|Vera]]. Dins [[Gabriyel eyet Gabriyel (roman)|Gabriyel eyet Gabriyel]], les bates di dvizes des personaedjes divnèt ene vraiye [[assaye]], avou citåcion des versets da [[Sint På]]. == Djivêye cronolodjike des romans e walon == === Divant l' guere di catoize (1888-1914) === * [[Li houlot (roman)|Li ''houlot'']] ([[Dieudonné Salme]]), 1888. * Pitchete ([[Dieudonné Salme]]), 1890. * Li pope d'&nbsp;Anviesse ([[Joseph Vrindts]]), 1896. * [[Li mariaedje di Djhan Flipe (roman)|Li mariaedje di Djhan Flipe]] ([[René Barmarin]], parexhou e fouyton divins l'&nbsp;[[Li Cok d' Awousse|Cok d'&nbsp;Awousse]], 1906-1908). * [[Wala (roman)|Wala]] ([[Jules Sottiaux]]), 1909 (nén eplaidî). * «Bietris» (''Bêtris'') ([[Robert Boxus]], eplaidî e [[fouyton]] dins « Journal de Huy » e 1913). * «[[Les flamåjhes (roman)|Les flamåjhes]]» ([[Robert Boxus]] sicrît e 1914, eplaidî e fouyton dins [[Vers l’Avenir (gazete)| Vers l’Avenir]] e 1955). === Inte les deus gueres, et tins del guere di 40 (1918-1944) === [[Imådje:cal_pitit.jpg|thumb|Prumire modêye di "Pitit d' mon les matantes"]] * [[Li bracnî (roman)|Li bracnî]] ([[Joseph Calozet]], 1920). * [[Viè l' loumire (roman)|Viè l' loumire]] ([[Joseph Mignolet]], 1922) * [[Cadet (roman)|Cadet]] ([[Jean Lejeune di Djoupeye]]), 1921). * [[Li payis des soteas (roman)|Li payis des soteas]] ([[Joseph Mignolet]], 1926). * «Li Li bôze da Dôre Barbayan» ([[Robert Boxus]], sicrît e 1926, nén eplaidî). * [[Pitit d' mon les matantes (roman)|Pitit d' mon les matantes]] ([[Joseph Calozet]], 1929). * [[E payis des shabotîs (roman)|E payis des shabotîs]] ([[Joseph Calozet]], 1933). * [[Li blanke dame (roman)|Li blanke dame]] ([[Joseph Mignolet]], 1933). * [[Aline (roman)|Aline]] ([[Charles-Ferdinand Ramuz]], ratourné pa [[Willy Bal]], sicrît e 1934, eplaidî e 1998). * [[Li crawieuse agaesse (roman)|Li crawieuse agaesse]] ([[Joseph Calozet]], 1937). * [[Leyon Cranasse, tchampete pa amour (roman)|Leyon Cranasse, tchampete pa amour]] ([[Félicien Barry]], 1944). === Après l' guere di 40 === [[Imådje:laloux_ptit_bert_wi.jpg|thumb|Coviete do "Ptit Bert"]] Bråmint di ces scrijheus la fwaiynut pårteye di çou k' [[Lorint Hendschel]] loma li "[[djermêye 48]]". * «[[Goliate (roman)|Goliate]]» ([[Robert Boxus]], 1949). * [[Mamjhele Chôze (roman)]] ([[Henri Van Cutsem]]), 1950. * [[Li ci k' esteut d' trop (roman)|Li ci k' esteut d' trop]]" ([[Joseph Durbuy]], 1950). * [[Padzo ene belfleur (roman-fouyton)|Padzo ene belfleur]] ([[Léon Mahy]], fouyton, 1956-1957). * [[Li ptit Bert (roman)|Li Ptit Bert]] ([[Auguste Laloux]], 1966). * [[Pa totès stroetès voyes (roman)|Pa totès stroetès voyes]] (da Auguste Laloux, replaidî e 2010) * [[Li curé d' Såtô (roman)|Li curé d' Såtô]] (Auguste Laloux, replaidî e 2011) === Les anêyes 1970-1995 === * [[So les tienes (roman)|So les tienes]] ([[Jean Gionno]], ratourné pa [[Emile Gilliard]]). * [[Les Grignous (pitit roman)|Les Grignous]] ([[Gaston Lucy]]), diviè 1965, eplaidî e 2013. * [[Les teres då Bon Diè (roman)|Les teres då Bon Diè]] ([[André Henin]], 1979). === Li rvicance (anêyes 2000) === [[Image:Chantal Denis planete-dessin.jpg|thumb|[[Chantal Denis]] divant s' live "[[On n' candje nén s' planete (roman)|On n' candje nén s' planete]]"]] [[Imådje:47Somme.jpg|thumb|Lucien Somme padvant onk di sès lîves(2007)]] Dispu les anêyes 2000, on voet ene florixhåjhe di romans e walon, ene troezinne disk' a ene cénkinne tos ls ans : * [[On djoû nûlêye, on djoû solea (roman)|On djoû nûlêye, on djoû solea]] ([[Lucien Somme]], 2001). * [[Ene måjhone sins finiesse (roman)|Ene måjhone sins finiesse]] ([[Chantal Denis]], 2001). * [[Tereze (roman)|Tereze]], (Lucien Somme, 2002). * [[On byin bråve ome (roman)|On byin bråve ome]] (Chantal Denis, 2002). * [[Les djoûs racourtixhnut]] (Emile Gilliard, 2002). * [[L' ome ki n' dimandéve rén (roman)|L' ome ki n' dimandéve rén]] ([[Emile Sullon]], 2002). * [[Li famile Sinte (roman)|Li famile Sinte]] (Emile Sullon, 2002). * [[Charlote.com (roman)|Ch@rlote.com]] (Lucien Somme, 2003). * [[L' ouxh å lådje (roman)|L' ouxh å lådje]] (Chantal Denis, 2003). * [[Li dierin des catîs (roman)|Li dierin des catîs]] (Lucien Somme, 2003). * [[Li batreye des cwate vints (roman)|Li batreye des cwate vints]] ([[Lucien Mahin]], 2004). * [[Et mi, dji vs ratindeu (roman)|Et mi, dji vs ratindeu]] (Chantal Denis, 2005). * [[Li tåvlêye do diåle (roman)|Li tåvlêye do diåle]] (Lucien Somme, 2005). * [[So l' anuti (roman)|So l' Anuti]] ([[Laurent Hendschel]], 2006). * [[Kî çk’ a touwé JFK ? (roman)|Kî çk’ a touwé JFK ?]] (Chantal Denis, 2006). * [[Djihan-Leu (roman)|Djihan-Leu]] (Lucien Somme, 2006). * [[On n' candje nén s' planete (roman)|On n' candje nén s' planete]] (Chantal Denis, 2007). * [[L' anêye des cwate soleas (roman)|L' anêye des cwate soleas]] (Lucien Somme, 2007) * [[C' est l' veye do monde (roman)|C' est l' veye do monde]] (Lucien Somme, 2008) * [[Dji m' lome Meliye (roman)|Dji m' lome Meliye]] (Jean Goffart, 2009) * [[Et noste ôrlodje ki tournéve sote (roman)|Et noste ôrlodje ki tournéve sote]] (Lucien Somme, 2009) * [[Dji vôreu k' i ploureut (roman)|Dji vôreu k' i ploureut]] (Chantal Denis, 2009) * [[Boignes contes, ou... ? (roman)|Boignes contes, ou... ?]]” (Chantal Denis, 2009) * [[Ene sacrêye pitite arsouye (roman)|Ene sacrêye pitite arsouye]]” (Chantal Denis, 2010) * [[L' efant d' èn ôte (roman)|L' efant d' èn ôte]] (Lucyin Somme, 2010) * [[Discomelaedje d' on noer poyon foû scwere (roman)|Discomelaedje d' on noer poyon foû scwere]] (Jacques Desmet, 2011) * [[Vera (roman)|Vera]] (Lucien Mahin, 2011) * [[So les trîs des Goletes (roman)|So les trîs des Goletes]] (Emile Gilliard, 2011) * [[Gabriyel eyet Gabriyel (roman)|Gabriyel eyet Gabriyel]] (Djôr & Nicolas Staelens, 2012) == Les sôres di romans (et di ptits romans)== === Les romans sicolodjikes === I racontèt l'&nbsp;istwere d'&nbsp;ene djin, ses tuzaedjes et ses rsintaedjes. * "[[Li crawieuse Agaesse]]" li dierin roman da Djôzef Calozet, k' i saye di mostrer les toûs d' rossea tchén d' ene feme k' a l' diåle e coir. * "[[Li ptit Bert]]" da Augusse Laloux. * "[[Tereze (roman)|Tereze]]" da Lucyin Somme * "[[Les djoûs racourtixhnut]]" da Emile Gilliard, k' est scrît a môde di djournå. * "[[Ene måjhone sins finiesse]]", et "l’&nbsp;ouxh å lådje", da Chantal Denis. * "[[Li famile Sinte]]", da Emile Sullon, ki raconte les brognes dins ene famile, so dipus d' cint-z ans d' tins. * "[[Li Noeråde (roman)|Li Noeråde]]" da [[Jean-Luc Fauconnier]], ki raconte ossu l' istwere d' ene famile so cénk djermêyes. === Les romans d' amour === [[Imådje:Ene_maujhone_sins_finiesse.jpg|thumb|161px|Ene måjhone sins finiesse]] :''Loukîz eto sol pådje des [[roman d' amour#Sacwants romans d' amour e walon|romans d' amour]].'' I sont bastis so ene istwere d' amour inte on djonnea et ene djonnete, u des pus viyès djins, mins bén metous el sôcieté. * "[[Å bea payis d' Han]]" on ptit roman da [[Adelin Lebrun]], on modele des '''romans a l' aiwe di rôze''' ki finixhèt todi bén. * "[[Les teres då Bon Diè]]", da [[André Henin]], l' istwere d' èn amour di djonnesse ki li mwaisse-personaedje saye di rtrover. * "[[On djoû nûlêye, on djoû solea]]" et "[[Charlote.com (roman)|Ch@rlote.com]]" da [[Lucien Somme]]. === Les romans d' police === {{Lka}} «[[roman d' police]]» Gn a des moûdes, ou des ratindaedjes avou coixheures, et on cwire kî çki c' est l' moudreu (u l' ratindeu). * Li prumî vraiy roman policî, c' est kécfeye "* [[L' afwaire d' ås Houlpeas (roman)|L' afwaire des Houlpeas]], da [[Djan Bosly]]. * "On byin bråve ome" da Chantal Denis. * Dins "L' ome ki n' dimandéve rén", les policîs fijhèt rire di zels; c' est çou k' on lome ene comedeye policire, a môde des fimes da De Funes. * Dins "Li famile Sinte", gn a on ptit roman policî å mitan d' on roman sicolodjike. * [[Kî çk’ a touwé JFK ? (roman)|Kî çk’ a touwé JFK ?]] === Les romans etnografikes === I discrijhèt li vicaedje dins on monde di ptitès djins, avou tot çou k' i s' î passe. Mins, gn a waire d' avinteures. * "[[Li bracnî (roman)|Li bracnî]]" da [[Djôzef Calozet]], ki raconte li vicåreye d' on [[:Wikt:bokion|bokion]]-[[:Wikt:bracnî|bracnî]] * "[[E payis des shabotîs (roman)|E payis des shabotîs]]", todi da Djôzef Calozet, ki mostere on viyaedje avou toplin des ovroes d' shabotîs. * "[[Li djoû k' i plourè des pupes di tere (novele)|Li djoû k' i plourè des pupes di tere]]", da Jean-Luc Fauconnier, ki raconte li djournêye d' on mwaisse bresseu. * [[Al fosse al diele (roman)|Al fosse al diele]] da [[Henri Matterne]] nos discrît miersipepieuzmint l' ovraedje dins les [[fosses al diele]]. === Les romans biyografikes === [[Imådje:barry_cranasse_wi.jpg|thumb|Leyon Cranasse, tchampete pa amour]] C' est l' vicåreye d' ene djin k' a viké podbon (kécfeye li scrijheu lu-minme), mins remantcheye a môde di roman. * "[[Pitit d' mon les matantes (roman)|Pitit d' mon les matantes]]" da [[Joseph Calozet]]. * "[[Leyon Cranasse, tchampete pa amour]]" da [[Félicien Barry]]. * "[[Mamjhele Chôze (roman)|Mamjhele Chôze]] da ([[Henri Van Cutsem]]. * "Mignolet", on ptit roman da [[Jean-Pierre Dumont]] (divins [[Contes di m' payis et d' co pus lon (noveles)|Contes di m' payis et d' co pus lon]]). * "[[Pilipili (roman)|Pilipili]]", on roman otobiyografike da [[Gilbert Renson]]. === Les romans istorikes === I cåzèt d' etrevéns istorikes, avou les vraiyès dates. Les personaedjes do roman vikèt ces evenmints la. * «[[Amour a l' Alambra (roman)|Amour a l' Alambra]]» da [[Joseph Mignolet]] si passe e [[14inme sieke]] do trevén d' l' [[Andalouzeye arabe]]. * «[[Et mi, dji vs ratindeu (roman)|Et mi, dji vs ratindeu]]» da [[Chantal Denis]] si passe e l' [[Mîtrinne Ådje]] * «[[Fåvnale (roman)|Fåvnale]]» da [[Jacques Warnier]] si passe al fén di l' [[Ancyin Redjime]]. * «[[So l' anuti]]», da Lorint Hendschel, si passe e l' ötriche ey el Tourkeye e 18inme sieke, djusse divant l' [[Revolucion francesse]]. * «[[Les Grignous]]» da Gaston Lucy, so les [[:Wikt:bandeye|bandeyes]] et l' djustice dizo l' [[Ancyin redjime]], e payis di [[Smwès]] et e l' [[Årdene francesse]]. * «[[Douda d' Aiwe d' Oûte (pitit roman)|Douda d' Aiwe d' Oûte]]» da [[René Brialmont]], ki s' passe tins des [[trevéns holandès]] * «Li fi del guere» da Louwis Tilkin (1919) eyet «[[Letes di guere d' on piyote (roman)|Letes di guere d' on piyote]]» da [[Pierre Lazard]] si passèt sol front d' l' Izer tins del [[guere di 1914-1918]]. * «Ene nute di Noyé al cinse» da [[Georges Alexis]], so l' après-guere e 1946, la k' des cinsîs d' Årdene si rvindjèt so on prijhnî almand, ancyin SS. * «[[Li batreye des cwate vints]]» da Lucien Mahin, sol [[peupe-sipata]] do [[Rwanda]] e 1994. * «[[Li famile Sinte]]», ki nos berlondje, avou des dates, del resconte di [[Stanley]] eyet [[Livingstone|"l' vî Stone"]] e [[Congo]] e 1871, disk' å tronnmint d' tere di Lidje e 1983, pout esse riwaitî, avou, come on roman istorike. * "[[Vera (roman)|Vera]]" da [[Lucyin Mahin]] si disrôle el [[Crimêye]], et rahouke des evenmints istorikes dispu l' [[guere di Crimêye]] disk' å [[disrashonnaedje di l' URSS]] et l' dislaxhaedje di l' [[Oucrinne]] * "[[Li Noeråde (roman)|Li Noeråde]]" da [[Jean-Luc Fauconnier]] est corinné sol guere di 40, mins sins dner des detays istorike; djusse li vicaedje di ptitès djins so ç' trevén la. * "[[Louwis d' emon l' Pitchou (roman)|Louwis d' emon l' Pitchou]]" da [[Henri Matterne]] nos fwait moussî spepieuzmint dins l' monde des rezistants tins del [[guere di 40]] === Les romans teyolodjikes === [[Imådje:Roman Djôr.jpeg|thumb]] Les personaedjes djåznut et tuzer [[teyolodjeye]]. * [[Gabriyel eyet Gabriyel]] da G. et N. Staelens * [[Les djoûs racourtixhnut (roman)|Les djoûs racourtixhnut]] da [[Émile Gilliard]] === Les romans sol vicaedje des biesses === Li mwaisse personaedje, c' est ene biesse. Metans, on [[live (biesse)|live]], dins "Cadet" da Djhan Lejeune. Pareymint, dins «[[Goliate (roman)|Goliate]]» da [[Robert Boxus]], c' est ene cope di [[såverdea]]s. === Les romans d' avinteures === I cåzèt di spoûles avou bråmint do [[:Wikt:ramdam|ramdam]]. Gn a pont d' egzimpe e walon. === Les romans et les ptits romans foû-naturels === [[Imådje:biron_fontinne_wi.jpg|thumb|Vos, mi come hasse et roy]] I s’&nbsp;passèt dins on monde ki n’&nbsp;egzistêye nén. * "[[Li rodje dame (noveles)|Li rodje dame]]": des noveles da [[Jean-Denys Boussart]]. * '''[[Li Ptit Prince (roman)|Li Ptit Prince]]''' da [[Antoine de Saint-Exupéry]], onk ratourné pa Lorint Hendschel; èn ôte pa Djan-Pol Grandmont (nén eplaidîs) pu adon pa [[Jean-Luc Fauconnier]] (2009). * «[[Li ptite comere avou l' blanke camizole]]» da [[Lucyin Mahin]]. * «[[Vos, mi, come hasse et roy]]», da [[Paul Biron]], ratourné pa [[Guy Fontinne]]. * "Sacwantès fåviretes di houte did ci", da [[Lorint Hendschel]] (nén eplaidî). * "Racrapotaedjes", da [[Jean-François Brackman]] (nén eplaidî). * «[[L' efexhaedje (novele)|L' efexhaedje]]» da [[Jacques Warnier]] (2013) == Vindince des romans e walon == [[Imådje:b4v.jpg|thumb|Li batreye des cwate vints]] C' est co les romans publiyîs e fouytons å cmince do 20inme sieke dins les gazetes e walon k' ont dandjreus yeu li pus di léjheus(es). Après, les romans e walon n' estît saetchîs k' a on ptit nombe d' egzimplaires. Mamjhele Chôze da Van Cutsem (1950) a vudî a 1005 egzimplaires. "So les tienes" a 1000 egzimplaires. Les romans da Lucyin Somme et Chantal Denis n' estént saetchîs fok a 200 egzimplaires. Les romans nén eplaidîs (So l' anuti, Mignolet), ont stî csemés come sillabusse a nén ddja céncwante egzimplaires. Les romans e walon sont sovint imprimés a conte d' oteur. Udonbén k' èn oteur ki scrît bråmint fwait si prôpe pitite måjhon d' edicion. Emile Gilliard li lome "Dire et scrire e walon"; dispu 2001, Chantal Denis et Lucien Somme fwaiynut ene coleccion a zels deus. Nerén, les romans e walon ni s' vindèt nén foû di leu coine (metans les romans namurwès a Nameur). Li vindaedje si fwait avou l' aidance des soces di belès letes (ALWAC po "Mamjhele Chôze). Pacô, c' est ene grande soce di belès letes ki s' ocupe d' eplaidî les romans, come li [[SLLW]] avou les cis da Calozet. Udonbén [[MicRomania (coleccion)|micRomania]] po "[[Aline (roman)|Aline]]" ratourné pa [[Willy Bal]]. Adon, i sont on pô dpus spårdous. Des eplaideus a leu boûsses ont, pacô, rexhou des romans e walon: "Vos, mi, come hasse et roy" a stî publiyî pa [[eplaidreyes Dricot|Dricot]], pol martchî lidjwès. Li minme eplaideu rimeta çoula e 2002, to fjhant moussî foû, après l' moirt do scrijheu, les deus romans da Emile Sullon "L' ome ki n' dimandéve rén" eyet "Li famile Sinte". "Li batreye des cwate vints", saetcheye a 400 egzimplaires, a vûdî did mon Weyrich ([[Li Tchestea|å Tchestea]]), avou l' idêye kel live sereut léjhou so tote li [[Walonreye]], poy ki c' esteut l' prumî roman eplaidî e [[rifondaedje do walon|rfondou]]. == Hårdêye divintrinne == * [[Rilomés romantîs e walon|Pådje des rlomés romantîs e walon]] == Hårdêye difoûtrinne == * [http://aberteke.walon.org/beleletes.html Corwaitaedje des sudjets des romans e walon] (pa [[L. Mahin]], so l [[l' Aberteke (waibe)|Aberteke]], e francès). [[Categoreye:romans e walon|*]] euq6j2imr82mw30kiv93fqbti68zo1j 0 18723 428139 410133 2026-11-01T10:11:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428139 wikitext text/x-wiki Li '''son TCH''', ki si scrît å pus sovint [[scrijha TCH|TCH]], c' est on son tipike do [[walon]], ki rvént dins ene cåkêye di mots, metans [[Tchantchès]]. C' est l' [[cossoune]] froyrece vuzlêye.<ref>[[Cossoune#cossounes_froyreces|Loukîz cial li spepieus clasmint des cossounes]]</ref> Al fén des mots, li doûce [[cossoune]] [[son DJ|DJ]] si prononce eto avou l' son TCH. :'''viyaedje''' si prononce ''viyètch'', ''viyatch'' u ''vilâtch''. Li son TCH pout esse eto prononcî po les mots avou l' [[shuvion]] T + I + voyale, copurade dins l' [[Payis d' Lidje]] et el [[Basse-Årdene]]. :'''[[:Wikt:tiesse|tiesse]]''' si pout prononcî ''tchès'' (et dvént omonime di [[:Wikt:tchesse|tchesse]]). Li son TCH si rescontere eto dins bråmint des lingaedjes, mins nén dins tertos. == Provnance do son TCH == Bråmint des mots do latén avou on [[son K]] ont divnou TCH a pårti do 8inme sieke, e [[vî vî francès]], e [[vî vî walon]] ey et vî vî [[itålyin]], mins nén e vî vî [[picård]], la k' il ont dmoré K disk' å djoû d' ouy. Ci candjmint la si lome on [[palatijhaedje]]. E francès, li son TCH a divnou [[son CH|CH]] pus tård, mins e walon, il a todi dmoré l' minme. == Sicrijhaedje do son TCH == * Dins li [[scrîta]], li son TCH si scrijheut CH * Dins les vîs scrijhaedjes, did divant 1900, c' esteut parey. * E [[sistinme Feller]], li son TCH si scrît TCH, apus ki s' i provént di l' adeurixhaedje d' on DJ å coron d' on mot, la k' i s' sicrît todi DJ. Portant, tot åd dilon do 20inme sieke, on voerè co des scrijhaedjes ki n' tinèt nén conte di çoula : : on ''viyatche'' (viyaedje) Sacwants scrijheus eployèt eto li scrijha TCH pol shuvion T + I + voyale : ''tchèsse'' po "tiesse", et ça, ådvins do scrijhaedje Feller. * Li [[rfondou walon]] a wårdé l' atuze do sistinme Feller. == Sorwalondes avou TCH == Dispu l' fén 20inme sieke, bråmint des mots calkés do francès tot l' son CH tins des 19inme et 20inme siekes sont rsintous pa les [[icåzeu|rcåzeus]] come nén walon. Did la, des [[forcoridjaedje]]s avou TCH. * Dins sacwants cas, les forcoridjaedjes respondnut a des disfondowes k' egzistèt dedja, purade e [[Payis d' Lidje]] ([[:Wikt:metchant|metchant]], [[:Wikt:estchanté|estchanté]]), u rén k' el Hôte-Årdene ([[:Wikt:tchivroû|tchivroû]]). * Dins sacwants cas, c' est des rwalonijhas di tårdous calcaedjes : [[:Wikt:tchiclete|tchiclete]], [[:Wikt:atchever|atchever]], on [[:Wikt:tcheke 1|tcheke]] * Des ôtes côps, c' est des rfondaedjes nén clairs : [[:Wikt:tchame 3|tchame 3]], [[:Wikt: tchamter | tchamter]] == Alére == * [[Remacle Louis]] : ''La différentiation dialectale en Belgique romane avant 1600'', p. 111-118. == Li son TCH dins des ôtes lingaedjes == * e l' [[inglès]] li son TCH si scrît CH : ''child'' (efant) * e l' [[espagnol]], c' est parey : esp. ''muchacha'' (pitite båshele) * e l' [[itålyin]], i si scrît CI : ''ciao'' (årvey) * e [[francès]], li son TCH n' egzistêye nén dins des vîs mots. Po sazcwants payis, i s' sicrît eto TCH (''Tchéquie, Tchétchénie'') * e [[francès d' Walonreye]], li shuvion T + I + voyale si prononcive sovint TCH come e walon ''Cristchan'' po ''Christian'', ''crétchin'' po ''chrétien'' ([[:Wikt:crustin|crustin]]). * e [[basse (lingaedje)|basse]], li son TCH si scrît TX. * ezès lingaedje slaves, li son TCH est rprezinté pa ene lete a pårt: Č. * en esperanto: Ĉ * e cirilike: Ч * e l' [[arabe]], li son TCH n' egzistêye nén come son, mins i pout esse fwait pa on Ta shuvou d' on CHin ''aatchan'' (k' a soe) * e l' [[arabe marokin]], on l' ritrouve eto dins les calcaedjes di l' espagnol : ''moutcho'' (valet); ''tchine'' (orandje a [[Fes]]). * e tchinwès [[Mandarin|mandarin]], cwate foninmes ravizèt foirt li "tch" walon cwand on l's ôt. E [[pinyin]], i si scrijhèt insi: ** ZH eyet CH: prononcîs e cou del boke, li prumî sins shofler, li deuzinme tot shoflant (li prumî soune afeye eto come on DJ walon). ** J eyet Q: prononcîs å dvant del boke (etur les dints eyet l' plafond del boke), li prumî sins shofler, li deuzinme tot shoflant (li prumî soune afeye eto come on TI + voyale e walon). J eyet Q (eyet X) n' aparexhèt k' pa dvant sacwantès voyales. C' est ça k' on les pout ossi bén rwaitî come des alofones des ôtès cossounes. == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/sicole/03.html Sicole po ls efants sol son TCH] * [http://rifondou.walon.org/cours/nl-tch.html Sicole do Noû-Lovén sol son TCH] == Sourdant == [[Categoreye:Sons et letes do walon]] [[Categoreye:Cossounes]] t0bm1glhxv4p8fw47q7wzpysif23o9n 0 18900 427397 50444 2026-10-31T18:27:26Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Troejhinme troke di viebes e walon]] vers [[Troezinme troke di viebes e walon]] 427397 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Troezinme troke di viebes e walon]] mjyovu7mknhoqoarwh8xfh3kg4ablw1 0 18961 427522 385605 2026-10-31T18:42:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427522 wikitext text/x-wiki {{po=}} {{Wiccionaire}} [[Imådje:Virêye mot.jpg|thumb|mot passé e francès d' Walonreye]] Ene '''virêye''' {{odio|Wa virêye2.ogg|lang=wa}} u {{odio|Wa virêye.ogg|lang=wa}} ou ene '''håye''', c' est ene [[taeye (di bwès)|taeye]] k' est dnêye come [[manêye]] ås djins d' ene comene. == Manaedjmint des virêyes == Li pårt di virêye sieve po fé s' pårt di bwès li prumire anêye. Li deuzinme ele pout esse sårtêye anêye et on-z î va [[fåtchaedje|fåtchî]] å rgon Li troezinme anêye, on-z î pleut soyaedje ås [[djiniesse|djniesses]], ca elle avént rdjeté . [[categoreye:Foistreye]] pendd601j3x35hslkab5ex4fhffkndf 0 18964 427632 423504 2026-10-31T19:00:02Z Èl-Gueuye-Noere 17076 427632 wikitext text/x-wiki Les '''rfondeus do walon''', c' est les djintis bouteus k' ont ovré å [[rfondaedje do walon]], po-z ariver å scrijhaedje lomé [[rifondou walon]]. [[File:Raploû rfondeus 2025.jpg|thumb|[[Lucyin Mahin]], [[David Blaude]], [[Samuël Dumont]] et [[Pablo Sarachaga]] a l' ovraedje å raploû des rfondeus e 2025 a [[Transene]]]] == Istwere et principås bouteus == C' est l' [[Jean Germain]] k' a l' [[istwere do rfondaedje do walon|prumî tuzé praticmint å rfondaedje do walon]]. Mins i n' a nén continouwé dins si idêye. Les ôtes rifondeus ont werké soeye-t i dins li [[Tåvlotêye Rifondaedje del Rantoele]], soeye-t i dins l' [[Tåvlotêye rifondaedje di l' UCW|Comission Normalizåcion di l' UCW]], u dins les deus. Les deus vayants k' ont cmincî a arbeter fer so li rfondaedje fourît [[Tiri Dumont]] eyet [[Lorint Hendschel]] ki s' ont-st atôtchî pol prumî côp e moes d' avri [[1992]]. E moes d' djulete 1993, [[Lucyin Mahin]] si meta e rapoirt avou Lorint Hendschel. Les troes "Vîs Rfondeus" s' alént rescontrer pol prumî côp å [[raploû di Rdû so l' avni do walon]] e moes d' setimbe [[1993]]. E 1995, [[Stéphane Quertinmont|Stefane Quertinmont]] va copler l' troclete, pu e [[1996]], [[Jean-Pierre Hiernaux|Djihan-Pire Hiernaux]]. Inte 1996 et 1998, [[Jean-François Brackman|Djihan-Françwès Brackman]] serè on moumint e rapoirt avou les rfondeus, et-z atåvler sacwantès ahessåvès idêyes. [[Dominique Heymans]], [[Charles Josserand]], [[Marcel Slangen]] eyet [[Pierre Otjacques]] ont bouté on moumint avou les rfondeus, mins sins bråmint etervini tecnicmint. E 1998, [[Johan Viroux]] prezinta di s' costé èn ôte pordjet di rfondaedje, li "walon unifyî", foirt rashiou sol namurwès. E 1999, [[Pablo Sarachaga]] s' a metou dins l' mouvmint avou l' tåvlotêye rifondaedje del Rantoele. Les pus djonnes des rfondeus, c' est [[Georges Sfasie]] k' a cmincî a studyî li rfondaedje e 2004, eyet [[Jean Cayron]] k' a bouté so les ratournaedjes des programes éndjolikes, dispu 2010. E 2019, [[Samuel Dumont]] a-st ataké a bouter sol [[Wikipedia e walon]] et rdjonde les raploûs des rfondeus e 2022. E 2022, [[David Blaude]] a cmincî a-z ovrer sol Wiccionaire tot radjoutant des fråzes d' oteur e [[sistinme Feller]] pu e rfondou. I pårticipe ås radjoûs des rfondeus dispu 2024. [[Categoreye:Rifondaedje do walon|*]] [[Categoreye:Rifondeus do walon|*]] [[Categoreye:Rifondeus]] 8wl8frraowbyyrqgg10qmjgy5lx69fj 0 18967 427427 421999 2026-10-31T18:32:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427427 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Li '''four''' (sicrît eto ''foûre''), c' est del [[yebe]] k' a stî "fåtcheye" (on dit eto [[Wikt:soyî|"soyeye"]]), pu k' a fené sol tchamp. Divinltins, on l' soyive al [[få (usteye)|få]]. Adonpwis, on-z a yeu les [[fåtcheuse]]s. Li såjhon k' on soye å four si lome li '''fenåjhe'''. El [[Walonreye]], li fenåjhe si fwait e moes d' [[djun]], k' on lome, dabôrd, li '''fenåmoes'''. Li deuzinme soyaedje, e moes d' setimbe el Walonreye, va dner les '''waeyéns'''. Dins les payis la k' i ploût beacôp, li four a stî bråmint replaecî pa des [[essilaedje]]s. == Disrôlmint del fenåjhe == Cwand l' fenåmoes arivéve, on rbateut les [[få (usteye)|fås]] avou l' mårtea et l' egloumea et on rawijhive les lames di raezete. Sacwants djoûs après l' fåtchaedje, on dveut rtourner l' four. On li spårdeut al fotche, pu, pus tård avou ene [[piteuse|feneuse, lomêye ossu piteuse]]. Pu, cwand l' four esteut setch assez, on l’ [[rahougnaedje|rahougnive]] e droetès royes ou bén après, avou li ratô fane, ki rahougnive sol longueur. Pu on è fjheut des [[hougnete|hopeas]] ou des [[gade (di four)|gades]]. On côp bén fené, li four serè rintré el [[gregne]]. == Li fenåjhe el Walonreye == Dins l' tins, cwand on-z atakéve a fåtchî e l' Årdene, c' esteut lontins ki les bons fåtcheus estént evoye si louwer après l' payis d' Heve, k' esteut bråmint pus avanci k' nozôtes. Et li såjhon fineye låvå, i rivnént fé ene deuzinme campagne e l' Årdene. == les sôres di four == * li four di pré : målåjhey a fåtchî, paski c' est des pus fenès yebes. On djheut ki ça fjheut do novea sonk ås vatches. Mins, pa côps, gn aveut des [[coltchike]]s divins. * li four di trimblene : pout esse metou a souwé e [[boshale]]. Come li ci d' [[fiole]]. [[Categoreye:Fenåjhe et awousse|*]] [[Categoreye:Nourixhince des biesses]] h0zxitdgvk6brtxjgay3hhnxifmli7s 0 19023 427929 425713 2026-10-31T20:04:46Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427929 wikitext text/x-wiki {{po|Li Rantoele|Li Rantoele}} {{po|Rantoele|Rantoele}} [[Imådje:Cou-coviete Rantoele 74.jpg|vignette|Cou-coviete del Rantoele l° 74]] Li '''Rantoele gazete'''<ref>ki s' a scrît eto «Li Ranteule» (1996-2004)</ref>, c' est ene [[gazete e walon]] eplaideye dispu [[1996]] pal [[SNR]] "[[Li Rantoele (soce)|do minme no]]". Ci fourit ene des prumirès gazetes di [[prôze nén racontrece]] e walon, avou [[Li Chwès]]. Come li gazete eplaide sovint des årtikes so des sudjets måy aboirdés e walon davance, avou les [[noûmot]]s k' i fåt po çoula, elle a rçû on limero (li '''[R22]''') dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. == Istwere et covietes del Rantoele-gazete == === Fén 1994 : Enondaedje do pordjet === [[Imådje:Rantoele00.jpg|thumb|left|Prumî limero sayrece evoyî pa [[Laurent Hendschel]] a [[Lucien Mahin]]]] C' est l' [[Lorint Hendschel]] k' a yeu, e moes d' decimbe 1994, l' idêye di fé come ene gazete po s' atôtchî inte des [[rifondeus do walon|prumîs rfondeus]] et ôtes vayants bouteus pol walon. Il a ç' côp la scrît ene dobe pådje, dissu cogne A3, a [[Lucyin Mahin]], tot l' lomant '''''“[[Wikt:Li Rantwèle|Li Rantwèle]]”''''' (li [[Rifondaedje do walon|rfondowe]] d' adon pol mot [[:Wikt:rantoele|rantoele]]). Li "rvuwe" lete kimince pa ene lete : :Binamé soçon Lucyin, :Neni, n' alez nén croere k' ene novele rivuwe walone vént do disclôre. C' est djusse ki dji djowe avou l' idêye d' on fouya ki sievreut d' loyén etur les (r)cåzeus. (…) i fåt '''fé fé''' li pus possibe, nén seulmint paski, vos come mi, nos avans ddja bråmint des afwaires e trexhe, mins aprume po fé ene vraiye rantoele ki si spådrè, pitchote a midjote, so tote li Walonreye. Adonpwis, gn a des noveles del [[tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW|tåvlotêye "Normålizåcion" di l' UCW]], so les noûmots eployîs pås scolîs del sicole di walon d' Nameur, so Emile Gilliard, evnd. === 1995 : Prumire anêye di sayes === [[Imådje:Rantoele 03 1995.jpg|thumb|Troezinme limero sayrece (1996) tot fwait pa [[Lucien Mahin]]]] E 1995, Lucyin Mahin, shuvant les ecoraedjmints da Hendschel, va scrire tos les moes on papî d' gaztî so des sudjets al môde, metans : * les forveyowès imådjes (limero 0-1) * Li margaye inte IBM et Intel åd fwait des prumirès [[tchike (electronike)|tchikes]] å Pentium (limero 0-2) * Del medcene sol [[dopigne]] … tot ratindant èn efant po dopigne (limero 0-3) * Li biytaedje d' on "''golden Boy''" so les [[martchî ås tites|martchîs ås tites]] di [[Singapour]] (limero 0-4) * So l' [[evoyaedje å lon des pinsêyes]] (telepateye) (limero 0-5) Tos ces papîs la estént fwait a môde di [[responda]]. C' esteut onk des prumîs côps ki des årtikes e walon estént fwaits come ça. Adonpwis, e moes d' djulete 1998, [[Stefane Quertinmont]] s' a-st anoncî po-z esse mwaisse-sicrijheu del gazete. Mins, divant çoula, i va voleur mete so pîs ene SNR po-z aspoyî pus stocaesmint li pordjet d' gazete. C' est adon ki l' soce "Li Rantoele" a disclôs. === Prumire rîlêye di limeros (1996-2000) === [[Imådje:Rantoele1.jpg|thumb|Prumî limero]] Li prumî vraiy limero rexhe e l' esté 1996. Ci serè ene gazete ki rexhe tos les troes moes, et nén on [[moetî]], come on-z aveut sayî aprume. Li no a ene miete candjî, a cåze des halinaedje po rfonde çou ki va divni li [[betchfessî oe|betchfessî OE]] : c' est '''''“[[Wikt:Li Ranteule|Li Ranteule]]”'''''. L' adrovaedje est scrît pa Stefane Quertinmont dizo l' tite “Li Rantoele : paski pocwè ?”, la k' il esplike les idêyes ki djårnèt dispu ttaleure troes ans emey ene troclete di djonnes waloneus. Après, gn a des papîs da [[Dominike Heymans]] so li rfondaedje, Lucyin Mahin pol coirnêye eternåcionåle, [[Pierre Otjacques]] so les 100-z ans del [[binde d' imådjes]], [[Louis Baijot]] so les viyès tecnikes, Lorint Hendschel so les copiutreces, Pire Otdjåke, co on côp so li spôrt, et l' Lucyin Mahin, so l' economeye. Come ene vraiye gazete, dabôrd, et tote e walon. Tote ? nén vormint; gn a ene volante foye å mitan k' esplike e francès çou k' est li rvuwe, et eto kimint lére les [[betchfessîs scrijhas]], ca tote li rvuwe est scrîte e [[rfondou walon]]. Li rvuwe fwait adon 8 blankès pådjes di cogne A4, djusse des bounès fotocopeyes. Mins, dispu l' lº 14 (bontins 2000), gn è va aveur 12 pådjes. Li gazete va dmorer inla disk' å limero 16, e l' erire-såjhon 2000. Di tot ç' tins la, l' [[eplaideu responsåve]], c' est Pire Otdjåke, et l' [[epådjnaedje|meteu e pådje]], [[Tiri Dumont]]. L' abounmint costêye 200 [[franc bedje|FB]] po èn an. A cmincî do lº 9 (ivier 1998); gn è va aveur deus pådjes di rawete, å mitan, li '''Rantoele Belès letes'''. C' est des tecses literaires, ci côp cial, sicrîts e rfondou u e Feller, et ki sont relîs pa [[Bernard Louis]]. Li coirnêye a stî renondêye e l° 54 (esté 2010). A pårti do lº 17 (bontins 2001), gn a eto cwate pådjes d' ene BD å mitan, li fiesse do fleurtins, da Luc Bailly. L' uzance di cwate pådje di [[binde d' imådjes]] å mitan deure disk' å djoû d' ouy. Foû des prumîs Rantoelîs, vola sacwants scrijheus k' on rtrouve cobén dins l' gazete: [[Emile Pècheur]], Jean-Claude Somja (lº 5), [[Roger Viroux]] (lº 6), [[Yves Paquet]], [[Jean-Pierre Hiernaux]] (lº 7), [[Joseph Lahaye]]. [[André Gauditiaubois]] (lº 8), [[Joël Thiry]] (lº 9); [[Johan Viroux]] (lº 9, 10 & 13), [[José Schoovaerts]] (lº 12), [[André Lamborelle]] (lº 13 & 14), [[François Nyns]] (lº 15 & 16). Après l' 15, gn a ene [[:Wikt:aberteke|aberteke]], la k' on fwait mete totès sôres d' anonces. <gallery> |Coviete del 8 |2inme rawete "Belès Letes" (e l° 10) |Coviete del 14 </gallery> === Deuzinme rîlêye di limeros (2001-2002) === Li deuzinme rîlêye di limeros a ene cogne di lucse : c' est 5 limeros (17 a 21) avou do glaecî papî. Todi 12 pådjes, avou ene Aberteke sol cou del gazete. L' abounmint a rmonté a 250 FB. On trouve sacwants noveas scrijheus : [[Roger Nicolas]] k' eplaide deus papîs e [[tchampnwès]] (l° 17 & 18), [[Christine Tombeur]] (l° 17, 21), [[Jean-Pierre Dumont]] (l° 20, 21), [[Jean-François Brackman]] (l° 21), [[Pablo Saratxaga]] (l° 21). Li Binde d' imådjes da Luc Bailly s' acheve e lº 17, et c' est ene ôte BD, da Maurice Moray, ratournêye e walon pa R. Viroux, k' atake so les 4 pådjes divintrinnes e lº 18. C' est eto des limeros la k' gn a des bates di dvizes so li rfondaedje (mins po s' endè schouwer evoye). C' est eto di ces trevéns la kel soce "Li Rantoele" si va schetler inte les [[sistinme Feller|Fellerisses]] et les rfondeus. === Li ptite rîlêye (fén 2002) === C' est ene pitite rîlêye di 3 limeros, ki rsont e papî ôrdinaire, avou l' imådjete del Rantoele e grand sol coviete, avou, å dzo, cwate payizaedjes des cwate coines del Walonreye. C' est l' prumî côp kel pris vént e-n [[uro]]s. C' est todi 8 uros po l' anêye. Ci côp cial, gn a 12 pådjes divintrinnes, eyet les cwate del coviete, e djaene coleur. === Li rîlêye Schoovaerts (2003-2005) === [[Imådje:Bouteu Rantoele Djozé.jpg|thumb|Djozé a l' ovraedje po l' Rantoele]] [[Imådje:Coviète_76.jpg|vignette|Coviete 76]] [[Imådje:Coviète_78.jpg|vignette|Coviete 78]] Li rîlêye Schoovaerts est lomêye insi paski c' est l' Djozé Schoovaerts k' a fwait les desséns pol coviete (avou, a tot côp bon, ene bele crapåde et on cok), do l° 25 å l° 35. C' est lu eto ki s' a metou a l' epådjnaedje al plaece da Tirî Dumont. Gn a sovint des ptits desséns ådvins, etchessîs dins l' tecse, come dins li rvuwe electronike [[Rabulets (gazete)|Rabulets]]. Åresse, sacwants tecses sont rprins direk foû des Rabulets. Gn a insi pacô des tecses literaires ki si vnèt herer å mitan del prôze nén racontrece. Les cwate pådjes d' å mitan, c' est ene novele binde d' imådjes da J. Schoovaerts lu-minme, ''[[L' Avespré]]'', mins ki si state å lº 32. Li dobe lº 25/26 a 24 pådjes divintrinnes (inte di zeles, 8 pådjes pol BD). Les ôtes lº tournèt a 16 pådjes ådvins, et l' coviete. Sacwants noveas scrijheus : [[Georges Sfasie]], [[Laurent Dabe]], [[Jean-Marie Lecomte]], Joseph Baccus, [[Simon Stasse]], [[Paul-Henri Thomsin]], Guy Denis, [[Jean-Pol Grandmont]], André Demoulin. A cmincî do lº 30, on cmince a vey des tecses riprins di l' [[eciclopedeye Wikipedia]], inte di zels, les corwaitaedjes des [[Romans e walon|lives e walon]] ki vnèt d' rexhe. A pårti do lº 32 l' tite del rivuwe si va scrire come li cmon no e rfondou: '''“Li Rantoele”''', avou on [[betchfessî scrijha]]. Å lº 34, l' abounmint passe a 10&nbsp;€, adonpwis, a 12 [[uro]]s. Li cou-coviete si va eto felmint amidrer, avou li tite des bokets, et des imådjes e coleur, des scrijheus u so les tinmes k' on ndè cåze ådvins. <gallery> |Prumî l° del "Rîlêye Schoovaerts" Imådje:Rant27.jpg|Coviete do limero 27 Imådje:Rant28.jpg|Coviete do limero 28 Imådje:Rantoele 29.jpg|Coviete do limero 29 Imådje:Rant30.jpg|Coviete do limero 30 Imådje:Rant31.jpg|Coviete do limero 31 Imådje:Rant32.jpg|Coviete do limero 32 |Coviete do limero 33 Imådje:Rant34.jpg|Coviete do limero 34 Imådje:Rant35.jpg|Coviete do limero 35 </gallery> === Li rîlêye Mahin tot seu (2005-2007) === [[Imådje:Rantoele 36.jpg|thumb|Coviete do limero 36]] A conter do l° 36, c' est Lucyin Mahin k' a rprins l' bouye d' adjinçner l' Rantoele-gazete. Elle est adjinçnêye tot shuvant èn ôre di sudjets, a pô près todi l' minme : coirnêye eternåcionåle; Walonreye; economeye; spôrts; cinema; syinces, bén-magnî walon, voyaedjes, tuzance djeneråle, lingaedje walon (troes cwate pådjes). Al 16inme pådje, gn a ene coine di kesses des lijheus. Sacwants noveas scrijheus : Maggy Marenne, [[Jean Goffart]], Cécile Van Oorbeek, [[Roland Georges]]. Jean Goffart sicrirè, dins tchaeke limero, ene coirnêye so les [[spôrt]]s, lomêye : les tchafiaedjes da Ptit Louwis, sipoté "Sportman". Cicile Van Oorbeek tént ene coirnêye di rcetes e walon. === Li rîlêye Mahin-Schoovaerts (2007-2017) === [[Imådje:Tite Rantoele-gazete45 Noersipene.jpg|thumb|left]] A cmincî do l° 41 (bontins 2007), après deus cwate limeros avou des tchabåraedje da Djihinne Mahin, José Schoovaerts riprinda l' gorea, come dessineu pol coviete. A staté avou l' limero 84 (ivier 2017-2018) avou li rsaetchaedje da José Schoovaerts. A pårti do l° 42 (esté 2007), les cwate pådjes do mitan estént e coleur. C' esteut des [[bindes d' imådjes]], avou les pinsêyes di filozofes come [[Descartes]], [[Lao-Tseu]], [[Machiavel]], [[Shakbar]] u [[Max Stirner]]. C' est totès creyåcions da [[José Schoovaerts]], kécfeye riprinjhes di ses årtchives di [[bédéyisse]] (Les frés Moståde). A dater do l° 45 (bontins 2008), li coviete et l' cou-coviete fourît e coleurs, todi ene pondeure oridjinåle da José Schoovaerts, d' ene bele comere avou on cok. Sacwants noveas scrijheus : [[Yannick Bauthière]], [[Jean Cayron]], [[Georges Sfasie]], [[Jacques Desmet]], [[Désiré Malet]], [[Joëlle Spierkel]] (l° 66), [[Didier Ocula]] (l° 67). Et on cwiteu, a pårti do l° 54 (esté 2010) : [[Bernard Louis]]. Li plan del gazete est a pô près todi l' minme. On-z atake voltî so èn årtike eternåcionå ([[Amerike nonnrece]], [[Monde arabe]], [[Estats Unis]]). Adonpwis, c' est sol [[Beldjike]], li [[Walonreye]], l' [[economeye]], li [[tourisse]], li [[spôrt]]. Divant l' BD do mitan, gn a sovint on papî so li [[rlidjon]] u l' [[filozofeye]]. Après l' [[binde d' imådjes]] des pådjes do mitan, gn a èn årtike so les viyès usteyes, u les vîs amuzmints. Adonpwis, des pådjes sol [[lingaedje walon]] : novea [[lives e walon|lives]], noveles des [[tchanson e walon|tchanteus]], des [[scrijheu e walon|scrijheus]], evnd. Al dierinne pådje, gn a l' [[corî des lijheus]], et sovint ene [[couyonåde]] u deus. Li pådje des crakes a stî tnowe pa [[Christine Tombeur]], adonpwis pa [[Christian Thirion]]. So les pådjes divintrinnes del coviete, des anonces po les [[copinreye]]s, les [[waibes e walon]], evnd. A comincî do l° 54 (esté 2010), li rawete "[[Belès Letes]]" rataca: 4 pådjes metowes å mitan del gazete, divins li binde d' imådjes. Cisse rîlêye la amina des teribès bates di dvizes inte les disfindeus des desséns erotikes del prumire pådje et les cis k' estént disconte. Li plaece d' ene kimere waire mousseye va baxhî a pårti del Rantoele 80. <gallery> Image:Rant43.jpg|limero 43 (waeyén-tins 2007) Image:Rant44.jpg|limero 44 (ivier 2007-2008) Image:Rant45.jpg|limero 45 (bontins 2008) Image:Rant46.jpg|limero 46 (esté 2008) Image:Rant47.jpg|limero 47 (waeyén-tins 2008) Image:Rant48.jpg|limero 48 (ivier 2008-2009) Image:Rant50.jpg|limero 50 (esté 2009) Image:Coviète51.jpg|limero 51 (erî-såjhon 2009) Image:Coviète52B.jpg|limero 52 (ivier 2009-2010) Coviète53B.jpg|limero 53 (bontins 2010) Coviète54.jpg|limero 54 (esté 2010) Coviete55.jpg|limero 55 (Ahan 2010) Coviete57.jpg|limero 57 (Prétins 2011) Coviète58.jpg|limero 58 (esté 2011) Coviete59.jpg|limero 59 (Ahan 2011) Coviete61.jpg|limero 61 (Prétins 2012) Coviete62.jpg|limero 62 (esté 2012) Coviete63.jpg|limero 63 (Ahan 2012) Coviete64.jpg|limero 64 (Ivier 2012-2013) Coviète 68A.jpg Cul68B.jpg|Cou-coviete 68 Coviète_69.jpg|Coviete 69 Coviète_70.jpg|Coviete 70 Cul70.jpg|Cou-coviete 70 Coviète_71.jpg|Coviete 71 Coviète_72.jpg|Coviete 72 Cu_coviète_72.jpg|Cou-coviete 72 Coviète_73.jpg|Coviete 73 Cu_coviète_73B.jpg|Cou-coviete 73 Coviète_74.jpg|Coviete 74 Coviète_75.jpg|Coviete 75 Cu_coviète_75.jpg|Cou-coviete 75 CU_76.jpg|Cou-coviete 76 Coviète_77.jpg|Coviete 77 Cou-coviete Rantoele 77.jpg|Cou-coviete 77 Coviète_79.jpg|Coviete 79 Cul_79.jpg|Cou-coviete 79 Coviète_80.jpg|Coviete 80 </gallery> === Li rîlêye Mahin-Cayron (2018) === Les covietes da Djozé Schoovaerts avént cåzé ene pitite brete inte les inmeus-bén et les ôtes. E 2018, li mwaisse dessineu dimande a prinde si pinsion come fijheu del coviete et des cwate pådjes divintrinnes ([[binde d' imådjes]]). Li coviete serè adjinçnêye pa [[Jean Cayron]], eyet l' cou-coviete på mwaisse sicrijheu, mins so on fond ki dmeure on dessén da Djozé Schoovaerts, k' a dné s' benediccion po çoula. Les pådjes divintrinnes e coleur sont wårdêyes. Gn a des desséns u fotos ås [[bouyote (di BD)|bouyotes]] po rire, da [[Jean Goffart]] eyet [[Christian Thirion]]. Pu des belès [[foto]]s del Walonreye (da Jean-Pierre Van Overmeire, Jean Cayron, Georges Sfasie, Lucien Mahin et Martine Mahin). Dins les noveas scrijheus, [[André Mottet]] po des tecses di gaztaedje, di belès-letes u des fåves. <gallery> Imådje:Rantoele 85.jpg|Coviete 85 Imådje:Rantoele 85-cou.jpg|Cou-coviete 85 Imådje:Rantoele 86.jpg|Coviete 86 Imådje:Rantoele 86-cou.jpg|Cou-coviete 86 Imådje:Coviete 87.jpg|Coviete 87 Imådje:Cou-coviete 87.jpg|Cou-coviete 87 Imådje:Coviete 88.jpg|Coviete 88 Imådje:Cou-coviete 88.jpg|Cou-coviete 88 Imådje:Coviete 89.jpg|Coviete 89 Imådje:Cou-coviete 89.jpg|Cou-coviete 89 </gallery> == Li walon eployî == Gn a mwints papîs ki sont e [[rfondou walon]], sicrît direk pås scrijheus. End a des ôtes ki sont rmetous e rfondou pås eplaideus, avou l' åjhmince des scrijheus. Gn a sovint ene esplikêye e francès po les lijheus saveur prononcî les [[betchfessîs scrijhas]] tcheke a s' môde. Do l° 1 å limero 16, c' esteut metou come [[pî-note]]. A cmincî do l° 28, c' esteut scrît so ene pådje divintrinne del coviete. Vocial çou k' gn aveut sol l° 43 : :'''''xh''' se prononce généralement '''ch''' et '''jh''' se prononce '''j''' (les 2 se prononcent '''h''' à [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Liège]]); '''ea''' se prononce '''ia''' ou '''ê''' (fr. '''eau'''); '''én''' se prononce généralement '''in''' ('''én''' ou '''é''' a Charleroi); '''ae''' se prononce '''è''' à Liège, '''a''' à [[Walon do Mitan|Namur]] et en [[Basse Årdene|Sud-Ardenne]], et '''â''' à [[Walon do Coûtchant|Charleroi]] dans le [[cawete -aedje|suffixe -âdje]]), '''oe''' se prononce généralement '''wè''' ('''eû''' à Liège, mais aussi '''è''', '''û''', '''ë''', '''wa''', '''oû''', '''wê''', etc.), '''sch''' se prononce '''sk''' ou '''ch''' (mais '''h''' a Liège); '''oi''' se prononce '''wa''' à Namur, '''wè''' à Liège, '''ôn''' à Charleroi et '''oû''' à Nivelles, '''å''' se prononce '''au''' à Namur, '''â''' en [[Hôte Årdene|Haute-Ardenne]], et variablement '''au''', '''â''', ou '''a''' à Charleroi; '''ô''' se prononce nasalisé en Ardenne et à l’ [[Djodogne|Est du Brabant]] (presque '''on'''), et '''oû''' à Nivelles; '''sh''' se prononce '''ss''' à l’ Est et '''ch''' à l’ Ouest; '''oen''' se prononce souvent '''on''' à l'Est et '''win''' à l'Ouest.'' Kécfeye, on uze d' on [[rfondant walon]]. Sacwants årtikes sont eto scrîts e [[sistinme Feller]]. Gn a padecô ossu sacwantès letes di lijheus ki sont leyeyes e francès. == Enimådjaedje == [[Imådje:Djåcreye 1886.jpg|thumb|Dessinaedje do [[Bardouxha pås ptitès djins]] di 1886, fwait d' après des desséns di ç' trevén la]] Dispu les anêyes 2000, eyet disk' al Rantoele 84, l' enimådjaedje a stî fwait pa [[José Schoovaerts]]. == Saetchaedje == Li Rantoele a stî saetcheye a 150 pu a 100 egzimplaires. Sacwants limeros di rclame ont stî tirés a 500 egzimplaires. == Shuvance == Les tecses eplaidîs dins l' Rantoele l' ont todi stî avou l' åjhmince di poleur esse replaidîs pa tolminme ké lijheu, tot citant l' sourdant. Eto fourît i rmetous sol [[Wikisourd]] dizo l' licince di libe replaidaedje CC BY-SA 4.0. == Avizances di lijheus == [[Imådje:Wa Pirson JP Rantoele.ogg|thumb|responda da Jean-Pol Pirson]] :''- Vs inmez bén « Li Rantoele » ? :''- Away, paski asteure dj’ el lé come si c’ esteut m’ walon. Por mi asteure, drovi « L’ Rantoele » u drovi ene ôte gazete e walon… dji lé « L’ Rantoele » come si c’ esteut mi walon d’ Lidje. :''- Ci n’ est nén si… trop målåjhey ? :''- Ci n’ est nén… å debut ! Mins c’ est tot, ça vént tot seu.<ref>[[Jean-Pol Pirson]] adjåzyî pa [[Lucien Mahin]], Wekene do live a [[Rdû]], 14 d' avri 2022.</ref> == Hårdêyes difoûtrinnes == {{Wikisourd-sicrijheus}} [https://wa.wikisource.org/wiki/Li_Rantoele Lisse des årtikes] * [https://web.archive.org/web/20151101120001/http://revues.be/li-rantoele Sol waibe "revues.be"] * [http://lirantoele.walon.org/rantoele_gaz.html Ene viye waibe del Rantoele-gazete] * [http://lirantoele.walon.org/aurtchives/ Tos les egurniyaedjes (årtchives) del Rantoele gazete] * [http://www.reseau-mirabel.info/revue/3694 Rivuwe sol Mir@bel] *[[:s:Categoreye:Li Rantoele|Scrijhaedjes dedja rmetous so Wikisourd]] == Sourdants == {{Commonscat|Li Rantoele-gazete|sol Rantoele-gazete}} [[Categoreye:Gazetes e walon|Rantoele]] [[Categoreye:Li Rantoele (soce et gazete)]] [[Categoreye:Prôze nén racontrece e walon|Rantoele]] lrkrqwqnhzzdzis6m87z2lha8sqaect 0 19129 427568 414106 2026-10-31T18:50:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427568 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Moti Forir.jpg|thumb|Li [[motî Forir]], onk des pus vîs]] On '''motî walon''', c' est on [[motî|live di mots]] avou ene rîlêye di [[mot]]s [[walon]]s ådvins. == Sôres di motîs walons == Li pus ahessante sôre di motîs walons, c' est les [[Motî walon-francès|motîs walon-francès]]. Avou tos les [[motlî]]s, il ont stî rashonnés pås [[rfondeus]] en ene [[Djivêye des motîs do walon|djivêye]] limerotêye sorlon k' les mots provnèt di tote li [[Situwåcion linwistike del Walonreye|Walonreye linwistike]], ubén des [[accints do walon|cwate coines do Payis]]. Gn a eto kékes motîs walon-almand (inte di zels, li [[motî d' Doncô]]), et des motlîs walon-inglès (inte di zels, li [[croejhete do Ptit Gueg]]). Les [[Franwal|motîs francès-walon]], c' est l' deuzinme sôre di motîs, ki vnèt sovint après les diccionaires francès-walons. Les motîs etimolodjikes sont pus råles, mins li prumî d' tos les motîs do walon, c' esteut on parey, dj' ô bén, [[Motî etimolodjike da Grandgagnage|li ci da Grandgagnage]]. Sins esse pår walon, li "[[Motî etimolodjike da Von Wartburg]]" pout esse riwaitî come li pus complet des diccionaires etimolodjikes do walon. Gn a eto, e walon, sacwants motîs [[antroponimeye do walon|antroponimikes]]. Mins totes les dnêyes ont stî rashonnêyes dins l' "[[Motî des nos d' famile del Walonreye]]" da [[Jules Herbillon]] et [[Jean Germain]]. Estô, les [[toponimeye do walon|motîs toponimikes]] ni sont nén foirt complets. Les pus clapants, c' est, surmint, les cis da [[Live so les comenes del Walonreye da Herbillon|Herbillon]], da [[Live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye|Haust]] et da [[Live so les viyaedjes, les hamteas et les aiwes del Beldjike da Carnoy|Carnoy]]. Li prumî, et l' seu [[esplicant motî do walon]] a cmincî e 2000, ey esse eplaidî [[Daegntoele|so les fis]] pa [[Lucyin Mahin]] et [[Pablo Sarachaga]]. Gn a yeu eto sacwants ôtes [[motî walon so les fis|motîs so les fis]], inte di zels, li [[Motî d' Lidje so les fis|ci da Cornu]] et l' ci da [[Jean-Pol Grandmont]]. Et, foiravant, li [[Wiccionaire walon]]. On cas a pårt, nén rindjåve dins les categoreyes di dvant, c' est l' [[Motî des scrijheus e walon (1622-1950)]] da [[Paul Coppe]] et [[Léon Pirsoul]]. == {{HDVs}} == * [[Djivêye des motîs do walon]] * [[Motî walon so les fis]] * [[Motlî]] ([[Motlî#Sacwants_rlomés_motlîs_walon_francès]]) == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://lucyin.walon.org/diccionairaedje/ Li pådje des motîs walons so "l' Aberteke"] * [http://www.lexilogos.com/wallon_langue_dictionnaires.htm Li pådje des motîs walons so "Lexilogos"] [[Categoreye:Motîs walons|*]] [[Categoreye:Motîs|Walons]] qf9nqmnzjpei4wmktqdi68wftyoi39n 0 19332 428123 421521 2026-11-01T10:08:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428123 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Goffart_cokea_solea.jpg|thumb|Coviete]] [[Imådje:Djihan Goffart lives.jpg|thumb|El Djan (li vraiy) avou l' «cokea» a costé]] '''On cokea å solea''' (''In coquia au solia''), c' est ene [[binde d' imådjes]] sicrîte pa [[Jean Goffart]] et dessinêye pa Jean Raes, k' a vudî e 1989. Li coviete est e coleurs, mins, ådvins, c' est do noer et blanc. Li live a stî [[live e walon#saetchaedje|saetchî a 2000 egzimplaires]]. == Tinme == Li binde raconte li spoûle d' on djonne prezinteu d' radio ki toume « båbe a båbe » avou l' båshele di l' emir di [[forveyou payis|Ras Al Katbras]], e vacances di nive dins l' [[Noer Payis]], la ki s' pa a vnou a scole divins l' tins. Et nosse Djhan (li ptit no eto do scrijheu) esse egadjî po-z aler amonter låvå ene sitåcion d' [[radio]]. Li binde d' imådjes a stî ecwårlêye e pårteye pa des rclames di des måjhones di handele do payis d' Tchålerwè, riprinjhes dins l' live, emey les desséns u les [[bouyote (di BD)|bouyotes]]. <gallery> Goffart_cokea_riclames.jpg|imådje avou des rclames po les aspaleus Wa imådje cokea å solea asmala.jpg|uzaedje di mots nén corants (asmala) </gallery> == Prezintaedje == <blockquote><i> Ça s’ passe a [[Djerpene]]. C’ est l’ ivier. Il a bråmint nivé del nute. Djan, k’ est animeu so ene radio do payis, endè va bouter. Mins, vo n' la-t i nén k’ il a èn accidint d’ vweteure avou ene grosse oto. Gn a èn ome k' è dischind et lyi dit k’ il est l’ tchåfeu do chixh « Amed as Bawêt » k’ est e mission po-z atchter ene rafinreye. Leus tecnicyins el vénront dismantchî po li rmonter e l' Arabeye. Tot s’ passe bén inte les deus omes et l’ chixh est télmint binåjhe d’ aprinde ki Djan fwait del radio k’ i l' preye e l' Arabeye po-z è mete ene pareye so pî. Ele si lomrè : radio RFS (Radio Frecwince Samsufiraco). Djan ndè va, e leyant la Birdjite, si comere. Va-t i raler a messe (abandner s' mayon) ou nén ? Ca gn a deus belès djonnetes ki tournèt après lu låvå.</i><ref>[[Joselyne Mostenne]], prezintaedje pol [[copinreye di Rotchfoirt]], 14 di måss 2024.</ref></blockquote> == Les personaedjes == * Djan, li radiowisse * Amed as Bawete, li chixh * Fatima, li feye do chixh * Aride, li tchåfeu * Birdjite, li comére da Djan * Mirna, li sour da Fatima * Abdoul ben Saya, l’ emir * Salima, li feye d' on minisse == Rilomêye == C' est l' prumî [[live d' imådjes]] eplaidî come té, kel sinnario a stî fwait pår e walon, sins esse ratourné d' on sfwait live e francès. == {{HDs}} == Scanaedje do live * [https://lucyin.walon.org/guerni/Goffart_J_cokea1.pdf Prumire mitan] * [https://lucyin.walon.org/guerni/Goffart_J_cokea2.pdf Deuzinme mitan] == Sourdant == [[Categoreye:Bindes d' imådjes e walon]] sdrtne2wic30n8w3itxlzogvk7cdisp 0 19771 427616 390817 2026-10-31T18:57:40Z Lucyin 16 427616 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Programes infôrmatikes]] '''GNU Aspell''', ou tot simplumint '''Aspell''', c' est ene [[coridjrece]] e [[libe programe]] diswalpêye po l' [[pordjet GNU]]. == Mwaissès dnêyes == Elle a stî fwaite po replaecî l' viye coridjrece libe '''Ispell''', ki n' esteut pus diwalpêye dispoy ene hope, et k' aveut des rujhes po les lingaedjes avou des accints ou des alfabets nén laténs. C' est l' coridjrece sitandård sol [[sistinme d' operance]] [[GNU]]/[[Linux]], eyet foirt eployeye so les sistinmes di sôre [[Unix]]; on l' pout copiler eto pol sistinme [[Windows]]. I gn a des motîs po cåzu ene cintinne di lingaedjes — emey zels li [[walon]] (dispoy li [[20 d' måss]] [[2003]]) —, et c' est foirt åjhey d' endè radjouter des ôtes. Li programe est dzo l' [[Licinse LGPL]], eyet l' mwaisse programeu c' est [[Kevin Atkinson]]. Çou ki fwait ki c' est ene foirt boune coridjrece, c' est l' possibilité di defini des rîle "fonetikes" (avou del lådje) çou ki permete d' aveur des suddjessions bén pus sûteyes k' avou des ôtes sistinmes. Ele si rmimbere eto des coridjaedjes k' on ddja stî fwaits, çou ki fwait ki les propôzaedjes po ene minme flotche sont tchaeke côp mî. Ci fourit eto li prumire coridjrece libe lådje eployeye a sopoirter comifåt des tecses en [[unicôde]], eyet des lingaedjes k' ont mezåjhe d' unicôde po-z esse sicrîts; li seule limite estant ki l' lingaedje si doet scrire avou moens di 210 letes diferinnes (soeye-t i ki les tecses sont-st ecôdés avou moens d' 210 caracteres, soeye-t i ki l' lingaedje pout esse kiviersé a èn ecôdaedje divintrin di moens di 210), çoula permete li sopoirt di lingaedjes come l' [[amarike]] ou l' [[corêyin]], tot discôpant les caracteres sillabikes unicôde (des cintinnes ou des meyes k' eployèt ces lingaedjes) sorlon des pwaires (ou triplets) cossoune+voyale(+cossoune), ey insi ariver a fé rintrer l' tot pa dzo 210 senes diferins. Ene ôte fonccionalité, c' est l' sopoirt multi-motîs (metans, po-z aveur on motî d' båze, et des motîs pus tecnikes, sorlon les mestîs, eyet d' les combiner d' après l' sôre di tecse k' on vout coridjî). I gn a eto des livrêyes ki permetèt d' eployî l' coridjrece a pårti d' ôtes programes, ou so des pådjes waibe, tot programant çoula dins bråmint des lingaedjes di programaedje. Tot çoula fwait ki l' pupårt des programes libes sopoirtèt aspell sins rén di speciål a fé; li shûte burotike [[OpenOffice.org]] est l' seu grand programe libe ki n' l' eploye nén, eployant "myspell" el plaece; c' est åjhey di cvierser on motî aspell viè myspell, mins l' cwålité des propôzaedjes n' est nén l' minme. ==Difoûtrinnès hårdêyes== *[http://aspell.net/ Li waibe Aspell] *[https://web.archive.org/web/20160413170151/http://chanae.walon.org/walon/coridjoe/ ene pådje wice k' on pout sayî l' coridjrece aspel e walon] *[https://web.archive.org/web/20060502011125/http://chanae.walon.org/walon/aspell.php li waibe did wice prinde li dierinne modêye do motî walon (sourdants)] egyxb2vz4l9mzgpyw6fhpue0ua98ijt 0 20028 427713 398646 2026-10-31T19:13:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427713 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|hosmint}} [[Imådje:mape_seyisses.jpg|thumb|300px|Mape des miermitans di 358.214 hosmints d' tere eredjistrés inte 1963 et 1998]] On '''hosmint d' tere'''<ref>lomaedje dins l' [[paskeye so les lotchets]] (1640)</ref> ou '''tronnmint d' tere''' ou '''stombixhmint d' tere''' ou '''seyisse''', c' est cwand l' [[Daegne]] si coscheut (bodje dizo les pîs des djins), si foirt ki les rotches del [[schoice teresse]] si polèt spiyî. == Motlî == On dit k' on a '''sintou''' u '''rissintou''' li tere ki tronnéve a ene metowe plaece. Li plaece k' ele hosse li pus, c' est l' '''miermitan''' ou l' '''miercorin''', u l' '''epicinte'''. Cwand l' daegn ritronne on deuzinme côp (ou on troezinme, evnd.), on djåze di '''ratake''' (a hossî) u di '''ritronnmint'''. == Mwaissès piceures == [[Imådje:The aftermath of the 2009 L'Aquila earthquake (8946926748).jpg|thumb|e l' Itåleye, e 2009]] Dins les viyaedjes et les veyes, li hosmint d' tere fwait toumer les måjhones, et reclôre les djins padzo, ki bråmint sont rtrovés moirts. Cwand on hosmint d' tere arive dins ene mer, i pout cåzer on [[radmarêye]]. Li tronnmint d' tere provént do ctchocaedje di deus [[Tectonike des plakes|plakes tectonikes]], et serè bén pus corant dins les payis metous ådzeu des crevådes la k' deus sfwaitès plakes si djondnut. Li foice d' on tronnmint si mzeure sol [[schåle di Mercalli]] u sol [[schåle di Richter]]. Li plaece la kel tronnmint d' tere est l' pus foirt si lome li '''miercorin''' u '''epicinte'''. == Sacwants tronnmints d' tere == === El Walonreye === * Hosmint d' tere di Lidje e [[1640]]. On dins l' [[Paskeye so les lotchets]]. * Tronnmint d' tere di [[Lidje]] e 1983. On ndè cåze dins l' roman [[Li famile Sinte (roman)|Li famile Sinte]]. Gn a waire yeu d' damadjes : djusse des viyès måjhones ki les meurs s' ont findou. On l' a rsintou disk' a [[Bastogne]]. === Foû Walonreye === * e [[Portugal]] ** Tronnmint d' tere di Lisbone e [[1755]]. * e [[Marok]] ** a [[Agadir]] e [[1960]] ** a [[El Hoceyma]] e [[2005]] ** a [[Amezmiz]] e [[2023]] * e l' [[Iran]] * e [[Pakistan]] ** tronnmint d' tere do Cachmir e moes d' decimbe 2005 : gn a yeu dipus d' 79.000 moirts. * el [[Tourkeye]] ey el [[Sireye]] ** li 6 di fevrî [[2023]] * e l' Oceyan Indyin : e moes d' decimbe 2004. Li foice esteut di 9.0. Li miercorin esteut sol boird di l' [[iye]] di [[Soumatra]]. Li seyisse a cåzé on radmarêye la k' gn a yeu cåzu 300.000 moirts. * e l' [[Ayiti]] (e 2010, avou dipus d' 200.000 moirts) == Hårdêye difoûtrinne == * [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=7906 Vicaedje d' on hosmint d' tere] {{Berd}} * [http://rifondou.walon.org/rascrauwes.html#seyisses Les seyisses] (tecse da [[Louwis Baidjot]]) * {{en}} [http://www.emsc-csem.org/ Euro-Mediterranean Seismological Centre] == Sourdants == {{Commonscat|Earthquakes|les tronnmints d' tere}} [[Categoreye:Djeyofizike]] [[Categoreye:Rascråwes natureles]] [[Categoreye:Hosmints d' tere|*]] 4qgj7rfavh6d3wv2wohua067n45aenw 0 20121 427871 332892 2026-10-31T19:55:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427871 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:infôrmatike]] Ene '''plake lazer''' c' est ene plake ki les dnêyes sont léjhowes avou on [[rai lazer]]. == Etcherpetaedje d’ ene plake lazer == C’ est on rond, 12 cm lådje et 1,2 mm sipès, avou on trô å mitan po l’ ahavter sol lijheuse. Il est fwait di cwate léts : * li soûmint d’ plastike ki leye passer l’ loumire. C' est pus spesse des coûtches. * li lét d’ metå, ki rglatixh li rai lazer. * ene coûtche di vierni. * ene coûtche di papî avou l' tite del plake. == Sôres di plakes lazer == End a di sacwantès sôres diferinnes. === Plakes lazer di prumire djermêye === C' est des plakes lazer k' ont aparexhou dvant les anêyes 1990; ele ont stî fwaites aprume po siervi d' sopoirt po del muzike ou des programes infôrmatikes; li ''Laserdisc'' esteut ene lådje plake, fwaite po-z î mete del videyo analodjike, mins i n' a nén reyussi a prinde li plaece des videyos [[VHS]]. * les ''Compact disc'' (CD): ** [[sitroete plake]] u CD-Audio, (plake lazer odio) ** CD-ROM ([[plake lazer infôrmatike]]) * les ''Laserdisc'' * les plakes magneto-optikes * ''Ultra Density Optical'' (plake lazer a ultra-dinsité) === Plakes lazer di deuzinme djermêye === Il ont stî fwaits dins les anêyes 1990, eyet ont bråmint di pus di capacité, çou ki fwait k' on-z î pout mete del videyo di hôte cwålité. * ''Minidisc'' * DVD ([[plake lazer videyo]]) * ''Digital Multilayer Disk'' * DIVX (Digital Video Express) * ''Fluorescent Multilayer Disc'' * ''GD-ROM'' * ''Phase-change Dual'' * ''Universal Media Disc'' === Plakes lazer di troezinme djermêye === Des plakes lazer ki sont diswalpêyes dins les anêyes 2000, avou co pus di capacité, tot djouwant sol [[wachlire]] do lazer, ou avou l' troezinme diminsion. * plakes a bleu lazer * plakes olografikes * HD DVD * ... c3kr1td35h13fack24z1394zqdb6ela 0 20169 427495 423105 2026-10-31T18:38:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427495 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:powezeye]] On '''rondea''', c' est èn [[erîlé powinme]], avou traze (u catoize) vers, et fok deus rimes, et come on respleu ki rvént al prumire et deuzinme, 7inme et 8inme et al 13inme royes. == Egzimpe di rondea == ::'''''Li nivaye''''' ::([[Hinri Simon]]) :<span style="color:#ff0000;">'''''Flotche a flotche et sins fé nou brut,'''''</span> :<span style="color:#0000ff;">'''''Li nivaye toume del bane do cir.'''''</span> :''Addlé l' coulêye, on s' va rashir;'' :''El campagne, i n' a pus nolu.'' :''Tot s' rewale, on n' voet dedja pus'' :''Çou k' est semé, çou k' est djouxhire.'' :<span style="color:#ff0000;">'''''Flotche a flotche et sins fé nou brut,'''''</span> :<span style="color:#0000ff;">'''''Li nivaye toume del bane do cir.'''''</span> :''Dizo l' blanc covtoe do Bon Diu'' :''Li grin va fé ene boune longue prandjire'' :''Tant k' el tchôd solea lyi vegne dire'' :''"Vo m' cial", et l' nivaye fondrè djus,'' :<span style="color:#ff0000;">'''''Flotche a flotche et sins fé nou brut.'''''</span> == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/dokir-rif.html Pådje då Djôzef Docquier, on fel fijheu d' rondeas] 1xhbbb587joy3pvoj22uydjs3v7xmus 0 20198 427507 397480 2026-10-31T18:40:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427507 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Bulletin de la Société de Langue et Littérature wallonnes''}} [[Imådje:BSLLW 1885.jpg|thumb|Bultén di 1885]] Li '''BSLLW''', dins l' cåzaedje di tos les djoûs '''Bultén del Societé d' Lidje''', c' est l' dierin [[sike]] do bultén del [[SLLW]], ene [[rivuwe]] ki s' a lomé aprume '''''Bulletin de la Société liégeoise de Littérature wallonne''''', adonpwis (diviè 1900) '''''Bulletin de la Société de Littérature wallonne''''' (BSLW), ey al fén '''''Bulletin de la Société de Langue et Littérature wallonnes'''''. == Mwaissès dnêyes == Gn a 76 tomes k' ont vudî inte [[1861]] eyet [[1975]]. Li limerotaedje a candjî al fén do 19inme sieke, çou ki fwait k' c' est pacô målåjhey do shuve. Des anêyes k' i gn a, gn aveut eto deus lives (contés dins l' minme tome) sol minme anêye. Gn aveut ttossu bén la dvins des scrijhaedjes e walon (sovint les cis prumés ås bates del Soce), ki des [[motî]]s et [[motlî]]s, ey eto des linwincieusès rcwerances, sicrîtes e francès. On-z î trouve eto les rapoirts (sicrîts e francès, avou) di totes les bates di scrijhaedjes et di rcweraedjes kel SLLW enonda des ans et des razans å long. Gn aveut eto, å cminçmint, li djivêye des mimbes del societé. == Sacwants rlomés scrijhaedjes k' ont parexhou dins les BSLLW == [[Imådje:Grignard_fonetike_Coutchant.jpg|thumb|Prumire pådje do papî Grignard so l' accint do Coûtchant walon (eplaidî dins l' tome 50)]] * Les [[Codjowaedjes da Doutrepont]] (e tome 19, 1885) * Li [[Motlî so les plantes da Lezaak]] (e tome 7, deuzinme rîlêye, 1885) * Les motlîs tecnikes da [[Albin Body]]. * Li papî d' prezintaedje do [[sistinme Feller]] * Li [[Motî d' Faimonveye]] (E145, dins l' tome 50 e 1908) * Li studia da [[Adelin Grignard]] sol [[walon do Coûtchant]] (dins l' minme tome 50) * Li [[Motî d' Fosse]] (C 5, dins l' tome 52 e 1910) * Li [[Motî d' Tchespire]] (da [[Jules Massonet]]) * Li clapant live di [[sovnances]], ki s' lét come on [[roman]] : "Mi ptit viyaedje å long des ans" da [[Auguste Laloux]]. * Li motlî walon des [[bricteu]]s, da [[Edmond Jacquemotte]] & [[Jean Lejeune di Djoupeye]] (E17dins l' tome 45, e 1904) [[Categoreye:gazetes e walon]] [[Categoreye:lives sol walon]] jjv0e99ju2i4c4o4x6n7cax0al857l1 0 20349 427866 392208 2026-10-31T19:54:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427866 wikitext text/x-wiki L' '''Oceyan Indyin''', c' est èn [[oceyan]] k' est metou inte l' [[Afrike]], l' [[Azeye]] et l' [[Australeye]]. C' est l' troezinme pus grand oceyan do monde. [[Imådje:Océan Indien.png|thumb]] == Lomaedje == Dins l' [[Antikité]], li pårteye coûtchantrece (åtoû do [[cåziyea arabike]] et tot do long des coisses afrikinne) si loméve '''Eritrêye''' u '''Rodje Mer'''. Pus lon viè l' [[Inde]], c' ere li ''Mare Prasodum'' (Vete Mer).<ref>Johanna Bianchi, ''Iles de l'océan Indien'', Edicions Artis, Brussele, 1974, p. 113.</ref> == Meteyo == Li meteyo d' l' oceyan indyin est reglêye pås [[mousson]]s. == Payis == === Iyes === * [[Madagascar]] * [[Iye Meurice (payis)]] ** [[Iye Meurice]] * [[Reyunion]] * [[Iyreye des Comôres]] * [[Iyreye des Secheles]] === Payis avou on boird di mer === * [[Inde]] * [[Pakistan]] * [[Yemen]] * [[Ostraleye]] * [[Tanzaneye]] * [[Somaleye]] * [[Mozambike]] * [[Indonezeye]] * [[Malaizeye]] * [[Bingla Dech]] == Sourdant == {{Commonscat|Indian Ocean|l'&nbsp;Oceyan indyin}} [[Categoreye:Mers et oceyans]] [[Categoreye:Payis d' l' Oceyan Indyin|*]] kal8t1ic97eflpcert9m4iccjx3isjw 0 20645 427673 421684 2026-10-31T19:06:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427673 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Adame-ey-Eve_askepiaedje.jpg|thumb|300px|prumire pådje divintrinne di l' [[årmonak walon del Samwinne]] di 1888, ki vout kel creyåcion d' Adam ey Eve soeye djusse 5891 ans viye.]] [[Imådje:KellsFol200rGeneolgyOfChrist.jpg|thumb|dins l' Evandjîle sint Luk]] '''[[Adan]]''' (/adã/ (pacô ossu: '''Adam''' /adam/) ey '''[[Eve]]''', c' est, sorlon les rlidjons [[rilidjon djwive|djwive]], [[crustinnisse|crustinne]] et [[islam|muzulmande]], les deus prumirès djins k' ont stî askepieyes på [[Bon Diu]], li setinme djoû del [[Creyåcion do monde]]. == Ricnoxhance do personaedje == [[Imådje:Adao eva.PNG|thumb|250px]] Po les Djwifs et les Crustins, ciste istwere la est racontêye dins l' live del [[Djeneze]]. Les [[evandjîle]]s da [[Evandjîle sins Matî|Matî]] et da [[Evandjîle sins Luk|Luk]] dene minme li [[stok di famile da Djezus|stok di famile]] direk inte Adan ey Eve et [[Djezus-Cri]]. Insi, on trouve co dins l' [[årmonak walon del Samwinne|vî årmonak di Måmdey]] del fén do 19inme sieke li date do skepiaedje da Adan ey Eve, k' åreut stî e 4007 divant Dj.C. Po les Muzulmans, l' askepiaedje d' Adam ey Eve est dins l' [[Alcoran]], el sourate … Li creyance al lete ås tecses di l' askepiaedje d' Adan ey Eve espaitche sacwants crustins (les [[creyåcionisses]]) et bråmint des Muzulmans a admete el [[teyoreye di l' evolucion]]. Po les [[catolicisse|catolikes]], c' est [[Theilhard de Chardin]] k' a bråmint parvinou a fé accepter des idêyes da [[Charles Darwin|Darwin]], et wårder evike li creyance al creyåcion, tot veyant les tecses imådjreçmint. == Tecse di l' askepiaedje d' Adan ey Eve dins l' Djeneze == C' est e deuzinme tchaptrê. :¹⁵ Ça fwait ki l' Bon Diu amina l' ome dins l' Eden por lu î dmorer, waitî dsu et ndè travayî l' tere. :¹⁶ Li Bon Diu derit a l' ome: «Vos poloz bén mindjî des fruts d' tos les åbes do djårdén. :¹⁷ Mins vos n' mindjroz nén di l' åbe del kinoxhance do bén et do må, ca l' djoû k' vos è mindjrîz, vos mourrîz.» :¹⁸ Adon, li Bon Diu derit: «Ça n' est nén bon po l' ome do dmorer tot seu. Dji lyi va fé ene aidance ki sereut come lu.» :(…) :²¹ Adon, li Bon Diu l' edoirma come ene sokete. Ene feye k' i fout evoye, li Bon Diu purda ene di ses coisses foû, et rserer l' tchå. :²² Adon, li Bon Diu candja l' coisse e cmere. Il amina l' kimere divant l' ome. :²³ Ci-cial breya: «Ci côp ci, vola les oxheas d' mes oxheas eyet l' tchå di m' tchå. Leye, on l' lomrè feme, paski c' est foû di l' ome k' elle a stî prinjhe.» :²⁴ Et c' est ça ki l' ome abandnêye si pa et s' man po s' mete avou l' feme: eshonne, i n' fijhèt pus k' onk. :²⁵ Il estént miernous tos les deus, l' ome et l' feme, sins nd esse honteus. == Dins les belès-letes e walon == L' istwere da Adan ey Eve est djouwêye dins l' deuzinme ake del pîce «[[Li creyåcion do Monde (teyåte)|Li creyåcion do Monde]]» da [[André Mottet]]. [[Categoreye:Bibe]] [[Categoreye:Crustinnisse]] [[Categoreye:Islam]] [[Categoreye:Djudayisse]] 7vj8azpnld27rqy77sl5gtvvlg79m6w 0 20709 427362 389108 2026-10-31T18:20:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427362 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Eje_Cronológico.jpg|thumb|400px|Vî discôpaedje]] Les '''trevéns djeyolodjikes''', c' est ene [[schåle des tins djeyolodjikes|schåle di tins]] k' a stî metowe so pî po studyî l' istwere del [[Daegne]]. == Trevén cwåturrece == Li [[trevén cwåturrece]], c' esteut l' cwatrinme et l' pus djonne trevéns djeyolodjike, ki s' porshût asteure. Mins, lanawaire, il a stî rmetou pa les sincieus avou l' Tîçrece po fé çou k' on lome li [[cenozoyike]]. == Trevéns tîçreces == Les [[trevéns tîçreces]], c' est les troezinmes trevéns djeyolodjikes (asteure rimetou avou l' Cwåturrece po fé l' [[cenozoyike]]). On les rascôpe co insi: * [[Neyodjinne]] * [[Paleyodjinne]] == Trévéns sgondreces == Les [[trevéns sgondreces]] (u [[mezoyike]]), c' est les deuzinmes trevéns djeyolodjikes. On lzès pårtixhe sovint come çoula: * [[Cretacike]] * [[Djurassike]] * [[Triyassike]] == Trévéns prumreces == Les [[trevéns prumreces]] (u [[palizoyike]]), c' est les pus vîs des trevéns djeyolodjikes. On les cpårtixh e shijh termenes: * [[Permyin]] * [[Carbonyin]] * [[Devonyin]] * [[Siluryin]] * [[Ordovicyin]] * [[Cambriyin]] == Trévens precambriyins == C' est çou k' est co pus vî ki l' termene cambriyinne. {{Commonscat|Geologic time scale|les trevéns djeyolodjikes}} [[Categoreye:Djeyolodjeye]] [[Categoreye:Cronolodjeye]] [[Categoreye:Trevéns djeyolodjikes|*]] azas5fu8q3b2ra3apy7v76jvgf4ckqf 0 20733 427691 314565 2026-10-31T19:09:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427691 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:cronzoxh_vatche.jpg|thumb|cronzoxh del schene do dos d' ene vatche]] on '''cronzoxh''', c' est èn [[oxhea]] del [[schene]]. Les biesses k' ont des cronzoxhs si lomnut les [[cronzoxhîs]]. == Bobets d' on cronzoxh == * li stitchete dosrece * les deus stitchetes diléreces * li trô al miyôle (la kel [[miyôle del schene]] passe). * li coir do cronzoxh * li [[plake etercronzoxh]] (ki c' est do [[tinroxh]]). * les trôs etercronzoxh, la k' les niers ki vnèt foû del miyôle, pasnut. == Sôres di cronzoxhs == * les cronzoxhs do cô : end a 7 a totes les biesses ås tetes, al djirafe come al soris. ** l' [[atlasse (cronzoxh)|atlasse]] : li ci ki s' adjonteure å [[cråne]], po fé l' [[hanete]]. C' est lu ki bodje mo cwand on dit "ayi". ** l' [[aessi (cronzoxh)|aessi]] : le deuzinme, ki sieve po dire "nonna" * les cronzoxhs del [[schene do dos]] ene longowe sititchete å dos po les biesses ki rotnut so 4 pates. Les djins nd ont 12. * les cronzoxhs del [[schene des rins]], avou des lonhuès lådjès stitchetes diléreces po les biesses ki rotnut so 4 pates. Les djins nd ont 5. C' est la k' les plakes etercronzoxhs si spotchnut voltî, et dner del [[siyatike]]. * les cronzoxhs del [[schene do bassin]], sôdés a n' on l'ôte, kel [[bassin]] s' î vént adjonturer. * les cronzoxhs del [[cawe]]. Po les djins et les [[oujhea]]s, ci n' est k' des ptitès rawetes metowes å [[cronjhî]]. [[Categoreye:Antomeye]] ior3ztd78d7azclunhrj2zbzvpvkxnu 0 20760 427780 298675 2026-10-31T19:24:33Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427780 wikitext text/x-wiki Li [[transliteraedje]] c' est l' manire di riscrire des mots ou on tecse sicrits dins èn alfabet diferin. Cisse pådje cial mostere li manire di transliterer les nos d' djins eyet d' plaece [[grek]]s, e caracteres [[alfabet grek|greks]] eviè des caracteres laténs, al môde do scrijhaedje walon. Li prumire eyet l' deuzinme colone mostrèt li grande eyet l' pitite lete di l' alfabet grek. Li troezinme colone mostere li cmon transliteraedje pol walon; li manire di scrire les nos greks dins on tecse e walon. Pol transliteraedje dins d' ôtes lingaedjes (francès, inglès, almand, evnd) alez vey li wikipedia di ces lingaedjes la. grek walon Α α a Β β b Γ γ g Δ δ d Ε ε e Ζ ζ z Η η ê Θ θ th Ι ι i Κ κ k Λ λ l Μ μ m Ν ν n Ξ ξ ks Ο ο o Π π p Ρ ρ r Σ σ s Τ τ t Υ υ i ΟΥ ου ou Φ φ f Χ χ xh Ψ ψ ps Ω ω ô [[Categoreye:Grece]] [[Categoreye:Lingaedjes]] 0dtwmktop4mkh8c5da3xeq12uuvg409 0 20834 428238 421642 2026-11-01T10:29:30Z Èl-Gueuye-Noere 17076 /* D */ 428238 wikitext text/x-wiki Li '''ptit no walon''', c' est l' prononçaedje, e walon, d' on [[ptit no]] k' a stî rashî e francès dins l' [[estat civil]]. == Uzaedje des ptits nos e walon == Dins les ptits nos e walon, come dins les [[nos d' famile]], gn aveut bråmint des [[raptitixhant no d' djin|raptitixhaedjes]] a môde di [[Wikt:sibetchta|sbetchtas]] u di [[Wikt:sicawa|scawas]], ki siervént dins li houcaedje di tos les djoûs (Toenne, Lodiye, Meliye, [[Wikt:Djo|Djo]]). Il ont siervou coramint ås walon-cåzants disk' aviè 1950. Mins, a pårti do 20inme sieke, cwand on s' adressive a ene djin, on eployive si no e francès. :(tot cåzant d' lu) : Djôzef a vnou bate avou nozôtes. :(tot l' atôtchant) : - Ça vos va, ô, ''Joseph'' ? C' est po çoula ki les [[cawete (linwince)|cawetes]] pår walone "[[cawete -eye|-eye]]" ([[Wikt:Mareye|Mareye]]) et "[[cawete -ene|-ene]]" ([[Wikt:Catrene|Catrene]]) n' ont waire passé po les ôtes pitits nos, do moens e 20inme sieke. Les longuès cognes (Antoenne, Elodeye), c' est les cenes k' on djheut e 19inme sieke, cwand on-z atôtchive respectiveuzmint cisse sakî la. C' est kécfeye les cenes k' i fåreut prinde si on rashireut oficirmint les ptits nos e walon. Cwand on n' kinoxheut nén li ptit d' ene sakî, et k' on l' vlot atôtchî d' å lon (les martchoteas, metans), on l' houkive '''Batisse'''. Po ene feme, on djheut '''Mareye'''. :Vinoz, Batisse, waitîz, Mareye ! Les ptits nos walons sont-st eployîs po fé deus sôres di foirt simpes arimés : * li [[rima ås ptits nos]] * li [[rime a disti]] == Pitits nos walons k' on s' loméve e cåzant e 20inme sieke == === Rifondaedje di sacwants ptits nos walons === Les ptits nos avou l' cawete "-îye" sont rfondou avou -iye, apus ki "Mareye". Les ptits nos avou l' cawete -ine sont rfondous avou "-ene". === A === * Abel; F. ''Abel''<ref name=":5">https://web.archive.org/web/20140807055332/http://2000-prenoms-en-wallon.skynetblogs.be/</ref> * Åbwin; F. ''Aubain'' * Acsel; F. ''Axel''<ref>Mahin, L. ''et al.'' (2023)''.'' Li Rantoele. l°105. ''Li Rantoele''</ref> * Adam / Adan; F. ''Adam'' * Adislasse; F. ''Ladislas'' * Aernou; F. ''Arnould'' * Aili; F. ''Adélaïde'' * Alcide; F. ''Alcide'' * Alegzande; F. ''Alexandre'' * Alene / Aline; F. ''Aline'' * Alfrede; F. ''Alfred''<ref name=":3">Mahin, L. ''et al.'' (2022)''.'' Li Rantoele. l°102. ''Li Rantoele''</ref> * Amboeze; F. ''Ambroise'' * Andje; F. ''Angèle<ref name=":4" />'' * Andjlene / Andjline; F. ''Angeline'' * Andrî; F. ''André'' * Andriyin; F. ''Adrien<ref name=":5" />'' * Ane; F. ''Anne'' * [[Wikt:Ane-Djôzefe|Ane-Djôzefe]]; F. ''Anne-Josèphe'' * [[Wikt:Ane-Djo|Ane-Djo]]; F. ''Anne-Josèphe'' * Antoenne; F. ''Antoine'' * Anislasse; F. ''Stanislas'' * Arile; F. ''Arille''. * Årsinne; F. ''Arsène'' === B === * Babete; F. ''Elisabeth'' *Badjomé; F. ''Bajomé''<ref name=":0">https://wa.wiktionary.org/wiki/Categoreye:Pitits_nos_omrins_do_walon</ref> * Båre (''Bârbe, Bâbe); F. ''Barbe'' * [[Wikt:Bastén|Bastén]] / Bastyin; F. ''Sébastien'' * [[Wikt:Batisse|Batisse]]; F. ''Jean-Baptiste''; li ptit no d' ome li pus corant e l' Årdene el kimince do 20inme sieke. * Bebert; F. ''Albert, Héribert, Hubert, Lambert, Norbert, Philibert, Robert'' * Bedje; F. ''Begge'' * Benoet / Bnoet; F. ''Benoît'' * Bert; F. ''Albert, Héribert, Hubert, Lambert, Norbert, Philibert, Robert'' (c' est l' mwaisse personaedje do [[Li ptit Bert (roman)|Ptit Bert]], li rlomé roman da [[Auguste Laloux]]). * [[Wikt:Bernadete|Bernadete]] ("crou" arimé : Bernadete, si vos n' catchîz nén vos tetes, Dji trawe li gazete Avou m' kekete). * Bertene / Bertine; F. ''Albertine'', ''Héribertine.'' * Bêtri / Beyatrice; F. ''Béatrice'' * Bietmé, Bietrumé / Bietlete ; F. ''Bart, Barthélemy, Bartholomé<ref name=":0" />''<ref>Dumont, S. (2023). ''Vôtaedjes di 2024''. In Cayron, J. & Mahin, L. ''Li Rantoele''. Vol. 106 (esté 2023). Pî-note : årtike ene miete candjî pa Lucyin Mahin (mwaisse-rîlêye).</ref> * Biernåd; F. ''Bernard'' * Biernådete; F. ''Bernadette'' * Brijhe (''Briye''); F. ''Ébregise'', ''Brigide''. === C === * Cadiye (''Cadîye''); F. ''Léocadie''. * Cålisse; F. ''Calixte''. * Camile; F. ''Camille''. * Catrene / Catrine; F. ''Catherine'' * Celene / Celine; F. ''Céline''. * Celinå; F. ''Célina''. * Céliniye (''Célinîye''); F. ''Céline''. * Cint; F. ''Vincent''.<ref name=":5" /> * Cisse; F. ''Francis'', ''François'' * Ciye; F. ''Félicie''. * Cezarene / Cezarine; F. ''Césarine'' * Chechès; F. ''François''. * [[chwintaedje namurwès|Chwès]]; F. ''François''. * Cicile; F. ''Cécile'' * Citêye; F. ''Félicité''. * Clåra; F. ''Clara''. * Clårisse; F. ''Clarisse''. * Clotile; F. ''Clotilde''. * Clovisse; F. ''Clovis''. * Colas; F. ''Nicolas'' (c' est eto on [[ritchåd (oujhea)|no d' oujhea]]; no ki rvént dins sacwants [[toitche-linwe]]). * Côme; F. ''Cosme''. * Coraliye (''Coralîye''); F. ''Coralie''. * Corene / Corine; F. ''Corine''. * Corneliye (''Côrnélîye''); F. ''Cornélie''. * Crespin; F. ''Crépin''. * Cristofe; F. ''Christophe''. === D === * Dada; F. ''Marguerite''.<ref name=":5" /> * Damon; F. ''Damon'' * Dåvide; F. ''David'' * Dedene / Didine; F. ''Amandine'' * Dele; F. ''Adèle''.<ref name=":5" /> * Delfene / Delfine; F. ''Delphine''. * Delina; F. ''Délina''. * Derik; F. ''Frédéric''. * Deyon; F. ''Gédéon'' * Dilon; F. ''Badilon'', ''Odilon''. * Djåcob; F. ''Jacob<ref name=":3" />'' * Djåke; F. ''Jacques''. * Djandjan; F. ''Jean-Jean''.<ref name=":5" /> * Djanete; F. ''Jeannette'' * Djåspård; F. ''Gaspard''. * Djego; F. ''Gangulphe'' * Djelike; F. ''Angélique'' * Djeniye (''Jènîye''); F. ''Eugénie''. * [[Wikt:Djenvire|Djenvire]]; F. ''Geneviève''. * Djeråd / Djuråd; F. ''Gérard'' (a divnou on no d' oujhea, li [[Wikt:djeråd|djeråd]] = li [[ritchåd (oujhea)]]). * Djermwin; F. ''Germain''. *Djermwinne; F. ''Germaine'' {{?}} * [[Wikt:Djetrou|Djetrou]]; F. ''Gertrude''. * [[Wikt:Djihan|Djihan / Djhan]] u [[Wikt:Djan|Djan]]; F. ''Jean'' * [[Wikt:Djihene|Djihene]] / [[Wikt:Djene|Djene]]; F. ''Jeanne''. * Djîle; F. ''Gilles''. * Djingou; F. ''Gangulphe'' * Djinne / Jène; F. ''Eugène''. * [[Wikt:Djo|Djo]]; F. ''Joseph''. *Djone; EN. ''John'' (come Djone Cocril ; ''[EN] John Cockerill'')<ref name=":1">[[Nosse cok tchante co (tecses)]]</ref> * [[Wikt:Djôr|Djôr]] / Djwer<ref>[[Sint-Djwer]]</ref>; F. ''Georges''. * Djoselene; F. ''Joselyne<ref name=":3" />'' * Djowassin; F. ''Joassin''; no d' ene rouwale di [[Dorene]] * [[Wikt:Djôzef|Djôzef]]; F. ''Joseph''. * Djôzefene; F. ''Joséphine'' * Djri; F. ''Géry'' (come dins [[Soure-Sint-Djri]]). *Djule; F. ''Jules'' (come Djule Destrêye : ''[FR] Jules Destrée'')<ref name=":1" /> *Djulene / Djulinne; F. ''Julienne'' *Djulete; F. ''Juliette<ref name=":4" />'' * Djulin; F. ''Julien'' * Djustin; c' est l' mwaisse personaedje do roman [[So l' anuti (roman)|So l' anuti]], da [[Lorint Hendschel]]; eto di l' [[otobiyografeye]] [[Li fi do schayteu]] da [[Maurice Georges]]. * Docsiye; F. ''Eudoxie''. * Dofe; F. ''Adolphe'' * Dolfene / Dolfine; F. ''Adolphine '' * Doné; F. ''Dieudonné'' * Donea; F. "pitit" ''Denis'' * Donisse; F. ''Adonis'' * Doniye; F. ''Sidonie'' * Douni; F. ''Denis'' * Douwård; F. ''Edouard'' * Dré; F. ''André'' * Dreya; F. ''Andréa'' * Driyin; F. ''Adrien'' * Driyinne; F. ''Adrienne'' === E === * Eden; F. ''Eden<ref name=":2">Goffart, J. (2021) ''Les tchafiaedjes do Ptit Louwis (59)''. In ''Li Rantoele'', l° 99.</ref>'' *Elinne; F. ''Hélene'' * Elwè; F. ''Éloi'' * Emile: F. ''Émile'' * Érasse; F. ''Erasme'' * Ermance; F. ''Hermance'' * Erminiye; F. ''Herminie'' * Ernele; F. ''Renilde'' * Ernesse; F. ''Ernest'' * Ernestene / Ernestine; F. ''Ernestine'' * Ernou; F. ''Arnauld'' * Estele; F. ''Estelle'' * Eudaliye; F. ''Eudalie'' * Eve; F. ''Ève'' === F === * Faniye; F. ''Stéphanie'' * Fefene / Fifine; F. ''Joséphine'' * Féliciye; F. ''Félicie'' * Felicyin: F. ''Félicien'' * Felisse / Félisse; F. ''Félix'' * Fene; F. ''Joséphine'' * Fidele; F. ''Fidele'' * Fifine / Fine; F. ''Joséphine'' * Filemon; F. ''Philémon'' * Filominne; F. ''Philomène'' * Flipene / Flipine; F. ''Philippine'' * Flupe / Flipe; F. ''Philippe'' * Fonfonse; F. ''Alphonse'' * [[Wikt:Fonse|Fonse]]; F. ''Alphonse'' * Fonsene / Fonsine; F. ''Alphonsine'' * Foujhin; F. ''Feuillen''<ref name=":4">Staelens, G. (2024). ''Les ptits nos e walon''. In Cayron, J. & Mahin, L. ''Li Rantoele''. Vol. 109 (bontins 2024).</ref> * Foyene; F. ''Feuillenne'' * Foyin; F. ''Feuillen'' * Françwès; F. ''François'' * Frank; F. ''Franck<ref name=":4" />'' * Frankinet; F. ''Francky<ref name=":4" />'' * Fraziye; F. ''Euphrasie'' === G === * Gabriyel; F. ''Gabriel'' * Glaude; F. ''Claude'' * Godfrwèd; F. ''Godefroid'' * Godlive; F. ''Godelieve'' * Gofåd; F. ''Goffart<ref name=":4" />'' * Gofin; F. ''Goffin<ref name=":4" />'' * Gofinet; F. ''Goffinet<ref name=":4" />'' * Gofiou; F. 0 (nén ratournåve direk)<ref name=":4" /> * Grigôre, Grigwere; F. ''Grégoire'' * Gudule; F. ''Gudule'' * Gubiet; F. ''Guibert'' * Guiymene; F. ''Guillemine'' * Gusse; F. ''Auguste'' * Gusta; F. ''Augusta'' * Gustene / Gustine; F. ''Augustine'' * Gaguite / Guiguite; F. ''Marguerite'' === H === * Hans; F. ''Hans<ref name=":4" />'' * Henin; F. ''Henin<ref name=":4" />'' * Henkinet; F. ''Hans<ref name=":4" />'' * Hinri; F. ''Henry'' * Hinriet; F. ''Henriot<ref name=":4" />'' * Hinrotin; F. ''Henriot<ref name=":4" />'' * Houbiet; F. ''Hubert'' === I === * Ide; F. ''Ide'' === L === * Laliye; F. ''Eulalie''. *Lambiet; F. ''Lambert'' (come dins : Woluwé-Sint-Lambiet) *Lambikin; F. ''Lambertin<ref name=":4" />'' *Lambiote; F. ''Lamberte<ref name=":4" />'' *Lamborea; F. ''Lambert<ref name=":4" />'' *Lamborele; F. ''Lamberte<ref name=":4" />'' *Lambot; F. ''Lambert<ref name=":4" />'' * Lantin; F. ''Valentin''. * Lawrete; F. ''Laurette<ref name=":4" />'' * Layide; F. ''Adélaïde * Lecsi; F. ''Alexis'' * Lene / Line; F. ''Céline''. * Lestene / Lestine ; F. ''Célestine''. * Lestin; F. ''Célestin''. * Leya; F. ''Léa'' * Leyande; F. ''Léandre''. * Leyon; F. ''Léon''. * Leyona; F. ''Léona''. * Leyoniye, Yoniye; F. ''Léonie'' * Linå (''Linâ''); F. ''Célina'' * Linåd; F. ''Léonard'' * Livî; F. ''Olivier'' * Liza; F. ''Élisa'' * Lizé; F. ''Élisée'' * Lodiye; F. ''Elodie'' * Lominne; F. ''Philomène'' * Lorint; F. ''Laurent'' * Lotaire; F. ''Lothaire'' * Lote / Lolote; F. ''Charlotte'' * Louwis / Lowis; F. ''Louis'' * Louwisse; F. ''Louise'' * Loyisse; F. ''Héloïse'' * Loyisse; F. ''Aloïs'' * Lucasse; F. ''Lucas'' * Lucyin; F. ''Lucien'' * Ludvina; F. ''Ludvina'' === M === * Må; F. ''Marc'' * Mabile; F. ''Mabille'' * Macsi; F. ''Maximilien'' (waitîz a [[Wikt:Miyin|Miyin]]) * [[Wikt:Madjene|Madjene]]; F. ''Marie-Jeanne'' * Madlinne; F. ''Madeleine'' * Magrite; F. ''Marguerite'' * Malvina; F. ''Malvina'' * Mandene / Mandine; F. ''Amandine'' * Mantene / Mantine; F. ''Clémentine'' * Manu; F. ''Emmanuel'' * [[Wikt:Mår|Mår]]; F. ''Marc'' * Mardjo; F. ''Marie-Josephe'' * Mardjôzef / Mardjôzefe; F. ''Marie-Josephe'' * Mareye / Maroye; F. ''Marie''; li ptit no d' feme li pus corant e l' Årdene el kimince do 20inme sieke. * Maria; F. ''Maria'' * Mårta; F. ''Martha'' * Mårtén; F. ''Martin'' * Mårtene / Mårtine; F. ''Martine'' * Måte; F. ''Marthe'' * [[Wikt:Matî|Matî]]; F. ''Mathieu'' (loukîz eto a "[[Matîssalé]]") * Matile; F. ''Mathilde'' * Mawoumet; F. ''Mohamed'' * [[Wikt:Mayane|Mayane]]; F. ''Marie-Anne'' * Mayon; F. ''Marion'' * Medåd; F. ''Médard'' * Melaniye; F. ''Mélanie'' * Melda; F. ''Imelda'' * Meliye; F. ''Amélie'' (mwaisse personaedje d' ene [[binde d' imådjes]] da [[José Schoovaerts]], et do roman da [[Jean Goffart]] "[[Dji m' lome Meliye (roman)|Dji m' lome Meliye]]") * Melina; F. ''Mélina'' * Meminne / Minminne / Minne; F. ''Philomène'' * Mene; F. ''Angeline'' * Merance; F. ''Émerence'' * Meyon; F. ''Siméon'' *Milo; F. ''Émile''<ref>[[Émile Scoendens]]</ref> * Mimile; F. ''Émile'' * Minike; F. ''Dominique'' * Minne; F. ''Philomène'' * Mitchî; F. ''Michel'' * Mitile; F. ''Domitille'' * Miyin; F. ''Maximilien'' * Miyinne; F. ''Maximilienne'' * Modesse; F. ''Modeste'' * Mohamet; F. ''Mohamed'' * Mon / Monon, F. ''Monon'' === N === * Nand; F. ''Fernand'' * Nande; F. ''Ferdinande'' * Naneche / Nanesse; F. ''Françoise'' *Napoleyon; F. ''Napoléon''<ref>https://wa.wiktionary.org/wiki/Napoleyon</ref> * Nårdene / Nårdine; F. ''Bernardine'' * Natole; F. ''Anatole'' * Nayisse; F. ''Anaïs'' * Né; F. ''Dieudonné'' * [[Wikt:Neké|Neké]]; lussimbordjwès ''Nekel'' (F. Nicolas) * Nele; F. ''Pétronille'' * Nenesse; F. ''Ernest'' * Nenete; F. ''Antoinette'' * Niniye; F. ''Virginie'' * Nesse; F. ''Ernest'' * Nestene / Nestine; F. ''Ernestine'' * Niye; F. ''Virginie'' * Nicolai; F. ''Nicolas'' * Nonård; F. ''Léonard'' * Noré; F. ''Honoré'' * Norene / Norine; F. ''Honorine'' * Norêye; F. ''Honorée'' * Noyé; F. ''Noël'' * Noyete: F. ''Noëlle'' / ''Nathalie'' === O === * Ortinse; F. ''Hortense'' (rivazi: ''comprinss Ortinse ?'', po dmander a ene sakî s' il a compris) * Osval; F. ''Oswald'' * Oto; F. ''Otto'' === P === * På (''Pâ'', ''Pål''); F. ''Paul, Pol'' * Palmire; F. ''Palmyre'' * Pepene / Pipine; F. ''Philippine'' * Pierot; F. ''Pierrot'' * Pire / Piron / Pirson; F. ''Pierre'' * Poldene / Poldine; F. ''Léopoldine'' * Polite; F. ''Hippolyte'' * Popôl; F. ''Léopold'' * Priyin; F. ''Cyprien'' === R === * Remco; F. ''Remco''<ref>Goffart, J. (2023). ''Les tchafiaedjes do Ptit Louwis (66)''. In Cayron, J. & Mahin, L. ''Li Rantoele''. Vol. 106 (esté 2023).</ref> * Renkin; F. ''Rennequin'' * Rimåke / Rmåke; F. ''Remacle'' * Rimey / Rmey; F. ''Remy'' * Ritchåd; F. ''Richard'' (c' est eto on [[ritchåd (oujhea)|no d' oujhea]]). * Riyete; F. ''Henriette'' * Rodole; F. ''Rodolphe'' * Rok: F. ''Roch'' * Ronike; F. ''Véronique'' * Rôza; F. ''Rosa'' * Rôzaliye; F. ''Rosalie'' * Rôze; F. ''Rose'' * Rôzene; F. ''Rosine'' === S === * Samea, Samwel, Samouwel; F. ''Samuël'' (kécfeye scrît eto: ''Samuel'').<ref>https://wa.wiktionary.org/wiki/Samouwel</ref> * Sara; F. ''Sarah'' * Sebastén; F. ''Sébastien'' * Sédoniye; F. ''Sidonie'' * Silvesse; F. ''Sylvestre'' * Silviye; F. ''Sylvie'' * Sofiye; F. ''Sophie'' * Souzane; F. ''Suzanne''<ref>https://wa.wikisource.org/wiki/Oteur:Souzane_Mahin</ref> * Spuri; F. Exupère<ref>de Saint-Exupéry, A., (2000). ''Li Ptit Prince''. Laurent Hendschel (ratour.) Li Rantoele.</ref> * Statche; F. ''Eustache'' * Stefaniye; F. ''Stéphanie'' * Stiene; F. ''Étienne'' * Sule; F. ''Ursule'' * Sussule; F. ''Ursule'' * Sûtiance; F. ''Sophie<ref name=":4" />'' === T === * Taliye; F. ''Nathalie'' * Tanasse; F. ''Athanase'' * Tåve; F. ''Gustave, Octave'' * Tavene / Tavine; F. ''Gustavine'' * Taziye; F. ''Anastasie'' * Tchåle (''Châle''); F. ''Charles'' * [[Tchantchès]]; F. ''Jeannot'' * Tchårlot; F. ''Charlot'' * Tchårlote (''Chârlote''); F. ''Charlotte'' *Tchofile / Tiofile; F. ''Théophile<ref name=":0" />'' * Tereze; F. ''Thérese'' * Tetene / Titine; F. ''Augustine'' * Têye; F. ''Félicité'' * Teyo; F. ''Théodore, Théodule Théophile'' * Tibå (''Tîbau''); F. ''Thibaut'' * Tilkin; F. ''Tilquin'' * Timoté; F. ''Timothée'' * Tite; F. ''Tite'' * Toenne (''Antône, Antwin.ne, Antwène); F. ''Antoine'' * Toennete; (''Tônete, Tonete, Twènete, Twanete''); F. ''Antoinette'' * Toni; F. ''Antony'' * Tonton; F. ''Jeanneton'' * Tôr; F. ''Victor, Hector, Nestor'' * Torene / Torine; F. ''Victorine'' *Torgen; F. ''Thorgan''<ref name=":2" /> * Torin; F. ''Victorin'' *Tossint; F. ''Toussaint<ref name=":0" />'' * Tôtôr; F. ''Victor, Hector, Nestor'' * Toumas; F. ''Thomas'' * Toumsin; F. ''Thomassin'' * Trene / Trine; F. ''Catherine'' * Trinete; F. ''Catherine'' * Tur; F. ''Arthur'' * Tutur; F. ''Arthur'' === U === * Udjinne; F. ''Eugène'' * Ustatche; F. ''Eustache'' * Utrope; F. ''Eutrope'' === V === * Valeriye; F. ''Valérie'' * Varisse; F. ''Évariste'' * Victwere; F. ''Victoire'' === W === * Wådrou; F. ''Waudru'' * Wiyåme; F. ''Guillaume'' * Wubert; F. ''Guibert'' === Y === * Yande; F. ''Léandre'' * Yeyete; F. ''Henriette'' * Yoniye; F. ''Léonie'' * Yopôl; F. ''Léopold'' === Z === * [[Wikt:Zabea|Zabea]]; F. ''Isabeau'' * [[Wikt:Zabele|Zabele]]; F. ''Isabelle'' * [[Wikt:Zabete|Zabete]]; F. ''Elisabeth'' * [[Wikt:Zande|Zande]] / Zanzande; F. ''Alexandre'' * Zandrene / Zandrine; F. ''Alexandrine'' * [[Wikt:Zavî|Zavî]] (''[[Wikt:Zavîr|Zavîr]]'', ''[[Wikt:Zâvier|Zâvier]]'', ''[[Wikt:Zavié|Zavié]]''); F. ''Xavier'' * Zavirene / Zavirine * Zavireye / Zaviriye * Zéfir; F. ''Zéphirin'' * Zelda; F. ''Zelda'' * Zeliye; F. ''Zélie'' * Zidôre; F. ''Isidore'' * Ziré; F. ''Désiré'' * Zirêye; F. ''Désirée'' * Zowé; F. ''Zoé'' * Zulma; F. ''Zulmée'' == Pitits nos walons d' sints == Sacwants ptits nos walon sont portés pa des [[sints fiestis el Walonreye]] * [[sinte Båre|Båre]] * [[sinte Djenvire|Djenvire]] * [[Djerlaxhe]] * [[sinte Djetrou|Djetrou]] * [[sint Gubiet|Gubiet]] (Gubert, Wubert) * [[sint Marcou|Marcou]] * [[Wikt:Mårket|Market]] * [[sint Monon|Monon]] * [[sint Rmåke|Rimåke]] * [[sint Vå]] … == Pitits nos walons k' ont divnou des nos d' famile == === Ki sont co des ptits nos ouy === * André, David, Hinri === Ki n' sont pus des ptits nos ouy === * Colignon * Donea; F. ''Petit Denis'' === Dobes pitits nos === * Djihan + Djo => Djandjo; F. ''Jeanjot'' * ''Bai'' ([[Wikt:bea|bea]] ?) + Djo => ''Baidjot'' === Nos di rlomêyès djins === * Magrite : [[René Magritte]] === Nos di bouteus pol walon === * Baidjot : [[Louis Baijot]] * Yande : [[Albert Yande]] == Pitits nos walons k' ont dné des nos d' plaeces == * [[Wikt:Hodi|Hodi]] * [[Wikt:Åbri|Åbri]] * [[Wikt:Gobiet|Gobiet]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://lucyin.walon.org/diccionairaedje/C1_pitits_nos.html Pitits nos e walon d' après Nameur, saetchîs foû do motî da Lucien Léonard] * [https://web.archive.org/web/20140807055332/http://2000-prenoms-en-wallon.skynetblogs.be/ Waibe-blok so les ptits nos walons] == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Antroponimeye]] [[Categoreye:Lingaedje walon]] [[Categoreye:Pitits nos walons|*]] 80codqft7yymcq4xrxpzaqf90cq903m 0 20873 427519 418540 2026-10-31T18:42:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427519 wikitext text/x-wiki [[File:ConversionStPaul.JPG|thumb|Li cviersaedje da Sint På est bén raconté 3 côps dins l' live]] L' '''Ouve des Apoisses''' (on dit eto : '''les Ouves des Apoisses''' ou les '''Akes des Apôtes'''), c' est on [[sint live|live sacré]] des [[crustins]], sicrît pa [[sint Luk]], et ki raconte li cminçmint di l' eglijhe e l' [[Palestene]], pu ådfoû, bråmint a cåze da [[sint På]]. Li tecse a stî scrît e [[vî grek]] po des djins ki cnoxhént bén ci lingaedje la. == Ratournaedje e walon == Li tecse a stî ratourné e walon e 2004 pa [[Jean-Marie Lecomte|Djhan-Mareye Lecomte]]. Li tecse est scrît tot notant l' accint di [[Brå-dlé-Lierneu]]. Li tecse fourit rmetou pår e [[rfondou]] e 2012. Li ratourneu, Jean-Marie Lecomte, s' a eto eredjistré, ki lét si scrijhaedje. Les fitchîs odio ont stî metous sol l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]] e 2012; li prumî tchaptrê est eto sol [[tévé walon-cåzante]] ([[Youtube]]) a môde di videyo. == Contnou == Li live kimince på temognaedje (di deuzinme mwin) so les aparexhaedjes di Djezus après s' ravicaedje. Adon, on djåze di l' [[Acinsion]] pu do prumî [[Céncweme]]. Adonpwis, les pretchmints des Apoisses a Djeruzalem, et les prumîs miråkes (fé lever on stroupyî). Li ramassaedje (arestaedje) des Apoisses, ki s' polèt schaper tchaeke côp do prijhon, pa l' åjhmince d' ene andje. Li ramassaedje di [[sint Stiene]], ki va esse djudjî, et po s' disfinde, fé on racourti di tot l' [[Vî Testamint]]. Sint Stiene serè touwé a côps d' pires. C' est la ki [[sint På]] va intrer «e djeu d' beyes». Après çoula, c' est purade li veye da [[sint På]] k' est racontêye. Si cviersaedje sol voye di Damasse est bén repetêye ene troezinne di côps. C' est lu ki l' ridit lu-minme tchaeke côp k' il est dvant on tribunå. == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/rilidjon/ouve_des_Apoisses-rif.php Modêye e rfondou] {{abt}} ** [https://web.archive.org/web/20150918173221/http://www.endangeredlanguages.com/lang/2991/samples/6570 Dijhaedje do prumî tchaptrê], videyo sortitré e rfondou {{tvwc}} mins k' a disparexhou d' [[VoBuze]]. * [http://lucyin.walon.org/guerni/ouve_des_Apoosses.html Modêye avou l' accint di Brå] {{abt}} ** [http://lucyin.walon.org/rifondou/rilidjon/Ouve_Apoisses1.mp3 prumire pårteye odio] {{abt}} ** [http://lucyin.walon.org/rifondou/rilidjon/Ouve_Apoisses2.mp3 deuzinme pårteye odio] {{abt}} ** [http://lucyin.walon.org/rifondou/rilidjon/Ouve_Apoisses3.mp3 troezinme pårteye odio] {{abt}} ** [http://lucyin.walon.org/rifondou/rilidjon/Ouve_Apoisses4.mp3 cwatrinme pårteye odio] {{abt}} [[Categoreye:Crustinnisse]] [[Categoreye:Lives]] [[Categoreye:Noû Testamint]] [[Categoreye:Lives e grek]] azqb6yd6oxau3t8z1psfv9ne3slnvk8 0 20940 427609 357645 2026-10-31T18:56:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427609 wikitext text/x-wiki [[categoreye:croejhete]] [[categoreye:croejhete walone]] Li '''no d' fijheu''' (on dit eto: '''no d' adjint'''), c' est li ci (li cene, li sacwè) ki fwait l' accion do [[viebe]]. E walon, li no d' fijheu est basti å pus sovint avou l' [[cawete -eu]] :[[:Wikt:foumer|foumer => foumeu]] :[[:Wikt:fé|fé => fijheu]] :[[:Wikt:sipåde|sipåde => sipårdeu]] Mins gn a eto des ôtès cawetes ki polèt siervi tenawete : * [[cawete -ant]] : [[:Wikt:riwaitant|riwaitant]] (li ci ki rwaite) * [[cawete -ire]] : [[:Wikt:loumire|loumire]] (çou ki loume) ''Po des linwincieusès racsegnes sol mot "fijheu", alez s' vey e [[:Wikt:fijheu|splitchant motî]].'' == Li no d' fijheu dins les ôtes lingaedjes == * e [[francès]], li no d' fijheu si fwait avou l' cawete ''-eur'', li sfwaite kel sititchete walone. :''lire'' => ''lecteur'' (lére => lijheu) * e [[castiyan]], on eploye pareymint li cawete ''-ador'' :''matar'' => ''matador'' (touwer => touweu) * e l' [[inglès]], li [[neyerlandès]] et l' [[almand]], on eploye li cawete ''-er'' :''to play'', ''spelen'', ''spielen'' => ''player'', ''speler'', ''spieler'' (djouwer => djouweu) * e l' [[arabe]], li no d' fijheu (''ism el fa'il'') est foirdjî pa on candjmint dvintrin do viebe. So les [[viebe ås troes letes e l' arabe|viebes ås troes letes]], li voyale après l' prumire lete, c' est ''alif'' (long A), et l' cene après l' deuzinme lete, c' est on court i. :''kataba'' => ''kâtib'' (sicrire => sicrijheu) eiioslkvm1coswnig34h6zlzzts9y25 0 21017 428174 416080 2026-11-01T10:17:19Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428174 wikitext text/x-wiki '''Jean-Noël Hamal''', vina-st å monde a Lîdje li [[23 d' decimbe]] [[1709]] ey il î a morou li [[26 di nôvimbe]] [[1778]]. C' est onk des grands muzicyins d' [[Principåté d' Lidje|Lidje]]. I scrijha les muzikes des cwate operås do [[teyåte lidjwès (operås)|teyåte lidjwès]] C' est l' mononke da [[Henri Hamal]]. == Vicåreye == Après awè stî a l’ aprintixhaedje avou s’ pere [[Henri-Guillaume Hamal]] (scolî di [[Lambert Pietkin]] et lu ossu [[compôzeu d' muzike]]), i cmince a esse pitit tchanteu al catedråle Notru-Dame et Sint-Lambiet avou l’ mwaisse di tchapele [[Henri-Denis Dupont]]. C’ esteut on ansambe d’ ene trintinne di muzicyins, k' il a miné di 1737 a 1770. Il a fini si scolaedje di 1728 a 1731 å « Coleje lidjwès » di Rome, ewou çk il a rçu des luçons di [[Giuseppe Amadori]] (1670-1730). Sol tins do deuzinme voyaedje, i rescontere li violonisse [[Niccolò Jommelli]], et ossi [[Francesco Durante]]. I rbague a Lidje, i dvént directeur del catedråle Sint-Lambiet et, e 1745, tchenonne imperiål. Dispu 1738, les mimbes del famile Hamal dinént a tinzayeure des « Grands concerts di muzike rilijieuse » a l’ [[otel]] di [[Lidje (veye)|veye di Lidje]]. Après des margayes avou l’ tchapite, c’ est s’ neveu et scolî tchenonne k’ a pris l’ plaece di mwaisse del muzike do tchapite djusk’ å distrujhaedje del catedråle e 1793. [[File:Opéras burlesques liégeois 'Li Voege di Chôfontaine, li Liegeoi égagi...'.JPG|thumb|Livrèt dès muzikes des cwate operås lidjwès.]] == Ouves == * 92 motets, 34 messes, 24 psåmes, des cantates, 5 lamentos, 6 litåneyes, 4 oratorios * 2 ''[[Te Deum]]'', onk di zels e [[1763 in musikee classike|1763]] po l’ aven'mint do [[prince-évêque]] [[Charles-Nicolas d'Oultremont]] * 3 opus di sinfoneyes (l' opus 2 fourit-st eplaidî l' an 1750 amon [[Benoît Andrez]]) * 3 volumes di bokets sinfonikes et adrovaedjes di muzike * 4 [[operås]] burlesses sicrîts è [[walon]] do XVIIIe sieke : ** ''Li Voëgge di [[Chaudfontaine|Chôfontaine]]'' (23 djanvî 1757) ** ''Li Ligeoi ègagî'' (14 avri 1757) ** ''Li Fiess di [[Houte-Si-Plout|Houte-si-plou]]'' (decimbe 1757) ** ''Les Ypoconte'' (fevrî 1758) * Pîces di clavcin måy eplaideyes == Omaedje == Li [[rouwe Hamal|rowe Hamal]], å mitan d' [[Lidje]], rind omaedje å compôzeu == Difoûtrinne hårdêye == * [https://web.archive.org/web/20220115171426/http://connaitrelawallonie.wallonie.be/fr/wallons-marquants/dictionnaire/hamal-jean-noel#.YU8zOS3pP0o Connaître la Wallonie] * [https://web.archive.org/web/20120410153828/http://www.lamediatheque.be/travers_sons/hamal.htm Discographie de la Médiathèque belge] * [https://web.archive.org/web/20120410153828/http://www.lamediatheque.be/travers_sons/hamal.htm plakes des ouves da Hamal al mediatake del Walonreye] * Monique De Smet, ''Jean-Noël Hamal (1709-1778), chanoine impérial et directeur de la musique de la cathédrale Saint-Lambert de Liège. Vie et œuvre'', Bruxelles, Palais des Académies, 1959 (Académie royale de Belgique, Classe des Beaux-Arts, Mémoires, tome XI, fasc. 1), in-4, 336 p. Avec photos en noir. La vie et l'œuvre. Catalogue thématique. * Van Avermaet Giovanni en Lenaerts Katrien, ''Jean-Noël Hamal als belangrijk vertegenwoordiger van de Luikse school in de achttiende eeuw en verdere bestudering van zijn opus I, II en III en zijn vier opera's: Voëgge di Chôfontaine, Li ligeoi égagy, Li fiesse di Houte-si-plou, Les Ypoconte'', Diss. lic. kunstwetenschappen: musicologie, 1996, 5 vol. [[Categoreye:Rilomés Walons|Hamal, Jean-Noël]] [[Categoreye:Rilomés Lidjwès|Hamal, Jean-Noël]] [[Categoreye:Compôzeus|Hamal, Jean-Noël]] hve9lllwyzyisen1sh9qlo6p97j41cq 0 21020 427917 278286 2026-10-31T20:02:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427917 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Operås et operetes e walon]] [[Categoreye:Operås]] [[Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon]] [[Imådje:Teyaute lidjwes Bailleux.jpg|thumb|Coviete di l' edicion di 1854 da Bailleux]] Li '''teyåte lidjwès''', c’ est l' no metou po cwate [[operå]]s e walon sicrîts e 1756-1757 dins les sålons da [[Simon de Harlez]], a [[Lidje (veye)|Lidje]]. Li "Voyaedje a Tchôfontinne" a stî scrît eshonne pa [[de Cartier]], [[Simon de Harlez|de Harlez]], [[Pierre Grégoire baron d' Vivario|Vivario]] et [[Jacques-Joseph Fabry|Fabry]]. Les ôtes pîces ont stî toirtcheyes pa on scrijheu a lu tot seu. Totes les muzikes ont stî [[compôzeu|compôzêyes]] pa [[Jean-Noël Hamal]]. I fourît eplaidîs et replaidîs, å cmince cåzu tos ls ans, dins les [[årmonaks e walon]]. Come Simon de Harlez aveut ene bele plaece dins l' [[Principåté d' Lidje|Estat]], et k' les pîces estént djouwêyes dins on bastimint oficir, on pout avancî ki c' est l' prumî mostraedje d' ene [[politike linwistike]] [[politike linwistike eneviè l' walon|eneviè l' walon]]. == Les cwate pîces do teyåte lidjwès == Li '''prumire des pîces''', c’ est "[[li voyaedje di Tchôfontinne (operå)|li voyaedje di Tchôfontinne]]" (''Voeche di Chôfontaine'', ''Li Voëgge di Chôfontaine''), djouwêye divant les djins pol prumî côp li [[25 di djanvî]] [[1757]]. Li '''deuzinme''', c' est "[[Li Lidjwès egadjî (operå)|li Lidjwès egadjî]]" (''Li Ligeoi egagy'', ''Li Lîgeois ègagi''). Elle a stî scrîte pa [[Jacques-Joseph Fabry]]. Ele fourit djouwêye pol prumî côp li [[14 d' avri]] 1757. Li '''troezinme pîce''', "[[Li fiesse di Xhoutsiplou (operå)|li fiesse di Xhoutsiplou]]" (''Li fiess di Hoûte-si-Ploû'', ''Li fièsse di Hoûte-Si-Ploû'') fourit djouwêye pol prumî côp li [[8 di decimbe]] [[1757]]. Elle a stî scrîte pa [[Pierre Grégoire baron d' Vivario|Vivario]]. Li '''cwatrinme''' et l’ pus bele pîce, c’ est "[[Les Ipocondes (operå)|les Ipocondes]]" (''Les Ypoconte'') da [[Simon de Harlez]]. == Eplaidaedjes et rlomêye == Do tins del [[Principåté d' Lidje|Principåté]], et do [[Redjime francès]], les 4 mwaissès pîces do "teyåte lidjwès" fourît rimprimêyes soeye-t i totes seules, soeye-t i dins l' [[årmonak]] lidjwès. Elle estît eto vindowes a Lidje, amon Lemarié ([[livreye]]). Gn a yeu, pol moens, des edicions e 1757, 1758, 1768, 1783, 1784, 1785, 1787 (an VIII), 1810. On lzès rimprime co do [[redjime holandès|tins de Holandès]] (1827) et å cminçmint del dislaxheye [[Beldjike]] (1845, 1847). Les cwate pîces fourît ''ricoridjeyes'' pa [[François Bailleux]] (ki riscrît metans ''Les Ypoconte'' e ''Les Hypocondes''). Elle estît replaideyes a l’ Imprimreye J-G Carmanne a Lidje e 1854, avou èn adrovaedje istorike da Ulysse Capitaine, on corwaitaedje d’ on prof flamind di l’ Univiersité d’ Gand, J. Stecher, et troes graveures da J. Heldig. Ciste edicion la a-st eto ene cénkinme pîce, "[[Li målignant (operå)|li Målignant]], da [[François Matthieu Henault]]. Les cwate pîces metnut en sinne des ptitès djins avou leus dfåts. Sacwants rvazîs des pîces divnît des spots. Li teyåte lidjwès fourit todi dpus djouwé e 19inme sieke, et disk’ e 1850 po les grandès fiesses. Li rexhowe do live da Bailleux e 1854 a stombyî les waloneus di Lidje a s’ rashonner po-z a monter li [[SLLW]]. iq7qvjdkzluqck7qedk5ini4z7hm14q 0 21032 427631 416909 2026-10-31T19:00:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427631 wikitext text/x-wiki [[File:Årmonak des cwate Matî 1909.jpg|thumb|[[Årmonak des cwate Matî]] po [[1909]]]] L' eplaidaedje d' '''[[årmonak]]s e walon''' esteut foirt al môde, dispu l' 17inme sieke. El deuzinme mitan do [[20inme sieke]], les årmonaks walons n' ont pus stî si al môde. Estô, on-z a veyou ariver des [[calindrî]]s e walon. Dispu l' 21inme sieke, gn a des årmonaks [[so les fis]]. == Sacwants årmonaks e walon == * [[Årmonak Matî Lansbert]] * [[Årmonak des bierdjîs]] * L' [[årmonak lidjwès]], ki rprindeut sovint des pîces do [[teyåte lidjwès (operås)|teyåte lidjwès]]. * [[Årmonak walon del Samwinne]] * [[Årmonak des cwate Matî]] * [[Calindrî walon d' l' UCW]] * [[Calindrî walon del Rantoele]] * [[Årmonak Wikipedia e walon]] * [[Walon årmonak 1923 (live)|Walon årmonak]] == {{HDs}} == * Sicrijhaedjes saetchîs foû d' årmonaks e walon {{Abt}} ** [http://rifondou.walon.org/djina-rif.html El poenneus årmonak da Djina d' l' Årdjetea] ([[Lucien Mahin]]) ** [http://rifondou.walon.org/moes_djanvi.html#henin Årmonak do payis d' Han] ([[André Henin]]) * [http://lirantoele.walon.org/calindri.html Calindrî walon del Rantoele] [[Categoreye:Lives e walon]] [[Categoreye:Årmonaks|*]] 7tjh05yg0wsgs7rl3pzjlxe3f54vrnz 0 21170 427502 410863 2026-10-31T18:39:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427502 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Bokets del Beldjike|Braibant (dutcheye)]] [[Categoreye:Istwere del Beldjike|Braibant (dutcheye)]] [[Categoreye:Istwere del Walonreye|Braibant (dutcheye)]] [[Categoreye:Vîs payis|Braibant]] [[Imådje:Armoiries Brabant.svg|100px|right]] Li '''dutcheye do Braibant''' (on dit eto '''dutcheye del Braibant'''), c' est on vî estat d' Urope. Li pus grand boket, a Bijhe, est metou so ene tere tîxhon-cåzante. Li pårteye nonnrece est metowe so ene tere [[walon|walon-cåzante]]. Li mwaisse veye esteut [[Brussele (veye)|Brussele]]. Li deuzinme grande veye, [[Lovén (veye)|Lovén]]. Li dutcheye del Braibant, come ene pårteye del [[Lotarindjeye]] esteut mimbe do [[Sint Impire Romin Djermanike]], pu des [[Dijh-set Provinces]], des [[Bas Payis espagnols]] ey al fén, des [[Bas Payis otrichyins]]. Les bokets tîxhon-cåzants divénront les provinces d' [[Province d' Anverse|Anverse]], [[Province do Braibant flamind|Braibant flamind]] eyet l' [[Braibant bijhrece]] (boket des [[Bas Payis]]). Li boket walon-cåzant, co lomé "Roman Payis" divénrè e 1990 li [[Province do Roman Payis|province do Braibant walon]]. ''Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Braibant", alez s' vey e [[:Wikt:Braibant|splitchant motî]].'' mbyldjnyzysushlodmyqyzjy18tkvxu 0 21194 427894 421514 2026-10-31T19:58:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427894 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-vsis|Voëgge di Chôfontaine}}''}} {{Dizo-tite|Li voyaedje di Tchôfontinne (operå)}} [[Imådje:Voyaedje_di_Tchofontinne_dessin_J._Helbig.jpg|thumb|dessén da J. Helbig dins l' edicion da Bailleux (1854), ki mostere Tonton avou Golzå, eminés pa Cupidon.]] [[Imådje:Priyaedje Voyaedje Tchôfontinne.jpg|thumb|Lete di priyaedje di l' [[SLLW]] po ene djournêye di studiaedjes sol pîce e 2007]] '''Li voyaedje di Tchôfontinne''' (dins l' mwaisse sicrijhaedje «''Voëgge di Chôfontaine, opera burless es treuz act, mettou ès musik par M. Hamal''», dins l' replaidaedje da [[F. Bailleux]], «''Li voyège di Chaudfontaine''», e [[sistinme Feller]] «''Li voyèdje di Tchôfontinne''» u «''Li voyèdje di Tchôfontin.ne''<ref>Li scrijha n.n a stî atåvlé pa [[Louwis Rmåke]] dins les anêyes 1940.</ref>»), c' est èn [[operå]], li prumî do [[teyåte lidjwès (operås)|teyåte lidjwès]], sicrît pa [[Pierre Robert de Cartier de Marcienne|de Cartier]], [[Simon de Harlez]], [[Pierre Grégoire baron d' Vivario|Vivario]] et [[Jacques-Joseph Fabry|Fabry]]. I fourit djouwé divant les djins pol prumî côp li [[25 di djanvî]] [[1757]]. == Tinme == C' est l' voyaedje d' ene trope di Lidjwès ki vont prinde les aiwes a [[Tchôfontinne (viyaedje)|Tchôfontinne]]. Les ki boerlèt pus foirt k' els ôtes : deus botchresses et ene martchande di [[herin]]s Mareye Bada, Tonton, ene des botcherresses, saye di racoler Golzå, on coporå ki pete li francès. == Corwaitaedje == Les rireyes vinèt do crou cåzaedje des femes ki s' kiboutèt e prumî ake. :''Nos avans cial des cmeres pé k' des viperes.'' Li muzike da de Hamal est ene miete londjinne ezès deus prumîs akes, trop a môde d' årgudinne. E troezinme ake, on sint on zuvion d' candjmint avou on xhufla ki rapinse l' opera bufla di Nape. Djiråd, passeu d' aiwe, c' est on tuzeu, on filozofe. A costé des cåzaedjes on trouve les prumîs scrijhaedjes a môde romantike :''L' aiwe ki tome al valêye d' ene vene'' :''Et ki rôle evoye tot huzant.'' == Les personaedjes == * [[:Wikt:Tonton|Tonton]] et [[:Wikt:Adîle|Adîle]] : deus [[Wikt:manguinresse|manguinresses]]. * Mareye Bada : ene [[Wikt:haredjresse|haredjresse]]. * M. [[Wikt:Golzå|Golzå]] (''Golzau'') : on Lidjwès franskignon. * Mwaisse [[Wikt:Djuråd|Djiråd]] (''Girâ'') : li [[Wikt:naivieu|naivieu]]. * Keur. == Sourdant == [[Categoreye:Operås et operetes e walon|Voyaedje di Tchôfontinne]] [[Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon|Voyaedje di Tchôfontinne]] 6cf05tovysm5xxnlcmlg8ctinhdq6ql 0 21217 427794 411987 2026-10-31T19:26:53Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427794 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Voyaedje_di_Tchofontinne_dessin_J._Helbig.jpg|thumb|120px|bwès da J. Helbig (1854)]] [[Imådje:petrez fauves2.jpg|thumb|120px|Dessén da Elizabeth Ivanovsky (1933)]] [[Imådje:Mahin_Evie_Nonne.jpg|thumb|120px|Coleur a l' aiwe da Marie-Louise Mertz (2006)]] On '''dessineu po les lives e walon''', c' est on [[dessineu]] k' a bouté tenawete avou des [[scrijheus e walon]], ey enimådjî leus [[live e walon|lives]]. Si no est sovint rprins sol coviete, u sol coviete divantrinne. Sovint e francès ''illustrations de''. Mins pacô eto e walon : * '''imådjes''' da Marcel Mercié ("[[Ene miye di mi (proze-powezeye)|Ene miye di mi]]" da [[Danielle Trempont]]). * '''enimådjeures''' da Marie-Louise Mertz ("[[Eviè Nonne (noveles)|Eviè Nonne]]" da [[Lucyin Mahin]]) Li biyografeye do dessineu est padecô metowe al fén, mins sovint scrîte e francès. Lanawaire, dins l' [[coleccion do Bourdon]], gn a tolminme yeu des biyografeyes di dessineus e walon. Les desséns des covietes, et kécfeye les cis ki sont-st ådvins do live, c' est onk des mwaisses facteurs pol vindaedje des lives e walon. == Sacwants dessineus des lives e walon == * '''[[Robert Arcq]]''' sicrijheut e walon, et dessiner lu-minme po ses lives. * '''J.T. Debattice''' a enimådjî les [[ptits romans]] da [[Georges Alexis]]. * '''Sabine de Coune''' a fwait les desséns des lives da [[Auguste Laloux]]. * '''[[Ben Genaux]]''', lu eto, sicrijheut e dessiner. * '''[[Jijé|Joseph Gillain]]''' a enimådjî les covietes des troes prumirès anêyes des [[Cayés Walons]], eyet co sacwants ôtes lives des [[Relîs Namurwès]]. * '''J. Helbig''' fijha des bwès po l' edicion da [[François Bailleux]] di 1854 do [[teyåte lidjwès (operås)|Teyåte lidjwès]]. * '''René Hausman''' fijha l' coviete di l' antolodjeye [[Scrijheus d' Årdene (antolodjeye)|Scrijheus d' Årdene]] et des [[Contes hesbignons (shôtlêye di tecses)|Contes hesbignons]] da [[Marcel Hicter]]. * '''Elizabeth Ivanovsky''' (Kichinev, Moldaveye, 1910, Watermael (Brussele), 2006) a-st enimådjî li deuzinme tome des [[Fåves do Baron d' Fleuru (fåves di djåzantès biesses)|Fåves do Baron d' Fleuru]] da [[Henri Pétrez]] (1938). Ele rimeta ça ezès anêyes 1960, pol cénkinme volêye des fåves, ki n' rexhrè k' e 1999. * '''Marie-Louise Mertz''' ([[Hachi]], 1947) a-st enimådjî l' antolodjeye [[Scrijheus d' Årdene (antolodjeye)|Scrijheus d' Årdene]] (2002) eyet li ramexhnêye di noveles da [[Lucyin Mahin]], "[[Eviè Nonne (noveles)|Eviè Nonne]]". * '''Jacques Raes''' k' a bråmint bouté avou [[Jean Goffart]] et k' a stî l' prumî dessineu di ses [[live d' imådjes|lives d' imådjes]] ("[[Les avinteures des droles di zebes (live d' imådjes)|Les avinteures des droles di zebes]]"), "[[Les avinteures da Ray Hure (live d' imådjes)|Les avinteures da Ray Hure]]" ey eto d' ene binde d' imådjes ("[[On cokea å solea (binde d' imådjes)|On cokea å solea]]"). * '''Maurice Salme''' fijha tos les desséns do "''[[Motî da Haust|Dictionnaire liégeois]]''" da [[Jean Haust]], et ene pårteye des cis do [[franwal da Haust|franwal lidjwès]]. * '''José Schoovaerts''' a prusté ses pondeures po les covietes del [[gazete e walon|gazete]] "[[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] et li roman "[[Vera (roman)|Vera]] da [[Lucyin Mahin]]. * '''Walter Van Billinghen''' a dessiné des [[bwès (graveure)|bwès]] po [[Bokets del nute (teyåte)|Bokets del nute]] da [[Franz Dewandelaer]]. * '''Benoît Vermeesch''' a fwait les desséns didactikes do ''[[Motî d' Bastogne|Dictionnaire des parlers wallons du Pays de Bastogne]]'' * '''[[Géo Warzée]]''', k' esteut on pondeu et eto on scrijheu e walon. Ses desséns sont dins l' live "[[Joseph Durbuy et Géo Warzée (schôtlêye di tecses)|Joseph Durbuy et Géo Warzée]]" do [[Li Coirneu d' Hu|Coirneu]] (2004). == Sacwants dessineus del Coleccion do Bourdon == [[Imådje:Heymans_troos_sol_bele.jpg|thumb|120px|pondeure sorreyalisse, avou des bokets å croyon, da Bernard Bacq]] Dispu 1996 (avou ''[[Warum Krieg ?]]''), les [[El Bourdon|Edicions do Bourdon]] ont-st enondé, avou les subzides do [[CRLE]], ene coleccion la k' gn a tofer on dessineu, sovint diferin, po-z enimådjî l' live. Vocial les cis k' ont bouté dins cisse coleccion la. * Bernard Bacq po "[[Des trôs sol bele (arimeas)|Des trôs sol bele]]" da [[Dominique Heymans]] (2004), avou ene biyografeye do dessineu e walon. * Gabriel Belgeonne po "[[Miytaedje (tecses)|Miytaedje]]" da [[Émile Lempereur]] (2004), avou ene biyografeye do dessineu e walon. * Christian Chanoine po "[[Les hameas distindous (noveles)|Les hameas distindous]]" da [[René Painblanc]] (2004) * Raymond Drygalski po ** "[[Djonnesse a målvåt (sovnances)|Djonnesse a målvåt]]" da [[Willy Bal]] (2001) ** "[[Li moirt do Blanc Matî (prôze-powezeye)|Li moirt do Blanc Matî]]" da [[Joseph Bodson]] (2003), la k' gn a ene biyografeye do dessineu, e francès. ** "[[Pluctaedje (tecses)|Pluctaedje]]" da [[Robert Mayence]] (2003) * Danielle Fauvile po "[[Do tcherbon dins les flates (novele)|Do tcherbon dins les flates]]" da [[E. Lempereur]] (1999) * Marie-Jeanne Gay po "[[Nos arnagas (poitraits)|Nos arnagas]] da [[Henri Van Cutsem]]" (2002) * Michel Henrioulle po "[[Onk do coron do Bu (sovnances)|Onk do coron do Bu]]" da [[Louis Marcelle]] (2002), avou ene pitite otobiyografeye do dessineu e walon. * André Houfflin po "[[Eve et Adam (arimeas)|Eve et Adam]]" da [[Roger Foulon]] (2003) * Gabriel Lefebvre po "[[Semdi (sovnances)|Semdi]]" da [[Jean-Luc Fauconnier]] (2004) * Gustave Marchoul, po "''[[Warum Krieg ? (sovnances)]]''" da [[Willy Bal]] (2001) * André-Pierre Masquelier, po "[[Tiesses pelêyes (poitraits)|Tiesses pelêyes]]" da [[Émile Lempereur]] (1997) * Michel Mercié, po "[[Ene miye di mi (proze-powezeye)|Ene miye di mi]]" da [[Danielle Trempont]] (2001) * Marie-France Oogwit po "[[Dierinne aroke (tecses)|Dierinne aroke]] da [[Amanda Dechamps]]" (2003) [[Categoreye:Enimådjeus d' lives e walon|*]] [[Categoreye:Pondeure et dessinaedje]] [[Categoreye:Lives e walon]] qgkv40pvu8vhekt5heoa86idno1q3u0 0 21222 427527 405545 2026-10-31T18:43:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427527 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Fôves du baron d' Fleûru}}''}} {{Dizo-tite|Fåves do Baron d' Fleuru (fåves di djåzantès biesses)}} [[Imådje:Petrez Henri Fåves 4.jpg|thumb|Cwatrinme live]] Les '''Fåves do Baron d' Fleuru''' (''Fauves du Baron d' Fleuru'' u ''Fôves du baron d' Fleûru''), c' est cénk [[live e walon|lives]] avou des [[fåve di djåzantès biesses]] sicrîtes pa [[Henri Pétrez]]. <gallery> petrez fauves2.jpg|thumb|deuzinme live petrez fauves4.jpg|thumb|cénkinme live </gallery> == Eplaidaedjes == Li prumire volêye moussa foû e 1928. Li deuzinme live fourit eplaidî e 1933. I serè gårni di beas desséns e coleur da [[dessineu po les lives e walon|Elizabeth Ivanovsky]]. Li troezinme vuda e 1950. Li cwatrinme va rexhe e 1956, enimådjî pa [[Ben Genaux]]. Li cénkinme fornêye ni va esse publiyeye k' e 1999, lontins après l' moirt do scrijheu, ås [[El Bourdon|Edicions do Bourdon]]. On î a stî rcweri des desséns e deus coleurs ki Elizabeth Ivanovsky aveut toirtchî dins les anêyes 1950. Les fåves da Henri Pétrez sont å pus sovint avou des biesses, mins ele ni sont måy ricopieyes des cenes da [[Jean de Lafontaine]]. [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon]] [[Categoreye:Fåves di djåzantès biesses]] [[Categoreye:Djåzantès biesses]] eyq3j5kou9yokr6wkou0vem99bhx940 0 21368 428099 422172 2026-11-01T10:04:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428099 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Operås et operetes e walon|Lidjwes egadji]] [[Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon|Lidjwes egadji]] [[Imådje:Lidjwes_egadjii.jpg|thumb|150px|dessén da J. Helbig dins l' edicion da Bailleux (1854), ki mostere Colasse et s' mwaistresse]] '''Li Lidjwès egadjî''' (dins l' mwaisse sicrijhaedje "''<SMALL>Li Ligeoi ègagy, opera burless' es deu parteie, mettou ès musik par M. Hamal</SMALL>''", dins l' replaidaedje da [[F. Bailleux]], "''<SMALL>Li Lîgeois ègagî</SMALL>''", e [[sistinme Feller|Feller]], "''<SMALL>Li Lîdjwès ègadjî</SMALL>''"), c' est èn [[operå]], li deuzinme do [[teyåte lidjwès (operås)|teyåte lidjwès]], sicrît pa [[Jacques-Joseph Fabry]]. I fourit djouwé divant les djins pol prumî côp li [[14 d' avri]] [[1757]]. Li tecse est rindjî å l° '''362''' dins l' [[Invintaire des pus vîs tecses e walon (live)|Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon]] dizo l' tite "''Le Liégeois enrôlé''". == Les personaedjes == * Aili : li mere di l' egadjî. * [[:Wikt:Colasse|Colasse]] : li "Lidjwès egadjî". * [[:Wikt:Mayane|Mayane]]: mwaistresse da Colasse. * [[:Wikt:Linåd|Linåd]] : onk des vijhéns. * on [[bas oficî]] francès. * Keur des vijhéns et des vijhenes. == Boket del pîce == '''Prumire pårteye, sinne II''' ::Linåd :''Vos vs ewaerez todi po rén :''Ni cnoxhoz vs nén les djonnès djins :''I serè-st alé viè Grimgnêye :''Loukî motoit passer l’ årmêye :''Et s’ i sereut minme egadjî :''K’ on lyi mete don ene laxhe e pî :''Ôtmint, cwand i n’ vierè pus l’ veye :''Li cour lyi tirrè po rivni :''Et vosse fi ki voet voltî m’ feye :''Vola pus k’ i n’ fåt po l’ ritni ::(Linåd ki tchante) ::''On Lidjwès ki s’ egadje ::''Va bén disk’ a Tîleu ::''Mins po cwiter l’ rivadje, ::''I tuze ene feye ou deus ::''Et s’ il a ene maråye, ::''Vos vieroz ki m’ boubiet ::''Riprindrè so m’ fwè l’ voye ::''Do clokî Sint-Lambiet ::''Mi-minme, si dj’ el doe dire, ::''Dji m’ a trové dvins l’ cas ::''Mins d’ ou pus d’ on ratna : ::''L’ amor et nosse boune bire :Aili :''Dj’ a bén d’ keure di çou ki t’ åye fwait :''Tote ti veye, t’ as stî on napea :''Di t’ moker d’ mi, n’ ass nén del honte ? :''Dji n’ el ra nén avou tes contes ! :''Va s’ mel ricweri ou vass å diåle :… :''Mins dji n’ a k’ fé d’ ti : vo l’ ricial. :Linåd :''Vos n’ breyoz pus « Vass el ricweri » :''Vola k’ vos ravoz vosse beabea :''Mins doûçmint, ci n’ est pus po rire, :''Môr ! Il a l’ cocåde a s’ tchapea. :Aili :''O ! Dji lyi råyrè djus del tiesse ! :''Cwè çki t’ as la ? Dou vénss, djonne biesse ? psl5usbzq2ojvfo2me2c4vv6ovb1tlw 0 21370 427896 421537 2026-10-31T19:59:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427896 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Operås et operetes e walon|Fiesse di Xhoutsiplou]] [[Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon|Fiesse di Xhoutsiplou]] '''Li fiesse di Xhoutsiplou''' (dins l' mwaisse sicrijhaedje "''<SMALL>Li fiesse di Houte-si-Plou, opera comique es treuz parteie, mettou ès musik par M. Hamal</SMALL>''", dins l' replaidaedje da [[F. Bailleux]], "''<SMALL>Li fiesse di Hoûte-s'i-Ploût</SMALL>''"), c' est èn [[operå]], li troezinme pîce do [[teyåte lidjwès (operås)|teyåte lidjwès]], sicrît pa [[Pierre Grégoire de Vivario]]. I si passe a [[Xhoutsiplou]], k' on mete cial e [[Condroz]]. I fourit djouwé divant les djins pol prumî côp li [[8 di decimbe]] [[1757]]. == Les personaedjes == * Li mayeur do viyaedje. * [[:Wikt:Lisbete|Lisbete]] (''<SMALL>Lisbette</SMALL>'') : feye do mayeur et mwaistresse da Djåcmin. * [[:Wikt:Djetrou|Djetrou]] (''<SMALL>Gètrou</SMALL>'') : mwaistresse da Djåsper et cuzene da Lisbete. * [[:Wikt:Djåcmin|Djåcmin]] (''<SMALL>Jâcquemin</SMALL>'') et [[:Wikt:Djåspård|Djåsper]] (''<SMALL>Jâsper</SMALL>'') : djonneas des fiesse. * Keur des payizans. 5fjnvkvk64m7ok7t8al1x13o19p1w0a 0 21371 427677 408784 2026-10-31T19:07:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427677 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Groupe di muzike]] [[File:Urban Trad - Stered Festival - 48.jpg|thumb|[[Morlaix]], [[Burtaegne]] - [[2015]]]]'''Urban Trad''', c' est on groupe di muzike [[folk]] bedje. Ci groupe a rprezinté li [[Beldjike]] a l' Eurovision e 2003 avou li tchanson ''Sanomi'', tchantêye e-n on imådjinaire lingaedje. Il a wangnî l' deuzinme plaece. E may 2000, Yves Barbieux rashonle ene vintinne d' årtisses folk bedjes avou l' albom « ''one-o-four'' » (Orion, Luc Pilartz, Perry Rose, Tom Theuns, Didier Laloy…). Adonpwis, li groupe a fwait on deuzinme albom ''Kerua'' (et on single ''Sanomi''), vindous e Beldjike et d' ôtes payis, et a fwait bråmint di concerts. Leu muzike esteut foirt celtike å kiminçmint, mins asteure, c' est pus eclectike. Et infén, il ont fwait on troezinme albom, ''Elem'', e setimbe 2004 (avou les cwate elemints simbolijhîs, et ossu pol prumî côp des tchansons e vraiys lingaedjes (francès, neyerlandès, espagnol et suwedwès). Li 24 avri 2006, il ont fwait on novea single, ''Diama Dén'', avou N'Faly Kouyaté då groupe [[Afro Celt Sound System]]. == Mimbes == *[[Cédric Waterschoot]] : basse *[[Dirk Naessens]] : violon *[[Michel Morvan]] : batreye *[[Philip Masure]] : guitare *[[Soetkin Collier]] : tchant *[[Sophie Cavez]] : acoirdeyon diyatonike *[[Véronica Codesal]] : tchant *[[Yves Barbieux]] : flûtes a betch, tin whistle, low whistle, [[pupsak]] & direccion årtistike. == Loyéns == *[http://www.urbantrad.com/ Site d' Urban Trad] ieeicse06qy4zucv47ip069honvioks 0 21420 427853 369599 2026-10-31T19:52:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427853 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Codjowaedjes|Criyi]] Les '''viebes del sôre di criyî''', c' est des [[deuzinme troke di viebes e walon|viebes del 2inme sôre]], mins ki [[candjmint d' voyale|candjnut d' voyale]] a l' [[indicatif prezintrece|indicatif]] et å [[suddjonctif prezintrece]] singulî (la k' c' est sol dierin pî). I s' kidujhèt insi come les [[troezinme troke di viebes e walon|viebes del troezinme troke]], et eto les cis del [[prumire troke di viebes e walon|prumire troke]] del sôre di "[[codjowaedje copiner|copiner]]". :cr'''iy'''î => dji cr'''eye'''; i n' fåt nén k' dji creye trop foirt. Å dvins do viebe, i n' candjnut nén d' voyale : :dji cr'''iy'''rè; i cr'''iy'''nut. Ki rshonne foirt å codjowaedje di criyî : li ci di sacwants viebes del [[deuzinme troke di viebes e walon|troezinme sôre]], avou deus cossounes å coron : [[Codjowaedje wespiyî]]. == Sacwants sfwaits viebes == === viebes del 2inme troke avou l' coron -iyî === * [[Wikt:criyî|criyî]] * [[Wikt:fiyî 2|si fiyî]], [[Wikt:rafiyî|si rafiyî]], [[Wikt:disfiyî|si disfiyî]], [[Wikt:dismefiyî|si dismefiyî]] * [[Wikt:hiyî|hiyî]], [[Wikt:kihiyî|kihiyî]] * [[Wikt:priyî|priyî]] * [[Wikt:spiyî|spiyî]] * [[Wikt:ustiyî|ustiyî]], [[Wikt:enustiyî|enustiyî]] === ôtes corons erîlés === * [[Wikt:rilignî|rilignî]], [[Wikt:dislignî|dislignî]] === avou candjmint d' cossoune === * [[Wikt:grevissî|grevissî]] : gn a eto on dismantchaedje do dobe S divant ene cossoune, come po "[[Codjowaedje poûssî|poûssî]]" == Viebes ki n' si codjowèt nén inla == Mins atincion k' ene ôte rilêye di viebes avou "-iyî" å coron si codjowe sins candjmint d' voyale (e rfondou todi, ça s' pout ki dins sacwants pårlers i soeyexhe come criyî, et å rvierdimint). Ces-la shuvèt l' modele di [[Codjowaedje waitî|waitî]]. * [[Wikt:abiyî|abiyî]], [[Wikt:disbiyî|disbiyî]], [[Wikt:rabiyî|rabiyî]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://lucyin.walon.org/codjowaedjes/criyi.html Tåvlea do codjowaedje di "criyî" so l' Aberteke] * [http://lucyin.walon.org/codjowaedjes/grevissi.html Tåvlea do codjowaedje di "grevissî" so l' Aberteke] * [[Wikt:Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come criyî|Viebes di cisse sôre la dedja studyî e Wiccionaire]] 2zfga0kqgfld1app4x6wvj58oof7uwr 0 21530 427999 346554 2026-10-31T20:22:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427999 wikitext text/x-wiki L' '''atuze Sarachaga des troes bodjes di codjowaedje''', pus courtinnmint l' '''atuze des troes bodjes''', c' est ene manire di corwaitî l' [[codjowaedje]] des [[viebe]]s [[walon]]s, foiravant sacwants målåjheys viebes del [[cénkinme troke]]. Tchaeke viebe a troes bodjes di codjowaedjes, lomés A, B et C, mins ki polèt esse pa côps les minmes. == Istwere == Ciste atuze a stî trovêye eviè 2002 pa [[Pablo Sarachaga]], tot boutant so on [[codjowoe]] et sayant d' trover èn [[algorite]] po produre les tåvleas d' codjowaedje po tot l' minme ké viebe. Elle a stî ene miete amidrêye e 2006 po tni conte des viebes des 1re, 2inme eyet 3inme trokes ki [[candjmint d' voyale|candjèt d' voyale]] å dierin pî, come "[[codjowaedje copiner|copiner]]" ou [[codjowaedje criyî|criyî]]. == Rotaedje == Å cmincî d' ces troes bodjes la, on pout basti tos les codjowas po tos les viebes, cobén les cis del cénkinme troke, sovint lomés "disrîlés". L' atuze des troes bodjes, c' est on modele [[fonolodjeye|fonolodjike]], nén [[ortografeye|ortografike]]. Ça fwait k' i pout eto aveur, al copete do martchî, on candmint d' letes cåze des rîles ortografikes/ Metans, li bodje "vik-" divént "vic-" pa dvant "a", "o", "u" ou ene cossoune diferinne di "y", dismetant ki l' bodje "disfaç-" divént "disfac-" divant "e", "i" ou "y". == Foû-rîles == Les sacwants viebes ki sont cwand minme des foû-rîles a l' atuze des troes bodjes, c' est [[codjowaedje aveur|aveur]], [[codjowaedje esse|esse]], [[codjowaedje aler|aler]], [[codjowaedje valeur|valeur, faleur]], [[codjowaedje saveur|saveur]], [[codjowaedje fé|fé]] et leus parints. == tåvleas des codjowaedjes == <!-- a candjî e beas tåvleas --> === [[Prumire troke di viebes e walon]] === inf. : A-er pr. : C-e, C-es, C-e, A-ans, A-ez, A-èt ~ B-nut er. : A-a, A-as, A-a, A-îs, A-îz, A-ît er.d.: A-éve, A-éves, A-éve, A-éns, A-îz, A-ént fut. : B-rè, B-rès, B-rè, B-rans, B-roz, B-ront cond.: B-reu, B-reus, B-reut, B-réns, B-rîz, B-rént su.pr: C-e, C-es, C-e, A-anxhe, A-éxhe, A-exhe, B-nuxhe su.d.: A-axhe, A-axhes, A-axhe, A-énxhe, A-îxhe, A-énxhe imper: C-e, A-ans, A-ez part.: A-é, A-êye, A-ant egzimpes: * [[codjowaedje bouter|bouter]] (A=B=C=bout-) * [[codjowaedje shofler|shofler]] (A=shofl-, B=C=shofel-) * [[codjowaedje tchicter|tchicter]] (A=tchict-, B=C=tchictêy-) * [[codjowaedje copiner|copiner]] (A=B=copin-, C=copen-) * [[codjowaedje diner|diner]] (A=d(i)n-, B=din- C=den-) === [[Deuzinme troke di viebes e walon]] === Li codjowaedje del 2inme troke c' est cåzu come li ci del 1re troke; i gn a ki sacwantès cawetes di codjowaedje ki candjèt: -er -> -î, -ez -> -îz, -éve(s) -> -ive(s), -éxhe -> -îxhe, -é,êye -> -î,eye; et c' est tot. inf. : A-î pr. : C-e, C-es, C-e, A-ans, A-îz, A-èt ~ C-nut er. : A-a, A-as, A-a, A-îs, A-îz, A-ît er.d.: A-ive, A-ives, A-ive, A-éns, A-îz, A-ént fut. : B-rè, B-rès, B-rè, B-rans, B-roz, B-ront cond.: B-reu, B-reus, B-reut, B-réns, B-rîz, B-rént su.pr: C-e, C-es, C-e, A-anxhe, A-îxhe, A-exhe ~ C-nuxhe su.d.: A-axhe, A-axhes, A-axhe, A-énxhe, A-îxhe, A-énxhe imper: C-e, A-ans, A-îz part.: A-î, A-eye, A-ant egzimpes: * [[codjowaedje waitî|waitî]] (A=B=C=wait-) * loyî (A=B=C=loy-) * [[codjowaedje criyî|criyî]] (A=B=criy-, C=crey-) === [[Troezinme troke di viebes e walon]] === I n' a nole diferince inte li 2inme eyet l' 3inme troke di viebes po çou k' est d' l' atuze des troes bodjes, la ki l' diferince si trouve djustumint dins les bodjes, nén dins les cawetes. egzimpe: [[codjowaedje tcheryî|tcheryî]] (A=tchery-, B=C=tcherey-) bén seur, les rîles ortografikes pol [[son Y]] s' aplikèt: pa drî ene cossoune et pa dvant ene voyale ôte k' on "i", li "y" divént "i", eg: tchery-éns -> tcheriéns. === [[Cwatrinme troke di viebes e walon]] === inf. : B pr. : B, B-s, B-t, A-ans, A-oz, A-èt ~ C-nut er. : A-a, A-as, A-a, A-îs, A-îz, A-ît er.d.: A-eu, A-eus, A-eut, A-éns, A-îz, A-ént fut. : B-rè, B-rès, B-rè, B-rans, B-roz, B-ront -- B-ress cond.: B-reu, B-reus, B-reut, B-réns, B-rîz, B-rént su.pr: C-e, C-es, C-e, A-anxhe, A-oxhe, A-exhe ~ C-nuxhe su.d.: A-axhe, A-axhes, A-axhe, A-énxhe, A-îxhe, A-énxhe imper: B, A-ans, A-oz part.: B, B-eye(*), A-ant (*) note: li cawete -eye magne li "i" do bodje: fini-eye -> fineye. egzimpe: [[codjowaedje fini|fini]] (A=C=finixh-, B=fini-) Såf pol pårticipe erirece eyet po l' infinitif, li bodje B est l' minme ki les deus ôtes a Lidje; c' est eto on dobe codjowaedje possibe e rfondou (eg: dji fini ou dji finixh; nos finirans ou nos finixhrans), dins ç' cas la on n' mete nén d' "t" al fén del 3inme djin di l' indicatif (eg: ele finit ou ele finixh, nén ele *finixht) eyet l' imperatif singulî a-st on "e" al fén (eg: fini! ou finixhe!) === [[Cénkinme troke di viebes e walon]] === chal i gn a sacwantès diferinces sorlon les modeles di viebes (dj' ô bén, ostant po l' atuze des troes bodjes les 2inme et 3inme trokes sont veyowes li minme, pol 5inme on l' pôreut bén dispårti e sacwantes dizo-trokes). inf. : XXX pr. : B-Y1, B-Y2, B-Y3, A-ans, A-oz, A-èt ~ C-nut er. : A-a, A-as, A-a, A-îs, A-îz, A-ît er.d.: A-eu, A-eus, A-eut, A-éns, A-îz, A-ént fut. : B-rè, B-rès, B-rè, B-rans, B-roz, B-ront -- B-ress cond.: B-reu, B-reus, B-reut, B-réns, B-rîz, B-rént su.pr: C-e, C-es, C-e, A-anxhe, A-oxhe, A-exhe ~ C-nuxhe su.d.: A-axhe, A-axhes, A-axhe, A-énxhe, A-îxhe, A-énxhe imper: B-Y1, A-ans, A-oz part.: XXX, XXX, A-ant Y1/2/3 c'est -e/-es/-e si l' bodje finixh pa cossoune, ou (rén)/-s/-t si l' bodje finixh pa voyale. Les fômes mårkêyes avou XXX sont les cenes ki candjèt d' ene sôre di viebe a l' ôte, pa côps c' est l' bodje A, pa côps l' bodje B. Vochal les grandès familes di viebes: *a) infinitif avou -i, pårticipe avou -ou ==> bodje A po l' infinitif et l' pårt. *b) infinitif avou -e (oyåve cossoune), pårticipe avou -ou ==> bodje B po l' infinitif, et bodje A pol pårticipe *c) infinitif avou -re, pårticipe avou -t ==> bodje B po l' infinitif et l' pårticipe (ces la rishonnèt ene miete li 4inme troke, mins avou ene ôte cossoune (-jh-,-y-,-l-) al plaece di -xh-) *d) infinitif avou -re, pårticipe avou -ou ==> bodje B po l' infinitif, et bodje A pol pårticipe *e) infinitif avou -eur, pårticipe avou -ou ==> bodje A po l' infinitif et l' pårt. egzimpes: *a) ** doirmi (A=doirm, B=C=doim; pårt.er.: doirm<nowiki>-{</nowiki>ou,owe}) ** vini (A=v(i)n, B=vén, C=vegn; pr. sing: vén<nowiki>-{</nowiki>,s,t}; pårt.er.: v(i)n<nowiki>-{</nowiki>ou,owe}) *b) ** code (A=B=C=cod; pårt.er.: cod<nowiki>-{</nowiki>ou,owe}) ** rexhe (A=B=C=rexh; pårt.er.: rexh<nowiki>-{</nowiki>ou,owe}) ** dispåde (A=dispård, B=C=dispåd; pårt.er.: dispård<nowiki>-{</nowiki>ou,owe}) *c) ** dire (A=C=dijh, B=di; pr. sing: di<nowiki>-{</nowiki>,s,t}; pårt.er.: di<nowiki>-{</nowiki>t,te}) ** braire (A=brey, B=brai, C=braiy; pr.s.: brai<nowiki>-{</nowiki>,s,t}; pårt.er.: brai-t) *d) ** shure (A=C=shuv, B=shû; pr. sing: shû<nowiki>-{</nowiki>,s,t}; pårt.er.: shuv<nowiki>-{</nowiki>ou,owe}) (i gn a ossu on pårticipe shû, shûte) ** boure (A=C=bol, B=boû; pr. sing: boû<nowiki>-{</nowiki>,s,t}; pårt.er.: bol<nowiki>-{</nowiki>ou,owe}) ** boere (A=C=boev, B=boe; pr. sing: boe<nowiki>-{</nowiki>,s,t}; pårt.er.: boev<nowiki>-{</nowiki>ou,owe}) ** vey (*''voere'') (A=vey, B=voe, C=voey; pr.s.: voe<nowiki>-{</nowiki>,s,t}; pårt.er.: vey<nowiki>-{</nowiki>ou,owe}) *e) ** valeur (A=val, B=vå, C=våy/val; pr.s.: vå<nowiki>-{</nowiki>,s,t}; pårt.er.: val<nowiki>-{</nowiki>ou,owe}) ***(C=våy avou våy => val pa dvant -nut/-nuxhe) ** poleur (A=p(o)l, B=pou, C=poy; pr.s.: pou<nowiki>-{</nowiki>,s,t}; pårt.er.: p(o)l<nowiki>-{</nowiki>ou,owe}) ***(atincion, li "y" del fôme C dvént "l" pa dvant -nut/-nuxhe, mins li voyale dimeure diferinne del cene del fôme A, pus longowe (dins l' Gilliard c' est "poulnut") et ele n' est nén spotchåve) *f) ** rire (A=riy, B=rey, C=rey; p.e. disrîlé: rî) ***(dins l' cinte et l' ouwess, li fôme B dvént "rî", mins l' fôme C dmeure "rîy") Li viebe [[codjowaedje fé|fé]] est cåzu del dizo-sôre "c)": * fé (*''fwaire'') (A=fijh, B=fwai, C=fwaiy; pr.s.: fwai<nowiki>-{</nowiki>,s,t}; p.e.: fwai<nowiki>-{</nowiki>t,te}) (avou B ki dvént "f" tot seu å condicioneu eyet al futurrece (pa dvant ene cawete di codjowaedje ki cmince avou "r"; dj' ô bén, c' est come si fwai-r- divneut fr-; a noter k' el [[Basse Årdene]] i gn a des prononçaedjes "nos ''fwairans''" et "i ''fwairont''", tot come l' infinitif "''fwaire''") Li viebe [[codjowaedje prinde|prinde]] a on dobe codjowaedje, onk totafwait erîlé, come [[codjowaedje ratinde|ratinde]] (A=B=C=prind), l' ôte est cåzu del dizo-sôre "b)": * prinde (A=purd, B=C=pud; avou les cognes d' ene sillabe ki prindèt on bojde "prind" et on pårticipe erirece "pris", come dins l' prumî codjowaedje; pr.s.: prind<nowiki>-{</nowiki>,s,}; su.pr.: prind<nowiki>-{</nowiki>e,es,e}; p.e.:pri<nowiki>-{</nowiki>s,jhe}) == Difoûtrinne hårdêye == * [http://lucyin.walon.org/codjowaedjes/codjowoe.cgi on codjowoe ki eploye l' atuze des troes bodjes] [[Categoreye:Lingaedje walon]] [[Categoreye:Codjowaedjes]] lkp90lb7ko6t31x4r6no0b5xxh09i9q 1 21532 427379 65374 2026-10-31T18:24:13Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Copene:Troejhinme troke di viebes e walon]] viè [[Copene:Troezinme troke di viebes e walon]] : rif. deuzinme, troezinme 65374 wikitext text/x-wiki == comparåjhon avou les modeles da Gilliard == * tcheryî = maryî ''mârier'' (10) / bambyî ''bambî'' (24) [[Uzeu:Pablo|Pablo]] 28 di djun 2006 a 02:42 (UTC) agkz0retxre8jykvcdok3h8amrgw8qc 1 21533 427390 65375 2026-10-31T18:26:33Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Copene:Deujhinme troke di viebes e walon]] viè [[Copene:Deuzinme troke di viebes e walon]] 65375 wikitext text/x-wiki == comparåjhon avou les modeles da Gilliard == * waitî = baxhî (17) * criyî = s(i)piyî (19) ôtes modeles del 2inme sôre dins Gilliard (nén co dins l' årtike): * picî (18) ** come baxhî, mins avou candjmint ortografike ç <-> c (eg: nos piçans) * astårdjî (20) ** A=astårdj, B=C=astådj * loyî (21) ** dins l' Gilliard c' est A=''loy'', B=C=''lôy''; mins cisse diferince la n' est nén scrîte e rfondou * pleyî (22) ** dins l' Gilliard c' est A=''plèy'', B=C=''pléy'' * batijhî (23) ** dins l' Gilliard c' est A=''batij'', B=C=''batîj''; mins cisse diferince la n' est nén scrîte e rfondou * schoircî ''chwârchî'' (25) ** A=schoirç, B=C=schoircey (atincion, nén del 3inme troke! c' est A="schoirç" et nén "schoircy") * foircî ''fwârcî'' (26) ** come schoircî (dins l' Gilliard i n' a pont d' candjmint ç <-> c po "''chwârchî''" la ki l' bodje est avou "ch", did la li modele diferin) * fortchî (27) ** come schoircî (motoit bén ki c' est pol "tch" diferin di "ch"; i n' a ki fortchî et toirtchî dins ç' groupe ci) * leyî (28) ** Dins l' Gilliard c' est A=''lèy'', B=''lê'', C=''lêy'' ** rifonde A=ley, B=lai, C=laiy ? ou C=ley ? ça sereut l' seu viebe (i n' a k' lu et ses parints dins l' groupe) a troes bodjes del troke -î; d' èn ôte costé, on-z a ddja braire: A=brey, B=brai, C=braiy avou ç' modele la... * rewoeyî ''rèwèyî'' (29) ** Dins l' Gilliard c' est A=''rèwèy'', B=C=''rèwîy'' ** e rfondou: A=B=C=rewoey ? eto ''bambî'' (24) est metou dins l' deujhinme groupe classike, mins c' est bén del 3inme troke (A=bamby, B=C=bambîy) [[Uzeu:Pablo|Pablo]] 28 di djun 2006 a 03:05 (UTC) swn94dcaa61lulslnoizsi6e2dh7avh 428326 427390 2026-11-01T10:46:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428326 wikitext text/x-wiki == comparåjhon avou les modeles da Gilliard == * waitî = baxhî (17) * criyî = s(i)piyî (19) ôtes modeles del 2inme sôre dins Gilliard (nén co dins l' årtike): * picî (18) ** come baxhî, mins avou candjmint ortografike ç <-> c (eg: nos piçans) * astårdjî (20) ** A=astårdj, B=C=astådj * loyî (21) ** dins l' Gilliard c' est A=''loy'', B=C=''lôy''; mins cisse diferince la n' est nén scrîte e rfondou * pleyî (22) ** dins l' Gilliard c' est A=''plèy'', B=C=''pléy'' * batijhî (23) ** dins l' Gilliard c' est A=''batij'', B=C=''batîj''; mins cisse diferince la n' est nén scrîte e rfondou * schoircî ''chwârchî'' (25) ** A=schoirç, B=C=schoircey (atincion, nén del 3inme troke! c' est A="schoirç" et nén "schoircy") * foircî ''fwârcî'' (26) ** come schoircî (dins l' Gilliard i n' a pont d' candjmint ç <-> c po "''chwârchî''" la ki l' bodje est avou "ch", did la li modele diferin) * fortchî (27) ** come schoircî (motoit bén ki c' est pol "tch" diferin di "ch"; i n' a ki fortchî et toirtchî dins ç' groupe ci) * leyî (28) ** Dins l' Gilliard c' est A=''lèy'', B=''lê'', C=''lêy'' ** rifonde A=ley, B=lai, C=laiy ? ou C=ley ? ça sereut l' seu viebe (i n' a k' lu et ses parints dins l' groupe) a troes bodjes del troke -î; d' èn ôte costé, on-z a ddja braire: A=brey, B=brai, C=braiy avou ç' modele la... * rewoeyî ''rèwèyî'' (29) ** Dins l' Gilliard c' est A=''rèwèy'', B=C=''rèwîy'' ** e rfondou: A=B=C=rewoey ? eto ''bambî'' (24) est metou dins l' deuzinme groupe classike, mins c' est bén del 3inme troke (A=bamby, B=C=bambîy) [[Uzeu:Pablo|Pablo]] 28 di djun 2006 a 03:05 (UTC) 36thfkytp9uwijd3lt8c896j1ey5bib 0 21548 427506 411339 2026-10-31T18:39:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427506 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Leopold ii garter knight.jpg|thumb|Si portrait]] '''Yopôl II''' (on dit eto '''Diopôl II'''<ref>[[BSLLW]] tôme 48 , p. 24, 1911.; [[:s:Å_rwè|tecse so Wikisourd]]</ref>, u '''Leyopôl II'''), c' esteut li deuzinme [[rwè des Bedjes]], li fi da [[Yopôl Prumî (Beldjike)|Yopôl Prumî]]. I skepia li [[9 d' avri]] [[1835]] et mora li [[17 di decimbe]] [[1909]]. I fourit shuvou sol trône del Beldjike, di s' neveu, [[Albert 1î d' Beldjike]]. == Ouve == C' est lu k' a payî [[Stanley]] po fé ses esploraedjes e Congo. Dins si testamint, i dna l' Congo al Beldjike. C' est l' kiminçmint do [[Congo bedje]]. El Walonreye, il a ragrandi l' dominne di Ciergnon. == Si vicåreye == Yopål II esteut foirt sitraegn. Li gåre di [[Ciergnon]] diveut dmani shijh metes dirî lu. Il esteut grandiveus. Si mwaisse divize el mostere bén : :''Pitit payis, ptitès djins !'' C' esteut on [[:Wikt:djhan-comere|djhan-comere]]. On vout k' i gn åye bråmint des efants da lu do costé d' Ciergnon. On lyi a rprotchî d' aveur fwait mori des meyes di djins, tot-z oblidjant les Congolès a bouter dins ses plantisse d' [[åbe å cawoutchou|åbes å cawoutchou]]. == Alére == * {{Wks|Å rwè}} (spitch por lu pa [[Nicolas Lequarré]] å banket des céncwante ans del [[SLLW]]). * [[Jean-Pierre Dumont]] {{Ran}} l° {{?}} (evoyaedje di djezwites e Congo pa Yopôl II). == Hårdêye difoûtrinne == [http://rifondou.walon.org/rweyalti-rif.html#yopol2 On tecse so ses tchesses a Sint-Houbert] == Sourdant == [[Categoreye:Rwès des Bedjes]] [[Categoreye:Rwès et impreurs]] 80zuudr2qusq74665181wnstzaj8air 0 21731 427469 382111 2026-10-31T18:35:51Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme guere daegnrece]] vers [[Deuzinme guere daegnrece]] 427469 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme guere daegnrece]] s4akf5v3hkpf4qrko830c8y5rhzygo3 0 21838 428325 414239 2026-11-01T10:46:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428325 wikitext text/x-wiki {{po|stitchete|stitchete (discramiaedje)}} {{po|munute|munute (discramiaedje)}} [[Imådje:Feller_1901_coron-faflote.jpg|thumb|300px|Prumîs egzimpes da Feller (1901) do scrijhaedje avou l' coron-faflote]] Li '''coron-stitchete''' (ossu: '''coron-faflote'''<ref>Prumî lomaedje sol Wikipedia walon, mins waire reployî paraprès.</ref>) u li '''munute ortografike''', c' est on [[sene diyacritike]] siervou dins l' [[tipografeye]] do walon scrît e [[sistinme Feller]]<ref>Dins l' [[Bultén di l' SLLW]] e [[1901]] (tome 41 (1) p. 101-102, [[Jules Feller]] sicrît ''Nous ne croyons pas qu'il soit heureux de doubler l' ''s'' et d'avoir l'air de laisser ainsi le mot suspendu et inachevé, ni d' ajouter ''se'', ce qui est bien peu discret: une simple apostrophe suffit.''</ref>, dins l' såme di mostrer k' ene cossoune å coron d' on mot s' prononce, adon ki l' minme cossoune est sovint [[halcrosse lete|halcrosse]] dins des ôtes mots. C' est come ene [[crole (diyacritike)|crole]] ([[apostrofe]]), mins pus plate, et ki n' racrole nén.<ref>Mins, dins sacwants eplaidaedjes, on s' sieve di l' [[apostrofe tipografike]] ki, leye, racrole pår.</ref> Ele n' est nén eployeye e [[rfondou walon]], la k' elle a stî replaeceye pa on [[halcrosse E]]. == Egzimpes == Dins ti va'''s''', li S å coron ni s' prononce nén. Mins bén dins [[Wikt:pous´|pou'''s´''']]. On l' sicrijheut insi, paski l' mot francès, [[Wikt:puits|puits]] a on halcrosse S å coron. == Uzaedjes == Ezès [[matematikes]], ele sieve a come simbole po ene deuzinme valeur a ene lete. On l' lome '''prume'''. :'''a''' + '''a´''' E djeyometreye, c' est l' essegne del '''munute''', ene unité d' [[inglêye]], on swessantinme di [[digré d' ingue]]. E [[sistinme Feller]], c' est ene [[diyacritike|faflote]], aclapêye a ene cossoune metowe å coron do mot, ki n' si prononcive nén dins les sfwaits mots e francès, mins bén e walon. :trop : ''tro'''p′''''' ([[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|prononçaedje di Lidje]]). :mwints côps : ''mwin'''t′''''' côps (prononçaedje del [[Basse Årdene]]). :sins, sinse : dins l' bon ''sin'''s′''''' (prononçaedje do [[Coûtchant walon]]). :måss : ''må'''s′''''' (Lidje), ''mau'''s′''''' ([[Walon do Mitan|Nameur]]), ''mâr'''s′''''' (Tchålerwè, Basse-Årdene). E Feller, tos les mots avou l' [[cawete -isse 1]] sont scrîts avou ene coron-faflote. Li coron-faflote n' a nén stî ritnowe e [[rfondou]], a cåze di l' atuze do [[disfaflotaedje]]. == Ortografiaedje des mots avou l' coron-faflote e Feller dins les scrijhaedjes di dvant Feller == * Dins l' [[Motî da Forir]], les mots sont scrîts avou ene dobe cossoune å coron : :''[[Wikt:stokisse|stokiss]] :[[Wikt:pouss|pouss]] ?, [[Wikt:vouss|vouss]] ? == Ortografiaedje e rfondou walon des mots avou l' coron-faflote e Feller == === sicrijhaedje d' on [[halcrosse E]] === C' est mwaisse rîle) :[[Wikt:djulete|djulete]], [[Wikt:awousse|awousse]], [[Wikt:pousse|pousse]] === sicrijhaedje avou ene dobe cossoune å coron === C' est ene foû-rîle, wårdêye po des mots foirt corants rifondous timprowmint, a on moumint k' on tuzéve riprinde li sistinme Forir po toplin des mots.) * kimons nos :[[Wikt:måss|måss]] * [[cawete -ss]] di codjowaedje : [[Wikt:croere|croess]] ?, [[Wikt:vey|voess]] ? === pont d' sene ni d' lete ki mostere li prononçaedje del cossoune å coron === Li prononçaedje doet esse aprins (come po les sfwaits mots e francès). :[[Wikt:set|set]], [[Wikt:ût|ût]], [[Wikt:vint#Walon 2|vint]] (20) Dins sacwants cas, la kel cossoune å coron pout esse prononceye u nén, on pout adviner l' prononçaedje do scrijheu s' i gn a ene sipotchåve voyale dins l' prumî pî do mot ki shût. :c' est trop stroet (P nén prononcî) <> c' est trop sitroet (prononcî P). [[Imådje:coron-faflote_croejhete_Leonard.jpg|thumb|600px|center|coridjaedje al dierinne broke del [[croejhete da Léonard]] (1972) po-z î rortografyî les mots avou ene coron-faflote]] == Tipografeye del coron-stitchete == Sorlon les eplaideus, li coron-stitchete si pout scrire: * avou ene [[apostrofe-brokete]] «'»: [[DTW]]... * avou ene [[apostrofe-crolete]] «’»: [[O4]], [[FO4]]. * avou ene apostrofe-crolete ritournêye «‘» ([http://www.fileformat.info/info/unicode/char/2018/index.htm côde U+2018]): [[E170]] a l' intrêye di sacwants mots «pus‘». * avou ene sititchete (fåsse munute) «´» ([http://www.fileformat.info/info/unicode/char/00b4/index.htm ki c' est l' accint sol hintche, côde U+00B4]) : [[S0]]; c' est l' pus corant scrijha dins les lives et les gazetes e walon coinrece e [[21inme sieke]]. == Rujhes d' eployaedje del coron-stitchete == Les cwate manires tipografikes diferinnes aminèt des rujhes dins l' eplaidaedje éndjolike, ca c' est cwate caracteres diferins. Avou ça k' i gn a co èn ôte faflote pol munute d' ingue, sicrîte «′» ([http://www.fileformat.info/info/unicode/char/2032/index.htm côde U+2032]), ki n' shonne pus eployeye, leye. Sovint, les rcopiaedjes des tecses walons pa des djins sins cnoxhance do scrît walon amoenne li roviaedje del coron-stitchete. Metans «pous′» est riscrît «''pous''» ki tertos vont prononcî «pou». == Sourdants == [[Categoreye:Diyacritikes]] [[Categoreye:Sons et letes do walon]] 8zuxfrde56ubteypf625bpx93a9cmzk 0 21875 427433 423976 2026-10-31T18:32:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427433 wikitext text/x-wiki On '''franwal''', c' est on [[motî walon|motî]] francès-walon. Les franwals coinreces sont sovint eplaidîs tot seus (Nameur, Nivele, Lidje da Haust, Lidje da Lempereur-Morayns). Des ôtes côps, c' est l' deuzinme pårteye d' on motî walon-francès (Hesbaye, Lidje da Stasse). Gn a co pont d' gros motî francès-[[rifondou walon]]. == Rujhes po l' amontaedje d' on franwal == Bråmint des diccionairîs ont yeu l' idêye di fé on franwal a pårti des foyoûs d' on [[walfran]]. Mins sacwants n' l' ont måy sepou tcheryî ([[J. Wisimus]], [[L. Léonard]], [[M. Francard]]). Ca c' est pår èn ôte ovraedje, li diccionairaedje francès-walon. Plamour ki, cwand on a tot metou eshonne les foyoûs årvier do walfran, gn è dmeure toplin des "trôs". Ki, po n' nén fé måparexhe l' ovraedje, i fåt rimpli avou des [[noûmot]]s. Spepieuzmint, les diyalectolodjisses ni plèt mete la ki les [[calcaedjes do francès]] k' il oyèt mon les "[[temoen (diyalectolodjeye)|temoens]]". Çou ki dene, pa des côps, des biesses ratournaedjes, come end a mwints dins l' [[franwal da Haust]]. Ou fé do tradujhaedje mot po mot des ratourneures do [[walfran]], come e [[franwal di Nivele]]. Li seule k' a passé houte di ces eguegnes la, c' est l' [[Chantal Denis]], dins l' [[Franwal di Nameur]], k' a sayî å pus sovint di fé des [[perifråze]]s, po totès sôres di sitouwåcions d' eployaedje do mot. Mins on n' les sait trover tertotes. == Sacwants franwals == === Rifondou walon === * [[Franwalicot (brouyon d' motlî)]], '''FR1''', (letes A a D, Laurent Hendschel, diviè 1995, [http://rifondou.walon.org/dicc-franwalicot.html eplaidî vaici]) * [[Franwal B (brouyon d' motlî)]], '''FR2''' (lete B, Lucien Mahin, 1997), [http://denee.walon.org/~lucyin/diccionairaedje/fw/Franwal-rif-B.odt aberwetåve cial]) * [[Motî Yoran Embanner walon]], '''FR13''' (2009) * [[Franwal des Wiccionaires]], '''FR12''' (ataké e 2009, porshû disk' å djoû d' ouy) === Totès coines === * [[Walo +]], '''FG1''' (1992) * [[Diccionaire djenerå do walon da Johan Viroux]] (''Dicsionaîre jènèrâl do walon'', pårteye francès-walon'', '''FG2''' (2022) === Payis d' Lidje === * [[Franwal Gauthier]], '''FE3''' (1879) * [[Franwal da Haust]], '''FE1''' (1948) * [[Franwal Lempereur-Morayns]], '''FE168''' (1973) * [[Franwal di Måmdiy (Dewier)]], '''FE21''' (sins date, diviè 1985) * [[Franwal del Hesbaye]], '''FE213''' (1994) * [[Franwal da Stasse]], '''FE170''' (2004) * [[Franwal di Måmdiy et Waime]], '''FE212''', tôme I (2025) === Payis d' Nameur === * [[Franwal di Nameur]], '''FC99''' (2001) * [[Franwal do Condroz namurwès]], '''FC60''' (2009) === Payis d' Tchålerwè === * [[Franwal di Nivele]], '''FO4''' (1962) * [[Franwal da Bastin]], '''FO101''' (1968) * [[Franwal di Cerfontinne]], '''FO2''' (2000) * [[Franwal d' Ite]], '''FO105''' (2021) === Basse Årdene === * [[Franwal di Bietris]], '''FS110''' (1991) * [[Franwal di Bouyon]], '''FS25''' (sins date) == Rahoucaedje == === Esplikêyes === I sont rahoukîs cial dins l' Wikipedia walon, et copurade dins l' [[Wiccionaire]], shuvant on sistinme di letes : * "F" po cmincî, po tertos * "G" "E", "C", "O" ou "S" (Djenerå, Ess, Cinte, Ouwess u Sud) tot shuvant l' sistinme do [[DTW]]; "R" po les franwals e [[rfondou walon]]. * on limero k' est l' minme ki l' ci do [[motî walon-francès]] do minme [[diccionairî]] ([[Jean Haust]], [[Chantal Denis]]), u do minme payis ([[Cerfontinne]]), s' i gn a onk. === Egzimpes === * [[E1]] = [[Motî da Haust]]; [[FE1]] = [[Franwal da Haust]] * [[O2]] = [[Motî d' Cerfontinne]]; [[FO2]] = [[Franwal di Cerfontinne]] * [[C99]] = [[Motî da Denis]]; [[FC99]] = [[Franwal da Denis]] * [[R13]] = [[Motî Yoran Embanner walon]]; [[FR13]] = [[Franwal Embanner]] == Hårdêye difoûtrinne == * [http://lucyin.walon.org/diccionairaedje/diccionaires_fr-w.html Pådje des franwals so l' Aberteke] * [https://fr.glosbe.com/wa/fr/ Motî francès-walon so les fis] [[Categoreye:Motîs walons]] [[Categoreye:Motîs francès-walon|*]] 6ukpxpff7btk70rys1yb19ptshklyk7 0 21898 428188 413546 2026-11-01T10:19:39Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428188 wikitext text/x-wiki {{po=}} {{Wiccionaire}} [[Imådje:Melolontha melolontha on Crataegus monogyna.jpg|thumb|upright 1.15| Baloujhe a [[Nîme (Virwinvå)|Nîme]]]] Li '''baloujhe''' u '''åbalowe''' (on dit eto: '''arnicot''', '''brouwant''', '''mônî''')<ref>Po tos les nos e walon del baloujhe, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 127.</ref>, c' est on gros [[inseke]] [[eschaerbotrece]], ki voléve tot zûnant e moes d' may e l' Walonreye. Elle ont cåzu disparexhou al fén des [[anêyes 1950]]. {{sla}} ''[[Melolontha melolontha]]'' == Vicaedje == [[Imådje:Feldmaikäfer (Melolontha melolontha) w 4.jpg|thumb|baloujhe ki conte les eures]] Les balowes si rmetént voltî so les [[tchinne]]s, les [[hesse]]s, les [[tiyoû]]s. I vole zûnanmint al nute. C' esteut e [[moes d' may]] el [[Walonreye]]. Divant d' voler evoye, li baloujhe infele ses saetchs a l' air, et sorlever ses ailetes. On dit k' ele «conte les eures» ou: k' ele «conte ses cwårs» ou k' ele «fwait ses pakets».<ref>[[ALW]] 8 p. 282.</ref> == Mopliyaedje == Li baloujhe dene on gros blanc vier, k' on lome li '''tchalon''' ou '''waerbå''' ou '''molon'''<ref>Po tos les nos e walon do vier di baloujhe, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 128.</ref>, ki magne les raecinêyes di totes les plantes. I sierveut come [[amoice]] al [[pexhe]]. On è trovéve dins les cortis, et les touwer. Mins il siervént eto d’ amagnî ås [[mizrete (biesse)|mizrete]]s u [[tchiproûle]]s et ås [[fougnant]]s u [[foyon]]s.<ref name=":0">[[Pierre Lazard]], tapuscrît may 2024.</ref> I lyi fåt troes ans po rexhe foû d' tere. <gallery> Melolontha melolontha, meikever (10).jpg|gueuye do tchalon Melolontha-melolontha-5011.jpg|wayimaedje Meikever pop bovenzijde (Melolontha melolontha).jpg|påpåd-lôlô </gallery> == Siervaedje == === come amagnî === A on certin moumint, on [[magnaedje des insekes|magnive les baloujhes]]. Les [[poye]]s les magnèt voltî ossu; les bokets del carapace rivnèt dins les polenes. === come djeu d' efant === Disk' e l' [[eter-deus-gueres]], les efants alént scheure les [[tiyoû]]s po-z aler ås baloujhes. Ou adon les apicî k' ele volént tot les djondant avou ene djiniesse.<ref>[[Tcha1]] p. 84 (a "érnicot").</ref> Les åbalowes ni s’ dismefeynut nén. On les etind ariver come des ptits avions. Ele sont télmint pezantes k’ on les sait atraper åjheymint.<ref name=":0" /> Les aplopins loyént on fi åd triviè des grossès aiyes des baloujhes, et les taper e l' air. Ele catournént, tot volant e zûnant. On djheut "aler fé zûner les baloujhes".<ref>[[C1]] p. 427.</ref> Les arnåjhes les låtchént dins les scoles ou les stitchî dins les cawetes u les grands [[tchvea]]s des båsheles. Les biesses s' emacralént dins les croles, et s' fijhént crever po disfirdjî leus pates ås crotchets, leus longowès coines et leus spessès aiyes.<ref name=":0" /> Les pus traites el metént dins ene boesse avou on [[costri (biesse)|costri]] kel magnive tot lyi trawant l' vinte.<ref>[[S25]] a «hârnicot» (p. 81-82).</ref> Pus respectiveuzmint, on les ateléve tot metant on fi après on betchou awiyon k' elle ont-st a leu drî. On les ateléve avou l' ådvins d' ene boesse d' aloumete k' esteut emantcheye a môde di [[tchår]]. On l' trawéve sol lårdjeur avou deus brocales, ene padvant ey ene padrî, come si ça sereut des moyoûs. Adon, on emantchive des mastokes (trawêyès pîces di 10 cintimes, modele 1941-1943) a tchaeke dibout do «moyoû». Po tot fé, on loyive onk des ptits costés do «tchår» a l' awiyon d' l' åbalowe avou on fi a keude di 10 a 15 cintimetes, tot fjhant on [[corant laece]]. L' arnicot n' aveut pus k' a tcheryî.<ref name=":0" /> == Peuplåcions d' baloujhes el Walonreye == === cåze do disparexhaedje des baloujhes === C' est l' [[poûfraedje]] des dinrêyes et des [[canada (plante)|canadas]] å [[DDT]] et ås ôtes [[contrinseke]]s, k' a cmincî après l' [[guere di 40]], k' a bråmint dzindjné les baloujhes. Les dierinnes ont ndalé eviè 1960, çou k' a fwait dire ki c' esteut [[Youri Gagarine|Gargarene]] ki les aveut prins avou lu dins l' prumî [[spoutnik]].<ref>[[Françoise Marcelle]], «el brike ki tchante», bate "[[On scrijheu, on djheu (bate)|On scrijheu, on djheu]]" 2011; (''un auteur une voix''), ed. Audace, 2012, ISBN 978-2-917453-36-0, p. 21</ref> === sayes di rmetaedje di baloujhes === Dins les [[anêyes 2000]], on a sayî di rmete des baloujhes, metans dins l' grand bwès d' Sint-Houbert.<ref>[[S117]] a "baloûje"</ref> == Dins les ratourneures e walon == On loméve "baloujhe" on londjin. «baloujhî», c' est må fé si ovraedje. «baloujhner», c' est trinner tot s' porminant. Li deuzinme live d' [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene]] si lome «Baloujhnaedje dins les bwès did la cint-z ans». «awè des baloujhes el tiesse» ou «aveur ene balowe e cervea», c' est esse ene miete drole; «tchôkî des baloujhes el tiesse da onk», c' est lyi fé acroere des mintes, kécfeye po profiter d' lu. == Sourdants == {{Commonscat|Melolontha melolontha|les baloujhes}} [[Categoreye:insekes]] [[Categoreye:eschaerbotreces]] tdr5gr8ap46ii7pzn2kbb1161u425og 0 22133 427461 415698 2026-10-31T18:35:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427461 wikitext text/x-wiki {{Omonimeye}} {{Wiccionaire}} * [[croejhlåde di voyes]] * [[croejhåde (guere)]] (guere inte les crustins et les muzulmans ezès 11inme, 12inme & 13inme s.) ** [[Prumire croejhåde]] ** [[Deuzinme croejhåde]] * croejhåde : accion minêye di tote foice pa ene soce, on pårti politike, ene mierdjin. c8yj9j6dcpukh389gtx4dit0n3o7w15 0 22146 427434 346334 2026-10-31T18:33:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427434 wikitext text/x-wiki Li '''codjowaedje di "prusti"''' (on prind eto come modele '''"fini"'''), c' est l' essegne po [[codjowaedje|codjower]] les viebes erîlés del [[cwatrinme troke da Hendschel]]. A l' infinitif, il eploye li [[cawete di codjowaedje -i]]. == Bodjes == Li codjowaedje si fwait so [[atuze des troes bodjes|deus bodjes]] : * Li bodje A, c' est '''prustixh-''' * Li bodje B, c' est '''prusti''' u '''prustixh''' (come après Lidje ey ene pårteye di l' Årdene). Adon, a l' [[indicatif prezintrece]] singulî, a l' [[indicatif futurrece]] ey å [[condicioneu]], on a des [[dobès rifondowes]]. == Codjowaedjes == Les [[cawete di codjowaedje|cawetes di codjowaedje]] ni sont nén les minmes ki po les viebes del [[prumire troke da Hendschel|prumire]] et del [[deuzinme troke da Hendschel]] : * ås atôtchîs di l' [[indicatif prezintrece]], [[futurrece]] et å [[condicioneu]] : '''-oz''', estô di '''-ez''' (prumire troke) et '''-îz''' (deuzinme et troezinme troke). Cisse cawete la del cwatrime troke si trouve el [[cénkinme troke da Hendschel|cénkinme]]. * å [[Durant Indicatif Erirece]] singulî: '''eu, -eus, -eut''', estô di '''-éve(s)''' (prumire troke) et '''-ive(s)''' (deuzinme et troezinme troke). Ces cawetes la del cwatrime troke si trovèt el [[cénkinme troke da Hendschel|cénkinme]]. == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://lucyin.walon.org/codjowaedjes/fini.html Tåve do codjowaedje di "fini"] * [[Wikt:Categoreye:Viebes del cwatrinme troke|Viebes di cisse sôre la dedja studyîs e Wiccionaire]] [[Categoreye:Codjowaedjes|Prusti]] dotzdhlqho78ujskiklw085tyms3kht 0 22182 427412 287338 2026-10-31T18:30:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427412 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:diyalectolodjeye walone]] [[File:Wallonie-linguistique-wa.svg|thumb|400px|Eplaeçmint di l' accint walon do Mitan (ådzeu, å mitan)]] [[File:Motîs Mitan.jpg|thumb|On rashonnaedje di motîs walon-francès sicrîts avou l' accint walon do Mitan, arindjîs come so ene mape des Province di Nameur & Roman Payis]] Li '''walon do Mitan''', c' est l' [[accints do walon|accint walon]] djåzé dins l' [[Province di Nameur]] (foû d' l' arondixhmint d' [[Flipveye]], et l' canton d' [[Djedene]]), et l' Ess do [[Roman Payis]] (payis d' [[Djodogne]]). C' est onk des cwate mwaisses [[accints do walon]] avou l' [[walon do Coûtchant]], li walon do [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Payis d' Lidje]], et l' ci del [[Basse Årdene]]. ''L' atuze di '''Mîtrin walon''', c' est purade ene idêye a vey avou li [[rfondaejde do walon]]; i våt mî nel nén eployî pol walon do Mitan.'' == Sacwantès piceures do walon do Mitan == * [[betchfessî XH]] dizo cogne CH (''pechon'', [[betchfessî JH]] dizo cogne J (''prîjon''). * [[betchfessî å]] dizo cogne "''au''" (''aube'') * [[betchfessî ô]] dizo cogne "ô", nén naziålijhî, omofone di "au" : ôte, trô (sovint scrîts ''aute'', ''trau'') * [[betchfessî OE]] dizo cogne "''wè''" : ''twèt, dwèt'' * [[betchfessî OI]] dizo cogne "''wa''" : ''mwârt, fwârt'' * Sipotchåve voyale : "i" ("ë" e Roman Payis) * [[betchete ki-]] dizo cogne c(o)-, nén todi spotchåve. * Cawete des [[rwaitant]]s di l' indicatif prezintrece : -nut : i tchantnut (Nameur, Dinant); i tchantnèt (Bijhe del Hesbaye namurwesse, payis d' Djodogne). == Sorcoines do walon do Mitan == * Payis d' Nameur (veyåve dins l' [[Motî da Pirsoul]]) ** Sipotchåve voyale : "i" ** [[Betchfessî én]] dizo cogne -in : li tchin ** viebes del [[prumire troke]] avou coron -er : tchanter ** viebes del [[deuzinme troke]] avou coron -î : waitî * Payis d' Dinant et Fåmene (veyåve dins l' [[Motî da Linåd]] et [[Motî d' Cînè]]) ** [[Betchfessî én]] dizo cogne -in : li tchin ** Sipotchåve voyale : "i" ** viebes del [[prumire troke]] avou coron -è : tchantè ** viebes del [[deuzinme troke]] avou coron -i : waiti * Hesbaye namurwesse (veyåve dins les scrîts da [[Paul Gilles]]) ** [[Sipotchåve voyale]] : "i" ** [[Betchfessî én]] dizo cogne -én : li tchén * Payis d' Djodogne (veyåve dins les rcweraedjes da [[Jean-Jacques Gaziaux]]) ** Sipotchåve voyale : "ë" ** viebes del [[deuzinme troke]] avou coron -i : waiti ** viebes del [[cwatrinme troke]] avou coron -ë : prustë ** Cawete des [[rwaitant]]s di l' indicatif prezintrece : -nèt : i tchantnèt (Nameur, Dinant). =={{HD}}== * [[Wikt:Wiccionaire:Walon do Mitan|Pådje do walon do Mitan sol Wiccionaire]] 9zpbsyl7qdmxyeo2u8kdpd1ij7800e6 0 22183 427567 347716 2026-10-31T18:50:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427567 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-motîs|Motî Pirsoul}} Li '''Motî Pirsoul''', kel tite e francès, c' est '''''Dictionnaire Wallon-Français Dialecte de Namur''''', c' est on [[motî walon francès]] fwait pa [[Léon Pirsoul]]. Il est rprins sol limero '''[C9]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]; dins l' [[Wiccionaire]], l' ortografeye del prumire modêye est rahoukeye come '''[C9a]''' == Istwere des modêyes == Li prumire edicion, e deus tômes fourit publiyeye e [[1902]]. Li live a stî replaidî, fén rassonré, e 1934, tot shuvant l' [[sistinme Feller]].<ref>Dins les dzo-tites il est scrît: "''deuxième édition revue, corrigée, enrichie de mots de... d'applications, d'exemples ... des meilleurs auteurs namurois.</ref> == Contnou == Dins l' motî Pirsoul, gn a eto sacwants årtikes eciclopedikes. == Shuvance == Les mots do motî da Pirsoul ont stî rprins dins l' [[Motî da Linåd]], et mårkés, si [[Lucien Léonard]] ni les rtrovéve nén a Dinant. Il ont stî rmetous eto avou leu-z accint dins l' [[motî da Somme]]. == Accint walon do motî Pirsoul == Li motî da Pirsoul dene les mots avou l' accint d' [[Nameur (veye)|Nameur]], ene sôre di [[walon do Mitan]]. * les viebes del [[prumire troke]] sont avou l' [[cawete di codjowaedje]] di l' infinitif -er : tchanter * les viebes del [[deuzinme troke]] sont avou l' [[cawete di codjowaedje]] di l' infinitif -î : waitî. Çoula, dabôrd ki l' [[Motî Linåd]], li grand motî namurwès ki shût, les va mete a môde di l' accint d' après Dinant et Cînè, dj' ô bén, avou on court I (moussi, priyi, brotchi). == {{HD}} == [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k322150n Copeye éndjolike] (sol waibe "Gallica") == Pî-note == [[Categoreye:Motîs walons|Pirsoul]] [[Categoreye:Nameur]] r4yqkrettte3guksz1soyb8jmkbdo0l 0 22187 428221 402685 2026-11-01T10:25:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428221 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Thonet Christian1.jpg|thumb|(2022)]] [[Imådje:Thonet Christian dins Wôr des rays.jpg|thumb|Djouwant dins «[[Wôr des rays]]»]] '''Christian Thonet''', c' est on [[scrijheu]] e [[walipicård]] do [[Payis del Lovire]]. Il a skepyî li [[17 di setimbe]] [[1948]] a [[Sint-På]] ey a morou li [[5 d' octôbe]] [[2023]].<ref>Johanne Tinck, ''[https://www.sudinfo.be/id724945/article/2023-10-07/christian-thonet-75-ans-nest-plus-le-membre-des-scriveux-du-centre-et-du-groupe «Christian Thonet, 75 ans, n’est plus : le membre des « Scriveux du Centre » et du groupe « Rock King Chair » laissera un grand vide dans le Centre»]'', dins ''La Nouvelle Gazette'', 7 d' octôbe 2023.</ref> Di si ôte pasmint d' tins, c' est on [[muzicyin]]. == Ouve pol walon == Il esteut mimbe des [[scrijheus do Cinte (soce)|scrijheus do Cinte]] dispu 1996. Adon, il a stî bråmint eplaidî dins l' [[Moxhon d' Ônea (gazete)|Moxhon d' Ônea]]. Il a aprume sicrît des [[arimé]]s, Mins gn a eto deus [[pitit roman|noveles]] dins ses ouves. == Tites di ses ouves e walon == * Trop blanke [[palivole]] (2005, nén eplaidî; a yeu on pris d' ecoraedjmint å [[pris del Federåcion Walonreye-Brussele]] e [[1996]]). * [[Saetch ås mas (novele)|Saetch ås mas]] (2007) * [[Boket d' veye (novele)| Boket d' veye]] (2012) * [[El bos d' l' Esperance (arimés)|El bos d' l' Esperance]] (2016) == Come tchanteu e walon == [[Imådje:Wa Heymans Wours des Rayes Hillary Cominsot.ogg|thumb|Oyoz s' xhaxhlaedje dins l' boket «Hillary Cominsot»]] L' ome djouwéve del [[guitåre]] dispu tot djonne. Diviè 2015, i s' mete dins l' tiesse, avou [[Augustin Beelaert]], d' askepyî ene [[binde di tchanteus]] e walon. I vnèt trover [[Dominique Heymans]] po fé ene troezinne. C' est l' nexhance di «[[Wôr des rayes]]». Il î djowe del guitåre basse, et cåzer (u fé des bruts) padrî l' tchanteu (tchanson «On-z a touwé l' pourcea»). Et xhaxhler di s' gros riyaedje, come dins «Hillary Comminsot».<ref>[[Sitroete plake]] «[[Ci n' est nén l' Mississipi (stroete plake)|Ci n' est nén l' Mississipi]]»</ref> == Alére == [[Dominique Heymans]] (Årvey a) Christian Thonet, {{Ran}} l° 109, bontins 2024. == {{HD}} == * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} * {{Wikisourd-sicrijheus}} == Sourdants == [[Categoreye:sicrijheus e walon|Thonet]] [[Categoreye:Aschates walon-picård|Thonet]] 3a62lj0il55nl7ugd6l57satru0yyxp 0 22504 427786 404423 2026-10-31T19:25:33Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427786 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Tåvlea brusselwès.jpg|thumb|tåvlea avou des mots corants d' brusselwès]] [[Imådje:Potale, quai aux foins Bxl.JPG|thumb|ene potale a Brussele, ki mostere kel no walon a moussî e francès d' Brussele]] [[Imådje:Lucienne Roger, Berry et Jacque dans "Le mariage de Mlle Beulemans".jpg|thumb|dessén et sinaedje des djouweus del pîce «Le mariage de Melle Beulemans»]] Li '''francès d' Brussele''' u '''brusselwès''' u '''brusler''' u co '''francès Beulemans''', c' est l' [[francès d' Beldjike]] come il esteut djåzé a [[Brussele (veye)|Brussele]], et k' i l' est co dins sacwants fiesses foclorikes. Les piceures do francès d' Brussele vegnnut bråmint do [[flamind d' Brussele]], u do [[marolyin]] ([[moirt lingaedje]] avou do [[Picård (lingaedje)|picård]], do flamind et do francès). Mins gn a eto des mots k' ont vnou do walon. Lanawaire, il a eto calké sacwants mots d' l' [[arabe]], pår di l' [[arabe marokin]]. == Motlî == === Mots do francès d' Brussele k' ont passé e francès d' Walonreye === Li [[francès d' Walonreye]] eploye sacwants mots vinous do francès d' Brussele. * ''c'est un peu scherp'' (on pô [[:Wikt:rikerak|rikerak]], on pô tot djusse) * ''faire quelque chose en stoemeling'' (e doûce, avou des [[:Wikt:solé|féns solés]], [[:Wikt:toursiveuzmint|toursiveuzmint]], sins k' on l' voeye) * ''ziverer'' (drole d' [[:Wikt:apôte|apôte]]) * ''zinneke'' (tchén [[:Wikt:baståd|baståd]]) === Mots do francès d' Brussele k' ont passé e walon === Li [[walon]] d' Beldjike a rprind kéconks di ces mots la mots vinous, dispu 1850, do francès d' Brussele. On n' les rtove nén, metans, dins l' walon del [[Walonreye di France]]. * [[:Wikt:drache|drache]] * ''kot'', k' a dné l' walon "[[:Wikt:cotche|cotche]]" * [[:Wikt:platezak|platezak]] * [[:Wikt:rastacwer|rastacwer]] * ''scherp'' a dné l' walon "a l' [[:Wikt:ascrepe|ascrepe]]" * [[:Wikt:crole|crole]] * [[:Wikt:dringuele|dringuele]] * [[:Wikt:stoumuligne|stoumuligne]] ([[linwe-ehåyaedje|ehåyî]] calcaedje) === Mots do francès d' Brussele ki provnèt do walon === * [[:Wikt:potale|potale]] * [[:Wikt:oufti|oufti]] * [[:Wikt:èn poleur må|èn poleur må]], rindou e francès: ''i n' peut mal''. === Ôtes mots === * ''pey'' (aduzoe, minme uzaedje ki "[[:Wikt:valet|valet]]"). * ''fieu'' (aduzoe, minme uzaedje ki "[[:Wikt:fi 1|fi]]"). * ''[[Wikt:Salut en de kost|Salut en de kost]]'' (po dire arvey), on racourtixhaedje del [[ratourneure]] flaminde "''[[Wikt:Salut en de kost, en de wind van achter|Salut en de kost]]''" (sohaitaedje ås marins k' end alént el mer, d' ariver a bon poirt, et d' aveur bon vint). Pout aveur li deuzinme sinse di «disca ! et dji spere ki dji n' vos rvoerè pus». === Mots calkés do cåzaedje des Arabes di Bussele === * ''la moukêre'' (li feme, di l' espagnol ''mujer'', foirt eployî pås [[Marokins]] do Rif, k' end a bråmint a Brussele) * ''kleb'', ''klebard'' (di l' arabe ''kelb'', [[:Wikt:tchén|tchén]]) * ''zamal'' di l' [[arabe marokin]] ([[:Wikt:tapete|tapete]], [[:Wikt:omo|omo]]) == Adjinçaedje des mots et del fråze == * askepiaedje d' ene cåkêye di mots avou l' [[cawete flaminde -eke]] :''Manneken Pis'' ([[:Wikt:maniket|maniket]]) : ''ma zoeteke'' (mi "ptite doûce", mi ptite [[:Wikt:binamêye|binamêye]]) * Uzaedje a tot côp bon dins l' fråze di ''une fois'' (ene [[:Wikt:feye 2|feye]], on [[:Wikt:côp|côp]]), calké do flamind ''eens''. == Belès letes e francès d' Brussele == «''[[Le mariage de Melle Beulemans]]''», pîce di teyåte. == {{HD}} == * {{mic-nw}} ** Francès Beulemans: [https://atlas.limsi.fr/sounds/Bruxelles.mp3 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» e «francès Beulemans», adiercî pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. ** po vey li diferince, vocial li minme contaedje e «''Brussels vloms''»: [https://atlas.limsi.fr/sounds/Brussel.mp3 vocial li minme contaedje e «''Brussels vloms'']. == Sourdant == [[Categoreye:Francès|Brussele]] [[Categoreye:Beldjike]] [[Categoreye:Brussele]] [[Categoreye:Francès d' Brussele|*]] cqnl7oeyljdo5ic86jo2u05fp5h6wql 0 22527 427987 385229 2026-10-31T20:20:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427987 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Li bouquet delle mariée / Li bia bouquet''}} {{Listen|filename=Wa c' est dmwin djoû mariaedje.ogg|title="Li bea bouket"|description=([[emey tchapele]], pa Bernard Diez)}} '''Li bea bouket''' ('''''Li bia bouquet'''''), ki l' prumî tite, c' esteut «'''''Li bouquet delle mariée'''''»<ref>Mwaisse sicrijhaedje, [[ortografeye di dvant Feller]].</ref> ('''Li bouket del mariêye'''), c' est ene [[tchanson e walon]] [[cåzaedjisse|sicrîte]] et [[Compôzeu d' muzike|compôzêye]] pa [[Nicolas Bosret]]. Elle a stî eplaideye e [[1857]], po-z esse tchantêye pal [[Soce Moncrabeau]]. Elle a divnou li «tchant nåcionå» des [[Namurwès]]. Adon, c' est l' mwaisse tchanson des [[fiesses del Walonreye]]. == Cåzaedje del tchanson == === e rfondou walon === {{Wks|Li bea bouket}} === mwaisse modêye === {{Wks|Li bouquet delle mariée}} === ôte modêye do 19inme sieke === Li mwaisse modêye a stî scrîte [[scrijhaedje pre-Feller|divant l' sistinme Feller]]. <poem> '''Rifrin''' <i>C'est d'mwin li jou di m'mariatche, Aprètez, aprètez tos vos bouquèts, Vos les mettro au coirsache Des bauchell'''e'''s do banquet.<ref>Avou on pî sol [[halcrosse E]] di «båshele». Pol rissaetchî, les riscrijheus ont radapté l' ver tot l' fijhant divni: «Des bauchèles '''di nosse''' banquet»</ref> … '''Couplets''' Ça sti one saquwès d'drôle L'ote-fi j'aveûve on'crôle Tot aspoûyi Dj'allès soki L'âmour vint m'rewéi. C'èsteûve mi ptit'Mâriye Come el'esteûve djolie Quén imbaras ça sti c'djoû-là Qui dj'a siné l'contract. Adiè totes mès folies Dj'intèr dins l'confrériye C'èst-st-à l'ôté Qui dj-vas djûrer Amour, fidélité C'est d'mwin qui dj'boute à pièce Adiè tote li djonesse Po cominçi D'jî m'vas satchî A l'cwâde à tot spiyî</i><ref>Referinces nén dnêyes !</ref></poem> === e scrijhaedje Feller === E [[sistinme Feller]] come apliké ås [[Relîs namurwès]] e 1937. {{Wks|Li bouquet dèl mariéye}} == Esplikêyes == Dins l' prumî coplet, «dj' aveu ene crole» vout dire k' il esteut [[sô]]. I s' aspoyive sol [[candlete]], presse a s' essocter, cwand i veya si feme a divni. Çou ki rewoeya. Dins l' deuzinme coplet, «ké-n imbaras» vout dire k' i gn aveut bråmint do rmowe-manaedje cwand il a stî al comene siner l' ake di mariaedje. Dins l' troezinme coplet, i dit k' i mousse dins l' confréreye (des djins maryîs), çou k' est clawé pal mariaedje a l' eglijhe (a l' [[åté]]). Li cwatrinme coplet, i dit k' i va s' apîçter, come les poyes ki rintrèt al nute so leu djoke. Si djonnesse, la k' i rôbaléve tocosté, est bén evoye. Et i va fé ene fiesse avou les djonnes do viyaedje u do coulot. Prinde ene grande coide, et fé deus ekipes: les omes maryîs d' on costé, et les djonnes omes di l' ôte. Come di djusse, i s' va mete do costé des maryîs, et saetchî timpesse sol coide, po k' les maryîs vinkixhexhe les nén-maryîs. Ôtrumint, kécfeye ki s' mariaedje ni serè nén ureus. Va-z è vey !<ref>[https://rifondou.walon.org/bea_bouket-rif.html#dufaux Esplikêyes da Pierrot Dufaux] a [[Lucyin Mahin]], {{Ran}} 2001.</ref> == Shuvance == L' istwere di l' askepiaedje del tchanson a stî raconté dins ene [[operete]] «[[L' istwere do bia bouket (operete)|L' istwere do bea bouket]]», sicrîte pa [[Jules Evrard]] e 1945. Li live a rexhou po les [[fiesses di Walonreye]] li [[15 di setimbe]] [[1945]]. Les pårticions da Nicolas Bosret î ont stî rarindjeye pa [[Nesse Montellier]]. == Corwaitaedje do walon == === Li mot «bouket» === Come tos les prumîs scrijhaedjes e walon, li scrijheu ni rcwirt gote s' i gn a nén des mots pus tipikes dins èn ôte [[accint do walon]]. Li mot «bouket» si dit eto «busket» eyet «doket» dins des ôtès coines del [[Walonreye linwistike|Walonreye]]. === Croejhete === Pol croejhete, on rilevrè l' eployaedje d' on [[NDIE]] (passé simpe) francès dins l' prumî coplet. :L' amour ''vint'' m' rewoeyî. Dins l' minme fråze, on n' uze nén del rîle des [[aidants viebes]]. Ele sereut, miersipepieuzmint: :L' amour mi vna rewoeyî. Mins gn åreut la on pî d' trop eneviè l' muzike. === Halcrosses E === Come dins l' tchanson e francès, di ç' tins la, on prononcive les [[halcrosses E]], pår å mitan del fråze: :''Des båshel'''es''' do banket (/dɛ‿bɔːʃɛl'''œ'''‿dɔ‿bãkɛ/) E 20inme sieke, on veya evi leu prononçaedje ådvins do vers (tot e laixhant sovint li prononçaedje al fén do mot, avou adon ene note so on halcrosse E). Li fråze voci ådzeu esta rcandjeye insi: :''Des båsheles '''di nosse''' banket (/dɛ‿bɔːʃɛl‿'''di‿nɔs'''‿bãkɛ/) Li tchantaedje [[c:File:Wa c' est dmwin djoû mariaedje.ogg|metou so les Cmons]] a bråmint rsaetchî les halcrosses E å coron des mots (mins nén tertos). === Belès ratourneures === Mins gn a eto des belès ratourneures, come: * [[Wikt:si bouter a pîce|si bouter a pîce]] ([[Wikt:s’ apîçter|s’ apîçter]], [[Wikt:s’ adjoker|s’ adjoker]]) * [[Wikt:a tot spiyî|a tot spiyî]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/bea_bouket-rif.html Ene pådje sol bea bouket] {{Abt}} * {{Wks|Li bouquet delle mariée}} (mwaisse modêye, avou pårticion et oyåve muzike, et des hårdêyes viè les ôtes ortografeyes) == Pî-notes == [[Categoreye:Tchansons e walon|Bouket]] [[Categoreye:Viyès tchansons e walon|Bouket]] ozw8zmntf7wqip0a1zmh43xmdk59vzm 0 22560 427648 308341 2026-10-31T19:02:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427648 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:codjowaedjes|tchessi]] Li '''codjowaedje di "tchessî"''', c' est èn erîlé codjowaedje des [[viebes del deuzinme troke]], mins avou on candjmint [[ortografeye|ortografike]] do bodje. Ci-cial est '''tchess-''' divant ene voyale, et '''tches-''' divant ene cossoune. :i tchesnut; dji tchesrè, dji tchesreu Gn a l' minme cayet ki po les viebes del prumire troke ([[codjowaedje passer]]). == Viebes ki shuvnut ci codjowaedje ci == {{Lka}} [[Wikt:Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come tchessî|Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come tchessî]] * [[Wikt:betchfessî|betchfessî]] * [[Wikt:hossî|hossî]] * [[Wikt:poûssî|poûssî]] * [[Wikt:schaessî 1|schaessî]] * [[Wikt:tchessî|tchessî]] Li viebe [[codjowaedje grevissî|grevissî]] shût cisse rîle ci pol cossoune, mins gn a, di rawete, on [[candjmint d' voyale]]. == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://lucyin.walon.org/codjowaedjes/poussi.html Codjowaedje di "poussî" e rfondou So l' Aberteke] * [[Wikt:Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come tchessî|Viebes ki s' codjowèt come tchessî]] (dedja studyî e [[Wiccionaire]]) qvmb3yrn4g1x5qnc6w8c9e5uhoab6yb 0 22561 427404 71683 2026-10-31T18:29:33Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme troke di viebes e walon]] vers [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 427404 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 41qh05402asrph4d1lo71tx2qgind8e 0 22645 427508 420023 2026-10-31T18:40:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427508 wikitext text/x-wiki L' '''ALWAC''', c' est les prumirès letes e francès di l' '''''Association Littéraire Wallonne de Charleroi''''' u k' on lome eto, e francès : '''''Association littéraire de Charleroi'''.''<ref>https://data.bnf.fr/fr/12210656/association_litteraire_wallonne_de_charleroi/</ref> Elle aveut askepyî e [[1908]].<ref>https://plus.lesoir.be//art/charleroi-la-litterature-et-la-langue-patoisante-se-por_t-19980731-Z0FKM4.html</ref> C' est leye k' a askepyî, et k' eplaide li [[El Bourdon (gazete)|Bourdon]]. == Lingaedje == L' '''ALWAC''' escrît azår e walon, mins avou l' sistinme Feller.<ref name=":0">http://alwaccharleroi.blogspot.com/</ref> Mins l' ôrtografeye des prumîs scrijheus est foirt diferinne di l' ortografeye [[Félicien Barry]] (anêyes 1960, 1970), [[Emile Lempereur]] (anêye 1980-1990) ubén [[Jean-Luc Fauconnier]] (anêyes 2000-2010). == Adjinçmint == === Grands bouteus === L' ALWAC del deuzinme mitan do 20inme sieke, c' est ene miete [[Émile Lempereur]], ene miete bråmint ! Di ç' tins la, gn aveut eto [[François Gianolla]]. Gn a eto yeu [[Omer Bastin]] k' a stî mwaisse coridjeu des tecses, mins il esteut foirt sipepieus. Diviè 1980, les mwaisses bouteus fourît Pierre Faulx, [[Achille Van Calsteren]] eyet [[Robert Mayence]], et [[Fédora]] po les corwêyes. A dater d' 1996, [[Danielle Bury]] et si ome Jacques Trempont (k' a rprins les liårds), eyet [[Jean-Luc Fauconnier]]. === Scrijheus eyet scrijheuses === * divant 1958: {{Lka}} [[270 sicrijheus e walon do Payis-Noer (antolodjeye)|270 sicrijheus e walon do Payis-Noer]] * dins les anêyes 1990 ** [[Stéphane Quertinmont]] * dins les anêyes 2010-2020 ** [[Liliane Groulard]] ** [[Françoise Marcelle]] ** [[Éric Monaux]] ** [[Dominique Vanderstoken]] ** [[Jean Hamblenne]] ** [[Jean-Luc Fauconnier]] ** [[Achille Goethals]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://www.el-mojo.be/index.php?page=partenaires/alwac Discrijhaedje di l' ALWAC sol waibe d' ''Èl Môjo dès Walons''] * {{fr}} [http://aberteke.walon.org/p-5_ALWAC.pdf Istwere di l' ALWAC (1898-1998) dins "Qué Walon po Dmwin"] * [http://rifondou.walon.org/ALWAC.php Pådje di l' ALWAC so l' Aberteke] *[http://alwaccharleroi.blogspot.com/ Waibe oficire] == Sourdants == [[Categoreye:soces pol walon]] 4dtstdeu3cgegxflhtve0wv72hs7aih 0 22671 427770 423560 2026-10-31T19:22:53Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427770 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:croejhete walone]] [[Categoreye:codjowaedjes]] On '''pårticipe erirece''' u '''pårticipe passé''' (onk des deus sôres di [[pårticipe]]s), c' est on [[codjowa]] do viebe, sins [[djin (codjowaedje)|djin]], ni [[djinre (croejhete)|djinre]] ni [[nombe (croejhete)|nombe]],<ref>Mins i pout divni [[addjectif]] et [[sustantif]] ey adon, atraper djinre et nombe.</ref> e rapoirt avou ene accion k' est houte. Li pårticipe erirece siert a emantchî tos les [[erî-tins]] et les [[dobe erî-tins|dobes erî-tins]] Li [[cawete di codjowaedje|cawete]] do pårticipe erirece candje sorlon les [[troke di viebes|trokes di viebe]]. Li pårticipe erirece pout esse eployî come [[addjectif]]. Cisse sôre d' addjectif la est pus voltî [[plaçaedje di l' addjectif|metowe divant l' no]]. :do scramé laecea, li beneye tchandele. Ces addjectifs la, copurade les femrin, polnut esse åjheymint [[sustantivaedje|sustantivés]]. :[[Wikt:pinsêye|pinsêye]], [[Wikt:tuzêye|tuzêye]], [[Wikt:passêye|passêye]], [[Wikt:betcheye|betcheye]], [[Wikt:pougneye|pougneye]], [[Wikt:shûte|shûte]], [[Wikt:rifondowe|rifondowe]]. == Dobes pårticipes erireces == Po troes viebes del [[cwatrinme troke]], gn a on dobe pårticipe erirece, li prumî erîlé, li deuzinme a môde del [[cénkinme troke]] di viebes (cawetes -ou / -owe). <P ALIGN="CENTER"><CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=546> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">infinitif</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">er&icirc;l&eacute; p&aring;rticipe erirece</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dobe p&aring;rticipe erirece </TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ofri|ofri]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ofri|ofri]] ([[Wikt:ofreye|ofreye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ofrou|ofrou]] ([[Wikt:ofrowe|ofrowe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sofri|sofri]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sofri|sofri]] ([[Wikt:sofreye|sofreye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sofrou|sofrou]] ([[Wikt:sofrowe|sofrowe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sôrti|sôrti]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sôrti|sôrti]] ([[Wikt:sôrteye|sôrteye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sôrtou|sôrtou]] ([[Wikt:sôrtowe|sôrtowe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vinki|vinki]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vinki|vinki]] ([[Wikt:vinkeye|vinkeye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vincou|vincou]] ([[Wikt:vincowe|vincowe]])</TD> </TR> </TABLE> </CENTER></P> Po sacwants viebes del [[cénkinme troke]], i gn è pout aveur deus pårticipes erireces, on long, erîlé avou l' cawete -ou, et on court. <P ALIGN="CENTER"><CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 BORDERCOLOR="#000000" CELLPADDING=4 WIDTH=548> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">infinitif</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">erîlé pårticipe erirece omrin</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">acourti pårticipe erirece omrin (femrin)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:acsure|acsure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:acsuvou|acsuvou]] ([[Wikt:asuvowe|asuvowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:acsû|acsû]] ([[Wikt:acsûte|acsûte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ashir|ashir]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ashiou|ashiou]] ([[Wikt:ashiowe|ashiowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ashid|ashid]] ([[Wikt:ashide|ashide]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:aveur|aveur]] / [[Wikt:awè|awè]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:avou|avou]] ([[Wikt:avowe|avowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:yeu|yeu]] ([[Wikt:yeute|yeute]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:boere|boere]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:bevou|bevou]] ([[Wikt:bevowe|bevowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:beu|beu]], [[Wikt:buwe|buwe]]</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:clôre|clôre]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:cloyou|cloyou]] ([[Wikt:cloyowe|cloyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:clôs|clôs]] ([[Wikt:clôse|clôse]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:croere|croere]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:creyou|creyou]] ([[Wikt:creyowe|creyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:creu|creu]] ([[Wikt:cruwe|cruwe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:lére|lére]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:léjhou|léjhou]] ([[Wikt:léjhowe|léjhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:lî|lî]] ([[Wikt:lîte|lîte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:plinde|plinde]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:plindou|plindou]] ([[Wikt:plindowe|plindowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:plin|plin]] ([[Wikt:plinte|plinte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:prinde|prinde]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:prindou|prindou]] ([[Wikt:prindowe|prindowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:pris|pris]], [[Wikt:prins|prins]] ([[Wikt:prijhe|prijhe]], [[Wikt:prinjhe|prinjhe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:riçure|riçure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:riçuvou|riçuvou]] ([[Wikt:riçuvowe|riçuvowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:riçû|riçû]] ([[Wikt:riçûte|riçûte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:saveur|saveur]] / [[Wikt:sawè|sawè]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:savou|savou]] ([[Wikt:savowe|savowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:seu|seu]] ([[Wikt:suwe|suwe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:scheure|scheure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:schoyou|schoyou]] ([[Wikt:shoyowe|shoyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:scheu|scheu]] ([[Wikt:scheute|scheute]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:shuve|shuve]] / [[Wikt:shure|shure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:shuvou|shuvou]] ([[Wikt:shuvowe|shuvowe]]) / [[Wikt:shujhou|shujhou]] ([[Wikt:shujhowe|shujhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:shû|shû]] ([[Wikt:shûte|shûte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:tchaire|tchaire]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:tcheyou|tcheyou]] ([[Wikt:tcheyowe|tcheyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:tchai|tchai]] / [[Wikt:tcheu|tcheu]] ([[Wikt:tchaite|tchaite]] / [[Wikt:tcheute|tcheute]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vey|vey]] / [[Wikt:vir|vir]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:veyou|veyou]] ([[Wikt:veyowe|veyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:veu|veu]] ([[Wikt:vuwe|vuwe]])</TD> </TR> </TABLE> </CENTER></P> == Adire avou l' latén et l' francès == A l' advinant do francès, li walon eploye pus sovint l' cawete ''-ou'', po les viebes del céncwinme troke : <P ALIGN="CENTER"><CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 BORDERCOLOR="#000000" CELLPADDING=4 WIDTH=548> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">tayon-bodje latén</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">walon</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">francès</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">quaeritum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:cwerou|cwerou]] ([[Wikt:cwerowe|cwerowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">quéri (quéri)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">iunctum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:djondou|djondou]] ([[Wikt:djondowe|djondowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">joint, (jointe)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dormitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:doirmou|doirmou]] ([[Wikt:doirmowe|doirmowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dormi (dormie)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">misum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(retcherpinté sol prumî bodje) [[Wikt:metou|metou]] ([[Wikt:metowe|metowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">mis (mise)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">mortuum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(retcherpinté sol prumî bodje) [[Wikt:morou|morou]]</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">mort, (morte)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">nascitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:nexhou|nexhou]] ([[Wikt:nexhowe|nexhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">né (née)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">ausum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:oizou|oizou]] ([[Wikt:oizowe|oizowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(divnou on viebe del prumire troke e francès) osé (osée)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">pinctum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:pondou|pondou]] ([[Wikt:pondowe|pondowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">peint (peinte)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">servitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:siervou|siervou]] ([[Wikt:siervowe|siervowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">servi (servie)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">sentitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sintou|sintou]] ([[Wikt:sintowe|sintowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">senti (sentie)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">strinctum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:strindou|strindou]] ([[Wikt:strindowe|strindowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">étreint (étrinte)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">textum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:texhou|texhou]] ([[Wikt:texhowe|texhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(divnou on viebe del prumire troke e francès) tissé (tissée)</TD> </TR> </TABLE> </CENTER></P> Sins conter conter les disfondowe e -ou do Levant et do Mitan cial la dzeu. == Eployaedje e walon == L' eployaedje des pårticipes erireces e walon est pacô diferin do ci do francès. === Pårticipes erireces des viebes di mouvmint === I s' eploynut purade avou l' [[aidant viebe]] "aveur", et dabôrd, èn si nén acoirder avou l' sudjet. :''Li båshele a dmor'''é''' ståmusse'' :''Nos avans toum'''é''' so nos djnos'' :''Elle a '''morou''' li samwinne passêye''. :''Elle ont '''ndalé''' a pî. A ç' moumint la, c' est des vraiys [[passé compôzé|passés compôzés]]. I mosternut ene accion k' est houte. Mins, i s' polèt eto eployî avou l' aidant viebe "esse", et adon, s' acoirder avou l' sudjet. A ç' moumint la, c' est des indicatifs prezintreces do viebe "esse", avou li pårticipe erirece prins come [[addjectif]] atribut do sudjet. I mostrèt ene sitouwåcion. :''Ramassez totes les foyes ki sont la toum'''êyes'''. :''Elle est '''moite''' dispu bele ådje. === Eployî avou l' adviebe ''vola'' === Eployîs avou l' adviebe ''vola'', i sieve a-z acsegnî on fjhaedje ki vént d' advini et durer dvins l' prezint. Egzimpes : * ''Tén, '''vo vs la''' co '''raviké''' ? Vos rdjåzez co ? C’ est seur èn emacralaedje a hikete, savoz, ki Bebete vis årè tapé !''<ref>Henri Simon, ''Li neûre poye'', 1889, replaidî pa Jean Haust divins « Quatre comédies liégeoises » e 1936, p.83</ref> * ''I n' î est nén. Hinri a cwerou tocosté après. (I bouxhe li sånî djus di l' årmå). Bon ! '''Vola''' l' sé '''ståré'''. C' est co ene samwinne ki cmince bén.''<ref>Antoine Bouhon, ''Les Brixhes da Gèrâ'', 1900, sinne III, p.9</ref> * ''Ebén, puski '''vo vs la xhoré''' dispaitchîz vs do fé vost ovraedje et vo vs arindjroz avou Fonsine.''<ref>Louis Lagauche, ''Câse d'on comichonaire'', 1904, p.32</ref> * ''Mins '''vo l’ la divnowe''' ene gote hôtinne, ossu.''<ref>Arthur Xhignesse, ''Bwègnes mèssèdjes èt p'titès gotes'', 1905, p.32.</ref> * '''''Vos vs la divnowe''' pus rodje ki des petchales. Asteure, vos clintchîz l’ tiesse et vos n’ oizoz m’ loukî !''<ref>Joseph Mignolet, ''Al bèle fontinne, comèdèye è treûs akes'', 1924, p.29.</ref> * ''Les bos des trintchêyes ont sketé; et '''vo m' la reteré''', wai.''<ref>Louis Sohy</ref> * ''Lanawaire, ça s' endaléve eviè li stoelî; asteure, '''vo les la rtcheuts''', mes reves, po mî m' dispåpyî.''<ref>[[Jean Guillaume]]</ref> * ''Les deus andjes s’ astampèt, et hop ! '''vo les la ndalêyes'''.''<ref>[[Marie-Claire Desmette]]</ref> * '''''Vo les la rarivés''' avou leus grands tchapeas<BR>Leus camizoles di linne, wai, sujhèt les tropeas.''<ref>[[Lucien Mahin]] ratournant [[Jacques Brel]]</ref> === Pårticipes erireces des viebes ås pronos === I s' codjowèt '''todi''' avou l' aidant viebe "aveur", et dabôrd, i n' s' acoirdèt '''måy''' avou l' sudjet. :''Nonna, ele n' est nén revoye: elle est dmorêye. :''Ele s' '''a''' côp'''é''''' :''Nos ns '''avans''' brouy'''î''' d' djoû'' :''I s' '''ont''' rwait'''î''' come des biesses'' L' eployaedje avou l' aidant viebe "esse" eyet l' acoirdaedje avou l' sudjet (so l' assaetchance do francès), c' est ene [[flotche di croejhete]] e walon. Nén scrire ni dire: :''Ele s' '''est''' côp'''êye'''; nos ns '''estans''' brouy'''îs'''; i s' '''sont''' rwait'''îs''''' === Pont d' acoird avou l' droet coplemint metou padvant === E walon, li pårticipe erirece ni candje nén. Adon, gn a pont d' acoird do pårticipe erirece eployî avou l' aidant viebe "aveur" avou l' droet coplemint metou padvant, come çoula egzistêye e scrît [[francès]]. :''Les tcheyires ki dj' a-st apoirt'''é''''' :''Les facteures k' il ont pay'''î''''' :''Totes les flotches ki nos avans fwai'''t''''' :''Les pris k' il a rascod'''ou''''' Ci sereut ene '''flotche di croejhete''' e walon di scrire u dire: :''Les tcheyires ki dj' a-st *apoirt'''êyes'''; les facteures k' il ont *pay'''eyes'''; totes les flotches ki nos avans *fwai'''tes'''; les pris k' il a *rascod'''ous''' == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{fr}} Dins l' [[grosse croejhete Hendschel]] ** [https://croejhete.walon.org/node74.html Cognes e rfondou walon et coinreçmint] ** [https://croejhete.walon.org/node75.html Acoird ezès rpassés tins] == Sourdants & pî-notes == <References/> dorxu64ub8mgxkhbczx4ir5hucmuibe 0 22681 427810 390947 2026-10-31T19:29:33Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427810 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:croejhete walone]] {{djermon}} E walon, les adviebes "vocial" eyet "vola" si polnut drovi, et leyî on ptit [[prono]] si stitchî inte di zels, tot rmostrant li sins prumioûle del fråzlete "vey cial". A pårt les pronos, gn a eto l' adviebe "ni" ki s' pout herer ådvins del minme manire. Li deuzinme boket, "cial" u "la", pout atraper l' [[betchete]] [[betchete ri-|ri-]]. C' est onk des ponts tipikes di l' [[emantchaedje del fråze e walon]], ki dene di l' adire avou l' francès. == Istwere del kinoxhance di cisse piceure la == Dedja rilevêye pa [[C. Simonon]] e 1850. == Djivions po scrire ces ratourneure la == Les [[djivion]]s po li scrijhaedje e [[rfondou]] di ces ratourneures, c' est : * [[:Wikt:vocial|vocial]] * [[:Wikt:vola|vola]] * [[:Wikt:vo 1|vo]] * [[:Wikt:cial|cial]] * [[:Wikt:la|la]] * [[:Wikt:ricial|ricial]] * [[:Wikt:rila|rila]] == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/croejhete2.html#voici Tåvlea des trinte-shijh emantchaedjes possibes avou "voci" "et vola"] * [https://web.archive.org/web/20060914010253/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node107.html#SECTION031112000000000000000 Les ratourneures avou "vocial" et "vola" e rfondou walon ey ezès walons coinreces] (e francès) abeyeljlywxoeooilb5xznl1ov5u91y 0 22720 427808 425270 2026-10-31T19:29:13Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427808 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Gosettes belges à la crème.JPG|vignette|'''Gozete''' avou del crinme dsu.]] El '''gozete''', c' est ene [[påstedjreye]] del cogne d' on triyingue ubén d' on dmey-ceke, ewou çk' est sovint stitchî del compote di peme ubén del confiteure d' åbricot.<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20231005195032/https://www.labonnecuisine.be/gozettes-aux-pommes/</ref><ref>https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/62619/1/Gosette.pdf</ref> == Oridjene == === Diferinces === Les '''gozetes''' sont bedjes.<ref name=":0" /> El [[Beldjike]], on lzès rtrouve foiravant el [[Waloneye]], a [[Brussele (redjon)|Brussele]] ey a [[Gant]]. E francès, l' on dvize di «&nbsp;''chausson aux pommes&nbsp;''» el [[France]], mins di «''&nbsp;gosette aux pommes&nbsp;''» el [[Beldjike]]. Totfeye, i gn a ene ledjire diferince etur yeusses. Li prumire est cûte avou del påte fouytêye, tins k' el deuzinme est cûte avou del påte briyossêye.<ref>https://lapatysserie.com/gosette-aux-pommes/</ref> Ådzeu d' ça, i n' elzès fåt nén comaxhî avou ene [[wînete]] lomêye schtroudele ([DE] ''strudel'') ås pemes. Li schtroudele est pus djondant del gozete francesse ([FR] ''chausson''), veyanmint k' on s' sieve eto d' ene påte fouyteye po-z end aprester.<ref>https://www.linternaute.fr/dictionnaire/fr/definition/strudel/</ref> === Gozete francesse === Dit-st i&nbsp;: les '''gozetes al mode francesse''' egzistêyreut dispoy li [[16inme sieke]] u l' [[17inme sieke]]. Les sourdants n' si metnut nén d' acoird. Come di djusse, e [[1580]] u e [[1630]], gn ava yeu ene minêye di pesse, a [[Saint-Calais]], ene comene dins l' Coûtchant del [[France]].<ref>https://fr.gaultmillau.com/news/chausson-aux-pommes-son-histoire-et-notre-selection-des-meilleures-adresses</ref><ref name=":1">https://www.edelices.com/medias/histoire-chausson-aux-pommes</ref> Li tchesturlinne di drola åreut dné åzès sorvicants ki dvît dmorer låvå on djeyant «&nbsp;påter ås pemes&nbsp;». C' est pocwè, dispu çoula, on fiesse ene porcession po l' fén d' èç minêye la, tchaeke [[1î d' setimbe]].<ref name=":1" /> == Hårdêye difoûtrinne == [https://web.archive.org/web/20231004032321/https://webtv.hotellerie-restauration.ac-versailles.fr/Chausson-aux-pommes?lang=fr Fôrmule do Ministere francès di l' acseignmint eyet del djonnesse po-z aprester des gozetes francesses.] == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Påstedjreyes]] jszigrd0arev0ccr9mf41joz5lok32w 0 22738 427633 425706 2026-10-31T19:00:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427633 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+{{Wa icon}}<span style="font-size:large;"> '''Djumet'''<br /></span>{{Fr icon}}<span style="font-size:large;"> '''Jumet'''''<br />''</span> | align="center" style="background:#efefef;" colspan="2" | {| class="mw-collapsible" style="text-align:center; width:100%;" border="0" cellspacing="0" cellpadding="2" |+ |[[Imådje:Blason Ville be Jumet.svg|alt=|300x300px|Armwereyes di Tchålerwè]] |- |([[Armwereyes di Tchålerwè|Detays]]) |} |- | align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" colspan="2" |'''Eplaeçmint då pitit ban dins 'l comene'''[[Imådje:Carte Jumet (Charleroi).svg|alt=|300x300px]] |- |[[Lingaedje oficir]] |[[Francès (lingaedje)|Francès]] |- |[[Lingaedje coinrece]] |[[Walon (lingaedje)|Walon]] - [[Walon do Coûtchant]] |- |[[Limero diyalectolodjike]] |Ch 43 |- |[[Limero del posse]] |6040 |- |[[Eplaeçmint]] | - [[Tchålerwè]] - [[Arondixhmint di Tchålerwè]] - [[Province do Hinnot]] - [[Walonreye]] - [[Beldjike]] |- |[[Sitindêye]] |<math>24767 \div 1975 = 12,54</math>km² |- |[[Peuplåcion]] (asteure) | +/- 24.767 dimorants<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20190828194322/http://www.observatoires-locaux-de-charleroi.be/barometre/demographie/</ref> |- |[[Dinsité]] (asteure) |1.975 dimorants/km²<ref name=":0" /> |- |[[Coisse d' eure|Coisse d'&nbsp;eure]] |ECG ([[Eure del Coistrece di Grinwitch|ECG]]+1) / CEST (UTC+2) |- |[[Djivêye des preficses telefonikes eternåcionås|Preficse telefonike]] | (+32) 071 |}'''Djumet''' ([FR] ''Jumet''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]] rebané avou [[Tchålerwè]], el [[Province do Hinnot]]. * Lomaedje et spotaedje des djins : ** Lomaedje : Djumtî, Djumtresse<ref>[[cawete -î]] ([[noûmot do walon|noûmot do walon, atåvlé e 2008]]).</ref>; (F. ''Jumétois, Jumetois, oise'')<ref> [[Jean Germain]] ''Avis de recherche : Wallons, comment vous appelez-vous'', ''Vers l'Avenir'', 24 d' octôbe 2007.</ref> ** Sipotaedje : les [[:Wikt:bleu|Bleus]].<ref>[[Live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye]].</ref> ''Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Djumet|l' esplicant motî]].'' == Etimolodjeye == Li mot «&nbsp;'''Djumet&nbsp;'''» vénreut, aprume, d' on [[Lingaedjes celtikes|lingaedje celtike]]. Li fôme d' oridjene, ci sreut «'''&nbsp;'''''Gimiacus'''&nbsp;'''''».<ref>https://www.sudinfo.be/art/833137/article/2021-09-15/special-jumet-gimiacus-lorigine-du-nom-jumet-son-histoire-ses-bourgmestres</ref> Ene ôte teyoreye vént d' èn istoryin tchålerwetî, [[Robert Hug]], k' a bouté k' ci mot ci vénreut do no do tneu del viye cinse mitan rominne eyet mitan celtike. Li no d' cist ome la, ça sreut «'''''&nbsp;''Gimmius''&nbsp;'''''».<ref>Hug, R. (1978). ''Comment s'est constitué le domaine carolingien de Jumet''. Bulletin de la Société Royale de Paléontologie, d'Histoire et d'Archéologie de Charleroi. Vol. 1,. p. 5.</ref> Sapinse a [[Jean-Jacques Jespers]], «'''''&nbsp;''Djumet''&nbsp;'''''» vénreut do no celtike «'''''&nbsp;'''Giamonius'''&nbsp;'''''». Ci-ci vénreut do setinme moes do [[Calindrî celtike|calindrî celtike'''''&nbsp;''''']]: [[Djiyamoniyosse]] («'''''[[Calindrî celtike|&nbsp;]]'''Giamonios'''[[Calindrî celtike|&nbsp;]]'''''»).<ref>Jespers, J.-J. (2011). ''Le nouveau dictionnaire des noms de lieux en Wallonie et à Bruxelles''. Éditions Racine''.''</ref> == Plaeces == {{Lka}}[[Toponimeye do walon]] === Eglijhes eyet tchapeles === * [[Eglijhe Sint-Sulpice]] * [[Eglijhe di l' Imåculeye Concepcion]] * [[Tchapele Notru-Dame des Aflidjîs]] * [[Tchapele Notru-Dame d' Hegne]] === Hamteas === * A l' [[agåjhe (toponimeye)|Agåjhe]] (''a l' aguéche'', Fr. ''Lagasse'') * Ås [[åjhe (toponimeye)|Åjhlîs]] (''aus-éjlîs'' Fr. Zaigelies'') * A l' [[Altrêye]] (F. ''Altrée'') * Al [[Cwerele]] (''al Cwérèle'', Fr. ''Quairelle'') * Al [[Caijhete]] (''al kéjète'', Fr. ''Quaizette'') * Å [[Djarbos]] (''au djârbo'', Fr. ''Diarbois'') *[[Goyîssåt]] (''Goyîssau'', Fr. Gohyssart'') * Ås [[:Wikt:hamindes|Hamindes]] (''aus amindes'', Fr. ''Hamendes'') * [[:Wikt:Hegne|Hegne]] (Fr. ''Heigne'') * [[Hoû (toponimeye)|Houbwès]] (''oubwè'', Fr. ''Houbois'') * Al [[:Wikt:Lorinne|Lorinne]] (''a lôrène'', Fr. ''Lorraine'') * [[:Wikt:Målavêye|Målavêye]] (''Maulavéye'', Fr. ''Mallavée'')<ref>Dandjreus on rcomprindaedje di « [[Schavêye (toponimeye)|Måle schavêye]] ».</ref> * Å [[spene (toponimeye)|Spinoe]] (''au spinwè'', Fr. ''Spinoy'') * Å [[Tchåd-Moncea (Hamtea di Djumet)|Tchôd Moncea]] (''Tchaud Moncha'', Fr. Chaudmonceau'') * Å [[:Wikt:tchîf-leu|Tchîf-leu]] (''Chèfië'', Fr. ''Chef-lieu'') * A [[:Wikt:Tongue|Tongue]] (Fr. ''Tongres'') * [[:Wikt:triyanele|Triyanoe]] (''triyanwè'' Fr. ''Trianois'') * Å [[:Wikt:trô|Trô]] (Fr. ''Trou'')<ref>[[Live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye]].</ref> === Parks === * [[Park Bivort]] * [[Park del Serna]], a costé des zonignes, nén lon di l' areyopôrt di [[Gochliye]]. == Politike == === Pitit ban === Tot-z estant on pitit ban del veye di [[Tchålerwè]], dispoy [[1977]], [[Djumet]] n' a pus d' borguimwaisse. Do côp, c' est l' borguimwaisse d' [[Tchålerwè]] ki manaedje èç pitit ban. === Rilomés politikîs === Vocial ene lisse ki ni dmeure nén complete : <ref>https://web.archive.org/web/20160629030254/http://charleroi.e-monsite.com/pages/jumet/presentation-jumet.html</ref> * [[Françoise Daspremont]] (PS) * [[Olivier Delcourt]] (''ex''-FN) * [[Evelyne Druart]] (PS) * [[Auguste Frison]] (PL) * [[Marceau Remson]] (PS) * [[Maxime Sempo]] (MR) * [[André Tzanetatos]] (MR) * [[Nicolas Tzanetatos]] (MR) * [[Jean-Jacques Viseur]] (''ex''-cdH) == Spôrts == Soce di [[fotbale]] : * Li [[Royå Djumet Spôrt Club]], e deuzinme provinciå. Soce di [[fotbal amerikin]] : * Li [[Charleroi Coal Miners]] ([WA] ''Les houyeus d' Tchålerwè''). == Tuzance == === Waloneus === * [[Robert Arcq]], sicrijheu et rcwereu sol walon î a viké. * [[Andrée Rousseau]] a scrît one teze dissus les noms d' plaeces di Djumet (e l' ULg). C' est leye k' a respondou a l' inkete di l' [[ALW]] po [[Jean Haust]]. * [[Philippe Sclaubas]] î a vnou å monde et-z î viker tote si veye. === Teyåte === C' est drola k' i gn a l' ancyin [[Varia|cinema-teyåte do Varia]]. On l' a lonmint leyî a rén. Asteure, on-z est k' el mwaisse-erfé. == Linwistike walone == Dins l' [[accint walon]] d' '''Djumet''', gn a afeye ene [[divanceye voyale]] «&nbsp;i&nbsp;»&nbsp;: * '''''i'''l guernouye'' (el gurnouye) * ''il guernouye '''i'''s fout dins l' tiesse'' (ès fote dins l' tiesse) * ''Et s' '''i'''squète djusqu'au cu'' (Et s' eskete disk' å cou)<ref>Egzimpes poujhîs dins l’ fåve « El guernouye eyet l’ boû » da [[Philippe Sclaubas]].</ref> Tenawete, tertot ni shût nén ci môde ci. C' est l' cas d' [[Pierre Arcq]] ki, copuvite po les definixhants, shût l' manire do [[Walon do Coûtchant|walon coûtchantrece]].<ref>https://www.areaw.be/robert-arcq-gustin-el-lapin-pecheu-el-bourdon-association-litteraire-wallonne-de-charleroi-boulevard-roullier-1-6000-charleroi/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20240114191546/https://revues.be/el-bourdon/271-bourdon-nov-dec-2017/685-artur-a-chalerwe-arthur-rimbaud-a-charleroi-el-bourdon-n-600</ref> == Adjermelaedje == Ci ptit ban ci est adjermelé avou ene comene francesse'''''[[Calindrî celtike|&nbsp;]]''''': [[Saint-Junien]]. L' adjermelaedje s' a fwait e [[1970]].<ref>https://www.lavenir.net/regions/namur/2013/10/25/bientot-50-ans-de-jumelage-avec-st-junien-IVKDYRSPCZFYHL6LTEA7HMSAZY/</ref> I gn a deus activités raloyeyes a ci loyén ci'''''[[Calindrî celtike|&nbsp;]]''''': des måtches, on wandlaedje par an eyet des comunicaedjes inte les scolîs des deus pårteyes.<ref>https://www.saint-junien.fr/mairie/jumelage/</ref> == Referinces eyet sourdants == <references responsive="" />{{Commons|Category:Jumet}}{{RC/Tchålerwè}} hujskdnj4y06ibslp60jbzjie4v1tb1 0 22866 428262 391438 2026-11-01T10:34:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428262 wikitext text/x-wiki '''Raymond Leblanc''' fourit l' askepieu del gazete di bindes d' imådjes « [[Tintin (gazete)|Tintin]] » eyet des eplaidreyes do Lombard. Il a vnou å monde a Tronquoy, li [[22 d' may]] [[1915]]. == Vicåreye == A troes ans, i lijhéve et conter dedja comifåt, ey a 11 ans, i fijhéve ses scoles å [[Li Tchestea|Nou-Tchestea]]. Il åréve volou fé docteur mins, l' [[1î d' djanvî]] [[1932]], k' il a 16 ans, il a stî oficir des dwânes, a [[Brussele (veye)|Brussele]]. '''Raymond Leblanc''' a stî l' deuzinme dissu 800 k' ont passé l' egzamin po wangnî l' plaece. Lieutnant e [[1940]], i rtoûnéve en erî divant les Almands et s' ritrover el [[Neyerlande]]. Èn an après, i fijhéve passer les gazetes ki rexhnut a muchete dizo l' nez des evayixheus. L' anêye shuvante, rivnou ås Dwânes, i s' fwait mimbe do « M.N.R. » (Mouvmint Nåcionå Rweyalisse). Li [[3 d' setimbe]] [[1944]], il aveut egayolé ene pitite pekêye di sôdårds almands k' alént fé peter e l' air les bastimints des dwanes di Tour et Tacsi. == Ovraedje == E 1945, l' idêye lyi vént d' fé ene gazete ki s' lomréve '''Tintin''', avou les [[Tintin (binde d' imådjes)|bindes do minme no]]. L' aroke c' est ki [[Hergé]] n' est nén bén veyou la k' i n' s' a nén ritourné, lu, po bouter, tins del guere, avou l' Råvlé-Swer. Ci n' est nén po djoker [[Raymond Leblanc]]. Avou ès cévé d' rezistant, il a li bresse long ey arive a arindjî les bidons. Li [[22 d' decimbe]] d' ciste anêye la, li dossir d' Hergé est tapé å parfond d' on ridant et, å [[moes d' may]] [[1946]], on lyi dene on bea certificat d' civisse. Li [[4 d' octôbe]] del minme anêye, Hergé est otorijhî a s' rimete a ovrer. I gn a ût djoûs ki l' prumî limero del gazete TINTIN a stî metou a vinde. Li popa del gazete Tintin aveut dimandé a onk di ses soçons d' arindjî comifåt les pådjes do magazine. Labele, lu eto aveut bouté po l' Sicroté-Swer (ene binde a l' après do Baron d' Munchhausen) et esse moens pezant. [[Jacques Van Melkebeke]], k' i s' loméve, a stî metou a l' ouxh et s' rade ritrover å yoyo. Li 29 d' octôbe 1947, [[Fernand Demany]], deputé, aveut riclamé a l' Tchambe: « Ôtrumint, aveut-i dit, i fåt djoker d' fé parete li gazete Tintin. » [[Categoreye:Rilomés Walons|Leblanc, Raymond]] k3kvq000h4ukxsc9zwq82l5g5ejz278 0 22874 427441 403376 2026-10-31T18:33:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427441 wikitext text/x-wiki [[Imådje:VanMelkebeeke.jpg|thumb|Van Melkebeke djouwant on role dins onk di ses "romans-photos" (1960)]] '''Jacques van Melckebeke''' ([[1904]] - [[1983]]), c' esteut on [[pondeu]] eyet [[dessineu]] di dvant l' [[deuzinme guere daegnrece]]. == Vicåreye et ouve == Il a intré å «[[Le Soir (gazete di Brussele)|Scroté Swer]]»<ref>Ratournaedje e walon di «Le Soir volé», èn eplaidaedje ki rexheut dizo l' mantea, sins l' åjhmince des ocupants almands del [[deuzinme guere daegnrece]].</ref> e 1940 po s’ î ocuper del rawete po les efants. Il î a publiyî [[Hergé]] et s’ prôpe binde en imådjes "LE BARON CRAC", a l’ après do baron di Munchhausen. Po wangnî des [[cwårs]], i s’ a metou eto al critike des ôtes pondeus et fé des scrijhaedjes dissu les calindjaedjes pol «''Nouveau Journal''». Si l’ popa da [[Tintin (binde d' imådjes)|Tintin]] n’ a stî waire riwaitî d’ cresse après l’ Liberåcion, van Melkebeke, lu, bén moens tchanceu, s’ a veyou codåné a 4 ans d’ gayole et dijh ans sins ses droets civikes et politikes. Adon, e 1949, foû del [[prijhon]] après seulmint deus ans padrî ses poites, ça l’ a espaitchî d’ co mostrer ses ouves a tertos. Po viker i s’ a metou a bouter dins l’ ombe da [[Hergé]] mins eto dins l’ cene da Edgar P. Jacobs po ses "Blake et Mortimer". Çou k’ on n’ sait nén bråmint, c‘ est k’ il a felmint ovré a des istweres a shure et les fé mete e fotos po ene soce di gaztaedjes (Real Presse) ki, dins lès anêyes 1960, raenéve foirt po des "magazines" di [[Beldjike]] ki publiyént voltî di ces cougnes la di brixhådaedjes. Ses discôpaedjes estént cåzu des vraiyès [[bindes d' imådjes]] åjhey a shure po l’ fotografe ås pîces. Po s’ plaijhi et a tot ptits tiraedjes, van Melkebeke fijheut des belès graveures di djins do [[cirke]] k’ il aléve voltî vir djouwer. <gallery> VanMelkebeeke2.jpg|Egzimpe di ses epådjnaedjes (po ene B.D. e fotos) VanMelkebeek.jpg|thumb|Ene di ses graveures oridjinåle (1966) </gallery> == Biyografeye == Si biyografeye, sicrîte pa Benoît Mouchart, a rexhou a «Vertige Graphic» avou l’ tite: «''A l’Ombre de la ligne claire, Jacques van Melkebeke, le clandestin de la B.D.''» == Pî-notes == [[Categoreye:Rilomés dessineus|Van Melkebeke]] [[Categoreye:Rilomés gaztîs|Van Melkebeke]] eqqw9rotbq1sonlopk354vj3q8vpqvt 0 22884 427857 410281 2026-10-31T19:52:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427857 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Erî-såjhon solea hestrale.jpg|thumb]] [[Imådje:Åbes djaenis erî-såjhon.jpg|thumb]] [[Imådje:Hougnes waeyén.JPG|thumb|hougnes di waeyén]] Li '''waeyén-tins''' {{odio|Wa-fel wèyé-tins waeyén-tins.ogg|lang=wa}} (on dit eto : l' '''ahan''', l' '''erî-såjhon''', li '''Sint-Rmey''')<ref>Po les pondants et les djondants, loukîz el notule [[A.L.W.]] '''3.''' 102 ey el mape '''3.''' 33 (p. 187) ki dene eto li [[rfrancijha]] «otone»</ref>&nbsp;<ref>"erî" est aprume èn adviebe nén candjåve (come dins l' francès "roue avant"), les cogne "erire-, arîre-" vinèt do francès "arrière" prins come èn addjectif acoirdé avou såjhon, mot lu-minme francijhî e "sêzon")</ref>, c' est l' troezinme [[såjhon]] d' l' [[anêye]], k' atake li [[21 di setimbe]] et-z esse houte li [[20 di decimbe]] (e l' [[Dimeye-Bole Bijhrece]], ådzeu do [[Tropike del Crantche]]). Les moes ki sont sol waeyén-tins, c' est l' fén do moes d' [[setimbe]], la k' [[esté]] est houte, li moes d' [[octôbe]], di [[nôvimbe]], et les deus prumîs tîces do moes d' [[decimbe]], la k' l' [[ivier]] kimince. == L' atuze do waeyén-tins dins l' tuzance walone == Nén pus kel [[bontins]], li waeyén-tins n' esteut rsintou come ene [[såjhon]] a pårt, did la, li cåkêye di nos, inte di zels on [[calcaedje do francès]] (otone). L' atuze do waeyén-tins come såjhon a shuvou li scolaedje obligatwere e francès, la k' prumires sacwès a-z aprinde esteut l' no des '''cwate''' såjhons. <gallery> 0 La Hestre - Drève de Mariemont (1).jpg|dreve di faws e waeyén-tins Clairisse waeyén-tins.jpg|clairisse e waeyén-tins Foyes faw sacwants coleurs.jpg|candjmint d' coleur des [[foye]]s di [[hesse]] Aiwe d' Oûte Nwezeu pont.jpg|tot do long d' l' Aiwe d' Oûte </gallery> == Sacwants grands moumints do waeyén-tins el Walonreye == === e l' meteyo === * l' [[esté Sint-Mårtén]] * les prumirès [[djalêye]]s * kécfeye les primirès [[nive]]s === e l' nateure === * li [[Wikt:disfouyåjhe|disfouyåjhe]] des [[åbe]]s. * li boerlaedje des [[cier]]s * les [[tchesse]]s * l' eralaedje des [[voyaedjants oujheas]] * li codaedje des [[tchampions des bwès]] ([[boloe (tchampion)|boloes]]) * les [[purnale]]s sont bounes po fé del [[likeur di fordene]] <center><gallery> Red Deer DSCN1872 - Flickr - ianpreston.jpg Purnale octôbe.jpg </gallery></center> === dins les cinses === * li soyaedje des [[waeyén]]s * li råyinne ås [[crompire]]s et ås [[betråle]]s * li codåjhe des [[peme]]s et des [[poere]]s * payaedje des [[trecins]] et des ôtes louwaedjes (al [[Sint-Rmey]]) * li côpaedje des [[mayisse]]s po fé des [[silo]]s <gallery> Poeres maweures et vetes.jpg </gallery> === dins l' societé === * les [[fiesses del Walonreye]] * li fiesse del [[kiminålté Walonreye-Brussele]] * les [[batemes di studiants]] * les [[scole]]s (ki l' rintrêye est al fén d' l' esté) === dins li rlidjon crustinne === * l' [[ewoeye del Tossint]] (divnowe li fiesse payinne d' [[Alowine]], ki rshonne al viye uzance des [[grigne-dints]] * li fiesse del [[Tossint]] * li [[djoû des åmes]] ** [[passêye do djoû des åmes]] <center><gallery> Grigne-dints betråle Oû-l'-Grand.jpg|[[grigne-dints]] Cawoûte grigne-dints.jpg|cawoûtes pol fiesse d' [[Alowine]] Efants alowine.jpg|efants tournant po l' alowine Novele cimintire Transene-ric.jpg|aite e l' Tossint Passêye des moirts Annvoye 2023 håsseus.jpg|passêye do djoû des åmes </gallery></center> == Li waeyén-tins dins les belès-letes e walon == [[Serge Fontinne]] el discrît insi dins s' roman [[Colas l' bracnî (roman)|Colas l' bracnî]]: <blockquote><i>Li waeyén-tins, ene des pus plaijhantès såjhons po les payizans d' l' Årdene. C' est come on dvant-gosse do paradis. Li doûceur do moes d' awousse si mareye foirt bén avou l' rén-a-fé. Rén ou cåzu rén: mode ses vatches å matén et al nute, pu bernike. Les djoûs passèt come vacances å solea.</i></blockquote> == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/waeyen-tins.php Pådje sol waeyén-tins] (so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]]) == Sourdants & pî-notes == {{Commonscat|Autumn}} [[Categoreye:Cronolodjeye]] [[Categoreye:Waeyén-tins|*]] 7bhoys1mk3hzic19exslm5xcejjmuh4 0 22885 427664 369582 2026-10-31T19:05:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427664 wikitext text/x-wiki Ene '''gazete éndjolike e walon''', c' est ene [[waibe e walon]] ki si rcandje a tinzayeure, come ene [[gazete e walon]]. Ele pout esse ricandjeye djusse sol [[lodjoe]], ubén esse [[emile|emilêye]] a des abounés. C' est ene eplaidaedje k' a stî corant åtoû di l' anêye [[2000]]. == Istwere == Li prumire gazete éndjolike e walon fourit l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]] k' a cmincî e [[1997]]. C' est ene waibe ki si rcandjive totes les samwinnes å cminçmint, pu totes les moes, adonpwis tos les troes moes. Ele vike todi e 2007. Tos les pspîs ki sont-st eplaidîs "sol cimådje" (pådje divantrinne) sont adjinçnés pa tinmes dins l' waibe dirîtrinne. Gn a eto ene edicion francès-cåzante (dispu 2002, ricandjeye eto tos les toes moes), et ene en [[Inglès (lingaedje)|inglès]] ey e [[neyerlandès]], mins ki n' sont waire rapontieyes. Li deuzinme gazete éndjolike fourit [[Rabulets (gazete)|Rabulets]] ki cminça e [[2000]] a môde d' e-letes. Dispu 2003, ele rote so de waibes, inte did zeles les [[foroms éndjolikes]]. Elle a-st eplaidî bråmint des [[bindes d' imådjes]]. Dispu l' arivêye di [[Fesbok]], les scrijheus so les fis s' ont tertos rashonné so ç' media la. [[Categoreye:Daegntoele]] [[Categoreye:waibes e walon]] [[Categoreye:gazetes e walon|*]] 0056qqbxsfl4q9yjs4o4zrmn5v0n1mx 0 23035 428209 395994 2026-11-01T10:23:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428209 wikitext text/x-wiki L' '''Antolodjeye des powetes walons namurwès''' (on dit ossu '''Antolodjeye des powetes namurwès''' u co pus coûtmint, '''Antolodjeye namurwesse'''), kel tite, e francès, c' est '''''Anthologie des Poètes Wallons Namurois''''', c' est ene [[Antolodjeye di scrijheus e walon|antolodjeye]] avou foû k' des fjheus d' [[arimé]]s do [[Walon do Mitan|payis d' Nameur]]. Elle a stî rashonnêye pås frés [[Lucien Maréchal|Lucyin]] & [[Paul Maréchal|På Marixhå]] ey a parexhou e [[1930]], eplaideye des [[Relîs Namurwès]]. Gn a 70 powetes di relîs ådvins. Gn a ene troezinne di bokets e walon po tchaeke sicrijheu(se), et on [[biyografeye|prezintaedje di leu vicåreye]] e francès. == Les scrijheus metous dins l' antolodjeye == * [[Henri Anceau|Anceau Henri]] * [[Gustave Arnould|Arnould Gustave]] * [[Benoît Jean-Charles|Jean-Charles Benoît]] * [[Gabrielle Bernard|Bernard Gabrielle]] * [[Albert Bilquin|Bilquin Albert]] * [[Louis Bodart|Bodart Louis]] * [[Xavier Bodart|Bodart Xavier]] * [[Louis Boland|Boland Louis]] * [[Nicolas Bosret|Bosret Nicolas]] * [[Robert Boxus|Boxus Robert]] * [[Joseph Calozet|Calozet Joseph]] * [[Charles Camberlin|Camberlin Charles]] * [[Justin Cherton|Cherton Justin]] * [[Maxime Cherton|Cherton Maxime]] * [[Isidore Colin|Colin Isidore]] * [[Victor Collard|Collard Victor]] * [[Julien Colson|Colson Julien]] * [[Philibert Danzin|Danzin Philibert]] * [[Armand Demanet|Demanet Armand]] * [[Joseph Demanet|Demanet Joseph]] * [[Joseph Dethy|Dethy Joseph]] * [[Edmond Doumont|Doumont Edmond]] * [[François Dury|Dury François]] * [[Alexandre Gerard|Gerard Alexandre]] * [[Alphonse Godenne|Godenne Alphonse]] * [[Jacques Godenne|Godenne Jacques]] * [[Nicolas-Joseph Grisar]] * [[Louis Guillaume|Guillaume Louis]] * [[Jean Istace|Istace Jean]] * [[Louis Labarre|Labarre Louis]] * [[Oscar Lacroix|Lacroix Oscar]] * [[Joseph Laibain|Laibain Joseph]] * [[Ernest Lambotte|Lambotte Ernest]] * [[Philippe Lagrange|Lagrange Philippe]] * [[Adelin Lebrun|Lebrun Adelin]] * [[Jules Lietard|Lietard Jules]] * [[Louis Loiseau|Loiseau Louis]] * [[Auguste Lurquin|Lurquin Auguste]] * [[Jules Mandos|Mandos Jules]] * [[Alphonse Maréchal|Maréchal Alphonse]] * [[Lucien Maréchal|Maréchal Lucien]] * [[Paul Maréchal|Maréchal Paul]] * [[Désiré Martin|Martin Désiré]] * [[Florent Mathieu|Mathieu Florent]] * [[Zéphir Menin|Menin Zéphir]] * [[Jules Metten|Metten Jules]] * [[Georges Pelouse|Pelouse Georges]] * [[Fernand Pieltain|Pieltain Fernand]] * [[Léon Pirsoul|Pirsoul Léon]] * [[Arthur Potier|Potier Arthur]] * [[François Quinaux|Quinaux François]] * [[François Raynaud|Raynaud François]] * [[Albert Robert|Robert Albert]] * [[Emile Robin|Robin Emile]] * Rosolani * [[Alphonse Sacotte|Sacotte Alphonse]] * [[Alexis Scaillet|Scaillet Alexis]] * [[Gustave Schaefs|Schaefs Gustave]] * [[Louis Sonveaux|Sonveaux Louis]] * [[Antoine Stratman|Stratman Antoine]] * [[Joseph Suars|Suars Joseph]] * [[Edouard Thirionet|Thirionet Edouard]] * [[Henri Tournay|Tournay Henri]] * [[Louis Toussaint|Toussaint Louis]] * [[René Van Moffaert|Van Moffaert René]] * [[Augustin Vermer|Vermer Augustin]] * [[Auguste Vierset|Vierset Auguste]] * [[Edmond Wartique|Wartique Edmond]] * [[Charles Wérotte|Wérotte Charles]] * [[Joseph Xhenemont|Xhenemont Joseph]] == Hårdêye difoûtrinne == * [http://aberteke.walon.org/antolodjeyes.html#marechal Pådje di l' antolodjeye namurwesse so l' Aberteke] [[Categoreye:Antolodjeyes|Nameur]] [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon]] cc3qlj6d3fmrcxs5878a9xnyfn9ccqd 0 23074 427655 305102 2026-10-31T19:03:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427655 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Åres di guere]] [[Imådje:Chrapnel.png|thumb|chrapnel di l' årmêye francesse, al fén do 19inme sieke]] On '''chrapnel''', c' est ene bombe ki, cwand elle esplôze, sipite des tchikes d' acî totavå. Les Almands end ont bråmint-st eployî tins del [[prumire guere daegnrece]]. Les [[robot (volant)|robots]] V1 et V2 del [[deuzinme guere daegnrece]], leus bombes, c' esteut a pô près l' minme sistinme, mins avou totès sôres di bokets d' fier, et pus djusse des tchikes d' acîs. Al fén do 20inme sieke, les [[bombe-troke|bombes-trokes]] ont stî fwaites sol minme atuze. == Istwere des chrapnels == Les chrapnels ont stî edvintés e [[1803]] på djenerå inglès Henry Shrapnel (1761–1842), did la, leu no. {{Commons|Category:Shrapnel shell}} 5e862hmrxu8g59voim803kr77llyz7n 0 23186 427621 386513 2026-10-31T18:58:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427621 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Ene '''sillabe''' (on dit eto : on '''pî''') c' est l' son do cåzaedje k' on prodût d' on seu shofla. == Bokets del sillabe == Les [[linwincieus]] discôpèt l' sillabe e troes bokets: # l' atake # li nawea (k' est tofer ene [[voyale]]) # li cawe Les deus dierins eshonne fijhant l' rime, la ki c' est zels ki fjhèt l' arimaedje el powezeye. Li fonolodjeye di tchaeke lingaedje impôze des contrintes åzès sillabes possibes, dedja pa l' nombe di sons possibes po ç' lingaedje la, mins eto dins çou k' on lome les ''contrintes sillabikes'': on n' pout nén adjinçner les diferins sons come on vout, i gn a des rîles ki djhèt çou k' est possibe et çou ki n' l' est nén. == Sillabe e walon == E walon on kinoxhe bén li [[rîle des troes cossounes]], et les viebes ''erîlêymint disrîlés''; c' est des consecwinces del contrinte sillabike do walon. Po bén defini l' sillabe e walon, i fåt saveur ki les diferins sons polèt esse: * des [[voyale]]s ('''V''') * des [[cossoune]]s ('''C''') * des [[dmey-cossoune]]s ('''D''', eg: y, w) * des [[likide (linwince)|likides]] ('''L''', eg: l, r) Et la, i fåt fé atincion k' e walon (come dins bråmint ds ôtes lingaedjes) on n' sicreye nén l' diferince inte li "L" k' est ene cossoune et l' ci k' est ene likide, parey po les deus sôres di "R"; mins c' est bén des sons bråmint diferins, ki rotèt dierinnmint po çou k' est di leu plaece dins l' sillabe (des lingaedjes k' i gn a ont des senes diferins po ces sons) Vochal totes les combinåjhons possibes pol sillabe e walon sont dnêyes pal formule shuvante: (C(D,L))V(C,D) ki s' pout diswalper dins totes les possibilités chal pa dzo (l' atake ou l' cawe polèt esse vudes, on mete '''x''' pol mostrer): * x-V-x (eg: a, å, i,...) * x-V-C (eg: al, el, åk) * x-V-D (eg: aiwe [êw], ey) * C-V-x (eg: ca, li, mi) * CD-V-x (eg: diu, lyi, cwand [kwã]) * CL-V-x (eg: près [pʀè], blanc [błã]) * CD-V-D (dji n' trouve nén d' egzimpes, såf dins Para'''gway''', mins c' est nén vormint on mot walon; motoit ki cisse troke la n' egzistêye nén e walon?) * CL-V-D (eg: trawe [traw], blawe [błâw]) * C-V-C (eg: minme [mĩm], totes [tot] * CD-V-C (eg: cwantes [kwãt], cwite [kwit]) * CL-V-C (eg: troke [trok], blague [błâk]) * D-V-x (eg: want [wã], yô) * D-V-C (eg: yebe [yèp], wache [waʃ]) * D-V-D (eg: ve'''yowe''' [vè-yow]) li diferince inte les dmey-voyales (w, y) eyet les likides (r, l) c' est ki les dmey-voyales si polèt trover å cmince ou al fén d' ene sillabe, ou inte ene cossoune et ene voyale; mins les likides ni s' polèt trover k' inte ene cossoune ey ene voyale seulmint. On voet bén l' diferince inte on "R" cossoune et on "R" likide dins on mot come "portrait" (PoR-Trê), li prumî "r", c' est ene cossoune, li cawe del prumire sillabe; dismetant ki l' deuzinme "r" est ene likide, ki avou l' "t" fwait l' atake del deuzinme sillabe. Li mot "portrait" a-st ene formule di sillabe di CVC-CLV, çou k' est bén deus sillabes possibes e walon. On voet bén eto ki l' ''rîle des troes cossounes'' c' est djusse ki, cwand on mete deus sillabes e walon pa drî ene l' ôte, i n' pout måy aveur troes cossounes ('''C''') ki s' shuvèt; c' est tot simplumint nén possibe dins l' fonolodjeye do walon. On voet ossu ki l' [[betchfessî oi]], la k' il a ddja on [[son W]] å dvins, ni pout aveur pa dvant rén d' ôte k' ene seul cossoune dins ene sillabe. Avou l' [[betchfessî oe]] i gn a ene sacwè di rshonnant, mins ki n' si mete nén dins li scrijhaedje: dins on mot come "troes", metans, on-z a dins l' levant walon ene sillabe CLV (treû), mins la wice ki oe = wè, on-z åreut "trwè" CLDV, çou ki n' est nén possibe; et come d' efet, dins l' prononçaedje di ç' mot la li "r" est rmagnî et c' est "twè" CDV k' est prononcî, et insi respecter l' fonolodjeye del sillabe e walon. == {{HDVs}} == * [[sillabe al miere cossoune]] * [[Ricepeure]] [[Categoreye:Sons et letes do walon]] [[Categoreye:Linwince]] 8bit05mcxzzs3isdefuu6v79ccdfusq 0 23273 428189 414838 2026-11-01T10:19:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428189 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Chavez_e_Lula.jpg|200px|thumb|Hugo Chávez (sol hintche) avou l' prezidint do Braezi, Luiz Inácio "[[Lula]]" da Silva]] '''Hugo Rafael Chávez Frías''' (prononcî e walon ''Ougo Tchavesse'') a vnou å monde li [[28 di djulete]] [[1954]] a Sabaneta, estat di [[Barinas]], ey a morou li [[5 di måss]] [[2013]]). C' esteut li [[prezidint]] do [[Venezwela]] eyet l' mineu del [[revolucion bolivaryinne]]. == Vicåreye == [[File:HugoChavez1820.jpeg|thumb|(e 2003)]] Ses parints, Hugo de los Reyes Chávez eyet Elena Frías estént ambedeus [[Mwaisse di scole|mwaisses di scole]], mins il a bråmint viké avou s' grand-mame. Di ptit i voleut esse djouweu d' [[båze-bale]], et c' est po çoula k' i moussa a l' academeye militaire, mins låvå i prinda gosse al cårire militaire. Il a eto stî maryî deus côps et a cwate efants. I fjha des studiaedjes di syinces politikes a l' [[univiersité]] nåcionåle esperimintåle Simón Rodríguez (UNESR), riçuva des medayes sacwants côps eyet ariver å gråde di lieutnant-coronel. E [[1982]], i va askepyî catchetmint avou ds ôtes camaerådes li Mouvmint Bolivaryin Revolucionåre-200 (MBR-200), on mouvmint di hintche eyet patriyotike. Ci mouvmint saya e 1992 di fé tchaire li govienmint k' aveut saetchî å fizik so les djins; i n' reyussixha nén, mins çoula li dna ene foirt grande populåristé amon les djins, eyet divni l' 53inme prezidint do payis tot wangnant les vôtaedjes do [[6 di decimbe]] [[1998]], eyet enonder insi l' revolucion bolivaryinne. Tins di s' prezidince li Venezwela a rfoircî les loyéns avou les payis vijhéns eyet dins ds ôtes continints, tot diswalpant des programes sociås et di democratijhaedje des institucions. == Li ''Caracazo'' == Al fén des [[anêyes 1980]], li prezidint venezwelyin d' adon, [[Carlos Andrés Pérez]], mete e-n alaedje on paket d' muzeures [[neyoliberalisse|neyoliberåles]] oblidjî på [[Fonds Manoyrece Eternåcionå]] (FMI). Li consecwince di çoula ci fourit des rhôssaedjes di tos les pris et ene grande målåjhisté d' viker, k' ont-st arivé l' [[27 di fevrî]] [[1989]] a ene revole populaire a [[Caracas]], kinoxhowe come li ''Caracazo''. C' est adon ki l' prezidint Carlos Andrés Pérez dene l' ôre a l' årmêye di reprimer di totes foices les revoles, et i gn ourit des meyes di moirts (on esteme a 3.000 moirts, mins on n' a nén l' nombe egzak, la k' les cadåves ont stî eterés dins des comonès fosses). Cist ôre la di saetchî å fizik so les djins a leyî on foirt måva gosse dins l' årmêye. == L' insureccion do 4 di fevrî 1992 == C' est dzo ciste airance sociåle la ki, li [[4 di fevrî]] [[1992]], on groupe di sôdårds do MBR-200, emey zels Hugo Chávez, fijha on [[côp d' Estat]] siconte di Carlos Andrés Pérez. Li côp n' a nén reyussi, et adon Chávez dimande po cåzer al televuzion po dmander a ses camaerådes di dpoizer les åres, po n' nén k' i gn åye pus di moirts po rén. C' est adon k' i fjha on ptit cåzaedje d' ene céncwantinne di sgondes ki divna-st istorike; paski po cmincî i prinda l' etire responsåvisté di çou ki c' esteut passé, çou k' esteut on candjmint avou l' dujhance tradicionele dins l' politike venezwelyinne ki nolu n' ricnoxheut si responsåvisté. Et poy, i djha eto ki les såmes k' il avént, i n' avént nén polou î ariver, « pol moumint » (''por ahora''). Çoula fjha ki l' peupe venezwelyin veya Hugo Chávez, ki n' esteut nén cnoxhou disk' adon, come on vraiy ero. Chávez eyet ses camaerådes vont esse do côp egayolés al prijhon di Yare, tot ratindant d' esse djudjîs. I gn ourit co ene deuzinme saye di fé toumer Carlos Andrés Pérez, li [[27 di nôvimbe]] del minme anêye, mins çoula eto fjha berwete. Emey les dimandes di cisse deuzinme saye i gn aveut l' dimande di liberer Chávez. Termetant, li pårlumint distitouwa l' prezidint Carlos Andrés Pérez po hapaedje di [[cwårs]] publiks. == Li govienmint da Rafael Caldera == E [[1994]], li noû prezidint [[Rafael Caldera]], k' aveut stî vôté pask' il aveut sintou les candjmints et promete di liberer les cis k' s' avént revolé e 1992, tina s' promesse e cloya l' procès siconte di Chávez et des ôtes. On côp libe, Hugo Chávez kiminça a mete so pî on mouvmint politike po fé ene novele constitucion, li Mouvmint Cénkinme Republike (MVR, çou k' e castiyan si prononce parey ki MBR). I prinda les voyes do payis ey aler tot avå cåzer avou les djins, po vey çou k' i vlént ey espliker si idêye di houkî ene Assimblêye Nåcionåle Constitouwante po rbasti on novea cåde politike et sociå pol payis, tot s' aspoyant so les idêyes do ero d' l' indepindance, [[Simón Bolívar]]. == Li victwere di 1998 eyet l' constitouwante == Åzès eleccions prezidincieles di 1998 il est candidat pol MVR, eyet avou l' aspoyaedje di bråmint ds ôtes pårtis d' hintche (å Venezwela sacwants pårtis polèt aveur on minme candidat); eyet li [[6 di decimbe]] [[1998]] vo l' la ki wangne lon pa dvant les candidats des deus pårtis tradicionels COPEI eyet AD ki s' avént pårtaedjî l' pouvwer les 40 anêyes di dvant. Ci fourit l' comince di çou k' on lomreut li [[Revolucion bolivaryinne]]. Come el aveut prometou, i fjha-st on decret po mete so pî on [[referendom]] eyet dmander åzès djins s' il estént d' acoird di riscrire li constitucion. Come li response fourit pôzitive, on vôta adon po tchoezi des rprezintants po ene Assimblêye Nåcionåle Constitouwante, eyet co èn ôte referendom po saveur si les djins acceptèt ou nén l' nouve constitucion, ki fourit-st insi asprovêye li [[16 di setimbe]] [[1999]]. {{dal}} == {{HD}} == * {{es}} [https://web.archive.org/web/20080919051026/http://www.lapatriagrande.net/01_venezuela/elecciones_2006/hugo_chavez_frias.htm Hugo Chávez divins "La Patria Grande de Caracas"] {{Commonscat|Hugo Chávez}} {{DEFAULTSORT:Chavez, Hugo}} [[Categoreye:Venezwela]] [[Categoreye:Rilomés politikîs]] [[Categoreye:Prezidints d' payis]] rhcki0prx4vukjlvn073b11nmcs4j42 0 23376 428119 422148 2026-11-01T10:08:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428119 wikitext text/x-wiki [[File:Mahin Evie Nonne.jpg|thumb|Ci n' est fok diviè les anêyes 2000 ki les sudjets des belès-letes e walon ont oizou esse francmint egzotikes]] Les '''belès-letes e walon''', c' est les [[Belès letes]] k' ont stî scrîtes e prôpe [[walon]], nén e [[scrîta]]. == Istwere des belès-letes e walon == === Prumîs scrijhaedjes === Les pus viyes datnut do cminçmint do [[17inme sieke]]. E 1962, [[Maurice Piron]] aveut ramexhné dipus d' 400 tecses e walon, po les [[17inme sieke|17inme]] et [[18inme sieke]] k' i nd eplaida l' djivêye dins s' live : "''[[Invintaire des pus vîs tecses e walon (live)|Inventaire de la littérature wallonne des origines (vers 1600) à la fin du XVIIIe siècle]]''". Emey zels, n a ene cwarantinne di [[noyés walons]] ki datnut, probåbe, do 18inme sieke. === 17inme et 18inme sieke === Les [[tchanson e walon|tchansons]] sont les prumî tecses ritrovés. Adonpwis, gn ourit les [[paskeye]]s. Ene grosse cåkêye di tecses date del [[Binamêye Revolucion]] (bråmint des tchansons). Gn a eto des [[pîces di teyåte]], come [[Simon li Scrinî]], et les 5 [[operå]]s do [[teyåte lidjwès (operås)|teyåte lidjwès]]. === 19inme sieke === C' est todi les [[arimé]]s k' on screye li pus, wice k' on rténrè "Li Côpreye" (Li ''Côparèye'') da [[C. Simonon]]. Les tchansons polnut divni on succès totavå l' Walonreye, come [[Leyîz m' plorer]] da [[N. Defrecheux]]. Les prumirès tchansons do payis d' Tchålerwè sont da [[Boiron]]. Diviè l' fén do sieke, [[M. Renard]] sicrît les prumirès [[epopêye]]s e walon, "Les avinteures da Djhan d' Nivele", eyet l' "Argayon". C' est di s' trevén la ki [[E. Remouchamps]] screye li pîce di teyåte "[[Tåtî l' perikî (teyåte)|Tåtî l' perikî]]" ki serè djouwêye tos costés. === 20inme sieke === I gn a yeu ene trope di scrijheus foirt cnoxhous å 20inme sieke ; c' est l' [[djermêye 48]]. === 21inme sieke === == Rilomés scrijhaedjes e walon rashious e rfondou == Sacwants rlomés scrijhaedjes rashious e [[rfondou]]: === do 17inme sieke === * [http://rifondou.walon.org/rilidjon/protestant.html Bate di dvize inte on Lidjwès catolike ki djåze e walon et pasteur protestant, ki djåze e francès] (nén cnoxhou scrijheu, divant 1650, l° 7 di l' [[Invintaire des vîs pus tecses e walon (live)|Invintaire des vîs pus tecses e walon]]) * [http://rifondou.walon.org/paskeyes.html#viene Paskeye do sidje et do dissidjmint d' Wîne] (d' on rlidjeus lidjwès, e [[1683]]; l° 16 di l' [[Invintaire da Piron]]). === del prumire mitan do 18inme sieke === * [http://rifondou.walon.org/noye-rif.html#tchanson "Bondjoû vijhene] (noyé walon, diviè l' comince do 18inme sieke, l° 1 do [[antolodjeye des noyés walons]]). * [http://rifondou.walon.org/noye_walon.php#maurene Bondjoû, mårene, et boune santé] (noyé walon, diviè l' comince do 18inme sieke, l° 1 do [[antolodjeye des noyés walons]]). === del deuzinme do 18inme sieke === * [[Afwaire des djeus di Spå]] (troes tchansons) * [http://rifondou.walon.org/istwere2-rif.html#djozef2 Tchanson namurwesse patriyotike tote novele] (tchanson disconte el politike da Djôzef II a Nameur, Abé Grisard, 1787, l° 62 di l' Invintaire da Piron). === del prumire mitan do 19inme sieke === === del deuzinme do 19inme sieke === * [http://rifondou.walon.org/cours/nl-li-sondje-da-Djan-Djan.html Boket saetchî foû des avinteures da Djhan d' Nivele] === del prumire mitan do 20inme sieke === * === del deuzinme mitan do 20inme sieke === === do 21inme sieke === * [http://rifondou.walon.org/hendschel-anuti.html "So l' Anuti"] (prumî [[roman e walon|roman]] scrît e rfondou walon, [[Lorint Hendschel]], 2006) == Viyès paskeyes e walon lanawaire replaidîs e Feller == [https://web.archive.org/web/20070105230315/http://users.skynet.be/sllw/indthema.html#Textes%20anciens%20en%20dialecte%20wallon Djivêye des vîs scrijhaedjes eplaidîs dins l' rivuwe "Dialectes de Wallonie"] =={{HD}}== * {{fr}} [http://www.archive.org/stream/littraturewall00closuoft/littraturewall00closuoft_djvu.txt Catalogue des lives di Belès letes e walon prezintés a l' espôzicion d' Brussele e 1910] * {{fr}} Martine Willems, ''[http://connaitrelawallonie.wallonie.be/sites/wallonie/files/pages/la_langue_et_la_litterature_wal.pdf La langue et la littérature wallonnes des origines à nos jours]'' * {{fr}} [[Baptiste Frankinet]], ''[https://objectifplumes.be/complex/panorama-de-la-litterature-en-langues-regionales-romanes-de-wallonie/ Panorama de la littérature en langues régionales romanes de Wallonie]'' [[Categoreye:Sicrijhaedjes e walon]] [[Categoreye:Belès-letes]] sryixv74zt8a1put7d5c6u9ffyiljsi 0 23557 427532 426591 2026-10-31T18:44:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427532 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Dictionnaire liégeois-français}}''}} {{Dizo-tite|Motî Forir}} [[Imådje:Moti Forir.jpg|thumb|ene viye tchamosseye coviete do motî]] Li '''motî Forir''', ki s' no e francès, c' est ''Dictionnaire liégeois-français'', c' est l' cwatrinme pus vî [[motî walon francès]], après les cis da [[Motî Villers|Villers]], da [[Motî Cambresier|Cambresier]] et da [[Motî Rmåke li vî|Rmåke li vî]]. Il a stî scrît pa [[Henry Forir]], et a moussî foû a [[Lidje (veye)|Lidje]], des imprimeus-eplaideus Severeyns et Faust e [[1866]] (prumî tome, di A a G), ey e [[1874]] (deuzinme tome, di H a Z). Hinri Forir esteut dedja moirt adon. Il est rprins sol limero '''[E203]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. == Såme do motî == Come bråmint des motîs walons di dvinltins, Forir n' aveut nén vormint idêye d' aidî les walons a mî cnoxhe leu lingaedje, mins purade a mete å clair les traits do walon po mostrer cmint dire li minme idêye e ''bon francès''. Coula fwait k' on pout lére divins l' divant-z-ouve sacwantès idêyes k' on pôreut rwaitî pol djoû d' ouy come ene miyete glotofobes : « ''J'ai cherché surtout à mettre en évidence toutes ces locutions vicieuses qui déparent notre langage quand nous parlons français ; défaut dont les personnes qui d'habitude veulent briller par leur élocution, ont beaucoup de mal à s'amender, outre qu'il nous expose aux railleries de nos voisins du Midi, à qui nous faisons la partie belle, par notre indifférence à nous conformer strictement au préceptes de leurs sommités littéraires. [...] Tel est le but essentiel vers lequel j'ai dirigé tous mes efforts en donnant le jour à cette production : c'est de purger notre conversation française de tous ces wallonismes qui dénaturent le caractère de cette belle langue, si répandue par toute l'Europe, disons plutôt par tout l'univers et que nous avons d'ailleurs choisie pour la discussion, la rédaction et la promulgation officielle de nos lois : j'ai espoir que ses vrais appréciateurs m'en seront grés.'' » == Piceures tecnikes == Forir sicrît dins ene ortografeye da sinne, foirt diferinne del cene do francès. Il eploye li [[scrijha ai]]. Po l' [[betchfessî å|oyon â / å / ó]], il eploye â, come Cambresier. Il eploye eto li [[scrijha oi]] , po des mots prononcîs "wè" a Lidje, mins ki si scriront e rfondou avou li [[betchfessî oi]]. Li [[son dj]] eyet l' [[son tch]] sont co scrît avou les scrijhas '''J''' eyet '''CH'''. Li [[betchfessî oi]] est scrît oi, come e rfondou, mins i s' prononce /ɛ/ (è) ([[Wikt:koiss|koiss]]) ou eː (éé) ([[Wikt:koir|koir]]). == Contnou == Li motî Forir contént des mots classikes do walon, mins eto des mots calkés foû do francès u d' l' almand, po poleur djåzer di totafwait e walon. Les fråzes sont purade des fråzes di [[gaztî]], ki des fråzes do cåzé walon. Po çoula, Forir serè codjåzé pus tård del sicole des diyalectolodjisses. == Come sourdant des motîs d' après == [[Jean Haust]] a bråmint stî poujhî dins l' motî da Forir po fé [[Motî da Haust|l' sinne]]. Po les mots k' i n' a nén rtrové a Lidje, i mete (F.) po dire ki c' est Forir ki les dene. Mins il a eto rcopyî mo des fråzes, sins l' mete. [[Daniel Droixhe]] a raspepyî tos des mots k' estént dins l' Forir, et nén dins l' Haust. [[Simon Stasse]] a stî vey dins l' Forir, lu avou, po sacwantès intrêyes di [[Motî Stasse|s' motî]]. Li [[splitchant motî do walon]] eploye eto sovint des sacwès ki vnèt do motî Forir. Li [[Wiccionaire]] a shuvou, tot dnant ossu les ortografeyes Forir come mwaissès intrêyes. Egzimpes : * [[w:batthî|batthî]] * [[w:koir|koir]], [[w:koise|koise]] Come egzimpe di rcopiaedje di fråzes etires, on pout dner cisse-ciale: :''Dj' a on huzaedje e l' tiesse ki n' mi lait nén doirmi. Elle si trouve a l' intrêye «hûzech» do motî Forir, pu a l' intrêye «hûzèdje» des motîs Haust et Stasse. == Sacwantès intrêyes do motî Forir == '''Pondeû''' : peintre, qui exerce l'art de la peinture. - ''Pondeû del Sikol di Rom, di li Skol flamintt'' : peintre de l'Ecole de Rome, de l'Ecole flamande. - ''Pondeû d'istoir'': peintre d'histoire - ''Pondeû d' païzech'' : paysagiste - ''Aprintt li pondeû'' : apprendre la peinture - ''Mâva pondeû, pondeû d'essegne'' : mauvais peintre, peintre d'enseigne - ''Ci n'è nin on pondeû, c'ess-t-on kraioneû'' : ce n'est pas un peintre, c'est un crayonneur - ''Baguett di pondeû'' : appui-main '''Pondeû-d'-batimint''', s. peintre en bâtiment, peintureur, barbouilleur, ouvrier qui peint le bois, les murs - ''Fé vni l'pondeû-d'-batimint po rpontt li poiss è lè lanbri'' : faire venir le peintre en bâtiment pour badigeonner le vestibule et les lambris. '''Totafai''', adv. Tout à fait, tout entièrement, générallement. <I>Ji n' so nin totafai rwèri</I> Je ne suis pas tout à fait guéri. <I>Apoirté l'hep, li fiermin, è totafai</I> : apportez la hache, la serpe et tous les accessoires, tout ce qui s'ensuit. <I>Totafai è kanji</I> : Tout est changé. '''Vierna''', s. gouvernail, timon pour gouverner un navire, un bateau. <I>Li bârai d' on vierna</I> : la barre du gouvernail. <I>On paï sins rligion, c' ess-t on batai sins vierna.</I> : un état sans religion est un navire sans gouvernail. <I>Dir ki lè peûp son fai po lè roi, c' est dire ki lè batai sont fai po lè vierna.</I> : dire que les peuples sont faits pour les rois, c'est dire que les vaisseaux sont faits pour les gouvernails. </I>ritoûrné l' vierna</I> : changer de langage, d'opinion. '''Vierné''', v. (manier le gouvernail) (<I>Ji viernaie, nos viernan</I>) Gouverner, diriger le gouvernail, le timon ; conduire un bateau, piloter. <I>Bodgîv, vos n' savé vierné</I> : ôtez-vous, vous ne savez pas manier le gouvernail. '''Viernech''', s. Direction du gouvernail, action de conduire un bateau. <I>Vo knohé bin l' viernech</I> : vous connaissez la manière de bien conduire un bateau, le pilotage. '''Vierneû''', s. Timonier, qui gouverne le timon, nautonnier, nocher, pilote, pilotin. <I>Ni lèî nin pârti voss batai sin on bon vierneû</I> : ne laissez pas partir votre bateau qu'accompagné d'un bon timonier, d'un bon pilote. </I>Li vî vierneû des moir</I> : Caron, le vieux nocher des morts. '''Ziblenn''', s. Zibeline, martre (ou marte) de Sibérie, à poil très fin; martre zibeline. <I>Lè pu neûrè ziblenn c' è lè pu bel</I> : les zibelines les plus noires sont les plus belles. '''Zinglé''', v. (<I>Ji zinguel et Ji zinglaie</I>). Sangler, donner des coups de fouet, des nguillades, rosser. <I>On-z-a stu zinglé l' pôf biess pask' el hoûléf</I> : on a été sangler le pauvre animal parce qu'il mugissait. '''Zultan, ânn''', s. Sultan, titre qu'on donne à l'empereur des Turcs. <I>Li palâ dè Zultan</I> : Le palais du Sultan. <I>Il è fîr kom on zultan</I> : Il est fier, absolu comme un sultan <I>Li zultânn favoritt</I>: odalisque, femme du sérail destinée aux plaisir du Sultan. == Adire avou l' motî Haust == {| class="wikitable" |+ !Haust !Forir !Rifondou |- |covri |koviair |covri |- |drovi |douviêr |drovi |- |rèsdondi |risdondé |resdondi |- |so-st- |so-t- |so-st |} == {{HDs}} == * [http://books.google.fr/books?id=hlCg9xtjC_QC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Scanaedje do live] * So l' [[Wikisourd]] e francès {{Wiccionaire-motîs|Motî Forir}} ** [https://fr.wikisource.org/wiki/Livre:Henri_Forir_-_Dictionnaire_li%C3%A9geois-fran%C3%A7ais,_t._1,_1866.djvu Tôme I] ** [https://fr.wikisource.org/wiki/Livre:Henri_Forir_-_Dictionnaire_li%C3%A9geois-fran%C3%A7ais,_t._2,_1874.djvu Tôme II] [[Categoreye:Motîs walons|Forir]] [[Categoreye:Motîs walons so les fis]] e17zbc3jt71nlwt5u92tm6rv5yovbv9 0 23568 427785 415678 2026-10-31T19:25:23Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427785 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:soces pol walon|*]] [[Categoreye:sicrijheus e walon|*]] Ene '''soce di scrijheus e walon''', c' est ene [[soce pol walon|soce]] ki s' mwaisse såme, c' est di rabindler des [[scrijheus e walon]], di ramidrer, pu d' eplaidî leus [[scrijhaedje]]s. Sovint, les soces di scrijheus vont-st eplaidî ene [[gazete e walon]]. C' est eto zels ki metront do walon dins les coirnêyes e walon des [[gazete]]s grand publik. Sacwantès soces, come li [[Rweyål Club Walon d' Måmdey]], eplaidnut èn anuwaire (live ki rexhe on côp l' an). == Istwere des soces di scrijheus e walon == Li prumire soce di scrijheus e walon fourit li [[SLLW]]. Mins, après côp, elle a divnou aprume ene soce di studiaedje do walon. So Lidje, gn ourit bråmint d' soces di scrijheus a pårti del fén do 19inme sieke. I nos fåt cial citer les nos da [[Toussaint Brahy]], askepieu do [[Cåvô lidjwès (soce)|Cåvô lidjwès]] eyet [[Jean Bury]], k' a metou ''[[Li Walone (soce)|La Walonne]]'' so pås so fotches. So [[Tchålerwè]], li prumire saye di fé ene soce di scrijheus, ça a stî e [[1898]]. Ele si loma : ''Les Wallons d’ Chârlèrwèt''. Elle aveut stî askepieye pa [[Jules Vandereuse]] et gn aveut ladvins eto [[Oscar Lefèvre]], [[Joseph Modave]], [[Félicien Molle]] et [[Jean Wyns]]. Mins ça n' a waire duré. Ene deuzinme saye, l' ''Association des auteurs dramatiques et chansonniers wallons du Pays noir'' (1908) a rade sitî so s' cou, leye avou. Mins, come c' est å troezinme côp k' on voet les mwaisses, e [[1908]], l' [[ALWAC]] serè metowe so pås so fotches. Ele vike co enute. Li prumire soce di scrijheus e walon do [[Payis d' Nameur]], ci serè les [[Relîs Namurwès]], askepyîs e [[1929]]. Li prumire soce di scrijheus do [[Roman Payis]] fourit li [[Corporåcion des Romans scrijheus]], k' a skepyî a [[Åve-e-Braibant|Åve]] e [[1969]]. El [[Basse Årdene]], li prumire soce di scrijheus, li ''Groupement des Auteurs Dialectaux Luxembourgeois, G.A.D.L.'' a stî amonté diviè 1978, et lontins miné pa [[Willy Leroy]]. == Ovraedje d' ene soce di scrijheus == === Seyances di lijhaedje === Tipicmint, les mimbes d' ene soce di scrijheus si rapoûlèt on côp par moes. Il apoirtèt leus scrijhaedjes, et ndè passer ene foye a tos les cis ki sont la. On lét li scrijhaedje, et fé des rmåkes, soeye-t i so l' ortografeye (li cene relîte del soce), soeye-t i sol [[:Wikt:motlî|motlî]], soeye-t i sol [[croejhete]]. Les tecses insi ramidrés, on dit k' il ont "passé al passete". I seront dandjreus eplaidîs ene sadju, les meyeus dins l' gazete del soce, les ôtes dins sacwantès coirnêyes e walon des grandès u des [[ptitès gazetes]]. === Lingaedje des soces di scrijheus e walon === Droldimint assez, nouv côps so dijh, li splitchaedje des tecses et les ramidraedjes si fwaiynut e francès. Li rapoirt anuwel si lét eto e francès. Sovint, les mimbes djåznut inte di zels e francès. C' est ene des råjhons ki les soces di scrijheus n' ont nén trop adiercî leu côp, rapoirt å [[linwe-ehåyaejde do walon]]. Sacwants scrijheus e walon ont critiké cisse laide manire la. Gn a cwand minme yeu ene soce k' a todi ovré e walon, c' est les [[Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès (soce)|Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès]]. === Ôtès dujhances === Sacwantès soces ont come èn egzamin d' intrêye. Li ci (li cene) ki va divni mimbe doet fé on siermint. Ci-la, lu, est todi e walon. Vocial, metans, li siermint del [[Corporåcion des Romans Scrijheus]]. :''Pol Walonreye k' a dandjî d' tos ses efants, et po disfinde li lingaedje di nos tayons, avou m' cour, avou m' tiesse, avou mes mwins, dji promete di fé m' possibe po esse on bon Roman Scrijheu.'' Cwand l' novea mimbe a stî rcû, il a l' droet di mete, dirî s' siné, li sike del soce : R.N. (Relî Namurwès), S. ([[Les Såverdeas d' après Djodogne (soce)|Såverdea]]), evnd.. E Rweyål Club Walon d' Måmdey, tos les mimbes prindnut on no metou, "fré" po les omes, "matante" et "cuzene" po les femes. == Djivêye des soces di scrijheus e walon == * L' [[ALWAC]] * Li [[Cåvea lidjwès (soce)|Cåvô lidjwès]] * Li [[Cåvô hutwès (soce)|Cåvô hutwès]] * Li [[Romans Scrijheus (soce)|Corporåcion des Romans Scrijheus]] * Les [[Dicipes da Jules Claskin (soce)|Dicipes da Jules Claskin]] * Li [[GADL]] * Les scrijheus di "[[Nosse lingaedje (gazete)|Nosse lingaedje]]" * Les [[Les Oteurs walons (soce)|Oteurs walons]] * Les [[Relîs Namurwès]] * Li [[Rweyål Club Walon d' Måmdey]] * Les [[Les Soverdeas d' après Djodogne (soce)|Såverdeas d' après Djodogne]] * Les [[Scrijheus do Cinte|Scrijheus do Cinte]] * Les [[Scrijheus walons do Lussimbork (soce)|Scrijheus walons do Lussimbork]] * Li [[Vî Tchinne (soce)|Vî Tchinne]] * ''[[Li Walone (soce)|La Walonne]]'' * Les [[Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès (soce)|Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès]] == Vicansté des soces di scrijheus e walon == Les sacwants chifes ki shuvèt mostrèt ene miete li vicansté des soces di scrijheus e walon. E 1954, les "Dicipes da Jules Claskin" estént leus 54. Mins li soce s' a distroplé dins les anêyes 1970. Li "Cåvô lidjwès" aveut 124 oteurs e 1959. Mins pupont après 1984. Di 1959 (l° 59) a 1975 (l° 198), gn ava 163 diferins scrijheus a fé eplaidî on scrît d' zels dins l' "[[Li pompe ås ramons (gazete)|Pompe ås Ramons]]". Les "Oteurs walons" estént co leus 132 e 1966. Mins pus nouk après 1983. Les scrijheus e walon ezès [[El Bourdon (gazete)|Bourdons]] (li rvuwe di l' [[ALWAC]]) di 1986 (l° 372) a 1995 (l° 471) estént a 152 (co vicants al fén del termene). N aveut 41 sicrijheus inte 1989 et 2004 dins soce "Nosse Lingaedje" (riprins dins leu-z [[antolodjeye Rispitaedjes]]). Inte 1997 et 2000, les "Scrijheus walons do Lussimbork", ki n' riprezintèt k' ene pitite coine del province, do costé d' [[Årvaye]], estént zels 20. Les meyeus des scrijheus e walon di tote l' Årdene lussimbordjesse et namurwesse, riprins dins l' [[Antolodjeye Scrijheus d' Årdene]], estént a 23 co vicants li djoû del rexhowe do live e 2002. == Rujhes ki les soces di scrijheus ont å djoû d' ouy == Totes les soces di scrijheus ont do må do continouwer après sacwants anêyes. Si ont ele des rujhes po rtrover des djonnes sicrijheus. Gn a, come di djusse, li cnoxhance del langue walone ki baxhe nouzommint. Gn a eto des malåjhminces a vey avou l' sôre di tecses k' on prezinte a ces soces la (å pus sovint, des sovnances). Et les rîles di coridjaedje des tecses, ki n' sont nén les minmes tos costés. Sacwants soces di scrijheus sont-st aloyeye a on waloneu d' caractere k' els a-st amonté. Cwand ci-ci eva, li soce toume so flote. Ubén, c' est leus caracteres, et les rîles trop sitraegnes k' i metnut so les scrijhaedjes ki tchesnut les noveas mimbes evoye. Li soce "Les Relîs Namurwès" shonne li cene li pus vicante, dispu des razanêyes, et disk' å djoû d' ouy. Tot fjhant des scoles di walon, il ont parvinou a rapexhî sacwants djonnes sicrijheus. Ces-ci ont candjî ene miete li stîle des tecses. Gn a asteure kékes [[biyet d' oumeur|biyets d' oumeur]] et, afeye, del [[prôze nén racontrece]]. Gn a eto bråmint d' prôze nén racontrece dins les scrijhaedjes del soce "Nosse Lingaedje". Mins ladrî, les djins divèt aveur dipus d' 50 ans, ca l' soce est coplêye a ene Univiersité des 3 côps 20. So Lidje, ene des soces ki s' diswalpêye, pol moumint, c' est les scrijheus di "[[Intrez don (gazete)|Intrez don]]". == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/lingaedje_walon.html#scrijheus Corwaitaedje da Lucyin Mahin so l' ovraedje des soces di scrijheus e walon] 1kwqgyhovf6a3qasadx9sa5xqfxbg9t 0 23619 427499 181881 2026-10-31T18:38:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427499 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:tchansons e walon]] Li '''Grand Pris del Tchanson e walon''', c' est ene bate di [[tchansons e walon]], k' i gn a yeu did diviè 1980 a dviè 1998. Il a stî replaecî pal [[fiesse del tchanson e walon]]. Sacwants grands waloneus ont cmincî leu "veye publike pol walon" a cisse bate la : [[Lorint Hendschel]], [[Dominique Heymans]], [[André Gauditiaubois]]. == Alére == * On corwaitaedje et ene pitite istwere do Grand Pris del tchanson e walon a stî scrît pa André Gauditiaubois dins l' live ''[[Ké walon po dmwin ? (live)|Qué walon po dmwin ?]]''. == Videyos del bate == * [http://www.youtube.com/watch?v=ZOB_V1L6Dtw Ene tchanson do Grand Pris 1989] ([[Lorint Hendschel]]) * [http://www.youtube.com/watch?v=8VtNLIHmg5I&feature=related Deuzinme boket da Hendschel] i8uicutekwszttekdxip1zao7a1i5f4 0 23756 427618 401486 2026-10-31T18:57:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427618 wikitext text/x-wiki [[Imådje:RegistanSquare Samarkand.jpg|thumb|Samarcande]] [[Categoreye:Ouzbekistan]] '''Samarcande''', c' est deuzinme veye di l' [[Ouzbekistan]]. C' est ene foirt viye veye, ossu viye ki [[Rome]] u [[Babilone]]. Samarcande a stî atakêye et evayeye pa [[Alegzande li Grand]], les [[Impire arabe|Arabes]], [[Djindjisse-Kan]] et [[Tamerlan]]. Samarcande est sovint rwaiteye come li pus bele veye del Mîtrinne Azeye muzulmande. Les pus viyès copeyes di l' [[Alcoran]] sont wårdêyes a Samarcande. lep02rmshu3dbxkg66t98ko1s9c5ffo 0 23800 427646 421993 2026-10-31T19:02:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427646 wikitext text/x-wiki {{po=}} {{Wiccionaire|Noyé}} [[Imådje:Wa boune fiesse di Noyé.jpg|thumb|creche di viyaedje et sohaits e walon]] [[Imådje:Vitrail de la Nativité - Église N-D de Messines à Mons.JPG|thumb|[[Veulire (bele finiesse)|veulire]] do [[skepiaedje]] da [[Djezus-Cri|Djezus]] dins l'eglijhe di Notre-Dame di Messene a [[Mont]].]] [[Imådje:GrdplaceNoel79.004.jpg|thumb|Sapén d' Noyé sol Grand-Plaece di Brussele]] [[Imådje:Creche 2021 Transene nive.jpg|thumb|creche]] '''Noyé''' <ref>e walon, omrin ou femrin, on dit : «'''å''' Noyé», oubén «'''al''' Noyé»</ref>, sol [[Coûtchant walon]]: '''Nowé'''<ref>Po tos les prononçaedjes e walon, loukîz al notule [[ALW]] '''3''' 205.</ref>, c' est ene des pus grandès fiesses des [[crustins]] (avou [[Påke]] et [[Céncweme]]), ki rmimbere li skepiaedje da [[Djezus-Cri]], lomé purade, po ciste ocåzion la, l' Efant Djezus. == Mwaissès dnêyes == Po s' aprester po Noyé, i gn a les [[Avéns]], ki cminçnut 4 samwinnes - ou 6 samwinnes po sacwants - divant Noyé. On bastit ene [[creche]] dins les måjhons u å mitan do viyaedje. Pus layicmint, on gåyote on [[sapén d' Noyé]]. et l' Li [[Pere Noyé]], ene edvincion amerikinne del fén do 18inme sieke divént todi pus veyåve pa tocosté. Li môde des [[martchîs d' Noyé]] provnét d' [[Almagne]]. End a-st e l' Walonreye dispu les [[anêyes 1990]], mins l' môde s' a spårdou on fameus côp divins les [[anêyes 2010]]. On ndè voet ddja al fén do moes d' [[nôvimbe]]. Les [[tchansons d' Noyé]], sont cnoxhowes totavå. Dinltins, c' esteut les inte di zels les [[vîs noyés]]. Les Walons (et l' [[lingaedje walon]]) ni sont nén sins rén ([[noyés walons]]). Dispu les [[anêyes 2000]], bråmint des måjhons montnut on gåyotaedje ådfoû. == Djoûs do Noyé == Po les crustins do Coûtchant, tot come po les [[eglijhe]]s do [[rite bizantin]] k' eploynut li noû calindrî, Noyé est fiesti li [[25 di decimbe]], po ki l' djoû des Roys fouxhe fiesti li 6 di decimbe. Po les Årminyins, li 25 di decimbe c' est Noyé avou totes les ôtes fiesses do "mostraedje do Signeur" eshonne (fiesse des Roys, Batinme, Noice di Cana, etch.), come c' esteut pattavå dins l' tins. Les ôtes crustins do Levant, k' eploynut li vî calindrî, i fiesnut Noyé li [[7 di djanvî]], et l' djoû des Roys li [[20 di djanvî]]. Po sacwants crustins, li Noyé riprezinte on [[djama]] d' ene samwinne, ki finixh li dierin djoû d' l' anêye, djusse divant li fiesse del [[circoncizion]], ki serè shuvowe pal [[fiesse des Roys]], ki rmimbere li vizitaedje des troes [[Mådjes]], k' ont stî minés pa ene sitoele. El tins do djama do Noyé, gn a sacwants sints k' on rmimbrêye eshonne avou Noyé: [[sinte Anastazeye]] (li 25 minme), sint Stefane (li 26), sint Djhan (li 27), les [[Sints Enocins]] (les efants touwés pa Erôde, li 28), et [[sint Silvesse]] (li 31). == [[Messe]]s == Dins tos les rites, li djoû did dvant Noyé, est on djoû d' [[djune]], ki finixhe avou l' messe del shijhlêye, al vesprêye, ene messe avou bråmint d' profeceyes do [[Prumî Testamint]], et c' est cisse shijhe k' atake Noyé. Après l' messe del shijhlêye, i gn a troes ôtes messe di Noyé. Troes, la ki, å cénkinme sieke, li [[påpe]] di [[Rome]] esteut priyî på djins di dire messe e troes eglijhes. Po cmincî, al nute i gn aveut l' messe al eglijhe da Sinte Mareye li Grande, avou l' evandjile des bierdjîs. Cwand cisse la esteut foû, li påpe diveut aler al eglijhe da Sinte Anastazeye, ki les Greks fiestént li minme djoû. Et l' matén, i djheut messe al eglijhe da Sint Djhan do Latran, li mwaisse eglijhe di Rome di ç' tins la, avou l' evandjîle di l' ecarnåcion. === Li messe del nute === {{Lka}} [[Messe e meynute]] Li prumire di ces troes la, c' est l' messe del [[nute]], ki cmince li 24 di decimbe tård al nute, et minme a [[meynute]] pa des côps. Li shijhe, les djins on ratindou [[matenes]] (on dit cobén : shijhler matenes). A meynute, li messe kimince, dins les eglijhes k' ont stî gåyotêyes avou ene [[creche]] avou on [[sapén d' Noyé]] et ene [[corone des Avéns]]. I gn a bråmint des tchants, inte di zels les [[vî noyé|viyès tchansons d' Noyé]], k' ont-st askepyî eto e walon e 18inme et 19inme sieke (on les lome les "[[heyes]]"). Li messe di Noyé est sovint l' ocåzion, po les pretcheus, di houkî après l' påye et l' etaitisté dins les cours, po totes les djins del Daegne. :''C' est Noyé : èn [[:Wikt:etait|etait]] cour åzès djins d' boune volté.'' Dispu les anêyes 1970, les pretcheus zinglèt eto voltî les cis ki fiestixhèt Noyé tot s' fornourixhant, dabôrd k' i gn a, totavå, des cints meyes di djins k' ont fwin. On lét a cisse messe del nute l' [[evandjîle]] saetchêye foû d' Luk II:1-14, ki rasconte comint ki Mareye et Djozef fourit evoye po aler s' escrire a Betleyem, et comint l' Mareye meta Djezus å monde e li ståve si l' coukî èn ene creche, et poy comint ki les bierdjîs fourit avou les berbis sol paxhis å mitan del nute, et ki l' andje elzî aparexha, po lzî dire d' aler cwerî li påpård Djezus k' aveut yeu skepyî tot djusse. L' evandjîle finixhe avou les andjes ki tchantént li [[Gloriya]]. === Li messe des aireurs === {{Lka}} [[Messe di Noyé ås aireurs]].'' Li deuzinme messe, k' ont lome ''missa auroræ'' - "li messe des aireurs" - et dite et po Noyé, et po rmimbrer sinte Anastazeye. L' [[evandjîle]], c' est l' continouwaedje del evandjile del messe del nute, et esse saetchêye foû d' [[Evandjîle sint Luk|Luk II:15-20]], ki raconte comint les bierdjîs do paxhi d' Betleyem, ås aireures do djoû, alît dire on ptit bondjoû al Sint Famile å ståve, et comint l' Mareye fourit ewaereye tot-z oyant çou k' les bierdjîs racontént. === Li messe do djoû === {{Lka}} [[Messe do djoû d' Noyé]].'' Li troezinme messe, c' est l' messe del ecårnacion, comint, sorlon l' acsegnmint crustin, li [[Bon Diu]] si fa ene djin, tot purdant on coir. L' evandjîle di cisse messe, c' est l' comince del evandjîle di sint Djhan (I:1-14), ki rasconte comint li Parole do Bon Diu fourit avou l' Bon Diu dispoy todi, et come ele purda coir po dmorer avou les djins. == Li heyaedje == Al vesprêye di Noyé (li 24), e [[Payis d' Lidje]], c' est li cminçmint des [[heye]]s ki vont durer disk' ås Rwès. Li heyaedje a disparexhou pår emon nozôtes, mins ça egzistêye todi ås Amerikins, Roumins, Hongrwès, Ucrinyins, et pa des côps ås Greks et ås Bulgåres. Les Almands ont seulmint l' heyaedje des Roys. Les heyeus, on les lome ''Sternsingeren'' - des "tchanteus di li stoele" - et on lzî dene des cwårs k' i pudnut po les pôves efants des pôves payis. == Dujhances nén rlidjeuses == E l' Urope, e l' Amerike et co ôte pårt, Noyé est fiesti eto pa des cis ki n' sont nén u ki n' sont pus crustins. Adon, c' est ene fiesse la k' on magne bén, avou si famile u ses soçons. C' est po ça k' asteure on cåze purade di [[rewoeyon d' Noyé]]. Les Amerikins ont ptchî di magnî ene [[dîne]] ci djoû la : c' est l' dîne di Noyé. E l' Walonreye, el deuzinme mitan do 20inme sieke, c' esteut purade on long wastea, li bouxhe di Noyé. Divant çoula, on [[touwaedje do pourcea|touwéve voltî on pourcea]], et magnî des [[tripes]], come ça s' passe todi pattavå el Urope do Levant. Ås heyeus - et ouy purade ås efants la k' i gn a pupont d' heyeus - on fwait voltî des [[cougnou]]s et des [[boûkete]]s. Dins les måjhons, gn a eto on [[sapén d' Noyé]], avou des boles et des ôtes gåyotaedjes. E sacwants manaedjes, on-z î pind des bistokes po les efants et eto po les soçons. On dit cobén ki c' est l' [[pere Noyé]] k' els a passé. El [[Province do Lussimbork]] et dins les viyaedjes astok, les comeres poirtént des [[djaeye]]s et des [[noejhe]]s a leus galants, des côps avou des [[nicnak]]s et des caramels. == Doûces creyances a vey avou l' Noyé == * Ene sitocaesse [[doûce creyance|creyance]] vout ki, a meynute, totes les biesses des ståves s' adjnoyèt. Mins les djins ni plèt nén azler vey li sinne, ca adon, i toumrént moirts. * Ene ôte doûce creyance kel ci ki magne des pemes li nute di Noyé årè des [[clå (maladeye)|clås]]. * On mete a l' ouxh tins del nueye di Noyé : do pwin, di l' aiwe et do four. Li djoû d' Noyé å ùmatén, les djins magnèt on boket d' pwin, et boere di l' aiwe; i fåt dner ene pougneye do four totes les biesses do ståve. * On loye on loyén d' swele åtoû des åbes ås fruts, ådzeu do stok, et l' bén toide. Adon, on-z årè des fruts a hotche. == Sohaitaedjes po Noyé == Si on sohaite ene boune fiesse di Noyé (sins cåzer del [[novelan]]), vola kékes dijhêyes: <blockquote><i>Boune fiesse di Noyé a vozôtes tertos !</i></blockquote> <blockquote><i>On bon Noyé a tertos et a tertotes avou ene bresseye di betches ås picetes !</i>[[Joëlle Spierkel]]</blockquote> {{Lka}} [[Novelan#Veus_coplés_po_Noyé_et_novelan]] == {{HDVs}} == * [[Tchansons d' Noyé]] ** [[Vîs noyés]] * [[Messe e meynute]] * [[Shijhe di Noyé]] ** [[Shijhe di Noyé (Måmdiy)]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/noye-rif.html Sicrijhaedjes e walon sol Noyé] {{abt}} * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wa_Bondjo%C3%BB_m%C3%A5rene_(c%C3%A9nk_coplets).oga Noyé walon cénk coplets] (so les Cmons) * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wa_Bondjo%C3%BB_m%C3%A5rene_10_coplets.ogg Minme Noyé walon dijh coplets] (so les Cmons) * {{Wks|Categoreye:Noyé}} (tecses di Noyé e walon) * {{itvwc}} [https://www.youtube.com/watch?v=XMMuFQZA3u4 Bokets d' ene messe di Noyé e walon] {{tvwc}} == Sourdants == {{Commons|Category:Christmas|l' Noyé}} [[Categoreye:Noyé|*]] [[Categoreye:Crustinnisse]] [[Categoreye:Cronolodjeye]] [[Categoreye:Doûcès creyances]] [[Categoreye:Fiesses rilidjeuses]] ftec1g5pyggcmoayf68wvlis07g9bp9 0 23809 427817 422007 2026-10-31T19:30:43Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427817 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse}} '''Toussaint Brahy''' a skepyî a [[Lidje (veye)|Lidje]] li [[8 di nôvimbe]] [[1821]]. Il î mora li [[16 di may]] [[1888]] et si siervice si passa dvins l' eglijhe di Sint-Bietmé. I fourit-st eteré e l' aite di [[Sinte Wåbeu]] C' esteut, aprume, on [[cåzaedjisse|scrijheus d' tchansons e walon]]. Il askepia l' soce «[[Cavo lidjwès (soce)|Li cavo lidjwès]]» li [[15 di måss]] [[1872]] sol modele do ''Caveau français''. Il î dmana disk' å onze di djanvî [[1883]] po ndè divni on mimbe onoraire. Riprins dins l' grosse [[antolodjeye da Piron]]. Ses deus fis [[Charles Brahy]] eyet [[Henri Brahy]] ont scrît eto des bokets e walon. == Vicåreye == Il est l' fi da Hubert Brahy et da Elizabet Massart ki dmorént rowe do Crucifi a Lidje, rowe ki n' egzistêye pus ouy. I fjha si intrêye divins l' veye tot divnant ovrî imprimeu amon Colardin. Adonpwis, il ovra amon Desoer trinte-cénk ans å long disk' a s' dierin hiket. == Ouve come sicrijheu == E [[1863]], i scrît s' prumire tchanson, ''l' åbalowe''. Diviè [[1866]], il ataker a scrire des rimeas e francès å powete montwès Antoine Clesse. I fjha rade si cnoxhance et s' divnît i bons camaerådes po bråmint d' anêyes. E [[1873]], il finixha deuzinme avou Nicolas Poulet å concours do comité des fiesses di [[Spå]]. Il eplaida, e [[1883]], dizo l' tite «[[Ouves e walon da Toussaint Brahy|Œuvres wallonnes]]», des tchansons, des powinmes et 3 pîces di teyåte : * A kî l' fåte ? (1 ake). * Fåte di pårler (1 ake) * Li bouket (2 akes). E [[1887]], i rascoda èn accessit å concours do Cåvea vervîtwès avou ''Madlinne''. E 1892, après s' moirt, on rashonna co di ses scrijhaedjes dizo l' tite «[[Ouves e walon da Toussaint Brahy après s' moirt|Œuvres wallonnes]]» avou co des tchansons, des powinmes et 3 pîces di teyåte d' èn ake : * Les deus mononkes * Li fiesse do grand-pere * Li manaedje Cocrêmont Mins l' ouve k' el va leyî cnoxhe co lontins après s' moirt, c' est l' tchanson «[[Les tchvås d' bwès da Beafi (tchanson)|Les tch'vaus d'bwès da Beaufis]]», k' a stî co stî rprinjhe dins les [[anêyes 1990]] so ene cassete [[CRIWE]] des rlomêyès tchansons lidjwesses. == Hårdêyes difoutrinnes == * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} [[Categoreye:Fijheus d' tchansons e walon|Brahy]] [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Brahy]] [[Categoreye:Bouteus pol walon|Brahy]] 3i658uv8ms9ce9pxafb11bv87i29j3d 0 23831 427521 396044 2026-10-31T18:42:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427521 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Pècheur Emile.jpg|thumb|150px|(diviè 1981)]] '''Émile Pècheur''', pus sovint lomé e walon '''Mimile Petcheur''', c' esteut on [[scrijheu e walon]] k' a skepyî li [[12 di fevrî]] [[1921]]. I mora li [[3 d' octôbe]] [[2015]]. I scrît tot notant l' accint walon [[do Bork]]. Riprins dins l' antolodjeye "[[Scrijheus d' Årdene (antolodjeye)|Sicrijheus d' Årdene]]". Di s' mestî, il a stî [[mwaisse di scole]], a [[Sint-Houbert (veye)|Sint-Houbert]]. == Ouve e walon == Ses scrijhaedjes ont stî eplaidîs dins bråmint des [[gazetes e walon]], inte di zeles : «[[Coutcouloudjoû (gazete)|Coutcouloudjoû]]», «[[Li Chwès (gazete)|Li Chwès]]», «''[[Singulîs (gazete)|Singuliers]]''», «[[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]]», «[[Noveles des WASAB|Noveles]]». I fjheut mete eto d' ses scrijhaedjes dins totes sôres di gazetes e francès, l'«''Avenir du Luxembourg''» ([[Årlon]]), «''La Ligue wallonne''» ([[Brussele (veye)|Brussele]]). Il a cmincî a scrire e walon e 1991, tot lijhant li coirnêye walone di l' ''[[Avenir du Luxembourg]]''. [[Imådje:Petcheur emile 2004.jpg|thumb|Mimile Petcheur li djoû del rexhowe di s' prumî live, e 2004]] On gros live di ses scrijhaedjes a vudî e [[2004]], emantchî pa [[Georges Pècheur]], sol tite «''[[Sint-Houbert (tecses)|Saint-Hubert, rimas did dinltins]]''». On deuzinme tome a rexhou e [[2006]], sol tite : "Sint-Houbert, do bon et do pé po tos les djoûs". == Sacwants scrijhaedjes da Mimile Petcheur == [[Imådje:acrostitche_Petcheur.jpg|thumb|Èn acrostitche, sicrît pa Mimile Petcheur]] * [[live di sovnances|Sovnances]] : li croes do ptit Colas; l' evacuwåcion di 1940. * [[Arimé]]s : "Li bôme do cour", "les blanc-mousseyes", "Påye sol tere", "Èm popa". * [[Acrostitche]] po Gilbert Hotton et Dr Sepule. * Tûzaedjes : Tuzaedjes do vî mwaisse, li saetch di nos scolîs. * Ratournaedje di vîs [[floriconte]]s : Noyé des moennes; l' istwere di Tchestea Tiri; li cwire do Sint-Grål. * [[Prôze nén racontrece]] : les [[robot (volant)|robots]]; les [[grossès pires di Stonehege]]. * [[Djeu d' mots]] : li col do mwaisse. * [[Conte-petreye]]s. == Eredjistrumints == Il a eredjistré troes [[cassete odio|cassetes odio]] avou ses «rimas did dinltins». Gn a eto ene cassete so ses sovnance di l' evacouwåcion di 1940, dins l' coleccion des cassetes da [[Lucyin Mahin]]. Il a eredjistré on tecse sol [[sitroete plake]] di l' antolodjeye [[Scrijheus d' Årdene]]. == Foû do walon == Il a eto fwait des rcwerances, e francès, so li ptite istwere do Bork. Ey eplaidî totès sôres, sovint avou [[Georges Pècheur|Djôr Petcheur]]. == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{Wikisourd-sicrijheus}} * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} * [http://rifondou.walon.org/Emile_Pecheur.php Pådje moennrece des scrijhaedjes da Mimile Petcheur so l' Aberteke] (e rfondou walon) * [http://lucyin.walon.org/guerni/petcheur.html Ene banslêye di ses "rimas did dinltins"] (tot wårdant l' accint do Bork) * [https://web.archive.org/web/20110901223546/http://walon.cultureforum.net/t62-emile-pecheur Ene pådje avou ses dierins tecses] (come sicrît do scrijheu) * [http://walon.cultureforum.net/expressions-f4/ratourneures-da-mimile-petcheur-t131.htm Dipus d' 500 dijhêyes do Bork] * {{mic}} ** Ratourneures sol tiesse {{odio|Petcheur Mimile ratourneures sol tiesse.ogg|lang=wa-fel}} ** Ratourneures so les djambes {{odio|Petcheur Mimile ratourneures so les djambes.ogg|lang=wa-fel}} ** Ratourneures sol maigreur et l' grandeur {{odio|Petcheur Mimile ratourneures sol maigreur et l' grandeur.ogg|lang=wa-fel}} ** [http://denee.walon.org/~lucyin/tchanson/odio/Scrijhardene/Pecheur_Em_rid.ogg Ki dit lu-minme on tecse so les rideus] (dins [[Scrijheus d' Årdene]]) ** [http://denee.walon.org/~lucyin/tchanson/odio/Scrijhardene/Pecheur_Em_bc.ogg Ki dit lu-minme on tinrûle arimé a s' mame] (dins [[Scrijheus d' Årdene]]) [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Pecheur Emile]] bhdsa87ecxkbxbmn11wn1ogwbxicmvz 0 23923 428244 405294 2026-11-01T10:31:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428244 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Djeu d bale plan.jpg|thumb|250px|Plan d' on djeu d' bale]] [[Imådje:Balodrome Malåtchî.jpg|thumb|Balodrome di [[Malåtchî]], veyou på grand djeu]] [[Imådje:Balodrome Miavoye.jpg|thumb|Balodrome di [[Antêye|Miavoye]], veyou pa li stroet djeu]] [[Imådje:Hoves J2JPG.jpg|thumb|Djouwaedje a [[Chli]]]] [[Imådje:The Ball Game, Pâturages.jpg|thumb|Djouwaedje inte les måjhons (a [[Pasteraedje]], pondeure da [[Constantin Meunier]]]] [[Imådje:Chés deus caches-2.png|thumb|les deus chasses]] [[Imådje:Folkertinactie.jpg|thumb|Djouweu d' bale al mwin frizone (cåzu l' minme djeu) ki s' aprestêye a recassî]] Li '''djeu d' bale''' u '''djeu d' casse''' (on dit eto, a môde di spot : li '''blanke rinne'''), c' est on [[djeu d' terén d' wangne]] ki pout esse loukî come [[amuzmint]] u come [[spôrt]] ki s' djowéve sovint å mitan des [[viyaedje]]s, et k' est tipike del [[Walonreye]], mins eto di payis vijhéns (Picardeye del France). Ene pårt di djeu d' bale si lome ene '''lûte'''. == Discrijhaedje == Li bale k' on lome li '''casse''', c' est ene bale di cur, 7 cm lådje, avou do såvlon dvins, foirt pezante. S' elle est frexhe, elle est fotowe. Les djouweus ont tertos on [[want]] al mwin, k' est refoirci al påme. Mins po rivler, on bouxhe sol casse sins want. Li djeu d' bale si djowe tins d' l' [[esté]]. Po bén fé, li cir ni doet nén esse trop tcherdjî, ni l' solea trop blincant. Çou k' ahåye li mî les djouweus, c' est des taesseas (hôts blancs nouwaedjes). Si les teréns sont sovint metous [[Ess]]-[[Ouwess]], c' est po n' nén esse asblawi på blanc do [[Vûcir]] u på solea d' [[Nonne]]. I n' fåt nén dtrop d' air. C' est po ça k' on fjheut voltî les [[balodrome]]s å l' ahoute d' ene rindjeye d' åbes. I s’ djowe so on [[balodrome]]. Mins sovint, c' est on ptit stroet bati ki sieve di terén. U djouwer cråndimint sol voye, å mitan do viyaedje. Cwand c' est trop stroet, les limotches rimontèt sol meur des måjhones. U ndaler dins les coûs, come a [[Hôt-Fayi]]. Les rwaitants divèt payî. Mins gn a pont d' intrêye : on ramasse åtoû do terén. Li costume des djouweus d' bale, c' est tot blanc. Des longuès blankès marones; ene blanke tchimijhe, et ene blanke caskete. La pocwè k' gn a bråmint des djonnetes ki vnèt vey, et fé di tenawete ene clignete ås djouweus. L' årbite u '''espert''' doet puvite djudjî si les bales tchaiynut dins l' terén u ådfoû. Ci n' est nén åjhey, ca gn a bråmint do berdelaedje. Dins les grands djeu, gn a on mwaisse årbite et des ôtes esperts (come les [[Wikt:linesmane|linesmanes]] al [[fotbale]]). Li contaedje des ponts si fwait pa 15, come å tenisse. L' ekipe ki wangne a 15, pu 30, pu 40. == Dispårdaedje djeyografike == C' est purade el [[Province do Hinnot]], ey ene miete so [[Province di Nameur|Nameur]] et l' [[Roman Payis]], k' i gn a des ekipes. Li djeu d' bale est provént d' [[Picårdeye]], et pu si stinde e Coûtchant del Walonreye. Li motlî tecnike est [[picård]]. Li nombe d' ekipes a bråmint baxhî e 20inme sieke, avou l' avnowe del [[fotbale]]. Tolminme, gn aveut co, e 2006, el Walonreye, 3000 djouweus d' bale. Li mwaisse djîsse do djeu d' bale c' est inte [[Valinchinne]] et [[Djiblou]], eyet inte [[Walcoû (viyaedje)|Walcoû]] et [[Nivele (veye)|Nivele]]. C' est a pårti di ç' payis la k' i s' a stindou El [[Province do Lussimbork]], n a yeu on djeu d' bale dins sacwants viyaedjes astok del [[province di Nameur]], come [[Måtche-el-Fåmene]] et [[Hôt-Fayi]]. == Droet do djeu == Ene ekipe di djeu d' bale comprind cénk djouweus: deus [[Wikt:passî|passîs]], on [[Wikt:mitan|ptit mitan]], on grand mitan et on [[Wikt:moxhî|moxhî]]. On les mete insi dins li stroet djeu : ås passes, les deus passîs; cénk shijh metes pa drî, li ptit mitan; a pô près ossu lon, li grand mitan; et ås moxhes, li moxhî. Cwand i sont dins l' grand djeu : å tamis, i gn a l' livreu; dins les cwate-z ôtes, i gn a deus ki fwaiynut vizavi avou les passîs et deus dsu les drîs, onk di tchaeke costé do livreu. Li livraedje si pout fé å roed bresse u [[Wikt:al taxhlete|taxhlete]]. Ene bale est boune s' ele tchait ådvins do stroet djeu. Elle est houte (ou "moxhe") cwand ele tchait houte do stroet djeu. (Cisse-lale est boune ossu). Elle est mwaijhe * cwand on l' djond avou ôte tchoi ki ses mwins ou li dvant ses bresses; * cwand ele tchait foû do djeu; * cwand elle est coûte (ça vout dire cwand ele tchait dins l' grand djeu). Ene chasse, c' est wice k' ene bale a tcheyou a l' tere et sôrti do djeu sins k' on nel ratrape, ou eco la k' on djouweu l' a-st aresté dins l' djeu après l' prumî rdjblaedje. Li mårkeu d' chasses vint fé ene pitite lene avou s' pî ou on cayô et mete dissu l' lene do djeu ene pitite plantche mårkêye "1" po l' prumire chasse, et "2" po l' deuzinme. Asteure, c' est des ahesses esprès. Cwand on djowe ene chasse dins li stroet djeu, li pårteye k' est la mete ses djouweus etur li chasse et les moxhes, dismetant k' deus ou troes d' l' ôte pårteye, li cene ki tént l' grand djeu, ont l' droet di s' vini mete dins li stroet djeu ossu, mins etur les passes et l' chasse, et l' long des lenes po n' nén djinner l' livreu. Tot d' shûte ki l' bale est livreye, i s' metnut å mitan do djeu po sayî do recassî l' bale et do wangnî l' chasse. Po les pårteyes candjî d' plaece dins l' djeu, i fåt deus chasses s' i gn a pont d' pårteye k' arive a cwarante, sinon i n' e fåt k' ene. Dins les deus cas, c' est l' moumint po l' ekipe k' esteut dins li stroet djeu do vni å tamis et leyî leu plaece ås ôtes. Po djouwer ene chasse, s' elle est dins li stroet djeu, les djouweus do grand djeu si polnut mete addé l' chasse divant l' livreye. Cwand elle est dins l' grand djeu, i s' metnut divant ou drî l' chasse, mins les djouweus do stroet djeu, zels, ni polnut nén vni dins l' grand djeu divant ki l' bale ni soeye rivlêye. Å moumint k' on va rivler po djouwer l' chasse, li mårkeu si vént mete so l' chasse avou on drapea e s' mwin po mostrer ås djouweus ewou k' elle est. Po wangnî l' chasse, ene des pårteyes doet, etot rivlant, etot cassant ou recassant, evoyî l' bale pus lon ki l' chasse, disk' a tant k' l' ôte pårteye ni lyi sait pus fé rpasser l' lene del plantchete.<ref>Mwaisse sourdant : [[Laurent Hendschel]] : "Des djeus et des pasmints d' tins : al bale", divins : "Li walon rade et bén" (cours di walon), 1995.</ref> == Sacwants ponts tecnikes == === sôres di bales === * les "coledjes" : pus ledjires, nén si deures * les "fédés" : bale des djouweus d' mestî === sacwants livraedje et recassaedjes === * [[Wikt:taxhlete|al taxhlete]] * å roed bresse * al basse mwin * å talon * å ptit bresse * al volêye * å rbond (å [[Wikt:rdjiblaedje|rdjiblaedje]]) == Rilomêyès soces et bén cnoxhous djouweus d' bale == === soces === * Les Casroles di [[Gochliye]] * les Rodjes di Fleuru (skepieye e 1871) === djouweus === * [[Léon Cassaert]] (des Casroles di Gochliye). == Motlî do djeu d' bale == Li motlî tecnike est [[picård]]. Les mots "[[Wikt:casse|casse]]" et "[[Wikt:chasse|chasse]]" sont les pareys do mot walon "[[Wikt:tchesse|tchesse]]"; [[Wikt:recassî|recassî]], c' est [[Wikt:retchessî|retchessî]]. Mins i s' a si bén astalé el Walonreye ki bråmint des mots do djeu d' bale ont yeu do [[Stindaedje do sinse|stindaedje di sinse]] e [[walon]]. * [[Wikt:casse|casse]] : vî balon d' fotbal, tot mol. * [[Wikt:racassî|racassî]] : atraper å vol. * [[Wikt:recassî|recassî]] : responde sol pî sol tchamp; did la : [[Wikt:ecassî|ecassî]] : resseré, spotchî dins ene pitite plaece. [[Imådje:Live djeu bale Pol Anciaux.jpg|thumb|live so l' istwere do djeu d' bale dins l' Payis d' Tchålerwè]]. Li djeu d' bale a-st eto dné l' mot "[[Wikt:roetabale|roetabale]]" ([[Wikt:roed|roed]] al bale) == Sicrijhaedjes et motlîs sol djeu d' bale == === Motlîs === [[Robert Dascotte]], ''Le jeu de balle pelote dans la région du Centre'', in: ''[[Les Dialectes de Wallonie]]'', T 6, 1978, pp. 92-107 (Rahouca O10 dins l' [[djivêye des motîs do walon]]). === Tecses e walon === * [[Eugène Gillain]] : «Li vî djouweu d' casse», divins «[[Å coulot do feu (noveles)|Å coulot do feu]]» ([[pitit roman|novele]]). * [[André Hancre]] : ** «[[A! l' djeu d' bale (tchanson)|A! l' djeu d' bale]]», [[tchanson e walon|tchanson]] tchantêye pa [[Bob Dechamps]]. ** «Del moxhe å tamis» da (pîce di teyåte). * Lise Lix : «Li ptit mitan» (pîce di teyåte). === Documints e francès === * Pol Anciaux : Do tamis disk' al moxhe (''Du tamis 'squ'al mouche''), ''les gloires de la balle pelote dans la région de Charleroi'', eplaidaedjes do [[El Bourdon (gazete)|Bourdon]], 2002. * e francès : Benoît Goffin : "''La balle pelote au coeur de notre région''", 2006. == A vey == * Li djeu d' bale di [[Wikt:Baye|Baye]], pindou a l' ôle pa F.X. Roffiaen * Li Muzêye do djeu d' bale d' [[Ate]] == Foû del Walonreye == Foû del Walonreye, on djowe eto bråmint e djeu d' bale el [[Flande]], el [[Frize]], el [[Picårdeye francesse]] ey el [[Catalogne]]. Li djeu d' bale a dné des nos d' plaeces come li "Plaece do djeu d' bale" a [[Brussele (veye)|Brussele]]. <center><gallery> Internationale kaatswedstrijden Weeknummer 49-30 - Open Beelden - 10557.ogv|Djeu d' bale e l' Holande Kaatsfestijn Weeknummer 53-32 - Open Beelden - 30851.ogv|Djeu d' bale e l' Frize </gallery></center> == {{HDV}} == [[Pitite bale å tamis]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{itvwc}} [https://aberteke.walon.org/respondaswatv.php#tamis Sovnances da Willy Leroy do djeu d' bale di Brussele] * {{fr}} {{nl}} [https://web.archive.org/web/20071213200004/http://www.frnp-knk.be/ Waibe del federåcion bedje do djeu d' bale] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20070927214150/http://users.swing.be/sw123868/hier.htm Istwere di totes les sôres di djeus d' bale al mwin] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20070927214150/http://users.swing.be/sw123868/hier.htm Waibe do Muzêye do djeu d' bale d' Ate] == Sourdants & pî-notes == {{Commons|Balle pelote|l'&nbsp;djeu d' bale}} [[Categoreye:Spôrts]] [[Categoreye:Spôrts di bale]] i9ezi71xuxgv23zy6q3jbappxsojc42 0 23995 427685 426176 2026-10-31T19:08:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427685 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} '''Joseph Dewez''' (e walon, '''Djôzef Dewé''') a skepyî a [[Liernu]] li [[27 di måss]] [[1950]]. C' est on [[scrijheu e walon]] Il aveut målåjhey di cåzer e walon dvant les djins å cmince, mins a-st aprins belmint avou l' [[scole di walon d' Nameur|sicole di walon d' Nameur]]. Il est [[Relî namurwès]]. Et ndè divni prezidint après [[Lucyin Somme]]. == Ouve e walon == I scrît foû k' des [[powinme]]s, la k' i note l' accint d' [[Liernu]]. C' est del [[powezeye imådjrece]], a môde del sicole namurwesse da [[Jean Guillaume]] et [[Georges Smal]]. Si prumire ramexhnêye a vudî e 1993, dzo l' tite ''Do vint dins lès croles''. Il est ossu relî dins l' [[Antolodjeye Scrire]] et fourit li prumî powete walon a-z esse publiyî [[so les fis]] del Måjhone del powezeye di [[Nameur]]. E 2017, i scrît ene libe powezeye sol [[rîtåve]] di [[Belvå-so-Lesse|Belvå]], ''[[Li Maîsse di Waha nos conte li rètâbe di Bèlvau (live)|Li Maîsse di Waha nos conte li rètâbe di Bèlvau]]''. E 2023, si deuzinme live, ''[[Evoye, Abråm (powinmes)|Evoye, Abråm]]'', a rexhou dins l' coleccion « Di Walonreye » di [[Tétras Lyre]]. Li minme anêye, li veye di [[Tcheslet]] lyi a dné l' prumî [[Pris Émile Lempereur]], po ''[[Dji n' sé sofler|Dji n' pou sofler]]''.<ref>« Prix Émile Lempereur - Châtelet - 2023 », dins ''[[El Bourdon (gazete)|El Bourdon]]'', {{l°|756}}, may 2023, p. 32.</ref> <gallery> Joseph Dewez.jpg|Joseph Dewez al Fôre do live di [[Brussele (veye)|Brussele]], e 2025, avou s' live ''[[Dji n' sé sofler]]'' Plaque poétique de Joseph Dewez au jardin des poètes (Namur).jpg|On boket d' powezeye da Joseph Dewez, å corti des powetes a [[Nameur (veye)|Nameur]] </gallery> == Ouve pol walon == E 2019, i fwait ene conferince so l' avni do walon lingaedje, k' a stî filmêye pal tchinne Matélé. == Hårdêyes difoûtrinnes == * [https://web.archive.org/web/20080216055411/http://www.maisondelapoesie.be/textes_et_poemes/textes_et_poemes.php?id=429 Powinmes da sinnes sol waibe del Måjhone del powezeye di Nameur] * [https://www.youtube.com/watch?v=e8Ba5swwLAQ On boket d' si tecse « Au Novèl an » lî pa Joëlle Spierkel] (sol tchinne [[YouTube (waibe)|YouTube]] del [[SLLW]]) * {{fr}} [https://objectifplumes.be/author/joseph-dewez-r-n/ Ès pådje « Objectif Plumes »] * {{fr}} [https://www.matele.be/ex-cathedra-l-avenir-de-la-langue-wallonne Si conferince so l' avni do walon lingaedje] * {{itvwc}} [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#fies-lw17rt1 A ene ronde tåve e walon] {{tvwc}} * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} == Sourdants == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Dewez]] [[Categoreye:Relîs namurwès|Dewez]] [[Categoreye:SLLW|Dewez]] fiyyxbtj2ragdy57vymuu9k6jsaq87i 0 24010 428210 421174 2026-11-01T10:23:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428210 wikitext text/x-wiki '''Maurice Joachim''' (riwalnijhåve ''Meurice Djowassin''), c' esteut on [[scrijheu e walon]] k' aveut skepyî a [[Wareme]] e [[1919]]. Il a morou e moes d' decimbe [[1999]]. Di s' mestî, il a stî [[mwaisse di scole]] (a yeu [[Gui Fontinne]] come sicolî), adonpwis, [[professeur]]. Relî dins l' [[Antolodjeye Scrire]] et dins l' [[Antolodjeye del Hesbaye]]. == Ouve walon == Il eplaida si prumî schôtlêye di tecses e walon e 1984. E 1988, i fourit rçu e l' [[SLLW]]. Li minme anêye, i fwait moussî foû si deuzinme ramexhnêye, [[Li memwere des djoûs (tecses)| Li memwere des djoûs]] ki lyi våt d' rascode li [[pris Djôzef Derbu]] e 1990.<ref>''[[Li Walone (gazete)|La Wallonne]]'', 4/2019</ref> == Onk di ses bokets == Cwand il ataca-st a scrire e walon, i rtrova si ancyin scolî, Gui Fontinne, dedja monté foirt hôt dins l' schålance des waloneus. I scrijha çouci: :''Pol djoû d' ouy, onk di zels est èn oteur walon; :''On-z a vindou ses lives, on-z a djouwé ses pîces. :''Etot m' oyant, èm rindrè-t i l' manoye di m' pîce? :''Èn va-t i nén m' shofler « a tchaeke si toû, endon ! ». :''Il est dedja foirt hôt; dji n' so k' å pî del schåle. :''Èn pinsez vs nén k' i va-st on pô fé l' etindou? :''Dji croe k' djel kinoxhe bén; djel schoûte, dji l' a léjhou, :''Et, s' i s' meteut-st a rire dins e l' bele båbe di noer diåle, :''Dji wadje ki ci sereut po m' dire: « Soeyoz l’ bénvnou. » == Sourdant == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Joachim]] jx6mnk5k76zib5w3gfj498kitmovnrc 0 24025 427678 402538 2026-10-31T19:07:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427678 wikitext text/x-wiki '''Désiré Preud'homme''', c' est on [[scrijheu e walon]] k' a skepyî li [[17 d' avri]] [[1917]]. I scrît avou l' accint d' [[Fosse-li-veye (veye)|Fosse]]. Il a stî relî po l' [[Antolodjeye Scrire]]. == Ouve e walon == E [[1988]], si prumire [[ramexhnêye d' arimés]], « So les brouwires » (''Su lès bruwêres'') mousse foû come [[Les Cayés walons (gazete)#Limeros a pårt|limero a pårt des Cayés walons]] (51inme anêye, {{l°|3}}, måss). Troes ans pus tård, ene deuzinme ouve rexhe dins l' minme gazete : « So l' astantche » (''Su l’astantche'') (54inme anêye, {{l°|5}}, may). E [[1992]], il eplaide co on livret lomé [[Moûre li guere (arimés)|Moure li guere]]. == {{HD}} == {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Preud'homme]] 2fijb4oa81af3jr0gr2ckp2484vlqwl 0 24032 427558 426725 2026-10-31T18:48:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427558 wikitext text/x-wiki [[Imådje:thomsin.jpg|thumb|(diviè 1995)]] '''Paul-Henri Thomsin''' a skepyî e [[1948]]. C' est on [[scrijheu e walon]] do [[payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|payis d' Lidje]]. Il a stî relî dins l' [[Antolodjeye Scrire]]. == Ouve pol walon == I ratourna bråmint des [[bindes d' imådjes]]. Tot fén seu, il eplaida ås «[[Noer Dessén (eplaideu)|Noer Dessén]]» on live e francès avou des fråzes et ratourneures e walon: [[L' amour a môde di Lidje (live)|L' amour a môde di Lidje]] (2002). [[Imådje:thomsin1.jpg|thumb]] [[Imådje:thomsin2.jpg|thumb]] [[Imådje:thomsin3.jpg|thumb]] Mins si mwaisse ouve, c' est ses biyets di totes les samwinnes dins li ptite gazete [http://fr.wikipedia.org/wiki/Vlan_(hebdomadaire) Vlan] (1992-2011), ene coirnêye ki s' lome «Vlan avå lès vôyes». Tot cåzant del såjhon et des fiesses, i mostere ene bele apriyesse do walon, et ene grande sinsiûlisté. I rascoya, po ça, li [[pris del Veye di Lidje]] e 1997. Il a eto ratourné des [[fåve di djåzantès biesses|fåves da Lafontinne]]. == Sacwants lives da På-Hinri Thomsin == * Ratournaedjes di [[bindes d' imådjes]] ** Letes di m' molén (1984). ** [[Maigret èt l’danseûse d’å Gai-Moulin (binde d' imådjes)|Maigret et l' danseuse d' å Gaiy-Molén]] (1994). ** Li ptit boudtchike (1996). ** [[Walon’rèye, tére di lédjindes (binde d' imådjes)|Walonreye, tere di ledjindes]] (1998). ** [[Natacha (binde d' imådjes)|Natacha]]: [[Ene wadjeure di sôlêye (binde d' imådjes)|Ene wadjeure di sôlêye]] (2006). ** [[Li diåle e coir : Ene avinteure di Bakelandt, l' espiyon di Napoleyon a Lidje]] (2009). * [[Les chtroumes et l' emacralé muroe (binde d' imådjes)|Lès Schtroumpfs èt lès bèrikes èmacralêyes]] (2021) ** [[Astérix amon lès Bèljes]] (2022). * [[Tchantchès, c'èst po rîre (binde d' imådjes)|Tchantchès, c'èst po rîre]] (2023) * Lives francès et walon: ** [[L' amour a môde di Lidje (live)|L' amour a môde di Lidje]] (2002). == Li walon avå les voyes == E moes d' decimbe 2004, Paul-Henri Thomsin eplaida li pus ptit live måy imprimé e walon, veyanmint k' i n' est ki 5 cm hôt : «Li walon avå les voyes». End a fwait 10.000 k' ont stî dnés tot avå l' [[martchî d' Noyé]] a [[Lidje]]. [[Imådje:Li walon ava lès vôyes N°3 Couverture.jpg|thumb|Li walon avå les voyes (3inme modêye)<BR>(avou ene regue po l' muzurer)]] L' atuze diswalpêye, c' esteut kel walon esteut on bea cado ki nos avans-st avou d' nos tåyes, et k' lyi faleut rinde li statut d' bistoke. Po s' fé buskinter sifwaitmint, les djins ont corou après come ci n' est nén possibe. Li stok a stî spoujhî so 15 djoûs. Gn a yeu ene deuzinme pu ene troezinme modêye. Après çoula, i nd a replaidî on sfwait avou les ratourneures sol santé. On l' dinéve po rén dins les ospitås d' Lidje. == Plakes dins les pavêyes a Lidje == Il a scrît les tecses di sacwants plakes di pire metowes dins les rowes del veye di Lidje. <gallery mode="packed"> File:Adage Wallons - Palais princes-évêques Liège 01.jpg File:Adages Wallons - Musée vie wallonne Liège 01.jpg File:Adages Wallons - Halle aux viandes Liège 01.jpg File:Plaque aphorisme Paul-Henri Thomsin.jpg </gallery> == Hårdêye difoûtrinne == [http://rifondou.walon.org/thomsin-rif.html Si pådje so l' Aberteke]. [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Thomsin]] 8l2ciblwekc0y1y04kmudbr7kx1lh8p 0 24154 428296 424070 2026-11-01T10:40:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428296 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|One saye di creûjète di nosse patwès}}'' (live)}} {{Dizo-tite|Ene saye di croejhete di nosse patwès / Croejhete Linåd}} {{po|croejhete|croejhete (discramiaedje)}} [[Imådje:leonard_croejhete.jpg|thumb|coviete del deuzinme edicion]] '''Ene saye di croejhete di nosse patwès''', ki l' vraiy tite, c' est '''''One saye di creûjète di nosse patwès''''', po fé court, eto: li '''Croejhete Linåd''', c' est on [[live sol walon|live]] di [[croejhete (linwince)|croejhete]] des [[accints do walon|accints]] do [[walon do Mitan]]. Il a stî scrît pa [[Lucyin Léonard]] et a vudî diviè [[1959]]<ref>sorlon l' siné do dessén del coviete pa A.F. Daoust.</ref>, avou on [[replaidaedje]], ricoridjî al mwin, e [[1972]]. Il est rahoukî dizo l' côde '''CC1''' dins l' [[Wiccionaire walon]]. == Contnou et corwaitaedje do stîle == Li scrijheu corwaite les accints do Payis d' [[Nameur]], di [[Dinant]] et d' l' [[Årdene]] (pårteye metowe astok del Fåmene, come [[Nåwinne]]). Ci fourit l' prumî live di croejhete po ces payis la. Ci fourit l' prumî live di croejhete po ces payis la. Gn a eto ene pårteye so les [[codjowaedje]]s. Li live est foirt åjhey a comprinde. Lucyin Léonard eploye on motlî di [[mwaisse di scole]] et nén des fråzes di [[linwince|linwincieus]]. == Corwaitaedje do tite == Å resse, c' est l' prumî côp k' on eploya li mot "[[Wikt:croejhete|croejhete]]" tot l' sitindant do sinse di "ptit live di scole po-z aprinde les letes" å ci di "grammaire d' ene langue". Li [[disfondowe]] ''[[Wikt:creûjète|creûjète]]'' leye-minme, c' est ene fôme di [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Lidje]] (ça åreut yeu stî ''crwèjète'' a Nameur). Eto, li mot, come eployî dins l' tite pout esse riwaitî come on [[noûmot do walon|noûmot]] di [[stindaedje do sinse]]. == {{HD}} == [http://lucyin.walon.org/diccionairaedje/croejhetes/CC1.pdf Scanaedje do live] == Sourdant == [[Categoreye:Lives sol walon]] di21cy9kl0c9o2qxghqke32nxvrd3q5 0 24157 428081 421215 2026-11-01T10:01:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428081 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|On côp d'û so l'agriculture â siéke passé, an Ârdène}}'' (live)}} {{Dizo-tite|On côp d’ ouy so l’ agricoûteure do 20inme sieke, e l’ Årdene}} [[Imådje:Georges Roland Côp d' ouy agricoûteure.jpg|thumb|Coviete]] '''On côp d' ouy so l' agricoûteure do 20inme sieke, e l' Årdene''' ('''''On côp d'û so l'agriculture â siéke passé, an Ârdène'''''), c' est on [[live e walon|live]] di documintåcion sicrît pa [[Roland Georges]] ey eplaidî e [[2006]] a môde di [[sillabusse]]. Li sortite esplike ene pårteye do contnou : ''lès machines, lès ustêyes èt lès manîres di travayi'' (les machenes, les usteyes, les manires d' ovrer). Il a 305 pådjes, emey zeles, ene swessantinne e walon, noté avou l' accint d' [[Engrè]]. Li tecse walon a stî rcoridjî pa [[Joseph Bily]]. == Contnou do live == I gn a la dvins : * ene céncwantinne di pådjes e walon, ki c' est les cnoxhances do scrijheu so l' [[agricoûteure]] e l' Mîtrinne [[Årdene]], et tos les candjmints k' i gn a yeu tot al dilongue do [[20inme sieke]]. Po totes les machines, Roland Georges dene eto les nos d' markes k' i s' endè sovint, et k' il a rtrové dins les rclames k' il aveut ramexhné des fôres di [[fôre di Libråmont|Libråmont]] et d' [[fôre d' agricoûteure di Brussele|Brussele]]. Rén k' po cisse pårteye la li live pout esse riwaitî come onk des pus longs scrijhaedje di [[prôze nén racontrece]] e walon. * li ratournaedje e francès di ces pådjes la. Cisse pårteye la vént eto bén a pont, minme po les rcwereus sol walon, po ratourner les mots pår coinreces come metans [[Wikt:cawe-di-rat|cawe-di-rat]], u [[Wikt:fosset|fosset]]. * des banslêyes di documints, fotos, facteures, bokets d' gazete ki vnèt enimådjî les racsegnes k' on-z aprind a pårti do tecse e walon. * sacwants tecses di [[belès letes e walon]] di des ôtes sicrijheus do payis d' [[Bastogne]], come [[Arthur Schmitz]], so les sudjets ki sont diswalpés dins l' live. * ene trintinne di pådjes di [[spots e walon|spots po-z anoncî l' tins]], mins e francès, ki n' ont rén a vey avou l' restant do live. Mins c' esteut on deuzinme [[pasmint d' tins]] do scrijheu. == Agrès do live po li studiaedje do walon == Li live est on sourdant foirt ahessåve po : * li motlî classike di l' agricoûteure. * li ramexhnaedje des [[noûmot do walon|noûmots]] ki les cinsîs, cåzu tertos walon-cåzants disk' e 1980, ont-st eployî po lomer les novelès machines tecnikes di cinse. Et djourdidiu k' end a yeu ! * li studiaedje des [[francijha]]s ki, voye non voye, si stitchît dins les pus wårdiveuses des cminåltés walon-cåzantes e 20inme sieke (''dèchômadje'', ''mwasson''). == Tinmes situdyîs == * les [[waide]]s (''lès patures'') * les [[tcherwaedje]]s (''lès labours''), et les [[rahenaedje]]s. * les [[semoe ås ecråxhes|semoes ås ecråxhes]] (''lès seumwars d'angrès'') * les [[semoe ås grinnes|semoes ås grinnes]] (''lès seumwars a grin.nes'') * li [[fenåmoes]] (li ''fènâ mwès'') ** [[piteuse (machine)]] ** [[rawijhaedje|rawijhaedje des lames di raezete]] * l' [[awousse des dinrêyes]] (''l'awous' ou la mwasson'') * li [[ringuiaedje]] (après ''l' awous', li dèchômadje'') * les [[crompire]]s et les [[betråle]]s (''lès crompîres èt lès pétrâtes'') * les [[sorcoûteures]] u deuzinme coûteures (''Lès cultures "dérôbées"'') * l' [[ansene]], li [[purea]] et l' [[lizî]] (''l'ansine, li purin èt l' lizié'') * li [[bataedje des dinrêyes|bataedje]] (Li ''batadje'') * li [[laecea|laitreye]] (''la lêtrîe'') * l' [[abuvraedje des biesses|aiwe]] (''l'êwe'') * les [[aclevaedje des tchvås|tchvås]] (''lès tchfôs'') * les [[tracteur]]s (''lès tracteûrs'') * les ptits mestîs (''lès p'tits mèstîs'') ** li [[manêye|bwès d' tchåfaedje]] ** li [[sårtaedje]] ** li [[tindreye ås gréves]] ** li [[waeyén|wårdaedje des vatches dins les waeyéns]] == Eplaidaedjes di bokets foû do live == Sacwants bokets foû do live ont stî rprins dins l' [[Rantoele-gazete]] : * Li fenåmoes : Rantoele 42, p. 13. * Les waides : Rantoele 45, p. 13. * Li bwès d' tchåfaedje : Rantoele 67, p. 18. * Li bataedje : Rantoele 115, p. 13. == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=123 Prumî prezintaedje do live sol djåspinreye "Berdelaedje"] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20070211063448/http://www.ardennesmagazine.be/reportages/region_a/engreux/engr_0602_livre-wallon/article_01.htm Prezintaedje e francès] * [http://denee.walon.org/~lucyin/guerni/Georges_Roland.html Bokets sol gurnî d' l' Aberteke] * [https://wikisource.org/wiki/C%C3%B4p_d%E2%80%99_ouy_so_l%E2%80%99_agrico%C3%BBteure Bokets so Wikisourd] [[Categoreye:lives e walon]] a9kw135llaumnxce4kxekq2ukq04ety 0 24325 428206 390518 2026-11-01T10:22:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428206 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Rilomés Walons|Houzeau]] [[Categoreye:Rilomés Bedjes|Houzeau]] [[Imådje:Houzeau de Lehaie.gif|thumb|left|120px|(diviè 1880)]] '''Jean-Charles Houzeau de Lehaie''' (di s' [[plin no]], Jean-Charles Hippolyte, Joseph Houzeau de Lehaie) a vnou å monde a [[Avrè]] e [[1820]] (do [[trevén holandès]]). Il a morou li [[12 di djulete]] [[1888]] a Brussele. C' esteut èn [[astronomeye|astronome]] [[bedje]]. Il a eto fwait do [[gaztî]] et do [[scrijheu]]. Il a on monumint a Mont et ene rowe a s' no a Brussele. Si biyografeye e walon a stî enondêye pa [[Jean-Pol Grandmont]] dins l' [[Li Rantoele (gazete)|Rantoele]] l° 41 (2007). ''Li Walonreye a yeu èn ôte efant dins l' monde di l' astronomeye : [[Georges Lemaître]]. == Biyografeye == Il a studyî a [[Mont (veye)|Mont]], pu a [[Brussele (veye)|Brussele]] ey a [[Paris]]. Adonpwis, i dvént gaztî et intere come volontaire a l' [[Observatwere Rweyål di Beldjike]]. Il î boute avou [[Adolphe Quételet]] disk' e 1848. Termetant, i scrît dins les gazetes, po sotni les idêyes republikinnes. Cwand i leye ouve avou si ovraedje a l' Observatwere, i cwite li Beljike po l' [[Grande Burtaegne]]. I voyaedje åd triviè d' sacwants payis d' Urope. I s' arestêye a Paris dou çk' i dmeure ene cénkinne d' anêyes a travayî avou [[:fr:Antoine d'Abbadie d'Arrast|Abbadie]]. E 1854, on l' rahouke el Beldjike po-z ovrer å Ministere del Guere. Il î faît des rilevés [[topografeye|topografikes]] do payis. E 1856, il est lomé mimbe del section "syinces, fizike et matematikes" di l' [[Academeye rweyåle di Beldjike]]. C' est ciste anêye la k' il eplaide si live ''Histoire du sol de l' Europe''. E 1857, bén seur disbeli pa one nominåcion ki lyi shonne indjusse, il s' ebarkêye pol [[Li Novele Orleyan|Novele Orleyan]]. Arivé sol [[Estats Unis|tere amerikinne]], i tchoezit l' rude vicaedje di piyonî et d' [[esploreu]] etot dmorant èn astronome, on [[meteyo|meterolodjisse]] et on [[zolodjisse]] plin d' alant. Termetant, i boute eto come egadjî gaztî. E 1861, a poenne arivé, il est onk des prumîs blancs a disfinde les droets des noers (lontins dvant [[Joseph Anciaux]]). Il s' ritrouve melé did près al [[guere di Secession]]. Pus tård, i dvént directeur del prumire [[gazete]] sicrîte po les noers dizo l' tite e deus lingaedjes "''New Orleans Tribune - La Tribune de la Nouvelle-Orléans''". Ladvins, i scrît des clapants årtikes po l' abolixhaedje di l' [[esclavadjisse|esclavaedje]]. Mins si manire d' ovrer et ses prijhes di pôzicion po les "Unionisses" l' oblidge a moussî foû des Estats Unis po s' mete a l' abouche å Mecsike. Mins il î arive å moumint di l' [[Espedicion do Mecsike]]. Adon, i doet rebizer evoye. E 1868, i wangne li Djamayike et î lowe one pitite cinse dins ene cominålté noere, nén lon erî d' [[Kingston]]. C' est did la k' i moenne sacwants sincieusès spedicions so l' iye. Il î va dmorer el Djamayike set ans å long, et la, viker come on nûton po poleur fé ses ovraedjes d' astronomeye. Tos ses rcweraedjes et ses trovas estént evoyîs a l' Academeye Rweyåle di Beldjike. E 1876, [[Yopôl II]] lyi ofrixh li posse di deuzinme directeur di l' Observatwere rweyål di Beldjike. I vout bén, et rintrer å payis et-z ataker a modiernijhî l' Observatwere. Po cmincî, el va fé baguer di [[Sint-Djosse]] eviè [[Uke]] (1890). E 1882, i va-st enonder les espedicions bedjes po corwaitî l' [[eclipe di Venusse]]. I va lu-minme a San Antonio, e Tecsasse, et-z evoyî des pareys a lu a [[Sint-Djåke e Tchili]]. E 1883, i fwait on dierin voyaedje eviè l' [[Panama]] eyet l' [[Perou]] po-z atchever si "Atlasse des Stoeles". Adonpwis, i prind s' pinsion. == Ses sincieus scrijhaedjes == Il a scrît ene masse d' ovraedjes di racsegnes so l' astronomeye, li biyolodjeye, li meterolodjeye, les matematikes, li filozofeye, li sociolodjeye et l' zolodjeye. Sacwants tites : * ''Histoire du sol de l' Europe'' (1856) * ''Etudes sur les facultés mentales des animaux comparées à celles de l'homme'' (1872) * ''Repertoire des constantes de l'astronomie'' (1878) * ''My Passage at the New Orleans Tribune'' (1984) * ''Uranométrie générale'' (li prumî catalogue des veyåvès stoeles). * avou Albert Lancester : ''Bibliographie générale de l'astronomie'' (1887) (on live e 2 volumes, di 2000 pådjes avou tos les scrijhaedjes so l' astronomeye dispu k' on-s a edvinté li [[scrijhaedje]] !) == Ses dmorances == Il a dmoré a San Antonio en XVIth Range East (e Tecsassse), al Novele Orleyan (el Louwiziane), a Matamoros (e [[Mecsike]]), a Filadelfeye (el Pensilvaneye) ey e Ross View et Gordon Town (el Djamayike). == Hårdêyes difoûtrinnes == * [https://web.archive.org/web/20120310070301/http://www.mons.be/default.aspx?GUID=%7B4C41FA9F-BCA3-4FBF-8F75-031AB78CDEAE%7D&LNG=FRA Si biyografeye sol waibe del veye di Mont] (e francès) * [http://images.google.co.ma/imgres?imgurl=http://www.astro.oma.be/GENERAL/INFO/ntransit/houzeau.gif&imgrefurl=http://www.astro.oma.be/GENERAL/INFO/ntransit/heliometer.html&h=416&w=300&sz=53&hl=fr&start=2&tbnid=XqzQx1ZR1iENGM:&tbnh=125&tbnw=90&prev=/images%3Fq%3DHouzeau%2Bde%2BLehaie%26svnum%3D10%26hl%3Dfr%26lr%3D%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.mozilla:fr:official%26sa%3DN Ene ôte biyografeye] (e neyerlandès) nqp6gydc5671v1se27hn60ph8k5jnfg 0 24342 427653 403177 2026-10-31T19:03:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427653 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-cb|-et|l' cawete -et}} Li '''cawete -et''', c' est ene [[raptitixhante cawete]], sovint vraiye sinonime del [[cawete -ot]]. Si femrin, c' est l' [[cawete -ete]]. Li cawete -et provént del cawete latene -ittu, k' a dné l' minme cawete e francès. == Parintaedje == Li cawete -et pout dner des viebes avou l' [[cawete -ter]]. * [[Wikt:fouyet|fouyet]] => [[Wikt:fouyter|fouyter]] * [[Wikt:cawet|cawet]] => [[Wikt:cawter|cawter]] == Rapoirt indirek inte li bodje et l' mot == Come les ôtes [[raptitixhantès cawetes]], li mot n' est padecô nén on raptitixha do bodje. Gn a, inte les deus, ene sacwè ki n' et nén dit. * [[Wikt:fonnet|fonnet]] : ci n' est nén ene pitite [[fonne]], mins ene grosse [[wesse]] ki pike les tchvås come ene pitite fotche bén awiyante.<ref>[[ALW]] 8 p. 274.</ref> * [[Wikt:pistolet|pistolet]] : pitit pwin ki n' valeut k' ene "pitite" pistole. * [[Wikt:linet|linet]] : oujhea ki magne voltî des ptitès grinnes di [[lén]]. <ref>[[Jean Haust]] Notes de dialectologie wallonne, BCRTD, XIII, 1939, 173-180.</ref> == Parintaedje == === Sipotchaedje del voyale === Li parintêye del cawete -et (et del [[cawete -ete]]) si fwait å pus sovint avou spotchaedje del voyale. * [[Wikt:havet|havet]] => [[Wikt:havter|havter]] * [[Wikt:brotchet|brotchet]] => [[Wikt:brotchton|brotchton]] === Radjoutaedje di cawetes === Dins sacwants cas especiås, on radjoute li deuzinme cawete * [[Wikt:boschet|boschet]] => [[Wikt:boscheter|boscheter]] (po permete li prononçaedje /sk/) == {{==HDs}} == (sol [[Wiccionaire]]) * [[Wikt:Categoreye:Sustantifs avou l' cawete -et|Sacwants sustantifs avou l' cawete -et]] * [[Wikt:Categoreye:Mots avou spotchaedje del cawete -et|Mots del parintêye del cawete -et, sipotcheye e «-t-»]] == Sourdants & pî-notes == <References/> [[Categoreye:Cawetes do walon|Et]] i4limlma9cyyo5b2qsnu3fh8fvan5p7 0 24485 427958 415716 2026-10-31T20:15:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427958 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Mons Beffroi 01.jpg|vignette|Imådje do befrwè d' Mont]] On '''befrwè''' ou '''befroe''' (sovint prononcî ''bèfwè'') ou '''cloke-poite''', c' est ene hôte tour di pire, basteye el [[Moyinådje]] avou, al miercopete, les [[clotche]]s ki sounèt les moumints d' djoye u d' maleur des djins d' ene [[veye (cité)|veye]]. == Mwaissès dnêyes == Onk des sounaedjes, c' esteut cwand on cloyeut les poites del veye, did la, li [[spotchî aplacaedje]] "cloke po (clôre) les poites", cloke-poite. On les eployive eto po houkî tos les dmanants do ban. Did la, li no del cloke do befrwè : li [[Wikt:ban-cloke|ban-cloke]]. Li befrwè riprezintéve les libertés kel sovrin aveut-st acoirdé ås bordjoes. C' est po ça k' sovint, on trouve les cloke-poites astok del [[Måjhon-Comene]]. Li toet des befrwès est sovint avou des boles, k' on lome eto "[[:Wikt:agnon|agnons]]". N a sovint ene [[ôrlodje]] après. == Istwere des cloke-poites == [[Imådje:Mons - Grand-Place 1 - MCL.jpg|thumb|250px|A Mont, li befrwè, å fond est metou nén lon del måjhone del Veye (Acwarele di Marie-Claire Lefébure)]] Li cloke-poite, c’ esteut l’ troezinme tour del veye, après l' clotchî d’ l’ [[eglijhe]] et l' mwaisse-tour do [[tchestea]] Ces deus la mostrént ki l’ veye esteut minêye på curé et på tchesturlin. Cwand les djins ont wangnî sacwantès libertés, i s’ ont metou a basti ene tour po bén mostrer ki, zels etou, avént ene sacwè a dire. Cwand l' sovrin rsaetchive des libertés, on spiyive li ban-cloke, udonbén, el miner evoye. Sacwants befrwès del Walonreye vinèt d' esse ricnoxhous come patrimoenne daegnrece pa l' [[UNESCO]]. == Sipårdaedje djeyografike == On ndè voet des beazet grands k’ e l’ [[Walonreye]], e l' [[Picårdeye]] ou dins les [[Flande]]s. Ådvins del Walonreye, c' esteut e l' ancyinne [[Conteye do Hinnot]], [[Dutcheye do Braibant]], et [[Dutcheye di Nameur]]. End aveut pont el [[Principåté d' Lidje]] (la k' c' esteut on [[peron]]), ni el [[Dutcheye do Lussimbork]]. == Sacwants rlomés befrwès == [[Imådje:Gembloux JPG05.jpg|thumb|Li Cloke-Poite et l' Otel di Veye di Djiblou]] === Walonreye === Gn a shijh befroes el Walonreye : [[Tchålerwè]], [[Nameur]], [[Tournai]], [[Twin]], [[Bince]] et [[Mont (veye)|Mont]] === Befrwè d' Tchålerwè === Li befrwè d' [[Tchålerwè]], ses clokes sounnut les tchansons da [[Djåke Bietrand]] ==== Befrwè d' Mont ==== [[Victor Hugo]] a discrît insi li befrwè d' [[Mont (veye)|Mont]] : :''Mådjinez vs on cocmwår, avou aclapêyes dizo s' vinte cwate teyires moens grosses. Ça sereut laid si ça n' sereut nén grand. C' est s' grandeur kel rischape.'' ==== Befrwè d' Djiblou ==== Li befrwè d' [[Djiblou (veye)|Djiblou]] n' est nén ene vraiye cloke-poite, mins èn ancyin clotchî rarindjî. C’ esteut l’ eglijhe del [[pårotche]] Sint-Såveu, k' a stî distrûte è 1810 (tins do [[redjime francès]]). C' esteut ene eglijhe di [[stîle roman]]. Metowe al copete d’ ene rotche ådzeu di l’ ewe d’ [[Ôrnô]] (k’ on n’ voet pus), li cloke-poite domine tote li viye veye. E 1905, li feu a distrût l’ toet. Adon, on nd a rfwait on novea e 1907, mins avou èn agnon, k’ on pout co voey audjourdu. Gn a cwate mwaissès clotches, ey on cariyon di cwarante-set pititès clotches. ==== Befrwè d' Nameur ==== Divant l' 14inme sieke, c' esteut l' eglijhe Sint-Pire sol tchestea ki fjheut befroe. Après l' grand rassonraedje del veye e 14inme sieke, on bastixhe l' grosse tour Sint-Djåke et-z î pinde ene ban-cloke. C' est Godfrwèd d' Boufioûle k' endè fourit l' årtchiteke. Li poite d' intrêye fourit pindowe e 1388. On-z î meta ene ôrlodje e 1393. Li ban-cloke et l' ôrlodjes fourît distrûtes å [[sidje di Nameur]] ([[1695]]). Ele fourît co distrûtes cwand l' coledjåle broûla, e 1746. === Flande === Gn a 24 befroes el [[Flande]] : [[Brudje]], [[Gant]], [[Îpe]]... === France === [[Lile]] == Alére == * [[Motî da Pirsoul]] : a ''cloke-pôrte'' * [[Y. Bauthière]] : Li cloke-poite di Djiblou; [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 41 (bontins 2007) * [http://beffrois.blogg.org/ Les Beffrois - France, Belgique, Pays-Bas] [[Categoreye:Bastimints]] [[Categoreye:Moyinådje]] hduxp18glsu0mvt1gdpvsy8w4lpooj9 0 24633 427668 422626 2026-10-31T19:06:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427668 wikitext text/x-wiki '''Lexhi''' (la-minme, on prononce ''Lèhi'', ''F. Lexhy''), c' est on hamtea d' [[Horion-Hozémont]]. ''Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Lexhi|l' esplicant motî]].'' [[File:Plake tchestea Lexhi.jpg|thumb|250px|Plake a l' intrêye do tchestea d' Lexhi]] == Istwere == Dinltins, c' esteut ene [[signeurreye]] a pårt, ene des cwate di Horion. C' est l' famile do minme no (les "Di Lexhi") k' ourît l' signeurreye disk' e 1438. Adon, ele passa ås familes de Kerkem (1439-1487), d' [[Ouhogne]] (''de Wihogne'', 1492-1582), d' [[Anse]] (d'Ans, 1582-1685) de Surlet (1685-1714) et de Liedekerke, disk' al fén d' [[Ancyin Redjime]]. [[Imådje:Lexhi tchapele.jpg|thumb|tchapele di rmerciymint a Lexhi]] == Avey == Li tchestea d' Lexhi Li ptite tchapele di Lexhi a stî basteye po rmerciyî l' Bon Diu d' aveur schapé ene djin tins del [[deuzinme guere daegnrece]]. [[Categoreye:Hamteas del Walonreye]] rupvk285rwk02avh2w6st6kpehxedi9 0 24664 428071 402247 2026-11-01T10:00:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428071 wikitext text/x-wiki {{po|pinsêye|pinsêye (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|pinsêye}} Ene '''pinsêye''' (on dit eto ene '''direye''' u ene '''tuzreye'''), c' est on court [[sicrijhaedje]], ki dene ene idêye filozofike, politike, u ki fwait tot biesmint tuzer ene miete pus lon. Les pinsêyes sont sovint basteyes so des [[djeu d' mots|djeus d' mots]]. Adon, c' est des [[rirêye]]s. == Mwaissès dnêyes == Li pus grand scrijheus d' pinsêyes e walon, c' est, sins manke, [[Pierre Faulx]]. Mins on pout eto citer [[Robert Arcq]], [[Augustin Beelaert]], et [[André Vanackere]]. Eternåcionalmint, on djåze sovint des pinsêyes da [[Mao Tsé Toung]], k' ene pårteye a stî redjårbêye e walon pa [[Marc De Burges]]. Li pinsêye est ene ouve d' on cnoxhou [[scrijheu]], å rvier do [[spot]] k' est a pô près parey, mins k' a stî foirdjî pa ene djin k' on n' kinoxh pus, et ki s' a spårdou tot seu dins on metou lingaedje. Mins sacwantès pinsêyes di rlomêyès djins ont polou divni des [[sapinsté]]s. Les direyes come les cenes da [[Epicure]], c' est des sôres di pinsêyes ki dnèt èn acsegnmint. == Sacwants rlomés fjheus u ramexhneus d' pinsêyes == * [[Woody Allen]] * [[Winston Churchill]] * Li [[Dalayi Lama]] * [[Pierre Faulx]] * [[Benjamin Franklin]] * [[Xhalil Jibrane]] * [[Friedrich Nietzsche]] * [[Jean de La Bruyère]] * [[François de La Rochefoucauld]] * [[Michel de Montaigne]] * [[Leyon Tolstoy]] * [[Mark Twain]] * [[Paul Valery]] * [[Voltaire]] * [[Oscar Wilde]] == Sicrijheus d' pinsêyes e walon == * [[Pierre Faulx]]: ''Pensées wallonnes'' (1972); "Pinsêyes walones: deuzinme bouket" (1976); "Diccionaire do ptit Roucha" (1982), "Sapinse a mi" (1986); "Poeve et sé did ci" (1989). * [[Achille Vanackere]]: "Pinsêyes" ", [[Noveles des WASAB]], l° 7 (1983) * [[Jean-Luc Fauconnier]]: "Les biestreyes da Miyin do coulot" (1998). * [[Augustin Beelaert]]: «[[Gustinreyes]]» == Hårdêye divintrinne == * [[Capitalès dijhreyes|Mwaissès Pinsêyes da Epicure]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/faulx-rif.html Pådje da Pierre Faulx avou toplin des pinsêyes e walon] * [https://web.archive.org/web/20070930190721/http://forum.toudi.org/viewtopic.php?t=2692 On fi sol forom "Toudi" avou toplin des pinsêyes, ratournêyes e sacwants lingaedjes, inte di zeles li walon] <!-- vey si cisse hårdêye cial va * [http://www.logosquotes.org/pls/vvolant/seng.lfrasi?lm=EN&lang=WA&iniz= Li minme wårdé so "Logos"]--> [[Categoreye:Sicrijhaedje]] [[Categoreye:Pinsêyes (sicrijhaedjes)|*]] j877802qdglb036wwm4upqmzs3wr56l 1 24674 428340 378442 2026-11-01T10:49:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428340 wikitext text/x-wiki == Foirt di Fléron == Hello, I have a question concerning the Fort of Fleron. Ive been working on the article about forts around Liege on Polish wiki (my nick is Klemens here) and was unable to find this one on Googlemaps. May I ask someone to help me and give me a link or some information about the locations of the fort? You can answer here or send my an mail: zstrucki@o2.pl. :(bondjoû, dj' a-st ene kesse åd fwait do foirt di Fléron. Dj' a-st ovré so l' årtike des foirts åtoû d' Lidje sol wiki e polonès (li no da minne låvå c' est [[:pl:User:Klemens|Klemens]]) et dji n' l' a nén savou trover so Googlemaps. Est çk' ene sakî m' såreut-s aidî po m' diner on loyén ou des racsegnes so l' eplaeçmint do foirt? Vos ploz responde chal ou m' emiler a: zstrucki@o2.pl) --[[Uzeu:212.76.37.152|212.76.37.152]] 11 di fevrî 2007 a 17:23 (UTC) (Klemens) Li foirt n' egzistêye pupont, il a stî ttafwaitmint dbrôlé, eyet bråmint des måjhones ont stî constrûtes sol terén. Dj' a-st on live sol vî Fléron (di Noer Dessin), avou pus di racsegnes, dji va rloukî al samwinne. Dji sai ki l' foirt esteut co en activité tins del deuzinme guere daegnraece, les almands l' ont-st eployî come wårdoe d' amonucions. Tins ki l' foirt esteut en activité, il esteut disfindou di construre des måjhones, po wårder l' terén vude sol poirtance des canons. :(The fort doesn't exist anymore, it has been completly dismantled, and most of the area has been rebuilt with housing. I've a book about old Fléron (from Noir Dessin publisher), with informations, I'll look this week. I know it was still in activity during WW2, Germans used it as ammonution storage. During its activity, it was forbidden to build, in order to mantain open the canons sight.) [[Uzeu:Pablo|Pablo]] 12 di fevrî 2007 a 10:40 (UTC) fzu10wfwgr4pcqjwdmnf7m7ztouaptv 0 24743 428024 421671 2026-10-31T20:26:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428024 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:lives e walon]] {{Wiccionaire-lives|ALpv}} '''Mi ptit viyaedje des ans å long''', c' est on [[live di sovnances]] sicrît pa [[Auguste Laloux]], ey eplaidî e [[BSLLW]] e 1974. C' est les sovnances d' on vî soçon da Gusse Laloux, ki s' lome "Manu dås Lodjes", et k' a skepyî e 1859. I raconte ses sovnances so des djins di s' viyaedje di [[Dorene]]. Manu dås Lodjes a morou li 20 du djun 1950. Mins Gusse Laloux n' a yeu tot fwait d' rarindjî ses racontaedjes kel 9 d' awousse 1971. Li scrijhaedje conte 203 pådjes, çou k' endè fwait onk des pus longs del [[prôze]] racontrece e walon. Li live a rçu li prumî pris d' prôze al bate [[SLLW]] e 1971. == Prezintaedje do conteu... et do schoûteu == :''Et manu contéve…'' :''Mi vî soçon. Nos deus al shijhe; i n' aveut djamåy tot dit des rascråwes do tins passé. Sovint les minmes mwints côps d' rote. Des djins bråmint dvant mi, ki dj' n' a cnoxhou ki pa m' vî camaeråde. A fwait k' i djheut, c' est come s' il årént stî vicants et pårlants.'' :''Et manu contéve, contéve…'' :''Al difén, dj' elzès cnoxheu si bén, tos ses ramtaedjes. Il åreut rovyî do xhiner l' Mete e tossant, u l' Djawe ki tcherdjive si voltî s' pupe al bribe, dji l' åreu fwait e s' plaece.'' :''Dji n' fwai ki do rmete totes ses istweres, ene et l' ôte, å tins k' c' esteut; sayî d' rapexhî li kéne anêye, ké moes, afeye li ké djoû del samwinne.'' :''Et Manu contéve. I fjheut coe el coujhene; nos n' esténs nos deus, ashids.'' == Kitaeyaedje do live == * p. 9 : ofrixhaedje do live a [[Ernest Montellier]] * p. 11 / ridjhaedje da [[Mistral]] : :''Des fes sus vounge'' :''Me sèmblo k' an li mort'' :''Mens de vieiounge'' :''Que li vivènt d' encuei'' ::''(dijh côps so onze / I m' shonne ki les moirts ont / Moens di viyesse / ki les vicants d' asteure)'' * p. 13 : tite do prumî tchaptrê, "Victor", pu on racourti di çou ki s' î passe. :'' Victor, c' est on ptit croufieus ki s' pa esteut bråmint pus vî ki s' mame; si mame, Noniye, nel veyeut nén voltî. Elle s' a vitmint rmaryî cwand si prumî ome a morou. Pu tni cåbaret e leu måjhone; did la, fé l' guince avou les pratikes, pus peter å diåle, a Nameur, dins on caberdouxhe pu a Bussele, aclapêye a on parey a leye. Al fén, gn a on crime : Victor a sti stronné. Mins come on est e 1914, li police n' a nén l' tins di cweri l' fén mot. Et c' est l' guere di 1914-1918.'' * p. 71 : "Li Djawe d' amon l' Marixhå, Malou k' on loméve ossu bén l' Mete, et sacwants ôtes" C' est l' long tite do deuzinme tchaptrê. I cmince e 1917, tot cåzant do martchî noer. :Les spoûles tournèt co åtoû del måjhon da Victor, ki c' est l' Djawe k' a louwé. Mins la l' Noniye, li mame da Victor ki rvént å viyaedje. Et vni ridmorer e s' måjhone (li 13 di decimbe 1918) … avou l' Djawe et s' feme ki n' fwait pont d' bén, cåze del rilomêye da Noniye. Mins c' est Malou, on vî djonne ome, ki tchesse après leye. Disk' a tant k' i leye eto ses hozetes. Nos estans e 1928. * p. 133 : "Noniye då Wé" (c' est l' tite do troezinme tchapite). C' est ddja leye k' a stî onk des mwaisse personaedje del prumî et do deuzinme tchaptrê. Mins cial, elle e va a l' ospice a Cînè, et esse å rpintant di totes les furdinnes k' elle a fwait dins s' veye. Ene did zeles : aler fé stronner s' fi po n' nén k' i dene ses béns ås peres di Maredsou. :Mins vo nos la e 1939. Tins kel guere s' aprestêye, Noniye då Wé fwait s' dierinne båye (li 14 di may 1940). * p. 171 : Dins l' cwatrinme tchaptrê, Manu dås lodjes rivént so l' istwere do conteu. Et-z espliker li guere et l' après-guere, et les candjmints do vicaedje, adon, et l' viyesse då Manu dås Lodjes. * p. 212 Mins i fåt ene fén a tot, scrît i Laloux, tot rahoucant [[Victor George]] : :''Et cwand dj' serè po-z eraler'' :''Eviè l' payis k' on n' rivént nén'' :''Si l' molén toûne pol novea pwin'' :''Ki vouss ki l' resse èm poye co fé ?'' :Ey clôre li live avou cisse dierinne fråze ci : :''Et, dismetant, li vesprêye, si lontinne e l' esté, tårdjene. Li solea n' a djamåy tot fwait do clairi, et co todi lujhter å lon, å rez des tienes, disk' a l' aireur, cåzu, do djoû a vni.'' == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/Laloux_Auguste.php#ptit_viyaedje Bokets saetchîs foû do live] se859tzg4l5hycn09g2pswzizt5qo57 0 24748 427624 401223 2026-10-31T18:58:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427624 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Coat of arms of Senegal.svg|right|120px]] [[Imådje:Flag of Senegal.svg|right|200px]] [[Imådje:Senegal carte.png|200px|right|thumb|Senegal]] Li '''Senegal''' u '''Senegål''' ([[wolof (lingaedje)|wolof]] ''Senegaal''; fr. ''Sénégal''), c' est on payis di l' [[Afrike coûtchantrece]], kel mwaisse veye, c' est [[Dakar]]. L' ôte grande veye, c' est [[Sint-Louwis do Senegal]]. Li Senegal est côpé e deus, cåzu tot-houte, do Coûtchant å Ponant, pal [[Gambeye]]. Li boket metou a Nonne, c' est l' [[Cazamance]], kel mwaisse veye, c' est [[Ziguinchor]]. Gn a la on [[dislaxhiveus mouvmint]]. Li Senegal est raiwé på [[:Wikt:mouze|mouze]] [[Aiwe di Senegal|do minme no]]. == les lingaedjes do Senegal == * [[wolof (lingaedje)|wolof]] : 80 åcint del djin : c' est eto li lingaedje d' atôtchance di tos les Senegalès. * [[francès]] 50 a 90 åcint avou tos les liveas d' kinoxhance, come deuzinme cåzêye langue et lingaedje oficire. * [[arabe]] classike : 60 åcint del djin el sait scrire ey ene miete comprinde les tecses rilidjeus d' l' [[islam]]. * [[portuguès]] creyolijhî : 5 åcint del djin, des cis ki vnèt do [[Vert Cap]] * [[peul (lingaedje)|peul]] : 3 åcint del djin. * [[serere (lingaedje)|serere]] : 5 åcint del djin. * [[saraxhollé (lingaedje)|saraxhollé]] : 2 åcint del djin. * [[arabe moritanyin]] : 2 åcint del djin, des martchands ki vnèt del [[Moritanreye]]. * [[bambara (lingaedje)|bambara]] : 0,5 a 1 åcint des djins (ki vnèt do [[Mali]] et del [[Coisse d' Ivwere]]. * li restant, totès ptitès langues : 7 åcint. == les peupes == * les [[Wolof (peupe)|Wolofs]] : pattavå l' payis. * les [[Serere (peupe)|Sereres]] : el Cazamance eyet a Jowal, la k' [[Léopold Sedar Senghor]] a skepyî. * les [[Peul (peupe)|Peuls]] : sol boird del Mer. == les rlidjons == * l' [[islam]] [[sunite]], (65 åcint del djin) ki shuvnut deus [[cofrereye rilidjeuse|cofrereyes]], les [[cofrereye des Tidjanes|Tidjanes]] (20 åcint des moslimîs) et les [[cofrereye des Mourides|Mourides]] (80 åcint). * li [[crustinnisse]] [[catolike]], purade dins les Sereres (35 åcint del djin). == li politike == * Prezidints : ** [[Léopold Sedar Senghor]] : onk des råles prezidints d' Afrike k' a ndalé divant d' mori. ** Abdou Diouf : k' a ndalé eto li djoû k' il a stî buzé ås vôtaedjes. ** Abdoulay Wahde : li prezidint d' asteure. ** Maki Sal : == Veyåvisté do Senegal el Walonreye == Esteut bråmint cnoxhou do tins do [[ralî viè Dakar]]. [[Categoreye:Afrike]] [[Categoreye:Afrike coûtchantrece]] [[Categoreye:Senegal|*]] 7pa1znqrhx95al5xtjcq28nyjbspq9u 0 24891 427981 425673 2026-10-31T20:19:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427981 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse}} '''Léon Degrelle''' (e walon '''Leyon Degrele''') a skepyî li [[15 di djun]] [[1906]] a [[Bouyon (veye)|Bouyon]] ey a morou li [[31 di måss]] [[1994]] a [[Malaga]]. Il a stî po cmincî, [[sicrijheu]] et [[gaztî]]. Adonpwis, il a-st enondé li mouvmint [[recsisse]]. C' esteut l' fi da [[Édouard Degrelle]], k' aveut ecoraedjî ès mouvmint. == Vicåreye == [[Imådje:Léon Degrelle.jpg|thumb|E [[1943]], tot salouwant avou si droet bresse e l' air, al môde Nazeye.]] {{Lka}} [[Recsisse]] I vna å monde dins ene famile di grands catolikes. Si pa provneut d' France, et s' mame [[Li Rotche|del Rotche]].<ref>[[Djôzef Mignolet]], [[Degrele, on fré]], p. 18-19.</ref> A l' [[univiersité d' Lovén]], i va cmincî a scrire toplin des lives. C' est la k' i resconterrè [[Djôzef Mignolet]]. (…) Leyon Degrelle a stî veyou voltî di bråmint des Walons, aprume el [[Province do Lussimbork]], dins les anêyes 1930. Et s' trovéve-t on k' i cåzéve si bén. Ses djins payént a boere ås djonneas des viyaedjes après messe. Mins e [[1937]], il a eto critiké les margouyaedje ådvins do [[Pårti catolike]]. Adon, les catolikes l' ont låtchî, ey il a manké d' esse [[discomuniaedje|discomunyî]] (li doyén d' Bouyon a rfuzé di lyi dné l' comunion, todi). Après çoula, il a stî veyou evi des djins. Tins del [[guere di 40]], a pårti di 1941, i s' declare politicmint po [[Hitler]]. La k' il esta on des deus tchîfs del [[28inme Divizion SS-Volontaires-Gurnadîs Walonreye|28inme divizion SS]] avou [[Lucien Lippert]]. Il ala come volontaire sol [[front rûsse]]. E moes d' decimbe 1944, a l' [[Ofinsive da Von Rundstedt]], i rivna el Walonreye, avou les Almands, al tiesse del [[28inme Divizion SS-Volontaires-Gurnadîs des tchårs « Walonreye »|divizion d' SS walons]]. Après l' guere, i serè [[codåné a moirt]]. Mins on n' a måy oizou dmander si [[estradicion]] foû d' [[Espagne]], la k' il aveut chwiné. A cåze del "påye civile" k' a shuvou l' arindjaedje des bidons après l' [[Afwaire Rweyåle (Yopôl III)|Afwaire Rweyåle]]. "On n' distere nén les viyès vatches", dijha-t on. Adon, il a continouwé a tchåfer ses waerbeas å [[solea]] del ''[[Costa del sol]]'' disk' a s' påjhûle [[moirt]]. == Ovraedjes == === Gazete === E [[1936]], '''Léon Degrelle''' meta so pî ''Le Pays réel''. Ele rexheut tchaeke djoû eyet c' esteut puvite po [[Brussele (redjon)|Brussele]].<ref name=":0">https://www.cadeauretro.com/titre/PRVOIR.htm</ref> A l' atake, c' ît ene gazete po mete e dvant-plan l' [[Recsisse|ideyolodjeye recsisse]].<ref>https://shs.cairn.info/revue-courrier-hebdomadaire-du-crisp-2023-6-page-7?lang=fr</ref> Adonpwis, avou l' [[deuzinme guere daegnrece]], ça divna onk des poites-messaedjes do [[Troezinme Reich]].<ref name=":0" /> === Jean Doutreligne === Ådzeu d' esse [[gaztî]], '''Léon Degrelle''' scrijha eto on roman, e [[1951]]. Li live, c' est «&nbsp;''La Grande bagarre&nbsp;''». El roman a stî eplaidî so on no d' pene''&nbsp;'': '''Jean Doutreligne'''.<ref>https://www.noosfere.org/livres/auteur.asp?NumAuteur=2147212658</ref> E [[2014]], [[L'Avenir]] eyet [[Le Soir]] ont fé rexhe ene necrolodjeye po '''Jean Doutreligne''', al dimande d' on [[recsisse]]. Ces deus gazetes la n' ont, aprume, nén raloyî ç' no la a '''Léon Degrelle'''. Cwand i l' ont discovrou, i l' ont rade rissaetchî.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=C_juRFYE95k</ref> == Tuzance walone == [[Imådje:Mignolet Degrelle on fré.png|thumb|Lawdant live e walon so '''Degrelle'''.]] C' est Degrelle k' a scrît (e francès) l' adrovaedje del ramexhnêye ''Florilège Wallon'' ([[eplaidreyes Rex]]). Mins il est dabôrd ricnoxhou come on mwaisse pretcheu. Vola on discrijhaedje di ses [[spitch]]s, del pene da [[Gusse Laloux]]: :''I vos petéve li francès… :''Et s' corcyî bonzet roed. Vleur come plonker les djins. Pu s' rapåjhter d' on plin côp et cåzu berdeler tot bas.''<ref>[[A. Laloux]], [[Li curé d' Såtô (roman)|Li curé d' Såtô]] p. 68.</ref> Dins on powinme «Radio-Londe», ki discrît l' [[guere di 40]], [[Robert Bourgeois]] cåze del dobleure des Nazis e l' [[Union sovietike]] (front do Levant), la k' '''Léon Degrelle''' esteut avou l' [[Ledjon walone (front d’ Rûsseye)|Ledjon walone]]. :''Hitler a dvou prinde el poude d' escampete :''Tos ses djenerås corént-st å pus rade :''Minme Leyon Degrelle esteut dins l' tatouye :''Avou l' ledjon dins les berdouyes.<ref>[[Moxhon d' Ônea]] 5/2020, p. 19.</ref> Mins li pus long scrijhaedje so lu, a môde di platchtaedje, est l' ouve di [[Djôzef Mignolet]] e 1937. C' est tot on [[live e walon]] di 82 pådjes eyet cénk pådjes di motlî. I s' lome [[Leyon Degrele, on fré (live)|Leyon Degrele, on fré]]. == {{HDVs}} == * [[Recsisse]] * [[Leyon Degrele, on fré (live)|Leyon Degrele, on fré]] == Hårdêye difoûtrinne == [http://rifondou.walon.org/omarchal-rif.html#rex Li djudjmint so Degrelle d' èn Årdinwès d' Ôtchamp] {{Abt}} ==Sourdants == {{Commonscat|Léon Degrelle}} [[Categoreye:Guere di 1940-1945|Degrelle]] [[Categoreye:Politikîs walons|Degrelle]] [[Categoreye:Recsisses]] fm0wz65xosj8z3038wto7l9p4uqub6b 0 24916 427583 366867 2026-10-31T18:52:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427583 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Denis Franwal.jpg|thumb]] Li '''Franwal di Nameur''' ('''''Dictionnaire français-wallon d'&nbsp;après Nameur èt avaurla'''''), ou '''Franwal da Denis'''<ref>Paski li [[motî da Léonard]] a eto èn indecse des mots francès ki pout esse riwaitî come li prumî franwal d' après Nameur.</ref>, c' est on [[franwal|motî francès walon]] ki dene les [[disfondowe]]s pol "[[walon do Mitan|Nameur et avår la]]" d' ene grande djivêye di mots francès d' asteure. Il eploye li [[sistinme Feller]] a môde des [[Relîs Namurwès]]. Il a stî adjinçné pa [[Chantal Denis]], avou l' aidance da [[Lucyin Somme]], ey eplaidî e [[2001]]. N a po bråmint des mots avou des egzimpes d' eployaedjes dins des fråzes di rlomés scrijheus do Payis d' Nameur del deuzinme mitan do 20inme sieke ([[Emile Gilliard]], [[Andrée Bacq]], [[Alexandre Bodart]]). C' est on diccionaire francès-walon foirt ahessant, ki saye di trover des tradujhaedjes pår walons po totès ratourneures kel mot francès vént dvins. N a eto li [[No des viyaedjes del Walonreye|no walon des viyaedjes]] del [[Province di Nameur]]. Il est [[rahoucaedje (documint)|rahoukî]] sol limero '''[FC99]''', aprume po l' boutaedje e [[Wiccionaire]]. == Corwaitaedje do franwal di Nameur == Li motî dene a tot côp, les dobès disfondowes, foirt rishonnantes, come : * ''batimint'' et ''batumint'' ([[Wikt:bastimint|bastimint]]) * ''tûzer'' et ''tûzè'' ([[Wikt:tuzer|tuzer]]) * ''waîti'' et ''waîtî'' ([[Wikt:waitî|waitî]]) Metans pol mot [[problinme]], n' a kel Franwal di Nameur k' atåvele des ratournaedjes ôte ki "problinme". Gn a eto des ratourneures walon => francès (çou ki n' est nén, po dire, l' ovraedje d' on franwal, mins ki vént bén a pont). Metans : :'''''diable''''' ''diâle'' >> ''li diâle marîye si fèye'' : ''il pleut et le soleil luit''. <!-- a-z acertiner --> Li Franwal di Nameur va rapexhî des [[vî mot|vîs mots]] dins l' [[Motî da Pirsoul]] ki ni [[Motî da Léonard|Léonard]] ni [[Motî da Somme|Somme]] n' avént rprins. Metans : ''[[Wikt:cloke-poite|cloke-pôrte]]'', ''[[Wikt:direye|dîyrîye]]''. On trouve des ratournaedjes e francès ki n' sont padecô nén dins les ALW, portant li pus spepieus ovraedje di translataedje francès walon. Metans : «[[Wikt:camoussåd|camoussåd]]» po «[[Wikt:placard|placard]]» == Sourdants et pî-notes == [[Categoreye:Motîs francès-walon|Nameur]] [[Categoreye:Motîs walons|Nameur]] [[Categoreye:Nameur]] cxi46m180rzudjfta28f1wgqd2cwciz 0 25089 427807 399217 2026-10-31T19:29:03Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427807 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" style="float:right; empty-cells:show; margin-left:1em; margin-bottom:0.5em; background:#FFDEAD;" | align="center" style="background:#FFDEAD;" colspan="2" style="border-bottom:3px solid gray;" | <span style="font-size:large;">'''Kurów'''</span> |- |colspan="2" align="center" bgcolor="#FFFFFF" style="border-bottom: 1px solid #808080; border-left: 1px solid #808080; border-right: solid 1px #808080; " | [[Imådje:Herb Kurowa.png|70px|]] |----- bgcolor="#FFFFFF" | Payis : || [[Pologne]] |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Voyvodat]] : || [[Voyvodat d' Lublin]] |----- bgcolor="#FFFFFF" | Populåcion : || 2,782 <small>(30.06.2006)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | Sitindêye : || 11,32 [[Kilomete cwåré|km²]] |----- bgcolor="#FFFFFF" | Dominne internet : || lub.pl |----- bgcolor="#FFFFFF" | Indicatif di telefone : | +48 81 |----- bgcolor="#FFFFFF" | Mayeur : || Stanisław Wójcicki (2007) |----- bgcolor="#FFFFFF" | valign="top" | Djeyografike plaece : | 51° 23' N<br /> 22° 11' E |----- bgcolor="#FFFFFF" | Areyopoirt li pus près : || Areyopoirt Okecie |----- bgcolor="#FFFFFF"</font> |} '''Kurów''' {{prononçaedje|Pl-Kurów.ogg}}, c' est on viyaedje di [[Pologne]], metou etur [[Puławy]] eyet [[Lublin]] so ene aiwe lomêye [[Kurówka]]. E [[2006]], i gn aveut vaila 2800 djins. == Istwere == Etur [[1431]] et [[1442]], li viyaedje obtént les droets del [[lwè di Magdibork]]. Come c' esteut ene [[privêye veye]] i gn î aveut on martchî d' amagnîs et des fjheus d' fôreures et d' peas d' biesses. Å [[16inme sieke]], c' est on cinte do [[Calvinisse]] adonpwis disk' e [[1660]], bråmint des djins s' toûnnut a l' [[arianisse]]. E [[1670]] li [[pesse]] s' abate sol veye ey ele piede on moumint s' [[tchåte]]. Dispu çoula, ele pårtaedje si istwere avou l' restant del redjon. Après l' pårtixhaedje del Pologne è [[1795]] elle est rprinde pa l' Ôtriche. E [[1809]] ele rdjond l' Dutcheye di Varsoveye et divni ttafwait polonesse è [[1815]]. E fevrî [[1831]] les foices del djenerål [[Józef Dwernicki]] batnut des unités rûsses. E [[1870]] li veye piede ttafwait s' tchåte di veye et rinte podbon el Pologne e [[1918]]. Å cmince del [[Deuzinme guere daegnrece]], li 9 di setimbe [[1939]], li [[Luftwaffe]] tape bråmint d' bombes dissu l' veye. Li bombårdumint distrujha èn ospitå civil, po n' dire ki çoula. Tins del guere, l' [[Almagne]] mete so pîs deus camps di foircé ovraedje nén lon d' drola. E [[1942]] on ptit gheto est metou e plaece, mins bråmint d' prijhnîs parvnît a s' schaper et rdjonde li [[rezistance]] dins les coinreces foresses. == Tourisse == Po çou k' est do tourisse, i gn a-st el veye ene eglijhe del rinexhance, rifwaite e [[1692]] avou ene tombe del famile Zbąski eyet des [[sculteure]]s da [[Santi Gucci]]. C' est ossu drola k' el djenerå [[Wojciech Jaruzelski]] a vnou-st å monde. == Hårdêyes difoûtrinnes == * [https://web.archive.org/web/20070512194004/http://www.kurow.lubelskie.pl/ Waibe do viyaedje di Kurów] [[Categoreye:Veyes di Pologne]] a1ts6d7x5qc1hcaezi7zc4se1yf465a 10 25099 428356 90093 2026-11-01T10:52:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428356 wikitext text/x-wiki <br clear="all"> ==Commint çk' i fåt fé== Ç' modele ci, {{M|M}}, sieve po fé håyner l' no d’ on modele, avou on loyen ki va djusk' a l' pådje di ç' modele la. {| align=left style="border:1px" cellpadding=5 !colspan="2"| Paramete |- | <tt>1</tt> || Li no do modele k' on vout, sins les crolêyès åtchetes. |} <br clear="all"> ''Note :'' Dins l' cas (end a nén co å moumint ou çki dji scrî) ou l' no do modele comince pa «=», i fårè mete «1=» divant l' no po n' nén awè d' problinme avou l' discôdage Wiki. Waitîz l' deuzinme egzimpe. ==Patron== {| align=left style="border:1px" cellpadding=5 ! Patron vude ! Egzimpe ! çou k' ça dene |- |rowspan="2"| <pre> {{M | }} </pre> | <pre> {{M|bea tåvlea}} </pre> | {{M|bea tåvlea}} |- | <pre> {{M|1==wa=}} </pre> | {{M|1==wa=}} |} <br clear="all"> 002lsa0kruo95ynu3h4qtm5qbe6j7gx 0 25136 427514 424615 2026-10-31T18:41:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427514 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Dictionnaire des noms de famille en Belgique romane}}''}} {{Dizo-tite|Motî Djermwin-Herbiyon des nos d' famile del Walonreye}} [[Imådje:AG1.jpg|thumb|sorcoviete]] Li '''Motî Djermwin-Herbiyon des nos d' famile del Walonreye''', ki s' vraiy tite e francès, c' est «'''''Dictionnaire des noms de famille en Belgique romane'''''» c' est, come si no el mostere, on [[motî]] des [[nos d' famile]] del [[Walonreye]]. Il est siné [[Jules Herbillon]] et [[Jean Germain]]. Si a-t i vudî e [[1996]], dins l' coleccion des eplaidaedjes do "''[[Crédit communal de Belgique|Credit cominå]]''". Côde e [[Wiccionaire]] : '''[[AG1]]''' ISBN 2-87193-228X == Egzimpes d' eployaedje == * dins l' Wikipedia : [[:Categoreye:Nos d' famile del Walonreye|Nos d' famile del Walonreye]] * dins l' Wiccionaire : [[Wikt:Categoreye:Nos d' famile del Walonreye|Categoreye:Nos d' famile del Walonreye]] == {{HDs}} == * [[Wikt:Categoreye:Mots ki sont dins l' motî Germain et Herbillon des nos d' famile del Walonreye|Mots di ç' motî la dedja studyîs e Wiccionaire]] * [http://lucyin.walon.org/diccionairaedje/antroponimeye/AG1_1.pdf Scanaedje do prumî tôme] * [http://lucyin.walon.org/diccionairaedje/antroponimeye/AG1_2.pdf Scanaedje do deuzinme tôme] [[Categoreye:Motîs walons]] [[Categoreye:Nos d' famile del Walonreye|*]] [[Categoreye:Antroponimeye]] ri2m5ww39lma0zp5s9vlwl0tb32e947 0 25228 427735 417484 2026-10-31T19:17:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427735 wikitext text/x-wiki L' '''ehåyî walon do Mitan''' ('''''wallon central planifié'''''), c' est ene saye di [[rifondaedje do walon|rfondaedje]] do walon do [[walon do Mitan|Payis d' Nameur]], mins sins rascovri les [[accints do walon|accints]] les pus lon-metous, come les cis do [[payis d' Djodogne]]. Il a stî diswalpé e 2005-2006 pa [[Chantal Denis]], avou l' ecoraedjmint da Joseph Daffe et Geneviève Coulon, do [[CIWEN]]. Il a stî eplaidî pol prumî côp sol difén d' [[2006]], come rawete å roman [[Kî çk’ a touwé JFK ? (roman)|Kî çk’ a touwé JFK ?]] Li grosse dimeye pådje la k' on-z esplike li sistinme mostere k' il est foirdjî so les minmès atuzes ki li [[rfondou walon]]. == Sacwantès piceures so sistinme == === tchuze d' ene "rifondowe" === * cawete "-er" po les viebes del [[Prumire_troke_di_viebes_e_walon|prumire troke di viebes]] (si lét "-é" u "-è") * cawete -î po les viebes del [[Deuzinme_troke_di_viebes_e_walon|deuzinme troke]] (si lét "-î" u "-i") * [[cawete di codjowaedje]] "-in'" des [[cåzant]]s et [[rwaitant]]s do [[Nén Durant Indicatif Erirece]] (si lét "-în'", "-én", "-in" u "-in.n'"). === dobès rfondowes === * "''veûy''" ([[:Wikt:vey|vey]]) et "[[:Wikt:vir|vir]]" === astocas des tchuzes ortografikes === Dins l' cas di "''veûy''", on l' a tchoezi purade ki ''vôy'', li mîtrinne cogne do viebe, po n' nén maxhî avou l' omofone "[[:Wikt:voye|voye]]". === Motlî === * [[Eprontaedje (linwince)|epronts]] foû payis : ** [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Payis d' Lidje]] : [[:Wikt:radjoû|radjoû]], [[:Wikt:planket|planket]], [[:Wikt:copleu|copleu]] ** [[walon do Coûtchant|Payis d' Tchålerwè]] : [[:Wikt:vudî|vudî]] (= [[:Wikt:rexhe|rexhe]]); [[:Wikt:cayî|s' è cayî]]. * [[noûmot]]s : [[:Wikt:monte-et-dschinde|monte-et-dschinde]], [[:Wikt:staminet|staminet]] [[Categoreye:rifondaedje do walon]] 8wrqj86h4payv6y2ncn76td5gpo2v4j 0 25248 428224 421480 2026-11-01T10:26:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428224 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Denis JFK.jpg|thumb|(coviete)]] '''Kî çk' a touwé J.F.K. ?''', c' est on [[roman]] e [[roman e walon|walon]] sicrît pa [[Chantal Denis]], ey eplaidî dins l' [[coleccion Somme Denis]] e 2006. C' est l' prumî scrijhaedje avou l' [[ehåyeye ortografeye namurwesse]]. Sol [[live (po lére)|cou-coviete]], on vout k' ça soeye li prumî [[roman policî]] e walon. Portant, li minme sicrijheuse aveut ddja siné "[[On byin bråve ome (roman)|On byin bråve ome]]" et [[Emile Sullon]] "[[L' ome ki n' dimandéve rén (roman)|L' ome ki n' dimandéve rén]]. Mins dins l' prumî, gn aveut bén on moude, mins pont d' ekipe d' inketeus. Li roman da Sullon, c' esteut on live comike, avou des policîs, mins sins moude. Cial, n a tot çou k' i fåt. Ene djin ki dihote tré les prumirès pådjes (p. 5). C' est J.F.K.. Nonna, ci n' est l' racourtixha di John Fitzerald Kennedy, mins les prumirès letes di '''Jacques-Ferdinand Kinård''', li boss des Contribucions a Nameur, l' I.S.I., sapinse k' on n' dit. On chôgnåd, k' aveut tos les dfåts, eyet, shuvanmint, k' esteut veyou evi di tos ses dzotrins. Li commissaire metou po inketer : Toenne Fougnant, k' on lyi a dné èn aidant, ki vént djusse di moussî foû del sicole di police : Flupe Nareus. Nén åjhey di discramyî l' lonxhea : gn a bén 15 djins ki boutnut dins l' minme siervice. D' acoird, end aveut shijh ki n' estént nén la li djoû do moude, des controleus k' estént amon les "pratikes". Mins ça n' vout nén dire tcherete : l' ome a stî epwezné a l' [[årsinik]], on pwezon k' on pout dner pa ptitès dôzes. Pol lijheu(se) s' î rtrover dins les ki-pôrént-esse moudreus, Nareu a fwait, so s' copiutrece, on discrijhaedje do personel des Taeyes di Nameur, avou po tchaeke djin, al varade, les pondants et les djondants (p. 20-24). Pont di grandès tecnikes, a môde des policîs amerikins. Djusse des rescontraedjes avou les suspets. K' il î fåt co radjouter l' feme Kinård, ki n' s' etindeut waire avou si crantchou d' ome dispu bele ådje. Po dire li veur, l' inkete ni va nén rade... come di djusse po des policîs d' Nameur. Li prumî vraiy indice n' aparexhe k' al pådje 66 (end a 113). Et al fén des féns, ci n' est nén vormint les inketeus ki trouvnut l' corin, ... al pådje 112. Dj' ô bén kel suspinse deure disk' ås dierinnès royes. Il est etertinou pa sacwants côps d' teyåte, foiravant sol difén do live (p. 87, 103, 107). On clapant live, si on radjoute ene miete di sintimints des personaedjes, des tuzaedjes so les djoûs d' ouy, et on motlî foirt ricwerou. Il a stî saetchî a fok 100 egzimplaires, mins motoit k' n årè ene deuzinme edicion. == Plaçaedje dins li spåce et dins l' tins == C' est bén clairmint dit : J.F.K. a la ses hozetes leyî li djudi 27 d' octôbe 2005. Vos ploz waitî les årmonaks : c' esteut bén on djudi). Et li spoûle si passe a Nameur, Walonreye. L' inkete est foû li prumire samwinne do moes d' djanvî 2006. So les gazetes do trevén del novelan, on-z a djåzé do [[radmarêye]] di Taylande èn an dvant e 2005 (p. 83). == Rireyes et baltreyes == * Djeus d' mots :''Cwand ses tchîfs ont veyou k' Fougnant èn pôreut vudî tot seu foû d' ene pareye djote, i lyi ont dné ene sakî pol copler. Nareus, on djonne adjint d' après Bovegne. Fougnant inméve ostant travayî tot seu. Ou adon, i faleut ene sakî a si idêye. Fåte d' awè mia, il a bén dvou responde : "K' i vegne !" (p. 14; xhinaedje do spot "S' il est d' Bovegne, k' i vegne; s' il est d' Dinant, nos l' ritchesrans"). * [[nos d' famile]] : c' est purade des [[såvadjes nos]] ki des nos d' famile : Fougnant, Nareus, Matile Couperou, Nanesse [[:Wikt:tchenou|Tchenu]], Mardjo [[:Wikt:gayet|Gayet]], Mayane [[:Wikt:cou|Custwèt]], Margo [[:Wikt:ansene|Lansene]]. == Corwaitaedje tecnike == === Stîle : tranzicions === :''So on ptit bleuw nouwaedje, k' il est, Nareus !'' // Li comissaire Fougnant, c' est dins ene grosse noere sipesse nûlêye, lu k' i s' cotape.'' === li walon === Gn a todi ene banslêye di zûnants [[spot]]s et ratourneures. On trouve les prumirès dnêyes pratikes so l' pordjet d' [[ehåyeye ortografeye namurwesse]]. * Motlî ki prind des mots did pus lon : ** [[walon do Coûtchant|Tchålerwè]] : vudî, I s' è caye. ** [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Lidje]] : copleu, planket, måvler, radjoû. * Croejhete ** codjowaedje di l' Årdene : d(i)ner estô di "doner" ** Rissaetchaedje do prono sudjet "i". Mins il est replaecî, droldimint, pa ene faflote, çou ki dene on [[shuvion]] nén trop catolike di deus faflotes ki s' shuvnut (loukîz p. 29, roye 16, p. 30, r. 10, p. 48, r. 17, p. 104, r. 7). === noûmots === * [[riwalnijhîs calcaedjes]] : ''lîbrîye'' ([[livreye]]), estô do setch calcaedje "librêrîye''. * rapexhaedje di [[vîs mots]] : taeyes po contribucion, sitindou a l' Institucion. :''On drole di mestî ki d' travayî dins les taeyes.'' (p. 19). * [[sitindaedje di sins]] : sitaminet estô di ''snak''; * calcaedjes di l' inglès : djob (p. 23) * calcaedje di l' almand : arbeter (p. 26) == Idêyes del sicrijheuse muchieyes dins l' live == Li scrijheuse n' avize nén vey voltî les novelès dujhances et manires di djåzer ki vnèt d' Amerike. Come po l' [[esté Sint-Mårtén]] : pocwè l' lomer "esté indyin" ? Et les [[grigne-dints]], ça n' valeut i nén mî k' l' [[alowene]]. Ça n' vént nén d' Amerike, mins c' est Piron parey : pocwè aveur disbatijhî li [[balwer]] Ad Aquam et li rlomer "Boulvård Baron Huart". :''Kéne idêye d' aler dner des nos d' djins, des politikîs å pus sovint, a des pavêyes ?'' (p. 35). Fin corwaitaedje sociolodjike : :''Nareus, l' imådje des djins d' asteure : pinser a lu po cmincî, s' amuzer, viker. Fougnant : l' imådje des djins so vî tins. Fé atincion ås ôtes, li dvwer po cmincî, l' amuzmint après. Bouter, travayî, arbeter, bezognî. C' est bén seur li Flupe k' a råjhon. Et prouve k' il est dins l' bon, c' est çou k' I voet avou l' Fougnant. Èn ome todi tinkyî, ki doet tofer prinde des droukes po ci et po ça. I n' vike ki po si ovraedje, mins ci n' est nén todi lu kel fwait rire. N' awè dins s' boke kel divwer des djins. Nareus, lu, c' est d' ses droets k' on lyi a cåzé. D' acoird, Fougnant, c' est s' tchîf. Mins åwe ! Si ça n' va nén tot droet, il irè å sindicat, da.'' (p. 26). == Rimimbrance ås scrijheus et ås scrijhaedjes walons == Li ptit monde des [[scrijheus e walon]] est eto bén prezint dins l' live. Fougnant sait k' c' est semdi å lére del coirnêye "[[Shijhes et Paskeyes]]" del gazete "Vers l'Avenir" (p. 71). Chantal rind omaedje eto a [[Bob Dechamps]] (p.73 ådzeû) tot djåzant do [[sketch]] "[[Djôzef a messe (monoloke)|Djôzef a messe]]". Ossu a [[Arthur Masson]] (p. 96 ådzo) tot rmimbrant si "lete do novelan". Ele djåze, avou, ene sawice, des spots da [[André Henin|l' abé Henin]]. Et dins l' djivêye des romans policîs k' Estele (ene mwaisse suspeke) a so si axhlete (p. 91), gn a "[[On byin bråve ome (roman)|on byin bråve ome]]" da... Chantal Denis. == Corwaitaedjes des gaztîs == ''On live ki s' lét avou mo do plaijhi; on vraiy policî, mins a môde di Nameur, minme si on-z î rtrouve pacô li minme airance "deus pîs so tere" ki dins [[Simenon]]. On dmeure todi l' boke å lådje po saveur çou ki s' va passer, pår ki l' comissaire moenne si inkete bén pepermint, pitchote a midjote come on vî ome sûti. Li live est bén adjinçné, avou des personaedjes foirt bén stampés... ey ene tinrûle istwere d' amour ki nos vént co rinde ene piceye di plaijhi d' rawete.'' <ref>Ratournaedje d' on papî e francès da [[Joseph Bodson]], divins [[Cotcorico (gazete)|Cotcorico]].</ref> == Sourdants == [[Categoreye:romans e walon]] [[Categoreye:Pitite coleccion del SLLW]] pzi7zc54nkls7r70t6gpg0nwhnuw7su 0 25250 428205 423347 2026-11-01T10:22:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428205 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} '''Li ''houlot''''' (sortitré e francès ''roman historique wallon; scènes de la vie, us & coutumes, et transformations du quartier d'Outre-Meuse''), c' est on [[roman]] e walon sicrît pa [[Dieudonné Salme]], ey eplaidî pa [[Vaillant-Carmanne (eplaideu)|Vaillant-Carmanne]] e [[1888]]. Li mot ''houlot'', c' est ene [[disfondowe]] di "[[:Wikt:coulot 2|coulot]]", dins l' sinse di "[[:Wikt:racoulot|racoulot]]" (dierin efant d' ene grosse famile). C' est l' prumî [[roman e walon|roman måy sicrît e walon]], come on l' esplike divins l' adrovaedje. Divant çoula, come [[live e walon|live]] di [[prôze]] e walon, n' aveut ki les [[floriconte|contes]] da Magnée. C' est ene sôre di roman istorike, veyanmint kel sipoûle si passe a [[Djudla-Mouze]] diviè 1830, dabôrd a on moumint kel [[romantî]] n' a nén plou cnoxhe. Mins s' a-t i bråmint porminé avårla diviè ls anêyes 1850. L' adrovaedje est da Albin Body (e francès) Gn a on long dicåçtaedje po l' eplaideu, Vaillant-Carmanne Les pus målåjheys mots sont ratournés e francès e [[pî-note]]. == Dicåçtaedje == A Monsieu H. Vaillant-Carmanne, Camaeråde, Èn Inglès, on tuzeu, a rmetou les cis ki peuplèt l' monde a ene inme di bire. Li dzeu, a-t i dit - li schome - ni våt rén. li dzo - li fondreye - våt co moens. Gn a vormint ki l' mitan - li bire - ki soeye bon. Ebén, dj' a l' minme idêye ki lu. Ci n' est nén l' ritche, ci dzoûhî ki mourreut d' fwin s' I n' vineut å monde avou des rintes; c' est co moens l' waltrouyeu, ci hait-l'-ovraedje, k' on pout aconter. Ces-la s' heyèt come li pesse; li prumî pask' il est oblidjî, po n' nén dire foircî d' etertini l' ôte avou ses åmonnes; li deuzinme, pask' I s' croet l' droet do viker so blanc poes, tot s' croejhlant les bresses come li prumî. On n' vos såreut rmete a nouk di ces deus la. Å contråve, vos estoz onk des cis ki fjhèt leu profit do spot ki dit : ::Sins poenne ::Ni vént avoenne Dji vs fwai don l' dicåce di mi ptite saye, paski, tot parey ki m' houlot, ci n' est k' a vos bresses, a vos bounès idêyes, et a vosse volté di parvini, ki vos dvoz esse çou ki vos estoz divnou. Dji sai k' ele vos ahåyrè, tote schayete k' elle est. Vos estoz trop sincieus po n' nén sepi ki ci n' est k' bea di vni do bas, cwand on s' eleve sins brognî avou l' oneur. Lidje, li 11 di djulete 1887. == Corwaitaedje tecnike == === Croejhete === Li croejhete walone n' a nén co stî bén mostrêye pås [[soces di scrijheus]]. Ça fwait k' on nel ritrouve nén todi. * prono coplemint nén todi metou dvant l' [[aidant viebe]]. * eployaedje do [[codjowant infinitif]] : ''Ele fwait les tåtes di si ome, et mete divant lu l' assîte avou l' dressêye, on ptit boket d' tchaeke sôre'' (p. 78) * [[plaeçaedje di l' addjectif]] : addjectifs di coleur "complikés" metous padrî a môde francesse : :''ene trécmuze coleur clawson a ptits pikets noeråsses'' (on ricmandreut asteure "ås ptits noeråsses pikets"). === Minaedje del sipoûle === L' aprestaedje (les bokets istorikes) trinne lontins. On n' fwait cnoxhance avou les personaedjes k' al pådje 67. Li mwaisse personaedje, li Houlot, dabôrd, ni vént å monde k' al pådje 118. == Bokets istorikes et eciclopedikes == Onk des interesses do roman, å djoû d' ouy, c' est les racsegnes istorikes et eciclopedikes k' on-z î pout ramexhner. * L' istwere di [[Djudla-Mouze]] : les rowes diviè 1830, et leu candjmint disk' e 1888 (pp. 13-21) * Sacwants caracteres di djins et les [[accints do walon]] did la (pp. 23-27) * Les [[assôt d' danse|assôts d' danse]] (pp. 29-31) * Les [[assôt d' tchant|assôts d' tchant]] (pp. 33-39) * Les [[bal (danse)|bals]] al lamponete (pp. 41-50) * Les [[teyåte di marionetes|marionetes]] da Kontî, avou on long discrijhaedje del [[djowe del passion]] (pp. 51-65) * Discrijhaedje del måjhone des eros (pp. 67-72) * Ovraedje d' ene [[saedje-dame]] e 19inme sieke (pp. 117-118) * Li [[guere d' Espagne da Napoleyon|guere d' Espagne]] et les dierinnès zafes da [[Napoleyon Bonapåre]] (pp. 147-159) == L' ortografeye == C' est on [[sistinme Feller|sistinme di dvant Feller]]. On boket do live (p. 150) : :''Po çou qu' c'est d’ nos autes, nos r'payîs bin chîr les quéques bais joûs qui n's avîs passé qwand nos herchîs nosse palasse avâ les pavaies, qui ns' estîs fîrs d'esse fislés comme des officîs et qui ns' fîs l' faro d'vins les taviennes!'' (Po çou k' c' est d’ nozôtes, nos rpayîs bén tchir les kékes beas djoûs ki ns avéns passé cwand nos hertchéns nosse palasse avå les pavêyes, ki ns esténs firs d' esse fiçlés come des oficîs et ki ns fijhéns l' faro dvins les tavienes !) :''L'Empèreur, qui n' dimanéve mâïe cou so hamme nin pus qu' Sav'tî qui rène, féve è ç' moumint là li guérre à l'Espagne, et on nos èvoya, vèyéve, è ç'mâdit payîs qui deut esse près wèzin d' l'infer, téll'mint qu'il y fait stoff. Li solo, c'est des plonk' fondou, et les treus qwârts di nos autes y attrappît l' korinse.'' (L' Impreur, ki n' dimaneut måy cou so xhame nén pus k' Savtî ki rene, fijheut e ç' moumint la li guere a l' Espagne, et on nos evoya, veyoz vs, e ç' mådit payis ki doet esse près vijhén d' l' infier, télmint k' il î fwait stof. Li solo, c' est do plonk fondou, et les troes cwårts di nozôtes î atrapît l' corince.) :''Mâgré çoulà, tant qu'on n'eûrit à fer qu'à l' troupe, on l'ava vite maistri ; totes les feies qu'elle si trova bâbe à bâbe avou les Français, elle ava n' dilouhe à. n'nin s'enn' è fer n' ideie ... On n'coréve nin vite assez po l' raskûr: mi réjumint dinna saqwantès feies, j'enn'è sés don n' saqwè. Finâl'mint, les Espagnols fourît battous à plate costeûre qwand ns' arrivîs d'vant Madrid, leu veie capitâle, comme si vs' dîrîz Brusselle è Braibant.'' (Mågré çoula, tant k' on n' ourit a fé k' a l' trope, on l' ava vite mwaistri ; totes les feyes k' elle si trova båbe a båbe avou les Francès, elle ava ene diloujhe a n' nén s' endè fé ene idêye ... On n' coreut nén vite assez po l' racsure : mi redjimint dina sacwantès feyes, dj' endè sai don ene sacwè. Finålmint, les Espagnols fourît batous a plate costeure cwand ns arivîs dvant Madrid, leu veye capitåle, come si vs dirîz Brussele a Braibant.) == Hårdêyes difoûtrinnes == * [https://web.archive.org/web/20080705204711/http://walon.cultureforum.net/scrijeuses-f8/dieudonne-salme-t78.htm On boket do live e scrijhaedje del mwaisse modêye, pu e Feller, pu e rfondou et ratournaedje e francès] * [http://rifondou.walon.org/Salme_Dieudonne.php#tchesseu Long passaedje e rfondou] (so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]]) [[Categoreye:romans e walon|Houlot]] 7ytqaewq43xoevfoj9pteqsab2c9bs5 0 25438 428078 419674 2026-11-01T10:01:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428078 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|eprontaedje}} Li '''eprontaedje''', el [[linwince]], c' est l' c' est l' passaedje d' on mot d' on [[lingaedje]] a l' ôte. Li mot ki passe insi d' on lingaedje a l' ôte est lomé '''epront'''). A costé d' l' eprontaedje, gn a eto li [[calcaedje (linwince)|calcaedje]] ki va rprodure el tcherpinte des mots, u des ratourneures pot po mot. ''Les eprontaedjes linwistikes aviè l' walon sont metous so [[calcaedje linwistike e walon|ene pådje a pårt]].'' ''N a eto ene pådje so les [[mot epronté foû do walon|eprontaedjes di des mots do walon pa des ôtes lingaedjes]].'' == Mwaissès dnêyes == L' '''eprontaedje linwistike''', c' est l' pus corante voye po fé des [[noûmot]]s. Å pus sovint, c' est ene sacwè di naturel, k' aspite do lingaedje di tos les djoûs des djins zeles-minmes. I polèt esse acceptés u rboutés pa les [[academeye]]s. Gn a ene contrumasse d' epronts cwand on lingaedje [[linwe-ehåyaedje|rimonte si statut]]. Metans passer do statut di [[mancî lingaedje]] å ci di [[lingaedje oficir]]. L' egzimpe classike, c' est cwand l' [[inglès]] divna li lingaedje del coû d' Inglutere, après aveur sitî fok li ci do peupe (diviè 1400). I moussa dvins ene cåkêye d' eprontaedje å [[normand]], k' esteut cåzé al Coû dispu [[Wiyam li Concwerant]]. Mins gn a yeu, el [[Rinexhance]], ene peclêye d' epronts di des bodjes latén et greks k' ont stî fwait pa des sincieus, aprume po djåzer inte di zels, et kel peupe ni comprinde nén. == Cas a pårt d' epronts == === Cawetes et betchetes === Pa côps, gn a eto des calcaedje di [[stitchete]]s tote seules (cawetes u betchetes). Li pus classike, a dater del deuzinme mitan do 20inme sieke, c' est l' ci del [[cawete inglesse -ing]]. E [[sincieus latén]], on-z a eto calké toplin des cawetes do [[latén]]. === Bodjes greks et laténs aplakés === Dins l' ehåyaedje do francès et d' l' inglès, et did la, dins bråmint des [[lingaedjes del Daegne]], on-z a rcopyî des mots greks et laténs, k' on-z a [[aplacaedje|aplaké]] (sovint a môde d' [[aplacaedje tîxhon]]). * li francès "''génocide''" n' a nou bodje francès, c' est on calcaedje di deus mots greks. === vîs mots greks et laténs === * l' inglès "''stategy''", l' [[arabe]] "''es-stratejiya''" vinèt tot droet d' on mot grek. == Hårdêyes divintrinnes == * [[calcaedje linwistike e walon]] ** [[calcaedje di l' almand]] ** [[calcaedje di l' espagnol]] ** [[calcaedje do flamind]] ** [[calcaedje do francès]] ** [[calcaedje do holandès]] ** [[calcaedje di l' inglès]] ** [[calcaedje do lussimbordjwès]] * [[mot epronté foû do walon]] * [[mot calké foû d' l' arabe]] [[Categoreye:Diccionairaedje]] [[Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje]] 3qcys25v3oa3aktr4yoz1xrx5fwnyad 0 25510 427887 386327 2026-10-31T19:57:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427887 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:rilomés sôdårds|Ransonnet]] [[Categoreye:Rilomés Lidjwès|Ransonnet]] '''Djan-Pîre Ransonnet''' (oficirmint, ''Jean-Pierre de Ransonnet-Bosford'') a skepyî a [[Lidje (veye)|Lidje]] e [[1744]] ey a dandjreus morou e [[1796]]. [[Imådje:Jean Pierre Ransonnet.jpg|thumb|Portrèt da Djan-Pîre Ransonnet]] [[Imådje:RansonnetJP.jpg|thumb|On ôte portrèt da Djan-Pîre Ransonnet]] Il a cmincî sôdârd po l' [[Bas Payis otrichyins|Otriche]]. Pu, il a stî e l' Amerike po s' î bate po l' [[dislaxhaedje (payis)|dislaxhaedje]] des [[Estats Unis]]. Sobayî s' i n' fourit nén a Lidje po-z stombyî les revinteus del [[Binamêye Revolucion]] ? Adonpwis, il a divnou [[:fr:Liste_des_g%C3%A9n%C3%A9raux_de_la_R%C3%A9volution_et_du_Premier_Empire#R|djenerå d' brigåde di l' årmêye francesse]]. Insi, il esteut do costé des Francès, dizo les ôres da Scherer, al [[troezinme batreye di Fleuru]] (1794). == Ses zwers == Onk di ses fis, Djåke-Djôzef a stî [[captinne di batea]]. Èn ôte, Bartelemi-Guståve fourit aspirant d' marine; il a morou à [[Sint-Domingue]]. qerqqkhbmzayynga96i71ygz4s870dh 0 25512 427392 92162 2026-10-31T18:27:00Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Troejhinme batreye di Fleuru (1794)]] vers [[Troezinme batreye di Fleuru (1794)]] 427392 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Troezinme batreye di Fleuru (1794)]] 43mb1dt7pwdzegr5klrxktj5jc9v5xf 0 25555 427827 426492 2026-10-31T19:32:23Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427827 wikitext text/x-wiki [[Imådje:The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries, by Jacques-Louis David (1812) - National Gallery of Art (Samuel H. Kress Foundation) - 2.jpg|thumb|si portrait (1812)]] [[Imådje:Imperial Coat of Arms of France (1804-1815).svg|thumb|ses årmureyes, avou l' aigue]] [[Imådje:NapoleonCaricature.jpg|thumb|[[Caricateure]] di 1814 ki mostere les tchîfs d' Estats di l' Urope ki djouwnut avou Napoyeon, come si ça sereut ene [[tourpene]]]] '''Napoleyon Bonapåre'''<ref>riscrît e walon metans dins les ouves da [[Charles-Nicolas Simonon]]</ref> u '''Napoleyon Bounapåre'''<ref>''Bounapârt'' dins l' tite d' ene novale da [[Henri Frénay]].</ref> (di s' vraiy no '''Napoleone Buonaparte''', [[francijhaedje|rifrancijhî]] '''Napoléon Bonaparte''') u '''Napoleyon prumî'''<ref>[[E203]] a «aik»</ref>; ucobén, e l' fén do 19inme sieke, '''li vî Napoleyon'''<ref>po fé l' diferince avou [[Napoleyon III]].</ref>, ci fourit li prumî [[impreur]] di [[France]]. Il a skepyî li [[15 d' awousse]] [[1769]] a [[Ajaccio]], el [[Côsse]], ey a morou li [[5 di may]] [[1821]] a l' [[Iye Sinte-Elinne]]. El Walonreye, i continouwrè li [[redjime francès]]. Il est rindjî å '''limero 34''' des djins les pus inflouwinnes di l' [[Istwere]] dins l' [[djivêye Michael Hart]]. == Biyografeye == E [[1802]], i s' racmoidrè avou l' Påpe, et siner l' [[Concordat]]. Et shuvanmint, mete ene ahote al margaye inte les [[curé djureu|curés djureus]] eyet ls ôtes. E [[1803]], do 9 di djulete å 5 d' awousse, i vént e voyaedje oficir e l' Beldjike, divnowe francesse. I passe pa [[Nameur (veye)|Nameur]] (on li rçût pa ene lûte di [[schaesseu]]s)<ref>[[Edouard Thirionet]], [[:s:Les schaesseus|Les schaesseus]].</ref> et finixh a [[Lidje (veye)|Lidje]]. Li [[18 di may]] [[1804]], i s' fwait lomer «[[impreur]] des Francès». I va amonter l' [[Grande Årmêye]], et s' aler bate dins tote l' Urope, disconte des Holandès, des Inglès, des Otrichyins, des Rûsses, des Prûsyins, des Espagnols. Il aveut dins l' epinse d' elzî apoirter l' liberté siconte des [[rweyåme|rwès]] l' elzès spotchént. Mins gn aveut k' lu ki tuzéve insi. C' est çk' on veya bén al [[guere d' Espagne da Napoleyon|guere d' Espagne]], la k' c' est l' peupe ki lûta conte les Francès, e-n ene sôre di [[gueriya]]. Dins bråmint des [[batreye (militaire)|batreyes]], gn aveut des Walons des deus costés : des cis avou ls Otrichyins, come li conte di Latour, et des ôtes, egadjîs volontaires, avou Napoleyon. Inte di zels, [[Tchårlî Djambe-di-bwès]]. Po-z ecwårler ses tropes, i va vinde li [[Louwiziane]] ås [[Estats Unis d' Amerike|Amerikins]]. Ci fourit l' pus grand martchî d' atchtaedje di teres di tos les tins. Å cmince, i wangna mwintès batreyes. Mins li djoû k' i vla ataker les Rûsses dins leu payis, e plin ivier, tot lyi tourna l' cou. Et ci fourity l' [[batreye del Berezina|Berezina]] (1812). I fourit plouzé, ey evoyî a l' [[Iye d' Ele]] (1814). Adon, li Walonreye va esse metowe avou l' [[Rweyåme Uni des Bas Payis]]. Mins Napoleyon parvénrè a steper evoye, ey a ratropler ene novele årmêye e 1815. Les Aloyîs (Otrichyins, Prûsyins, Inglès) si rapoûlnut co on côp. Gn a ene prumî dispoûslêye Li [[batreye di Waterlô|mwaisse batreye]] si fjha a [[Waterlô]]. Et Napoleyon ramassa ene dôpinne. I fourit evoyî ås ziverkôfs (Iye Sinte-Elinne), la k' i dihota. == Veye privêye == E s' deuzinme noice, i maria [[Mareye-Louwisse d' Otriche]] ki lyi dna on fi, k' on rloma pus tård (après s' moirt) [[Napoleyon II]]. == Sôdårs et redjimint walons da Napoleyon == * [[Tchårlî Djambe-di-bwès]] * Li redjimint des tchesseus d' Aremberg. == Politike linwistike da Napoleyon == I meta e-n alaedje ene [[politike linwistike]] la k' tertos diveut djåzer l' [[francès]]. E l' Walonreye, il askepia les «coledje napoleyonyins», la k' tos les efants des bordjoes alént studyî. C' est don zels ki, e 1830, vont mete li francès naturelmint come lingaedje oficir del [[Beldjike]], poy ki c' esteut e francès k' il avént studyî totes les novelès lwès. Sifwaitmint, ezès [[Bas Payis]], i vola k' les Holandès djåzénxhe francès. C' est kécfeye po s' rivindjî d' çoula ki [[Wiyåme d' Orandje]] vola k' les Bedjes cåzénxhe holandès, [[redjime holandès|tins k' i fourit mwaisse el Beldjike]]. == Rimanances da Napoleyon el Walonreye == [[Imådje:canon_napoleyon.jpg|thumb|canon do tins d' Napoleyon]] Napoleyon a leyî bråmint des sovnances el Walonreye: * les pîces di manoye : des [[Napoleyon (manoye)|napoleyon]]. * tote li tcherpinte des lwès modienes : li [[côde Napoleyon]]. * les costumes des [[måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze]]. * des nos d' plaece, et d' cåbarets. * on no d' famile : [[:Wikt:Limpreur|Limpreur]]. * des assaetchances touristikes el Walonreye, come li [[hourêye di Waterlô]], des muzêyes come a [[Lignè]], des ptits [[Canon (del guere)|canons]] e sacwantès plaeces. * l' uzaedje corant do laid mot : "[[:Wikt:miere|miere]]", al manire di [[Cambrone]]. == Dins les belès-letes e walon == Dins [[Li pantalon trawé (tchanson)|Li pantalon trawé]], li raconteu s' aveut-st egadjî dins l' årmêye di Napoleyon, et pårticipé al campagne di Rûsseye. <blockquote><i><poem>Vos sovnoz vs bén, Linåd, m’ tcher camaeråde Do fameus tins do grand Napoleyon, Ki nos rivnéns tot stourdis del salåde Ki les Cozakes nos dnît a côps d’ canon ?</poem></i></blockquote> [[Nicolas Defrecheux]] fwait cåzer Napoleyon dins ene di ses paskeyes, loumeye ''«Ine istwére di l'ampîre»''.<ref>Pådjes 204-208 del «Edicion do cintinnî» fwaite pa [[Jean Haust]] et [[Charles Defrecheux]].</ref> Dins «[[Åtoû d' l' aistrêye do tins di m' grand-mere]]», [[L. Lambillion]] raconte li spoûle d' on mononke-tåye k' a stî fwait prijhnî des Rûsses al minme guere, et k' a rivnou d' låvå a pî. Dins l' novele «Les schaesseus» (''Les Chacheûs'') da [[Edouard Thirionet]], on raconte li lûte adjinçnêye a Nameur pol vizite da Napoleyon, come prumî consul (1803). <blockquote><i>Et a l’ mwairreye, li Prumî Consul, avou ses mwaisses sôdårds, deus d’ ses doets so s’ vinte etur deus botnires di s’ djilet, rît dins… s’ båbe e veyant nos tayons spotchîs come des sorets.</i><ref>[[Li Ban-cloke]], l° 1, 1910.</ref></blockquote> Dins onk des romans [[Joseph Calozet]], onk des personaedjes a stî a Madrid avou Napoleyon. Dins [[Li houlot (roman)|Li houlot]], on dene bråmint des esplikêyes sol minme campagne d' Espagne, et l' [[gueriya]] k' a shuvou. Ene [[Al bèle fontinne (teyåte)|pîce di teyåte]] sicrîte pa [[Joseph Mignolet]], cåze del dibande francesse e l' [[Rûsseye]], avou '''Napoleyon''', inte [[1812]] eyet [[1814]]. [[Antoine-Joseph Alexandre]], dins s' live «[[Virgile à Mautche avous ses biergîs (live)|Virdjile a Måtche avou ses bierdjîs]]» cåze del poenneur li djoû k' on-z a aprins s' moirt: <blockquote><i><poem>« On-z a veyou plorer l’ vî gåre, a tchôdès låmes, el djoû k’ Napoleyon mora. Et nos vîs gurnadîs årént bén rpris les åres, s’ il avént co rveyou. Les grands tchinnes do bwès d’ Måtche et les sapéns d’ l’ Azeye end ont stî djoleymint stonés. Et, divins l’ minme moumint, å mitan del Rûsseye, li Krimlin a tronné.</i><ref>[[s:Virgile_à_Mautche_avou_ses_biergîs/V|Cwatrinme egloke, lijhåve so Wikisourd]]</ref></poem></blockquote> == Alére == * [[D. Salme]]; "[[Li Houlot (roman)|Li houlot]]"; Les tchesseus d' Aremberg (et) les zafes do vî Napoleyon (p. 147-161). == Hårdêyes divintrinnes == * [[Li pantalon trawé (tchanson)]] * [[Te souviens-tu (tchanson e francès)]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/lambillion.html Racontaedje del campagne di Rûsseye d' on sôdård walon] (sicrît pa [[L. Lambillion]]). * [http://rifondou.walon.org/Salme_Dieudonne.php#tchesseu On boket sol guere d' Espagne da Napoleyon] (sicrît pa [[D. Salme]]) == Sourdants et pî-notes == {{Commonscat|Napoleon I of France}} [[Categoreye:Rilomés politikîs]] [[Categoreye:Rilomés sôdårds]] [[Categoreye:Rilomés Francès]] [[Categoreye:Rwès et impreurs]] axzk3yckn74chjkftfngbt3shfwe1ng 0 25569 427656 408038 2026-10-31T19:04:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427656 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Li '''hoye''' (on dit eto l' '''tcherbon'''), c' est ene pire k' on saetche foû des [[houyire]]s, et ki sieve pol [[tchåfaedje]]. Ene [[mene (e tere)|mene]] al hoye si lome "[[houyire]]", "[[tcherbonaedje]]" ou tot biesmint "[[fosse]]". == Istwere di l' eployaedje del hoye == Li Walonreye fourit onk des prumîs payis la k' on a saetchî l' hoye. Å cmince, on l' meteut a lene divant l' houyire, a môde des [[hougne]] di four, did la si no di "hoye", "''houye''". On no k' a passé e francès (''[[Wikt:houille|houille]]''). Li ritchesse del Walonreye e tcherbon a permetou li rlomêye di si [[industreye do fier]], tantea ki c' esteut a on moumint ene des pus grandès pouxhance industriyele sol Daegne. Les houyires ont tertote clôs ene après l' ôte dins l' deuzinme mitan do 20inme sieke. [[Imådje:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|]] == Prezintaedje del hoye == * a [[Wikt:brikete|briketes]] * a [[Wikt:gayete|gayetes]] * a [[Wikt:bougnet|bougnets]] == Boûlaedje del hoye et mannixhance di l' air == Li hoye evoye bråmint do [[CO2]] dins l' air. [[Categoreye:Pires et rotches]] [[Categoreye:Enerdjeye]] [[Categoreye:Houyreye|*]] ftzoq2kv5qipukscos4su3xfobi93l7 0 25575 427579 390972 2026-10-31T18:51:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427579 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse}} '''Simon Stasse''' a skepyî li [[10 di may]] [[1940]] ey a morou li [[21 di nôvimbe]] [[2010]]. Il a eplaidî des gros ovraedjes sol walon, al [[Li Walone (soce)|Walone]]. C' esteut l' fré da [[Louis Stasse]]. == Ouve pol walon == Po cmincî, on live di [[croejhete do walon|croejhete]] lomé «Po scrire d' adrame li walon d' Lidje» (''Po scrîre d'adram' Li walon d'Lîdje''). Li prumî tome, c' est del [[croejhete (linwince)|croejhete]] classike. Li deuzinme tome, c' est des tåvleas d' [[codjowaedje e walon|codjowaedjes]] (loukîz : les [[codjowaedjes da Stasse]]). Il ont moussî foû e 1999. [[Imådje:Stasse croejhete.jpg|thumb|150px|si croejhete]] E 2004, Simon Stasse fwait rexhe on gros spès [[diccionaire]], avou troes bokets : * on [[motî walon francès]] ([[Motî da Stasse]]) * on [[motî francès walon]] ([[Fanwal da Stasse]]) * li rprindaedje des tåvleas d' codjowaedje, ki les viebes , dins l' motîs walon francès î sont revoyîs. Di s' mestî, il esteut [[infôrmatike|infôrmatikî]]. == Hårdêye difoûtrinne == * [https://web.archive.org/web/20070930190058/http://chanae.walon.org/~lucyin/guerni/stasse.doc Simon Stasse esplike le pondants et les djondants pocwè k' il a-st eplaidî si motî] [[Categoreye:ricwereus sol walon|Stasse, Simon]] is00re52hv2c6un2z59829c141xbqxg 0 25591 427629 421379 2026-10-31T18:59:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427629 wikitext text/x-wiki [[File:Planets2013symbols.svg|thumb|upright=1.5|Sistinme solrece]] Li '''sistinme solrece''' comprind l' [[Solea]] eyet les ôtes [[coir cîryin|coirs cîryins]] aloyîs a lu pal [[gravitåcion]]: les ût [[bole (astronomeye)|boles]] avou leu pus ki cint [[lune]]s (kinoxhowes pol djoû d' oûy), nouv [[ninte bole|nintès boles]] eyet leus lunes (kinoxhowes pol djoû d' oûy) eyet co des miyårds d' ôtes coirs pus ptits (des coirs del [[cingue da Kuiper]], des stoeles a cowe, del poussire, evnd.) Tot nd alant del mitan a l' ådfoû, on trouve li Solea, les cwate [[divintrinne bole|divintrinnès boles]] ([[Mierkeure (planete)|Mierkeure]], [[Venusse (planete)|Venusse]], [[Tere (planete)|Tere]], [[Måss (planete)|Måss]]), ene cingue d' [[asteroyide]]s (come 1 [[Ceresse]], 2 [[Palasse]], 4 [[Vesta]], 10 [[Idjeye]] &c.), les cwate [[bole gåzrece|boles gåzreces]] ([[Djupiter (planete)|Djupiter]], [[Satûne (planete)|Satûne]], [[Uranusse (planete)|Uranusse]] et [[Neptune (planete)|Neptune]]), ene deuzinme cingue d' asteroyides (lomêye li cingue da Kuiper, avou [[Orcusse]], [[Pluton]], [[Salaceye]], [[Haoumeya]], [[Cwawår]], [[Makémaké]] &c.). Houte del cingue da Kuiper, gn a co des nintès planetes ([[Gongogne]], [[Erisse]], [[Sedna]], et seur co ds ôtes nén co veyowes), l' [[éliopoize]] eyet li [[nûlêye d' Oort]]. Nosse sistinme solrece si trouve dins l' [[galacseye]] del [[Voye sint Djåke]], k' est a pô près 100.000 anêyes loumire lådje et k' on-z î trouve a pô près 200 miyårds di stoeles. Nosse sistinme si trouve dins onk des dfoûtrins bresses del galacseye (li [[bresse d' Orion]]). On dit a feyes "sistinme solrece" po des sistinmes k' ont come aisse ene ôte sitoele kel solea. {{SistinmeSolrece|*}} [[Categoreye:Astronomeye]] 8psf3jt4qmp7fd1rxlzd6w4ee2m9zug 0 25691 427420 420322 2026-10-31T18:31:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427420 wikitext text/x-wiki {{djermon Urope}} {{Infoboesse payis}} Li '''France''', c' est on payis del [[Urope coûtchantrece]], ki s' mwaisse veye c' est [[Paris]]. == Lingaedjes == Li [[lingaedje oficir]], c' est l' [[francès]]. C' est l' seu lingaedje k' on pout djåzer dins totes les plaeces oficires ([[Pårlumint]], evnd.) Gn a bén ene septantinne di [[mancî lingaedje|lingaedjes do payis]]. I sont ricnoxhous come "patrimoenne" del France pa l' årtike 75-1 del nouve [[mwaisse lwè]] vôtêye e moes d' djulete 2008. On les pout rindjî come çoula : * [[lingaedje d' oyi|Romans lingaedjes d' oyi]] ** [[galo (gallo)|galo]] ** [[lorin (lingaedje)|lorin]] ** [[normand]] ** [[picård]] ** [[pweturlin]] ** [[tchampnwès]] ** [[walon]] ([[Bote di Djivet]]) * Ôtes [[roman lingaedje|romans lingaedjes]] : ** [[arpitan]] ** [[occitan]] ** [[côsse (lingaedje)|côsse]] * Lingaedjes nén romans ** [[alzacyin]] ** [[basse (lingaedje)|basse]] ** [[burton]] ** [[flamind]] ** [[lussimbordjwès]] * Ezès teritweres djudla-mer ** [[canake]] == Istwere del France == [[File:Acta Eruditorum - III mappe Francia, 1703 – BEIC 13363829.jpg|thumb|''Francia'', 1703]] Après les [[gueres France Espagne]], gn a yeu l' [[Påye di Nîmegue]], la kel [[Bote di Djivet]], [[Walonreye walon-cåzante|walon-cåzante]], a passé des [[Bas Payis espagnols]] al France. Après l' [[revolucion francesse]], les Francès abrokît el Beldjike. Et fote ene dobleur ås Otrichyins al [[troezinme batreye di Fleuru]]. Après, i divnît les mwaisse del [[Walonreye]] (et rashonner li [[Principåté d' Lidje]] et les estats walons k' estént [[Bas Payis otrichyins]]). C' est çou k' on lome li [[Redjime francès]]. Do côp après, c' est [[Napoleyon Bonapåre]] ki prind l' povwer. Bråmint des Walons si vont egadjî dins si årmêye. I serè vinké pol dierin côp al [[Batreye di Brinne-l'-Alou|Batreye di Walerlô]]. Pus tård e 19inme sieke, gn årè [[Napoleyon III]] ki va fé l' [[guere di Crimêye]] pu l' [[guere di 1870]]. Sol tournant do 19inme et l' vintinme sieke, on djåzrè mo di l' [[Afwaire Dreyfus]]. Li France fourit ene des prumirès pouxhances a esse emacralêye dins l' [[Prumire guere daegnrece|Prumire]] pu l' [[Deuzinme guere daegnrece]]. C' est onk des Estats askepieus do [[Traité d' Rome]] (1957). == Djeyografeye == === Viyaedjes di France metous djusse astok del Walonreye === * [[Bote di Djivet#Viyaedjes del Walonreye di France|Viyaedjes del Bote di Djivet]] * Ôtès viyaedjes do [[Dipårtumint des Årdenes]] ** [[Les Rivires]] * Ôtès viyaedjes do [[Dipårtumint do Nôr]] === Aiwes di France === * Ki passèt eto el Walonreye ** [[Esco]] ** [[Mouze]] ** [[Sambe]] ** [[Simwès]] ** [[Tchiere]] ** [[Virwin]] * Ôtès aiwes [[Imådje:Chateau Montsoreau Loire.jpg|vignette|Li [[tchestea d' Montsoreau]].]] == Rilomêyès djins == === Rilomés Francès === * [[Napoleyon Bonapåre]] * [[Napoleyon III]] * [[Claude Debussy]] * [[De Gaulle|Charles De Gaulle]] * [[Emile Zola]] === Rilomés Walons k' on dmoré lontins el France === * [[Georges Ista]] * [[Georges Simenon]] * [[Renkin Sualem]] * [[Terwagne di Marcour]] {{commons|France}} [[Categoreye:France|*]] [[Categoreye:Payis]] i9fop3luor640xyd0ztvv00j807u4x2 0 25970 428193 404217 2026-11-01T10:20:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428193 wikitext text/x-wiki [[Imådje:José Fontaine en 2013.jpg|alt=José Fontaine|vignette|'''José Fontaine''' e 2013.]] '''José Fontaine''' (e walon '''Djozé Fontinne''') a skepyî a [[Djumape]] li [[28 di djun]] [[1946]]. ''Djozé Fontinne ni doet nén esse maxhî avou [[Guy Fontaine]], [[Serge Fontaine]] ni [[Guido Fonteyn]], des ôtès djins k’ ont eto a vey avou l’ walon eyet l’ Walonreye.'' == Si voye et ses idêyes == C' est on [[gaztî]] et on [[filozofeye|fiolozofe]] ki boute po ene [[Walonreye]] todi pus dislaxheye del [[Beldjike]]. E 1983, il a stî onk des prumîs a siner l' [[Manifesse pol culteure walone]]. Adonpwis, il a enondé, avou ds ôtes come [[Jean Louvet]], l' [[Afitcha pol tuzance walone]] eyet li Mouvmint kel vout fé tcheryî. Il a amonté li rvuwe "Toudi" eyet li [[forom éndjolike]] do minme no. Les deus medias eploynut cobén do walon, u endè djåzer po disfinde d' è nn' è fé trop sovént uzâdje (a mwins k' ça n' fuchisse sicrît è fonétike). Il eploye voltî l’ [[walon]] dins ses emiles avou les waloneus. Il overe foirt sol [[Wikipedia]] e francès so les sudjets ki boutnut al tcherete del tuzance walone. == Ses rapoirts avou l’ walon == I scrijha dins on d' ses messaedjes&nbsp;: «&nbsp;I fåt disfinde li walon mins comint, dji n' è sai rén å djusse. Dji so seur d' ene sacwè: on nel pout nén leyî mori&nbsp;»''.''<ref>Emile a [[Lucyin Mahin]], li [[5 di may]] [[2007]].</ref> E 1989, il esplaide dins «Toudi» li prumî tecse da [[Jean Germain]] la k' il atåvele di [[rfonde li walon]].<ref>{{fr}} ''Quel avenir pour nos dialectes ? L'exemple du «Rumantsch Grischun»'', divins Toudi l° 35, 2001, pp. .</ref> E 2001, il eplaide des tecses di [[belès-letes]] dins l' minme: da [[Lucyin Mahin]]<ref>Måle wêre (''fichu temps''), Toudi tôme 4 l° 3, 2001, pp. 16-18.</ref> ouco da [[Willy Bal]]<ref>Nos n'pièdrons nin, Toudi tôme 6 l° 52-53, pp. 24-25.</ref> u da [[Emile Gilliard]]<ref>Erdiè (''arc-en-ciel''), Toudi tôme 6 l° 54/55, p. 9.</ref> E 2003, il edite li ratournaedje e walon do deuzinme [[Afitcha pol Walonreye esse mwaisse di s' tuzance, di ses scoles et di ses sincieusès rcwerances]], fwait pa [[Lucyin Mahin]].<ref>Toudi tôme 6, l° 59-60, pp. 16-18.</ref> Il î edite eto des scrîts e francès da [[Lorint Hendschel]] po djåzer do lingaedje walon, u dismonter les idêyes da [[Francis Perrin]] ki rnakèt sol tuzance walone. Pus tård, sol [[djåspinreye]] «Toudi», sacwants pårticipants berdelnut e walon. == Hårdêyes difoûtrinnes == * [https://web.archive.org/web/20070607155706/http://forum.toudi.org/ Li forom éndjolike « Toudi » k' il a metou so pîs] * {{fr}} [[:fr:Utilisateur:José_Fontaine|Si pådje d' uzeu sol Wikipedia e francès]] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20070713160222/http://www.vigile.net/auteur284.html Si biyografeye et des scrijhaedjes da sinne] (e francès) * [https://web.archive.org/web/20160306002327/http://larevuetoudi.org/nl/story/de-reconstructieve-stap-bij-jean-marc-ferry-vlaanderen-en-walloni%c3%ab Rivuwe «Toudi»] == Sourdants == [[Categoreye:bouteus pol Walonreye|Fontaine, José]] [[Categoreye:Rilomés filozofes|Fontaine, José]] jhssk0y86kkordk2vl26w8xb22n7ch0 0 25994 427596 407437 2026-10-31T18:54:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427596 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Dictionnaire du wallon du Centre}}''}} {{Dizo-tite|Motî deL Lovire}} [[Imådje:Motî El Lovire800h.jpg|thumb|coviete]] {{Wiccionaire-motîs|Motî d' El Lovire}} Li '''motî deL Lovire''', kel tite e francès, c' est «'''''Dictionnaire du wallon du Centre (Dialecte de La Louvière et environs)'''''», c' est on motî adjinçné pa [[Flori Deprêtre]] eyet [[Raoul Nopère]], eplaidî e [[1942]]. Dj' ô bén : c' est tos mots do[[walipicård]] do do [[Payis deL Lovire]]. Il est scrît e [[scrijha Feller]], sins imådjes. C' est onk des gros [[motîs do walon]], riprins sol limero '''[O3]''' dins l' [[Djivêye des motîs do walon]]. == Contnou == Gn a sacwants [[nos d' plaece]] do Payis deL Lovire. L' [[accints do walon|accint]] noté, c' est l' ci d' ''[[El Lovire (veye)|El Louviére]]''. Mins gn a eto des mots des ôtes viyaedjes, kécfeye fonolodjicmint diferins. I n' metèt nén di ké viyaedje, çou k' a stî rlevé come on rprotche pa [[Robert Dascotte]]. == Sacwantès piceures do motî d' El Lovire == * li spotchåve voyale, c' est on advancî E. Les mots avou l' [[betchete ri-]] i s' ritrouvnut a E dizo l' cogne "(è)_r'[bodje]"; les cis ki cminçnut pa S + cossoune sont prezintés come çouci : (è)s[C+xxx]]. ** ''[[:Wikt:erloper|(è)_r'laper]]'', ''[[:Wikt:erlater|(è)_r'later]]'' ** ''[[:Wikt:esclefer|(è)sclèfer]]'', ''[[:Wikt:esclimbea|(è)sclimbia]]'' * Li [[cawete -êye]] est dzo cogne "''-éye''", minme po les mots ki divnèt "''-iye''" dins l' [[walon do Mitan]] : ''[[:Wikt:bressêye|brasséye]]'', ''[[:Wikt:pougêye|pougnéye]]'', ''[[:Wikt:vexhêye|fichéye]]''. == {{HDs}} == * [https://lucyin.walon.org/diccionairaedje/wf/O3.pdf Copeye éndjolike] (foirt pezante) * Copeye e troes bokets (pus åjhey po les flåwes raloyaedjes) ** [https://damier.info/Walon/O3_A-djokî.pdf Prumî boket] (disca «djokî») ** [https://damier.info/Walon/O3_djokî-nouye.pdf Deuzinme boket] (di «djokî» a «nouye 1») ** [https://damier.info/Walon/O3_nouye-Z.pdf Troezinme boket] (di «nouye 2» disca l' fén) [[Categoreye:Motîs walons|Lovire]] [[Categoreye:Aschates walon-picård]] gp4ij3rt1aguqz5qqxyjs0igr1qq9z5 0 26001 427718 329415 2026-10-31T19:14:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427718 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Li '''déme''', dins l' [[crustinnisse|monde crustin]], c' est ene [[taeye (economeye)|taeye]] k' on dveut dner a l' Eglijhe, dizo l' [[Ancyin Redjime]], et ki fjheut sovint li dijhinme des [[dinrêye]]s. Li déme a stî payeye disk’ al fén di l’ [[Ancyin Redjime]] (ele ont stî anixhilêyes al [[Revolucion francesse]]). == Motlî == Li ci ki vneut ramasser les démes si loméve li '''démeu'''. On djheut eto : li '''pikeu'''. == Paymint del déme == On pleut aveur puzieurès démes dins l’ minme viyaedje. Insi, [[Ôvîfa]] diveut redîmer les princes-abés di Ståvleu, ey eto l’ signeur di Rénastinne. Les payizans divént leyî les dinrêyes dins les tchamps, disk’ a çki l’ démeu vegne prinde li pårt do signeur. Les djåbes divént esse metowes a [[dijhea]], po-z awè pus åjhey. Li payizan diveut houkî troes côp : « démeu ! » Li frawtineu esteut gadjî di cwate côps l’ déme, å prumî côp k’ il esteut prins. Li deuzinme côp, c’ esteut 8 feyes. Li troezinme côp, il esteut tchessî foû do ban<ref>[[E165]]</ref>. == Rishonnance avou des sistinmes vijhéns == Ele rishonne foirt al [[déme des dinrêyes (islam)|déme des dinrêyes dins li rlidjon muzulmande]], mins cisse-cial va direk ås pôves, et ele n' est nén prinjhe di foice. ==Sourdants == [[Categoreye:Ancyin Redjime]] [[Categoreye:Taeyes (economeye)]] 68hnr88a55rrv4igkiw57jvu1og7mn6 0 26079 428108 414402 2026-11-01T10:06:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428108 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Saint-Hubert''}} {{po|Sint-Houbert|Sint-Houbert}} [[Imådje:Sh pecheur 2.jpg|thumb|Coviete do tome II]] '''Sint-Houbert''' (''Saint-Hubert''), c' est deus [[schorsêye di tecses|lives di tecses]] da [[Émile Pècheur]], k' ont rexhou e 2004 eyet 2006 ås eplaidreyes Weyrich [[Li Tchestea (veye)|å Tchestea]]. Li prumî est sortitré : "'''Rimas et istweres did dinltins'''" ("''Rimas èt istwâres du ddins l' tins''"). Li deuzinme : "'''Do bén et do pé po tos les djoûs'''" ("''Do bin èt do pîs po tos les djoûs''"). I rprindèt cåzu tos les tecses e walon, [[arimé]]s et purade [[prôze]]s, sicrîts pa Mimile Petcheur. Li walon est metou a hintche. Les tecses prezintés pa tinmes, sont ratournés e francès vizon vizu. Li pordjet a stî adjinçné pa [[Georges Pècheur]], k' a radjouté des rawetes istorikes a vey avou [[Sint-Houbert]]. Ey eto ene banslêye di viyès [[fotografeye|portraits]]. Les deus lives ont stî eplaidîs a conte d' editeu. Il fourît saetchîs tchaeke a 1000 egzimplaires, et rade sipoujhîs. == Contnou do tome II == # Tecses e-n omaedje a ses parints, [[boledjreye-påstedjreye|boledjîs]] å Bork. # Kékes [[arimés|powinmes]]. # Nouv [[djeus]] did dinltins, ki sont bråmint rovyîs asteure. Seur k’ e les scrijhant, Emile a schapé leu sovnance do roviaedje et djel plans rmerciyî mwints côps po nos ptits-efants. # Kékes [[fåve di djåzantès biesses|fåves]] et kékes istweres k’ on contéve do tins des shijhes. # [[sovnances (live)|Sovnances]] del guere : l' evacuwåcion des scolîs mwaisses di scole d' Årlon avou deus frés marisses e 1940. # Ene cwarantinne di bokets so l’ vicåreye di tos les djoû avou, stramlêyes avå les pådjes, des [[couyonåde|flåwes]] ki renairèt l’ live et mete li lijheu d’ boune oumeur. # Kékes bokets d’ eglijhe ([[priyire]]s). # Dierinne pårteye do live e francès, dizo l' tite :''Saint Hubert, ville d’ accueil des martyrs do Deckenschule et do Neerfeld''. Djôr Petcheur nos î rmimbere l’ istwere des prijhnîs, ki vnént d’ nos contrêyes, raclôs dins deus ptits camps del Gestapo do costé d’ [[Essen]]. == Prezintaedje do deuzinme tome pa Pire Otdjåke == :''On mo bea cado nos ratindeut po l’ fén d’ l’ anêye dins les livreyes : li deuzinme tome des bokets walons da Emile Petcheur. Totes les djins k’ avént lî l’ prumî tome, avént håsse di discovri l’ shuvant. Nosse Mimile ni s’ a nén fwait priyî, les bokets estént ddja presses, i n’ faleut pus k’ les rlére et les adjinçner.'' :''Come po l’ prumî live, nosse sicrijheu borkin a stî bén aspalé pa èn ome k’ a ddja metou lu-minme li mwin al påsse, c’ est l’ Djôr Petcheur di Forire. Avou si scolaedje a l’ univiersité, si passion po l’ istwere des viyaedjes et des djins et si spepieusté, Georges s’ a tcherdjî do rlijhaedje et del tchuze des fotos. Come deus tchvås ki haetchèt di tchaeke costé d’ l’ utike do minme tchår, i nos ont aminé sins flåwi, ene tcherêye di scrijhaedjes ki nos dinront do plaijhi po tot l’ ivier.'' :''Après l’ adrovaedje siné Jacques Charneux, k’ a stî [[mwaisse wårdeu ås Vîs Papîs]] d’ l’ Estat å Bork cåzu cwarante ans å long, c’ est Georges Pecheur ki nos dene ses råjhons d’ ecoraedjî les scrijhaedjes e walon. I nos fwait ossu on ptit paragrafe so l’ ortografeye walone, po k’ les lijheus s’ î rtrovexhe.'' :''Dins l’ pus grosse pårt do live, on pout adon discovri, u rdiscovri, 77 bokets walons da Mimile Petcheur, avou leu tradujhaedje so l’ pådje d’ a costé. Inla, li lijheu, nén afaiti å lingaedje walon, ni piede rén des istweres contêyes. Ces bokets la da Emile, ont parexhou ene cwénzinne d’ anêyes å long, dins les rvuwes walones u les gazetes del contrêye, mins ossu dins tote li Walonreye. :''I nos contèt l’ pus sovint, des istweres del vicåreye å Bork å mitan do 20inme sieke sieke passé. Nosse sicrijheu a todi tchoezi des istweres amuzantes u passionantes, et clôt e djenerå ses bokets so ene moråle gaiye u plinne di bon sinse.'' :([[Pire Otdjåke]], divins les [[gazetes e walon]] [[Coutcouloudjoû (gazete)|Coutcouloudjoû]] et [[Singulîs (gazete)|Singulîs]]). == Tuzaedje so li rfondou dins li dvant-z-ouve do tome II == Dins l' divant-z-ouve do tome II, Djôr Petcheur cåze do [[rfondou walon]]: :''Parler le wallon est une chose, l'écrire en est une autre. En septembre 1993, au cours d'un séminaire tenu à Redu, des spécialistes s'interrogèrent sur l'avenir de la pratique du wallon. On évoqua la perspective d'une langue écrite commune. Une idée que tous les défenseurs du wallon trouvent séduisante dans son principe. Mais aura-t-on «suffisamment l'imagination pour faire coïncider une normalisation du wallon et l'attachement au wallon?», en d'autres termes, «réussira-t-on le difficile équilibre entre le coeur et la raison?» se demanda Michel Francard.'' :''Là est la vraie question. Surtout quand on connaît l'attachement viscéral de chacun à la langue de ses aïeux et la méfiance - pour ne pas dire l'aversion - ressentie de prime abord à la seule idée d'une standardisation ou d'une uniformisation imposées de notre langue écrite.'' :''S'il y a là un beau combat à gagner et une honorable cause à défendre, en tout état de cause, les artisans du changement devront compter avec le temps, agir avec tact, doigté et psychologie; et surtout, ne pas vouloir casser, à la hussarde, le bel édifice que des bonnes volontés ont patiemment construit pendant des décennies.'' [[Categoreye:Lives e walon]] s0fhfsx6yo9hr3gh9isxe67sjl96bcs 0 26344 427840 395414 2026-10-31T19:49:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427840 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Afitche fiesses Walonreye1997 tecse Hendschel.jpg|thumb|[[Afitche]] e [[rfondou walon]] po les Fiesses del Walonreye [[1997]], li seule anêye k' on ndè fjha ene pareye]] Les '''fiesses del Walonreye''' (u : '''fiesses di Waloneye'''), c' est totès [[fiesse]]s ki s' pasnut totavå l' [[Walonreye]] diviè l' [[15 di setimbe]]. Teyoricmint, li mwaisse fiesse, c' est l' troezinme dimegne di [[setimbe]], e rmimbrance des Walons ki s' batît al [[revintreye di 1830]]. Les fiesses di Walonreye ont stî enondêyes pa [[François Bovesse]]. C' est kécfeye po ça k' ele sont foirt fiesteyes a [[Nameur]]. == Divintrinne hårdêye == * [[Wikinoveles|Sacwantès anonces po les fiesses del Walonreye 2008]] == Difoûtrinne hårdêye == [http://www.fetesdewallonie.be Pådje waibe des Fiesses di Waloneye a Nameur (e walon, francès et neyerlandès] [[Categoreye:Walonreye]] [[Categoreye:Fiesses]] [[Categoreye:Etrevéns avou do walon]] dwo1zoa61jldshmn3dgbva87sv1xv4v 0 26387 428333 425434 2026-11-01T10:48:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428333 wikitext text/x-wiki L' '''otisse''', c' est on tourmint do diswalpaedje. Il egziste des sôres timpesse. [[Imådje:Eugen Bleuler.png|vignette|'''Eugen Bleuler''', el ci k' a discovrou l' '''otisse'''.]] == Definixha == ''Po des linwincieusès racsegnes sol mot "otisse", alez s' vey e [[:Wikt:otisse|splitchant motî]].'' === Etimolodjeye === L' [[etimolodjeye]] d' èç mot ci vout dire li racrapotaedje å livea do caractere.<ref>https://www.lepsychologue.be/articles/autisme.php</ref> Li mot a stî edvinté, e [[1911]], pa [[Eugen Bleuler]], k' esteut sicatre d' ès mestî.<ref name=":4">https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/autisme/185982</ref> === Clasmints === Il egziste ene pekêye di clasmints po les sôres d' '''otisse'''. Li tåvlea padzo end erprind deus&nbsp;: li dijhinme varyisté do [[spicilaedje eternåcionå des maladeyes]] ey el [[DSM-5]]. <center> {| class="wikitable" |+ !SEM-10<ref>https://icd.who.int/browse10/2010/en#/F84.0</ref> !DSM-5<ref>https://www.autismspeaks.org/autism-diagnosis-criteria-dsm-5</ref> |- |(F.84) Tourmint naxhiant do diswalpaedje | rowspan="3" |Tourmint do speke di l' otisse |- |(F.84.0) Kannerisse |- |(F.84.1) Otisse foû-rîle |- |(F.84.2) Rettisse | rowspan="2" |''Nén ritnou tot-z estant ene fôme d' '''otisse''''' |- |(F.84.3) Ôtes tourmints discrexhants di l' efance |- |(F.84.4) Tourmints spitants avou astårdjêye mintåle |''On n' sait nén'' |- |(F.84.5) Aspergerisse |Tourmint do speke di l' otisse |- |(F.84.8) Ôtes tourmints naxhiants do diswalpaedje |''On n' sait nén'' |- |(F.84.9) Tourmint naxhiant do diswalpaedje sins descrijhaedje |Tourmint do speke di l' otisse |} </center> == Piceures == === Soûmint === Ci n' est nén ene [[maladeye sikiatrikes|maladeye del tiesse]], mins on tourmint do diswalpaedje.<ref name=":5">https://web.archive.org/web/20231113233437/https://autisme-espoir.org/presentation-de-lassociation-aeve/notre-vision-de-lautisme/</ref> Sorlon el [[DSM-5]], les djins, copuvite les djonnes, ki sont '''otisses''' ont des piceures soûmintreces.<ref>https://www.infosante.be/guides/autisme</ref> Tinsion k' el foice des senes n' est nén l' minme po tertos eyet tertotes<ref name=":2">https://www.ordredemaltefrance.org/actions/quels-sont-les-differents-types-dautismes/</ref>&nbsp;: * Ene målåjhmince di l' [[atôtchance]] dins bråmint d' sitouwåcions. * On caractere seré eyet repetitif d' leu kidujhance, d' leus fijhaedjes eyet des sacwès k' i lzès copetnut. Les cis k' c' est leu mestî polèt dedja ricnoxhe l' otisse a 18 moes. Mins, po-z esse seur, i fåt conter 3 ans. Adon, l' efant otisse ni rwaite nén les grandès djins dins les ouys cwand on lyi cåze. I pout piker ene crijhe di colere. Gn åreut ene sakî so cint ki sreut '''otisse'''.<ref>https://handicap.gouv.fr/IMG/pdf/articles_falc.pdf</ref> Gn a bråmint des [[medcén]]s ki n' kinoxhnut nén assez cisse maladeye la, et rtårdjî l' moumint k' on va ataker al médyî sicolodjicmint. On contreut purade 30 sôres d' '''otisse'''.<ref name=":4" /> L' [[ONU]] a-st askepyî, e [[2008]], li '''Djournêye daegnrece di l' astemaedje di l' otisse'''. C' est tchaeke anêye, li [[2 d' avri]].<ref name=":7">https://www.france24.com/fr/info-en-continu/20230331-a-p%C3%A9kin-le-cheval-comme-th%C3%A9rapie-pour-enfants-autistes</ref> Tot rwaitant li [[moes d' avri]] lu-minme, c' est l' '''moes di l' otisse'''.<ref>https://www.autistessansfrontieres.com/actualites/243-02-avril-2023-journee-mondiale-de-sensibilisation-a-l-autisme.html</ref> <center> <gallery widths="180" heights="180"> Imådje:Co-Occurring Conditions Autism 1.png|lien=|Tourmints ki polnut esse la å minme moumint k' l' '''otisse''' (di gåtche a droete eyet di hôt e bas) : tourmint avou l' rotaedje des sinses ; tourmint avou l' rotaedje di l' etindmint ; mancance d' atincion et tourmint d' iperacoyesse ; tourmint di djåzaedje ; tourmint di transixhance ki shût ene coixheure ; angoxhe ; racatuzance ; aroke di vavite des boyeas ; épilepseye yeyet tourmint di doirmaedje. Imådje:Common Autistic Strengths 1.png|lien=|Beas costés raloyîs a l' '''otisse''' (di gåtche a droete eyet di hôt e bas) : copetaedje et passion ; grand focusse ; spepiaedje ; boune memwere ; naxhiaedje ; integrité ; sinse del djustice ; oniesté ; lweyåté yeyet aidance. Imådje:Common Autistic Traits 1.png|lien=|Piceures raloyeyes a l' '''otisse''' (di gåtche a droete eyet di hôt e bas) : ritård di diswalpaedje ; ebrouymint sociå ; passion et copetaedje ; oniesté ; sogne di l' iy-a-iy ; mezåjhe d' arotinaedje ; compôrtumint repetitif ; diferince di livea tins del diswalpaedje des competinces ; disorganizaedje yeyet des grandès emôcions. </gallery> </center> === Duwalité des sinses === El diferince inte èn '''otisse''' ey ene ôte sakî, c' est k' l' '''otisse''' rwaite li monde avou ses iys eyet nén avou s' tiesse.<ref name=":5" /> El '''duwalité des sinses''' candje sorlon les sakîs.<ref name=":6">https://web.archive.org/web/20231114155225/https://www.participate-autisme.be/go/fr/comprendre-l-autisme/qu-est-ce-que-l-autisme/caracteristiques-de-l-autisme/les-comportements-restreints-et-repetitifs/hypersensible-ou-hyposensible.cfm</ref> Li '''duwalité''', ça rote al môde d' ene opôzicion.<ref>https://comprendrelautisme.com/le-fonctionnement/la-perception-sensorielle/</ref> ==== Voltî ==== Å livea di l' etindmint, les '''otisses''' inmnut ôre des halcotreyes, metans les boerlåds, eyet del muzike foite.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Il inmnut eto d' fé des sons foirts eyet daler dins des edroets ewou çk' i gn a do brut timpesse. Tot rwaitant leu vuzion, i sont assaetchîs på loumires eyet les sacwès ki blincnut. I polnut ossu carwaitî åk ubén onk. Télcô, il ont dandjî d' hushtiner leus mwins ubén des tchôzes. Avou leu nez, afeye, il voeynut voltî les grandès odeurs ubén si sintnut sovint les doets.<ref name=":5" /> Ça pout daler disk' a sinti voltî tot çki pufkene.<ref name=":6" /> Houte di çoula, gråce a leu nez, i polnut esse des magnåds. Kécfeye, ça pout daler trop lon, metans disk' a mindjî des sacwès ki n' polnut nén esse mindjî. La k' copadecô, i polnut inmer d' esse toutchîs ubén racaprotés, metans dins des covtoes.<ref name=":5" /> Mwints '''otisses''' ni savnut dmorer sins bodjî.<ref name=":5" /> Al copete do mårtchî, sacwants '''otisses''' n' ont nén sogne d' esse e hôt.<ref name=":6" /> Des abitudes k' des '''otisses''' polnut awè voltî, c' est li fwait di crîner des dins, u co d' mindjî des lokes.<ref name=":5" /> Tenawete, i n' savnut nén des truks d' leu nateure, come nén sawè cwand boere u nén.<ref name=":6" /> ==== Evi ==== Si des '''otisses''' veyèt voltî kékès sacwès, des ôtes e polnut end awè rade leu sô. Come di djusse, èn '''otisse''' pout ôre voltî des halcotreyes ubén del muzike foite, pindant k' èn ôte pout end awè sogne. C' est l' minme sacwès avou les loumires ubén l' toutchî. Ådzeu d' ça, i polnut sey kécfeye målåjhey avou leu nourixhince ubén avou leu haitisté.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Cwand i rote, les '''otisses''' polnut awè sogne di tchaire, u co d' esse e hôt. La k' i polnut roter eto so leus betchetes.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> == Oridjene == === Djenetike === L' oridjene di l' '''otisse''' est mo studieye. Come di djusse, l' oridjene, virpus les oridjenes, dmeurnut puvite nén bén cnoxhowes.<ref>https://web.archive.org/web/20231213170006/https://edition.cnn.com/2008/HEALTH/conditions/03/31/autism.main/index.html#cnnSTCOther1</ref> Mins nerén, des ovraedjes dzeu mosternut k' el djenetike polnut sey responsåve a 90%.<ref>Freitag, C. M. (2007). ''The genetics of autistic disorders and its clinical relevance: a reviex of the literature''. Molecular Psychiatri, Vol. 12, l° 1, pp. 2-22.</ref><ref>Mary, S. (2008). ''Autism: an overview of genetic aetiology.'' La Tunisie médicale, Vol. 86, l° 6, pp. 573-578.</ref> Il a été mostré dins ene djermalêye ki si èn efant so les deus est otisse, el deuzinme pout må d' l' esse eto. El risse est etur 60 eyet 90%.<ref>Bailey, A. ''et al.'' (1995). ''Autism as a strongly genetic disorder: evidence from a British twin study''. Psychological Medicine, Vol. 25, l° 1, pp. 63-77</ref> E heyance djenetike, el risse k' on parint '''otisse''' euxhe èn efant avou l' minme tourmint est etur 40 eyet 80%.<ref>https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/Fncel.2019.00385/full</ref> === Vaccén === Des sakîs ont pinsé voltî a ene rlåcion inte l' '''otisse''' eyet les vaccéns. Come di djusse, ene estude eplaideye dins ''Lancet'', ene gazete syincieuse, aveut apinsé a on loyén inte l' '''otisse''' eyet les vaccéns. Foiravant el ci conte les rodjeurs, les rovioûles eyet les orayons.<ref>https://www.vaccination-info.be/faq/3-le-vaccin-rro-cause-t-il-lautisme/</ref> Metnant, li ''British Medical Journal'' a mostré k' ciste estude la esteut ene frawe, e [[2011]].<ref>https://www.chu-montpellier.fr/fr/vaccination/les-polemiques-et-les-fake-news-concernant-la-vaccination/vaccination-et-autisme</ref> Avou ça ki troes ans après, l' on-z a clatchî avou ene meta-analize ki les vaccéns n' polnut esse raloyîs å diswalpaedje di l' '''otisse'''. Ci stude ci aveut cénk hierdulêyes avou, å totå, les fådes 1,5 miyons d' efants.<ref>Eslick, G. D. (2014). ''Vaccines are not associated with autism: an evidence-based meta-analysis of case-control and cohort studies''. Elsevier, Vol. 32, l° 17, p. 3623-3629.</ref> == Sôres == === Aspergerisse === L' '''aspergerisse''' est rwaitî tot-z estant ene måstitchance k' on n' sait nén weri.<ref name=":0">https://www.passeportsante.net/fr/Maux/Problemes/Fiche.aspx?doc=syndrome-asperger</ref> Mins nerén, i dmeure ledjir.<ref name=":1">https://www.autismeinfoservice.fr/adapter/essentiel/formes-autisme</ref> Les deus grossès diferinces inte les '''aspergerisses''' eyet les ôtes '''otisses''', c' est k' les '''aspergerisses''' n' ont, å pus sovint, pont d' rujhe ås liveas d' leu lingaedje eyet d' leu sûtisté.<ref name=":3" /> Totfeye, il ont nouv côps so dijh må bén l' air.<ref name=":2" /> Li vnowe des rujhes ki rwaitnut l' '''aspergerisse''' si fwait pus tård, mins les risses raloyîs ås tayons sont pus grands.<ref name=":3">https://web.archive.org/web/20230724104011/https://asperger.autisme.ch/syndrome</ref> Do costé des sekes, les gaméns sont cwate a cénk côps pus toutchîs k' les båsheles.<ref name=":0" /> === Kannerisse === Contråvmint a l' aspergerisse, el '''kannerisse''' est purade loude. Les efants '''kannerisses''' polnut awè des problinmes cwand il asprouvnut di dvizer. Metans, i n' erwaitnut nén les djins dins les iys. Il ont eto des kidujhances markêyes eyet repetitives sins sawè pocwè.<ref name=":1" /> Al copete do mårtchî, les '''kannerisses''' sont cnoxhous po-z awès cénk sacwès d' pus&nbsp;: des fobeyes, des problinmes di doirmaedje, des problinmes di nourixhince, des crijhes di niers eyet des fijhaedjes setchs conte yeusses-minmes.<ref>http://www.autismesensortir.org/autisme-oms-symptomes-tsa-ted.html</ref> === Otisse foû-rîle === L' '''otisse foû-rîle''', c' est ene sôre d' '''otisse''' k' est mo diferinte des ôtes. Po cmincî, ci fôme ci vént pus tård. Adon-après, les criteres djenerås po l' '''otisse''' n' sont nén rimplis.<ref>https://www.femmeactuelle.fr/sante/sante-pratique/autisme-quelles-sont-les-differentes-formes-de-troubles-du-spectre-autistique-2076844</ref> L' '''otisse foû-rîle''', c' est l' cåze d' on ledjir astådje do diswalpaedje, mins eto d' on pus ptit risse di kidujhance markêye.<ref>https://www.orpha.net/consor/cgi-bin/OC_Exp.php?lng=FR&Expert=199627</ref> === Rettisse === Li '''rettisse''', c' est ene fôme d' '''otisse''' ki n' erwaite ki les båsheles. A l' atake, les comeres si diswalpèt bén, disk' a on moûmint, ewou çk' leus competinces discrexhnut<ref name=":2" />&nbsp;: * On flåwixha do lingaedje ki pout sey complet. * Ene astoke do rotaedje. * Ene [[apracseye]]. == Médiaedje == Disk' asteure, i n' egzistêye pont d' '''médiaedje''' totoute. La eto k' nolu medicamint egzistêye po-z î médyî.<ref>https://www.pasteur.fr/fr/centre-medical/fiches-maladies/autisme#approches-et-interventions</ref> === Scolaedje === Les '''otisses''' polnut daler a scole dins l' [[acsegnmint speciålijhî]]. Il egzistêye des scoles ki metnut so pî èn acseignmint rén k' po les '''aprindans otisses'''. Djenerålmint, c' est l' cinte [[SMS]] ki rwaite si l' djonne a des rujhes.<ref>https://web.archive.org/web/20230923031429/https://www.participate-autisme.be/go/fr/trouver-des-ressources/le-guide-pratique/fiche.cfm?id=114</ref> Des ôtes dvudindjes egzistêynut eto, metans l' [[måjhon-acsegnmint]].<ref>https://www.rtbf.be/article/jean-luc-fait-l-ecole-a-la-maison-pour-son-fils-autiste-christian-continuez-a-croire-en-vos-enfants-11094578</ref> Come les scolîs sins tourmint do diswalpaedje, les '''otisses''' polnut eto daler a scole ki shût l' [[acsegnmint normå]].<ref>https://www.participate-autisme.be/go/fr/trouver-des-ressources/le-guide-pratique/question.cfm?id=75</ref> === Tchivå-terapeye === Ene des terapeyes, c' est li [[tchvå-terapeye]], fé monter les efants otisses so des [[tchvå]]s. Li '''tchivå-terapeye''' a sacwants beas costés, metans l' acdinaedje d' esse stimulé avou les sinses.<ref>https://www.crcm.ca/autisme-et-interventions-avec-le-cheval-6-raisons-justifiant-le-choix-de-cette-modalite-de-readaptation/</ref> La k' ça rind pus åjhey d' adjincî les mouvmints fizikes.<ref name=":7" /> == Tuzance peuprece == Totplin des erlomêyès djins sont '''otisses'''. On-z endè rtrouve dins des dominnes timpesse&nbsp;: el militantisse ecolodjike ([[Greta Thunberg]]), el muzike ([[Bob Dylan]]), el medcene ([[Marie Curie]]), el fizike ([[Albert Einstein]]), l' informatike ([[Bill Gates]]), el pondeure ([[Vincent Van Gogh]]), et tchik et tchak.<ref>https://www.dynseo.com/les-10-personnalites-autistes-qui-nous-inspirent/</ref><ref>https://www.sudouest.fr/sante/destination-sante/autisme-qu-est-ce-que-le-syndrome-d-asperger-12990569.php</ref> Mins nerén, dins les [[Gazete|gazetes]], on clatche k' ene sakî est '''otisse''', mins, télcôp, çk' on clatche n' est nén aveuri ubén disdit.<ref>https://www.sofoot.com/breves/messi-aurait-le-syndrome-dasperger-international-selection-argentine</ref><ref>https://sesame-autisme.com/messi-autisme/</ref>{{Commons|Category:autism}} == Hårdêye difoûtrinne == [http://rifondou.walon.org/pauket-rif.html#bouneuratchvau Èn arimé da Yves Paquet so li tchvå-terapeye.] == Referinces eyet sourdants == <references responsive="" /> [[Categoreye:Medcene]] [[Categoreye:Sicolodjeye]] 7c9cp51cdvqwt5emsk8bcgfqifepxas 0 26438 428213 346813 2026-11-01T10:24:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428213 wikitext text/x-wiki Li '''cawete -indje''', c' est ene cawete di viyaedjes et hamteas, cåzu tertos metous dilé l' [[Grande Dutcheye]]. On li rtrouve eto dins sacwants comons nos, come [[Wikt:mazindje|mazindje]]. Gn a ene ôte cawete -indje, lomêye [[cawete -indje 2]] (rotindje, costindje…) == Etimolodjeye == Ele provént del cawete tîxhone -ingen, k' est ene cawete d' [[apårtinance]] di vout dire les cis d' amon X. == Egzimpes == Elle est classike po les viyaedjes pår el [[Walonreye walon-cåzante]] u metou djusse al limotche walon-[[lussimbordjwès]] : * [[Wikt:Tîtindje|Tîtindje]] * [[Wikt:Holindje|Holindje]] * [[Wikt:Lozindje|Lozindje]] * [[Wikt:Bodindje|Bodindje]] * [[Wikt:Spitindje|Spitindje]] * [[Wikt:Måtlindje|Måtlindje]] * [[Wikt:Bôtrindje|Bôtrindje]] Elle a stî [[ehåyaedje d' ene langue|rfwaite]] po les viyaedjes walon lussimbordjwès-cåzant * [[Wikt:Sélindje|Sélindje]] * [[Wikt:Wåclindje|Wåclindje]] * [[Wikt:Tontlindje|Tontlindje]] == Dins des ôtes lingaedjes == E [[francès]], cisse cawete la a stî ratournêye -ange po les viyaedjes di Walonreye eyet d' France : * ''Tintange, Sélange, Hollange, Bodange...'' Mins, el [[Grande Dutcheye]], pacô eto -age : * ''Bas-Charage'' En almand, ele si ratoûne -ingen : * ''Seilingen'' E lussimbordjwès d' Walonreye, ele [[fondaedje d' on son|fond evoye]] : * Tontlindje : Tontel == Cawetes vijhenes == Li [[cawete -ondje]] d' ene troezinne di viyaedjes del Hesbaye, omofone e francès (''-ange : Havelange, Tihange'') n' a nén l' minme etimolodjeye. Li cawete tîxhone ''-elingen'', k' a dné ene pårteye des mots walons avou l' cawete -indje, a eto stî l' sourdant del [[cawete -urlin|cawete walone -urlin]]. [[Categoreye:Cawetes do walon|Indje]] tf97fwcqhi1b8g2asvhalawlam6a248 0 26453 427500 425928 2026-10-31T18:38:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427500 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:0 Les Gilles d'Havré (1).JPG|thumb|right|Djîle d'Avré (Beldjike).]] Li '''foclore''' u '''foclôre''', c' est on mostraedje di djins ki s' moussèt droldimint et roter avå les voyes, po fiesti ene sacwè, u rmimbrer åk. Pus lådjmint, c' est totes les uzances publikes d' on [[peupe]], pratikêyes dispu lontins. Li [[foclore del Walonreye]] est metou so ene pådje tote seule. == Motlî == Ene djin ki studeye li foclore, c' e-st on [[foclorisse]]. Les djins ki s' rashonnnut po ene metowe porcession foclorike, c' e-st ene '''trope foclorike'''. == Istwere di l' atuze == Diviè l' deuzinme mitan do [[18inme sieke]], on cminça e l' Inglutere di djåzer do foclore, on mot ki vout dire a pô près dujhance d' on peupe. On mete eto dins l' foclore les [[fåves do vî vî tins]] (raconté foclore). <center><gallery> Porcession Sinte-Rolande Djoncret cantinire dinant gote cavalî.jpg|[[Porcession d' l' Eter-Sambe-et-Mouze]] a [[Djerpene]] 0 Groupe folklorique 'L'Écho du Château' - Kaysersberg.jpg|Trope foclorike del veye di Kaysersberg (Hôt-Rén - [[France]])]] Ary sbe3 btayn سبع بطين (sol voye).jpg|Foclore do londmwin del [[fiesse di l' ofrixhaedje]] å Marok: l' [[ome ås setès peas]] Foclore del poenneuse samwinne e l' Espagne.jpg|[[Poenneuse samwinne]] e l' [[Espagne]] Boże Ciało-Pewel Mała-2024-0016-RIKiWK-MCD.jpg|[[Porcession do Sint-Sacramint]] e l' [[Pologne]] </gallery></center> {{Commonscat|Folklore}} [[Categoreye:Foclore|*]] q3cqf35hj25635jy35sbpciedmzgh2j 0 26492 427821 424816 2026-10-31T19:31:23Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427821 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Sapinsté nierson.jpg|thumb]] Ene '''sapinsté'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] aparexhou dins les [[Noveles des walons Scrijheus d' après l' Banbwès]] dins les [[anêyes 1980]] (askepyî pa [[Roger Viroux]]).</ref><ref>li minme sôre di dijhêye a stî lomêye «Wellerism» e-n inglès shuvant on personaedje d' on roman da [[Charles Dickens]] ki vuda e 1836.</ref>, c' est ene sôre di [[spot]], mins ki rprind les swè-dijhant paroles d' ene sakî, todi tot les rmetant dins on cotoû ki fwait rire, ou pinser. Dins sacwants cas, ça a stî, podbon, ene [[pinsêye (sicrijhaedje)|pinsêye]] di cisse djin la. == Lomaedje == Li lomaedje e walon («sapinsté»), c' est on [[noûmot]] edvinté pa [[Roger Viroux]], a pårti del djonteure "sapinse (a)". Roger Pinon, divins "[[Wallonnes (rivuwe)|Wallonnes]]", atåvele k' on les lomaxhe come dins des ôtes lingaedjes "wellerisses". == Loyén inte li mwaisse dijheu et l' dijhaedje == Li loyén inte li citaedje des paroles et l' no do djheu des paroles, c' est sovint "dit-st i". Ci n' est nén po çoula ki les sapinstés, c' est des [[rime a disti|rimes a disti]]. Gn a eto des ôtes loyéns : * "fwait" :''Çou k' est houte est houte, fwait l' curé d' Burninveye.'' (rilevé pa [[R. Pinon]])<ref>[[Walones (rivuwe)|Wallonnes]], 2/2006</ref> * sapinse (did la li no "sapinsté") :''Tolminme, cwè c' est d' nozôtes, sapinse li Flamind ki waitive touwer on pourcea.'' ([[A. Neufort]]). * come dijheut Did la, li tite do live da [[Pierre Faulx]] "Come dijheut m' grand-pere". * etind-t on dire sovint :''L' ome roye et l' Bon Diu disroye, etind-t on dire sovint.'' * li spot dit :''On vî spot dit, nel rovyîz nén'' :''K' i våt mî èn oujhea e s' mwin'' :''Ki deus sol håye.'' (Hubert Désamoré, Monsieu Lucyin, Lidje, 1903) * dit-st i :''La l' neu, dit-st i l' soyeu ! :''I fåt bén k' on reye, dit-st i l' ci k' stronnéve si bele-mere didins ene coine. == Li rireye dins les sapinstés == Pa côps, li deuzinme boket n' est la ki po refoircî l' prumî. Gn a la nole [[rireye]]. :''Vla l' neu, dit-st i l' soyeu !'' Tot bastixhant a cmincî di ci adjinçna la, on mete come deuzinme boket on djheu ki n' såreut fé çou k' I dit, mot po mot : :''C' est a vey, dit-st i l' aveule !" :''La çou k' c' est d' bén cåzer, dit-st i l' mouwea !'' Pacô, c' est dire deus côps parey; c' est ene fene rireye, po s' fote d' onk ki n' kinoxhe nén les deus [[sinonime]]s. :''Come direut Chôze, on cayô, c' est ene pire ey ene pire, c' est on cayô.'' :''Come dit li spot, pus [[Wikt:cût|cût]], pus [[Wikt:boût|boût]].'' == Egzimpes d' eployaedje == :''Çou k' l' amour fwait fé, sapinse li feme ki rabressive si vea Eployaedje : cwand onk fwait ene sibarante sacwè pa amour. :''Li dimegne, dji fwait todi l' bagaedje avou m' feme, sapinse li Leyon, et del samwinne, il fijheut tot seu. Eployaedje : cwand ene sakî si vante di esse mwaisse e s' måjhone ou d' fé çou ki lyi plait. :''Tchaeconk si gosse, dijheut ele li troye ki magnive des strons. Eployaedje : cwand on trouve k' ene sakî magne åk k' on trouve mwais. :''Atacans, sapinse li yeutnant e s' coûtchant al tere. Eployaedje : cwand ene sakî enonde les ôtes, mins n' fwait rén lu-minme.<ref>[[Roger Viroux]], [[NWASAB]], l° 31, 1996</ref> == Les sapinstés dins les ôtes lingaedjes == E [[hôt latén]], gn a cwate sapinstés dins l' live ''''Fecunda ratis''" ("On plin batea"), sicrît a Lidje el fén do 11inme sieke d' on lomé [[Egbiet d' Lidje|Egbiet]]. E-n [[inglès]], c' est l' personaedje di Sam Weller (dins on roman da [[Charles Dickens]]) ki rexhe a tot côp des spots et des citåcions, k' a dné l' no «[[welerisse]]» E [[neyerlandès]], les sapinstés (''apologisch spreekwoord'') rishonnèt foirt ås walones, aprume les cenes ramexhnêyes, foirdjeyes ou ratournêyes pa Rodjî Viroux: :''"Een ei is een ei", zei de boer en hij greep naar het dikste ''(Èn oû, c' est èn oû, dijheut i l' cinsî, mins il apicive li pus gros.) :''"Veel geschreeuw en weinig wol", zei de boer en hij schoor zijn varken ''(Bråmint do rûtiaedje et waire di linne, sapinse å cinsî ki raezéve si pourcea.<ref>[[:nl:Apologisch spreekwoord|sol Wikipedia neyerlandès]]</ref> == Hårdêyes difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/viroux-rif.html#sapinste Sapinsté da Rodjî Viroux] == Sourdants == <references/> [[Categoreye:Sicrijhaedjes e walon]] [[Categoreye:Rireyes]] iomut3riu8f0j64q3ucxeuk2ttg444g 0 26511 427405 99100 2026-10-31T18:29:38Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme troke di viebes e walon]] vers [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 427405 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 41qh05402asrph4d1lo71tx2qgind8e 0 26533 427582 409466 2026-10-31T18:52:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427582 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Milk glass.jpg|thumb|100px|On vere di laecea d' [[bovrins|vatche]]]] [[Imådje:Modeu al machene.jpg|thumb|Modeu al machene]] Li '''laecea'''<ref>prononcî ''lècia'' après [[Hu]], ''lècê'' après [[Lidje]], ''lacia'' après [[Nameur]], ''lacha'' après [[Tchålerwè]], ''lacê'', ''lacé'' e l' [[Basse Årdene]].</ref>, c' est on blanc likide ki rexhe des [[tete]]s des [[biesses ås tetes]]. Cesses-ciales nourixhèt leus djonnes avou, tote ene termene ki dipind di tchaeke sôre di biesse. Après, on dit ki l' mere '''va setche''' et k' el djonne est '''spani'''. == Contnou == Li laecea est ritche e [[proteyene]]s (3,5 åcint), e [[cråxhe]]s (3,5 åcint) ey e [[calciom]]; les soukes, c' est l' lactôze. Les cråxhes do laecea sont [[bôré seur di cråxhe|del sôre bôrêye]]. Tertos eshonne, li laecea d’ vatche a 125 gr di [[setch prodût]] å lite. I fåt don 8 lites d’ aiwe po rfé on lite di laecea a pårti di [[poude di laecea]]. Li laecea n' est nén on [[dismantchî maxhaedje]]. Si on l' lait rashir sacwants eures, li [[crinme do lacea|crinme]] (ki va dner l' [[boure]]) rimonte ådzeu. On l' pout rsaetchî evoye: ça s' lome [[scramaedje do laecea|«cramer» u «scramer» l' laecea]]. Çou ki dmeure si lome do '''scramé laecea''' ou '''cramé laecea'''. Li laecea d' vatche (et des ôtes modåvès frumeles), c' est on clapant aboere po les efants et les refoircis gaméns et gamenes ki sont e leu crexhinne. Po les grandès djins, on vout kel laecea espaitche l' [[atinrixhaedje des oxheas]], mins gn a d' l' adire so ç' pont la. Dispu les [[anêyes 2000]], bråmint des studias ont stî fwaits sins parvini a l’ mostrer. == Istwere do bevaedje do laecea d' biesses påzès djins == Dispu l' aclevaedje des vatches, ey eto des gades, berbis, tchameles, renesses, evnd., les djins ont-st aprins a [[modaedje|mode]] ces frumeles la, et a boere leu laecea estant efant u grande djin. Avou l' laecea des modåvès biesses, on-z a cmincî a fabriker des [[makêye]]s, do [[prins laecea]], pu totès sôres di [[froumadje]]s. Les peupes do [[Levant d' l' Urope]] et del [[Mîtrinne Azeye]] bevèt do [[yogour]] u do [[kefir]] di laecea. C’ est fé prinde li laecea pa ene simince avou des [[bactereye]]s u des [[tchampions microscopikes]] a pårt. L’ industreye end a rfwait les [[dånone]]s. A pårti del deuzinme mitan do 19inme sieke, li laecea a cmincî a-z esse [[laeçreye|traitî industrielmint]]. Les [[laitreyes di viyaedje]] permetént ås cinsîs d’ awè des cwårs tos les 15 djoûs sins ratinde di vinde on vea u ene vatche monse. Ces cwénzinnes la fijhént tourner l' comiece. Li [[relijhaedje djenetike]] des [[vatche laeçrece|vatches laeçreces]] a stî bråmint pus rade dins l' deuzinme mitan do 20inme sieke, avou l' [[esminçaedje artificiel]], po-z ariver ås [[Vatche Ostene|Ostenes]] ki dnèt dipus d' 10.000 lites so 300 djoûs d' modaedje. Les acleveus ont veyou todi pus grand, et les cinses di 10 a 20 vatches (anêyes 1950) sont divnowes des eterprijhes di 100 a 500 vatches. Avou des [[rafroedixheu]]s di 200 lites (å cmince), pu 1000 a 10.000 lites. Mins ci diswalpaedje la etrinne des rujhes pol [[totåtoû]] ([[essilaedje]] di mayisse tocosté avou spoujhaedje des teres et passaedje des ecråxhes tchimikes dins les [[poujhåvès aiwes]], apoirtaedje des torteas d' [[soja]] do [[Braezi]] u d’ [[Årdjintene]] tot distrîxhnant l' [[Amazoneye]] et l' [[Pampa]]). Termetant, a pårti des [[anêyes 1950]], l' [[industreye laeçrece]] la a fwait ene nouzome reclame po fé boere do laecea ås djins e l' [[Urope]] ey ås [[Estats-Unis]]. Dins ces payis la, on-z î alowe ene contrumasse di laecea et prodûts laeçreces. Avou l' mondialijhaedje, on vout fé boere et magnî des prodûts ki vnèt do laecea eto ås djins d' Azeye et d' Afrike, a môde des uzances coûtchantreces d' ouy. Et vinde des [[åmaye]]s Ostene a des payis ki n' les sårént sougnî avou des alimints did la. Portant, bråmint des peupes d' Afrike, inte di zels, tos les peupes [[bantou (peupe)|bantous]], n' aderèt nén l' laecea, biyolodjicmint. == Hårdêye difoûtrinne == * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20070630224446/http://www.thierrysouccar.com/les_livres/nutrition/lait_mensonges_et_propagande On live critikeu sol reclame pol laecea] == Pî-notes == [[Categoreye:Aboeres]] [[Categoreye:Industreye laeçrece|*]] lidx9acuwrs5mwhpp6vh5pnhu12nh50 0 26556 427407 99381 2026-10-31T18:29:43Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme troke di viebes e walon]] vers [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 427407 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 41qh05402asrph4d1lo71tx2qgind8e 0 26557 427870 350534 2026-10-31T19:54:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427870 wikitext text/x-wiki {{po|djinre|djinre (discramiaedje)}} Li '''djinre des mots''', c' est on rmetaedje di sacwants sôres di mots ([[sustantif|nos]], [[prono]]s, [[addjectif]]s, [[årtike]]) å seke des [[biesse]]s et des [[plante]]s, soeye-t i [[Wikt:omrin|omrin]], soeye-t i [[Wikt:femrin|femrin]]. E sacwants lingaedjes ([[flamind]], [[inglès]], [[almand]]), gn a eto on troezinme djinre, li [[Wikt:neute|neute]]. Les mots ki candjnut e djinre candjnut sovint ossu e [[nombe (croejhete)|nombe]]. == Li djinre e walon == E [[walon]], sacwant sustantifs polèt aveur les deus djinres; on les lome : [[no bikebok|nos bikebok]]. Li djinre des mots e walon n' est nén si veyåve d' e francès, ca l' [[definixhant årtike]] est l' minme po les deus djinres ("[[Wikt:li|li]]" u "[[Wikt:el 1|el]]"). Portant, dins les [[accints do walon]], li [[Basse Årdene]] a èn årtike femrin ("''la''"). Li djinre des mots e walon est sovint [[rîlêye francès walon|l' minme k' e francès]]. Portant, gn a des foû-rîles. == Sacwants mots kel djinre e walon est diferin do francès == Å pus sovint, les mots foû-rîle sont omrins e francès et femrins e walon. * [[Wikt:ådje|ådje]] * [[Wikt:air|air]] * [[Wikt:avion|avion]], [[Wikt:areyoplane|areyoplane]] * [[Wikt:blé|blé]] * [[Wikt:bouboune|bouboune]] * [[Wikt:cimintire|cimintire]] * [[Wikt:cope 1|cope]] * [[Wikt:coviete|coviete]] * [[Wikt:eplåsse|eplåsse]] * [[Wikt:laecete|laecete]] * [[Wikt:påter|påter]] * [[Wikt:petrole|petrole]] * [[Wikt:tchene|tchene]] * [[Wikt:toubak|toubak]] * [[Wikt:usteye|usteye]] Pacô, les mots sont omrins e walon et femrins e francès. * [[Wikt:årmå|årmå]] * [[Wikt:botike|botike]] * [[Wikt:dint|dint]] * [[Wikt:trî|trî]], [[Wikt:trîxhe|trîxhe]] [[Categoreye:Croejhete walone]] [[Categoreye:Croejhete]] qyr64ut3u8fz3dz1vhem80aangi0ihz 0 26703 427641 299468 2026-10-31T19:01:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427641 wikitext text/x-wiki '''Omar Ben Xhattab''', c' esteut l' deuzinme [[calife]]. I dmoréve el [[Li Medene|Medene]], dins ene simpe måjhone, et s' ripoizer dizo èn åbe, sins nou gåre di coir. C' est lu k' a drovou les poites di [[Djeruzalem]] a l' årmêye muzulmande. Il esteut rlomé po s' grande djustice. I pinséve ki les mwaisses des payis si dvént sinti reponsåves di tot çou ki s' passéve totavå. On vout k' il åye dit : «s' i gn a ene [[moulet|moule]] ki s' epîte et s' casser ene pate e l' Irak, c' est mi les cåzes, paski dji n' a pont fwait d' boune voye tola.» Omar Ben Xhattab a stî touwé pa on sclåve persan. Come les troes ôtes prumîs califes, il est må veyou des [[Chiyites]]. [[Categoreye:Islam]] m1vadbvemdi9h4r51fd92lmtnnz5n4h 10 26766 428049 423116 2026-10-31T20:30:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428049 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0em 0em 0.5em 1.5em; border:1px solid #848; background:#F8F0FF;" | style="border-bottom:1px solid #C8C; font-size:150%; line-height:1.5em" | <div align="center">'''[[Poenneuse såjhon]]'''<br>[[Imådje:Meister der Schule von Nowgorod 002.jpg|90px]]</div> |- | style="border-bottom:1px solid #C8C;" | <big>'''[[Cwarmea]]'''</big><br> [[Octuwadjezeme]].<br> [[Septuwadjezeme]]<br> [[Semdi del Secsadjezeme]]<br> [[Secsadjezeme]]<br> ''Samwinne do froumadje''<br> [[Semdi del Cwincwadjezeme]]<br> Dimegne do [[cwarmea]]<br> Londi do [[cwarmea]]<br> [[Crås mårdi]] |- | style="border-bottom:1px solid #C8C;" | <big>'''[[Cwareme (crustin)|Cwareme]]'''</big><br> [[Mercudi des cindes]]<br> [[Prumî semdi do cwareme]]<br> [[Prumî dimegne do cwareme]].<br> [[Deuzinme dimegne do cwareme]]<br> [[Troezinme dimegne do cwareme]]<br> [[Cwatrinme dimegne do cwareme]]<br> [[Mitan-cwareme]]<br> [[Cincwinme dimegne do cwareme]]<br> [[Semdi d' Lazåre]] |- | <big>'''[[Poenneuse samwinne]]'''</big><br> [[Floreye Påke]]<br> [[Sint Londi]]<br> [[Sint Mårdi]]<br> [[Sint Mercudi]]<br> [[Blanc Djudi]]<br> [[Bon Vénrdi]]<br> [[Sint Semdi]] |} 9hw65emjb0347adlvkg83jv8drege1q 0 26773 427898 325555 2026-10-31T19:59:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427898 wikitext text/x-wiki {{Aiwe|Yangtzé|[[Imådje:YangtzeInThreeGorges.jpg|275px|Yangtzé åzès ''Troes Goidjes'']]|6.300|5.042|31.900|1.800.000|Tibet|Mer di Chine levantrece|Chine}} Li '''Yangtzé''' (長江 e chinwès, ''Chang Jiang'' e romanijhaedje [[pinyin]]; འབ, '' 'bri chu'' e [[tibetin]]) est ene aiwe 6300 km longue, ki court e l' [[Azeye]]. C' est l' pus longue so ç' continint la, eyet l' troezinme do monde (après l' aiwe di [[Nil]] e l' [[Afrike]] eyet l' aiwe d' [[Amazone]] e l' [[Amerike nonnrece]]). Ele fwait a pô près l' frontire etur li [[Chine]] bijhrece eyet li Chine nonnrece. Si no d' asteure, e chinwès, est Chang Jiang (長江), çou ki vout dire "li longue aiwe"; li no d' "Yangtzé" vént d' on vî no chinwès ''Yangzi Jiang'' {{prononçaedje|Zh-Yángzǐ Jiāng.oga}} (揚子江 ou pa côps 洋子江). Ele prind sourd so les hôteus do [[Tibet]] eyet egoliner el [[mer del Chine]] levantrece, dilé [[Shanghai]]. [[Categoreye:Aiwes d' Azeye]] jnxo4wx4lgu4zdewz79leeq2qejh0re 0 26903 427956 419794 2026-10-31T20:14:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427956 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Haïku dèssén d'èfant.jpg|thumb|haycou e walon ([[Djåke Desmet]])]] [[Imådje:Japanpilz2.jpg|thumb|haycou e djaponès]] [[Imådje:A little cuckoo across a hydrangea(Haiga) by Yosa Buson.jpg|thumb|parey]] Li '''haycou'''<ref>Eto rortografyî e walon [[Wikt:a.ïku|a.ïku]] ([[Bernard Louis]]), [[Wikt:haïku|haïku]] ([[Albert Maquet]]), [[Wikt:ayikou|ayikou]] ([[Jean-Luc Fauconnier]]).</ref> ([[djaponès]] 俳句, {{odio|ja-haiku.ogg|lang=ja}}), c' est ene sôre d' [[erîlé powinme]] ki provént do [[Djapon]]. == Mwaissès piceures == C' est ene foirt coûte sicrijhete, avou foû k' 17 pîs, dispårdous dins deus vers di 5 pîs et on vers di 7 pîs. Li ci d' 7 pîs est metou å mitan. Gn a nén dandjî d' rimaedje. Mins gn a ossu ene sôre avou 11 pîs, a môde 3-5-3. E djaponès les longowès voyales contèt po deus pî, et on "N" tot seu eto po on pî. Ci tipetape la di 5-7-5 est foirt veyou voltî des Djaponès. Les haycous sont foirt ledjirs come [[powezeye|powinmes]], aprume avou leu vers [[chife|impwairs]]. On les pout lére al varade et les trover ene miete biesses (come les [[pinsêye (sicrijhaedje)|pinsêyes]]). Mins si on tuze ene gote pus lon, on voet k' gn a mo d' l' idêye padrî. C' est del veye des djins k' on cåze, avou ses disbåtchances et ses ptits bouneurs. C' est çk' on lome dins l' haycou li «''wabi-sabi''» Li mwaisse mot do haycou (on l' lome li «''kigo''»), c' est l' clé do boket. Il a-st a vey avou l' tins k' i fwait, li cir, ene fleur, èn åbe, ene biesse.<ref>[[Joëlle Spierkel]], [[sicole di walon d' Nameur]], li 17 di djanvî 2022.</ref> Houte di çoula, e djaponès todi, on bon haycou doet aveur ene opôzucion etur les deus prumîs vers. Tant k' å troezinme, kécfeye k' i rmete les deus prumîs e-n acoird, et insi mostrer k' l' univiers egzistêye ossu bén avou l' hôt ki l' bas, li mwais et l' bon, evnd. Des ôtes côps, i les rbate ambedeus, et insi mostrer ki l' tuzaedje ni s' arestêye nén ås deus prumirès idêyes mins k' i gn a co ene ôte voye. Ou co les espliker. == Corwaitaedje d' on haycou e djaponès == Il a stî scrît pa 高柳重信 (Takayanagi Juushin) {| class="wikitable" |- !djaponès ![[ralfabetijhaedje]] !ratournaedje e haycou !ratournaedje mot-a-mot |- | 沖を行き || oki wo yuki || T' endalas å lon || rivadjes eviè alaedje, et |- | 父を旅ゆく || titi wo tabiyuku || Ti rivnas aviè t' pa || popa eviè voyaedje-aler |- | 二十歳 || ni juu sai || Cwand t' ouris vint ans || vint ans-d'-ådje |} * Li prumî ver djåze di l' alaedje å lon, ås Zivercôfs ou co pus lon; çou k' les djonnes vlèt fé cwand i sont-st a leu [[adocrexhince|crexhinne]]. * Li deuzinme ver, djåze d' on rivnaedje aviè s' pere; dj' ô bén, c' est ene miete li contråve do prumî. * Li troezinme ver dit djusse èn ådje, vint ans ki, dins l' tuzance djaponesse, c' est èn ådje foirt sipeciå, la k' on dvént èn ome fwait ou ene feme fwaite. Dj' ô bén, li 3inme ver esplike pocwè çk' i gn a ç' ritoû la aviè l' pere: la k' on dvént lu-minme ene grande djin, on comprind mî ses parints, et on pout rivni adlé zels. == Grands scrijheus et corwaiteus d' haycous == Onk des grands scrijheus di haycous fourit [[Matsuo Bashō|Bashô Matsuo]] (e djaponès, Matsuo Bashō, 松尾芭蕉). I vica di [[1644]] a [[1694]]. Sacwants volnut ki ça soeye lu k' åye edvinté li haycou. Èn ôte sicrijheu [[Djapon|djaponès]] foirt cnoxhou est [[Kobayashi Issa]]. Li prumî grand corwaiteu des haycous e l' Urope fourit [[Basil Hall Chamberlain]], e 1902. == Haycous e walon == [[Imådje:Louis Bernard Dimey cint haycous.JPG|thumb|(2020)]] E walon, on-z a cmincî a scrire des haycous dins les [[anêyes 2000]]. Li prumire [[ramexhnêye d' arimés|ramexhnêye]] di haycous, c' est l' cene da [[Albert Maquet]], eplaideye e [[2006]] sol tite «[[Cint haycous e walon d' Lidje (live)|Cint haycous e walon d' Lidje]]». E 2009, «[[Fåvetes (haycous)|Fåvetes]]» da [[Jean-Luc Fauconnier]], c' est pår des haycous, mins li scrijheu si disfind d' çoula, tot loucant li «vraiy» haycou come loyî å [[djaponès (lingaedje)|djaponès]]. E 2020, [[Bernard Louis]] eplaida «[[On dmey cint d' haycous]]». Li minme anêye, [[Djåke Desmet]] endè fjheut cåzu onk tos les djoûs, avou ene imådje. Il estént rtipés sol djåspinreye [[Fesbok]] «[[Payis condruze et walon (djåspinreye)|Payis condruze et walon]]». Tant k' a [[Jean-Luc Fauconnier]], i vuda ene ramexhnêye di 40 haycous so papî, ki l' tite, c' est «[[Li tins k' est a l' ouxh (haycous)|Li tins k' est a l' ouxh]]» == Egzimpes di haycous e walon == '''I.''' :''Nos loucans l' ôrlodje'' :''Ki nos louke, leye, el loukî.'' :''Po tertos, l' tins passe'' <ref>[[Albert Maquet]], Cint haycous e walon d' Lidje, SLLW, 2006, p. 19.</ref> '''II.''' :''Å s' sovni d' nos moirts,'' :''On piede et ra tot d' ene feye'' :''Li gosse di viker.'' <ref>Minme rahouca, p. 25</ref> '''III.''' :''Ti, macté Maket :'' :''Li tiesse et l' pene pol walon'' :''Et l' linwe pol francès.'' <ref>[[Lucien Mahin]] «Arimés … rifelerijhîs, … disfelerijhîs; eplaidîs … nén co eplaidîs»; ramexhnêye d' arimés nén eplaideye, 2007 ([[s:Haycous po mes vîs-cous|lijhåve so Wikisourd]]. (''Li djhaedje s' adresse djustumint a [[Albert Maquet]]'').</ref> '''IV''' :''Bén bouxhî l' haycou ?'' :''Waitî d' bén pîter l' haycou ?'' :''Cwè voloz, m' vî cou ?'' <ref>[[José Schoovaerts|Wêt-A-Ti-Kil-Tché-Ntagn]]', nén eplaidî ôte pårt</ref> '''V''' :''Li haycou dins l' aiye'' :''El veyoz bén pus voltî'' :''Ki l' haycou dins l' aiwe ?'' <ref>minme sourdant</ref> '''VI''' :''Trintches di pemes setcheyeseviè :''Po des orayes di beguene :''A sucî l’ ivier. <ref>[[Émile Hesbois]], so ene djåspinreye [[Fesbok]] ([[Payis condruze]]), li 27 d' octôbe 2018.</ref>'' '''VII''' :''On piket po l’ gade :''Ele berôle avå les tchamps :''Elle a sketé s’ coide.<ref>Item est i.</ref> '''VIII''' :''Des poyes et des oûs: :''Istwere sins cminçmint ni fén :''‘Sca tant k' li rnåd passe<ref>[[Bernard Louis]], [[On dmey cint d' haycous]], l° 14.</ref> '''IX''' :''L' åbe tot cotoirdou :''Vike si vicåreye binåjhe :''On n' è fwait pont d' plantches<ref>[[Jacques Desmet]], so on dessén d' on ctoirdou tiyoû d' [[Mélin-el-Hesbaye|Mélin]], 2020 ([[:c:File:Haycou Desmet tiyoû Mélin.jpg|so les Cmons]]).</ref> Po fini nos dijh haycous e walon, vo ndè la onk k' i fåt tuzer lon po saizi ki ç' n' est nén fok ene biesse emantcheure di deus mots: '''IX''' :''Tchivå, ålouwete, :''Tchivå, ålouwete, tchivå, :''Ålouwete, tchivå<ref>Bernard Louis, come ådzeu.</ref> Ci haycou doet dandjreus revoyî viè l' tuza d' on cinsî di dvant 1950 ki [[tcherowe]] avou les [[tchvå]]s, tot loucant, a tot côp bon, ene [[ålouwete]] ki s' enûle e tchantant, pu ridischinde, et rataker. == Dins des ôtes lingaedjes == E-n imådjes <gallery> Haiku Aarschot.jpg|e neyerlandès Hajgao fratinoj.jpg|e l' esperanto Spring Haiku.png|e l' inglès EugieFosterMemorialPlaque.jpg|item est i </gallery> == Alére == Atacaedje do live Fauconnier «[[Li tins k' est a l' ouxh]]» (ene pådje e walon so çou k' est on haycou). == {{HD}} == * {{Wks|Haycous po mes vîs-cous}} (haycous da Lucyin Mahin so sacwants waloneus) == Sourdants == {{Commonscat|Haiku (poetry)|les haycous}} [[Categoreye:Powezeye]] [[Categoreye:Haycous|*]] [[Categoreye:Djapon]] [[Categoreye:Raspepyîs årtikes]] asslfb8gd6avz7ant1hk5tszwtz6h2y 0 27060 428212 421499 2026-11-01T10:24:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428212 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Santi di Tito - Niccolo Machiavelli's portrait headcrop.jpg|thumb|120px|left|Colas Machiavel, so ene pondeure da [[Santi di Tito]]]] '''Niccolò Machiavelli''' (e walon, '''Colas Machiavel'''), c' esteut on [[filozofeye|filozofe]] itålyin ([[3 d' may]] [[1469]] – [[21 di djun]] [[1527]]). C' est onk des pus grands personaedjes del [[Rinexhance]] e l' Itåleye. Di 1494 a 1512, il a bouté come fonccionaire eyet ambassadeur pol [[republike di Florince]]. L' an 1512, li famile Medici, metowe a l' ouxh e 1494, a rivnou al tiesse di Florince, avou l' aidance do [[påpe]]. Li republike a stî distrûte. Machiavel a stî metou el gayole, [[bôreataedje|bôreaté]] ey adon, deliberé. Adon, i s' a metou a houte dins ses waibes et scrire ses lives, ki les pus cnoxhous sont: * ''Li Prince'' (''Il Principe'') (eplaidî l' an 1532, mins scrît dvant); * Les ''Cåzaedjes'' (''Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio, Discourses on the First Ten Books of Titus Livy'') (eplaidî l' an 1531, mins scrît dvant). Li prumî studeye kimint k' i fåt cdure èn Estat. Li deuzinme situdeye l' etcherpetaedje eyet les avantaedjes do sistinme republikin. Machiavel a scrît eto des [[pîces di teyåte]], eyet ratourné des vîs scrijheus. [[File:Portrait of Niccolò Machiavelli by Santi di Tito.jpg|thumb|right|"Niccolò Machiavelli"]] [[File:Machiavel Offices Florence.jpg|thumb|right|"Niccolò Machiavelli"]] == Sacwantès idêyes do "Prince" == :'''''Aprinde a n' nén esse bon''''' ::''I nos dmeure a vir çou k’ les façons et les manires d’ on mineu avou ses sudjets doevnut esse.'' ::''Si djel tén bén, end a ddja toplin k’ ont racadit ladsu. Si dj’ m’ î mete eto, dj’ a peu d’ esse veyou come on grandiveus, ca dji m’ va schouwer bråmint del voye shuvowe pås ôtes.'' ::''Mins mi idêye, c’ est d’ dire åk ki pout siervi å ci kel vout schoûter. Dabôrd, i m’ shonne pus djusse di m’ tini al verité do sudjet purade k’ a l’ idêye k’ on nd a.'' ::''Bråmint des tuzeus s’ ont mådjiné des republikes et des rweyåmes ki n’ ont måy sitî montés podbon.'' ::''Nosse manire di viker est si lon del cene ki nos dvréns awè.'' ::''Li ci ki rnoye çou k’ i fwait po tuzer a çou ki s’ divreut fé, il aprind purade a s’ distrure k’ a s’ mete a houte.'' ::''Ca onk ki vôreut todi bouter et dmorer droet, ci-la serè sins manke distrût emey tant d’ måbelairs.'' ::''Dabôrd, c’ est l’ droet do djeu po on mineu ki s’ vout tni a s’ plaece, di n’ nén esse comifåt ; adon, a s’ shonnance, i taprè ses schitas evoye, u les wårder e s’ djeu.'' :'''''Intrer dins l' må, s' i l' fåt''''' ::''On mineu n' a nén dandjî d' awè des cwålités; i lyi fåt djusse sawè fé shonnance di les awè.'' ::''Minme, dj' el oize dire, cwand on nd a, et les todi shure, ele vos fjhèt do må.'' ::''Si vos shonnez les awè, ele vos aspalnut. Come di fé shonnance di esse bon, fidele et bounome, droet et rilidjeus, et l' esse…'' [[Imådje:Schoovaerts Machiavel.jpg|thumb|300px|Mwaisse fråze do "Prince" ([[binde d' imådjes]] da [[José Schoovaerts]] parexhowe divins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 44, e l' ivier 2007-2008)]] ::''... mins avou l' esprit apontyî di téle manire ki, s' i fåt pa des côps, vos ploz co rcandjî, et årvierdimint.'' ::''I vos fåt bén comprinde k' on mineu, et copurade on novice, i n' pout nén shure totes les rîles ki rindnut les omes bons.'' ::''Po tni l' pot d' l' Estat droet, i s' trouve bén sovint oblidjî d' aler disconte les lwès, li tcharité, l' umanité, li rlidjon.'' ::''Adon, i fåt èn esprit todi presse a tourner a tos les vints shoflés pa les cwårs, et les candjmints d' rinte ki les comandnut.'' ::''Insi l' a dj' dedja dit : '''li mineu ni s' schowe nén do bén, s' i l' pout, mins s' dåre dins l' må cwand i fåt'''.'' <ref>[[J. Schoovaerts]], tecse del [http://rabuletsnoveles.blogspot.com/ binde d' imådjes so Machiavel], ki les paroles sont saetcheyes foû do "Prince", p. 1 & 2 ("Aprinde a n' nén esse bon") & p. 2 & 3 (Intrer dins l' må, s' i l' fåt).</ref> == Ratournaedje di Machiavel e walon == Des bokets do "Prince" ont stî redjårbés a môde di [[binde d' imådjes]] avou on tecse walon pa [[José Schoovaerts]] e 2007, ey eplaidîs dins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]]. == Hårdêye difoûtrinne == [http://rabuletsnoveles.blogspot.com/ Binde d' imådjes do live "Li Prince" da Machiavel] so [[Rabulèts (waibe)|Rabulèts]]. == Sourdants == <References/> [[Categoreye:Rilomés filozofes|Machiavel]] 8hl9u9qixpyfpcaxwbkt132ki8d0q34 0 27179 427510 328658 2026-10-31T18:40:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427510 wikitext text/x-wiki On '''spotchî aplacaedje''', c' est l' [[aplacaedje]] di deus [[mot]]s, k' on-z a dit si rade onk dirî l' ôte ki l' dierin pî do prumî mot si maxhe avou l' prumî pî do deuzinme mot. [[Imådje:harloucrale_maquet.jpg|right|Coviete do live "Li Harloucrale", ki ç' mot la, c' est on [[noûmot do walon|noûmot]] foirdjî pa on spotchî aplacaedje]] == Egzimpes classikes == * [[Wikt:malwè|malwè]] (mwais alwè)<ref>Etimolodjeye nén acertinêye; mot oyou pa on temoen diyalectolodjike di [[Transene]].</ref> Des ôtes côps, c' est on ptit mot å mitan k' est magnî pa les deus ôtes. * [[Wikt:cloke-poite|cloke-poite]] (cloke des poites)<ref>Mot d' [[Nameur]], documinté.</ref> Pacô, c' est sacwants ptits mots ki s' etroclèt sot s' kimaxhant. * [[Wikt:terchedon|terchedon]] ([[Wikt:eter|eter]] ''[[Wikt:ci|chi]]'' [[Wikt:et|et]] [[Wikt:don|don]]).<ref>Mot des [[Aschates walon-picård]], documinté.</ref> * [[Wikt:tenoncô|tenoncô]] ([[Wikt:tot|tot]] [[Wikt:en|en]] [[Wikt:on|on]] [[Wikt:côp|côp]]) Sacwants spotchîs aplacaedjes ont kécfeye sitî fwaits esprès, a môde di noûmots : * [[Wikt:lurcete|lurcete]] ([[lurson]]-[[linete]])<ref>Etimolodjeye nén acertinêye, atåvêye pa [[Lucien Mahin]].</ref> == Noûmots == Po des ôtes, c' est bén des [[noûmot]]s foirdjî lanawaire : * [[Wikt:harloucrale|harloucrale]] (harlake-marlou-macrale)<ref>[[A. Maquet]]; Li harloucrale (pîce di teyåte).</ref> * [[Wikt:crodjambot|crodjambot]] ([[Wikt:croxhe-djambot|croxhe-djambot]])<ref>Mot foirdjî pa [[Lucien Mahin]] e 2000, po l' årtike do Wikipedia corespondant å francès ''«[[Wikt:croquemitaine|croquemitaine]]»''.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Croejhete walone]] [[Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje]] llixt3m0w7tdo9531fpjt5dw301c93i 0 27206 427695 423907 2026-10-31T19:10:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427695 wikitext text/x-wiki <center>{{Listen|filename=Tchanson des boudes.ogg|title="Tchanson des boudes"|description=Li tecse [http://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2025-05-06_Sicole_di_Bive.pdf est ciddé p. 4]}}</center> {{Wiccionaire}} [[Imådje:Craumignon poove moxhe.jpg|thumb|350px|Tecse et muzike d' on vî cråmignon «[[Pôve moxhe (tchanson)|Pôve moxhe]]»]] [[Imådje:Wa prindoz vosse bordon Simon.ogg|thumb|tchantaedje d' on cråmignon etir emey tchapele; [[s:Prindoz vosse bordon, Simon|tecse cial]]]] On '''cråmignon''', c' est ene [[tchanson e walon]] ki s' tchante tot dansant avå les voyes, e s' dinant l' mwin. Li mouvmint des danse, c' est des crawiaedjes, did la li viebe «[[Wikt:cråmignoner|cråmignoner]]». Les cråmignons sont diferins des [[bran]]s. == Mwaissès piceures == Les cråmignons sont tipikes del [[Lidje (veye)|veye di Lidje]], et sacwants viyaedjes did ttåtoû, sortot å nôr come [[Hacoû]], [[Eben]], [[Moulan]] o [[Eijsden]] e l' [[Bas Payis|Holande]]. Dins ç' payis la, on cråmignonéve come ça, sins aveur rén apresté, li djoû del [[dicåce|fiesse del pårotche]], disk' al fén do 19inme sieke. Li cråmignon si fjheut sol [[dicåce]] minme, åtoû des barakes et des [[tchvås d' bwès (djeu)|tchvås d' bwès]]. Li tchanson, c' est des coplets avou foû ki deus royes, avou des longs vers, sovint des [[zandrin]]s. Å coplet ki shût, on cmince pa rprinde deus côps li dierinne roye do ci di dvant. Li [[respleu]], c' est eto ene fråze k' on rdit deus u troes côps. Sovint gn a ene peclêye di coplets, dijh et dpus. Onk des pus rlomés cråmignons, c' est "[[L' avoz vs veyou passer ? (cråmignon)| L' avoz vs veyou passer ?]]" da [[Nicolas Defrecheux]]. == Istwere des cråmignons == Ci sereut ene dujhance apoirtêye del [[France]]. Did la, les paroles e francès di mo vîs cråmignons. Mins elle a si bén rispité el Walonreye, ki bråmint des scrijheus walons endè scrijhît el deuzinme mitan do 19inme sieke. Gn ourit minme sacwantès [[bate di scrijhaedje e walon|bates]] del [[SLLW]] la k' on dmandéve di scrire des cråmignons. == Tinmes des cråmignons == * istwere po ls efants : [[Harbouya (tchanson)|Harbouya]], [[Prindoz vosse baston, Simon (cråmignon)|Prindoz vosse baston Simon]] * istwere d' amour : "[[L' avoz vs veyou passer ? (cråmignon)| L' avoz vs veyou passer ?]]" * istwere mocresses d' ene sakî : * [[måhonteuse tchanson|istwere nén pikêye des viers]] == Les cråmignons dins les fiesses oficires a Lidje == E [[1913]], gn ourit on cortedje avou des cråmignons did divinltins. E [[1930]], pol cintinme aniversaire del [[Beldjike]], on rifjha l' minme, mins avou des cråmignons di scrijheus e walon : [[Nicolas Defrexheux]], come di djusse, mins eto [[Henri Baron]], [[Toussaint Brahy]], [[Joseph Vrindts]], [[Joseph Closset (pere)]], == {{HDVs}} == * [[Prindoz vosse baston, Simon (cråmignon)]] * [[Harbouya (tchanson)|Harbouya]] * [[Pôve moxhe (tchanson)|Pôve moxhe]] * [[Dj' a m' tabeur, mes clikes et mes clakes (cråmignon)]] == Hårdêye difoûtrinne == [http://rifondou.walon.org/tchanson/craumignons-rif.php Pådje des cråmignons so l' Aberteke] [[Categoreye:Tchansons e walon]] [[Categoreye:Foclore del Walonreye]] [[Categoreye:Cråmignons|*]] 1vtmih2f8hmb4s068gi715z1ulmbo62 0 27266 427913 391252 2026-10-31T20:02:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427913 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin-left:1em; background:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" | align="center" style="background:#e3e3e3;" colspan="2" style="border-bottom:3px solid gray;" | <font size="+1">'''Bălţi''' |---- | colspan="2" div class="center" | |---- |- bgcolor="#FFFFFF" align="center" | colspan="2" | |---- |---- | colspan="2" div class="center" | |---- |- bgcolor="#FFFFFF" align="center" | colspan="2" | [[Vasile Alecsandri Platz]]; one of the biggest squares in Europe. |---- | align="center" | | align="center" | [[Imådje:Balti-arm.jpg|150px|Coat of Arms of Bălţi]] |---- |Flag of Bălţi |Coat of Arms of Bălţi |---- bgcolor="#e3e3e3" ! colspan="2" bgcolor="#e3e3e3" | Basisdate |---- | [[Status]] || [[Municipality of Bălţi]] |---- | [[Communes]] || Sadovoe, Elizavetovca |---- | [[Mayor]] || Nicolai Grigorișin (2021-) |---- | [[From|City from]] || [[1620]] |---- | [[Population]] || 149 100<small>(2004)</small> |---- | [[Area]]: || 78 km² |---- | [[Density:|Population density]]: || 1,748 Iwohner/km² |---- | Altitude: || 102 m |---- | [[Postal code]]: || MD-3100 |---- | Prefix: || (+373) 231-X-XX-XX |---- valign="top" | [[Position]] || 47° 45'42'' N <br /> 27° 55'44'' E |---- | [[Vehicle|Vehicle registration plate]] || BL |---- | [[Official website]] || www.balti.md |---- | colspan="2" div class="center" | |---- |- bgcolor="#FFFFFF" align="center" | colspan="2" | |---- | colspan="2" div class="center" | |---- |- bgcolor="#FFFFFF" align="center" | colspan="2" |Location in Moldova |---- | align="center" style="background:#e3e3e3;" colspan="2" style="border-bottom:3px solid gray;" | |} '''Bălţi''', c' est l' troezinme veye del [[Moldaveye]]. C' est l' pus grande veye al Bijhe di ç' payis la. Do trevéns di l' [[Impire rûsse]] (1812-1917), et do tins des [[URSS|Sovietes]] (1940-1990), si no esteut scrît d' après si scrijhadje e letes cirilikes "Бельцы" (Beltsi). {{Commons|Category:Bălţi}} [[Categoreye:Moldaveye]] syx7kcfn4ftvys4d9s0nax8s9k2oz0e 0 27468 427960 421650 2026-10-31T20:15:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427960 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Gilbert Renson Pilipili.jpg|thumb|coviete do live]] '''Pilipili''', c' est ene [[otobiyografeye]] da [[Gilbert Renson]], wice k' i cåze di lu a mode di rwaitant, et k' a stî eplaidî e 2007. == Mwaissès dnêyes == Ci n' est nén pår on [[roman]], mins l' racontaedje, cåzu cronolodjike, et waire romantijhî, del vicåreye do scrijheu. C' est èn ancyin eployî coloniå e [[Congo bedje]]. Il î esteut contåbe. Li live est adjinçné a môde di [[ralaedje e-n erî dins l' tins]]. Il atake do trevén ki li scrijheu est al [[pinsion (di viyesse)|pinsion]]. Adon, il a divnou bénvlant bouteu po-z aler miner les djins k' avént on [[magnant må]] al [[tchimio]] u ås [[rais X]]. Ces bokets la do live avént ddja stî eplaidîs dins les [[Cayés walons (gazete)|Cayés walons]] e 2002. Li live est enimådjî avou des fotos noer et blanc do Congo, ki li scrijheu prinda lu-minme. == Kitaeyaedje do live == * Coviete : no do scrijheu et tite avou ene foto do [[Cwango]], on [[mouze (grande aiwe)|mouze]] do [[Congo]], al limotche avou l' [[Angola]]. Gn a eto ene divize e walon "Ci n' est nén rén del sicrire, c' est del ratuzer". Çou ki mostere co bén ki c' est bråmint otobiyografike. * Evier del coviete, sol cårton : mape do Congo avou les plaeces ki li scrijheu î a stî. * Blanke pådje di wåde. * Coviete divintrinne : do scrijheu et tite avou li redjårbaedje d' ene fråze da [[Martin Gray]] : ::''Rinde bon dvwer ås cis k' ont fwait leu pårt'' ::''Ci n' est nén s' racoeti dins ses poennes;'' ::''C' est putoit rprinde li dzeu come il årént yeu fwait, a môde di djin.'' * p. 1 a 90 : li roman lu-minme, pårti e 21 tchaptrês. * 8 pådjes di motlî, limerotêyes di I a VIII. * Pådje avou l' biyografeye do scrijheu (e francès); des rmerciymints a ses aidants (dandjreus des binamés conseyîs et coridjeus) : Guy Delvaux, [[Henri Matterne]], [[Joseph Selvais]], Michel X. eyet [[Victor George]]. == Minaedje del sipoûle == Les deus prumîs tchaptrês si pasnut dins les anêyes 2000. A pårti do troezinme tchapite (p. 10), on rmonte li tins, et-z avni e 1945, la ki li scrijheu et mwaisse personaedje aveut 19 ans. Pår e cwatrinme tchaptrê, c' est l' mariaedje, les studes al sicole coloniåle, et les apresses po daler å Congo. Li tchaptrê 5 (p. 16), c' est l' dierin rivnaedje eviè l' tins d' asteure, la kel Djihan eyet s' feme Gabriyele si rapinsèt tos les soçons del "Coloniåle". Li shijhinme tchapite (p. 18), c' est l' voyaedje e batea, et l' arivaedje e Congo. A pårti di ç' moumint la, on n' cwite pus l' payis da [[Lumumba]] et "Cazabubu" disk' å 19inme tchaptrê, la k' i rabize el Beldjike, l' anêye do dislaxhaedje do Congo ([[1960]]). == Corwaitaedje tecnike == === Motlî === Li [[motlî]] est relî. Toplin des beas mots et des belès ratourneures. Metans : :''Li djonne rossete k' a waitî a lu, ele poirtéve sipesse [[:Wikt:mene 2|mene]].'' :''Il esteut crås come on cint d' clås.'' === Accint do walon === L' accint est purade di [[Få-les-Tombes|Få]]. Li scrijheu eploye voltî des mots rtrovés dins l' [[Motî d' Andene]] eyet des cis aprins ås [[Relîs Namurwès]]. On trouve des mots d' après [[Andene]], et waire eployîs dins les scrîts e walon : [[:Wikt:tchereye|tchereye]]. === noûmots === Li scrijheu eploye eto sacwants [[noûmot do walon|noveas mots]] : [[:Wikt:chouya|chouya]]. == Racsegnes eciclopedikes == * Ene machine di [[radioterapeye]] p. 8. * [[Congo (aiwe)|Mouze Congo]] p. 19. * Les pexhons do mouze "[[Cwango]]" p. 24. * Ene tcheyire ås poirteus p. 31. * Li veye di [[Kicwite]] p. 64. * [[captinne (pexhon)|captinne]] (sôre di pexhon) p. 76. * [[djacinte d' aiwe]] p. 75 * Les [[Bapendés]] p. 77. * L' [[åbe ås discoirdances]] p. 78 * Instrumints d' muzike ** [[Lukunga (instrumint d' muzike)|loukounga]] p. 78. ** [[madimba (instrumint d' muzike)|madimba]] p. 78. == Conte-rindous do live == * Dins les [[Cayés walons (gazete)|Cayés walons]], l° 3-4, 2007. * Dins l' [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]], l° 44, ivier 2007-2008. [[Categoreye:Prôze e walon]] [[Categoreye:Congo bedje]] [[Categoreye:Otobiyografeyes]] dr5duvb8wlqtb721cv9htwkoqf01fuq 0 27609 427594 390809 2026-10-31T18:54:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427594 wikitext text/x-wiki Li '''fiesse des mames''', c' est li deuzinme [[dimegne]] do moes d' [[may]], la k' on [[bistocaedje|bistoke]] les mames. == Egzimpe d' arimé pol fiesse des mames == ::'''''Mi ptite mame si nozêye''''' :''Mi ptite mame si nozêye, vos m' avoz dné l' meyeu d' vosse cour.'' :''Mi ptite mame si nozêye, nolu ni vs såreu rinde tant d' amour.'' :''E tote mi vicåreye, dj' årè todi ene pinsêye'' :''Po tot çki vs avoz sofrou, dispoy ki vs m' avoz dné l' djoû.'' :''Vosse clair amour est si tinrûle ki, cwand c' est ki dj' so addlé vos,'' :''Mi ptite mame, dji m' sin bén påjhûle, dji so-st ureus a rinde djalots'' :''Les cis ki nos loukèt passer, a cabasse come des hanteus.'' :''I n' savèt nén, les målureus, tote li djoye k' on-z a do viker'' :''Cwand on-z a ene mame a candôzer.'' :''Mi ptite mame si nozêye, dj' awåde ki vos vicroz lontins.'' :''Mi ptite mame si nozêye, dji vs frè rovyî tos vos tourmints.'' :''Vs m' avoz dné tant del djoye, ki cwand vs seroz-st evoye, :''Dj' wådrè-st e parfond di m' cour li rmimbrance di vosse grand amour.''<ref>siné : Mady Lassaux; eplaidî, sins mete li sourdant do scrijhaedje, dins "''(https://web.archive.org/web/20071109201528/http://www.liguewallonnebruxelles.be/ Ligue wallonne''" e moes d' setimbe 2007.</ref> == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/moes_may.html Co des powinmes po les mames] {{Abt}} * [http://warao.walon.org/~lucyin/tchanson/odio/01_Dj'_aveu-apris.ogg On powinme da Marie-France Gilles metou e muzike] == Sourdants == [[Categoreye:Fiesses]] 2mrmv5s35py1pvwezx2d4q7cuo6qvue 0 27622 428072 419308 2026-11-01T10:00:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428072 wikitext text/x-wiki {{po|Israyel|Israyel}}{{Infoboesse payis}}L' '''estat d' Israyel''', c' est èn [[estat]] do [[Moyén Levant]] askepyî e [[1948]] pa les [[Djwif]]s [[siyonisse]]s, avou l' acoird des Inglès ki colnijhént li [[Palestene (contrêye)|Palestene]]. Il est metou sol [[Mîtrinne Mer]]. Li prumire maisse veye fourit [[Tel Aviv]]. E 1968, li [[pårlumint|Cnessete]] vola kel mwaisse veye d' Israyel fourit [[Djeruzalem]]. Mins gn a bråmint des ôtes payis ki n' sont nén d' acoird so çoula. == Economeye == Po-z aveur tant des cwårs po fé l'guere, Israyel est sotnou pa bråmint des [[diyaspora des Djwifs|Djwifs di totavå]]. Ey eto, il a rçû ene banslêye di çanses di l' [[Almagne]] et des payis k' avént aidî a l' [[olocosse des Djwifs]] tins del [[deuzinme guere daegnrece]]. == Politike == Israyel, c' ene [[republike]] avou on pårlumint, li "Cnessete", ey on govienmint miné pa on prumî minisse. Li prezidint n' a nén grand tchoi a dire, ene miete come e l' Almagne. == Istwere == Po dvant 1947, loukîz a [[Palestene]]. Li decidaedje fourit prins a l' [[ONU]] li [[29 di nôvimbe]] [[1947]] d' askepyî deus estats : onk djwif, l' ôte arabe, et [[Djeruzalem]] dizo mambornance eternåcionåle. Dins l' pårteye djwive, bråmint des Palestinîs k' î dmorént ont stî tchessî evoye foû payis. Dispu si askepiaedje, Israyel a dedja fwait 6 [[guere]]s. * Li guere d' askepiaedje (1948) * Li guere do [[tchenå d' Souwez]] (1956) * Li [[guere des shijh djoûs]] (1967), la k' Israyel a-st abroké dins çou k' esteut l' [[Djordaneye]] et l' Edjipe ([[Gaza]] et [[Sinayî]]). * Li [[guere di Kipour]] (1973), ene guere disconte del [[Sireye]] et d' l' [[Edjipe]] k' a duré a pô près 3 moes. * Li prumire guere do Liban (1982) * Li deuzinme guere do Liban (2006) * Li [[guere Israyel-Iran]] (å [[moes d' djun]] [[2025]]) == Djudjmints so l' estat d' Israyel == L' estat d' Israyel est rwaitî pa les [[sconte-siyonisse]]s, et co des ôtès djins, come onk des pus grands risses pol påye e [[Moyén Levant]] eyet sol [[Daegne]] etire. Po les ene pårteye des [[Djwifs foirt rilidjeus]], ci fourit est on petchî disconte do [[Bon Diu]], di fé èn estat ki rashonne les Djwifs el Palestene divant l' arivêye do [[Messeye]]. <ref>Yakov M. Rabkin; ''Au nom de la Torah; une histoire de l' opposition juive au sionisme''; [ISBN 2-7637-8024-5]</ref> == Rilomés Israyelîs == * [[David Ben Gourion]] * [[Izåk Rabbin]] * [[Ariel Sharon]] * [[Shimon Perez]] Loukîz eto : * [[Rilomés rlidjeus djwifs]] * [[Rilomés djwifs layiks]] == Sourdants == <references/> {{Commons|Category:Israel}} [[Categoreye:Israyel (estat)|*]] [[Categoreye:Palestene]] [[Categoreye:Azeye]] [[Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer]] 1hakaec0mdcbsnuse40ts87x6ll0kqa 0 27706 427946 421154 2026-10-31T20:11:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427946 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Wichern Adventskranz originated from Germany.jpg|thumb|right|Corone des Avéns, avou 4 grandès tchandeles po les dimegnes et 24 po les ôtes djoûs.]] Li '''corone des Avéns''', c' est ene [[uzance]] k' a ataké e l' [[Almagne]] e [[19inme sieke]], et si spåde après. C' est ene corone fwaite avou des vetès coxhes, et des [[tchandele]]s sitampêyes dissu, et k' on-z emantche po les [[Avéns]]. L' idêye, c' est d' esprinde ene tchandele di pus tchaeke djoû, u tchaeke samwinne ki raprepeye les creyants do [[Noyé]]. Li corone des Avéns pout esse basteye avou des coxhes di [[sapén]], di [[spene]]s, di [[suzea]] u di des ôtes bouxhons des [[håye]]s. Les corones simpes ont cwate tchandeles po les cis k' ont des Avéns di cwate samwinnes, et shijh po les cis k' ont des Avéns di shijh samwinnes. Les cis ki volnut fé ene grande corone, metnut ene tchandele po tchaeke djoû des Avéns. Mins, mågré tot, les tchandeles ki rprezintnut les dimegnes sont pus grandes ki les ôtes. [[Imådje:Couronne-avent.jpg|thumb|right|Corone des Avéns avou 7 tchandeles: 5 bleuwes po 5 dimegnes; 1 rôze, pol dimegne ''Gaudete'', 1 blanke å mitan, pol djama d' Noyé.]] Les tchandeles sont normålmint des minmès [[coleur]]s ki les mousmints di messe do tins des Avéns : violé ou bleu. Mins, po troezinme dimegne des Avéns - li ''Gaudete'' - gn a ene rôze tchandele, come les abiymints do curé et les drapreyes di l' åté po ç' dimegne la. Asteure, on n' fwait pus des corones avou ene loumire po tchaeke djoû, mins seulmint po les dimegnes, et ça fwait cwate tchandeles, ou cénk, si on mete co ene blanke å mitan, pol djoû do Noyé. Li cene k' on aloume li prumî dimegne, on l' lome li tchandele do [[profete]], a cåze des lijhaedjes, la k' on lét li profete [[Izayî]] dins les eglijhes. Li deuzinme, c' est l' tchandele di [[Betleyem]], li troezinme li cene do bierdjî, li cwatrinme li cene di l' andje. Dins les eglijhes k' ont les Avéns pus longs, di shijh samwinnes, li corone des Avéns poite shijh loumires, ou set, s' i gn a ene dierinne pol djoû do Noyé. == Istwere == Li prumire corone des Avéns a stî fwaite pa [[Johann Hinrich Wichern]] (1808–1881), èn acsegnant d' efants et teyolodjin [[protestantisse|luteryin]] d' [[Ambôr]]. I purda avou lu sacwants efants foirt pôves et mete so pîs ene måjhone d' ôrfuléns, lomêye "''Rauhe Haus''". Les efants dmandént sovint cwantes djoûs gn aveut i co disk' å [[Noyé]]. Po k' les efants n' el dimandénxhe pus, e [[1839]], il a fwait ene corone di [[legne]], avou 19 pititès rodjès tchandeles et 4 grandes et blankes. Tos les djoûs, les efants aloumént ene tchandele di pus, po pleur conter les djoûs, tantea k' a Noyé, elle estént esprindowes tertotes. E [[1860]], il a rfwait li minme corone, mins avou des vetès coxhes et dispoy, cisse corone a moussî ezès måjhones. Dins les anêyes [[1930]], on-z a cmincî a l' mete dins les eglijhes e l' [[Ôtriche]] ey e l' [[Bavire]], et adon pattavå. [[Categoreye:Noyé]] [[Categoreye:Avéns]] [[Categoreye:Uzances]] kh7dszmvwplrywfasj78712rmdtm5eb 0 27708 428008 415794 2026-10-31T20:23:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428008 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Grande brantche teyåte.jpg|thumb|Afitche pol creyåcion del pîce å Triyanon a Lidje li 10 di nôvimbe 2007]] '''Al grande brantche do vî tchinne''' (<SMALL>''Al grande brantche dè vî tchinne''</SMALL>), c' est ene [[pîce di teyåte]] e walon ki mete el sinne li [[metingue]] di [[Gråce-Bierleu]] do [[30 di djulete]] [[1950]], e rapoirt avou l' [[kesse do trône do rwè Yopôl III]] (la k' gn aveut yeu cwate touwés). Li scrijheu, c' est [[Thierry De Winter]]. Li tecse rascoda li [[pris des pîces di teyåte e walon del Province di Lidje]] e 2006. Li pîce fourit [[creyåcion (teyåte)|creyeye]] å [[Triyanon (teyåte a Lidje)|Triyanon]] li 10 di nôvimbe 2007. == Rascourti et passaedjes == Li sinne si passe a Gråce-Bierleu li djoû do fameus metingue. Louwiza, ene Flaminde, rweyalisse come di djusse, tént cåbaret avou s' feye, Djihene (''Jeanne''). Cisse-ciale est roede bleuwe sote di Douwård, on sindicalisse, disconte del rivnowe do rwè. Les deus hanteus si rescontrèt "al grande coxhe do vî tchinne". Après l' metingue, et l' anonce des moirts, c' est Colas, li fjheu d' [[paskeye]]s do viyaedje ki vént tchanter, so l' air di [[Leyîz m' plorer (tchanson)|Leyîz m' plorer]] : :''A Gråce Bierleu, n' årè pus nou bea dimegne,'' ::''Neni, måy pus.'' :''Les djoûs d' solo n' seront pus des djoûs d' fiesse,'' ::''Neni, måy pus.'' :''Leyîz m' plorer; les drapeas sont-st e berne.'' ::''L' payis est d' doû, tot l' payis est d' 'doû.'' :''Des taetches di sonk rilujhèt so nosse plaece,'' ::''Dji so honteus.'' :''Est i possibe k' nosse payis, nosse viyaedje'' ::''Soeye si moudreu ?'' :''Leyîz m' plorer: n a do sonk cial sol plaece.'' ::''Dji so honteus; dji so honteus. '' Ladsu, Douwård endè va foû payis. Et Djihene, al diloujhe, si va pinde "al grande coxhe do vî tchinne". Vo rla Colas ki rvént, mins ki gruzene "[[Li Braibançone (ime)|Li Braibançone]]. Mins on lyi côpe li xhuflet. :Èn ome : ''Oizreut on co tchanter cisse tchanson la ?'' :Èn ôte : ''Ene tchanson po li rwè !'' :On troezinme : ''Ci n' est nén l' moumint di co miner margaye.'' :On cwatrinme : ''Mins c' est ossu l' tchanson di tos les cis ki sont moirts po l' payis.'' :Li docteur : ''C' est l' tchanson da tertos, da tot l' payis.'' :Mitchî : ''Awè, da tot l' payis. Et Colas a råjhon. C' est l' moumint d' el tchanter Li moumint di s' rashonner tertos eshonne, sins pus nole margaye, po k' on drame come ci-chal n' arive måy pus. Djihene a morou paski les djins n' s' ont nén polou etinde inte di zels. Mins i n' fåt pus k' çoula arive. Et i fåt ki l' Beldjike vike, vike e påye, sins pus nou måleur come ci-chal, et solide come li vî tchinne wice ki Jeanne s' a pindou!" Adon Colas etone l' ime ... et les ôtes avou. Ça cmince come on gruzinmint, pus todi pus foirt.<ref><SMALL>Ennef, divins [[Amon nozôtes (gazete)|Amon nozôtes]], l° 2, ivier 2007.</SMALL></ref> == Conte-rindou del creyåcion == :''Sins raconter l' pîce, vos mådjinez bén k' on î voet l' margaye inte Walons et Flaminds ... come asteure, mins a l' evier !'' :''Et çoula dna l' ocåzion al såle di rire , ou do fruzi, pus d' on côp ... et di s' lever al fén avou les acteurs ki tchantît l' [[Braibançone (tchanson)|Braibançone]].'' :''Mins po-z esse oniesse, end a pus d' onk ki n' kinoxheut nén les paroles ... ou ki n' voleut nén tchanter ! ''<ref><SMALL> [[Marcel Slangen]], [[Djåzans walon (gazete)|Djåzans walon]], Noyé 2007.</SMALL></ref> == Sourdants == <references/> [[Categoreye:Pîces di teyåte e walon]] g94qbr063nkhljfbuag8zsqfdcqc06p 0 27723 427971 404492 2026-10-31T20:17:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427971 wikitext text/x-wiki Les '''Avéns''', c' est l' termene des shijh u cwate samwinnes divant l’ [[Noyé]]. Dabôrd, les Avéns si stårèt so les moes d' [[nôvimbe]] eyet [[decimbe]]. C’ est les djoûs d' [[abtinince]] et di rpintance. Emey les dujhances des Avéns, gn a l' [[corone des Avéns]]. Å mitan del termene, gn a l' fiesse del [[Notru-Dame des Avéns]]. ''Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Avéns", alez s' vey e [[:Wikt:Avéns|splitchant motî]].'' == Istwere des Avéns == Diviè l' [[5inme sieke]], c' est les [[moenne]]s [[Irlande|irlandès]] et [[Escôsse|scotches]] k' ont pinsé ki, come [[Påke]], k’ i gn a 40 djoûs d' [[cwareme crustin|cwareme]] divant, i sereut åjhey di fé ene sôre di cwareme si 40 djoûs divant Noyé. Did la, les [[Gålwès]] et les [[Catalogne|Catalans]] ont pris ç’ dujhance la å [[6inme sieke]], et ataker les Avéns al [[Sint-Mårtén]] (li 11 di nôvimbe) et purade avou del djoye k' avou des djunes, la ki por zels l' anêye d' eglijhe comincive li minme djoû. A [[Påpe|Rome]], ons a dit k' c' esteut bén, et ons a apontyî les Avéns å [[8inme sieke]], et prinde ene idêye des Irlandès: ki les Avéns fouxhénxhe des djoûs d' djune. Termetant, gn a eto ene idêye des Gålwès ki va passer: k' i gn euxhe ene miete di djoye avou. Et co ene troezinme: ki les Avéns tinénxhe seulmint cwate samwinnes et nén shijh. Pus tård, les [[Grece|Greks]] ont xhiné les Irlandès, les [[Roumaneye|Roumins]] ont fwait come les Gålwès, et des ôtes Eglijhes do Levant ont copyî purade les Roumins. Après les bardouxhes rilidjeuses da [[Tchårlumagne]], les Gålwès ont stî oblidjîs d' fé les Avéns di cwate samwinnes, come a Rome. <ref>[[Georges Sfasie]], [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]], ivier 2007-2008.</ref> == Li dierinne samwinne des Avéns == Li dierene samwinne des Avéns, do 17 å 23 d' decimbe, on tchante les [[antyinne]]s avou "Ô". C' est des antyinnes ki tchantnut des nos ki les profetes avént eployî po profetijhî do Messeye. Li prumire, c' est "O Sapientia" ("Vos, Saedjesse"), et l' dierene est "O Emmanuel". Mins asteure, si les crustins priynut l' [[Messeye]] po k' i vegne, dins leu [[teyolodjeye]], c' est po k' i rvegne po l' deuzinme côp, po k' i mete so pîs si rweyåme ki n' finixhrè måy: :''Vos, Clé d' [[Dåvide]] et haminde del måjhone d' Israyel, vos ki drouve et nouk ni sere, vos ki sere et nouk ni drouve, vinoz, et s' leyî moussî les prijhnîs foû del prijhon, come les cis ki sont ashidous e li spexheur et dins l' ombrire del moirt.'' <ref>Georges Sfasie, come ciddé ådzeu.</ref> == Les avéns come termene del meteyo == Les Avéns, c' est on bon moumint po planter des [[åbe]]s. :''Cwand on plante ås Avéns, on wangne ene anêye di tins.'' On vout kel tins des Avéns soeye li contråve do tins d' l' esté ki shût : :''Frexhs Avéns, setch esté ; setchs Avéns, frexh esté.'' Gn a eto on spot sol nive ki toume so cisse termene la : :''Li nive des Avéns a todi des grands dints''. == Sourdants == <References/> [[Categoreye:Avéns]] [[Categoreye:Noyé]] [[Categoreye:Såjhons d' l' Eglijhe]] [[Categoreye:Crustinnisse]] [[Categoreye:Cronolodjeye]] 5619xml09d9h6bydgszz5x781n13o4b 0 27783 427927 422180 2026-10-31T20:04:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427927 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Inventaire de la littérature wallonne des origines (vers 1600) à la fin du XVIIIe siècle''}} L' '''invintaire des pus vîs tecses e walon''', kel tite e francès, c' est '''''Inventaire de la littérature wallonne des origines (vers 1600) à la fin du XVIIIe siècle''''', c' est on [[live sol walon]] sicrît pa [[Maurice Piron]] et k' a vudî del [[livreye]] Paul Gothier, a [[Lidje (veye)|Lidje]] e [[1962]]. Gn a la les 403 tites des [[belès letes e walon|tecses e walon]] ritrovés, tot etire u a bokets, dispu diviè 1600 disk' e 1800. Gn a eto dins l' live sacwants tecses e [[picård]] ey e [[gåmès]]. Les tecses sont rindjîs e shijh seccions. Pu, dins tchaeke seccion, les tecses sont rindjîs [[cronolodjicmint]]. * Prumire seccion : tecses sol politike (138 tecses, do l° 1 å limero 137bis) * Deuzinme seccion : Complumints (90 tecses, do l° 138 å l° 227) * Troezinme seccion : Pititès racontroûles (54 tecses, do l° 228 å l° 281) * Cwatrinme seccion : So les comeres et l' amour (77 tecses, do l° 282 å l° 358) * Cénkinme seccion : Varyistés (16 tecses, do l° 359 å l° 375) * Shijhinme seccion : [[Noyés walons]] (16 tecses, do l° 376 å l° 403) == Sacwants tites di l' invintaire da Piron == * 1: [[Sounet lidjwès å minisse (xhiltea)|Sounet lidjwès å minisse]] * 3: [[Li Salazår lidjwès (vî scrijhaedje)]] * 6: [[Novele tchanson disconte des predicants (vî scrijhaedje)|Novele tchanson disconte des predicants]] * 7: [[Bate di dvize inte on catolike ey on protestant (diyaloke)]]. * 26: [[Cantåte lidjwesse prezintêye å Prince li djoû di si eleccion]] * 58, 59, 60: 3 tchansons so l' [[Afwaire des djeus di Spå]]. * 16: [[Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne]] * 62: [[Tchanson patriyotike namurwesse tote novele (vî scrijhaedje)|Tchanson patriyotike namurwesse tote novele]] * 63: [[Ene drole di tchanson (vî scrijhaedje)|Ene drole di tchanson]] * 71: [[Acoroz tertos po vni schoûter (tchanson)|Acoroz tertos po vni schoûter]]: po disfinde a Vervî li pårti revintiveus da Fyon conte les [[reyaccionî]]s (diviè 1788) * 97: [[Cwè, vla ddja nos volontaires (vî scrijhaedje)|Cwè, vla ddja nos volontaires]] * 119: [[Les viyaedjes di Loncin et d' Awan (tchanson)|Les viyaedjes di Loncin et d' Awan]] : [[tchanson e walon|tchanson]] po balter les cmeres di ces deus viyaedjes la k' alént coûtchî avou les sôdårds francès, k' î ont stî cazernés do moes d' nôvimbe 1792 å moes d' måss 1793. * 126: [[Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs]] * 136: [[Paskeye lidjwesse del constitucion]] (1799) * 147: [[Paskeye so l' eleccion di Monseu d' Audace (arimé)|Paskeye so l' eleccion di Monseu d' Audace]] * 154: [[Paskeye d' ene eleccion al coledjåle di Vizé (arimé)|Paskeye d' ene eleccion al coledjåle di Vizé]] (1780) * 228: [[Paskeye do tchet volant d' Vervî (arimé)|Paskeye do tchet volant d' Vervî]] (1641) * 284: [[Tchanson Decroyî]] ([[Bon Diu, ki c' est grand poenne d' inmer ces båsheles (tchanson)|Bon Diu, ki c' est grand poenne d' inmer ces båsheles]]) (diviè 1600) * 285: [[Paskeye so les lotchets]] (1640) * 286: [[Kî vout oyî ene bele paskeye (tchanson)]] * 287: [[Boune nute Maroye boune nute mi feye (sketch)|Boune nute, Maroye; boune nute, mi feye]] * 288: [[K' i sont loignes, ces valets (tchanson)]] * 291: [[Cwand dji vs louke totes, vos, binamêyes (paskeye)]] * 286: [[Paskeye novel sur le chant : Au matin quant elle se leve|Kî vout oyî ene bele paskeye (tchanson)]] * 289: [[Djåclene et Maroye (diyaloke)]] * 290: [[Dji n' sai, por mi, kî s' vout maryî (paskeye)]] * 292: [[Si dj' esteu eco a maryî, dji freu mî mes afwaires (paskeye)]] * 293: [[O bondjoû, m' binamé Zabea (tchanson)]] * 308: [[Djihan ki ploye et Linete Makêye (arimé)|Djihan ki ploye et Linete Makêye]] * 352: [[Pastorele bilinwe namurwesse]] ki [[incipite|cmince pa les paroles]] e francès ''Bonjour Cattin, belle bèrgère''; les prumîs vers e walon sont ''Eco ki dj' so då viyaedje'' (''Eco qu'ig d'so dau village.'') * 354: [[Monsieu del Bourlote (tchanson)|Monsieu del Bourlote]] (tchanson) * 360: [[Paskeye di Cwareme et Tchårnêye]] * 364: [[Les Ipocondes (operå)|Les Ipocondes]] (operå) * 365: [[Simon li scrinî (teyåte)|Simon li scrinî]] (pîce di teyåte) * 369: [[Li batreye di Donmårtén]] * 376: [[Bondjoû vijhene (tchanson)|Bondjoû vijhene]] ([[Vî Noyé walon]]) * 377: [[Bondjoû mårene (tchanson)|Bondjoû mårene]] ([[Vî Noyé walon]]) * ? Souxh souxh Mareye ([[Vî Noyé walon]]) * ? [[Vouss vini cuzene Mareye (tchanson)|Vouss vini cuzene Mareye]] ([[Vî Noyé walon]]) * ? [[Siermon so les pasmints d' tins des femes]] == Eplaidaedjes trocreces == Sacwants d' ces tecses la ont stî replaidîs eshonne, pa tinmes: * [[Cwate vîs scrijhaedjes di ptitès djins d' après Lidje (live)| Cwate vîs scrijhaedjes di ptitès djins d' après Lidje]] (replaidî pa [[Jean Haust]] e 1939, l° 9 del [[Coleccion Haust di scrijhaedjes e walon|coleccion «''Nos dialectes''»]]) * [[Vîs arimés so les comeres et l' mariaedje (live)|Vîs arimés so les comeres et l' mariaedje]] (replaidî pa [[Jean Haust]] e 1941, l° 11 del [[Coleccion Haust di scrijhaedjes e walon|coleccion «''Nos dialectes''»]]) * [[Noyés walons (live)|Noyés walons]] (live da Auguste Doutrepont eyet Maurice Delbouille), 1938 * [[Cwatru-vint-nouv (sitroete plake)|Cwatru-vint-nouv]]: tecse del revintreye lidjwesse (livret del sitroete plake) == Radjoutaedjes après Piron == {{Lka}} [[Li conferince di Limbôr (arimé)|Li conferince di Limbôr]], live eplaidî pa [[Jean Lechanteur]] eyet [[Camille Meessen]] (2018) == {{HD}} == [[:s:Categoreye:Scrijhaedjes e walon di dvant 1800|Tecses dedja rcopyîs so Wikisourd]] [[Categoreye:Lives sol walon]] [[Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon|*]] l8bfeg0mdwj3k6ssrq649amp6xlmhjk 0 27803 428001 392008 2026-10-31T20:22:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428001 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} '''Jules Boulard''' a skepyî li [[21 di fevrî]] [[1938]] a [[Tchonveye]]. C' est on [[scrijheu d' Walonreye e francès]], mins eto, pacô e [[scrijheu e walon|walon]], la k' i note l' [[accint do walon|accint]] d' Tchonveye. Il est purade kinoxhou come [[diccionairî]] do [[motlî d' Tchonveye]]. Di s' mestî, il esteut [[prof]] di [[francès]]. I dmeure a [[Préle]]. == Ouve pol walon == Il a studyî li pårler di s' viyaedje dins s' memwere di licince, "''[[Motlî d' Tchonveye|Enquêtes sur le parler d'une commune ardennaise, Jéhonville]]''", k' i prezinta a l' [[univ di Lidje]] e 1960. Cist ovraedje la est rprins sol limero '''[S104]''' dins l' [[Djivêye des motîs do walon]]. Il a eto scrît sacwants bokets e walon, k'ont moussî foû dins les [[gazetes e walon]] [[Coutcouloudjoû (gazete)|Coutcouloudjoû]] eyet [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]]. == Ouve e francès == Bén pus tård, i cminça a scrire e francès, et vudî 4 lives : «''Un An d'Empire''» (1968), «''L’allumeur de réverbères ''» (2005), «''L’envol de l’émouchet''» (2005), eyet «''Le signe du loup''» (2007) (les 2 [[eplaidaedje|eplaidîs]] ås Edicions Weyrich). === ''L’allumeur de réverbères'' === C’ est set istweres did dins l’ tins. * Li prumire, li cene do tite, «l' alumeu d' reverberes», dj’ a cnoxhou mi-minme li djin a l’ fén dou l’ guere. L’ alumeu, on bråve vî ome ki mostréve les belès stoeles del nute, divant d’ endaler po n’ nén rivni. * Li deuzinme «On tchestea d' grijhès pires», c’ est l' veye dins l' grande måjhon d’ mes grands-parints a [[Tchanlî]], ou çki ça sinteut si bon l’ pwin cwand l' mere Mareye cujjeut. * Li troezinme, «Bayåd e l' ivier», c’ est tote li veye d’ on tchvå, k’ esteut ossu djinti k’ il esteut foirt — come les djins did par la — I paret k’ c’ est l' pus bele et k’ ele fwait on nuk dins l' goidge come on letche-ganze, k’ ele fwait on pô braire * Li cwatrinme, « Èn esté come les ôtes », c’ est… cwand dj’ a dansé al grande dicåce avou ene djoleye comere, noere di tchveas come on meuron, Madlinne, ki dji n’ roveyrè djamåu… * Après, c’ est « Les Hulans et l' awousse » ki s’ passe e [[1914|catoize]], cwand on-z a veu ariver les prumîs [[:Wikt:caizerlik|caizerliks]], et tos leu måleurs. * I gn a co « Li leu ». C’ n’ esteut nén l’ dierin, mins onk des dierins leus k’ on-z a yeu abateus e viyaedje. C’ est ossu ene prumire istwere d’ amour et d’ efants… * Et, po clôre, « L’ ôrganisse di Sint-Macsimin » ki tchantéve a messe, k’ esteut aveule, mins ki m’ dijheut l' vicåreye, les sacwès des djins, des biesses et des tchamps, bén mî k’ les cis k’ avént des ouys ! === ''L’envol de l' émouchet'' === E walon : "l' evolaedje do mouxhet", cial on cåze del [[cracele]]. L' ero s’ loméve Ågusse, l’ Ågusse då Pirot. Ciste anêye la, e [[1847]], gn aveut yeu l’ mildjou seu les nouvès [[truke]]s… et pupont d’ viyès trukes dins les cåves. Pus rén a mwindjî. Alôrse, l’ Ågusse doet pårti po [[Sdan]], po waitî d’ î travayî. Tot ndalant, il a rescontré on [[kipagnon do toû d' France|cpagnon do toû d' France]], on [[schayteu]]. I vont divni deus soçons, come deus lives e l’ avoenne. A [[Paris]], l’ Ågusse voerè voltî ene comere, ene [[Alzace|Alsacyinne]], ki dvénrè mi erire-grand-mere. Mins, nén po s’ plaijhi, i va cnoxhou ossu les revolucions, les baricådes di [[1850]] divant d’ endaler po l’ [[Estats-Unis|Amerike]]. Et låvå, les [[rodje-pea]], li [[guere di Secession]], les cwereus d’ ôr; divant d’ rivni på [[Cap Horn]], a Paris, fé troes djonnes a s’-n Alsacyinne (inte di zels nosse grand-pere). Gn årè co l' [[guere di 1870|guere conte les Prûsyins]], avou l’ sîge do Paris, divant d’ poleur rivni å viyaedje. === ''Le signe du loup'' === L’ afwaire si passe etur [[1789]] ([[revolucion francesse]] et [[1814]] (li fén då [[Napoleyon]]). Èn efant, on djonne efant, est leyî e l’ [[Årdene]] pa des djins ki s’ såvèt dvant les [[sins-coulote]]. I fjheut froed cit ivier la. S’ i vike co, c’ est aprume pask’ on l’ a metou dins l' pea d’ ene [[leu|lovresse]] k’ on vneut d’ abate. Li lovresse aveut des djonnes leus. Avou l’ efant k’ on va lomer François Noël, i vont divni frés d' sonk. Li gamén, lu, i comprind les hoûlmints des leus : c’ est ene bele amisté ki va durer tot l’ tins ki l’ leu va viker. Ça fwait deus veyes ki rescontrèt pa moumints : li leu ki dvént l’ mwaisse del meute et l’ efant ki waite di cnoxhe ses atnances, ses recinêyes. On trouve dins l’ live des djins k’ ont viké di ç’ tins la, avou des [[fås nos]]. Dje dirè co k’ on-z î voet tot çki s’ a passé a [[Bouyon (veye)|Bouyon]], a [[Sint-Houbert (veye)|Sint-Houbert]] et pattavå, et seurmint e l’ Årdene, a ç’ moumint la. Et ç’ n' esteut nén do bouneur tos les djoûs. Metans : gn a 70.000 Walons ki s’ ont metou al coete dins les bwès po n' nén esse sôdårds di l' impreu Napoleyon ? I gn a ossu, dins ç’ live la, ene bele istwere d’ amour, ene ... u deus.<ref>Jules Boulard, "Å tins des berbijhetes" [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]], ivier 2007-2008.</ref> == Hårdêyes difoûtrinnes == * Pådje di ses scrijhaedjes : ** [http://walon.1fr1.net/t200-jules-boulard#704 Mwaissès modêyes] {{wenz}} ** [http://rifondou.walon.org/Boulard_Jules-rif.php E rfondou] {{Abt}} * Pådjes biyografikes ** {{fr}} [https://web.archive.org/web/20150603035112/http://www.servicedulivre.be/sll/fiches_auteurs/b/boulard-jules.html Sol waibe do Siervice do Live del Province do Lussimbork] == Sourdants == [[Categoreye:sicrijheus e walon|Boulard]] [[Categoreye:sicrijheus d' Walonreye e francès|Boulard]] 5rt81bvvt4i39eq1vhpg4i3j4x0zsdh 0 27832 428169 403683 2026-11-01T10:16:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428169 wikitext text/x-wiki [[Imådje:0 L'Immaculée Conception - P.P. Rubens - Prado - P1627 - (2).JPG|thumb|right|''Notru-Dame des Avéns'' pa [[Rubens]].]] [[Imådje:Icon 03031 Rozhdestvo Bogorodicy. Seredina XVII v. Ukraina.jpg|thumb|right|Li Sinte Ane mete å monde l' Aviedje Mareye.]] '''Notru-Dame des Avéns''' est ene fiesse del Aviedje Mareye ki tchait li 8 ou 9 di decimbe, tofer å tin des [[Avéns]], et ki fiestixhe li djoû ki l' mame da Mareye l' a yeu leye e s' vinte. Cisse fiesse la a cmincî a esse fiesteye å 8inme sieke pås Greks, el 9 di decimbe, so l' modeye del [[Notru-Dame do prétins]], et esse lomêye "Li Cocevaedje dal Sinte Ane, cwand k' elle a yeu e s' vinte li Foirt Sinte Mame do Bon Diu". Li [[Notru-Dame do pretins]], c' est l' [[25 di måss]], pår nouv moes divant [[Noyé]]. Come po nén dner al Aviedje tolminme li minme oneur k' å Crisse, les Greks n' ont nén fiestî l' Notru-Dame do prétins li 8 di decimbe (nouv moes divant l' 8 do setimbe, li fiesse cwand k' elle åreut skepyî), mins on djoû pus tård, el 9. Après les croejhådes, a Nåpe en Italeye ey a Liyon on a cmincî a fiestî l' Notru-Dame des Avéns eto, li 8 di decimbe, et l' lomer "Li Cocepcion di Notru-Dame". Mins c' esteut ene fiesse nén pattavå å Coutchant, minme s' elle a prins des raecenes e-n [[Inglutere]] et a Båle e [[Swisse]]. Li [[påpe]] Peye V, e 1570, a tapé evoye bråmint des fiesses del Aviedje: [[Notru-Dame del Plovinete]], [[Notru-Dame d' Awousse]], etch etch. Pus tård, e 1854, cwand l' påpe Peye IX a declaré l' idêye do [[cocevaedje sins tatche]] del Aviedje, il a rmetou so pîs li fiesse del Notru-Dame des Avéns, la k' tolminme ele n' aveut nén disparexhou, mågré Peye V. Asteure elle a divnou ene grande fiesse. Notru-Dame des Avéns est paralele a Notru-Dame do pretins. Li prumire tchait e [[cwareme]] avår li dimegne [[Lætare]], et c' est ces deus djoûs la do cwareme k' on eploye li coleur roze. Li deuzinme tchait ez Avéns avår li dimegne [[Gaudete]], et c' est co ces deus djoûs la des Avéns k' on eploye li roze. [[Categoreye:Avéns]] [[Categoreye:Fiesses del Aviedje Mareye]] rmu8vbnv1792qw98iyawno0v8il21cl 0 27907 427682 414035 2026-10-31T19:08:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427682 wikitext text/x-wiki Li '''Congo bedje''', c' est l' lomaedje di çou k' est asteure li [[Republike democratike do Congo]], di 1908 a 1960. Divant, e 18inme sieke, li Congo apårtineut e privé å rwè [[Yopôl II d' Beldjike]] : c' esteut li [[Dislaxhî Estat do Congo]]. Adon, li payis a stî rlomé "Congo bedje" li [[15 di nôvimbe]] [[1908]] disk' å [[dislaxhaedje d' on payis|dislaxhaedje]] li [[30 di djun]] [[1960]]. == Årmêye == Il aveut si prôpe årmêye, lomêye "Foice publike". Elle a l' glwere d' aveur wangnî li [[prumire guere daegnrece]] siconte des Almands, ey ocuper des grandes sitindêyes di l' Afrike coûtchantrece almande. Tins del [[deuzinme guere daegnrece]], les rivnous do Congo ont permetou al Beldjike di passer houte del guere sins epronter les cwårs. == Kitaeyaedje administratif == Li Congo bedje esteut pårti e [[province]]s, pu e distriks pu e teritweres. On teritwere, fwait, onk dins l' ôte, 20.000 km2 (les deus tîces del Beldjike). E 1960, gn aveut 117 teritweres. == Ebagance == E 1919 : 6395 blancs, inte di zels, 3673 Bedjes E 1940 : 27791 blancs, inte di zels, 19608 Bedjes E 1960 : 115157 blancs, inte di zels, 89736 Bedjes<ref>Vita Foutry, ''Les Belges au Congo'', divins "''Les émigrants belges''", acvierné pa Anne Morelli, 1998, ISBN 2-87003-343-5, p. 179.</ref> == Istwere == === Li revintreye des Bapendés === C' esteut e (1932); [[Bapendés#Li revintreye des Bapendés|loukîz cial]]. === Dislaxhaedje do Congo === Come po mwints ôtes payis d' Afrike, li [[Dislaxhaedje (politike)|dislaxhaedje]] do Congo va s' passer e [[196O]]. Vocial li racontaedje da [[Gilbert Renson]], k' î esteut. :''Gn ava totes sôres di droles di kéntes, come del foleye da tertos.'' :''Sacwants djins, les ''Mpévés'', s' ont metou a distrure totes les amouletes, et cotchessî les macreas. Et fé touwer totes les biesses ([[tchén]]s, [[tchet]]s, [[gade]]s et [[poye]]s; et-z flaxhî djus sacwants grands åbes come les [[manguî]]s.'' :''Dins èn ôte viyaedje, on bôreu d' crake dijheut aveur trové on sourdant avou d' l' aiwe ki rindeut foirt, k' i loma : l' aiwe do dislaxhaedje.'' :''A Kipoucou ([[Kipuku]]), les djins avént fwait on resseré a costé do viyaedje, et mete des males avou des yebes. C' esteut wårdé pa des omes avou des couteas et minme onk avou on fizik. On-z oyeut brutyî ki l' 30 di djun, li djoû do dislaxhaedje, les yebes divénrént des cwårs.'' :''Li [[franc congolès]] ni valeut dabôrd pus rén. Pus moyén di rén fé vni d' l' etrindjir.'' :''Gn ourit des vôtaedjes e moes d' may, mins les Bedjes n' avént pus l' droet d' elzès carwaitî. Gn ourit toplin des frawtinaedjes.'' :''Les pårtis politikes metént el tiesse des djins kel dislaxhaedje, ce sereut des cwårs a rlaye po tertos, èn pus bouter, awè ene oto ubén on frigo, ene bele måjhone, ene comere blanke.'' :''E moes d' djun, les tchîfs di viyaedje alît a Leyopôlveye po tchoezi leus rprezintants å prumî pårlumint congolès.'' :''Les Blancs ont cmincî a fé des egzercices di saetchaedje å fizik, on côp par moes, å mitan del nute.'' :''Li [[30 di djun]], c' esteut [[fiesse|fiesse-djoû]]. Dins les eglijhes, on-z a fwait djouwer l' [[Tédeyom]]. Å posse, tos les djins ont schoûté l' discours do [[Rwè Bådwin]], li spitch do Prezidint [[Kasavubu]], les rprotches et l' afront å Rwè da [[Lumumba]]. Adonpwis, gn a l' djenerå Janssens, li grand tchîf di l' årmêye, k' a oizou dire ki, por lu, l' indepindance ni candjive rén. A conter d' adon, les sôdårds ont stî sins schoûte.'' :''Li [[1î d' djulete]], gn a yeu do [[bardouxha]] a [[Tîsveye]] eyet [[Yopôlveye]]. On-z a eminé les Blancs evoye.'' :''Do côp après, gn a ene [[dispaitche]] do govienmint djenerå ki dmande a tos les adjints d' l' administråcion bedje di cwiter l' payis. Sovint, les noveas govierneus congolès lezî dmandît di wårder leu posse.'' <ref> [[Gilbert Renson]], [[Pilipili (otobiyografeye)|Pilipili]], p. 80-83).</ref> == [[Lives e walon|Lives]] e scrijhaedjes e walon sol Congo bedje == * [[Pilipili (otobiyografeye)|Pilipili]] ([[Gilbert Renson]]). * [[Tomba Tomba, blanc negue (biyografeye)|Tomba Tomba, blanc negue]] ([[Henri Pétrez]]). * [[Ene miye di mi (prôze-powezeye)|Ene miye di mi]] ([[Danielle Bury]]). == Sourdants == <References/> [[Categoreye:Congo bedje|*]] [[Categoreye:Istwere del Beldjike]] [[Categoreye:Istwere di l' Afrike]] [[Categoreye:Vîs payis|Congo]] [[Categoreye:Congo-Kinchassa]] [[Categoreye:Colnijhaedje]] sdf61bxz1eb8otjh8rhyok1gp7dpz33 0 27934 427470 382113 2026-10-31T18:35:56Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme guere daegnrece]] vers [[Deuzinme guere daegnrece]] 427470 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme guere daegnrece]] s4akf5v3hkpf4qrko830c8y5rhzygo3 0 28016 427518 417355 2026-10-31T18:41:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427518 wikitext text/x-wiki Li '''Grande Ite'''<ref>Li femrin vént del femrinne cogne di «Hôte Ite» ([[TG1]]). I n' est pus consyin mon les waloneus el deuzinme mitan do 20inme sieke ki pinsnut ki c' est on loyaedje (scrijha «Waut-Ite» e [[O105]]).</ref><ref>Après cossoune, on a meyeu li cogne «Ite» ki «Yite».</ref> ([FR] ''Ittre''), c' est ene [[rebanêye comene]] di [[Walonreye]], el [[province do Roman Payis]]. {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''{{wa icon}} Ite'''<br />'''{{fr icon}} Ittre'''</span> | colspan="2" align="center" style="background:#efefef;" | {| class="mw-collapsible" style="text-align:center; width:100%;" border="0" cellspacing="0" cellpadding="2" |+ |[[Imådje:Flag of Ittre.svg|alt=|124x124px]] |[[Imådje:CommunesBelgique-Ittre.svg|alt=|136x136px]] |- |([[Drapea d' Ite|Detays]]) |([[Armwereyes d' Ite|Detays]]) |} |- | colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |'''Eplaeçmint del comene dins l' province'''[[Imådje:Ittre_Brabant-Wallon_Belgium_Map.svg|alt=|299x299px]] |- |[[Lingaedje oficir]] |[[Francès (lingaedje)|Francès]] |- |[[Lingaedje coinrece]] |[[Walon do Coûtchant]] |- |[[No des dmorants|No des dimorants]] |? |- |[[Borguimwaisse]] |[[Christian Fayt]] |- |[[Eplaeçmint]] | - [[Arondixhmint di Nivele]] - [[Province do Roman Payis]] - [[Walonreye]] - [[Beldjike]] |- |[[Sitindêye]] |34,92 km²<ref>https://web.archive.org/web/20210716081653/https://www.uvcw.be/fiches-locales/25044</ref> |- |[[Peuplåcion]] (2023) | +/- 7.039 dimorants |- |[[Dinsité]] (asteure) |201 dimorants/km²<ref>https://walstat.iweps.be/walstat-fiche-entite.php?entite_id=25044</ref> |- |[[Coisse d' eure|Coisse d'&nbsp;eure]] |ECG ([[Eure del Coistrece di Grinwitch|ECG]]+1) / CEST (UTC+2) |- |[[Djivêye des preficses telefonikes eternåcionås|Preficse telefonike]] |(+32) 067 |} == Ban d' Ite == * [[Yite (viyaedje)|Yite]] * [[Hôte Ite|Hôte-Ite]] * [[Veznå]] == Tuzance walone == === Accint do walon === L' accint do lingaedje do payis est co bén [[walon]], mins tot près des [[aschates walon picård]]. Li pårtixhaedje, c' est a cåze d' on [[grand bwès]]. === Motîs === E 2020, [[Jean-Marie Gervy]], aidî d' ene trope k' i s' lomît «les vîs-paltots» eplaidît l' [[Motî d' Ite]]. I fourit shuvou do [[Franwal d' Ite]] e [[2021]]. [[Imådje:Motî d' Ite troes vîs-paltots.jpg|thumb|Bouteus so les motîs walons did la.|centré]] === Eredjistrumint === * {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Ittre.mp3 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratournêye pa Jean-Marie Gervy avou l' accint did par la pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. == Difoûtrinne hårdêye == * [http://www.ittre.be/ Waibe del comene.] {{Wiccionaire|Ite}}{{Commonscat|Ittre}} == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Comenes di Walonreye]] [[Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)]] <references />{{ProvinceBW}} ovjuf1j94cpqxp4ahygx5k828zjm2h3 0 28207 427686 373422 2026-10-31T19:09:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427686 wikitext text/x-wiki [[categoreye:codjowaedjes|Wespiyi]] Les '''viebes del sôre di wespiyî''', c' est des [[troezinme troke di viebes e walon|viebes del 3inme sôre]] avou deus [[cossoune]]s al fén do bodje. Avou l' [[cawete di codjowaedje]] -yî, di cåze del [[rîle des troes cossounes]], i fåt d' tote foice ene [[ristitcheye voyale]], ki c' est todi "i". Ces viebes la si codjowèt pår come les cis del deuzinme sôre del cogne di [[codjowaedje criyî|criyî]]. == Sacwants egzimpes == * [[:Wikt:cwåcsiyî|cwåcsiyî]] * [[:Wikt:fådriyî|fådriyî]] * [[:Wikt:rimerciyî|rimerciyî]] * [[:Wikt:sidårniyî|sidårniyî]] * [[:Wikt:torbiyî|torbiyî]] * [[:Wikt:wespiyî|wespiyî]] oz1vyg7gwgq9pq34gy032czi1575t9i 0 28242 427744 373420 2026-10-31T19:18:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427744 wikitext text/x-wiki {{djermon}} [[Imådje:Flag_of_the_Puerto_Rican_Independence_Party.svg|thumb|drapea do '''Pårti pol Dislaxhaedje di Porto Rico (PIP)''']] Li '''Pårti pol Dislaxhaedje di Porto Rico''' (PIP) (en [[espagnol]] ''Partido Independentista Puertorriqueño''; en [[inglès]] : ''Puerto Rican Independence Party'' '''PIP'''), c' est on [[pårti politike]] di [[Porto Rico]] ki lûte pol [[dislaxhaedje (politike)|dislaxhaedje]] di l' [[iye]] del [[mambornance (politike)|mambornance]] [[Estats Unis|amerikinne]]. Li Pårti pol Dislaxhaedje di Porto Rico c' est onk des troes grands pårtis do payis, eyet l' deuzinme pus vî. Ses shuveus sont lomés les dislaxhiveus u indepindantisses (en espagnol, ''independentistas'' u ''pipiolos''); [[Categoreye:Porto Rico]] [[Categoreye:Pårtis politikes]] t6qsfc0955r9up86ix3k0rfrw2tq47j 0 28257 427842 424867 2026-10-31T19:50:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427842 wikitext text/x-wiki Li '''Moyén Levant''' u '''Mîtrin Levant''', c' est les payis do [[Coûtchant (costé del Daegne)|Coûtchant]] di l' [[Azeye]], del [[Tourkeye]] disk' a l' [[Afganistan]]. Mins on-z î radjoute cobén des payis d' [[Afrike]] come l' [[Edjipe]] eyet l' [[Soudan]]. Et minme pacô tote l' [[Afrike bijhrece]] ! Po dire li veur, gn a pont d' limodjes oficires. Li Moyén Levant si diferinceye do [[Près-Levant]] et do [[Lon-Levant]]. Li '''Mîtrin Levant''' est rlomé po les conflits k' araedje ki s' pasnut dins l' redjon. E [[2026]], on cnoxhe li [[troezinme guere do Gofe]], sins conter l' conflit inte l' [[Israyel (estat)|Israyel]] ey el [[Palestene (cåzu-estat)|Palestene]]. [[Categoreye:Moyén Levant|*]] [[Categoreye:Azeye]] po0pek1q04fic8ue7epnakquemigrzk 0 28387 428033 419698 2026-10-31T20:27:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428033 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|peupe-sipata}} [[Imådje:Ew-stolperstein-grabenstraße.jpg|vignette|Ene plake å meur, a [[Eschweiler]], rindant bon dvwer a on [[Djudayisse|djwif]] ki s' aveut fwait osrotené på redjime do [[Troezinme Reich]]. ]] On '''peupe-sipata'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]], 1999 eplaidî pol prumî côp dins l' roman « [[Li batreye des cwate vints|Li batreye des cwate vints]] ».</ref> u '''djenocide''', c' est cwand on macsåde tote ene peclêye di djins, des civils, djusse pask' i sont d' on [[peupe]] u d' ene [[rilidjon]] k' on vout dzindjner. C' est l' pus hôt livea do [[raecisse]]. == Kékes rilomés peupe-sipatas == === ricnoxhous lweyålmint === * [[Sipataedje des Armenîs]] (1915-1916) * [[olocosse]] des [[djwif]]s et spataedje des [[djupsyin]]s pa les [[Nazisse|Nazis]] tins del guere 1940-1945. * [[Peupe-sipata do Rwanda]] (1994) === sol voye del ricnoxhance === * [[Peupe-sipata d' Gaza]] (2023-2025) == Ôtes djenocides == * [[Dizindjnaedje des Indyins d' Amerike]] (16inme s.) * [[Peupe-sipata do Cambodje]] (1975-1979) * [[Schafiaedje di Kåtene]] * [[Sipataedje des Kurdes]] pa Saddam Hossein (1999) == Sourdants == [[Categoreye:Droet eternåcionå]] [[Categoreye:Djenocides|*]] bwn4n9pq0if6l05r3p9i7906mf0b8n6 0 28410 428158 420757 2026-11-01T10:14:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428158 wikitext text/x-wiki Li '''schoirçaedje des tcheneas''' u '''pelaedje des tcheneas''', c' esteut ene ovraedje k' on fjheut troes cwate samwinnes å long, dispu l' fén do moes d' [[avri]] disk' e moes d' [[may]] et li cminçmint do moes d' [[djun]], divant li fnå. C' est a ç' moumint la k' i gn a l' pus di [[seuve]] et k' li [[schoice]] si disclape li mî. Mins i fåt ene djournêye k' i fwait bon vint. Cwand i bijhe, on leye des ptitès nuketes di schoice après l' blanc bwès (on djheut k' les åbes avént des [[pû]]s). <ref>[[L. Mahin]], [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)| Ene båke so les bwès d' l' Årdene]].</ref> == Esplikêyes == Li såjhon d' pelaedje si loméve [[:Wikt:pelinne|pelinne]] u [[:Wikt:pelåjhe|pelåjhe]]. C' esteut des [[tchenea]]s di vint trinte ans. On displakéve li schoice avou on [[:Wikt:peloe|peloe]] (u [[:Wikt:pela|pela]]). E sacwantès plaeces, on n' peléve ki so deus metes (a hôteur d' ome). I faleut cmincî pa rnetyî les [[:Wikt:doye|doyes]] do tchenea. Après, on-z abate les tcheneas, et peler l' deuzinme teu so ene gade tote simpe (po n' nén trop si baxhî).<ref>[[A. Schmitz]], Les peleus ås tcheneas, ''[[Singulîs (gazete)|Singuliers]]'', 4-2007.</ref> Udonbén djusse soyî l' tchenea a deus metes, leyî vni l' houpî al tere, pu l' peler come çoula, pindou.<ref>Loukîz l' imådje l° … do [[motî da Haust]].</ref> Po les ptitès coxhes (les [[:Wikt:caybote|caybotes]], les [[:Wikt:clepere|cleperes]]), on bouxheut dsu avou on [[mayet]] po fé toumer les schoices. On s' meteut a l' ombrire po fé cist ovraedje la. On meteut ces ptitès schoices la inte cwate pikets, po lzès loyî a boteas d' dijh kilos.<ref>A. Schmitz, come cial å dzeu.</ref> Årvierdimint, li [[:Wikt:djontî|djontî]] k' on-z amantchive po souwer li schoice esteut metou å solea. On loméve çoula li [[:Wikt:souwinne|souwinne]]. Ele dimorént la ene hapêye. Pu on lzès loyives a botes di 25, 30 kilos, avou des [[håre]]s di [[côrî]]. On vindeut les schoices å martchand, po-z esse molowe dins des [[molén]]s ås schoices. Po fé do [[tan]]. == Istwere do pelaedje des tcheneas == On-z a pelé ås tcheneas tant k' on-z a eployî do tan po [[taenreye|taener les peas]]. Et ki l' mwin d' ouve po fé cist ovraedje la n' esteut nén trop tchire. Après l' guere di 40, on n' a pus peler el Walonreye. Mins bén e l' [[Grande Dutcheye]]. Å djoû d' ouy, on fwait co do tan po taener l' cur ki sieve po les solés et les ôtès ahesses ortopedikes. Li pelé tchenea esteut on foirt bon bwès d' tchåfaedje. I s' vind foirt tchir el veye di Lussimbork.<ref>Dijhaedje d' on copineu del Copinreye di Bastogne, 2007.</ref> A [[Transene]], on peléve les tcheneas k' estént so s' pårtaedje di [[virêye]].<ref>L. Mahin, come cial å dzeu.</ref> On-z esteut payî do martchand, tot vindant les schoices. Mins e Lussimbork, les djins d' [[Wårdin]] et avår la alént peler pol bwès so des côpes k' avént stî atchtêyes d' on martchand. Li martchand aveut les schoices sins payî les peleus. Et les schoirceus avént l' bwès.<ref>A. Schmitz, come cial å dzeu.</ref> == Hårdêyes difoûtrinnes == Foû d' [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]] * [http://rifondou.walon.org/lv/bauke-rif.html#peleu Peler ås tcheneas] {{Abt}} * {{Wks|Ene båke so les bwès d’ l’ Årdene/Prumire shijhe}} == Sourdants == [[Categoreye:Vîs mestîs]] [[Categoreye:Foistreye]] 1hnag7dawgcdovg1dd5p8ifavs0c59u 0 28416 427724 414300 2026-10-31T19:15:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427724 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Timister}} '''Timister''' (e [[scrijhaedje Feller]], ''Timistêr'', F. ''Thimister''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Clairmont-so-Berwinne|Clairmont]], po fé l' novele [[rebanêye comene]] di [[Timister-Clairmont]], el [[province di Lidje]]. [[Image:Timister eglijhe.jpg|thumb|eglijhe]] == Mwaissès dnêyes == * [[Limeros del posse]] : ** asteure : '''4890 ''' ** davance : '''4660''' * [[Limero diyalectolodjike]] : '''Ve 7'''. * Arondixhmint : [[Vervî]] * Lomaedje et Spotaedje des djins : ** [[No di dmorant|Lomaedje]] : Timisterlin, Timisterlinne<ref>Sol piceure di [[:Wikt:Sterlin|Sterlin]].</ref> (F. ''Thimistérien, -ienne'')<ref> [[Jean Germain]] ''Avis de recherche : Wallons, comment vous appelez-vous'', ''Vers l'Avenir'', 24 d' octôbe 2007.</ref> ** [[Såvaedje no di dmorant|Sipotaedje]] : les [[Leu (antroponimeye)|Leus]]; les Gnegns. ::[[Rime-rame]] : Les [[Clairmont-so-Berwinne|Clairmonîs]] sont retchessîs, les [[Li Minreye|Båbous]] sont recorous, les '''Gnegns''' sont dmanous.<ref>[[Live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye]], [[pî-note]] p. 10.</ref> == [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Timister == === Hamteas === [[Image:Timister plake Plenesses.jpg|thumb|plake do [[zonigne]] des Plenesses]] * e Houltea (''è Houltê'', F. ''Houlteau'') * a Mardjaså (''Mardjâså'', F. ''Marche-en-Sault'') * So les Margaréns (''So les Margarés'', Fr. ''Margarins'') * [[Li Minreye (Timister)|Al Minreye]] * So les Plenesses (F. ''Plenesse'') * Sol Cwårea (''sol Cwårê'' F. ''Quauray'') * Rwesleu (F. ''Roisleux'') * Sorozé (F. ''Serezé'') * El Surou (''Sërou'', F. ''Seroux'') * [[stok (toponimeye)|Stoki]] (F. ''Stocquis'') * e Trô do Bwès (''è Trô-dè-bwès'', F. ''Trou du bois'') * al Weheyoûle (''Wèhèyoûle'', F. ''Wayaihouille'') * A Lindjén (''a Lêdjé'', F. ''Engis'') * e Tchårbo (''F. Chalbot'') * Å [[:Wikt:Tchåmont|Tchåmont]] === Ôtès plaeces === * e Borbou.<ref>Live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye, p. 10-11.</ref> == Istwere == Timister askepia å dishonnaedje do [[dominne carolindjin di Heve]] (avou [[Clairmont-so-Berwinne|Clairmont]], [[Tchårnoe-dlé-Vervî|Tchårnoe]], [[les Batices]] et [[Tchinnoe-dlé-Vervî|Tchinnoe]]). I fjha adon pårteye do ban d' Heve, après l' afrankixhmint del veye di [[Heve (veye)|Heve]] diviè 1270). Timister divna ene dislaxheye comene e [[1800]] dizo l' [[Redjime francès]].<ref>[[Lives do Credit Comunå so les comenes di Beldjike]], p. 1444.</ref> == Industreyes == Gn aveut bråmint des texheus et des filateures e 18inme sieke. Pu des drapreyes (kimince do 20inme sieke). E 1812, gn aveut 30 drapîs ki produjhént 3000 pîces di drap l' an.<ref>Live do Credit Comunå, come cial å dzeu.</ref> == Tuzance walone == * [[copinreye]] dispu les [[anêyes 2000]]. On côp l' moes, on-z î tchante des tchansons e walon. El deuzinme cwénzinne, c' est [[scole di walon|scole]].<ref>Arinnîz : Céleste Schoonbrodt, [[emile]] : celestesch@hotmail.com.</ref> == Sourdants == <References/> {{Commons|Category:Thimister}} [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] lnowrjj2payuojmdewp8v2szef35fdt 0 28501 427868 354873 2026-10-31T19:54:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427868 wikitext text/x-wiki L' '''indouwisse''', c' est li prumire [[rilidjon]] di l' [[Inde]]. C' est l' troezinme pus grande rilidjon après les [[crustin]]s et les [[muzulman]]s. [[File:11TH Rudra Shiva Hanuman.jpg|thumb|Å rvier di l' islam et do djudayisse, l' indouwisse riprezinte voltî ses diès et deyesses (cial Krishna)]] == Mwaissès creyances == A l' årvier des rlidjons [[monoteyisse]]s, ele ni croet nén a on [[Bon Diu]] k' est ådzeu did tot. Mins purade a ene foice k' est dins l' nateure. Pal voye do [[retchårnaedje]], les djins vont esse riscompinsés u punis po leus faitindjes u leus bounès accions dins ene di leu veyes. S' il ont stî bons ådla, il arivront å [[Nirvana]], ene miete li minme atuze kel cene do [[Paradis]]. L' indouwisse est eto rashîd so l' sistinme sociå des casses. == Tecses sacrés == Les tecses sacrés d' l' indouwisse sont scrîts e [[sanscrit]], on [[lingaedje indo-uropeyin]]. {{Commons|Hinduism|l'&nbsp;indouwisse}} [[Categoreye:Indouwisse|*]] [[Categoreye:Rilidjons]] gywluevvlz34rt2wuodhqz2w6yygo8z 0 28510 427557 419486 2026-10-31T18:48:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427557 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse}} [[Imådje:Djôr Sfasie.jpg|thumb|e 2003]] [[Imådje:Sfasie Djôr Lidje 2012.jpg|thumb|150px|e 2012]] [[Imådje:Staelens Djôr.jpg|thumb|150px|e 2019]] '''Djôr Sfasie''', di s' prumî no '''Mircea-George Sfasie''', pus tård eto '''George Staelens-Sfasie''', pu '''George Staelens''', c' est on [[scrijheu e walon]] et rcwereu so les lingaedjes ([[walon]], [[roumin]], [[lingaedjes gayels]]). I skepia li [[26 d' avri]] [[1982]]. Di s' mestî, i bouta al riçuvinne e-n èn [[otel]]. Il a studyî l' [[teyolodjeye]] et esse lomé diyake e l' [[Eglijhe vî-catolike]]. Pu ovrer come controleu ås [[tchmins d' fier]]. == Ouve pol walon == Di nåcionålité [[Roumaneye|rouminne]] ([[Zivenbork]]) å cmince, il a-st arivé el Walonreye e 2002. Il î a-st aprins l' walon bråmint pal voye do [[rfondou]], et tot l' oyant dins sacwants viyaedjes do costé d' [[Cînè]] et d' [[Nameur]]. Il a bråmint scrît so les sacwès del [[rilidjon]]. Il a ratourné bråmint des [[såme (priyire)|såmes]] e walon. Et rmete li [[messe]] e rfondou. Si a-t i bouté so les [[priyires del vesprêye]]. I scrît pol [[Rantoele gazete]], eyet fé des [[waibe e walon|waibes e walon]]. Si boute-t i eto ene miete sol [[wikipedia e walon]]. Lanawaire, il a-st ataké on [[roman e walon]], [[Gabriyel eyet Gabriyel (roman)|Gabriyel eyet Gabriyel]]. E [[2021]], il eplaida on corwaitaedje do rfondou walon, et atåvlé ene tote novele ortografeye, enimådjeye dins l' ratournaedje del [[lete Sint På ås Romins]]. Li live, c' est «[[Ké rfondou walon po dmwin ? (live)|Ké rfondou walon po dmwin]]». <gallery> Gabriyel eyet Gabriyel sitrimaedje Sfasie Staelens.JPG|å strimaedje di [[Gabriyel eyet Gabriyel (roman)|Gabriyel eyet Gabriyel]] Gabriyel eyet Gabriyel sitrimaedje Djôr.JPG|item est i, ki dicåçtêye on live </gallery> == Corwaitaedje di ses ouves == Dins ses scrijhaedjes, i va rcweri voltî dins les [[motîs walons]] des vîs mots waire siervous. Si askepeye-t i tofer des [[noûmots do walon|noûmots]]. == Ôtes sicrijhaedjes == E 2019, i scrît on [[Étymologie roumaine revisitée : de la Rîmŭ ne tragemŭ|live]] so l' [[etimolodjeye]] do [[roumin]], et mostrer les rapoirts avou les [[lingaedjes gayels]]. == Hårdêye divintrinne == [[Uzeu:Waelsch|Si pådje d' uzeu sol Wikipedia e walon.]] == Hårdêyes difoûtrinnes == === e walon, so l' Aberteke === Ses pådjes so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]] * [http://rifondou.walon.org/Mircea-George_Sfasie.php Pådje moennrece des scrijhaedjes da Djôr Sfasie] ** [http://rifondou.walon.org/Sfasie-Staelens_2_Gabriyel.php Bokets do roman "Gabriyel eyet Gabriyel"] ** [http://rifondou.walon.org/waloneus_rescontes.html#Djoor_Sfasie Responda da Djôr Sfasie] ** [http://rifondou.walon.org/rilidjon/messe.html Li messe e walon] ** [http://rifondou.walon.org/rilidjon/priyires.html Priyires po les messes e walon] === e walon, ôte pårt === * [http://wa.liturgica.scriptmania.com/ Li waibe da Djôr Sfasie so les priyires liturdjikes e walon] * Waibes des priyires del vesprêye : ** [http://wa.liturgica.scriptmania.com/vespreye-dim1.html Prumire priyire del vesprêye des dimegnes] ** [http://wa.liturgica.scriptmania.com/vespreye-dim2.html Deuzinme priyire del vesprêye des dimegnes] ** [http://wa.liturgica.scriptmania.com/vespreye-lon.html Priyire del vesprêye des londis] * [https://web.archive.org/web/20080512203315/http://psalterium.skyrock.com/ Waibe-blok so les såmes (psåmes) e walon] === pådje so l' etimolodjeye do walon === * [http://geocolas.be/Georges/2023/02/28/ra/ Rapinsêyès etimolodjeyes] === estudia sol roumin === * [https://www.amazon.fr/%C3%89tymologie-roumaine-revisit%C3%A9e-R%C3%AEmn%C5%AD-tragem%C5%AD/dp/1084130483/ref=sr_1_1?__mk_fr_FR=%C3%85M%C3%85%C5%BD%C3%95%C3%91&keywords=%C3%A9tymologie+roumaine&qid=1564732037&s=gateway&sr=8-1 Live so l' etimolodjeye do roumin] == {{HDs}} == * {{Wiccionaire-sicrijheus|Georges Sfasie|r=1}} * {{Wikisourd-sicrijheus}} *{{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Namur2.mp3 Vaici, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratournêye pa Djôr Staelens avou l' accint d' après [[Nameur]] pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Sfasie]] [[Categoreye:Rifondeus do walon|Sfasie]] [[Categoreye:Ricwereus sol walon|Sfasie]] ktdephb7nsalan4433a4al6gbpmmd9q 0 28569 427800 423389 2026-10-31T19:27:53Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427800 wikitext text/x-wiki Ene '''rime a disti''' u on '''rima å «dit-st i»''' u on '''disti-rima''', c' est ene sôre di [[sapinsté]], ene miete come on [[rima ås ptits nos]]. Ele pout eto siervi d' [[rime-rame d' efant]]. C' est ene istwere racontêye avou tote sôres di djins ki cåznut. Leu parole, c' est l' prumî vers. Ele rime avou leu no, å deuzinme vers. Pacô, come dins l' egzimpe di dzo, c' est deus djins, ene ome ey ene comere, k' on n' dit nén leu no. == Egzimpe == :''Dou vass ? dit-st i :''Å for, dit-st ele :''Cwè fé ? dit-st i :''Del tåte, dit-st ele :''Po kî ? dit-st i :''Por mi, dit-st ele :''Dj' end årè ? dit-st i :''Neni, dit-st ele :''Pan, dit-st i :''Ay, dit-st ele :''Dj' end årè ? dit-st i :''Oyi, dit-st ele<ref>Sourdant nén noté, motoit «''De la Meuse à l'Ardenne''».</ref> == Diyalectolodjeye == Cåzu tote li Walonreye mete li loyén "dit-st i"; mins les payis a l' aschate do gåmès et do tchampnwès (Bive, Ofagne) èn sievnut nén li [[lete di beloyance]] «[[Wikt:-st|-st]]» :''Ça n' nous vin.rot ni mau :''Dit-i l' Gros dou Chauveau.<ref>Octave Piard, ''L'ascendance de Tallien et Offagne au temps passé''» (1971), p. 68.</ref> =={{HD}}== * [http://lucyin.walon.org/livreye/rime_disti.html Sacwants rimes a disti] {{Abt}} * [[s:Categoreye:Disti-rimas|Categoreye so Wikisourd]] == Sourdants == [[Categoreye:Dijhaedjes e walon]] [[Categoreye:Powezeye e walon]] 7havzcxser99rexrcesmasv6e25qutu 0 28703 427818 419712 2026-10-31T19:30:53Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427818 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Tåvlea scolrece fråzlete aloyeye no.jpg|thumb|Kékes egzimpes]] Li '''fråzlete rahoucrece''' u '''fråzlete aloyeye å no''', c' est ene [[fråzlete]] k' esplike on [[sustantif|no]] (u on [[prono]]), et k' î est raloyeye på [[prono rahoucrece]] "[[Wikt:ki|ki]]". :''L' ome '''ki va vni''', c' est l' galant di t' feye. :''C' est todi l' aiwe '''ki doime''' ki neye. :''L' oto k' dj' a tchoezi, c' est ene djaponesse. :''Li çmintire '''k' elle î so les tombes va tos les semdis''', c' est l' aite di Robiemont. [[Imådje:Wa scole fråzlete aloyeye no.webm|thumb|center|Comintåres so les cwate prumirès fråzes do tåvlea]] == Acoird do viebe dins ene fråzlete rahoucrece == Si li prono rahoucrece e-st on sudjet, li viebe del fråzlete rahoucresse si pout todi mete al [[3e djin do singulî]]. :''C' est mi k' '''est''' mwaisse. :''C' est mi ki '''s' '''brouye. :''Vos ki, cacame, '''vént''' s' ashir so li ptit xhame (del twelete),... :''Lu k' '''est''' todi l' prumî po rouscayî, ... :''Nozôtes ki '''va''' tos les djoûs å bwès, on ndè trouve waire, di magnåves tchampions. :''(a deus comeres) Vozôtes k' '''est''' si målureuses. Djusse les rwaitants sont metous å pluriyal : :''C' est les pompîs k' '''ont''' dvou spiyî l' vite == Sacwants adjinçnaedjes rimarcåves == [[Imådje:Obama Bush Schoovaerts-Mahin.jpg|thumb|emantchåjhe rimarcåve avou dobe «ki»]] * ''C' est mi '''k'''<nowiki/>' i fåt k' i våye.<ref>Etindou d' ene feme waloncåzante nêye-native, eskepieye e 1920. Li prumî «k' », c' est l' prono rahoucrece ki rahouke li prono «mi», li deuzinme, c' est l' aloyrece «ki» alant avou l' viebe «faleur».</ref>'' * ''Les cenes '''ki''' gåtèt, di pemes da Birdjite, dji fwai ene compote avou.''<ref>[[Lucyin Mahin]]; Rilevêyes del croejhete di sacwants Walons, francès- et walon-cåzants, e moes d' måss 2006, nén eplaidî. Li djin ki cåze a skepyî dins l' payis d' Bastogne diviè 1930, pu ndaler viker el France avou ses parints; ele ni djåze nén walon.</ref> * ''C' e-st e m' barake K' on voet si dj' blague ! Djans k' on-z inteure Les cis '''k'<nowiki/>''' sont-st amateurs.''<ref>François Barillié, ''Li camarâd' dè l'jôïe'', 1852, p.61</ref> == Adjinçnaedjes coinreces == Sol [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Payis d' Lidje]], l' [[emantchåjhe]] del fråze si voet ossu a môde francesse (avou des pronos come «[[Wikt:lisquél|lisquél]]» et totes sôres di [[dvancete]]s divant). :''D'on pô â lon, i vèya one putite blâmêye, '''''atoû du kéle''''' djåzint treûs bièrdjîs.''<ref>[[Roland Neupré]], ''L'istwère da Ngor Sène'', [[Singulîs]], 4/2020 p. 15.</ref> (D'on pô å lon, i veya ene pitite blamêye, '''ki''' troes bierdjîs djåzint '''ttåtoû'''). == Hårdêyes difoûtrinnes == * [https://web.archive.org/web/20080116032348/http://users.skynet.be/lorint/picr/node18.html#SECTION00415000000000000000 Li fråzlete rahoucrece dins li ptite croejhete] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20080227000559/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node120.html Li Li fråzlete rahoucrece dins l' Waibe del Croejhete walone] == Sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] t3327f4hsa8b7vf6r5a4lxe3zoixs9n 0 28725 428201 403546 2026-11-01T10:21:47Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428201 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Brassens avou Djozewal ki lyi chuchlotêye.jpg|thumb|Djôr ki sene pol [[José Schoovaerts|Raboulteu-a-vni]] (1954)]] '''Georges Charles Brassens''' (riwalnijhåve ''Djôr Brassinse'') a vnou-st å monde a [[Sete (veye)|Sete]] li [[22 d' octôbe]] [[1921]]. Il a morou a Saint-Gély-du-Fesc li [[29 d' octôbe]] [[1981]]. C' esteut on [[scrijheu tchanteu compôzeu]] e francès. == Ses tchansons e walon == Bråmint di ses tchansons ont stî rprinjhes ezès [[mancîs lingaedjes]]. Emey zels, "[[L'Auvergnat]]", redjårbé e [[walon]] pal [[Julos Beaucarne]] et co ds ôtes. Ene dijhinne di tchansons ont eto stî rmetowe e walon pa [[Flipe Antoenne]] po esse tchantêyes pa [[Mimile (tchanteu)|Mimile]]. Inte di zeles «Èm vî Leyon» ("''mon vieux Léon''") eyet «Mizere di mi» ("''Putain de toi''"). Al dimande di [[Bruno Picard]], [[Lucyin Mahin]] a redjårbé ene troezinne di tchansons, foirt libmint, inte di zeles «Li paraplu» ("''le parapluie''") et «Li måva byin ki s' a rpinti» ("''le mauvais sujet repenti''"). == {{HD}} == * [http://rifondou.walon.org/tchanson/Brassens_Georges.php Redjårbaedjes e walon di des tchansons da Djôr Brassinse] [[Categoreye:Compôzeus|Brassens]] [[Categoreye:Rilomés Francès|Brassens]] [[Categoreye:Tchanteus e francès|Brassens]] [[Categoreye:Muzikeus]] lyrsjy3byouet11ik0aj1bk0rr93496 0 28773 428200 421297 2026-11-01T10:21:39Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428200 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-sititchetes|-on}} Li '''cawete -on''', c' est ene [[cawete (linwince)|cawete]] ki mostere on boket do bodje. == Sôres di bodjes == Li bodje pout esse on [[sustantif]] : * [[Wikt:peron|peron]] : boket d' ene grosse pire. * [[Wikt:pexhon|pexhon]] : pårteye d' ene pexhe. * [[Wikt:schalon|schalon]] : boket d' ene schåle. Mins, pus sovint, c' est on boket di l' accion fwaite på viebe ki sieve di bodje : * [[Wikt:brijhon|brijhon]] : boket d' pwin brijhî dins ene brijheye. * [[Wikt:hagnî|hagnî]] => [[Wikt:hagnon|hagnon]] * [[Wikt:piçon|piçon]] : pårteye del pea k' a stî piceye. * [[Wikt:ricinon|ricinon]] : pitit amagnî k' on rcene avou. * [[Wikt:stritchî|stritchî]] => [[Wikt:stritchon|stritchon]] * [[Wikt:tchitchî|tchitchî]] => [[Wikt:tchitchon|tchitchon]] Pacôp, li bodje n' est nén clair, u n' est pus cnoxhou, mins, tot cwerant bén, on trouve li rlåcion inte les deus : * [[Wikt:åbusson|åbusson]] : come on boket d' blanc (latén ''albus'') å mitan d' on paxhi. * [[Wikt:canon 1|canon 1]] : come on boket d' ene cane. * [[Wikt:måjhon|måjhon]] : boket d' ene "måjhe", on dominne des colons galo-romins. * [[Wikt:prijhon|prijhon]] : pårteye des bastimint la k' on mete les djins k' on-z a pris. * [[Wikt:taexhon|taexhon]] : pårteye di tote li "''taexh''" (foite tere, loukîz a "[[Wikt:tawe|tawe]]", [[Wikt:téle|téle]]) Did la, ele divént åjheymint ene [[raptitixhante cawete]] : * [[Wikt:boûsson|boûsson]] : come ene pitite boûsse cizlêye å mitan d' on schalon d' tcheyire; pa stindaedje, li schayon lu-minme. * [[Wikt:clawson|clawson]] : pitit [[Wikt:clå|clå]] (latén ''clavus''). * [[Wikt:hayon|hayon]] : pitite håye. * [[Wikt:pouchlon|pouchlon]] : pitit pourcea. * [[Wikt:poyon|poyon]] : pitite poye. * [[Wikt:scheton|scheton]] : pitite schete. * [[Wikt:tchôdron|tchôdron]] : pitite [[Wikt:tchôdire|tchôdire]]. Insi, ele pout servi po fé on no d' åbe, come les ôtes raptitixhantès cawetes [[cawete -ea|-ea]] ([[Wikt:ônea|ônea]], [[Wikt:fawea|fawea]], [[Wikt:hoûssea|hoûssea]]) u [[cawete -ea|-ale]] ([[Wikt:tchårnale|tchårnale]]) : * [[Wikt:suzon|suzon]] (bodje latén "''sambucus''" -> "''suz-''"). Po les biesses eto : * [[Wikt:lumçon|lumçon]] (li bodje "lumace" n' est nén eployî e walon). Dins sacwants mots, ele pout åjheymint fôrmer li no d' onk des mimbes d' ene trope : * [[Wikt:tayon|tayon]] : onk di tos les tåyes. * [[Wikt:pîton|pîton]] : ene di totes les djins ki vont a pî. * [[Wikt:Tîxhe|Tîxhe]] => [[Wikt:Tîxhon|Tîxhon]] Li [[cawete -one]] est pus råle dins l' minme sinse. * [[Wikt:måjhone|måjhone]] : [[dobe rifondowe]] di "måjhon". == Parintêye == === Sipotchaedje del voyale === Dins l' parintêye: li "o" si spotche voltî : * [[Wikt:abandon|abandon]] => [[Wikt:abandner|abandner]] * [[Wikt:andon|andon]] => [[Wikt:dizandner|dizandner]] * forveyou bodje :"bracon" => [[Wikt:bracner|bracner]], [[Wikt:bracnî|bracnî]]. * [[Wikt:boton|boton]] => [[Wikt:abotner|abotner]], [[Wikt:disbotner|disbotner]], [[Wikt:botnire|botnire]] * [[Wikt:prijhon|prijhon]] => [[Wikt:prijhnî|prijhnî]]. * [[Wikt:sporon|sporon]] => [[Wikt:sporner|sporner]] * [[Wikt:talon|talon]] => [[Wikt:talnea|talnea]] * [[Wikt:tchapon|tchapon]] => [[Wikt:tchapner|tchapner]] * [[Wikt:tijhon|tijhon]] => [[Wikt:tijhner|tijhner]] * [[Wikt:Tîxhon|Tîxhon]] => [[Wikt:Tîxhnea|Tîxhnea]] On s' a rsiervou di cisse piceure la po fé sacwants [[noûmots do walon|noûmots]]. * [[Wikt:colon|colon]] => [[Wikt:colnijhî|colnijhî]] * [[Wikt:walon|walon]] => [[Wikt:riwalnijhî|riwalnijhî]] * [[Wikt:fåcon|fåcon]] => [[Wikt:fåcnî|fåcnî]] Cisse piceure la est viye viye, come on l' pout vey dins li [[scrîta]]. Dins des scrijhas come "brak'''e'''nier", Mang'''e'''nie, fak'''e'''nirs, li [[halcrosse E]] mostere dandjreus ki l' prononçaedje esteut ddja "''Mang'nî''", "''brak'nî''", "''fak'nî''" e [[13inme sieke]].<ref>Loukîz a ''Amuïssement du ''o'' prétonique, divins [[live da Remacle sol datåcion des mots walons di dvant 1600]], p. 81.</ref> === Candjmint d' voyale po les mots avou ene dobe cawete, -on estant l' prumire === Si l' bodje finit pa ene dobe cossoune, come on n' pout nén aveur [[rîle des troes cossounes|troes cossounes ene dirî l' ôte]], on va soeye-t i : * mete ene ristitcheye voyale : [[Wikt:tchôdron|tchôdron]] -> [[Wikt:tchôdurnêye|tchôdurnêye]] * rissaetchî on R do bodje : [[Wikt:tchôdron|tchôdron]] -> [[Wikt:tchôdnêye|tchôdnêye]] Si l' deuzinme cawete kimince pa R, dins l' viye dujhance (divant 1850) -onr- divneut -inr- ([[Wikt:manguinresse|manguinresse]]). Adon-pwi, a pårti d' 1850, on a yeu -onr- ([[Wikt:mangonresse|mangonresse]], Walonreye). E 21inme sieke, les [[rfondous]] ont rfwait des noûmots avou -inr- ([[Wikt:fåkinreye|fåkinreye]], [[Wikt:fåkinresse|fåkinresse]]). === Dobe cawete -ion === {{Lka}} «[[Dobe cawete -ion]]» Li cawete on si pout eto etrocler al [[sititchete -y-]] ([[cawete -ion]]) * [[Wikt:crakion|crakion]] * [[Wikt:nukion|nukion]] * [[Wikt:ploumion|ploumion]], [[Wikt:ploumtion|ploumtion]] * [[Wikt:toursion|toursion]] == {{HDs}} == (sol [[Wiccionaire]]) * [[Wikt:Categoreye:Sustantifs avou l' cawete -on|Sacwants sustantifs avou l' cawete -on]] * [[Wikt:Categoreye:Mots avou spotchaedje del cawete -on|Mots del parintêye del cawete -on, sipotcheye e «-n-»]] == Sourdants & pî-notes == <References/> [[Categoreye:Cawetes do walon|On]] 27zrntsb3386p6692t3r8e0lsdcf10o 0 28808 428103 399258 2026-11-01T10:05:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428103 wikitext text/x-wiki '''Resucitó''' (e castiyan, ça vout dire ''il a [[Wikt:ravicance|raviké]]''), c' est ene [[tchanson]] [[crustin]]ne e lingaedje [[castiyan]], k' a skepyî motoit en [[Amerike latene]]. == Mwaissès racsegnes == Cisse tchanson la est eployeye ezès mouvmints di djonnesse, ki l' tchantnut todi e castiyan, pattavå. Elle a stî adoptêye eto pal "''Neyocatecumenåle Voye''", et le, on l' tchante todi ezès [[lingaedje]]s des djins. Les paroles ont stî saetcheyes foû del [[Letes da Sint På|deuzinme lete a Timoté]], å deuzinme tchaptré. == Paroles e castiyan == E castiyan, les paroles sont ashidowes insi: Respleu: ''¡Resucitó, aleluya!'' (:I ravica, alelouya!) :''La muerte,'''' :''¿dónde está la muerte?'' :''¿dónde está mi muerte?'' :''¿dónde su victoria?'' ::(Li moirt, / ewou est ele, li moirt? / ewou est ele, mi moirt? / ewou est ele, si victwere?) :: å respleu :''Gracias'' :''sean dadas al Padre'' :''que nos pasó a su Reino'' :''donde se vive de amor'' ::(Gråces / Rindans [gråces] å Pere / Ki nos a passé e s' Rweyåme / ewou k' on vike d' amour.) :: å respleu :''Alegría,'' :''alegría hermanos,'' :''que si hoy nos queremos'' :''es porque resucitó.'' ::(Djoye, / djoye, mes frés, / la ki, si nos veyans ouy voltî, / c' est k' i ravica.) :: å respleu :''Si con Él morimos,'' :''con Él vivimos,'' :''con Él cantamos:'' :''aleluya.'' ::(Si nos morans avou lu, / nos vicans avou lu, / nos tchantans avou lu: / alelouya.) :: å respleu == Loyéns foû == * [https://web.archive.org/web/20071026194528/http://www.stjost.si/~medzugorje/p1640124/rcs.mp3 Schoûter "Resucitó" en mp3] * [https://web.archive.org/web/20071026094848/http://lacuerda.net/tabs/m/musica_religiosa/resucito-2.shtml Tåvlea et acoirds po l' guitare.] [[Categoreye:Tchants crustins]] [[Categoreye:Tchansons e-n espagnol]] [[Categoreye:Tchansons rlidjeuses]] ll92lo503e0x4fvev0zanzinmbsdogf 0 28885 428056 413224 2026-11-01T09:57:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428056 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Viroux Roger.jpg|thumb|[[Roger Viroux]] (a hintche) avou André Van Ackere (a droete) a on raploû e 2002]] [[Imådje:Rivuwe Noveles des WASAB.jpg|thumb|li prumî limero d' leu gazete]] [[Imådje:Fosses-la-Ville (Bambois) JPG02.jpg|thumb]] Les '''walons Scrijheus d' après l' Banbwès''' ('''WASAB''', oficirmint les ''Walons Scrîjeûs d'après l'Banbwès''), c' esteut ene [[soce di scrijheus]] ki s' rapoûléve å [[Li Banbwès|Banbwès]]. C' esteut cåzu l' seule soce di scrijheus e walon la k' on djåzéve tofer walon. == Istwere == Elle a stî enondêye pa [[Rodjî Viroux]] et disparexhe cwand çti-ci a morou, e 2005. [[Maurice Chapelle]] pu [[Georges Michel]] î ont stî lontins prezidints. Les WASAB ont-st eplaidî les [[Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès]] di [[1992]] a [[2005]]. Il adjinçnént eto des bates di scrijhaedjes, todi anonimmint. <gallery> Walons scrijheus Banbwès Roger Viroux.jpg|Rodjî Viroux (padvant) Walons scrijheus Banbwès Yves Paquet.jpg|[[Yves Paquet]] deuzinme, did padvant Walons Scrijheus Banbwès djonnes.jpg|[[Bernard Louis]] (tot a droete) </gallery> == Sacwants scrijheus(es) del soce == * [[Maurice Chapelle]] * [[Délina Lionnet]] (? -2009) * [[Léopold Massinon]] * [[Georges Michel]] * [[Rodjî Viroux]] * André Van Ackere [[Categoreye:Soces pol walon]] khonqvfjhajgp5nqo9hcc6syfl6m00e 0 29023 427455 423689 2026-10-31T18:34:29Z Scribus electronicus 19347 427455 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Tåvlea scolrece fråzlete condicionante.jpg|thumb|kékes uzaedjes do condicioneu (5 zgzimpes)]] Li '''condicioneu''', c' est on [[môde di codjowaedje|môde]] avou troes [[tins d' codjowaedje]], sovint a vey avou deus [[fråzlete]]s ki rotèt eshonne. Adon, gn a ene (li fråzlete condicioneuse) ki fwait condicion po l' ôte (li mwaisse fråzlete). Li fråzlete condicioneuse comince pa l' [[aloyrece]] "[[:Wikt:si|si]]"). Pacô, c' est ene simpe abayeye (supôzicion). Bråmint des uzaedjes do condicioneu sont des piceures tipikes del [[croejhete do walon]], diferinnes del [[croejhete (linwince)|cene do francès]]. Insi, e walon, cwand l' accion del fråzlete condicioneuse n' est nén ratindowe, on eploye li condicioneu divins cisse fråzlete la, tot come divins l' mwaisse fråzlete. Çouci mostere l' adire k' i gn a avou l' francès, la k' c' est l' [[imparfait]] k' est eployî dins l' fråzlete condicioneuse.&nbsp;<ref>Insi li fråze ki shût sereut e francès :''Vous avez l'air de nous cacher quelque chose, comme si c’'''était''' un projet secret.''</ref> :''Vos avîz l' air di nos catchî ene sacwè... come si ça <span style="color:#ff0000;">sereut</span> on scret pordjet.''&nbsp;<ref>[[J. Goffart]], divins : "[[On cokea å solea (binde d' imådjes)|On cokea å solea]]", p. 13, [https://web.archive.org/web/20080320124924/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node102.html#SECTION031032000000000000000 rahoukî sol Croejhete da Hendschel].</ref> :''Si dj' <span style="color:#ff0000;">åreu</span> sepou, dji n' åreu nén vnou''. :''Si m' pa <span style="color:#ff0000;">åreut stî</span> plombî, i m' åreut putete pårlé ene miete des robinets; s' il <span style="color:#ff0000;">åreut stî</span> djårdinî, i m' åreut putete pårlé des fleurs eyet co des fruts.''&nbsp;<ref>[http://www.lucienandre-jardinierenpoesie.org/forum.php?view=6 Amandine Lison : "On pa instituteur"].</ref> :''Si [[:Wikt:matante|matante]] end <span style="color:#ff0000;">åreut</span>, ci sereut mononke.'' E walon, li condicioneu s' eploye voltî come [[dobe erî-tins]]. :''Si dj' <span style="color:#ff0000;">åreu yeu arivé</span> ene munute pus rade, dj' <span style="color:#ff0000;">åreu toumé</span> so s' dos.'' On n' eploye nén l' condicioneu si l' fråzlete condicioneuse pôreut foirt bén ariver. :''S' i vént dmwin, nos irans å bwès.'' :''Si ti n' ti tais nén, t' årès m' pougn a t' gueuye.'' == Tins do condicioneu == Les [[tins d' codjowaedje|tins]] do môde condicioneu, c' est * li condicioneu prezintrece : :''s' i '''ploureut''', gn '''åreut''' del waide.'' * li condicioneu erirece : :''s' il '''åreut ploû''', les astantches serént plinnes.'' * li condicioneu dobe-erirece : :''s' il '''åreut yeu ploû''', on '''åreut yeu stî''' tot frexhs.'' == Ôtes uzaedjes do condicioneu == Li môde condicioneu pout eto replaecî li [[suddjonctif]] dins des fråzletes ki cminçnut pa l’ aloyrece "ki" :''I vôreut ki l’ pus vî d’ ses deus fis '''freut''' ses påkes. ([[Joseph Kinable|J. Kinable]])''<ref>Joseph Kinable, ''Les crostillons'', 1889, p.51</ref> :''Kimint vôreuss ki dj’ '''ireu''' pexhî a Vizé, et k’ dji '''léreu''' mi spitch cial ? ([[Louis Lagauche|L. Lagauche]])'' :''BÅDWIN. - Alans, dijhoz m' çou k' end est.<br>SIMONE. - C' est des idêyes, ki vôrîz vs ki dj' '''åreu''' ?<br>BÅDWIN. - Bén, kî sait on måy avou les femes, leu cour est sovint si tinrûle ! …<ref>Jean Lejeune, ''Po marier Lèyontine'', ake III, sinne II, p.41</ref> ([[Jean Lejeune di Djoupeye|J. Lejeune]]) :''Dji vôreu k' i '''ploureut'''.&nbsp;<ref>Tite d' on roman da [[Chantal Denis]].</ref>'' :''"Dinez m' ene bafe s' i vs plait, mamjhele !", creye-t i, ossu foirt k' il '''åreut dit''': "åwe !" a ses tchvås'' ([[E.J. Piret]]) :''Cabén k' dji '''sereu''' ritche, dji '''vicreu''' come asteure'' ([[L. Hendschel]]) :''Vos iroz bén mon Macsi e passant, peu k' i n' '''sounrént''' l' transe dimwin'' ([[J. Calozet]]). U avou on “ki” k’ a stî rsaetchî : :''Come ça, on a des noûs lénçoûs, e cas on nd '''åreut''' dandjî, s' on sereut malåde ou nimpore'' ([[J.J. Gaziaux]]). = ''e cas k’ on nd '''åreut''' dandjî'' = ''po si e cas on nd '''åreut''' dandjî). Come tins, li condicioneu sieve a dner on futeur dins on passé :''I m' a dit k' i '''vénreut'''''. Come môde, i pout eto siervi a mostrer ene sacwè ki n' si frè nén :''Djel '''freu''' bén ossu!'' :''Ti n' '''direus''' k' i '''vôreut''' vni des walêyes.'' :''Dji vos '''åreu''' vlou criyî å scours.'' == Bastixhaedje do condicioneu == Pol bodje, i s’ bastixh sol [[atuze des troes bodjes|bodje B]]. Po les cawetes, come dins les ôtes [[lingaedjes romans]], c' est l' [[Durant Indicatif Erirece]] do viebe "aveur" ki dene les cawetes di codjowaedje do condicioneu, tot stitchant on R divant. * dj' av'''eu''' => dji bout'''reu''', dji wait'''reu''', dji tcherey'''reu''', dji fini(xh)'''reu''', dji cod'''reu'''. * t' av'''eus''' => ti bout'''reus''', evnd. * il av'''eut''' => i bout'''reut''', envd. * nos av'''éns''' => nos bout'''réns''', evnd. * vos av'''îz''' => vos bout'''rîz''', envd. * il av'''ént''' => i bout'''rént''', evnd. Les cawetes sont don les minmes po les viebes di totes les [[Troke di viebes da Hendschel|trokes]]. Ås [[atôtchî]]s, a l’ [[atouwance]], on trouve voltî des condicioneus avou l’ [[cawete -ss]] :''Î '''vôreuss''' aler vey ?'' :''Pocwè n' '''freuss''' nén plaijhi a t' matante ?'' :'''''Direuss''' bén pocwè k' il a fwait çoula ?'' E [[rfondou walon]], n' a nén on rapåmaedje inte les cawetes di l' [[DIE|imparfait]] et les cenes do condicioneu po les [[Prumire troke di viebes e walon|prumire]], [[deujhinme troke di viebes e walon|deujhinme]] et [[deujhinme troke di viebes e walon|troejhinme trokes di viebes]]. <TABLE BORDER CELLSPACING=1 BORDERCOLOR="#000000" CELLPADDING=4 WIDTH=633> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">troke</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">DIE</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">Condicioneu prezintrece</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">1ire : bouter</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dji bout<span style="color:#ff0000;"><B>éve</B></span></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dji bout<span style="color:#0000ff;">'''reu'''</span> </TD> </TR> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">2inme : waitî</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dji wait<span style="color:#ff0000;"><B>ive</B></span></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dji wait<span style="color:#0000ff;">'''reu'''</span></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">3inme : tcheryî</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dji tcher<span style="color:#ff0000;"><B>yive</B></span></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dji tcher<span style="color:#0000ff;">'''eyreu'''</span></TD> </TR> </TABLE> == Adire emey les dujhances coinreces == Dins l' [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Payis d' Lidje]], li condicioneu n' est nén si voltî eployî dins l' fråzlete condicionrece : :''S' il aveut stî malén, il åreut yeu atchté on pwin a Bounru divant d' rivni.'' Po çoula, on pout eployî l' suddjonctif erirece : ''Si l' tchvå d' bwès d' awousse '''estaxhe''' cial, i vs pitreut. ([[Édouard Remouchamps]])'' ''I s' freut rintî s' end '''avaxhe''' les usteyes. ([[François Nyns]])'' ''Mins, pinses tu ki l' pôve båshele åreut stou ureuse s' ele '''avaxhe''' sipozé l' eplåsse k' Andrî esteut gn a nén lontins ?'' ''([[Joseph Mignolet]])'' == Li condicioneu dins des ôtes lingaedjes == === e francès === E [[francès]], on eploye l' ''imparfait'' dins li fråzlete condicionrece. :''Si j'avais su, je ne serais pas venu'' (si dj' åreu sepou, dji n' åreu nén vnou). === en inglès === En [[inglès]], on eploye les aidants viebes "''would''" eyet "''should''". :''I should do that''" (Dji divreu fé çoula.) :''He would not have been happy'' (i n' åreut nén stî binåjhe) Dins l' fråzlete condicionrece, on eploye pacô des codjowaedjes especiås : :''If I <span style="color:#ff0000;">were</span> Salomon Greenwich, …'' (Si dji sereu Salomon Greenwich, …) === e neyerlandès === E [[neyerlandès]], on eploye l' aidant viebe "''zou / zouden''" :''Zou het weer goed zijn... '' (Si l' tins sereut bea, …) === e l' arabe === ==== arabe classike ==== En [[arabe]] classike, gn a pont d' tins condicioneu; dins l' fråzlete condicionrece, on eploye deus sôres d' aloyreces diferinnes si l' fråzlete pôreut bén ariver (''ida'') ubén si c' est ene simpe abayeye (''law''). :''Ida ja' ghaddan, … '' (s' i vént dmwin, …) :''Law kountu l-malik, … '' (si dji sereu li rwè, …) ==== arabe marokin ==== En [[arabe marokin]], "''ila''" et "''lou''" s' eployèt come les classikes "''ida''" et "''law''". Mins, estô do "law"", on eploye ossu voltî "koun kan..., koura" :''Koun kan gar3a fromaj, koura doukkala holanda'' (si les cawoûtes serént do froumadje, les Doukkala serént li Holande.)&nbsp;<ref>Les [[Doukkala]], c' est ene contrêye la k' on-z ahivévé bråmint des [[Rodje cawoûte|rodjès cawoûtes]].</ref> == Hårdêyes difoûtrinnes sol condicioneu e walon == * [https://web.archive.org/web/20080227200307/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node71.html Li condicioneu prezintrece dins l' grosse Croejhete da Hendschel] (e francès) * [https://web.archive.org/web/20080320124924/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node102.html Li môde condicioneu dins l' croejhete so les fis] (e francès) * [https://web.archive.org/web/20070310233606/http://users.skynet.be/lorint/picr/node11.html#SECTION00364000000000000000 Li condicioneu prezintrece dins li ptite croejhete da Hendschel] (e walon) == Sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Croejhete walone]] 57rfjdqs4sfrrpdsczelbks4b4hgx0p 427996 427455 2026-10-31T20:21:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427996 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Tåvlea scolrece fråzlete condicionante.jpg|thumb|kékes uzaedjes do condicioneu (5 zgzimpes)]] Li '''condicioneu''', c' est on [[môde di codjowaedje|môde]] avou troes [[tins d' codjowaedje]], sovint a vey avou deus [[fråzlete]]s ki rotèt eshonne. Adon, gn a ene (li fråzlete condicioneuse) ki fwait condicion po l' ôte (li mwaisse fråzlete). Li fråzlete condicioneuse comince pa l' [[aloyrece]] "[[:Wikt:si|si]]"). Pacô, c' est ene simpe abayeye (supôzicion). Bråmint des uzaedjes do condicioneu sont des piceures tipikes del [[croejhete do walon]], diferinnes del [[croejhete (linwince)|cene do francès]]. Insi, e walon, cwand l' accion del fråzlete condicioneuse n' est nén ratindowe, on eploye li condicioneu divins cisse fråzlete la, tot come divins l' mwaisse fråzlete. Çouci mostere l' adire k' i gn a avou l' francès, la k' c' est l' [[imparfait]] k' est eployî dins l' fråzlete condicioneuse.&nbsp;<ref>Insi li fråze ki shût sereut e francès :''Vous avez l'air de nous cacher quelque chose, comme si c’'''était''' un projet secret.''</ref> :''Vos avîz l' air di nos catchî ene sacwè... come si ça <span style="color:#ff0000;">sereut</span> on scret pordjet.''&nbsp;<ref>[[J. Goffart]], divins : "[[On cokea å solea (binde d' imådjes)|On cokea å solea]]", p. 13, [https://web.archive.org/web/20080320124924/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node102.html#SECTION031032000000000000000 rahoukî sol Croejhete da Hendschel].</ref> :''Si dj' <span style="color:#ff0000;">åreu</span> sepou, dji n' åreu nén vnou''. :''Si m' pa <span style="color:#ff0000;">åreut stî</span> plombî, i m' åreut putete pårlé ene miete des robinets; s' il <span style="color:#ff0000;">åreut stî</span> djårdinî, i m' åreut putete pårlé des fleurs eyet co des fruts.''&nbsp;<ref>[http://www.lucienandre-jardinierenpoesie.org/forum.php?view=6 Amandine Lison : "On pa instituteur"].</ref> :''Si [[:Wikt:matante|matante]] end <span style="color:#ff0000;">åreut</span>, ci sereut mononke.'' E walon, li condicioneu s' eploye voltî come [[dobe erî-tins]]. :''Si dj' <span style="color:#ff0000;">åreu yeu arivé</span> ene munute pus rade, dj' <span style="color:#ff0000;">åreu toumé</span> so s' dos.'' On n' eploye nén l' condicioneu si l' fråzlete condicioneuse pôreut foirt bén ariver. :''S' i vént dmwin, nos irans å bwès.'' :''Si ti n' ti tais nén, t' årès m' pougn a t' gueuye.'' == Tins do condicioneu == Les [[tins d' codjowaedje|tins]] do môde condicioneu, c' est * li condicioneu prezintrece : :''s' i '''ploureut''', gn '''åreut''' del waide.'' * li condicioneu erirece : :''s' il '''åreut ploû''', les astantches serént plinnes.'' * li condicioneu dobe-erirece : :''s' il '''åreut yeu ploû''', on '''åreut yeu stî''' tot frexhs.'' == Ôtes uzaedjes do condicioneu == Li môde condicioneu pout eto replaecî li [[suddjonctif]] dins des fråzletes ki cminçnut pa l’ aloyrece "ki" :''I vôreut ki l’ pus vî d’ ses deus fis '''freut''' ses påkes. ([[Joseph Kinable|J. Kinable]])''<ref>Joseph Kinable, ''Les crostillons'', 1889, p.51</ref> :''Kimint vôreuss ki dj’ '''ireu''' pexhî a Vizé, et k’ dji '''léreu''' mi spitch cial ? ([[Louis Lagauche|L. Lagauche]])'' :''BÅDWIN. - Alans, dijhoz m' çou k' end est.<br>SIMONE. - C' est des idêyes, ki vôrîz vs ki dj' '''åreu''' ?<br>BÅDWIN. - Bén, kî sait on måy avou les femes, leu cour est sovint si tinrûle ! …<ref>Jean Lejeune, ''Po marier Lèyontine'', ake III, sinne II, p.41</ref> ([[Jean Lejeune di Djoupeye|J. Lejeune]]) :''Dji vôreu k' i '''ploureut'''.&nbsp;<ref>Tite d' on roman da [[Chantal Denis]].</ref>'' :''"Dinez m' ene bafe s' i vs plait, mamjhele !", creye-t i, ossu foirt k' il '''åreut dit''': "åwe !" a ses tchvås'' ([[E.J. Piret]]) :''Cabén k' dji '''sereu''' ritche, dji '''vicreu''' come asteure'' ([[L. Hendschel]]) :''Vos iroz bén mon Macsi e passant, peu k' i n' '''sounrént''' l' transe dimwin'' ([[J. Calozet]]). U avou on “ki” k’ a stî rsaetchî : :''Come ça, on a des noûs lénçoûs, e cas on nd '''åreut''' dandjî, s' on sereut malåde ou nimpore'' ([[J.J. Gaziaux]]). = ''e cas k’ on nd '''åreut''' dandjî'' = ''po si e cas on nd '''åreut''' dandjî). Come tins, li condicioneu sieve a dner on futeur dins on passé :''I m' a dit k' i '''vénreut'''''. Come môde, i pout eto siervi a mostrer ene sacwè ki n' si frè nén :''Djel '''freu''' bén ossu!'' :''Ti n' '''direus''' k' i '''vôreut''' vni des walêyes.'' :''Dji vos '''åreu''' vlou criyî å scours.'' == Bastixhaedje do condicioneu == Pol bodje, i s’ bastixh sol [[atuze des troes bodjes|bodje B]]. Po les cawetes, come dins les ôtes [[lingaedjes romans]], c' est l' [[Durant Indicatif Erirece]] do viebe "aveur" ki dene les cawetes di codjowaedje do condicioneu, tot stitchant on R divant. * dj' av'''eu''' => dji bout'''reu''', dji wait'''reu''', dji tcherey'''reu''', dji fini(xh)'''reu''', dji cod'''reu'''. * t' av'''eus''' => ti bout'''reus''', evnd. * il av'''eut''' => i bout'''reut''', envd. * nos av'''éns''' => nos bout'''réns''', evnd. * vos av'''îz''' => vos bout'''rîz''', envd. * il av'''ént''' => i bout'''rént''', evnd. Les cawetes sont don les minmes po les viebes di totes les [[Troke di viebes da Hendschel|trokes]]. Ås [[atôtchî]]s, a l’ [[atouwance]], on trouve voltî des condicioneus avou l’ [[cawete -ss]] :''Î '''vôreuss''' aler vey ?'' :''Pocwè n' '''freuss''' nén plaijhi a t' matante ?'' :'''''Direuss''' bén pocwè k' il a fwait çoula ?'' E [[rfondou walon]], n' a nén on rapåmaedje inte les cawetes di l' [[DIE|imparfait]] et les cenes do condicioneu po les [[Prumire troke di viebes e walon|prumire]], [[deuzinme troke di viebes e walon|deuzinme]] et [[deuzinme troke di viebes e walon|troezinme trokes di viebes]]. <TABLE BORDER CELLSPACING=1 BORDERCOLOR="#000000" CELLPADDING=4 WIDTH=633> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">troke</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">DIE</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">Condicioneu prezintrece</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">1ire : bouter</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dji bout<span style="color:#ff0000;"><B>éve</B></span></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dji bout<span style="color:#0000ff;">'''reu'''</span> </TD> </TR> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">2inme : waitî</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dji wait<span style="color:#ff0000;"><B>ive</B></span></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dji wait<span style="color:#0000ff;">'''reu'''</span></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">3inme : tcheryî</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dji tcher<span style="color:#ff0000;"><B>yive</B></span></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dji tcher<span style="color:#0000ff;">'''eyreu'''</span></TD> </TR> </TABLE> == Adire emey les dujhances coinreces == Dins l' [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Payis d' Lidje]], li condicioneu n' est nén si voltî eployî dins l' fråzlete condicionrece : :''S' il aveut stî malén, il åreut yeu atchté on pwin a Bounru divant d' rivni.'' Po çoula, on pout eployî l' suddjonctif erirece : ''Si l' tchvå d' bwès d' awousse '''estaxhe''' cial, i vs pitreut. ([[Édouard Remouchamps]])'' ''I s' freut rintî s' end '''avaxhe''' les usteyes. ([[François Nyns]])'' ''Mins, pinses tu ki l' pôve båshele åreut stou ureuse s' ele '''avaxhe''' sipozé l' eplåsse k' Andrî esteut gn a nén lontins ?'' ''([[Joseph Mignolet]])'' == Li condicioneu dins des ôtes lingaedjes == === e francès === E [[francès]], on eploye l' ''imparfait'' dins li fråzlete condicionrece. :''Si j'avais su, je ne serais pas venu'' (si dj' åreu sepou, dji n' åreu nén vnou). === en inglès === En [[inglès]], on eploye les aidants viebes "''would''" eyet "''should''". :''I should do that''" (Dji divreu fé çoula.) :''He would not have been happy'' (i n' åreut nén stî binåjhe) Dins l' fråzlete condicionrece, on eploye pacô des codjowaedjes especiås : :''If I <span style="color:#ff0000;">were</span> Salomon Greenwich, …'' (Si dji sereu Salomon Greenwich, …) === e neyerlandès === E [[neyerlandès]], on eploye l' aidant viebe "''zou / zouden''" :''Zou het weer goed zijn... '' (Si l' tins sereut bea, …) === e l' arabe === ==== arabe classike ==== En [[arabe]] classike, gn a pont d' tins condicioneu; dins l' fråzlete condicionrece, on eploye deus sôres d' aloyreces diferinnes si l' fråzlete pôreut bén ariver (''ida'') ubén si c' est ene simpe abayeye (''law''). :''Ida ja' ghaddan, … '' (s' i vént dmwin, …) :''Law kountu l-malik, … '' (si dji sereu li rwè, …) ==== arabe marokin ==== En [[arabe marokin]], "''ila''" et "''lou''" s' eployèt come les classikes "''ida''" et "''law''". Mins, estô do "law"", on eploye ossu voltî "koun kan..., koura" :''Koun kan gar3a fromaj, koura doukkala holanda'' (si les cawoûtes serént do froumadje, les Doukkala serént li Holande.)&nbsp;<ref>Les [[Doukkala]], c' est ene contrêye la k' on-z ahivévé bråmint des [[Rodje cawoûte|rodjès cawoûtes]].</ref> == Hårdêyes difoûtrinnes sol condicioneu e walon == * [https://web.archive.org/web/20080227200307/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node71.html Li condicioneu prezintrece dins l' grosse Croejhete da Hendschel] (e francès) * [https://web.archive.org/web/20080320124924/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node102.html Li môde condicioneu dins l' croejhete so les fis] (e francès) * [https://web.archive.org/web/20070310233606/http://users.skynet.be/lorint/picr/node11.html#SECTION00364000000000000000 Li condicioneu prezintrece dins li ptite croejhete da Hendschel] (e walon) == Sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Croejhete walone]] 99g6ojdtrk47c9l0bplq3l2hf2jto7s 0 29077 428131 414288 2026-11-01T10:10:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428131 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Marcote.jpg|thumb|Marcote epayeye]] Li '''marcote''' u '''bascolete'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 34.</ref>, c' est on foirt pitit [[bascolidî]]. C' est onk di ses nos (bascolete) k' a dné s' no a l' famile des [[bascolidîs]]. {{sla}} ''[[Mustela nivalis]]'' {{Fam}} [[Bascolidîs]] == Discrijhaedje == [[Imådje:Mustela nivalis - skeleton.jpg|thumb|bascolete ordinaire d' Amerike, blanc-mousseye, avou si skelete]] C' est l' pus ptit des [[bascolidîs]]. Et pår li pus ptit des [[magneus d' tchå]] sol [[Daegne]]. Li coir do [[måye]] fwait 13 a 24 cm, et l' [[cawe]] 5 a 7 (çou ki dene 20 a 31 cm, çouci pol bascolete d' Urope). Li frumele est on pô pus ptite.<ref>Dieter Burckhardt & Paul Barruel Mammifères d' Europe, Ed. Artis, Brussele, 1971.</ref> Ele pasreut dins "on trô come ene [[pîce di manoye|pîce]] di 5 [[franc bedje|francs]]".<ref>[[Lucyin Mahin]], [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]].</ref> Li [[erminete]] ou [[blanke marcote]] (blanke fok e l' ivier) lyi rshonne foirt, mins est pus grande. Li marcote ordinaire pout eto divni blanke e l' ivier (dins les [[Ales]], e l' [[Afrike bijhrece]], et les dzo-indjes des montinnes d' [[Amerike bijhrece]]). == Vicaedje == [[Imådje:Mustela nivalis (two, fighting).jpg|thumb|deus bascoletes ki s' batèt]] Magne cåzu fok des [[soris]] (eto des [[oujhea]]s, des [[cropantès biesses]]). Gn a des bascoletes tot wice k' i gn a des [[soris]]. Ele tchesse do djoû come del nute. Come les ôtes [[bascolidîs]], ele sitritche ene pufkene di ses [[glandes dirîtrinnes]], s' elle est serêye. == Mopliyaedje == S' acopele do [[moes d' måss]] disk' å [[moes d' awousse]]. Plinne 35 djoûs. Djonnlêye normåldimint e moes d' avri-may, pus on deuzinme côp e djulete-awousse. Les djonnes sont [[ni-rafiyant]]s; leus [[ouy]]s ni s' drouvnut k' a 21-25 djoûs. I sont [[spani]]s a 4-5 samwinnes. Les djonnes del prumire poirtêye si polnut ddja acopler a 11 moes. == Spårdaedje et dzo-indjes == === Spårdaedje === [[File:Least Weasel area.png|thumb|Mape di spårdaedje]] Vike e tote l' Urope, apus k' l' [[Irlande]]. === Dizo-indjes === * marcote d' Urope (''Mustela nivalis nivalis'') : [[Urope]] * marcote amazighe (''Mustela nivalis numidica'') : [[Afrike bijhrece]], pus grande (28 a 35 cm)<ref>{{ARY1}}</ref>. == Doûcès creyances == [[Imådje:Marcote touwêye pindowe.jpg|thumb|left|150px|pindowe après on meur (po n' nén k' les ôtes marcotes vinénxhe ås poyons)]] Åtoû del marcote, n a toplin des doûcès creyances k' ont skepyî. Po espaitchî les mwais sôrs k' ele poleut aminer, les Francès l' ont lomé "''belete''" (si on lyi dit k' elle est bele, ele ni vos epoûtloucrè nén). E walon, come e-n almand, on lyi a dné on [[ptit no]] d' djin : Marcou e walon (''Markwolf'', avou rcandjaedje do coron -wolf pal [[cawete (linwince)|cawete]] [[cawete -ote|-ote]]. E-n almand, on l' lome plaijhanmint ''Hermännchen'' (pitit Herman). == Sourdants == {{Commons|Category:Mustela nivalis|l' marcote}} [[Categoreye:Bascolidîs]] o0kui6qwpyg5dxlej5bx5bm5pyfbhub 0 29083 427612 425595 2026-10-31T18:57:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427612 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Leopold I by Franz Winterhalter.jpg|thumb|pondeure do portraitisse Franz Winterhalter]] '''Yopôl I d' Beldjike''' (Yopôl prumî d' Beldjike) u '''Leyopôl prumî''', di s' vraiy no ''Leopold Georg Christian Friedrich von Sachsen-Coburg-Saalfeld'', c' esteut l' prumî [[Rwè des Bedjes]]. I skepia li [[16 di decimbe]] [[1790]] (el [[Bavire]]) et mora li [[10 di decimbe]] [[1865]]. C' esteut on prince di [[Sacse]] (on ptit payis ki s' va etrocler a ds ôtes po fé l' [[Almagne]]). I dmoréve e l' [[Inglutere]]. == Cårire come rwè == C' est l' govienmint provizwere del Beldjike ki dmanda a Yopôl di Sacse-Cobork di divni rwè el Beldjike. Il aveut l' avantaedje d' esse sotnou des [[Prûssyins]] et des [[Inglutere|Inglès]]. Li candidat di dvant, on Francès, Louwis d' Bourbon s' aveut rsaetchî (il åreut stî rwè troes djoûs).{{?}} Il fourit oficirmint lomé li [[4 di djun]] [[1831]]. I prusta siermint li [[21 d' djulete]] del minme anêye, djoû ki va divni li fiesse nåcionåle. I fourit shuvou, sol trône del Beldjike, di s' fi, [[Yopôl II]]. == Vicåreye == I s' maria (e deuzinme noice) avou [[Louwisse d' Orleyan]] li [[9 d' awousse]] [[1832]]. C' est leye ki divna li prumire [[royinne des Bedjes]]. I [[tchesse|tchessive]] voltî å gros djibî. Il aveut ene måjhon å [[Sint-Houbert (veye)|Bork]]. I scrijheut ses memweres e-n [[almand]]. == Hårdêye difoûtrinne == [http://rifondou.walon.org/rweyalti-rif.html#yopol1 On tecse so ses tchesses a Sint-Houbert] {{Commons|Category:Leopold I of Belgium}} [[Categoreye:Rwès des Bedjes]] [[Categoreye:Rwès et impreurs]] 0ke4yrgz32f0x3g4qz2hhqxivxnthve 0 29114 427701 388798 2026-10-31T19:11:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427701 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-sititchetes|ri-}} [[Imådje:Tåvlea scolrece betchete ri-.jpg|thumb|scole sol betchete ri-]] Li '''betchete ri-''', ki si dvreut purade lomer '''betchete r(i)- / (è)r-''', c' est ene [[vicante betchete]] do walon. == Cognes == Ele si pout trover, dins tos les mots k' elle fôrmêye, dizo les [[alofôme]]s ki shuvnut : * ri-, après [[cossoune]] et a l' atake : :''Dj' el rivoe di l' ôte costé del voye.'' :''Ribasti ene veye k' esteut distrûte : c' esteut çoula nosse bouye.'' * er- sifwaitmint après cossoune et a l' atake ([[dobe rifondowe]]) :''Dji l' erwaitive passer.'' :''Erlevez vos, et stierdoz vos ouys !'' * r-, après [[voyale]] : :''Vos rloukîz les cmeres, asteure ?'' :''La k' i rboerlêye : "Bodje tu rade did la !"'' Si l' bodje kimince pa ene voyale, n' a k' ene cogne : r- : [[Wikt:raler|raler]], [[Wikt:ranoncî|ranoncî]], [[Wikt:regadjî|regadjî]], [[Wikt:ralårdji|ralårdji]], [[Wikt:rimpli|rimpli]]. Portant, po les viebes ki cminçnut pal [[betchfessî oi]], ci-cial si cdût come si ç' sereut ene cossoune : [[Wikt:rioister|rioister]], [[Wikt:rioizeur|rioizeur]], [[Wikt:rioirtiyî|rioirtiyî]]. Li betchete ri- si pout cåzu mete so tos les viebes e walon, et minme eto so sacwants bodjet ki n' sont nén des viebes. Metans : * so les aidants viebes : [[Wikt:raveur|raveur]] u [[Wikt:rawè|rawè]], [[Wikt:resse|resse]], [[Wikt:rivoleur|rivoleur]], [[Wikt:ripoleur|ripoleur]], [[Wikt:rissaveur|rissaveur]] u [[Wikt:rissepi|rissepi]], [[Wikt:rifaleur|rifaleur]]. * so des adviebes u des pronos : [[Wikt:rila|rila]] (vo m' rila, vo nd erla, vo vos rla ?); [[Wikt:rizè|rizè]] (va rzè !, va t' erzè !); [[Wikt:rizî|rizî]] (alans rzî, va rzî !). * so des viebes ki kminçnut ddja pa on R : [[Wikt:rirpassé|rirpassé]] tins, [[Wikt:riroter|riroter]]. == Sinses del betchete ri- == * Sinse di fé l' accion co on côp. :'''''ridi''' m' ki ti m' voes voltî ! = el dire co on côp :'''''ribatijhî''' (del sope, del gote) = rimete di l' aiwe co on côp. :'''''rinovler''' mes rmerceymints = les rinde noveas co on côp. :'''''ricomincî''' = comincî on deuzinme côp. * Sinse nén radjoutrece: li betchete ri- ni dene nén ene rawete di sinse; li viebe avou l' betchete ri- si pôreut replaecî på viebe simpe :''Il ont '''rboerlé''' come des vexhåds = il ont boerlé foirt :''Dji va '''rguignî''' les djins ki pasnut pal fniesse = dj' elzès va aler [[Wikt:guignî|guignî]] (riloukî) :'''''Riwaite''' bén a twè ! = waite bén a twè (ni prind nou risse) :'''''rivômi''' = vômi :'''''rixhorbi l' tåve''' = [[Wikt:xhorbi|xhorbi]] l' tåve * Fé vni e contråve sinse :'''''rimete''' si soper = rivômi. :'''''ritourner''' l' pådje = el tourner dins l' ôte sinse. * Novea sinse, diferin do viebe sins betchete; ou adon, k' i fåt loukî lon po trover li rnovelmint d' l' accion. :'''''ristinde''', '''ripoli''' = passer on fier electrike so des bounès lokes lavêyes et souwêyes. == Les viebes avou l' betchete ri- et l' ratournaedje francès-walon == Les viebes avou l' betchete ri- sont-st ahåyants po ratourner les fråzes francesses avou les adviebes "de nouveau, à nouveau". Metans : :Fr. : ''Il ya des charges positives au-dessus du nuage, des négatives dans le nuage puis à nouveau des positives en-dessous.'' :Wa : Gn a des tchedjes pôzitives ådzeu del noûlêye, des negatives divins, pu gn è '''ra''' des pôzitives padzo. Les aidants viebes avou ri- ratournèt des ôtes piceures e francès. :Fr. : ''Veux-tu reprendre de la soupe ?'' :Wa : '''Rivouss''' del sope ? == Li betchete ri- aloyeye a des ôtes betchetes == * ri- + ki-/co- => ric-: [[Wikt:ricmander|ricmander]], [[Wikt:ricdure|ricdure]], [[Wikt:ricfoirter|ricfoirter]], [[Wikt:ricmincî|ricmincî]] * ri- + di- => rid-: [[Wikt:ridmander|ridmander]], mins pout dmorer «ridi-» divant l' [[betchfessî sch]]; [[Wikt:ridischinde|ridischinde]] * ri- + dis- => ridis-: [[Wikt:ridisfé|ridisfé]] =={{HDs}}== (sol [[Wiccionaire]]) * [[Wikt:Categoreye:Viebes avou l' betchete ri-|Sacwants viebes avou l' betchete ri-]] * [[Wikt:Categoreye:Viebes do walon avou ene betchete ri- nén radjoutante|Viebes do walon avou ene betchete ri- nén radjoutante]] [[Categoreye:Betchetes do walon|Ri-]] 4wq04f7kat6swg3120hq680mhpvzts2 0 29135 428161 421657 2026-11-01T10:15:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428161 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-lives|JCpmm}} [[Imådje:Cal pitit.jpg|thumb|Coviete del prumire edicion]] '''Pitit d' mon les matantes''', c' est on [[roman e walon]] da [[Djôzef Calozet]]. == Eplaidaedjes == Li roman a d’ aboird rexhou dins ''[[Le Guetteur wallon]]'', boket pa boket inte [[1926]] e [[1929]]. Adonpwis, il a stî eplaidî e [[1929]] pa Calozet lu-minme, avou on dessén sol coviete. Gn a yeu ene deuzinme edicion. Pu, il a rvudî come 3inme edicion avou des comintaires da [[Jean Haust]] e [[1946]] ([[coleccion d' lives e walon|Coleccion]] "''Nos dialectes''", {{l°|7}}). Cisse-lale a-st eto on ratournaedje e francès da Edgard Renard (padzo tchaeke pâdje). Les esplikêyes Haust so les målåjheys mots fôrmêynut on [[Motlîs des cwate romans da Calozet|motlî ki, avou les ôtes des 3 ôtes romans do minme sicrijheu]] est rprins come limeros '''S112''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]). == Racourti == C' est l' istwere da "Pitit", on ptit mwinre ome [[:Wikt:pårt|ki n' esteut nén la cwand on-z a fwait les pårts]]. Dabôrd, les djonneas do viyaedje les fjhèt totes po lyi fé aveur peu. Come si moussî e rivnåds avou des blancs lénçoûs cwand Pitit va po [[raiwaedje|mete l' aiwe]] so s' pré, on djoû a meynute. == Tcheriaedje do roman == Li roman est scrît cronolodjicmint. Al fén, les parints da Pitit morèt, et c' est troes viyès comeres do viyaedje, les "matantes" kel vont nouri et bouwer. Did la, si spot : "Pitit d' mon les matantes", ki dvént l' tite do roman. Come dins les ôtes romans da Calozet, on maxhe des racontaedjes di roman avou des esplikêyes di viyès uzances. == Corwaitaedje == Li personaedje di "Pitit" rishonne li ci do [[Li Ptit Bert (roman)|"Ptit Bert" do rlomé roman]] da [[Auguste Laloux]]. == Passaedje == :''Après messe, li semdi, cwand les clotches sont rivnowes, les racteus evont tertos eshonne dins totes les måjhons e ramassant voci kékes sôs, vola deus oûs k' i metèt dins on tchena.'' :''C' est l' Rossea kel poite (c' est lu l' pus foirt), ca il ont peu des shabotîs ki, po les fé avezer, corèt foû del barake come po po sayî d' elzî prinde leus oûs. Cwand il ont fwait l' toû do viyaedje, il evont bén lon e Grand Pré po-z aler pårti. Les pus ptits ont deus oûs et troes sôs. Les pus grands troes oûs et cénk sôs. Et les mwaisses wårdèt, come di djusse, li grosse pårt por zels.'' :''Cwand Pitit a rconté ses sôs, i nd aveut onk moens ki ls ôtes.'' :- ''"Et pocwè k' on m' a ritnou on sô, mi ?", dit-st i e s' avançant dlé les mwaisses.'' :- ''"Paski t' as arivé on côp après ls ôtes." ki l' Rossea lyi respond.'' :- ''"T' est on minteu. Tolmonde sait bén k' i gn a pont d' fiyate a twè, laid Rossea voleu !'' :- ''"Di l' co on côp, si t' as d' l' åme !" dit-st i Napoleyon e ployant s' droet bresse dizo s' minton come po mancî Pitit; "dji t' sitin dins l' bî, fi d' sorcire !"''<ref>P. 75 del 3inme edicion.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Romans e walon]] pg4mcj3ntv5t5d4c4c5gguh0oi8bp4l 0 29225 427883 401158 2026-10-31T19:57:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427883 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Elio_Di_Rupo_in_april_2003.jpg|thumb]] '''Elio Di Rupo''', c' est èn [[politikî|ome politike]] [[bedje]], k' a skepyî a [[Marlanwé]] li [[18 di djulete]] e [[1951]]. Il est sovint spoté «&nbsp;Monsieu Flo&nbsp;», ca i poite todi on [[flo (mousmint)|flo]] estô d' ene [[crawate]]. <gallery> Rupo.png|come veyou dins [[Rabulèts]] pa [[José Schoovaerts]] Dirupo_Djozewal.jpg|riprins dins [[Titôrvå]] todi pa José Schoovaerts </gallery> == Cårire politike == Il est prezidint do [[Pårti socialisse]] etur [[1999]] (il a shuvou [[Philippe Busquin]]) yet [[2011]]. Il l' a ristî etur [[2014]] yet [[2019]]. Il a stî [[mayeur]] di [[Mont]] 18 ans å long : d' [[octôbe]] [[2000]] disk' e-n [[octôbe]] [[2018]]. Après lu, c' esta [[Nicolas Martin]] ([[PS]]). E moes d' decimbe 2011, i divna [[prumî minisse]], après li pus longue des crijhes politikes ki l' Beldjike åye måy kinoxhou (540 djoûs sins govienmint). Ès mandat a duré disk' e [[2014]], cwand i leya s' plaece a [[Charles Michel]]. E 2019, il rdivna (pol troezinme côp) [[minisse-prezidint]] del Walonreye. == {{HD}} == {{Wks|Cénk munutes d' actouwalité}} (on cåze di lu) [[Categoreye:Politikîs walons|Di Rupo]] tgatyeo54azug4i6w1hbjhgxzngrjsm 0 29291 427934 421617 2026-10-31T20:05:36Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427934 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Pa d’zous ’ne bèle fleur''}} {{Wiccionaire-lives|LMpb}} [[Imådje:Mahy Padzo belfleur.jpg|thumb|Coviete]] '''Padzo ene belfleur''' (''Pa d'zous 'ne bèle fleur''), c’ est on [[roman e walon]], sicrît pa [[Léon Mahy]] do 15 d' avri å 15 d' awousse [[1954]]. Mins l' ouve ni rexha e [[fouyton]] dins l' [[gazete e walon]] [[El Bourdon (gazete)|El Bourdon]] k' e [[1956]] (do l° 80, do moes d' avri 1956 å l° 96 do moes d' awousse 1957). I vuda eto come [[live (po lére)|live]], mins sins date. Come si no el dit, ele si passe emey les [[houyire|houyeus]]. == Avançmint do roman == Dins les deus prumîs tchaptrês, li spoûle ni s' disrôle nén todi [[cronolodjicmint]]. Li prumî tchaptrê mostere li pere Renson, ene sôlêye fineye, mins on fel ovrî, ki va ovrer dabôrd k' il est fén sô. Al fén, i tome evoye, eyet s' camaeråde, Manu, li rpoite dins on tcheri, so des botes di strin. Mins tot s' dispiertant dins l' froed, il atrape ene [[peumoneye]] ki l' va epoirter. Li deuzinme tchaptrê, c' est on [[rtoû e-n erî (racontaedje)|rtoû e-n erî]] sol vicåreye di l' ome. Li mwaisse personaedje, Douwård Renson, li fi do ci di dvant, ni va intrer e sinne ki e troezinme tchaptrê. Après aveur halkiné, i finixh pa moussî el houyire, come si pa. Mins lu va decider di n' måy aduzer ene gote d' alcol. Et awè l' dår d' amidrer les condicions d' ovraedje des tcherbonîs. A pårti d' adon, li spoûle tchereye cronolodjicmint. == Corwaitaedje == Li walon î est ene miete [[francijha|francijhî]], mins li racontaedje est bén fwait, et on-z î discovere sacwants mots tipikes del fosse ([[Wikt:evoyaedje|evoyaedje]], [[Wikt:belfleur|belfleur]], [[Wikt:côpmint|côpmint]], [[Wikt:egzôre|egzôre]]). == Hårdêye divintrinne == {{Lka}} [[Grizou#Ricnoxhance do grizou|2 passaedjes sol ricnoxhance do grizou avou ene lampe-temoen]]. == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/Mahy_Leon.php Les troes dierins tchaptrês do live, rimetous e rfondou] {{Abt}} [[Categoreye:Romans e walon]] [[Categoreye:Houyreye]] fhvpduq52hr5109yng4aih4yl5u3v5h 0 29311 427639 426654 2026-10-31T19:01:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427639 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Sino-Tibetan languages.png|thumb|200px|right|E rodje: plaeces k' on-z î dvize des lingaedjes sino-tibetins]] Li '''famile des lingaedjes sino-tibetins''' rashonne, pol moens, les lingaedjes [[Chinwès (lingaedje)|chinwès]], [[tibetin]]s eyet [[birman]]s, çou ki fwait a pô près 250 lingaedjes. Po çou k' est do nombe di cåzeus, c' est l' deuzinme famile di lingaedjes del daegn, après les [[lingaedjes induropeyins]]. == Loyéns inte les lingaedjes sino-tibetins == Mins nerén, li loyén etur les lingaedjes di cisse famile la n' est nén ossi acertiné ki, metans, li ci ki rashonne les lingaedjes indo-uropeyins. C' est pus målåjhey do rmete les lingaedjes sino-tibetins a onk l' ôte paski c' est sovint tos lingaedjes ki n' ont waire di morfolodjeye (å rvier des lingaedjes indo-uropeyins) et ki c' est mwints côps li morfolodjeye ki sieve a rmete des lingaedjes po vey s' i sont da ene minme famile. Avou ça ki : li chinwès eyet l' tibetin sont scrîts dispû lonmint, mins nén les ôtes lingaedjes del famile. [[Categoreye:Lingaedjes]] 8san0mjeku4ujgdzoew77uv4tc7xua9 0 29312 427714 370540 2026-10-31T19:13:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427714 wikitext text/x-wiki {{Po|Påke|Påke (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|Serêye Påke}} Li '''Serêye Påke''', po les [[crustins]], c' est l' [[dimegne]] après [[Påke]]. == Sinonimeye == * li '''Clôse Påke''', l' '''Eclôse Påke''' u l' '''Reclôse Påke'''<ref>come li neyerlandès ''Beloken Passen''.</ref> * li '''Blanke Påke'''<ref>come l' almand ''Weißer Sonntag'', li slovake ''Biela nedeľa'', li slovene ''Bela nedelja'', li tcheke ''Bílá neděle''.</ref> * li '''Deuzinme dimegne di Påke'''<ref>come li suwedwès ''Andra söndagen i påsktiden''.</ref> * li '''Dimegne del cazimodo'''<ref>Loukîz [[quasimodo|ls ôtes sinses do mot "Quasimodo"]].</ref> * li '''Dimegne del divene Mizericôre'''<ref>Lomaedje pus novea ([[anêyes 2000]]).</ref> == Mwaissès piceures == C' est l' dierin djoû po "fé ses påkes". Dj' ô bén, s' aler [[kifessaedje|cfesser]] et aler al comunion po les cis ki n' î vlént aler k' on côp l' an (li minimom po dmorer [[crustin]]). Après çoula, les påkes sont clôses, serêyes, dabôrd.<ref>A on certin moumint, ci fourit li djudi après Påke.</ref> Li Serêye Påke est eto spotêye '''Påke des Mônîs''' u l' '''djoû des mônîs''' u '''dimegne des monnîs'''.<ref>Loukîz a [[:Wikt:mônî|mônî]].</ref> C' est a cåze di l' idêye ki les [[mônreye|mônîs]] ni s' alént cfesser k' adon, pask' i rmetént disk' al dierinne broke di dveur avouwer tos les hapaedjes di farene k' il avént l' no di s' è rinde coupåbes. "Blanke Påke" vént do latén "''Dominica in albis''", di cåze des blancs mousmints des [[:Wikt:catrucimî|catrucimîs]] k' alént esse batijhîs ci dimegne la.<ref>Sorlon l' [[:nl:Beloken Pasen|Wiki neyerlandès]].</ref> On dit cobén eto po l' Serêye Påke '''Dimegne des catrucimîs'''. Li [[messe]] e [[latén d' eglijhe|latén]] di ç' djoû la kimincive avou les mots "''Quasi modo geniti infantes''" (come des efants djusse sikepyîs). Djustumint paski les grandès djins ki s' fijhént batijhîs estént rmetous, po leus petchîs, come des novea-nés. == Rilevåve Serêye Påke == El [[Beldjike]], e [[1960]], on aveut batijhî mwints catrucimîs, et des grands efants, ci dimegne la. C' esteut tos des cis ki rivnént do [[Congo bedje|Congo]]. == Pî-notes == <References/> [[Categoreye:Crustinnisse]] [[Categoreye:Cronolodjeye|Closes Pake]] 4wyu9f6bbs1553efuh5158pzjn0jivy 0 29323 427966 396140 2026-10-31T20:16:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427966 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Harbouya tchanson.jpg|thumb|250px|Pårticion]] [[Imådje:Harbouya.webm|thumb|tchantaedje emey tchapele]] '''Harbouya''', c' est ene viye [[tchanson e walon]] a môde di repetaedje d' on tinme. Li mwaisse tchanteu dit ene fråze et les djins ki sont-st avou lu li rprindèt tertos eshonne. == Tchantaedje == On cmince pa : :''Harbouya k' a tant des mås.'' (deus côps) :''Il est malåde;'' (2 côps) :''I fåt k' i moure;'' (2 côps) :''L' medcén l' a dit.'' (2 côps) Li respleu, c' est : :''A ! Pôve Harbouya, fåt i k' i moure, fåt i k' i moure !'' :''A ! Pôve Harbouya, fåt i k' i moure di tot çoula !'' Après, on radjoute ene fråze po totes les plaeces k' il a må : :''A må ses pîs...'' (2 côps) :''Il est malåde;'' (2 côps) :''I fåt k' i moure.'' (2 côps) :''L' medcén l' a dit.'' (2 côps) Li troezinme coplet, on va rmonter ene miete pus hôt :''A må ses [[:Wikt:bodene|bodenes]].''&nbsp;<ref>bodenes del djambe, u molets.</ref> (2 côps) :''A må ses pîs...'' (2 côps) :''I fåt k' i moure.'' (2 côps) :''L' medcén l' a dit.'' (2 côps) Et rmonter insi disk' ås tchveas, tot passant pazès djnos, ses [[:Wikt:coxhe 2|coxhes]] (ses cwisses), a s' vinte, s' botroûle, ses rins, ses spales, ses dints, ses ouys, a s' tiesse, ses oxheas. == Esplikêyes sol tite == On "[[Wikt:harbouya|harbouya]]", c' est, aprume on bwès k' on grete avou po disptoper les corotes. Gn ourit dandjreus èn ome ki vneut harbouyî po les djins, et ki loméve si fier a distoper "harbouya", on mot nén corant. Et s' fourit i [[såvadje no|spoté]] "Harbouya". == Rilomêye del tchanson == C' esteut ene des tchansons rprinjhes å "Cortedje des Viyès Tchansons walones" k' a tourné a Lidje e [[1930]] pol cintnaire di l' Indepindance.&nbsp;<ref>Li pårticion cial ådzeu est saetcheye do livret di cisse fiesse la, kel prezidint do comitî esteut Lucien Limbourg.</ref> Li tchanson esteut co bén cnoxhowe des djonnes walon-cåzants el deuzinme mitan do 20inme sieke.&nbsp;<ref>sapinse a [[J. Docquier]], del [[Viye Såm]] ki l' a sovint tchanté estant roufion.</ref> Si cnoxhowe ki li mot "Harbouya", come no d' djin, a volou dire : on pôve ome.<ref>[[Motî da Haust]].</ref> Adonpwis, èn ome ki fwait l' ci k' st malåde, mins ki n' a rén.<ref>[[Motî da Lempereur et Morayns]].</ref> == Hårdêye difoûtrinne == * [http://www.youtube.com/v/orLQhs6f4_s Tchantaedje des prumîs coplets] (al [[Soce des rcåzeus d' walon di l' Årdene nonnrece|Soce des rcåzeus d' walon d' Bive]]) == Sourdants == [[Categoreye:Tchansons e walon]] [[Categoreye:Viyès tchansons e walon]] 37jeqtmf8hnekgmevl3qdnhx9fsrb4u 0 29329 428006 415804 2026-10-31T20:23:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428006 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Thiry 12 femes.jpg|thumb|Coviete do live]] [[Imådje:Afitche doze femes coviete.jpg|thumb|Afitche avou l' coviete do live metowe al såle di Tcheyou li djoû del fiesse do strimaedje do live.]] '''Doze femes''' (''Doze fèmes''), c' est on live da [[Joël Thiry]] k' a vudî e [[2008]]. Il a stî eplaidî å [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]]. Les tecses sont ratournés e francès vizon vizu. Kékes tecses avént ddja rexhou dvant dins ''[[Singulîs (gazete)|Singuliers]]''. == Contnou == C' est doze pititès [[pitit roman|noveles]], mins tot l' contråve di des cenes a l' aiwe di rôze. Vaici, on direut minme : end a nén ene ki s' atcheve avou ene [[plaijhante fén]]. Mins on n’ s’ è sbare nén : li scrijheu nos aveut-st advierti dins si adrovaedje : : ''Li veye, c' est come ene coûsse d' ostakes ki tos les vicants î dvèt passer.'' Tolminme, c' est cial purade 12 drames ki 12 pîces di vicåreye. Tchaeke novele raconte li vicåreye d' ene comere di dvinltins (inte 1920 et 1970, a ene rawete près). Mins gn a eto 12 portraits di vraiyès femes d' enute, onk po-z ataker tchaeke sipoûle. Po dire li veur, gn a 11 comeres ey èn ome. Ces-cials divrént ravizer les eroyenes do live. Les fotos des doze vraiyès femes ont stî saetcheyes pa Philippe Renard. Tchaeke novele a inte 1 ene 3 pådjes, et l' tite, c' est li ptit no do mwaisse personaedje, ene comere, dabôrd. Gn a kel 9inme, Leya, ki n' a … k' ene seule pådje. Po fé on ptit roman avou fok ene pådje, i fåt esse capåbe ! Li coviete do live, c' est eto on portrait di ci [[fotografeye|fotografe]] la ki xhene li tåvlea del [[dierinne cene]] da [[Linåd da Vinci]]. Avou li scrijheu å mitan, el plaece di [[Djezus-Cri]], et les dozes femes dins l' minme posteure ki les [[doze apoisses]] sol [[pondeure]] e kession. L' adrovaedje est scrît e francès pa [[Michel Francard]]. == Racourti : les doze femes == [[Imådje:Afitche doze femes Leya.jpg|thumb|Rishonnante a Leya (afitche metowe al såle di Tcheyou li djoû del fiesse do strimaedje do live).]] [[Imådje:Afitche doze femes2.jpg|thumb|Rishonnante a Meliye]] * '''Victwere''' : A céncwante ans, ele divént sote - u fwait ele les cwanses di l' esse ? - pask' ele tuze ki si ome nel riwaite pus, et-z è vey voltî ene ôte. * '''Emilyinne''' : Ele s' a fwait djosté pa ene cavale k' aveut s' polin cwand elle av' 14 ans, et-z è dmorer stroupieye. E leu måjhon, on-z est foirt catolike, et on tuze ki c' est ene pûnicion do Bon Diu. Mins a cåze di cwè ? Po fé penitince, ele promete li voye a Notru-Dame di Biarin. Mins gn ava la nou miråke… * '''Sara''' : Sara si mame a peté evoye avou s' galant, on Brusler, pask' el pere ni lyi vleut nén dner si intrêye. Sara rvént al cimintire do viyaedje et rescontere … si mononke. Li veye est drole, télcô : Sara s' a fwait fote a l' ouxh del måjhone di s' mame pask' ele voleut spozer … èn Arabe. * '''Aline''' : Ene gaminete va a l’ etermint da mononke Victor : « cwatru-vint-z ans, pont d’ efant, ene forteune et ene volêye di fiyoûs. » * '''Valantine''' : Ene kimere ki vout viker al libe, pu tot d’ on côp, s’ amouratche d’ on djalot. Ça dveut må tourner ! * '''Louwisse''' : Si pere a potchî so ene mene djusse après l' liberåcion. Si mame end a divnou come sote tot on tins. Et leye, ele ratind famile, et k' ele poite co l' [[doû (pol moirt)|doû]]... * '''Djuliye''' : Tins del guere, on camion d’ Almand lyi vént haper s’ fi pol miner al werbestele. Mins l’ ké d’ ses deus valets ? * '''Emma''' : Ene Almande di Bavire k' a yeu èn efant avou on prijhnî walon, et k' el vént rtrover après set ans avou s' fi Dîter. Li rtrover ? * '''Leya''' : Piede si galant pask' on l' a stî ratinde did ttå matén, tot rivnant del fontinne. Mins… i n' voet nén voltî les cmeres ki dmorèt dijh munutes a rén !!! (c' est l' novele ki tént so ene seule pådje). * '''Lora''' : Ene pitite waeraxhe gaminete di 13 ans, ki tome so s' pa, ene sôlêye, ki docsene si mame. * '''Meliye''' : Co ene k' a stî zimboum divant di s' maryî. Tins kel pere broye li manaedje, d' raedje, li mame tuze a on laid vî djonne ome a lyi fé spozer. * '''Adline''' : ene djonne crapåde ki tchante come on råskignoû (mî k' on råskignoû, shonne-t i) cwand ele va a Måtche pa on pî-pazea. Mins on djoû, on l' ratind et on l' foircixh. Kî k' c' est bén, sabaye ? Siya, on l' sårè bén on djoû. == Corwaitaedje tecnike == === Plaeçmint des spoûles dins l' espåce et dins l' tins === Les istweres si pasnut dins on viyaedje do payis d' [[Måtche-el-Fåmene]]. C' est Tchantrele, Il a on hamtea : Molén-Sint-Mårtén, et ene pitite gåre Riyon-e-l'-Årdene. Gn a eto l’ hamtea « des Fagnes ». C' est tos [[forveyous viyaedjes]], kécfeye rashious so des [[toponimeye do walon|vraiys nos d’ plaeces]]. Gn a djusse [[Baconfwè]] (la k’ gn a on docteur) k’ est vraiy. C' est sovint åtoû del [[guere di 40]]. Victwere s' a fwait mesbridjî d' on tchvå e 1936, et va e perlinaedje a Biarin e 1941. Emma a cnoxhou si ome e 1942, et l' vént rtrover diviè 1948. Louwisse si pa potche so ene mene e 1946. Sara cwite Tchantrele po s' maryî sins l' consintmint d' ses parints e 1951. Mins si feye ni rvént so l' aite do viyaedje k' eviè 1985. Po « Adline », on date les troes bokets di s’ vicåreye k’ on raconte : 1939, 1952, 1964. === Cotoû sociolodjike === Li cotoû sociolodjike di totes les noveles est l’ minme : l’ [[Årdene]]wårdiveuse del mitan do [[20inme sieke]], foû straegne avou l’ moråle, ki sacwants comeres sayèt di s’ è dislaxhî. Sovint tot l’ payant foirt tchir ! Ene Årdene foirt catolike eto, pa côps a môde di rlidjon-penitince. Insi Victwere est seure ki c’ est a cåze d’ ene fåte k’ elle a stî pitêye pa ene cavale. Elle a prometou l’ voye a Notru-Dame di Biarin po ça. On aprind ki les pretchmints di l’ [[Eglijhe (institucion)|Eglijhe]] d’ adon, c’ est k’ el guere di 40 a-st arivé po puni les petchîs des djins. Mins c’ est pattavå l’ Urope insi. Metans el [[Bavire]], Emma l’ Almande, k’ a yeu èn efant avou on prijhnî, si fwait evoyî des påters di pourcea, et spiyî ses cwåreas. === Manaedjmint so suspinse === Li prumî hagnon nos fwait moussî todroet dins ene sacwè d' poenneus : èn ome ki potche so ene mene (Louwisse), ene feme k' erva a l' otobusse, tot plorant come ene madlinne (Emma); ene feme ki s' riwaite divant s' miroe, et s' fé do mwais sonk po vey s' elle est co bele (Victwere). Li fén s' atcheve cobén pa on pont di dmande. On n' sait nén si Louwisse piedrè si efant : l' aiwe ki l' fordjetante plante (dandjreus del [[rowe (plante)|rowe]]) a dmoré dvins a stî metowe dins l' sope, mins li schayteu a tapé l' bohêye evoye kécfeye divant k' ele ni l' epweznêye… Emma l’ Tîxhone erva e s' payis, mins on n' sait nén si l' pa di si efant, Arice, s’ muchyî ene samwinne å lon po nel nén rescontrer, u ôte tchoi… Ki va-t i ariver a Lora, cwand s’ pa sôlêye « li ståre sol pavé come ene vôte ki s’ displake do plafond » ? === Li tcheyaedje === Cwand l’ toele toume, c’ est sovint avou ene coûte fråze… * avou ene dimande k’ on n’ î respondrè nén… : :''Kimint fé po peri divant l’ fén do bay, cwand on-z est stoupyî e 1940 ?'' (Valantine) * ki ramoenne å boket k’ esteut a l’ tiesse del novele (adon, tote li novele, c’ esteut on [[rtoû en erî]]) : : ''- Man, vos av' dit : londi'' (Emma) * Des ôtes côps, li cloyaedje definitif, tot s’ mocant des [[doûcès creyances]] des djins : : ''Pont d’ miråke ci djoû la a Biarin. '' (Emilyinne) * … u k’ esplike tote li novele : : ''Dji vs prezinte Hassan, mi ome dispoy bénvite dijh ans.'' (Sara) === Li raconteu === Dijh côp so doze, c’ est on dfoûtrin raconteu. Mins po desu noveles (Aline et Lora), c' est ene pitite feye ki raconte leye-minme. Mins po « Aline » === Motlî === Li motlî est foirt ritche. Et des mots d' on payis la k' on n' a waire sicrît. * [[:Wikt:acoûsse|acoûsse]] (p. 23) * [[:Wikt:astchaforné|astchaforné]] (p. 83) * [[:Wikt:cherlou|cherlou]] (p. 79) * [[:Wikt:djåkiner|djåkiner]] (p. 17) * [[:Wikt:douf|douf]] (p. 61). * [[:Wikt:emîler|emîler]] (p. 61) * [[:Wikt:flåzer|flåzer]] (p. 17) * [[:Wikt:kibouyter|kibouyter]] (p. 83) * [[:Wikt:kitchinter|kitchinter]] (p. 89) * [[:Wikt:låspi|låspi]] (p. 35) * [[:Wikt:marinde|marinde]] (p. 75) * [[:Wikt:pår|pår]] (p. 25) * [[:Wikt:råbyî|råbyî]] (p. 89) * [[:Wikt:ratchemi|ratchemi]] (p. 79) * [[:Wikt:sinta|sinta]] (p. 41) * [[:Wikt:vivete|vivete]] (p. 31) Les [[noûmot do walon|noûmots]] sont purade des [[calcaedjes do francès]] : * [[:Wikt:gratisse|gratisse]] (p. 61) * [[:Wikt:insule|insule]] (p. 71) * [[:Wikt:distribouwer|distribouwer]] (p. 79). === Ratourneures === Gn a des clapantès ratourneures. Gn a eto des calcaedjes do francès, mots et ratourneures. * divizer avou s’ galant foû [[:Wikt:tchandele|tchandele]] (p. 75) * des paroles come des [[:Wikt:scordjire|scordjires]] (p. 83) * mete li [[:Wikt:doet|doet]] dou k’ ça grete (p. 79) * Si l’ [[:Wikt:diåle|diåle]] est pus [[:Wikt:toursiveus|toursiveus]], c’ est k’ il est pus vî. === Croejhete === Li [[croejhete do walon|croejhete]] est sovint bén respectêye. Gn a minme des vîs traits cåzu disparexhous ouy * eployaedje di "[[:Wikt:å|å]]" et "[[:Wikt:do|do]]" divant èn infinitif : :''Il aveut prometou '''do''' les fé vni (p. 71) :''Ele fwait li minme priyire '''å''' s’ levant'' (p. 91) * Fråze tipike avou on [[viebe sins djin]]. :''I n’ fwait nén a trover Arice'' (p. 71) Mins pacô, gn a sacwants [[francijhas d’ croejhete]]. Copurade, on trouve cåzu toltins les [[pårticipes erireces]] eployîs avou l' viebe "aveur" ki s' acoirdèt avou l' droet [[coplemint]] metou padvant (dabôrd k' i n' divrént nén bodjî). :''Cwand il a veyou l’ bodene da Meliye, i l’ a do côp '''dåné''''' (p. 89, nén ''dânêye'') :''C' est l' lete k' Emma av' sicrît'' (p. 71, nén ''av sicrî'''te''''') Li [[rîle des troes cossounes]] n’ est nén todi respectêye. : ''Tolmonde ricwirt si cpagnêye'' (p. 97, nén ricwî'''rt s’ ki'''pagnèye.) === Accint === Li scrijheu note l’ accint d’ on payis metou inte Måtche e [[Li Rotche-e-l'-Årdene|l’ Rotche]]. Li [[betchfessî å]] est sovint « â », mins pacô « au » (ortografyî « ô ») : ''Mautche'', pacô les deus : ''rawaurdè'' & ''rawârder'' (rawårder, p. 67). Mins ''mohone'' (måjhone), a môde di Lidje Li [[betchfessî OI]] est « wa » (''pwartè, mwartî''). Li [[betchfessî sch]] est « sch » (''chèle, choupe, chayteu''). Les viebes del [[prumire troke di viebes e walon|prumire]], deuzinme troke di viebes e walon|deuzinme]] et troezinme troke di viebes e walon|troezinme]] sôres ont leus [[infinitif]]s avou l’ [[cawete di codjowaedje|cawete]] -è (''rawârdè'', ''kimincè'', ''râbyè''). Li [[spotchåve voyale]] est « i ». Mins ele si candje e "o" divant on L. (''dj' olî a dit''...) == Sacwants bokets do live == I mostrèt ene ôte cwålité do stîle da Djowel Tiri : des coûtès fråzes. === Racontaedje d' on måleur === :''Cwand l' tchampete, tot dshoflé lyi a anoncî l' novele, elle a potchî so s' velo. Les vijhéns ont bén sayî, mins i n' ont nén plou l' espaitchî d' aprotchî si ome, li vinte drovou, les boyeas stårés, k' onk aveut rsayî di rtchôkî e plaece, hinkeplink.'' :''Ça fjheut a poenne kékes djoûs ki Hinri esteut rintré d' deportåcion, k' i s' aveut ddja ataké ås reperåcions di s' måjhone et des atnances k' avént stî disvintrêyes a plaeces a l' [[Ofinsive]].'' :''I rivneut do Bwès do Sårt avou ene tcherêye. Ene rowe do tchår a passé so ene mene. Et Hinri tneut les guides...'' (p. 53) === Cåzaedjes inte deus djins === Ene des foices des noveles, c' est di ramasser les cåzaedjes. Nén on mot dipus k' i n' fåt. Après on court cåzaedje, on court racontaedje. Egzimpe : :''Li londmwin, ttå matén, li champete lezî fwait ene vizite.'' :''- Vos n' ploz nén dmorer la. I gn a ene pinsion d' famile è viyaedje d' a costé. '' :''Nén pus d' rimostrance ni d' mançaedje. L' air pus amayî ki corcî. Çoula shonne drole å valet, mins si mere n' î voet nole maliçté: '' :''- Cisse måjhon la est on pô l' nosse. Si vos sepoz dou çki Arice overe, dihhoz lyi ki Emma et Dîter sont arivés.'' :''Li tchampete potche so s' velo : '' :''- Vos n' ploz nén dmorer la. Fåt baguer. '' :''Emma dmeure.'' (p. 69). === Discrijhaedjes romantikes === :''On dimegne d’ esté. On va sol vesprêye. Li slo cmince a baxhî, mins del minme manire k’ il a blamé tote li djournêye, i lût co gratisse. On ledjir shofla sowe les souweurs et fwait des cretlea sol bî. Cåzu nou brut. I fwait douf.'' == Hårdêyes difoûtrinnes == * [https://walon.1fr1.net/scrijeuses-f8/joel-thiry-t82.htm#329 Bokets foû do live] (mwaisse modêye, {{Wenz}}) * [http://rifondou.walon.org/Thiry_Joel.php#Louwisse "Louwisse" et "Emma"] (e rfondou, {{Abt}}) * {{mic}} [https://amonlorint.wordpress.com/2024/07/24/doze-femes-da-joel-thiry/ Corwaitaedje odio] {{WLH24}} [[Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon]] b0ui4k9txgm7ncuwspcamztskzt2zkf 0 29456 428110 425719 2026-11-01T10:06:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428110 wikitext text/x-wiki {{Po|Vera|Vera}} [[Imådje:Mahin Lucyin Vera.jpg|thumb|coviete]] '''Vera''', c' est on [[roman e walon]], sicrît pa [[Lucyin Mahin]], k' a moussî foû e [[2011]] dins l' [[coleccion «Paroles do Teroe»]] do [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]]. Vera, c' est l' no do mwaisse personaedje. Li live a stî saetchî a 400 egzimplaires. ISBN 978-2-9600956-0-9 == Mwaissès dnêyes == Li roman a rexhou so papî e [[2011]], eplaidî do [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]] dins l' [[rîlêye di live]] «[[Pårlaedjes do teroe (rîlêye di lives)|Pårlaedjes do teroe]]». Mins les prumîs tchaptrês avént ddja parexhou sol [[waibe (Daegntoele)|waibe]] "[[L' Aberteke (waibe)|L' Aberteke]]" dispu 2001. Li coviete et les rabats sont-st [[dessineu po les lives e walon|enimådjîs]] pa [[José Schoovaerts]]. Li tecse walon est rashiou e francès vizon vizu, ratourné avou l' aidance da [[Thierry Dumont]], Olivier Esnault, [[Jean Cayron]], [[José Schoovaerts]], [[Willy Leroy]], Mady d'Orchymont, [[Georges Sfasie]], [[Louis Baijot]], [[Joseph Docquier]], [[Yannick Bauthière]], [[André Gauditiaubois]], Jeanne-Marie Frédérickx, [[Ernest Benoit]], [[Bernard Louis]], [[Chantal Denis]], [[Jean Goffart]], [[Christine Tombeur]] et [[Serge Fontaine]] (dins l' ôre des tchaptrês). == Plaeçmint dins l' espåce et dins l' tins == Li spoûle si passe el [[Crimêye]], dins les anêyes 1990, mins, pa les viyès matenes k' on ndè cåze dins l' live, on rmonte al [[guere di Crimêye]], ås campagnes di Rûsseye da [[Napoleyon Bonapåre]] pu da [[Hitler]], et ås investixhmints bedjes el Rûsseye des Tsårs å cminçmint do 20inme sieke. Veyes k' on ndè cåze : * [[Baxhtchissaray]] : c' est l' mwaisse veye istorike del Crimêye, metowe e mitan do payis. C' est la k' el Buro Marinov est. * Les [[Montinnes di Crimêye]] : c' est ene [[tchinne di montinnes]] metowe a Nonne del Crimêye, avou des hôts tienes ki vnèt toumer a falijhe sol [[Noere Mer]]. * [[Sebastopol]] : c' est on grand pôrt sol Noere Mer, avou bråmint des militåres, les cis del « 6inme Flote ». C' est la ossu k' gn a yeu li dierinne batreye del guere di Crimêye e 1856. * [[Simferopol]] : c' est li mwaisse veye del Crimêye d' asteure, metowe e mitan des teres, nén lon erî di Baxhtchissaray. Li trén ki vént d' Oucrinne ni va nén pus lon. * [[Yalta]] : c' est l' mwaisse veye touristike del Crimêye, sol Noere Mer. == Racourti == Vera (Aminievna Tchoubarov) vént d' aveur si diplome d' [[infôrmaticresse]]. Ele mousse come estadjaire å Buro Marinov, ene pitite societé d' [[éndjolike]]. Ké binamêye pitite djin, avnante ki l' diåle, et djinteye a l' ovraedje. I l' inmèt bén tertos, al societé. Tertos ? Nén todi Tansou, li feme do patron eyet Natacha, ene pareye a leye. Batisse Tchårlinov, on dintisse, c' est l' grand cama do patron (Zande Marinov). I provént d' [[ebagant]]s walons. C' est lu ki tént l' pot droet cwand Zande n' est nén la. Tini l' pot droet, oyi, mins parvini a wårder l’ eglijhe e mitan do viyaedje ? == Adjinçnaedje do live == [[Imådje:Saye di coviete di Vera.jpg|thumb|Prumî pordjet d' coviete (2009)]] Gn a po cmincî on dvant-z-ouve, la ki li scrijheu s' esplike d' aveur plaecî si roman si "foû payis". Adon, ene adviertance, la k' on aprestêye li lijheu(se) å sbarmint di sacwants ponts k' i (ele) n' est nén adût(e) di trover dins les lives e walon. Adonpwis, les tchaptrês sont limrotés e continou, di 1 a 37. Ladvins gn a des "grands bokets" k' on lome "live", et k' i gn a 7 + l' "epiloke", titré "po vni foû conte". Les "lives" sont come les "samwinnes" d' ene "[[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)|Båke so les bwès d' l' Årdene]]". Si ça sereut on [[fouyton]] al tévé, c' est des des emissions k' i fåreut fé passer ene après l' ôte. Mins inte deus lives, on pout, li lijheu(se) rprinde alinne. Li live ni tchereye nén dins l' ôre [[cronolodjike]]. Mins tchaeke tchatrê est daté, et on rapele todi les paskeyes ki s' ont ddja passé inte les côps. Al fén, gn a ene tåve avou les tchaptrês dins l' ôre cronolodjike. == Djinre do roman == C’ est on roman ås sacwants djinres : * roman sicolodjike : cénk mwaisses personaedjes et deus troes personaedjes dilérins cåznut, tuznut, et s' kidure sorlon leus rapoirts et sintimints avou n' onk l' ôte. * roman egzotike : i s' passe el [[Crimêye]] * roman istorike : on djåze d' etrevéns istorikes dispu l' [[guere di Crimêye]], disk' å dishonnaedje di l' [[URSS]] et l' istwere di l' [[Oucrinne]]. == Boket d' agritche == Metou sol cou-coviete et sol papî di rclame :''Vera end a havant. So nén co on moes, ele vént d' piede deus d' ses galants. Esmayel ki l' a margougnî, et bouxhî sor leye. Et Zande, ki lyi a evoyî s' C4. C' est po l' Esmayel k' elle esteut co l' pus araedjeye. Elle aveut stî bråmint trop lon avou lu… E pårteye metou dins "Singulîs" 4/2010 :''Cwand to n' as pont d' tchance, to sereus martchand d' tchapeas ki les efants vénrént å monde sins tiesse. :''Tot cåzant d' tiesse, li Zande Marinov si tneut l' sinne dins ses mwins, les deus keutes so s' buro. :''Les rascråwes avént tcheyou sor lu ene après l' ôte. Come dit li spot : i n' esteut nén co rsouwé d' ene walêye ki l' ôte lyi arivéve so s' dos. == Djudjmint des lijheus == ''Dji so-st ocupé a mete vosse live e pådjes. Dji m' rafeye a tchaeke côp del rilére. Si dji sereu meye djins, dji l' atchtêyreu meye côps. ''([[Joël Thiry]]). :''Dji n' m' a måy "pelé" tot lijhant ci bea roman la; et portant dji l' a dvou lére cénk côps. ''([[Joël Thiry]], [[eplaideu]]). ''Di l' egzotisse, di l' erotisse, des spitants personaedjes, on walon ki croxhe, on ctaeyaedje a hikets, vola li rcete do dierin roman da Lucyin Mahin. ''([[Singulîs (gazete)|Singulîs]] 4/2010, p. 10). :''Ça m' a shonné målåjhey å cminçmint, et tot conte fwait, dj' acheve vosse live sins pont d' må ! ''([[Jacques Desmet]]). ''Gn a ene pitite flotche dins les nos rûsses : dins l' deuzinme no, on n' va måy riprinde li no del mame (Vera '''Arqiye'''vna); si l' mame n' est nén marieye, on prind l' no do grand-popa '' (Mohammed Soleih). :''C' est l' pus bea d' vos romans; mins dj' åreu yeu ptchî ene ôte fén ''([[Georges Sfasie]]). ''Dji creyeu ki dji rmeteu sacwants personaedjes, come Tansou; mins tot conté tot rabatou, ça n' si pout nén ca dji n' a djamåy sitî e l' Oucrinne !'' (Martine Mahin). :''Dj' a lî tot l' live e walon, pu li rcomincî e francès. Wice ki li scrijheu a stî trover tot ça, dabôrd k' i n' a måy sitî el Crimêye. Li pus målåjhey, c' est d' lére les nos prôpes (come Baxhtchissaray)'' (Roger Colin, scolî al [[sicole di walon d' Bive]]). == Shuvance == On a rcåzé di sacwants passaedjes ki djåznut des lingaedjes di l' Oucrinne come corwaitaedje des cåzes del [[guere d' Oucrinne]]. :''Batisse les schoûtéve djåzer. Il aveut todi yeu l’ bosse des langues. I vs saveut dire, å-z ôre les djins, ké lingaedje k’ i sprectént, et pår di ké coine do payis k’ il estént. Gn aveut la, el cawêye, des vraiys Rûsses di Moscou. Des Oucrinnyins do Levant, ki leu djårgon est cåzu do rûsse. Des Oucrinnyins do Coûtchant ki djåznut li « vraiy » oucrinnwès, foirt erî do rûsse, et ki rsaetche purade do polonès.<ref>pp. 275-277. Li passaedje est rprins divins èn årtike del {{Ran}}, l° 106 (esté 2023). Li papî etir est [https://web.archive.org/web/20231106165347/https://revues.be/li-rantoele/450-li-rantoele-106-ete-2023/1184-li-guere-d-oucrinne-veyowe-di-l-ote-bawete lijhåve ci].</ref> =={{HDs}}== * [[Wikt:Sipeciås:Pages_liées/Sourdant:LMver|Mots do Wiccionaire avou des fråzes do live]] * [https://walon.1fr1.net/t168-vera-roman-da-lucyin-mahin Spitch do scrijheu å prumî prezintaedje] (a [[Tcheyou]] et lete di priyaedje e francès) * [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=612 Fi so "Berdelaedje"] * [https://rifondou.walon.org/lv/vera/Vera_rawete1.pdf Rawete croejhete] * [https://rifondou.walon.org/lv/vera/Vera_rawete2.pdf Binde d' imådjes sol dierin tchaptrê] (ki s' passe a [[Måmdiy]]) == Sourdants == [[Categoreye:Romans e walon]] [[Categoreye:Lives sicrîts e rfondou walon]] 75yhcb3ijab18rcr74k8kofiqve4sel 0 29470 427370 420062 2026-10-31T18:22:53Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427370 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|bedot}} [[Imådje:Bedot Walonreye.jpg|thumb|On bea crås bedot el Walonreye (dandjreus on croejhmint Sufok)]] Les '''bedots''' u '''ovrins''' u '''motons''' u '''blankès biesses''', c' est on no po djåzer d' ene [[aclevåve biesse]], on [[roemiant]] k' on lome sincieuzmint ''[[Ovis aries]]''. Les motons sont-st aclevés po leu [[linne]], et leu [[tchå]], rålmint po leu [[laecea]]. {{sla}} ''[[Ovis aries]]'' == Motlî == Dins l' lingaedje corant, l' indje "''Ovis aries''" a on diferin no, sorlon si ådje eyet si seke : * «[[Wikt:berbis|berbis]]» po les frumeles k' ont ddja [[Wikt:bedler|bedlé]]. * «[[Wikt:berå|berå]]» u «[[Wikt:bazin|bazin]]» u «[[Wikt:bassî|bassî]]» po les måyes ki plèt siervi. * «[[Wikt:oviete|oviete]]» u «[[Wikt:bedêye|bedêye]]» u «[[Wikt:djermote|djermote]]» po les frumeles ki vont divni des berbis (di 6 moes disk' å prumî agnlaedje). Les måyes del minme ådje sont lomés les «[[Wikt:antnea|antneas]]». * «[[Wikt:agnea|agnea]]» po les djonnes nén co spanis. S' i gn a deus, on dit d' tchaeke ene «[[Wikt:djermale|djermale]]». Cwand i sont pus grands, u s' i gn a d' totes les ådjes, on dit les «bedots». Cwand i n' sont nén ås tchamps, les bedots sont-st aclevés dins des '''biedjreyes'''. Li ci et l' cene ki les minèt paxhe sont lomés '''bierdjî''' et '''biedjresse'''. == Mopliyaedje == [[Imådje:Berbis cwate djonnes.jpg|thumb|Ene berbis, croejhlêye Lacaune x Demman k' a fwait cwate djonnes (å Marok)]] Normåldimint, li berbis va a berå (on dit eto : k' ele [[Wikt:basner|basnêye]], k' ele [[Wikt:beroter|berote]]) on côp l' an, å moumint k' les djoûs kiminçnut a discrexhe. Come les [[bovrins|vatches]], l' esminçaedje ni deure ki deus sgondes. Li berbis va cénk moes. Ele [[Wikt:bedler|bedlêye]] onk, deus u disk' a troes cwate agneas, a l' assulon des raeces. I s' plèt ddja astampé après on cwårt d' eure (c' est des [[ni-fuyant]]s). I vont teter troes cwate moes. Come ele n' a k' deus tetes, i fåt nouri les troezinmes agneas al botaye. Les ovietes polèt ddja aler a berå a 12-15 moes. == Raeces == * [[Årdinwès (bedot)|Årdinwès]] * [[Tecsel (bedot)|Tecsel]] (''Texel'') : bedele tårdowmint (e moes d' måss) * [[Sufok (bedot)|Sufok]] (''Suffolk'') : timprou bedlaedje (e moes d' djanvî) == Aclevaedje des bedots e l' Walonreye == Il a bråmint discrexhou å cmince do 20inme sieke, cwand li scole a divnou oblidjeye. Ca c' esteut sovint les efants k' alént miner les berbis å tchamps u (pus vî) dins les bwès. Asteure, c' est purade des ptits aclevaedjes, bråmint come [[pasmint d' tins]]. E 2007, gn aveut 50.000 berbis, et 5600 acleveus. Ça fwait des tropeas di moens ki 10 berbis pa [[bierdjî]]. == Aclevaedje des bedots sol Daegne etire == [[Imådje:2004sheep.PNG|thumb|Mape des payis acleveus d' bedots]] Li bedot s' acleve dins bråmint des payis, des froeds payis [[Iyes Faeroyé]] disk' å setch payis ([[Afrike bijhrece]]). I vike eto voltî dins les montinnes. Mins fåt des pus ptitès raeces po poleur griper avou les [[gade]]s dins des tropeas di [[ptits roemiants]] (come on dit e l' [[zotecneye]]). I n' sait sopoirter les payis tropicås, di cåze del crouweur ki dmeure dins l' linne, et aminer totes sôres di maladeyes. Mins il î vike cwand minme sacwantès raeces sins linne. <gallery> Tropea bedots Ayites Bougmesse bierdjî.jpg|dins l' Grand Atlasse å Marok (raece [[Tirehaline]]) Tropea berbis Timhadite bwès cedes voye Boumia Itzer.jpg|e Mîtrin Atlasse (raece [[Timahdite]]) Beni Meskin tropea Sardi.jpg|sol platrê å fosfate (raece [[Sardi (bedot)|Sardi]]) PECORE-SHEEPS-CORDEIROS-01.JPG|Berbis e l' [[Itåleye]] </gallery> == Li bedot dins les rlidjons == Les Djwifs ont ene dujhance di touwer on bedot a [[Påke des Djwifs|Påke]]. L' uzance a stî rprinjhe pa les crustins (a [[Påke]] eto) et pa les Muzulmans [[fiesse do bedot]]. == Li moton come amagnî == Li tchå d' moton a dipus d' saweur. Mins kécfeye k' i gn ene miete di [[cråxhe]] di trop po les [[diabetike]]s. <center><gallery> Platnêye tchå spale pronnes1 ary-دلعة مبخرة.jpg|platnêye di moton ås pronnes Maumdey cwarmea berbis.jpg|thumb|[[cwarmea|cwarmeus]] diguijhîs e motons po xhiner l' clonaedje å [[Cwarmea d' Måmdey]] </gallery></center> == Li bedot come biesse sayrece == C' est avou on bedot k' on-z a adiercî l' prumî [[clonaedje]] di grossès biesses. Li clonêye bedêye fourit lomêye "Dolly". == Hårdêye divintrinne == * [[Maladeyes des bedots]] {{Commonscat|Sheep|les motons}} [[Categoreye:Aclevåvès biesses]] [[Categoreye:Roemiants]] [[Categoreye:Bedots|*]] [[Categoreye:Pitits roemiants]] hkr5bkrziv0e9pv0pkvghpy6jmzc0bd 0 29472 428229 416156 2026-11-01T10:26:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428229 wikitext text/x-wiki [[Imådje:FCO-brebis.jpg|thumb]] Li '''maladeye del bleuwe linwe''' udonbén '''five å catåre des bedots''', c' est ene [[maladeye des bedots]] cåzêye pa on [[virûsse]] k' est poirtêye pa des [[picron]]s. C' esteut ene maladeye des payis d' [[Afrike]] et del [[Mîtrinne Mer]] (inte 40 et 35 digrés Nôr). Mins e 2006, elle a acsût l' [[Walonreye]], et s' î spåde, k' on n' s' î atindeut nén. Et rascråwer les [[bovrins]] eto. C' est la k' i ava des grossès pietes. == Rascråwant virûsse == C' est on virûsse a ARN del famile des Reyovirûsses, lomé Orbivirûsse. N a al boune 24 diferinnès sôres, ki n' si waerantixhèt nén (u waire) d' ene a l' ôte. == Rascråwaedje et stramaedje == Pol [[minêyolodjince]], i fåt bén vey dins tchaeke payis, li moumint et les plaeces ki les [[picron]]s si mopleynut. C' est sovint al fén d' [[esté]] et å [[waeyén-tins]]. Come di djusse, les biedjreyes metowes dilé les [[vevî]]s et les aiwes, cropante u corantes, sont pus åjheymint djondowes. Inte les [[minêye]]s, li virûsse dimeure vicant dins l' coir des vatches et des gades kel vont rispåde ås bedots pal voye d' ene hagneure di picron. Did la, li må si håynêye d' ene plaece a l' ôte pås malådès biesses et çou ki les aduze, djins, biesses et usteyes. Li rascråwance et di 5 à 10 åcint des bedots d' on tropea. Li morance n' est ki di 1 à 2 åcint. Ele pout esse bråmint pus foite cwand l' maladeye arive dins on payis pol prumî côp. Insi so 120 vatches dins ene cinse di [[Tchespire]], e 2007, 26 ont tapé l' vea, et 6 n' ont nén ristî plinnes (timprou fordjetaedje). Gn a yeu 3 biesses di crevêyes.<ref>Temognaedje da Michel Emond, divins "''L'Avenir du Luxembourg''" 20-02-08.</ref> Cwand l' maladeye arive pol prumî côp dins on payis, == Senes del maladeye == === Ås bedots === Les senes del maladeyes sont sol muzea (des schaveures pu des crapes), dins l' nez (sipesse nåze, ki ristope les narenes), et dins l' boke (li linwe divént tote bleuwe). Gn a del [[five]] å cminçmint, mins ele pout esse ritoumêye cwand les ôtes sintomes arivnut. Les bedots ki sorvicnut après 3 djoûs ni crevront nén. Mins ele vont amwinri pår et metront des moes por rprofiter. Mins les senes del maladeyes polèt esse foirt diferins d' ene minêye et d' ene hiede a l' ôte. Pacô, gn a les biesses ki [[clepaedje|clepèt]] cråndimint. Ça pout esse paski li boird des [[onglete]]s est tot efouwé. Mins eto pask' i gn a des ptits [[sonnaedje]]s et des taetches di [[necrôze]] sitramés dins totes les tchås do coir. Des ôtes côps, on-z a on houzaedje des [[oraye]]s, des lepes, et di tote li [[tiesse]] et do do [[hatrea]]. === Ås bovrins === [[Imådje:FCO - bovin - sérotype 1.jpg|thumb]] Çou k' est l' pus corant, c' est des [[clepaedje]]s, mins gn a nou må ås ongletes. Adonpwis, des crapes sol muzea, et pa des côps dins les narenes, ki polnut sonner. Li maladeye est pus laide po les biesses ki sont må sogneyes. Ele polèt [[:Wikt:freyî|freyî]] di 100 kg et co hay. Les biesses [[fordjetaedje|fordjetnut]], des côps a ene troezinne di moes, des côps a set ût moes, <ref>[[Pierre Otjacques]] Esperyince avou l' bleuwe linwe ås vatches 2007-2008.</ref> == Diferinces avou les ôtès maladeyes == === Ås bedots === Les bedots polèt eto atraper l' [[cocote]], mins cisse maladeye la passe docô d' ene biesse a l' ôte, et epestiferer les [[bovrin]]s ki vikèt djondant. Li bleuwe-linwe ni passe nén d' ene biesse a l' ôte. L' [[ectima]], c' est des simpès crapes so les lepes, sins maladeye djeneråle. Ele riwerixhèt tot seules en ene cwénzinne di djoûs. === Ås bovrins === Cwand les biesses xhalèt, li maladeye est sovint prinjhe po on [[blanc må (bovrins)|blanc må]]. I fåt vey eto totes les ôtes cåzes di fordjetaedje et des vatches ki n' rivnèt nén plinnes a tins. == Dierinnès minêyes == === El Walonreye === [[Imådje:Mape bleuwe linwe Beldjike awousse 2006-w.jpg|thumb|Mape des aisses del maladeye del bleuwe linwe el Beldjike e moes d' awousse 2006 (bråmint sol Payis d' Heve)]] Li maladeye a cmincî e 2006. Elle a stî ricnoxhowe aprume a [[Rindeu]] so des bedots. Mins après, elle a stî bråmint trovêye dins l' [[payis d' Heve]], pask' ele vineut dandjreus del [[Bas Payis|Holande]]. Adon, on pinséve k' ele n' aléve nén passer houte di l' ivier 2006-2007, cwand les picrons alént crever. Elle s' a stramé tocosté tot rascråwant les [[bovrins]], aprume a cmincî do moes d' avri 2007, la k' il a fwait doûs, et ki les rascråwants insekes s' ont bén mopliyî. E 2008, n' a nén yeu tant di noveas cas. Les acleveus d' grossès biesses ont stî oblidjî d' [[eploctaedje|eplocter]] leu bisteu divant l' fén d' l' anêye. Portant, on n' les a nén co tant piké tins del campagne, et ratinde li raståvlaedje e moes d' nôvimbe. Gn a ene ôte minêye k' a cmincî ezès [[Bas Payis]] å [[waeyén-tins]] 2023. Elle a wangnî l' Walonreye di l' esté 2024, k' a stî foirt frexh.<ref>{{fr}} [https://www.matele.be/epidemie-de-langue-bleue-a-la-ferme-de-stee-a-braibant-on-accumule-les-cadavres Rapoirtaedje a Strêye di Matélé]</ref> === Foû del Walonreye === Divant 1949, li bleuwe linwe n' esteut cnoxhowe k' e l' Afrike. Sacwantès minêyes ont-st acsût lanawaire sacwants payis del Mîtrinne Mer. L' [[Espagne]] eyet l' [[Portugal]] avént ddja stî rascråwé e 1957. [[Chipe]] aveut stî djondowe e 1977. E 1980, ezès moes di djun, djulete et awousse 1999, li [[Tunizeye]] est djondowe. Ele li rfourit do moes d' djun å moes d' octôbe 2000. L' [[Aldjereye]] a dclaré l' maladeye e moes d' djulete et awousse 2000 Li [[Côsse (iye)|Côsse]] e moes d' octôbe 2000 et djulete 2001. L' [[Itåleye]] e moes d' nôvimbe 2000 Les [[Iyes Baleyåres]] e moes d' octôbe et d' nôvimbe 2000. Li [[Marok]] a atrapé l' [[pîhindje]] dispu l' moes d' setimbe 2004. Li [[Daenmåtche]] et l' [[Suwede]] ont stî djondous sol fén di l' esté 2008 (al såjhon la k' n a toplin des picrons). == Sourdants et pî-notes == {{Commonscat|Bluetongue disease|l'&nbsp;bleuwe linwe}} [[Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades]] [[Categoreye:Maladeyes des bovrins]] [[Categoreye:Maladeyes ås virûsses des biesses]] 70ixy2a6e8y7wpf45ra4s6t5z109mom 0 29514 427604 370747 2026-10-31T18:55:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427604 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Grevissîs]] [[Imådje:Potamobius astacus.jpg|thumb|Ene grevesse ås rodjès pates]] Li '''grevesse ås rodjès pates''', c’ est l’ seule [[grevesse]] ki vikéve dispu todi el Walonreye. Mins end a todi moens dispu l’ deuzinme mitan do 20inme sieke. {{sla}} ''Astacus astacus'' == Vicansté del grevesse ås rodjès pates el Walonreye == Disk’ el prumire mitan do 20inme sieke, gn aveut des grevesse ås rodjès pates dins totes les [[corantès aiwes]] del Walonreye. Ey eto dins les [[vivî]]s et les abandnêyès [[cårire]]s. Mins dispu k’ on vude les saiwaedjes des veyes dins les ris, li peuplåcion a bråmint baxhî. Deus studias ont stî fwaits d’ on cinte di rcwerances di Djiblou, li prumî di 1982 a 1986, li deuzinme di 1990 a 1996, li troezinme e 2003. E 1996, n’ aveut pus ki 9 ris et 103 vivîs et cårires avou des grevesses divins. E 2003, end aveut pus ki 77 (dins les cropantès aiwes). Li grevesse ås rodjès pates est e lûtance po sorviker avou 4 ôtès sôres di grevesses vinowes d’ ôte pårt, et ki sont bråmint pus vorasses ki leye. Avou ça k’ elle edjîstrèt ene tchamosseure ki coixhe li grevesse do payis, et finit pal fé crever ([[plåke ås grevesses]]). Po-z espaitchî li dzindjnaedje del grevesse ås rodjès pates, gn a des [[SNR]] k’ ont stî metowes so pî, inte di zeles, a [[Teu]] (Soce di Teu po l’ Evironmint). <ref>Wallonie nouvelle, l° 72, fevrî et måss 2008.</ref> == Sourdants == <References/> {{Commons|Astacus astacus}} rmqv1gat7usjwutjur48eq623bvk2jd 0 29669 428166 423658 2026-11-01T10:15:59Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428166 wikitext text/x-wiki [[Image:Night vision.jpg|thumb|Des sôdårds amerikins ki moussèt dins les måjhons po cweri les rezistants]] [[Image:Army.mil-2007-03-27-114351.jpg|thumb|Des moirts civils ("pietes dilérinnes")]] Li '''guere d' Irak''', c' est ene [[guere]] k' a oficirmint cmincî li 20 di måss [[2003]], pa l' abrocaedje des [[Estats Unis|Amerikins]] et leus [[Aloyîs]] (bråmint les [[Grande-Burtaegne|Inglès]]) e l' Irak, adon miné pa [[Saddam Housseyn]]. Elle a staté li .... == Mwaissès piceures == Li cåze di ciste accion la, sorlon [[George W. Bush]], li prezidint des USA d' adon, c' esteut ki l' Irak aveut des [[åres di mierdistrujhaedje]] et des [[åres tchimikes]]. Li guere classike d' abrocaedje n' a nén duré lonmint. [[Bagdet]] a toumé li ... Pu Saddam Housseyn a stî apicî da li ... Mins après, totès sôres di tropes di rezistants, d' Irak et d' ådfoû (sovint rwaitîs come des combatants po [[Al Qayida]]) ont miné ene [[gueriya]] disconte les Amerikins et l' årmêye oficire irakyinne ki s' bateut avou zels. Termetant, il askepia ene [[guere civile]] inte les Irakyins, aprume les [[Chiyite]]s (sipotchîs do tins da Saddam) et les [[Sunite]]s (ki cmandént l' payis davance). E moes d' may 2008, on contéve dipus d' 4000 touwés dins les sôdårds amerikins, et des dijhinnes di meyes dins les Irakyins, sôdårds, rezistants et civils. Sins conter les pietes etrindjires (Inglès, Itålyins, combatants arabes d' El Qayida, eployîs des societés d' såvrité, evnd.) Li guere d' Irak åreut costé å [[Stats Unis]] dipus d' 3000 miyårds di dolårs (disk' å moes d' avri 2008).<ref>Mohamed Oujetti, "The Casablanca analyst" ([[gazete]] [[marokinne]]), may 2008.</ref> Li guere d' Irak a tî li prumire guere shuvowe des [[medias]] munute pa munute. Çoula a aminé sacwants herlemes come li [[margougnaedje des prijhnîs]] del [[prijhon]] d' Aboughayib. == Les parfondès cåzes del guere d' Irak == * Li mwaistrixhaedje del petrole do payis. * Li continouwaedje del [[Guere del Gofe]] , minêye på pere Bush come prezidint, et k' on djheut ki n' aveut nén stî achevêye, poy ki Saddam Housseyn esteut co la. * L' aprepiaedje di l' [[Iran]], avou kécfeye les pinses di l' ataker pus tård. == Li Beldjike et les ôtes payis d' Urope eyet l' guere d' Irak == Li [[Beldjike]] a todi stî disconte l' evoyaedje di tropes e l' Irak. E 2003, li govienmint da [[Guy Verhofstad]], la k' c' esteut [[Louis Michel]] minisse des Afwaires etrindjires, a minme metou des xhames el voye des Amerikins cwand i volît trevåtchî l' Beldjike avou do materiel militaire da zels k' esteut e l' Almagne, et l' evoyî e l' Irak. Å livea [[Urope|uropeyin]], i tnént avou les payis disconte del guere, come li [[France]] (dizo l' minance da [[Jacques Chirac]]) eyet l' [[Almagne]] (da [[Stöber]]). Årvierdimint, les [[Espagnols]], les [[Itålyins]], les [[Portuguès]], les [[Polonès]] les [[Roumins]] et co ds ôtes, ont-st evoyî des sôdårds si bate avou ls Amerikins e l' Irak. == Alére == * [[L. Mahin]] "3.000 miyårds di dolårs pus tård…", [[Li Rantoele (gazete)]] l° 46, esté 2008. == Hårdêyes difoûtrinnes == (so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]]) * [http://rifondou.walon.org/guere.html#imaudjes Li guere des imådjes] (da [[Lucyin Mahin]], so l' impôrtance des tévés dins l' guere d' Irak e 2004) * [http://rifondou.walon.org/guere.html#irak Noveles di l' Irak] (da [[Pablo Sarachaga]], so les soces di såvrité, loukeyes come des soces di merçunaires, et k' ont stî li deuzinme foice militaire diviè 2004) * [http://rifondou.walon.org/lv/rimas2003.html#loukeures Vos dierinnès loukeures] (Ene powezeye da [[Lucyin Mahin]] sol guere d' Irak, k' a eto parexhou dins [[Li Chwès (gazete)|Li Chwès]]) * [http://rifondou.walon.org/lv/aloumires_irak.html Aloumires sol guere d' Irak] (Monologues di 5 personaedjes, tecse da [[Lucyin Mahin]]) == Sourdants == <div class="references-small"> <references/> </div> {{Commons|Category:Iraq war}} [[Categoreye:gueres]] [[Categoreye:Estats Unis]] [[Categoreye:Irak]] m3sng2e0xh5xtfsxtf7jcfo7vrizqm1 0 29696 427368 415176 2026-10-31T18:21:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427368 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Olympic flag.svg|thumb|Li drapea olimpike a stî håyné pol prumî côp ås djeus olimpikes d' [[Anverse]] e 1920]] Les '''djeus olimpikes''' (on dit eto les '''DjO''', les '''''djiyôs'''''), c' est ene bate espôrtive eternåcionåle k' i gn a tos les cwatre ans, dispu [[1896]]. Il ont stî tuzés sol piceure des vîs djeus des Greks, ki si tnént a [[Olimpeye]]. L' enondeu des djeus olimpikes modienes fourit [[Pierre di Coubertin]]. Si mwaisse divize esteut : "Li tot ci n' est nén d' wangnî, mins di s' bate po." Ci-ci pinséve ki les djeus alént resserer l' etinte etur les nåcions et askepyî ene påye ki deurreut disk' a todi. A dater di [[1924]], on-z a adjinçné des [[djeus olimpikes d' esté]] et des [[djeus olimpikes d' ivier]]. == Djivêye des veyes k' ont adjinçné les djeus olimpikes == {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" !&nbsp;!!colspan="3"| '''[[Djeus olimpikes d' esté]]''' !&nbsp;!!colspan="3"| '''[[Djeus olimpikes d' ivier]]''' |- bgcolor="#CCCCCC" || ''Anêye'' || ''N°'' || ''Veye adjinçneuse'' || ''Payis'' || ''N°'' || ''Veye adjinçneuse'' || ''Payis'' |-bgcolor="#EFEFEF" | 1896 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1896|Prumîs djeus]] || [[Atene]] (1) || [[Imådje:Flag of Greece (1828-1978).svg|20px|border|Grèce]] [[Grece]] (1) || || || |- |1900 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1900|Deuzinmes djeus]] || [[Paris]] (1) || [[France]] (1) || || || |-bgcolor="#EFEFEF" |1904 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1904|Troezinmes djeus]] || [[Sint-Louwis (Missouri)|Sint-Louwis]] (1) || [[Estats Unis]] (1) || || || |- |1906 || [[Djeus olimpikes estrordinaires di 1906|Djeus inte les ôtes]] || [[Atene]] || [[Imådje:Flag of Greece (1828-1978).svg|20px|border|Grèce]] [[Grece]] || || || |-bgcolor="#EFEFEF" |1908 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1908|Cwatrinmes djeus]] || [[Londe]] (1) || [[Rweyåme Uni]] (1) || || || |- |1912 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1912|Cénkinmes djeus]] || [[Stocom]] (1) || [[Suwede]] (1) || || || |-bgcolor="#EFEFEF" |1916 || Djeus olimpikes d' esté di 1916 (Shijhinmes djeus) || [[Berlin]] (nén djouwés) || [[Imådje:Flag of the German Empire.svg|20px|border|Allemagne]] [[Almagne]] (nén djouwés) || || || |- |1920 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1920|Setinmes djeus]] || [[Anverse]] (1) || [[Beldjike]] (1) || || || |-bgcolor="#EFEFEF" |1924 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1924|Ûtinmes djeus]] || [[Paris]] (2) || [[France]] (2) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1924|I]] || [[Chamonix]] (1) || [[France]] (1) |- |1928 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1928|Nouvinmes djeus]] || [[Misterdam]] (1) || [[Bas Payis]] (1) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1928|II]] || [[Saint-Moritz]] (1) || [[Swisse]] (1) |-bgcolor="#EFEFEF" |1932 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1932|Dijhinmes djeus]] || [[Los Angeles]] (1) || [[Imådje:Flag of the United States (1896-1908).svg|20px|border|États-Unis]] [[Estats Unis]] (2) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1932|III]] || [[Lake Placid (New York)|Lake Placid]] (1) || [[Imådje:Flag of the United States (1896-1908).svg|20px|border|États-Unis]] [[Estats Unis]] (1) |- |1936 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1936|Onzinmes djeus]] || [[Berlin]] (1) || [[Almagne]] (1) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1936|IV]] || [[Garmisch-Partenkirchen]] (1) || [[Almagne]] (1) |-bgcolor="#EFEFEF" |1940 || Djeus olimpikes d' esté di 1940 (Dozinmes djeus) || [[Tokio]] || [[Djapon]] (nén djouwés)|| [[Djeus olimpikes d' ivier di 1940|(V)]] || [[Sapporo]] (nén djouwés) || [[Djapon]] (nén djouwés) |- |-bgcolor="#EFEFEF" |1940 || Djeus olimpikes d' esté di 1940 (Dozinmes djeus) || [[Helzinki]] (nén djouwés) || [[Finlande]] (nén djouwés) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1940|(V)]] || [[Garmisch-Partenkirchen]] (nén djouwés) || [[Almagne]] (nén djouwés) |- |1944 || Djeus olimpikes d' esté di 1944 (Trazinmes djeus) || [[Londe]] (nén djouwés) || [[Rweyåme Uni]] (nén djouwés) || [[Jeux àlympiques d'hiver de 1944|(V)]] || [[Cortina d'Ampezzo]] (nén djouwés) || [[Imådje:Flag of Italy (1861-1946).svg|22px|border|Italie]] [[Itåleye]] (nén djouwés) |-bgcolor="#EFEFEF" |1948 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1948|Catoirzinmes djeus]] || [[Londe]] (2) || [[Rweyåme Uni]] (2) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1948|V]] || [[Saint-Moritz]] (2) || [[Swisse]] (2) |- |1952 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1952|Cwénzinmes djeus]] || [[Helzinki]] (1) || [[Finlande]] || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1952|VI]] || [[Oslo]] (1) || [[Norvedje]] (1) |-bgcolor="#EFEFEF" |1956 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1956|Sazinmes djeus]] || [[Melbourne]] (1) || [[Ostraleye]] (1) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1956|VII]] || [[Cortina d'Ampezzo]] (1) || [[Itåleye]] (1) |- |1960 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1960|Di-setinmes djeus]] || [[Rome]] (1) || [[Itåleye]] (1) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1960|VIII]] || [[Squaw Valley]] (1) || [[Imådje:US flag 49 stars.svg|20px|border|États-Unis]] [[Estats Unis]] (2) |-bgcolor="#EFEFEF" |1964 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1964|Dijh-ûtinmes djeus]] || [[Tokio]] (1) || [[Japon]] (1) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1964|IX]] || [[Innsbruck]] (1) || [[Otriche]] (1) |- |1968 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1968|Dijh-nouvinmes djeus]] || [[Mecsico]] (1) || [[Imådje:Flag of Mexico (1934-1968).png|20px|border|Mexique]] [[Mecsike]] (1) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1968|X]] || [[Grenoble]] (1) || [[France]] (2) |-bgcolor="#EFEFEF" |1972 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1972|Vintinmes]] || [[Munixh]] (1) || [[Almagne]] (2) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1972|XI]] || [[Sapporo]] (1) || [[Japon]](1) |- |1976 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1976|Vint-ey-oninme djeus]] || [[Monreyal]] (1) || [[Canada (payis)|Canada]] (1) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1976|XII]] || [[Innsbruck]] (2) || [[Otriche]](2) |-bgcolor="#EFEFEF" |1980 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1980|Vint-deuzinme djeus]] || [[Moscou]] (1) || [[URSS]] (1) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1980|XIII]] || [[Lake Placid (New York)|Lake Placid]] (2) || [[Estats Unis]] (3) |- |1984 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1984|XXIII]] || [[Los Angeles]] (2) || [[Estats Unis]] (3) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1984|XIV]] || [[Sarajevo]] (1) || [[Yougoslaveye]] (1) |-bgcolor="#EFEFEF" |1988 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1988|XXIV]] || [[Séoul]] (1) || [[Corêye nonnrece]] (1) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1988|XV]] || [[Calgary]] (1) || [[Canada (payis)|Canada]] (1) |- |1992 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1992|XXV]] || [[Bårçulone]] (1) || [[Espagne]] (1) || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1992|XVI]] || [[Albertville]] (1) || [[France]] (3) |-bgcolor="#EFEFEF" |1994 || || || || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1994|XVII]] || [[Lillehammer]] (1) || [[Norvedje]] (2) |- |1996 || [[Djeus olimpikes d' esté di 1996|XXVI]] || [[Atlanta]] (1) || [[estats Unis]] (4) || || || |-bgcolor="#EFEFEF" |1998 || || || || [[Djeus olimpikes d' ivier di 1998|XVIII]] || [[Nagano]] (1) || [[Japon]] (2) |- |2000 || [[Djeus olimpikes d' esté di 2000|XXVII]] || [[Sydney]](1) || [[Ostraleye]] (2) || || || |-bgcolor="#EFEFEF" |2002 || || || || [[Djeus olimpikes d' ivier di 2002|XIX]] || [[Salt Lake City]] (1) || [[Estats Unis]] (4) |- |2004 || [[Djeus olimpikes d' esté di 2004|XXVIII]] || [[Atene]] (2) || [[Grece]] (2) || || || |-bgcolor="#EFEFEF" |2006 || || || || [[Djeus olimpikes d' ivier di 2006|XX]] || [[Turin]] (1) || [[Itåleye]] (2) |- |2008 || [[Djeus olimpikes d' esté di 2008|XXIX]] || [[Pekin]] (1) || [[Chine]] (1) || || || |-bgcolor="#EFEFEF" |2010 || || || || [[Djeus olimpikes d' ivier di 2010|XXI]] || [[Vancouver]] (1) || [[Canada (payis)|Canada]] (2) |- |2012 || [[Djeus olimpikes d' esté di 2012|XXX]] || [[Londe]] (3) || [[Rweyåme Uni]] (3) || || || |-bgcolor="#EFEFEF" |2014 || || || || [[Djeus olimpikes d' ivier di 2014|XXII]] || [[Sotchi]] (1) || [[Rûsseye]] (1) |- |2016 || [[Djeus olimpikes d' esté di 2016|XXXI]] || [[Rio de Janeiro]] || [[Braezi]] || || || |- |2018 || || || || [[Djeus olimpikes d' ivier di 2018|XXIII]] || [[PyeongChang]] (1) || [[Corêye nonnrece]] (1) |- |2020 || [[Djeus olimpikes d' esté di 2020|XXXII]] || [[Tokyo]] (1) || [[Djapon]] (1) |- |2022 || || || || [[Djeus olimpikes d' ivier di 2018|XXIII]] || [[Pekin]] (1) || [[Chine]] (1) |- |2024 || [[Djeus olimpikes d' esté di 2020|XXXII]] || [[Paris]] (1) || [[France]] (1) |- |2026 || || || || [[Djeus olimpikes d' ivier di 2018|XXIII]] || [[Milan]] ey [[Cortina d'Ampezzo]] (1) || [[Itåleye]] (1) |- |2028 || [[Djeus olimpikes d' esté di 2020|XXXII]] || [[Los Angeles]] (1) || [[Estats Unis d' Amerike]] (1) | | |} == Margayes et frawtinaedjes ås djeus olimpikes == === 1896 === E 1896, a [[Djeus olimpikes d' esté di 1896|Atene]], les Greks avént stî mwais ki ça soeye les Almands k' åyénxhe li pus di medayes d' ôr. Et î braire "Indjustice, indjustice !" === 1900 === * E 1900, a [[Djeus olimpikes d' esté di 1900|Paris]], å match di rugbi France-Almagne, gn a des bindes di sopoirteus francès, tchåfés a blanc, ki volnut ataker les djouweus almands. (Mins, pa on côp d' tchance, les Francès wangnèt pa 25/16 çou ki rapåjhe les dismontés.) * Todi a Paris e 1900 : li [[14 di djulete]] (fiesse nåcionåle francesse), on suprime les sôts e longueur. Li tchampion do monde, Prinstin, èn Amerikin, ni vout nén sôter li londmwin, paski c' est on dimegne, li djoû do Signeur. Èn ôte Amerikin sôte 7 m. 18 et dvént tchampion olimpike. Li prumî est araedjî, et ridogue li vinkixheu a côps d' pougns. Les sotneus di tchaeke costé s' apougnèt ossu et c' est ene cabolêye di mouzons. * Eco todi a Paris e 1900 : li coreu a pîs k' esteut al tiesse do [[maraton]], Dick Grant, fourit ståré e-n esprès pa on harlake e biciclete, po fé wangnî on Francès, Michel Theato. === 1904 === A [[Djeus olimpikes d' esté di 1904|Sint-Louwis]] e 1908, dins l' [[maraton]], l' Amerikin Fred Lorz, a des [[ecoidleure]]s. Adon, i s' arestêye, mousse dins ene oto ki l' moenne lon pa dvant. Ça lyi va mî, i s' rimete a cori et intere å ståde divant tertos. Cwand l' vraiy wangneus arive, on discwålifeye Lorz et on pôk après, on discwålifeye ossu li prumî k' arive pask' on lyi a fwait deus côps des pikeures d' on miligrame di sulfate di [[stricnene]] et boere do [[cognak]]. === 1908 === A [[Djeus olimpikes d' esté di 1908|Londe]], e 1908, les biestreyes arivèt dins l' [[ciclisse]]. Li Francès Schilles a wangnî li coûsse di vitesse mins come les deus omes ont fwait trop lontins do [[sorplaece (ciclisse)|sorplaece]], les oficirs royèt d' on côp d' croyon si performance do palmaresse des djeus. Motif : il a metou trop lontins po fé les deus toûs d' pisse. Dins li finåle do 400 metes, gn aveut troes Amerikins et èn Inglès. Sol pisse i s' fotèt des côps d' keutes, si saetchî på mayot et pa l' coulote et s' bårer l' passaedje. Onk des Amerikins, Carpenter, wangne mins les oficirs fijhèt ricmincî l' coûsse. Les troes Amerikins ni vlèt nén cori. L' Inglès fwait les 400 metes tot seu et wangne li medaye d' ôr. === 1912 === [[Imådje:Jim Thorpe1912 Olympics.jpg|thumb|Jim Thorpe]] A [[Djeus olimpikes d' esté di 1912|Stocom]], l' Amerikin [[Indyins d' Amerike|Indyin]] Thorpe est l' grand mwaisse do [[pintatlon]] et do [[decatlon]]. Mins on-z a stî rcweri k' il aveut djouwé å [[baskete]] po des sôs, et ki di ç' fwait la, i n' esteut pus amateur mins professionel. Il a stî discwålifyî et dveur rinde ses medayes. === 1920 === A [[Djeus olimpikes d' esté di 1920|Anverse]], gn årè ene brete inte les Bedjes et les Tchecoslovakes tins do match di [[fotbale]]. Les Bedjes minèt di 2 a 0 cwand Coppée, on djouweus bedje, est coixhî et doet sôrti. L' årbite fote li coixheus tcheke a l' ouxh. Nén contins, les Tchekes cwitèt l' terén. === 1924 === A [[Paris]], li herleme arive dins li match di [[rugbi]] etur les [[Estazunyin]]s et les Francès ki sont batous di 17 a 3. Nén contins, les rwaitants intrèt sol terén, kischirèt les drapeas amerikins et atakèt les djouweus. Ces-ci si dixhombrèt di rintrer ås vestiaires et constater k' on lzî a hapé leus boûsses. === 1928 === A [[Misterdam]], li baron d' Coubertin, dins si spitch, continowe di dire k' i n' vout pont d' comeres dins les djeus et ki c' est conte si volté k' on les î a fwait intrer. === 1932 === A [[Los Angeles]], les margayes ont-st ataké cwand des coreus come Nurmi et Ladoumegue ont stî rfuzés pask' il avént corou po des sôs. === 1936 === A [[Berlin]], li scandale arive cwand [[Hitler]] cwite li tribune po n' nén serer l' mwin da [[Jesse Owens]], on noer amerikin, k' a wangnî li [[coûsse do 100 metes|100 m.]], li [[sôt e longueur]] eyet li [[coûsse do 100 metes|200 m.]]. === 1948 === Mågré k' on vleut ki ç' soeye les djeus del påye ritrovêye, après l' [[guere di 40]], on n' aveut priyî ni les Almands ni les Djaponès. === 1952 === Po-z ahonti les mwaisses des djeus k' avént discwålifyî [[Nurmi]] dispoy vint ans po aveur sitî payî po cori, c' est lu k' on-z a fwait intrer avou l' blame olimpike. Il est rçû pa des vivås tocosté. === 1968 === [[Martin Luther King]] et [[Robert Kennedy]] avént stî assazinés on pôk divant. Po dnoncî les indjustices eviè les noers amerikins, les deus coreus noers, Smith et Carlos, k’ ont wangnî, montèt sol podiom po rçure leu medaye avou on noer want, des noerès tchåsses et on noer noret d’ tiesse. Et, cwand on djowe l’ ime amerikin, i stindèt leu bresse et l’ pougn avou l’ noer want, tot baxhant l’ tiesse po n’ nén rwaitî li drapea ki monte å mastea. === 1972 === A [[Djeus olimpikes d' esté di 1972|Munixh e 1972]], les [[baskete (spôrt)|basketeus]] amerikins, batous pås Rûsses pa 51 a 50, ni passèt nén al ceremoneye di cloyaedje. === 1976 === Les [[djeus olimpikes d' esté di 1976]] (a Monreyal) sont boycotés pa dijh-ût payis d' [[Afrike]] : [[Edjipe]], [[Gana]], [[Kenia]], [[Nidjeria]], [[Soudan]], [[Libeye]], [[Ouganda]], [[Tchad]], evnd. Ces payis la n' vlèt nén rescontrer li [[Nouve Zelande]] k' a stî djouwer å [[rugbi]] e-n [[Afrike do Sud]] dou çki l' [[Aparteid]] est mwaisse. === 1980 === Des grands payis ont boycoté les djeus d' Moscou paski l' [[URSS]] a moussî e l' [[Afganistan]]. Les [[USA]] et l' [[Almagne di l' Ouwess]] n' î ont nén stî. Çou k' a fwait araedjî les atletes di leu payis ki s' ont etrinné cwatre ans å long po rén.<ref>[[E. Pècheur]] "Djeus olimpikes : des margayes, dispoy li cminçmint". [http://rifondou.walon.org/sport.html So l' Aberteke].</ref> == Alére == * [[E. Pècheur]], "Djeus olimpikes : des margayes, dispoy li cminçmint", [[Li Rantoele (gazete)]] l° 46, esté 2008 et l° 47, waeyén-tins 2008. == Sourdants == <References/> {{commons|Category:Olympic Games}} [[Categoreye:Spôrts]] [[Categoreye:Djeus olimpikes|*]] mak6gmgkf4hsh8gjltwf2q5x07wvk1z 0 29708 427365 414227 2026-10-31T18:20:54Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427365 wikitext text/x-wiki {{djermon}} [[Imådje:JOParis 1900.jpg|thumb|Imådjete des djeus]] Les '''Djeus olimpikes d' esté di 1900''', c' est les deuzinmes [[djeus olimpikes]] modienes, ki s' ont passé a [[Paris]] e [[1900]]. Li [[14 di djulete]], djoû del [[fiesse nåcionåle]] francesse, on a rsaetchî li [[sôt e longueur]], çou k' amina co des margayes.<ref>[[E. Pècheur]] "Djeus olimpikes : des margayes, dispoy li cminçmint", [[Li Rantoele (gazete)]] l° 46, esté 2008.</ref> == Hårdêyes divintrinnes == * [[Djeus olimpikes#1900|Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1900]] * [[Djeus olimpikes d' esté di 1896|Djeus di dvant]] * [[Djeus olimpikes d' esté di 1904|Djeus d' après]] == Sourdants == <References/> {{Commons|Category:1900 Summer Olympics}} [[Categoreye:Djeus olimpikes|1900]] g35m2vj4ynmbjhlfrw035vhjciqlsla 0 29710 427369 370782 2026-10-31T18:22:43Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427369 wikitext text/x-wiki {{djermon}} [[Imådje:1904summerolympicsposter.jpg|thumb|Imådjete des djeus]] Les '''djeus olimpikes d' esté di 1904''', c' est les troezinmes [[djeus olimpikes]] modienes, ki s' ont passé a [[Sint-Louwis (Missouri)|Sint-Louwis]] ([[Missouri]], [[Estats Unis]]) e [[1904]]. Gn aveut seulmint dijh nåcions et 64 esportifs. Les djeus d' Sint-Louwis rishonnît dpus a ene fôre k' a on rashonnmint sportif. Les [[gazete]]s e l' [[Urope]] n' end ont ddja cåzé. [[Pierre de Coubertin]] lu-minme, n' î esteut nén.<ref>[[E. Pècheur]] "Djeus olimpikes : des margayes, dispoy li cminçmint", [[Li Rantoele (gazete)]] l° 46, esté 2008.</ref> == Hårdêyes divintrinnes == * [[Djeus olimpikes#1904|Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1904]] * [[Djeus olimpikes d' esté di 1900|Djeus di dvant]] * [[Djeus olimpikes di ratrapaedje di 1906|Djeus d' ratrapaedje (1906)]] * [[Djeus olimpikes d' esté di 1908|Vraiys djeus d' après]] == Sourdants == <References/> {{Commons|Category:1904 Summer Olympics}} [[Categoreye:Djeus olimpikes|1904]] 4jwhc47req60gdzqqjt8nzwg65qgy4f 0 29720 428215 421673 2026-11-01T10:24:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428215 wikitext text/x-wiki :''[[Trinité|Loukîz cial li pådje d' omonimeye]]'' Po les [[crustins]], li '''Trinité''' (on dit eto : li '''mistere del Sinte Trinité''', li '''Trinisté''', li '''Sinte Troezinne'''), c' est ene [[sinte creyance]] (dogue), ki vout ki l' [[Bon Diu]] soeye fwait di troes "persounes" : Diu l' Pere, Diu l' fi ([[Djezus-Cri]]), et l' [[Sint Esprit]]. L' atuze a stî diswalpêye pa l' [[Eglijhe (institucion)|Eglijhe]] diviè l' [[4inme sieke]]. ''Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:Trinité|Trinité]]" et "[[:Wikt:troezinne|troezinne]]".'' == Aspoyas di l' atuze del trinité dins les sints lives == Sacwants passaedjes des [[sints lives]] polèt esse ratuzés come des sene di l' atuze del Trinité. === El [[Djeneze]] === Li prumî verset del [[Bibe]] : :''Å cmince, li Bon Diu fjha l' Daegne eyet l' Cir'' Mins en ebreu, ''Elohim'' – li Bon Diu – est å pluriyal, et ''bara'' – « fijha » – est å singulî, çou ki pout esse comprins come cwè li Bon Diu est troes et onk. Des versets la kel Bon Diu cåze å pluriyal. :''Li Bon Diu derit: Fijhans les djins a noste imådje, por zels nos ravizer.'' (Djn 1:26). :''Vola k' l' ome a divnou come onk di nozôtes.'' (Djn 3:22) Pus tård, a [[Toû d' Babel|Babel]], li Bon Diu derit: :''Abeye, dischindans radmint po formaxhî leu lingaedje!'' (Djn 11:9). Cwand l' Bon Diu aparexha a [[Abråm]], i s' mostra come troes djins. === Dins l' [[Noû Testamint]] === Å Bateme, li Fi esteut e l' aiwe, li Pere cåzéve do cir, et l' [[Sint Spér]] dischindeut doucetmint come on colon. Djezus-Cri nos a leyî l' rîle do [[bateme]] crustin, avou l' parole: :''Alez si acsegnîz l' monde etir, et batijhî å no do Pere et de Fi et de Sint Spér.'' ([[Evandjîle da sint matî|Matî]] 28:19). [[Sint På]] djåze del Sinte Trinité eto. :''Li gråce di nosse Signeur Djezus-Cri, et l' tcharité do Bon Diu [li Pere] et l' pårtixhaedje do Sint Spér fouxhnuxhe avou vozôtes.'' ([[Letes da Sint På|2 Cor]] 13:13). :''I gn a bråmint des bistokes, mins c' est l' minme Sint Spér; i gn a bråmint des siervices, mins c'est l' minme Signeur [Djezus]; i gn a bråmint des ovraedjes, mins c' est l' Bon Diu k' overe totafwait ådvins d' tertos.'' (1 Cor 12:4-6). :''På Crisse, nos avans tertos les ouxhs å lådje po moussî å Pere dins li Sint Spér.'' (Ef 2:18).<ref>[[G. Sfasie]], ''The Holy Ghost'' ou l' Sint Spér et trime et trame sol Trinité, tecse complet so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]].</ref> == Vicansté di l' atuze del Trinité dins l' acsegnmint rlidjeus el Walonreye == L' atuze del Trinité n' est pus voltî acsegneye ås [[catruceme]] el [[Walonreye]] e 2008.<ref>Dins ene inkete dilé des [[catrucimî]]s del Walonreye e 2008, [[Djôr Sfasie]] trouve les responses ki shuvèt al kesse : «C' est cwè, por vos, li Sinte Trinité ?» : (1) li sour dal Sinte Viedje; (2) li raploû da Djezus, Mareye et Djôzef, li Sinte Famile, cwè; (3) ene båshele k’ esteut l’ mwaisse personaedje di leu catruceme del anêye di dvant. ([[Li Rantoele (gazete)]] l° 46, esté 2008).</ref> == L' atuze del Trinité veyowe des ôtès rlidjons monoteyisses == Les [[djwifs]], come les [[muzulmans]] sont foirt disconte del creyance al Trinité, pask' i trouvnut ki ça n' va waire avou l' [[monoteyisse]]. Les cis ki croeynut al Trinité sont lomés des muzulmans les "''moucharikîn''", "les cis k' assoçnèt Diu". Po les muzulmans, li sourate 126 di l' [[Alcoran]] est waiteye come li passaedje ki rfuze li Trinité, copurade ki Djezus-Cri soeye li fi da Diu l' Pere : :''1. Dijhoz k' i gn a k' on Bon Diu'' :''2. Et k' il est la dispu todi et po todi;'' :''3. I n' a pont d' efants, i n' a ni pa ni mame,'' :''4. Et i n' a nou parint, minme did lon.'' == Alére == * [[G. Sfasie]], "''The Holy Ghost'' ou l' Sint Spér et trime et trame sol Trinité", [[Li Rantoele (gazete)]] l° 46, esté 2008. == Sourdants == <References/> [[Categoreye:Crustinnisse]] k1i7b4osrjovlkr5c5es6cnfpyncdbz 0 29729 427693 404397 2026-10-31T19:10:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427693 wikitext text/x-wiki '''Djihan d' Djudla-Mouze''' u '''Djihan des Prés''' (e Fr. '''Jean d'Outremeuse''', '''Jean des Preis''') a skepyî a [[Djudla-Mouze]], a [[Lidje (veye)|Lidje]] do trevén del [[Principåté d' Lidje|Principåté]] e [[1338]] et-z î mori e [[1400]]. Ci fourit onk des prumîs scrijheus di ç' payis la. Li lingaedje di ses scrijhaedjes pout esse riwaitî come ene [[sicrîta]]. On ndè cåze dins l' roman «[[Et mi, dji vs ratindeu (roman)|Et mi, dji vs ratindeu]]» ki s' passe di ces trevéns la. == Sicrijhaedjes da Djhan d' Djudla-Mouze == On cnoxhe troes lives da sinne : * « Li muroe di l' Istwere » (''Ly Myreur des Histors''): c' est ene istwere do monde, dispu li prindaedje di [[Trwè (Azeye)|Trwè]] disk' a 1340. On-z î trouve des sacwès istorikes et des [[fåve do vî vî tins|fåves]], tot cmaxhîs. * Li « ''Djesse di Lidje'' », ki raconte l' istwere del veye di Lidje, e troes lives : :- li prumî di 40.000 [[arimé|vers]]. :- li deuzinme di 12.224 vers (avou des rascourtis d' [[prôze]]). :- le troezinme, k' a stî pierdou, mins k' on nd a co sacwants bokets. * On live so les pires precieuses. == Alére == [[Godefroid Kurth]], «''Étude critique sur Jean d'Outremeuse''», Brussele ([[Rweyåle Academeye di Beldjike]]), 1910, (106 p. in-8°). [[Categoreye:Vîs scrijhaedjes]] [[Categoreye:Rilomés Lidjwès]] lu6udhogxfsn5zk7kf0ofqd4w2vuhg1 0 29733 427858 370570 2026-10-31T19:52:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427858 wikitext text/x-wiki {{po|Sint Esprit & sint-esprit|Sint Esprit (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|Sint Esprit}} Po les [[crustins]], li '''Sint Esprit''' u '''Sint Spér'''<ref>[[Noûmot do walon|Noûmot]] prezinté et astoké pa [[G. Sfasie]] divins [[Li Rantoele (gazete)]] l° 46, esté 2008.</ref>, c' est l' troezinme persoune del [[Trinité]]. == Mwaissès dnêyes == Il est sovint rprezinté pa on [[colon]]. Li [[Céncweme]] rimimbere li dischindaedje do Sint Spér so les [[Apoisses]], çou ki lzî a permetou di djåzer, sins ls aprinde, totes sôres d' ôtes [[lingaedje]]s. == Sourdants == {{Commons|Category:Holy Spirit|l'&nbsp;Sint Spér}} [[Categoreye:Crustinnisse]] o6amc4nsf0ytxyesy4mboxm3dq3o1gp 0 29831 427537 426655 2026-10-31T18:45:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427537 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; tîxhon coûtchantrece &gt; bas-almand &gt; '''neyerlandès''' ---- {{Wiccionaire}} Li '''neyerlandès''', c' est l' lomaedje des [[lingaedjes tîxhons]] do boird del [[Mer do Nôr]], houte del [[Frize]] et disk' a [[Dunkere]]. == Neyerlandès djenerå == Li '''neyerlandès djenerå''' ('''N.Dj.''', e neyerlandès '''''Algemeen Nederlands''''' u '''''A.N.'''''), c' est on [[rifondaedje d' ene langue|rfondou]] [[lingaedje]] k' a stî adjinçné pås Flaminds, Braibantîs tîxhwès-cåzants et Holandès a cmincî do 15inme sieke. L' [[ortografeye]] d' asteure kiminça a-z esse ehåyeye e [[1849]]. Ey esse acceptêye come "bon scrijhaedje" del langue e [[1864]] el [[Beldjike]] ey e [[1883]] ezès [[Bas Payis]]. Li "neyerlandès djenerå" n' a stî ricnoxhou come [[lingaedje oficir]] el Beldjike k' pårti di 1878 (lwè De Laet), 1883 (lwè De Vigne-Coremans) et 1898 (lwè d' ewalisté). Ci-cial n' a stî possibe k' après on fel boutaedje do [[Mouvmint flamind]]. Li "neyerlandès djenerå" pout esse loukî come li prumî lingaedje oficir ki vént tot droet do [[vî francike]]. Asteure, li neyerlandès est l' lingaedje di tos les djoûs d' a pô près 23 miyons d' djins. Gn a co åk come 4 miyons kel djåznut come deuzinme langue. == Lomaedjes == Les pårlers des payis metou astok del [[Mer do Nôr]] estént lomés e [[latén]] del [[Moyinådje]] "''theodiscus''" k' a dné les mots locås "''dietsch''" u "''duutsch''" ([[:Wikt:tîxhwès|tîxhwès]]), et l' mot inglès "''dutch''".<ref>''Le néerlandais'', Fondåcion "''Stichting Ons Erfdeel''", 1981.</ref> Do tins des [[Bas Payis borguignons]], les djins d' avår la volît lomer leu lingaedje diferinnmint do "[[hôt almand]]" (''Hoch Deutsch''). Did la li mot "''nederduytsch''", pu, po mostrer l' diferince avou l' [[plat almand]], "Nederlandsch" (sicrît pol prumî côp e [[1482]]). A pårti del fén do 19inme sieke, po fé del reclame disconte di l' idêye tot fwaite ki l' flamind esteut grossir, on l' loma : "''Algemeen Beschaafd Nederlands''" ("A.B.N.", neyerlandès djenerå poli). On n' a leyî tchaire li "''Beschaafd''" ki dins les [[anêyes 1970]], po n' ritni ki l' alomåcion ''Algemeen Nederlands'' (A.N., neyerlandès djenerå). E walon, il est purade lomé "[[:Wikt:tîxhwès|tîxhwès]]", did la les nos d' plaece "tîxhwès Payis" (sipotchî e "''tchèpayis'"). Do trevén do [[Redjime holandès]], il est lomé "[[:Wikt:holandès|holandès]]", diferin do flamind come li scrît [[C.N. Simonon]] dins s' boket "Li langue nåcionåle : :''On-z ôt pårler ås Bas Payis / Di totes sôres di lingaedjes. / Vinoz vier cial, alez vier la, / C' est on novea ramadje. / On-z ôt '''flamind''', almand, francès, / '''Holandès'''. Kimint, diåle, / Pout on pretinde ki l' holandès / Soeye nosse langue nåcionåle !?'' Avou li ricnoxhance do neyerlandès come langue oficire el Beldjike al fén do 19inme s., on l' va aprinde dins les scoles. Mins adon, il est lomé "[[:Wikt:flamind|flamind]]". Insi, li tite d' ene rîlêye d' årtikes sol [[croejhete walone]] da [[Lucien Léonard]] parexhous e 1963 & 1966 dins les ''[[Cahiers wallons]]'' fourit :''"On ns aprind bén l' '''flamind'''; et l' walon, pocwè nén ?".''<ref>[[Cayés walons]] 1963 l° 7, pp. 137-156 & 1966 l° 10 pp. 149-156.</ref> [[File:Prumî aparexhaedje mot neyerlandès.jpg|thumb|Onk des prumîs aparexhaedje mot "neyerlandès" dins on tecse e walon, diviè 1985 (ordinairmint, on djheut "flamind")]] On n' trouve li mot walon "neyerlandès" k' e [[1985]], dizo l' cogne "''néèrlandès''" dins li [[gazete e walon]] "[[Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès]]", foû del pene da [[Roger Viroux]]". Li [[rfondowe]] "neyerlandès" avou ristopaedje di l' [[ahiket]], a stî atåvlêye pås [[rfondeus]]. Mins on l' lome co todi pa des côps '''rifondou flamind''', å rgård do "[[rfondou walon]]". == Istwere do neyerlandès == [[Imådje:Niederfränkisches Sprachgebiet.PNG|thumb|Sipårdaedje do "Bas francike" li tayon direk do neyerlandès]] Li neyerlandès vént tot droet do "bas [[vî francike|francike]]". Li moyén neyerlandès, c' esteut li vî lingaedje sicrît el Holande ey el [[Flande]]. Mins i fourit foirt abandné el Flande do tins des [[Bas Payis espagnols]] pu [[Bas Payis otrichyins|otrichyins]] et do [[redjime francès]]. Come [[rifondaedje d' ene langue|rifondou lingaedje]], il a stî diswalpé a pårti do [[13inme sieke]], avou les scrijhaedjes da [[Jacob van Maerlant]], inte di zels "Van den Vos Reynaerde''" u "''Rijnart de Vos''" (Rinåd, li rnåd, ene [[ridoblete]]), ki rprind des [[fåves do vî vî tins]] so tinme do [[rnåd]] ki vout esse pus malén k' els ôtes, mins k' est todi groujhî. Li "neyerlandès" d' adon saetche purade do flamind, ca c' est [[Brudje]] k' st l' mwaisse veye economike do cotoû. Tot d' minme, e 1496, a rexhou on live (on motî !) amon van den Dorpe, a Anvers, avou les mots "flameng", "vlaemsch" et "Walsch" dins s' tite. I n' d' aréve co onk, e l' Bibioteke Mazarine a Paris. [[Imådje:Walch1.jpg|thumb|Tite do lîve di 1496]] [[Imådje:Antwerps liedboek 1544.png|thumb|Live di tchants d' Anverse, 1544]] Avou l' askepiaedje des [[Bas Payis borguignon]], [[Brussele (veye)|Brussele]] et [[Lovén]] vont divni pus rlomêyes. Adon, les traits do tîxhwès braibonî vont amoussî dins li scrît "neyerlandès" ([[miråke (teyåte)|miråke]] "Mariken van Nieumeghem"). E 16inme sieke, gn a l' guere inte les [[Bas Payis espagnols]] et l' novele [[Republike des Bas Payis]] ki vneut di si cvierser å [[protestantisse]]. Bråmint des ritches martchands et cotuzeus del Flande et do Braibant si vnît astaler a [[Misterdam]]. C' est vaila kel neyerlandès come on li cnoxhe asteure va vormint askepyî. Come po l' almand, onk des lives ki va miner a l' unité do scrijhaedje serè ene [[Bibe]] li "''Statenbijbel" ratournêye do l' ebreu et do grek, et cmandêye des "Estats djenerås", li pus hôte instance administrative del Holande. Ele fourit-st eplaideye a [[Leyde]] e 1637. Mins ci scrît neyerlandès la ni si spårdeut ki sol Holande, et nén sol Flande d' asteure. Li Holande et l' Flande d' asteure ni fourît rashonnêyes ki tins do [[Rweyåme Uni des Bas Payis]] (1816-1830). Adon, li "holandès" divna li lingaedje administratif di tot l' payis. Mins les "Bedjes" ni l' acceptît nén, çou ki mina al [[Revolucion bedje]]. :''Loukîz [[Revolucion bedje#Råjhons linwistikes|Råjhons linwistikes del revolucion bedje]].'' Les prumîs govienmints del Beldjike ni (ri)cnoxhît nén li neyerlandès come on rfondou lingaedje. C' est l' atuze di [[diyaleke]]s ki s' aplikéve a tos les lingaedjes do payis del Beldjike. Li [[26 di nôvimbe]] [[1894]], on djåze e neyerlandès pol prumî côp e [[Pårlumint]] bedje.<ref>"Mins nosse prezidint a ricnoxhou nosse droet cwand c' est k' on a djåzé li flamind voci po l' prumî côp. Rapinsez vs è bén: ç' a stî a l' seyance do 26 di nôvimbe di l' an passé. ([http://rifondou.walon.org/politike.html#paurlumint Spitch å Pårlumint bedje do deputé Schinler, li 10 d' awousse 1895]).</ref> E 1895, li deputé Schinler va responde e walon å Pårlumint, mins c' est po dmostrer... k' i n' î fåreut nén cåzer e "flamind". Ci n' est k' après li "lwè d' ewalisté" ([[1898]]) k' on-z a polou rinde djustice e neyerlandès el Beldjike. Adon, li rfondaedje pout felmint avanci. Les rfondeus ont bouté disk' aviè 1950. Après, gn a yeu sacwantès refômes di l' [[ortografeye]], li dierinne dins les [[anêyes 2000]]. Li grand motî do neyerlandès, kimincî al fén do 19inme sieke, avou des subzides di l' Estat bedje, n' a vudî ki dins les anêyes 1990. [[Imådje:Encyclopedie afbeelding.png|thumb|Imådjete do Wikipedia e neyerlandès]] Li neyerlandès est onk des pus vayants lingaedjes so l' [[eciclopedeye Wikipedia]]. == Rilomés scrijheus == (avou totes les cognes d' ortografeye, rifondowe u nén) * [[Jacob van Maerlant]] (1225-après 1291) * [[Pieter Corneliszoon Hooft]] (1581-1647) * [[Joost van den Vondel]] (1587-1679) * [[Michiel de Swaen]] (1654-1707) * [[Hendrik Conscience]] (1812-1883) * [[Eduard Douwes Dekker]] (di s' [[no d' pene]], ''Multatuli'', 1820-1887) * [[Jan Frans Willems]] (1793-1846) * [[Guido Gezelle]] (1830-1899) * [[Arnon Grunberg]] (scrijheu del [[djermêye Nics]]) * [[Ronald Giphart]] (scrijheu del [[djermêye Nics]]) == Corwaitaedje tecnike == === Croejhete === Li neyerlandès fwait åjheymint des mots d' [[aplacaedje tîxhon]] : * pan ([[:Wikt:paile|paile]]) + koek (biscûte) => pannenkoek ([[:Wikt:coukebake|coukebake]]) === Codjowaedje === {{Lka}} [[Codjowaedje e neyerlandès]] === Ratourneures === Sacwantès [[ratourneure]]s sont les minmes k' e walon : * ''Men moet niet op een been gaan'' (“on n' erva nén so ene djambe”, dijhêye po rboere ene deuzinme gote) Des ôtes sont diferinnes * vey Abråm (dispu 1980: vey Sara po les femes) : divni saedje. === Egzimpes di tecse === C' est l' ci del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li Bijhe et l' Solea]]»: :''De noordenwind en de zon waren erover aan het redetwisten wie de sterkste was van hun beiden. Juist op dat moment kwam er een reiziger aan, die gehuld was in een warme mantel. Ze kwamen overeen dat degene die het eerst erin zou slagen de reiziger zijn mantel te doen uittrekken de sterkste zou worden geacht. De noordenwind begon toen uit alle macht te blazen, maar hoe harder ie blies, des te dichter trok de reiziger zijn mantel om zich heen, en ten langen leste gaf de noordenwind het op. Daarna begon de zon krachtig te stralen, en hierop trok de reiziger onmiddellijk zijn mantel uit. De noordenwind moest dus wel bekennen dat de zon van hun beiden de sterkste was.'' == Lingaedjes vijhéns == * Lingaedjes do payis ki vikèt dins li stindêye la k' on cåze neyerlandès come lingaedje oficir. ** [[Frizon]] (avou leu wikipedia) ** [[Limbordjwès]] ([[:li:Veurblaad|avou leu wikipedia]]) ** [[Plat tîxhwès]] (avou leu wikipedia) ** [[Tîxhwès braibançon]] (ricnoxhou del [[Kiminålté francesse]]). ** [[Wess-flamind]] ([[:vls:Voorblad|avou leu wikipedia]]) * Lingaedje espôrté ** [[Africanse]] ([[:af:Tuisblad|avou leu wikipedia]]) == Hårdêyes divintrinnes == * [[Spitron (linwince)#Les viebes ås spitrons e flamind ey e l' almand|Sipitrons e neyerlandès]] * [[no d' fijheu#Li no d' fijheu dins les ôtes lingaedjes|No d' fijheu]] e neyerlandès * [[Rimagnaedje di letes#Rimagnaedje dins des ôtes lingaedjes|Rimagnaedje di letes]] e neyerlandès * [[rinåd#Li rnåd dins les fåves do vî vî tins|Adrovaedje e vî neyerlandès do live "Van den Vos Reynaerde" da Jacob van Maerlant]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/politike.html#paurlumint Spitch e walon å pårlumint bedje e 1895 ki mostere li nén ricnoxhance do neyerlandès come on rfondou lingaedje] * [[Wikt:Categoreye:Neyerlandès|Pådje moennrece pol neyerlandès]] (sol [[Wiccionaire]]) == Sourdants == <References/> {{Commons|Category:Dutch language}} [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes tîxhons]] [[Categoreye:Flande]] [[Categoreye:Bas Payis]] [[Categoreye:Neyerlandès|*]] mlj71p7gzzsc5dxvhblx1jm2mtbp3jg 0 30046 427778 347443 2026-10-31T19:24:13Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427778 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Céncweme}} [[File:The Bible panorama, or The Holy Scriptures in picture and story (1891) (14598407958).jpg|thumb]] Li '''Céncweme'''<ref>[[No bikebok]] e walon.</ref> u '''Pintcosse''', dins l' [[crustinnisse]], c' est ene [[fiesse crustinne]] ki rmimbere li dischindaedje do [[Sint Spér]] so les [[doze apoisses]]. Elle est fiesteye li 50inme djoû après [[Påke]] (come si no l' mostere bén) et don todi toumer on [[dimegne]]. == Creyances crustinnes == Les Apoisses estént rashonnés a [[Djeruzalem]]. Après l' dischinte do [[Sint Esprit]], il ont cmincî a pretchî dvins totes les [[langue]]s, sins ls awè studyî. == Cronolodjeye == C' est l' li 50inme djoû après [[Påke]], et nén 50 plins djoûs. On dimegne, dabôrd, ca ça fwait 49 djoûs après l' dimegne di Påke, la k' on conte Påke prumî djoû, et l' londi d' Påke deuzinme djoû. Ele shût l' [[Acinsion]] di 10 djoûs. Ele toume e moes d' [[may]] u e moes d' [[djun]]. Li céncweme est onk des cwate [[Wikt:djama|djamas]]. Eto, li londi del Pintcosse est on [[fiesse-djoû]]. C' est sovint al Pintcosse ki les efants ki fwaiynut leus [[Påkes (comunions)|Påkes]]. Li clintcha des anêyes 2000 di voleur rissaetchî tot rahouca ås fiesses crustinnes pol cronolodjeye des condjîs n' a måy avnou a dmander k' on rmete li londi d' céncweme come [[ovråve djoû]]. == Racontaedje del Pintcosse dins les Akes des Apoisses == Dins l' [[Ouve des Apoisses]], on raconte li prumire Pintcosse insi : :''Cwand ariva l'&nbsp;djoû do Céncweme (céncwante djoûs après Påke), il estént tertos rashonnés e-n ene minme plaece. :''I s'&nbsp;fijha ki, tot d'&nbsp;on côp, ariva do cir on brut come li ci d'&nbsp;on foirt côp d'&nbsp;air, k'&nbsp;eplenixha tote li måjhon. I veyît adon aparexhe come on feu ki s'&nbsp;pårtixheut, parey a des linwes, ki s'&nbsp;vinît mete dizeu tchaeke di zels. I fourît adon eplenis do Sint Esprit, et tchaeke di zels si meta a djåzer dvins totes sôres di langues, sorlon ki l'&nbsp;Esprit elzî dnéve di djåzer. :''I gn aveut adon, ki dmanént a Djeruzalem, des Djwifs piyeus, ki provnént di tos les payis do monde. Cwand il oyît l'&nbsp;brut, il acorît tertos eshonne. Il estént tot ewaerés a cåze ki tchaeke di zels les oyeut ki djåzént dvins leus prôpès langues. :''I s'&nbsp;marvoyént foirt, tot djhant&nbsp;: "Ces omes ki djåzèt, ni sont i nén des Galilêyins&nbsp;? Kimint k'&nbsp;i s'&nbsp;fwait i ki tchaeke di nozôtes, nos les oyans ki djåzèt divins l'&nbsp;langue ki nos avans vni å monde&nbsp;? Nos estans vola des Partes, des Medes et des Elamites et totès djins del Mezopotameye, des Djwifs avou et des djins di Pamfileye, d'&nbsp;Edjipe et do costé del Libeye k'&nbsp;est åtoû d'&nbsp;Cirinne. I gn a co des Romins ki dmanèt après ci, des djins del Djudêye et des payins ki shuvèt li Lwè des Djwifs, des Cretwès et des Arabes. Et c'&nbsp;est dvins totes nos langues ki nos les oyans anoncî les grandès ouves do Bon Diu". :''I s'&nbsp;ewaerént tertos et si dmander l'&nbsp;onk a l'&nbsp;ôte çou k'&nbsp;çoula voleut dire. Mins i gn aveut ds ôtes ki s'&nbsp;moként, tot djhant k'&nbsp;il estént tertos des sôlêyes.''<ref>[http://rifondou.walon.org/rilidjon/ouve_des_Apoisses-rif.php Ouve des Apoisses], '''2''', 1-5 (ratournêye e walon pa [[Jean-Marie Lecomte]])</ref> == Rilomés djoûs del Pintcosse == * [[1940]] : Abrocaedje des Almands sol Beldjike, ki cmince li [[guere 40-45]] pol Walonreye. == {{HDV}} == [[Veni creyator]] == Sourdants & pî-notes == {{Commonscat|Pentecost|l'&nbsp;Pintcosse}} [[Categoreye:Crustinnisse]] [[Categoreye:Fiesses rilidjeuses]] 8i1apf4ul1nj6mrmfs72rj4p9p6l3z3 0 30047 427472 382114 2026-10-31T18:36:01Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme guere daegnrece]] vers [[Deuzinme guere daegnrece]] 427472 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme guere daegnrece]] s4akf5v3hkpf4qrko830c8y5rhzygo3 0 30048 427942 404038 2026-10-31T20:06:56Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427942 wikitext text/x-wiki {{djermon}} [[Imådje:Philippe Pétain (en civil, autour de 1930).jpg|vignette|droite]] Li '''Marixhå Pétain''', c' esteut on djenerå francès foirt rilomé dismetant li [[Prumire guere daegnrece]] ki divna èn ero nacionå parès li batreye di Verdun e 1916. Après l' abrocaedje des Almands e 1940, i fijha avou zels tot divnant l' prezidint del [[France]] dizo l' [[Redjime di Vichy]]. Les cis k' estént por lu si lomént les "'''Petinisses'''". Après l' sipoûlaedje [[Troezinme Reich]], i fourit-st egayolé et djudjî po hôte traitrijhe. Codåné al [[prijhon]] al veye, i mora li 23 djulete di 1951 so l' iye d' Yeu. Sacwantès annêyes pus tård, si [[waxhea]] so l' Iye d' Yeu fourit branscatêye pa ene troke di ses apartinants divant ki ses resses ni rifouxhént eterés e s' tombe. == Dins li tuzance == Dins li fime ''Les Choristes'' da Christophe Barratier, li ptit Pepino atake li tchanson d' propagande ''Marixhå, vo nos la''. [[Categoreye:Guere di 1940-1945|Pétain]] [[Categoreye:Rilomés Francès|Pétain]] [[Categoreye:Rilomés sôdårds|Pétain]] [[Categoreye:Rilomés politikîs|Pétain]] 4buatcm2e21pgab2zxfk0ajacf5in4z 0 30087 427463 370424 2026-10-31T18:35:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427463 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Beach tennis (227408852).jpg|thumb|L' esté fwait sondjî, aprume, al [[mer]] et ås [[grandès vacances]]]] L' '''esté''' (e [[payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|lidjwès]], on prononce : '''''osté''''')<ref>Loukîz el notule [[A.L.W.]] '''3.''' 101 (p. 186).</ref> ou '''campagne''', c' est l' deuzinme [[såjhon]]d'&nbsp;l'&nbsp;anêye, k' atake li [[21 di djun]] et-z esse houte li [[20 di setimbe]] (e l' [[Dimeye-Bole Bijhrece]]). Les moes ki sont so l' esté, c' est l' fén do moes d' [[djun]], cwand l' [[bontins]] a leyî ouve, li moes d' [[djulete]], d' [[awousse]] et di [[setimbe]], la kel [[waeyén-tins]] atake. E l' esté, gn a sovint ene termene di [[waernu]]. == Sacwants grands moumints di l' esté == === el nateure === * li souwaedje des [[grinne]]s * les djonnes d' [[oujhea]]s rexhnut d' leu nis. * les djonnes di [[tchet]] ki skepièt adon sont mwinres et tchêtchiveus (tchet d' aprè l' Sint-Djhan). === dins les cinses === [[Imådje:Field Hamois Belgium Luc Viatour.jpg|thumb|Des ronds boteas di strin e-n esté a [[Hamwè]]]] * fén del [[fenåjhe]] * l' [[awousse des dinrêyes]] === dins l' societé === * les [[grandès vacances]] === dins li rlidjon crustinne === * li fiesse del [[Grande Notru-Dame]] == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/saujhon_este.html Pådje di l' esté] (so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]]) == Sourdants & pî-notes == <References/> {{Commons|Category:Summer}} [[Categoreye:Cronolodjeye]] [[Category:Esté|*]] [[Categoreye:Meteyo]] sta2xfxk9br4o57lxqcwyy8dasxistn 0 30126 427492 136236 2026-10-31T18:37:32Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme batreye di Fleuru (1690)]] vers [[Deuzinme batreye di Fleuru (1690)]] 427492 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme batreye di Fleuru (1690)]] j1g4jf4tr0xu99q3ot6hvkozzxdnkpa 0 30129 427435 399701 2026-10-31T18:33:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427435 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Etrevéns == === A vey avou l' walon eyet l' Walonreye === * [[Deuzinme batreye di Fleuru]] === Ôtes etrevéns === == Ont vnou å monde ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === === Ôtès djins === == Ont morou ciste anêye la == [[Categoreye:Date]] bdhlhjex09wyd65q24r59ctlibdiltm 0 30209 427683 389553 2026-10-31T19:08:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427683 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Dictionnaire Wallon - Francois Par Augustin Francois Villers…''}} {{Wiccionaire-motîs|Motî Villers}} [[Imådje:E212.png|thumb|Mwaisse papîscrît]] [[Imådje:Coviete Motî Villers.jpg|thumb|Coviete do replaidaedje Lechanteur]] Li '''motî da Villers''', c' est on [[motî walon francès]] sicrît al mwin pa [[Augustin Villers]] e 18inme sieke, tot rashiant l' accint d' [[Måmdiy (veye)|Måmdiy]]. Li tite do [[papîscrît]], c' est '''''Le Dictionnaire Wallon = Francois par Augustin Francois Villers de Malmedy, Licentié es Droits, à l'usage de ses enfants [[1793]]'''''. Il est rprins sol limero '''[E212]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. Les mots rortografyîs e Feller (modêye Litchanteu) sont rahoukîs dizo l' limero '''[E212b]''' == Eplaidaedje == Gn a deus papîscrîts, on pus vî (lomé "brouyon") et on pus novea, avou des candjmint dins l' [[ortografeye]]. Ci-ci date di [[1793]], çou k' end est fwait li deuzinme pus vî [[motî walon]] après [[Motî da Cambresier|li ci da Cambresier]] (di [[1787]]). I n' a stî lontins cnoxhou pår k' e brimbådes. Mins, e 1957, [[Albert Leloup]] a-st eplaidî l' dierinne copeye, téle kéne, avou èn [[adrovaedje]] da Charles Gaspar. E [[1999]], [[Jean Lechanteur]] a-st eplaidî ene tote nouve modêye, ki n' a pus rén a vey avou l' papîscrît. Les mots ont stî rortografyîs e [[sistinme Feller]] et rmetou pa familes. Les mots [[omonime]]s ki vnént di [[etimolodjeye|sourdants etimolodjikes]] diferins ont stî prezintés tchaeke a pårt. Tchaeke intrêye ridene li vî scrijha da Villers, et padecô les deus, cwand li cene do "brouyon" n' est nén l' minme k' el cene do dierin papîscrît. Li motî rimete eto les mots ramexhnés pa Villers [[Motî Scius|ås cis da Scius]] k' a viké dins l' minme veye on cint d' anêyea après. Et pår ås mots do «[[Motî Haust]]», et eto, afeye, ås cis do «[[Motî d' Faimonveye]]» et ås rcweraedjes da [[Louwis Rmåke]], so des accints walons nén si lon erî d' Måmdey. Al fén, li modêye då Tchanteu revoye sovint å «[[Motî etimolodjike da von Wartburg]]». Li ranovlêye modêye da Lechanteur si lome '''''Le Dictionnaire wallon-françois (Malmedy, 1793) d'Augustin-François Villers''''' (ISSN 0774-8396). Elle est eplaideye des Imprimreye Michiels a [[Lidje]]. [[Imådje:Pådje 274 Motî Villers.jpg|thumb|Pådje divintrinne (modêye Litchanteu)]] == Sistinme d' ortografeye do motî da Villers == Villers si sieve d' ene [[ortografeye]] k' il a lu-minme edvinté po noter l' [[lingaedje]] come i l' [[accints do walon|oyeut djåzer]] a Måmdey. I dene don des racsegnes sol manire di scrire d' adon.<ref>[[Pablo Sarachaga]], so ene bate di dvize do Wiccionaire.</ref> Villers eploye li [[scrijha xh]], po noter li son do [[payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Levant walon]], ki serè tot bounmint riscrît [[Lete H|H]] e [[sistinme Feller]]. Mins, sol Principåté di Ståvleu-Måmdey, ci son la pout aveur troes prononçaedjes diferins: H, [[ixh-låte]], et [[axh-låte]]. [[Joseph Bastin]] vout ki li scrijhaedje xh soeye on [[betchfessî scrijha]], po-z aconter ces troes prononçaedjes la. Jean Lechanteur a les pinses ki neni, ki Villers n' a volou scrire kel son H. == Alére == "''Il y a Dictionnaire de Villers et Dictionnaire de Villers…''", da [[Renée Sedyn]] divins ''[[Li ptite gazete di Måmdey|Lu P'tite gazète]]'', l° 32, måss 2008, 26-28. == {{HD}} == * [https://lucyin.walon.org/diccionairaedje/wf/E212.pdf Copeye aberwetåve] == Sourdants == [[Categoreye:Motîs walons|Villers]] [[Categoreye:Walonreye måmdiyinne]] lfezq5db01z1ul2wigqgib55rqgaq5f 0 30384 427548 411389 2026-10-31T18:46:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427548 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''Province do Braibant Flamind Provincie Vlaams-Brabant'''</span> | colspan="2" align="center" style="background:#efefef;" | {| class="mw-collapsible" style="text-align:center; width:100%;" border="0" cellspacing="0" cellpadding="2" |+ |[[Imådje:Flag of Flemish Brabant.svg|alt=|124x124px|Drapea di Tchålerwè]] |[[Imådje:Vlaams Brabant wapen.svg|alt=|124x124px|Armwereyes di Tchålerwè]] |- |([[Drapea del Province do Braibant Flamind|Detays]]) |([[Armwereyes del Province do Braibant Flamind|Detays]]) |} |- | colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |'''Eplaeçmint del province e Flande'''[[Imådje:Province do Braibant Flamind (eplaeçmint).png|alt=|124x124px]] |- |[[Lingaedje oficir]] |[[Neyerlandès]] |- |[[Lingaedje coinrece]] |[[Braibanxhon]] - [[Braibanxhon do Nonne]] - [[Getelands]] - [[Kempens]] |- |[[No des dmorants|No dès dimorants]] |? |- |[[Gouverneu]] |[[Jan Spooren]] |- |[[Eplaeçmint]] | - [[Flande]] - [[Beldjike]] |- |[[Sitindêye]] |2106 km² |- |[[Peuplåcion]] (2018) | +/- 1 138 489 dimorants |- |[[Dinsité]] (2018) |<math>1138489 \div 2106 = </math> 540,59 dimorants/km² |- |[[Coisse d' eure|Coisse d'&nbsp;eure]] |ECG ([[Eure del Coistrece di Grinwitch|ECG]]+1) / CEST (UTC+2) |- |[[Djivêye des preficses telefonikes eternåcionås|Preficse telefonike]] |(+32) - 016 : [[Redjon d' Lovén]] - 02 : [[Redjon d' Brussele]] |} Li '''province do Braiband flamind''', c' est l' deuzinme province, avou l' [[Province do Roman Payis]] k' a skepyî do pårtixhaedje, sorlon li [[frontire des lingaedjes el Beldjike]], di l' ancyinne [[province do Braibant]], li [[1î d' djanvî]] [[1995]]. Li province do Braibant flamind retoure li [[Brussele (redjon)|Redjon brusselwesse]]. Li mwaisse veye est [[Lovén]]. ''Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:Braibant|Braibant]]" et "[[:Wikt:flamind|flamind]]".'' == Arondixhmints == Gn a deus arondixhmints, li ci d' Lovén, la k' gn cåzu tos [[neyerlandès]]-cåzants, eyet l' ci di [[arondixhmint d' Hal-Vilvôr|Hal-Vilvôr]] la k' i gn a ene peclêye di [[francès]]-cåzants. Çouci est les cåzes di bråmint do disdut int li [[Flande]] eyet li [[Cminålté Walonreye-Brussele]], tantea ki c' est ene des margayes kiminåltaires di Beldjike les pus ehalantes po les govienmints federås.<gallery> Image:Arrondissement Leuven Belgium Map.png|Arondixhmint d' Lovén Image:Arrondissement Halle-Vilvoorde Belgium Map.png|Arondixhmint di Hal-Vilvôr </gallery> == Veyes et viyaedjes do Braibant flamind k' ont des nos walons == * [[Kedeur]] (''a Akèdeur, a Kèdeur, Akedeur'', ''[[Hakendover]]'') ** [[Ouptoutoup|Ouptoutoup]] (''Wulmerson'') * [[Åtem]] (''a Âtèm'', ''Houthem-lez-Tirlemont'') ** [[Åtem|Åtem]]-Sinte-Magrite (''Âtèm-Sinte-Marguèrëte'') ** Åtem-Sinte-Catrene (''Âtèm-Sinte-Catrëne'') * [[Li Basse Lénte]] (''al Basse Lé<SUP>n</SUP>te, ''Neerlinter'') * [[Li Nate]] (''Le Natte'', Ternat) * [[Blame]] (''Blanden'') * [[Ézmåle]] (''Esemaal'') ** [[Å Devôr]] (''Aerdevoort'') * [[Gossoncoû]] (''Gossoncourt-lez-Tirlemont'', [[:nl:Goetsenhoven|Goetsenhoven]]) ** [[Hôte Mark]] (''Meer'') * [[Hôte Lénte]] (''Oplinter'') * [[Londe (Flande)|Londe]] (''Landen'') * [[Mayår]] (''[[Meldert]]'') * [[Montagu]] (''Montaigu'', ''Scherpenheuvel'') * [[Nete]] (''Nethen'') * [[Otebôtch]] (''Otèbortch'', ''Ottenburg'') * [[Outchår]] (''Autgaarden'') * [[Hougår]] (''Hoegaaeden'') ** [[Åch]] (''Ôrch'', Aalst'') ** [[Roumessoum]] (''Rommersom'') * [[Werte]] (''Weerde'')<ref>[[Live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye]], p. 109.</ref> {{ProvinceBF}} == Sourdants & pî-notes == [[Categoreye:Flande]] f03ii7plb2709zsfl8ayyck4pus8dmn 0 30399 427417 422605 2026-10-31T18:31:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427417 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Hanu}} Li '''Grand Hanu'''<ref>{{Grand comene}}</ref> (prononcî /ha.'nœ/, sicrît e [[sistinme Feller]] ''Haneu'', dins l' vijhnaedje eto ''Hanou'' /ha.nu/; F. ''Hannut''; [[neyerlandès]] ''Hannuit''), c' est ene [[rebanêye comene]] del [[Walonreye]], el [[province di Lidje]]. [[Image:Hannut Liège Belgium Map.svg|thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province]] * [[Limeros del posse]] : '''4280''' (tos les viyaedjes do ban) == Ban d' Hanu == * [[Hanu (veye)]], k' aveut ddja [[pitits rebanaedjes|rebané, e 1970]] : * [[Bietrêye]] * [[Crås-Inmna]] * [[Crehin]] * [[Li Bôlin]] * [[Onsin]] * [[Poucet]] * [[Sint-Servå-Lin]] * [[Viyé-dvant-Haneu]] * [[Åvin]] * [[Grand-Halè]] * [[Mierdo]] * [[Moxhe (viyaedje)]] * [[Tîne-dilé-Haneu]] * [[Trougnêye]] == Economeye == * [[Rivnou par djin]] : 20,1 a 21,6 (meye uros) e 2003, çou k' est l' deuzinme categoreye so 5.<ref>Thisse et Thomas, 2007.</ref> == Hårdêye divintrinne == [http://www.hannut.be Waibe del comene] {{ProvinceLidje}} == Sourdants & pî-notes == {{Commons|Category:Hannut}} [[Categoreye:Veyes di Walonreye]] [[Categoreye:Comenes di Walonreye]] i1m3x17gv9rbcsr8ctmw7nawfthlrgk 0 30428 427493 359975 2026-10-31T18:37:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427493 wikitext text/x-wiki == Etrevéns == === A vey avou çou ki va divni l' Walonreye === === Ôtes etrevéns === == Ont vnou å monde ciste anêye la == === Djins a vey avou l' futeure Walonreye === === Ôtès djins === == Ont morou ciste anêye la == === Djins a vey avou l' futeure Walonreye === * [[30 di djulete]] : [[Bådwin II d' Lô]], deuzinme [[Prince-eveke di Lidje]]. === Ôtès djins === [[Categoreye:Date]] iebn2r238kp4pwwbj4g1e96cp74nzz0 0 30510 427551 404216 2026-10-31T18:47:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427551 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Jean Cayron 2011.jpg|thumb|150px|(2011)]] [[Imådje:Cayron Jean ecådré.jpg|thumb|ecådré pa [[José Schoovaerts]] (divè 2008)]] '''Jean Cayron''' (e walon, '''Djan Cairon'''), c' est on [[scrijheu e walon]] di [[prôze nén racontrece]] eplaidî dins [[Li Rantoele (gazete)|l' Rantoele]]. Di s' [[pasmint d' tins]], il est bresseu d' [[bire]] di måjhon. Et djouwer do [[pipsak]]. Di s' mestî, il overe dins l' [[evironmint]]. Pu amonter, [[a mitan-tins]], ene pitite [[bressene]] coperative. == Ovraedje pol walon == Dispoy 2007, il a ratourné les [[programes éndjolikes]] e walon. C' est lu k' a-st ataké l’ ratournaedje d’ ene deuzinme distribucion [[GNU-Linux|Linux]] mo populaire : [[SuSE|openSuSE Linux]]. Il a ossu rmetou e walon bråmint des programes del famile KDE ki rotnut dizo Linux : li [[betchteu waibe]] Konqueror, li naivieu d’ fitchîs Dolphin, li cliyint d’ emile eyet l' calindrî Kontact, des [[djeu videyo|djeus]], les modules d’ apontiaedjes evnd.&nbsp;<ref>Jean Cayron, "Mi copiutrece cåze walon", divins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 47, waeyén-tins 2008.</ref> E 2008, il a apontyî avou [[Pablo Sarachaga]] ene waibe di rashonnaedje po tos les programes éndjolikes ratournés e walon (https://web.archive.org/web/20081001080101/http://walotux.walon.org/). Il est mimbe del soce "[[Li Rantoele (soce)|Li Rantoele]]", et scrire dins [[Li Rantoele (gazete)|s' gazete]]. Dispu 2018, c' est lu k' end adjinçnêye li coviete. <center>'''come djoweu d' pipsak''' <gallery> Pipsakeu bibioteke.jpg Djan Cayron djouwant do pipsak.jpg Deus pipsakeus.jpg </gallery></center> == Hårdêye divintrinne == * [[Uzeu:Djan Cayron|Si pådje d' uzeu so Wikipedia]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} * <!-- {{Wikisourd-sicrijheus}}--> * [http://rifondou.walon.org/Jean_Cayron.php Si pådje come sicrijheu di prôze nén racontrece] {{Abt}} * {{tvwc}} [http://www.youtube.com/watch?v=O976Qg_Xu2c Djan Cairon come pipsakeu] * {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Mont-Saint-Guibert.mp3 Vaici, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratourné pa Jean Cayron avou èn accint d' après l' [[Roman Payis]] pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. == Sourdants & pî-notes == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Cayron]] [[Categoreye:Infôrmatikîs|Cayron]] [[Categoreye:Rifondeus do walon|Cayron]] 1m671drc5fr4nfaelfa0b8m69vc23iz 0 30626 428050 425726 2026-11-01T09:52:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428050 wikitext text/x-wiki :''[[Héron|Dismacralaedje des intrêyes "Héron" & "héron"]]'' '''Héron ''' (e walon come e francès), c' est ene [[rebanêye comene]] del [[Walonreye]], el [[province di Lidje]]. [[Imådje:Héron Liège Belgium Map.svg|thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province]] * [[Limeros del posse]] : '''4217''' (mins '''4218''' a Coûtwin) * Dimorants : 4 385 habitants (2004) * Sitindêye : 38,44 km². * Contrêye naturele : [[Hesbaye]] ([[Payis del Burdinale et del Mouhagne]]) Ban d' Héron * [[Héron (viyaedje)]] * [[Coûtwin]] * [[Lavoe (Héron)]] * [[Waeret-l'-Eveke]] == Economeye == [[Rivnou par djin]] : 20.100 a 21.600 € (2003), çou k' est l' deuzinme categoreye so 5.<ref>Thisse et Thomas, 2007.</ref> == Hårdêye difoûtrinne == * [http://www.heron.be Waibe del comene] == Sourdants & pî-notes == {{ProvinceLidje|Heron}} {{Commonscat|Héron}} 4c30oma7w1tef75a6f948owh6g7qle3 0 30767 427363 370732 2026-10-31T18:20:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427363 wikitext text/x-wiki Les '''djeus olimpikes d' esté di 1980''', c' est les vint-deuzinmes [[djeus olimpikes]] modienes, ki s' ont passé a [[Moscou]] e [[1980]]. Cwate meye cénk cint-z efants dinèt ene demontråcion di [[djimlastike]] di masse a l' intrêye del blame. Après, gn a yeu on nouzome espectåke foclorike ki rgropa les cwénze republikes di l' [[URSS]]. == Medayes bedjes == Li Bedje [[Robert Van de Walle]] wangna ene medaye d' ôr e [[djudo]]. Dins l' [[maraton]], [[Karel Lismont]] a fwait ki nouvinme.<ref>[[E. Pècheur]] "Djeus olimpikes : des margayes, dispoy li cminçmint". [http://rifondou.walon.org/sport.html So l' Aberteke].</ref> == Hårdêyes divintrinnes == * [[Djeus olimpikes#1980|Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1980]] * [[Djeus olimpikes d' esté di 1976|Djeus di dvant]] * [[Djeus olimpikes d' esté di 1984|Djeus d' après]] == Sourdants == <References/> {{Commons|Category:1980 Summer Olympics}} [[Categoreye:Djeus olimpikes|Djeus 1980]] cr9z423b504u7f7gpt33s1yeo35wyxb 0 30937 428305 401256 2026-11-01T10:41:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428305 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Gabrielle Bernard vete noer.jpg|thumb|Coviete do live]] '''Do vete, do noer''' (« Do vète, do nwâr »), c’ est ene [[ramexhnêye d' arimés]] sicrîts pa [[Gabrielle Bernard]] ey eplaidîs des [[Cayés walons]] e [[1941]]. C’ est l’ troezinme live del sicrijheuse après « [[Boles di savon (arimeas)|Boles di savon]] » yet « [[C’ esteut ayir (arimeas)|C’ esteut ayir]] ». == Mwaissès dnêyes == Li scrijheuse aveut les pinses di fé des [[powinme]]s so les [[houyeus]]. Tot cminçant avou des [[xhiltea]]s, ele toirtcha deus classikes di si ouve « Li hertcheu » eyet « Ebolmint ». Mins, come ele li raconte (e francès) dins l’ [[live (po lére)|adviertance do live]], li cogne do xhiltea ni convneut nén po djåzer del rascråwêye vicåreye des houyeus. Adon, ele passa al [[powezeye]] libe. On-z a rprotchî a [[Gabrielle Bernard]] di mete bråmint dpus d’ noer ki d’ vete dins ses rimeas. Ele a respondou k’ ele djåzéve des houyires do tins passé, et-z acertiner ki l’ vicaedje låvå esteut ossu pôvriteus ki çou k’ ele voleut bén dire. C’ est seur bråmint di cåze di ci live la ki Gabrielle Bernard fourit lomêye pa si fivî [[Emile Gilliard]] li « schoirceye-evike ». A pårt li vicaedje al fosse, gn a eto des ôtes [[arimé]]s. == On poenneus boket == mostrant bén l' airance del ramexhnêye: <center> '''Li dierin'''<ref>pp. 32-35.</ref> <poem><i> Å coulot do feu distindou, li viye mårene ratind e transixhant si ptit-fi k’ est tårdou. I n’ ripasse portant djamåy pal cantene, ele li sait bén ! L’ efant n’ a nén co prins l’ mwais tchmin. Ele tansit. C’ est k’ il est tot çki dmeure di s’ covêye, ci gamén la. Kéne rujhe a-t i trové ? Ene comere ? Kéne idêye ! Après tot, il a dijh-ût ans ; c’ est kécfeye ça ! On comince rade dins les houyeus ; li veye vos presse, å peri tos les djoûs, on s’ dispaitche di viker. Ene comere ? C’ est bén ça. Kî est ç’ ? Ene rivaedjresse sins manke ? On tcherbonî ni s’ lait nén ragoster pa ene fringuete ås féns solés ! Kî est ç’ ? Zirêye ? Yoniye ? Catrene ? Kî çki lyi va vni dire « mårene » onk di ces cwate maténs ? A ! ç’ djonnesse la ! On voet bén k’ ça n’ sait rén di çki ratind l’ ovrî ki s’ mete a manaedje ! Mins a cwè bon rmostrer ? Po rmostrer, fåt awè des bons egzimpes a dner ! Et si ptit-fi sait bén ki leye-minme, — a pont d’ ådje — s’ a maryî avou l’ Gusse… et k’ il esteut grand tins ! K’ on l’ voye, k’ on nel voye nén, li djonnesse, c’ est l’ moumint, minme po les målureus, des pus doûcès biestreyes ! Riprotchî a si ptit d’ prinde ene miete di bon tins e ratindant l’ grand nuk ? Ele ni pout må ! Li veye est assez deure come ça ås pôvès djins ! Elle è sait ene sacwè. On n’ est k’ efant et feme cwand on est ene båshele do coron. Esse djonne feye sacwants ans et fé l’ mamjhele, c’ est bon po les cenes ki n’ ont nén dandjî d’ ovrer. Aprume, on prind l’ cia ki s’ prezinte. Elle a bén seu pocwè, pinsant k’ ele sereut mia, dins on manaedje, å rcoe, k’ a poûssî l’ vagonet ou relire des gayetes ! Et portant, elle åreut plou fé on pus mwais tchoi. Gusse esteut on bon fieu ; cwand i rintréve pompete, i n’ casséve pont d’ bidons. Cwè çki l’ gamén fwait la ? Ele mete sacwants broketes, ritchedje li stouve d’ ene paltêye di tcherbon. Sacré mantin ! L’ sopé k’ est tot rsetchi sol buze ! Les efants, ça roveyreut tot, cwand ça s’ amuze ! Gusse esteut del fleur d’ ome : tot bonasse, sins façons. Cwand il a stî stofé a l’ avalrece, elle a yeu on laid côp, et, tote ene niût, so s’ coir, come ene pôve lexhe moudreye, elle a hoûlé al moirt. Sins rlever s’ vizaedje ki po waitî d’ cresse, come po les vleur hagnî, les vijhéns ewaerés. Veve avou cwatre efants, ele ni s’ a nén rmaryî. Sitoit l’ etermint fwait, elle a rprins s’ motchoe d’ tiesse et rcomincî l’ bezogne di s’ coûte djonnesse dissu l’ cwåré. Les efants ont crexhou, et l’ fosse, tot come leu pere, les a prins. Cwand on-z a vnou å monde pol mizere ! Et l’ mwais sôr lezî vleut. Ç’ a stî s’ pus vî, s’ grand Djo, k’ on lyi a rapoirté, li tiesse etur les djnos, distrût d’ on vagon e sôrtixhant del Madlinne. Pu, gn a yeu Fonse, k’ a stî spotchî, dzo ene berlinne ; si pus djonne, li ptit Nand, broûlé d’ on côp d’ grijoû… d’ on moirt a l’ ôte, ele n’ aveut pus l’ tins d’ cwiter l’ doû. Bert, si troezinme, s’ aveut maryî après l’ tiraedje, si rade k’ il aveut plou monter si ptit manaedje, si djonne feme a morou e coûtches… Li grand-moman ki sinteut ses oxheas divni vîs, — nén tant l’ ådje ki les deurès bezognes et l’ tourmint, — po l’ efant, a cwité les clåyes do criblaedje. Li fosse n’ a nén yeu Bert… d’ ene façon, mins, diviè les trinte ans, il a raetchî s’ peumon ; ç’ a stî l’ mizere e plin. Po pleur sognî s’ malåde, et po ki l’ gaviot ouxhe on kerton so s’ salåde, li viye mame aléve fé l’ bouwêye des femes di porions. Et vola, Bert evoye, li gamén a prins l’ posse, il a dschindou al voenne, come tertos, paski l’ fosse, c’ est bén seur come li mer, po les fis des maréns : il ont bea conoxhe ses tourmints et ses dandjîs… Ça les ratire. I gn a nén on pleu d’ pus so l’ vî vizaedje di cére tins k’ ele sondje a tot ça. Al longue, on s’ adeurit. Nén disk’ å cour, kécfeye, mins on nel mostere pus, ça våt co mia. Li tiesse del viye djin clintche. Pacô, ele s’ assoctêye, si rewoeye, roûmene co ses måleurs, etur deus sokeas… Li måleur, c’ est ene abitude, come li crasse : ça n’ marke ki dsu ene sacwè d’ nete cwand ça s’ etasse. Ene miete dipus, ene miete moens, on n’ î voet pus k’ do laid… On s’ abitowe al poûssire ki maxheure come å tourmint ki towe. Tolminme ! Cwè çki fwait la, l’ gamén ? vola co on côp l’ feu evoye… Do brut sol voye… Ele ni rconoxhe nén s’ pas. On bouxhe. Cwè çk’ on lyi vout ? Ele drouve l’ ouxh. On houyeu est sol soû ; i toûne si tchapea d’ cur dins ses doets et begueye : « I n’ vos fåt nén mouwer, c’ est on ptit accidint… » Mins l’ pôve viye n’ a nén dandjî d’ ratinde k’ on s’ esplike : ele comprind. A cwè bon schoûter leus istweres ? N’ a-t ele nén treveyou l’ civire et les poirteus ? Elle a comprins ! Les vijhéns, rewoeyîs, acournut. C’ est l’ vacåme, et l’ grand-mere, sins djeter ene låme mins ses deus mwins serêyes su ses vîs flancs rsetchis — k’ ont dné al moirt ostant des veyes — rescoule dins l’ ombe et somadje, tote roedeye : «Et lu ossu ! » </poem></i></center> == On boket pus djoyeus == (kécfeye li seu boket ki n’ est nén peneus dins tote li ramexhnêye) ::'''Li hertcheu :''Bon Diu, come i fwait stof et trisse å fond del mene :''Li long d’ on boyea noer come li crama d’ l’ infier :''Fonse -- on tot djonne hertcheu -- maneuvere si berlinne&nbsp;<ref>Mwaisse modêye : "''mine / berline''".</ref> :''K’ i poûsse, a s’ fé mori, dissu li ptit tchmin d’ fier :''Dins l’ air tot epoûslé, i shonne ki l’ lampe disclene. :''Mågré k’ il est moussî a pô près come on vier :''L’ efant sowe ; on rôguia lyi sôrtit del pwetrene :''Mins i mete al buzogne tot s’ cour et tos ses niers. :''Portant l’ porion est djusse, et nel tént nén a gogne&nbsp;<ref>Mwaisse modêye : "''a gougne''".</ref> :''Non, da ! Mins si Fonse fwait tant d’ ses pîs et d’ ses pougns :''C’ est k’ i sint dins ses voennes tote l’ axhlêye do prétins :''Anawaire, sol cwåré, Norine li rivaedjresse, :''K’ a deus si beas noers ouys a l’ ombe di s’ motchoe d’ tiesse, :''Lyi a fwait ene clignete e riyant d’ tos ses djints ! == Sourdant et pî-notes == [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon]] 7c677un8nkn283mvhnmv8eo2pzujme9 0 30997 427526 370466 2026-10-31T18:43:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427526 wikitext text/x-wiki {{po|H|H (discramiaedje)}} [[Imådje:Tåvlea scolrece betchfessî sch.jpg|thumb]] Li '''betchfessî SCH''', c' est on [[betchfessî scrijha]] po rprezinter les [[cossoune]]s ki s' prononçnut /h/ et /ch/ eyet /sk/, cwand l' prumî son vént do [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|payis d' Lidje]], li deuzinme do [[Walon do Mitan|payis d' Nameur]] et del [[Basse Årdene]]<ref>Mins gn a eto bråmint des [[disfondowe]]s avou SK, aprume e l' [[Årdene nonnrece]] (''[[:Wikt:schoupe|scoupe]]'', ''[[:Wikt:schåyî|scauyî]]'', ''[[:Wikt:schaye|scaye]]'', ''[[:Wikt:schorsoe|scoursoû]]'').</ref>, et l' troezinme do [[Coûtchant walon|payis d' Tchålerwè]]. E rfondou walon, dins l' prononçaedje zero-cnoxheu, les mots avou l' betchfessî sch si polèt todi prononcî avou SK. Adon, i dvèt poleur awè tertos ene cogne avou ene [[divanceye voyale]], po saveur respecter li [[rîle des troes cossounes]]. * [[Wikt:schoupe|schoupe]] / [[Wikt:eschoupe|eschoupe]] * [[Wikt:schadrea|schadrea]] / [[Wikt:eschadrea|eschadrea]] * [[Wikt:schoûter|schoûter]] / [[Wikt:aschoûter|aschoûter]] == Istwere do betchfessî å == Li scrijha a stî atåvlé pa [[Lucyin Mahin]] diviè 1994 po-z aconter les prononçaedjes SK di sacwants mots k' årént dvou esse rifondous avou radjouter a [[betchfessî xh]]. == {{HD}} == {{itvwc}} [https://rifondou.walon.org/sicole/00p.php Scole e videyo sol sudjet] == Sourdants et pî-notes == [[Categoreye:Betchfessîs scrijhas|SCH]] [[Categoreye:Sons et letes do walon]] gav5p89x2veww7qozmsop9b93izjrg8 0 31285 427398 149784 2026-10-31T18:27:31Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Troejhinme troke di viebes e walon]] vers [[Troezinme troke di viebes e walon]] 427398 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Troezinme troke di viebes e walon]] mjyovu7mknhoqoarwh8xfh3kg4ablw1 0 31330 428085 421497 2026-11-01T10:02:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428085 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Denis padrî schoice.jpg|thumb|Coviete]] '''Padrî li schoice''' (<SMALL>''Padrî li scwace''</SMALL>), c' est ene ramexhnêye di [[pitit roman|noveles]] e [[roman e walon|walon]] sicrîtes pa [[Chantal Denis]]. Li live a stî eplaidî dins l' [[coleccion Somme Denis]] e [[2008]]. Des noveles, end a cénk. Mins li deuzinme est e troes tchaptrês, avou èn adrovaedje. ''Po des linwincieusès racsegnes sol mot "schoice", alez s' vey e [[:Wikt:schoice|splitchant motî]].'' == Rascourti des cénk noveles == === Djudas === Li prumire novele, « '''I n' fåt måy djudjî l' åbe al pelake''' », raconte, d' ene façon foirt radaptêye, li vicåreye da [[Djuda Iscariote]]. === Èn ome et deus femes === Li deuzinme, « '''On dé a todi shijh faces, mins on n' les voet djamåy tertotes''' », c' est ene miete li minme tinme ki dins «[[On n' candje nén s' planete (roman)|On n' candje nén s' planete]]». Ene viye djonne feye sol céncwantinne, Caroline, croet ås babuzes d' èn ome [[maryî]]... ki n' si vout nén [[dismaryî]]. Mins cial, on va-st aveur eto l' avuzion des deus ôtes personaedjes : l' ome, Vinçant, eyet si feme Elise. Elize n’ a k’ on mot el boke, leye : li Caroline, ci n’ est k’ ene [[:Wikt:poufiasse|poufiasse]], ene [[:Wikt:bizåde|bizåde]], ene [[:Wikt:gårce|gårce]], ene [[:Wikt:loke|loke]], ene [[:Wikt:chamo|chamo]], ene mannete [[:Wikt:araegne|araegne]] ! Dayeur, ele lyi a peté å nez… dins l’ telefone. (C’ est avou cisse sinne la kel novele aveut cmincî.) Et Vinçant, lu, dins tot çoula ? Al fén, c’ est a lu k’ on nd a ! Cwè pinse-t i, ô, lu, å djusse ? Bén dji n’ vos l’ dirè nén, na ! Ôtmint, vos è sårîz ostant k’ mi, et vos n’ atchtêyrîz nén l’ live. === Twenete sins tchveas === « '''Cwand on l’ vout bén dischafioter''' », ça s’ passe djusse après l’ [[guere di 40]]. Twenete, ene comere di Nameur, rishonne ostant a on valet k’ a ene båshele, todi avou s’ calote, sins tchveas ki pasnut, et roter a baxhete. Oyi, elle a coûtchî avou les Boches. Adon, on l’ a raezé al liberåcion. Ene vindowe, dabôr, nén ene djin a håbiter ! Portant, si on vôreut dischafioter l’ cayet… === Djowele li riyåde === « '''Ça n’ vout nén todi dire tcherete''' », c’ est l’ portrait da Djowele, ene comere ki reye come ele pixhe, et fé xhaxhler tote si binde di soçons, come d’ ene minêye. C’ est k’ ça lyi va å pair des pôces. Ureuse come Batisse, dandjreus, nosse Djowele ! Ebén nonna, la ! Ca rire et djiper a tot côp bon, ça n’ vout nén dire tcherete ! === E l' an 2345 === « '''Bråmint do vint, waire di plouve''' », c’ est ene paskeye ki s’ passe e deus meye troes cint toubak. Di ces trevéns la, veyoz, gn årè sol [[Daegne]] pus nén èn åbe, pus nén ene biesse, pus nén ene djin. Les sincieus l’ avént bén dit, dispu l’ [[21inme sieke]]. Les politikîs avént prometou… dipus d’ boure ki d’ froumadje. Bråmint do vint, waire di plouve ! Mins e 2345, n a pus ki l’ [[Bon Diu]] po-z esse disbåtchî di çou ki s’ a passé. Anoyeus, mi Ome, di vey li Tere, si tchîf d' ouve, k' aveut tourné a cou d' poyon ! Va-t I rfé l’ minme biestreye k’ e moens catoize miyårds ? I ratake a rmete del loumire, todi. (Davance, les spessès nûlêyes anoerixhént tot li stoelî). Adonpwis, I rseme des plantes, et raskepyî des biesses po lzès magnî. Mins ç’ côp ci, åw, la, Ti, valet ! Ti n' vas nén tolminme rifé [[Adan ey Eve]]... C’ est adon k’ il oya braire… [[Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon]] 4mni364uqzse2gd5echijo6osefusau 0 31437 427828 414421 2026-10-31T19:32:33Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427828 wikitext text/x-wiki [[Imådje:President_Barack_Obama.jpg|thumb|150px|(e 2012)]] [[Imådje:Obama Bush Schoovaerts-Mahin.jpg|thumb|si elijhaedje (ene miete fotant po [[Djôr Bush fi]], veyou pa [[José Schoovaerts]] (dessén) et [[Lucyin Mahin]] (tecse)]] '''Barack Obama''' (rashiou aprume al comene come '''Barack Hussein Obama II'''), c' est li 44inme prezidint des [[Estats Unis]]. Elî e [[2008]], i govierna di [[2009]] a [[2016]]. I vna après [[Djôr Bush fi]]. I serè shuvou pa [[Donald Trump]]. Ci fourit l' prumî prezidint ki n' esteut nén pår on blanc. == Elijhaedje et relijhaedje == Il a stî relî på [[Pårti democrate (Estats-Unis)|Pårti democrate]] pu elî e moes d' nôvimbe 2008. Si elijhaedje a stî bistoké dins bråmint des payis foû des Estats-Unis, copurade après li veyaedje-evi des Amerikins di cåze del politike do prezidint di dvant, [[George W. Bush]]. Il a rpassé åjheymint cwatre ans pus tård, po ene deuzinme termene. == Rilomés spitchs == E moes d' djulete 2009, [[å Caire]], i fjha on [[spitch]] bén etcherpeté, et pår abalancî, po djåzer des rapoirts des Estats Unis avou les [[Muzulmans]]. Et ricnoxhe ki c' esteut les Estats Unis les cåzes do ståraedje do prumî redjime democratike e l' [[Iran]]. == Ouve == Ses idêyes ont stî bråmint espaitcheye pa les republikins, mwaisses del Tchambe, pa moumints. Mins purade pa les poûssances politike, come li lobi des åres, et l' ci pro-israyelî. Il a cwand minme adiercî : * ene moutouwele po bråmint des cis ki nd avént pont. * ene politike di bate di dvize avou l' Iran, sins rzultats, mins k' a espaitchî l' guere. * li rsaetchaedje des sôdårds estazunyins d' Irak et beacôp d' Afganistan, et li nén-regadjaedje dins des novelès gueres, come el Sireye. Il a fwait [[berwete]] : * sol dossî palestinî : on pout minme dire ki [[Binjamin Netanyahou]] lyi a rî å [[nez]]. * sol rastrindaedje des [[åres å feu]]. * li [[guere di Libeye]], ki n' a aminé ki des displis å Amerikins k' î ont stî mete li moxhet dins les poyes sins l' acoird di l' [[ONU]]. == Shuvance == Ès sigond, [[Joe Biden]], divénrè li 46inme prezidint [[estazunyin]] a pårti do moes d' [[djanvî]] [[2021]]. == Alére == [[Lucyin Mahin]] : "Tot çk’ Obama n’ sårè ddja fé", divins divins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 48, ivier 2008-2009. [[Categoreye:Prezidints des Estats Unis]] sgx4z9fcnqdwrheyt9smolk45s9ykld 0 31553 427539 332296 2026-10-31T18:45:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427539 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Gueres]] Des '''Aloyîs''', c' est ene rîlêye di [[dislaxhîs payis]] ki s' metnut eshonne, dins ene [[guere]], po lûter disconte li (les) minme(s) innmi(s). C' est ene atuze k' esteut foirt vicante po [[Prumire guere daegnrece|prumire]] et l' [[deuzinme guere daegnrece|deuzinme gueres daegnreces]]. thyy49c7k5sn434dwdoa20xuqz0jpkv 0 31579 427773 417305 2026-10-31T19:23:23Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427773 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|assimilaedje}} Èn '''assimilaedje di lete''', c' est cwand ene di deus [[cossoune]]s metowes ene dilé l' ôte, piede si son prôpe, et prinde li son d' l' ôte. == Sôres d' assimilaedje == [[Imådje:Dgnape Gn.gnape.jpg|thumb|Egzimpe di dobe assimiladje sicrît podbon]] [[Imådje:Wa alez radmint coûtchî.ogg|thumb|assimilaedje dm / nm dins [[Wikt:radmint|radmint]] ([[C' est l' cafè (tchanson)|c' est l' cafè]])]] * l' '''assimilaedje dirîtrin''' u assimilaedje del deuzinme cossoune (Fr. ''assimilation progressive'') : c' est l' cossoune k' est padrî l' ôte, dins l' mot, ki rcandje: :TCH + V = tch f (loukîz a : [[dobe son DJ V]]) ::''on [[Wikt:tchvå|tchvå]]'' => on tchfå, ou: on djvå :N + D = nn ::''[[Wikt:endè|endè]] = ènnè'' * l' '''assimilaedje divantrin''' u assimilaedje del prumire cossoune (Fr. ''assimilation progressive'') : c' est l' cossoune k' est padvant l' ôte, dins l' mot, ki rcandje: :D + M = n m ::''on [[Wikt:dimander|dmande]] => /ɔ̃ nmãt/; [[Wikt:admete|admete]] => [anmɛt] :D + N = n n ::''po [[Wikt:diner|dner]] => [po nne]; di [[Wikt:dinêye|dnêye]]: /di nnɛ:y/; [[Wikt:ridner|ridner]] /ʀinne/ :S + B = zb ::''[[Wikt:sbarer|sbarer]], [[Wikt:Hesbaye|Hesbaye]], [[Wikt:disbene|disbene]] => /zba.re/, /Hez.baj/, /diz.bɛn/ :B + /s/ = ps ::''[[Wikt:abcès|abcès]], [[Wikt:abshuvant|abshuvant]] => /ap.sɛ/ /ap.ʃyː.vã/ :V + T = ft ::[[Wikt:havter|havter]], [[Wikt:covtoe|covtoe]] => /haf.te/ /kɔf.twɛ/ <center>{{Listen|filename=Wa-splawner.oga|title="splawner"|description=(sins assimilaedje do "s")}} <> {{Listen|filename=Wa sbarer.oga|title="sbarer"|description=(avou assimilaedje /s/ => /z/)}} </center> * li dobe assimilaedje: les deus cossounes ricandjnut : :DJ + N = gngn ::''on [[Wikt:djno|djno]] => on gngno /ɲɲo/ ::''des [[Wikt:djniesse|djniesse]] => des gngnièsses /ɲɲɛs/ ::''[[Wikt:dizindjner|dizindjner]] => dizingngner /dizẽɲɲe/ ::''a [[Wikt:Djnape|Djnape]] => a Gngnape /ɲɲap/ ::''a [[Wikt:Djnefe|Djnefe]] e Condroz => a Gngnefe /ɲɲef/ ::''dj' nd a touwé set<ref>Gn n' ê touwé sèt’ ([[Dj'_a_stî_al_tchesse_ås_ptits_oujheas_(tchanson)#Modêye_di_Viyance]])</ref> => Gngn a touwé sèt’ /ɲɲa/ ::''dj' n' årans pus dandjî d' boûs<ref>Gnaurans pus dangi d'boûs [[s:Virgile à Mautche avou ses biergîs/IV|]]</ref> => Gngn aurans… /ɲɲɔːʀã/ == Ôtes assimilaedjes dins les accints do walon == * E [[payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|payis d' Lidje]], li shuvion TCH + V s' assimile divantrinnmint: :''on [[Wikt:tchvå|tchvå]]'' => on djvå (loukîz a : [[dobe son DJ V]]) * Todi e [[payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|payis d' Lidje]], li shuvion V + N divént MN : :''[[Invna]] => [[Inmna]]; il a [[Wikt:vnou|vnou]] => il a mnou * E [[Coûtchant walon|payis d' Tchålerwè]], li shuvion N + D divént a môde d' assimilaedje del prumire cossoune : :''i [[Wikt:endè|nd]] a'' = i dd a. * E payis d' [[Djodogne]], li shuvion N + M divént mm : :''Ene miete'': om mièt.<ref>Loukîz l' notåcion foirt fonetike da [[Jean-Jacques Gaziaux]] dins ses studias.</ref> == Assimilaedje di lete dins des ôtes lingaedjes == === neyerlandès === E [[neyerlandès]], c' est a pô près l' minme djeu. :''het volk'' (li peupe) => het /folk/ === espagnol === Gn a eto des assimilaedjes e castiyan. :''un poco'' (ene miete) => /om poko/ === arabe === Èn assimilaedje rimarcåve, c' est l' ci ki s' passe avou l' årtike divant ene sôre di cossoune lomêye «solrece» {{Lka}} [[Croejhete_di_l'_arabe#Prononçaedje]] === arabe marokin === Minme sacwè k' èn arabe classike, mins co avou ene u deus cossounes di pus. {{Lka}} [[Croejhete di l' arabe marokin#Årtike]] === kimon amazir marokin === Les mots d' arabe marokin sont calkés e [[cmon amazir marokin]] avou leu-z årtike assimilé, riscrît foneticmint. Metans: arabe al-djadida ([[El Djadida]], veye do Marok) => arabe marokin l-jdida avou assimilaedje divantrin, çou ki dene: j-jdida (prononcî, mins måy ortografyî), [[ralfabetijhî]] «jjdida» ([[Wikt:ⵊⵊⴷⵉⴷⴰ|ⵊⵊⴷⵉⴷⴰ]]). Li djeu d' assimilaedje k' on voet al resconte d' ene [[vuzlêye cossoune]] avou ene divuzlêye dins toplin des lingaedjes shonne roter eto e cmon amazir marokin. :nekki d keyyi (mi et vos) => /nəkki '''t''' kəjji/ =={{HD}}== * [[Wikt:Categoreye:Mots do walon avou assimilaedje di lete|Sacwants mots do walon avou èn assimilaedje di lete]] (dedja studyîs sol [[Wiccionaire]]) == Sourdants & pî-notes == [[Categoreye:Linwince]] [[Categoreye:Sons et letes do walon]] [[Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e walon]] r1m2uckslzh82l6tn76l1ubp09xtwt8 0 31595 427488 407862 2026-10-31T18:37:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427488 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Stoele do bierdjî}} [[Imådje:Stoele do Bierdjî tinre lune.jpg|thumb]] [[File:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg|frameless|right]] [[Imådje:Venus symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.5|♀]] Li '''Stoele do bierdjî''' u '''Venusse''', c' est ene [[bole (astronomeye)|bole]] ki toûne åtoû do [[Solea]], et ki shonne ene [[sitoele]], li cene k’ aparexhe li prumire e cir, a l’ [[anuti]]. C' est l' deuzinme planete li pus près do Solea, après [[Mierkeure]]. == Eclipe del Sitoele do bierdjî == Tos les 122 ans, gn a alinmint del [[Daegne]] avou l' Sitoele do bierdjî eyet l' Solea. Li dierin côp, ci fourit li [[8 di djun]] e [[2004]]. C' est çou k' on lome ene [[eclipe]] di Venusse. Tins di l' eclipe di [[1882]], on-z a mzuré li distance li distance del Tere a Venusse a ciste ocåzion la. == Hårdêye difoûtrinne == [http://rifondou.walon.org/astronomeye.html#venusse Tecse so l' eclipe del Sitoele do bierdjî] (so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]]) {{SistinmeSolrece}} {{Commons|Category:Venus|li Stoele do bierdjî}} [[Categoreye:Astronomeye]] [[Categoreye:Sistinme solrece]] iu5j5jdmrlujt55390vr10a2sa6psk4 0 31740 427923 404354 2026-10-31T20:03:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427923 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''O Payis dès Sabotîs''}} [[Imådje:Calozet payis shabotîs800h.jpg|thumb|Coviete divintrinne]] [[Imådje:Plake e payis shabotîs Nåwinne.JPG|thumb|350px|Plake avou l' tite do roman metowe a l' intrêye di [[Nåwinne]]]] '''E payis des shabotîs''' (''O Payis dès Sabotîs''), c' est on [[roman e walon|roman]] scrît pa [[Djôzef Calozet]] et k' a rexhou e [[1933]]. N a-st ene 2inme edition k' a vudî e [[1945]]. == Mwaissès dnêyes == C' est l' troezinme roman da Calozet. Il aveut ddja parexhou e papîscrît e 1930, et rascode li prumî pris å "Concours do Cintnaire". Li live est tot ratourné e francès, so tchaeke pådje pa padzo. Li ratourneu si lome Edgard Renard. L' adrovaedje est da Jean Haust, k' a eto metou des esplikêyes so les målåjheys mots ([[Motlîs des cwate romans da Calozet|ci motlî la, avou les ôtes des 3 ôtes romans do minme sicrijeu]] est rprins come limeros '''S112''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]). == Rascourti == Li spoûle kimince e l' ovroe d' [[shabotî]]s da Mwaisse Felisse, å [[Hierdå (toponimeye)|Hierdå]] a [[Nåwinne]]. Onk des ovrîs, Amand, ki provént del [[Li Nouve-Veye-e-Bwès|Nouve Veye]] voet voltî Djulyinne, li feye do patron. Et cisse-ciale sifwaitmint. Po mete galant et crapåde lon erî d' n' onk l' ôte, Felisse evoye Amand baraker dins les bwès d' Motchamp. Dj' ô bén : fé do bokion po-z aprester les bwès po les shabotîs fé les shabots. Amand n' voet pus s' mayon, veyanmint k' el dimegne, il erva dé s' viye mere al Nouve Veye (sins poleur passer pa Nåwinne). On bea djoû, il ôt brutyî ki Djulyinne si va maryî avou onk k' on spote "Li Daguet". Mins c' est a ç' moumint la ki l' [[guere di 14]] atake. Amand aide des sôdårs francès schapés des [[batreye (guere)|batreyes]] di [[Maissin]] a saiwer sol [[Bas Payis|Holande]]. Et did la s' egadjî dins les årmêyes [[Aloyîs|aloyeyes]]. Cwand l' guere finixh, nosse shabotî riwangne Nåwinne. Cwè çk' i va la trover ? == {{HD}} == [[Wikt:Sipeciås:Pages_liées/Sourdant:JCsha|Fråzes do live rissiervowes dins l' Wiccionaire]] [[Categoreye:Romans e walon|shabotis]] drjvdyah3bzvu33klecjiw201i80ljr 1 31816 428336 408005 2026-11-01T10:48:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428336 wikitext text/x-wiki == Reyaccions des djins po k' on rmete do walon dins l' Avni == Sudjet : Contes di Noyé e walon dins l' Avni. Enfin ène boune idée, i falot wasu, ça fwê bin lontimps k'on avot pë veu èn'artike an walon din l'Avenir, d'jë m'dëmandos si al' direction dul gazette,is èstint onteus d'èss walon. "Dès contes du Noyé an walon" ; Djë m'ê bin règalé, ès djë souwête k'on në s'arète nin là, Poukwè nin ène rubrike "noss bê walon" Il ès grantimps dë r'broker d'sus. C'ès l'moumint des souwês, nös politicyins Ki së dijans dès vrês walons, vont nos voyés leûs bons veûs (An françès) poukwès nin les inviter (via la gazette) à s'adrèsser à leûs vôteus an Walon!!! Enfin brâmin dès grâces èt tous mès bons veûs pou 2009 ou gazeteû k'ès yë l'idée du mète çès contes la ! din l'Avenir [[Ernest Benoît]], waloneû du [[Viyance|Vïance]] li 29 di decimbe 2008 '''Deuzinme emile''' Enfin : ène gazette walone ki së ravèiye, èt k'ès wasë! Ene gazette ki n'ès nin onteûse dë skrire an walon, Djë m'ê bin règalé en lîjant les contes dë Noyé, mês in'fôrot nin s'arèter là ça fwès bramin dès ènnées kë djë n'avot pë vèyë èn'ârtike an walon din l'avenir, ès ç'ès bin damadje pëtèt kë la direction ès trovë lë walon trop dègradant ??? enfin lë mô ès rèparé. Toutes mès fèlicitacions ès bramin des grâces ou gazèteu k'ès oyü s'tidée là, ès pîsk'ons ès ou moumint des souwês, djë souwête à toute l'èkipe du l'avenir, tous mès bons veûs pou 2009 ès ossi bramin dès ârtikes an walon ès poukwès nin ène rëbrike " Noss bê walon " In waloneû: [[Ernest Benoît]] g99ftzvusyw8wbub5765h9idazkflch 0 31897 427509 417671 2026-10-31T18:40:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427509 wikitext text/x-wiki {{po|spotchaedje|Spotchaedje (discramiaedje)}} Ene '''sipotchåve voyale''', c' est ene [[voyale]] ki [[spotchaedje (linwince)|si rsaetche]] dins sacwants [[shuvion]]s, copurade s' i gn a ene ôte sifwaite voyale dins l' cotoû. Metans : vos + l<FONT COLOR="#ff0000"><B>i</B></font> + r<FONT COLOR="#ff0000"><B>i</B></font>prindoz => vos l' riprindoz u : vos li rprindoz == Istwere des spotchåvès voyales e walon == Sorlon [[Louwis Rmåke]], ele divént ddja egzister e l' deuzinme mitan do 12inme sieke, a cåze di vîs scrijhas come: * «Givofoses» (Tchivåfosse) ki n' pout marker ni l' etimolodjeye latene «cabalus», ni ene nén spotchåve voyale, poy ki l' cogne d' asteure, c' est «a dj'vôfosse». * [[Djinefe-el-Hesbaye|«Gyneffe»]] (1189) si riscrît «Geneffe» e 1213; e 20inme sieke, on prononce «a gn.gnèfe».<ref>[[Live Louwis Rmåke so les mots walons di dvant 1600]] p. 104.</ref> == Notåcion dins les motîs == Dins mo des [[motî walon francès|motîs walons]], les spotchåvès voyales si metnut inte [[åtchetes]]. * r(i)prinde * d(i)mander * t(i)ni Po les mots avou on spotchaedje possibe å prumî u å deuzinme pî, des motîs k' i gn a ([[S17]]) les screynut avou deus côps des åtchetes: * r(i)t(i)ni, ki sait rexhe come rit’ni u r’tini * r(i)v(i)ni, , ki sait rexhe come riv’ni u r’vini Des ptits motîs k' i gn a ni notnut nén les spotchåvès voyales, po spårgnî dle plaece ([[R13]]). Portant, sacwants motîs ([[E170]], [[S117]], [[C8]]) sicriynut les deus cognes. C' est eto l' cas des [[motî walon so les fis|motîs so les fis]] e [[rfondou]]. == Sôres di spotchåvès voyales == E rfondou walon eyet so ene grande pårteye do [[Walon do Mitan]] et do [[Walon do Levant|Levant]], li spotchåve voyale, c' est "i". * dji / dj'; li / l'; ridjouwer / rdjouwer; dischinde / dschinde; finiesse / fniesse So cåzu tote l' Årdene, eyet a Vervî et Måmdey, c' est U * dju / dj'; lu / l'; rudjouwer / r'djouwer; duhinde, duchinde / d'hinde, d'chinde Å foirt Levant di l' Årdene (Waime, Bietris), eyet dins l' [[Roman Payis]], c' est l' [[son e]] (/ə/), noté "eu" (sistinme Feller), ë (Roman Payis, Soverdias), e̊ (Roman Payis, Gaziaux), ou e ([[S25]], Gourdin). * djë / dj'; lë / l'; rëdjouwer / r'djouwer; dëchinde / d'chinde Tot å Levant do payis d' Måmdey ([[Ôvîfa]], sol [[Hôte Sure]]), et dins payis d' [[Wegniye]], c' est "è" * djè / dj'; lè / l'; rèdjouwer / r'djouwer; dèxhunde, dèchinde / d'hyinde, d'chinde Li spårdaedje des spotchåvès voyales dins les accints do walon est enimådjeye dins l' mape [[ALW]] 1-54 ([[årtike]] [[Wikt:li#Walon_1|li]] / [[Wikt:el#Walon_1|el]]). == Ôtes sifwaitès voyales == Ene sôre a pårt di spotchåve voyale, c' est li [[dvanceye voyale]]. Ene ôte sôre, c' est li [[ristitcheye voyale]]. Portant, ces troes sôres di spotchåvès voyales la rotèt di l' minme façon dins l' dijhaedje del fråze. == Spotchaedje et beloyance == Po sacwants shuvions, li spotchaedje va disconte les rîles del [[beloyance]]. Metans come dins «motlî d' l' inglès», on a on prononçaedje /tliː.dlɛ̃/ nén foirt bén-djhant. Li spotchaedje dipind eto del felesse do cåzaedje u do lijhaedje, et did wice k' on s' ahote ene miete. Divins «motlî d' l' inglès», po «cåzer droet», on pôreut dire «motlî '''<big>·</big>''' di l' inglès» (avou on ptit rasta après «motlî»). Ça fwait: li spotchaedje dipind di cmint k' ene djin, dins on metou djåzé messaedje, arindje ses [[trokes fonetikes]]. == {{HDs}} == Mape et notule [[ALW]] '''I''' 54 mostrant les sôres di spotchåvès voyales * [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=1&alw_page=181 Notûle di l' årtike] * [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=1&alw_page=181 Mape] == Sourdant == [[Categoreye:Sons et letes do walon]] 6c8w432q8p75dovkn5c4nb2qcp1l8af 0 31927 427813 370776 2026-10-31T19:30:03Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427813 wikitext text/x-wiki [[File:Riboflavin.svg|thumb|Fôrmule tchimike]] [[File:Riboflavin-3d.png|thumb|Tcherpinte dins l' espåce]] Li '''riboflavene''' u '''vitamene B2''', c' est ene [[vitamene]] del [[troke des vitamenes B]]. Ele si dismantche dins l' aiwe, et dner ene solucion orandjêye. Si [[fôrmule tchimike]], c' est C17H20N4O6. Ele cåze des maladeyes bén cnoxhowes des [[årtisse (veterinaire)|årtisses]] ås [[poye|poyons]]. == Ovraedje == Ele boute dins ene peclêye di sistinmes inzimatikes dins l' coir. Dins les [[inzime]]s k' eploynut l' vitamene B2, gn a, metans li citocrome-reductåze, li zantene-occidåze, les istaminåzes. == Mancance di riboflavene ås polets == Li mancance di riboflavene ås poyons si voet cobén dins les polets d’ poytreye. Gn a des senes nierveus, come les doets ki s’ racrapotèt ådvins. Les poyons ni bodjèt waire, mais wårdèt l' apetit, et pepyî l' farene k' on lzî mete djusse djondant. Gn a eto del [[schite]], k' atake li deuzinme samwinne.<ref>R.E. Austic and M.L. Scott, ''Nutritional deficiency diseases'', divins "''Diseases of poultry'', ed. pa M.S. Hofstad, Iowa State University Press, Ames, Iowa, USA ISBN 0-8138-0430-2, p. 50-52.</ref> Les poyons rwerixhèt raddimint (2 a 5 djoûs) cwand on lzî rind del vitamene B2. <gallery> File:Mancance vitamenes poyons 11djoûs divant.jpg|11 dj. recrolés årteas File:Mancance vitamenes poyons 11djoûs racrolés årteas.jpg|recrolés årteas File:Poyon 17dj mancance riboflavene.JPG|17 dj. recrolés årteas File:Mancance vitameneB2 poyon racrapotaedje doets.jpg|recrolés årteas File:Mancance B2 riwerixhaedje Dj2.jpg|li minme après médiaedje (2inme djoû) File:Mancance vitamene B2 riwerixhaedje dj3.jpg|3inme djoû File:Schite poyon mancant d' vitamene B2.JPG|schite </gallery> {{==S}} <references/> {{Commons|Category:Riboflavin|l' riboflavene}} [[Categoreye:Vitamenes]] tir2j3ipiesrk0cvdjdby78bel6gc0r 0 31935 427716 425118 2026-10-31T19:14:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427716 wikitext text/x-wiki {{po|fotchrê|fotchrê (discramiaedje)}} {{Wiccionaire}} [[Imådje:Blanc må åmea fritches.jpeg|thumb|Blanc må a hintche (fritches)]] On '''blanc-må''' ou '''fotchroûle''' ou '''fotchrê''' ou '''boigne clå eterdoetrece''', c' est ene des pus corante [[maladeye do doet]] des [[bovrins]]. == Discrijhaedje == C’ est èn [[efouwaedje]] do [[texhou (biyolodjeye)|texhou]] d’ raloyaedje metou inte les deus [[doet]]s des [[rodjès biesses]] dedja bén scraifyeyes. == Minêyolodjince == Il arive å pus sovint cwand les biesses rotèt dins les [[broû]]s, et k’ gn a des piretes dins tere. Mins i pout avni totossu bén dins les [[ståve]]s waire djetés. == Senes del maladeye == Li må aspite d’ on plin côp. Li biesse a ene pate do drî houzêye, dizo l’ bolet. Eneviè ene roye ki pårtixhreut li dbout del pate e deus, des deus costés sont pareys. Les ongletes ni sont nén acsûtes. Li biesse [[clepaedje|xhale]] tot djus. Après on djoû u deus, sins médiaedje, li pea d’ inte les ongletes va blanki, pu schirer et leyî cori les oumeurs ki flairèt l’ moite tchå. == Cåze del maladeye == Li [[bactereye]] ''[[Sphaerophorus necrophorus]]'' ([[bacile do moraedje des tchås]]) est ricnoxhowe come li cåze del maladeye. Mins, pol lu moussî inte les doets, i fåt ene digreteure del pea d’ inte les ongletes. == Médiaedje == C’ est ene des maladeyes ki rwerixh li pus rade avou des [[antibiyotike]]s. Ene seule pikeure, c' est sovint assez, å cminçmint, todi. S’ i n’ est nén médyî, li må pout wangnî li djonteure inte li deuzinme et l’ troezinme dognon, ey adon provoker ene [[djonturite 2-3 dognrece]]. Adon, li biesse va piede ene onglete, et al fén diveur esse evoyeye a l’ abatwer. [[Categoreye:Maladeyes do doet des bovrins]] [[Categoreye:Maladeyes des bovrins]] niywx77f35t14aud3xpt1i5qt1iplcn 0 31986 427757 411625 2026-10-31T19:20:53Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427757 wikitext text/x-wiki {{po|salåde|salåde (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|salåde}} [[Imådje:Lactuca sativa-whole plant top.JPG|thumb]] [[Imådje:Lactuca sativa结球莴苣 包心生菜 Iceberg lettuce1.jpg|thumb|côpêye]] [[Imådje:Trûte wastea crompire salåde.jpg|thumb|come verdeure d' ene eurêye avou ene trûte et do wastea d' crompires]] Li '''salåde ordinaire''', c' est ene sôre di [[verdeure]] avou des lådjès vetès foyes. {{sla}} ''[[Lactuca sativa]]'' == Coûtivaedje == On les pout semer dins des pots, et les rpiker cwand ele sont grandes assez (10 cintimetes), po k' ele ni soeyexhe nén magneyes des [[lumçon]]s. On les pout dedja magnî après 6 samwinnes. Fåt côper l' salåde divant k' ele ni monte a smince, po fé èn [[amagnî]] k' on lome eto ene [[vete salåde]]. Si on l' vout leyî monter a smince, i n' fåt prinde ki les grandès foyes d' ådfoû, et leyî l' cour. <gallery> Ripikêyès salådes.jpg|ripicaedje Cotlaedje salådes dins botayes.jpg|botayes di plastike po ls aschouwer des relêyes di prétins et des lumçons </gallery> == Biesses magneuses di salåde == === Lumçons === Les [[lumçon]]s et les [[caracole]]s magnnut voltî les salådes. I fåt di tote foice les aschouwer di ces biesses la. On pout mete des botayes di [[plastike]] côpêyes dizo l' cô, et k' on a rsaetchî l' cou. On pout ossu mete come ene baricåde avou des taeyantès piretes (graevetes di låve). Les fenes schåfes d' oû u les mårs di cafè, ça n' va nén si bén. Çou ki va co l' mî, c' est les prodûts towe-lumçon. I n' è fåt nén mete bråmint: kékes grins totåtoû des salådes (30 grins å [[mete cwåré]], c' est ddja assez). Gn a ossu des ronds viers formagnants des lumçons, k’ on vind tot vicants. Mins ça costêye tchir. Portant, po les cis k’ ont on grand corti, i seront cwite des lumçons po deus ans.<ref>{{nl}} Laurence Michiels, ''Sla kweken zonder slakken'' (ahiver des salådes sins lumçons), [[HLN]] </ref> <gallery> Lumçon crevé prodût salåde.jpg|Lumçon crevé (fritche) d' on prodût po waeranti les salåde (bleus granules). Trô rate salåde.jpg|trô d' rate ki vneut ås salådes </gallery> === Rates === Les rates magnèt les raecinêyes des salådes. == Ôtes sôres di verdeures siervowes come salåde == Li [[cabuzete]], c' est ene varyisté d' salåde, mins avou on gros cour. Li [[salåde des tchamps]] et l' [[doûcete]] polèt replaecî l' salåde, li prumire e [[moes d' måss]], li deuzinme e moes d' [[nôvimbe]] et [[decimbe]] (el Walonreye). Gn a eto les [[scarole]] u [[andive]]s. == Sourdant == {{Commonscat|Lactuca sativa|les salådes ordinaires}} [[Categoreye:Verdeures]] 7whnx9klr5r5ga1os9n10ia4k8l4coz 0 32026 427954 393770 2026-10-31T20:14:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427954 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:PHIL tetanus.jpg|thumb|ene djin k' a l' tetanosse]] [[Imådje:Tetanosse vatche coûtcheye.jpg|thumb|ene vatche crevant do tetanosse]] Li '''tetanosse''', c' est ene [[maladeye]] des [[medcene|djins]] et des [[biesses ås tetes]]. C' est ene maladeye des [[musse]]s, ki sont sorroedis, di cåze d' ene tocsene ki vude d' ene [[bactereye]], ''[[Clostridium tetani]]''. Cisse-ciale evilmêye les [[plåye]]s ki n' ont nén stî bén rnetieyes. == Cåze et mecanisse == {{Lka}} ''[[Clostridium tetani]]''. Li bactereye ki cåze li tetanosse va djermer dins l' plåye apostumêye. Ele va produre ene [[tocsene]] ås niers. Cisse-ciale si va aler aplaker sol coron des niers å [[djondaedje nier-musse]]. Ele va esse agolafêye dins l' [[acsone]] et rmonter l' nier eviè l' celule nierveuse disk' å [[cervea]]. Lavola, ele va espaitchî les [[neurone]]s di produre des [[nevromessaedjî]]s (come li Seur Gama-Amino-Butirike u l' glicene) ki permetnut li disroedixhaedje des musses.<ref>{{en}} [[:en:Tetanus#Pathophysiology|Wikipedia inglès]].</ref> == Tetanosse ås djins == Les prumîs senes avegnnut deus a vint djoûs après l' rascråwaedje del plåye. Divant les eploctaedjes a tertos, ça arivéve cobén ås [[payelinne]]s et ås [[påpåds djusse nexhous]]. Å prume, n a-st on [[sorroedixhaedje]] des musses del [[djoixhe]]. Ça fwait ki l' malåde ni sait pus drovi s' boke. Did la l' alomåcion del maladeye e-n inglès: «cozowe boke» (''locked jaw''). Li sorroedixhaedje des musses va wangnî l' [[hatrea]] ki va esse haetchî e-n erî. Docô après, c' est tot l' dos ki va esse tinkyî et årvolou, a môde di [[rowe di bwès|tchame]]. C' est çou k' on lome di l' [[opistotonosse]]. Adonpwis, li roedeur si va aler mete å [[cour]] ey ås musses do [[cofe coistrece]]. Çou ki fwait k' el djin va [[sofoker]] et sovint [[mori]].<ref>{{fr}} Jacques Escalier et ses aidants, ''Biologie'', Fernand Nathan, Paris, 1977, p. 33.</ref> <gallery> Lock-jaw 2857.jpg|«cozowe boke» Opisthotonus in human tetanus.jpg|opistotonosse a ene kimere Opisthotonus in a patient suffering from tetanus - Painting by Sir Charles Bell - 1809.jpg|pareymint, so ene pondeure Neonatal tetanus 6374.jpg|a on påpåd novea-né </gallery> == Tetanosse ås tchvalidîs == Les [[biesses ås shabots]], c' est les [[biesses ås tetes]] les pus coixhes eneviè l' tetanosse. Ki: les [[tchvå]]s et les [[moulet]]s sont pus sovint acsûts k' les [[ågne]]s. L' ouxh d' intrêye do microbe, ça pout esse ene pitite plåye k' on n' voet nén: mwais [[feraedje]] å [[marixhå]], froyaedje do [[haernaxhmint]], [[epîtoe]] trop seré. I pout eto shuve ossu ene operåcion må fwaite, come li [[hamlaedje]] pa des amedeus nén scolés. Li covaedje deure ene a troes samwinnes Onk des senes les pus timprou, c' est l' vinaedje-foû reflecse del [[troezinme påpire]] cwand on fwait on brut ou on mouvmint ki sbare li biesse (classicmint, ene tchicnåde divant ses ouys). Gn a eto èn alårdjixhmint des [[narene]]s. Les orayes sont dresseyes et l' boke est come eclawêye. Li cawe est levêye. Gn a èn alårdjixhmint do [[soûmint d' astampaedje]]. Cwand l' biesse tome al tere, on nel sait pus rastamper. L' [[opistotonosse]] est clair, avou l' hatrea haetchî e-n erî, les pates di dvant viè li dvant et les cis do drî viè l' dirî. Li biesse creve dins les cénk a dijh djoûs après l' prumî sene.<ref>{{en}} D.C. Blood, J.A. Henderson, O.M. Radostits, Veterinary Medicin, Baillière Tindall, London, (5inme ed., 1979, ISBN 0-7020-07-18-8, p.438-441</ref> <gallery> Ågntea tetanosse traece epasturnaedje trop seré.jpg|l' ouxh d' intrêye do microbe pout esse èn epîtoe seré a splinke Tetanosse moulet ouy fritche.jpg|vinaedje-foû reflecse del troezinme påpire (fritche) a on moulet Kezaz ⴽⴻⵣⵣⴰⵣ.jpg|sifwaitmint a on tchvå Ågntea tetanosse.jpg|ågntea å tetanosse: schåyaedje des pates di dvant Horses in accident and disease BHL20613417.jpg|alårdjixhmint do soûmint d' astampaedje Ågntea tetanosse sordrovaedje des narenes.jpg|ågntea: alårdjixhmint des narenes (sorroedixhaedje des musses del tiesse) Ågntea tetanosse cozowe boke.jpg|li minme parey: «cozowe boke» Tetanosse tchivå moirt cozowe boke.jpg|sifwaitmint, so on tchvå crevé del maladeye Tetanosse tchivå moirt.jpg|minme tchivå opistotonosse Tetanosse tchivå moirt pondante oraye.jpg|minme cas: orayes domorêyes pondantes </gallery> == Tetanosse ås rodjès biesses == Les [[bovrins]] fwaiynut pus rålmint do tetanosse. Ça pout ariver après ene evilmaedje del [[botroûle]] ås veas novea-nés. Ås pus vîs veas, li maladeye shût ene coixheure. Å cmince, les veas alårdjixhnut leu [[soûmint d' aspoye]], a môde d' ene gade di mnujhî. <gallery> Tetanosse vatche coûtcheye.jpg|a ene vatche, djus et sorroedeye Tetanosse vea schåyaedje mimbes.jpg|a on vea, pôzucion stampêye a môde di «gade di soyeu» </gallery> == Tetanosse ås blankès biesses == <gallery> Tetanosse berbis2.jpg|a ene berbis Tetanosse berbis rifjhaedje.jpg|li minme, rifwaite après 12 djoûs Berbis tetanosse après bedlaedje.jpg|après agnlaedje Tetanosse berå djus.jpg|berå djus å 4inme djoû Tetanosse berå tiesse.jpg|tiesse saetcheye e-n erî </gallery> == Tetanosse ås tchéns == <gallery> Special pathology and therapeutics of the diseases of domestic animals (1912) (20690604576).jpg </gallery> == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/lv/pnr-comince-rif.html#tetanosse On scrijhaedje e walon sol tetanosse ås tchvås] (so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]]) == Sourdants == {{Commonscat|Tetanus|l'&nbsp;tetanosse}} [[Categoreye:Medcene]] [[Categoreye:Årtisyince]] [[Categoreye:Maladeyes des bovrins]] [[Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades]] [[Categoreye:Maladeyes des tchvås]] [[Categoreye:Maladeyes des tchéns]] lanu2ae9qle4kwpbtnodnd2wmv2nxvz 0 32051 428068 370066 2026-11-01T09:59:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428068 wikitext text/x-wiki Li '''Lingaedje et acsegnance des fleurs et des plantes walones''' (''Lingadje et akseignance des fleurs et plantes wallons''<ref>Li deuzinme eplaidaedje, rimetou e [[sistinme Feller]], si lomrè ''Lingadje èt aksègnance des fleurs et des plantes''.</ref>), c' est on live da [[Joseph Vrindts]] la k' esplike les simboles ki les djins dinèt a sacwantès fleurs. Li live a vudî e [[1898]] et a stî replaidî e … {{?}}<ref>nén marké dins l' [[Motî Coppe]] ni dins l' [[grosse antolodjeye Piron]].</ref> <gallery> J. Vrindts - Lingage & askeignance des fleurs et plantes wallons, 1898 (coviete).png|Coviete del prumire edicion, di 1898. Vrindts lingaedje plantes.jpg|Coviete del deuzinme edicion, rimetowe e Feller. </gallery> == Contnou == Å coron do live, gn a on motlî avou troes colones, metans : {| class="wikitable" |+ Dictionnaire dè Lingage des Fleurs et des Plantes |- ! Fleur (wa) !! Fleur (fr) !! Askeignance (emblême) |- | Abe âx vesseies || Baguenaudier || Timps pierdou |} Eto, il est rprins dizo l' rahouca '''E186''' dins l' [[djivêye des motîs walons]]. Sacwants dnêyes sont rprinjhes dins li [[live so les plantes des cortis]] da [[Angèle Lovinfosse]] (po les plantes ki sont la studieyes). == Sourdants et pî-notes == [[Categoreye:Lives e walon]] [[Categoreye:Motîs walons|Fleurs]] ah9m4krzpfo0b4n4le0z3cwmjay9mv0 0 32117 428267 370552 2026-11-01T10:35:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428267 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Fontaine Serge Colas bracnî 1980.jpg|thumb|Mwaisse modêye (1980)]] [[Imådje:Serge_Fontaine_Colas_bracnî_2001_800h.jpg|thumb|Coviete del deuzinme edicion (2001)]] '''Colas l' bracnî''' (''Colas l'brak'nî''), c' est on [[ptit roman]] sicrît pa [[Serge Fontaine]] e [[1980]] (tot notant l' accint [[del Gléjhe]]) et replaidî e [[2001]] (avou l' accint d' [[Lidje (veye)|Lidje]]) pal [[Li Walone (soce)|l' soce "Li Walone"]]. Dins l' edicion di 2001, gn a on [[motlî]] di 18 pådjes. == Istwere des deus edicions == N a yeu on prumî eplaidaedje el gazete l’ « Echo » di [[Ståvleu]], ki l’ ont edité a leu conte, et ki l’ ont vindou å ci k’ endè voleut. Pu li prezidint del « Walone » di Lidje vina propôzer å scrijheu del replaidî tot l' rashiyant avou l' [[accints do walon|accint d’ Lidje]]. Et l' oteur a dit k’ oyi. == Manire di fé do scrijheu == Cwand l' live a rexhou, on-z a dmandé å scrijheu « Kimint ass fwait çoula ? » Serge Fontaine ricnoxhe platezak k' il a stî lu-minme on [[bracnî]]. :''Dj’ a fwait tote mi veye e bwès. Cwand dj’ av’ cénk munutes et k’ dj’ esteu gamén, mi, hay evoye dins les håyes et les bouxhons. Tot l’ ban di Rwene, dj’ a corou dvins totes les coines. Tos les djoûs al nute, cwand les ovraedjes estént finis, mi, dj’ esteu evoye dins les lizires. Dj’ inméve… dji loukive.''<ref>Responda da Serge Fontinne pa [[Joseph Docquier]], [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]], esté 2009.</ref> == Hårdêye difoûtrinne == * [http://rifondou.walon.org/fontinne_serge.html#waeyen_tins Boket di scrijhaedje saetchî foû do live] (so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]]) * [http://www.youtube.com/watch?v=0ONLBdDnKiY Responda da Serge Fontinne sol live] (sol [[tévé walon-cåzante]]) == Sourdants & pî-notes == <References/> [[Categoreye:Noveles e walon]] 46v1lmjcec640mb1e0hou73a5381ez7 0 32130 427540 420361 2026-10-31T18:45:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427540 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Dessén viebes.jpg|thumb]] Li '''viebe'''<ref>Riwalnijhaedje do francès «verbe» siervant on [[diftongaedje]] foirt corant el [[fonolodjeye]] do walon</ref>, c' est l' [[mot]] k' est l' soûmint d' ene [[fråze]] u d' ene [[fråzlete]]. Li [[cawete (linwince)|cawete]] d' on viebe candje sorlon l' sudjet et l' [[tinsd' codjowaedje|tins]]. C' est çou k' on lome les [[codjowaedje]]s. Li scrijha d' on viebe diné a on metou tins et ene metowe [[djin (croejhete)|djin]], c' est l' '''codjowa'''. Ene [[vierbire]] fwait l' minme bouye k' on viebe, mins c' est sacwants mots todi metous eshonne. == Sôres di viebes == * [[viebes å coplemint]] ** viebe avou on droet coplemint (Fr. ''transitif direct''). ** viebe å coplemint nén direk: viebe avou on nén droet coplemint (Fr. ''transitif indirect'') ** viebe a nén dit coplemint: gn a on coplemint k' on comprind docô, et k' on n' rimete nén. ''Dji va aler [[wikt:tcherwer|tcherwer]]'' * [[viebe sins coplemint]]: viebe ki n' a nou coplemint direk u nén direk (Fr ''intransitif''). * [[viebe sins djin]]: viebe ki si codjowe k' avou l' sudjet "i" u "ça" (Fr. ''impersonnel''). * [[viebe å prono]]: viebe ki s' codjowe todi avou on prono, del minme djin k' el sudjet (Fr. ''pronominal''). ** viebe miroetrece: li prono est l' minme djin ki l' sudjet (Fr. ''réflexif'') : si laver, si [[Wikt:pingnî|pingnî]] (les tchveas) ** viebes nonlôtrece: gn a sacwants sudjets et i s' rindèt l' accion n' onk l' ôte (Fr. ''réciproque'') : si [[Wikt:pingnî|pingnî]] (si bate onk conte l' ôte), s' [[:Wikt:apougnî|apougnî]]). * [[aidant viebe]]: viebe k' end aide codjower èn ôte. * [[viebe disfoirci]]: viebe ki n' a k' sacwants codjowaedjes (come "fali 2" ki n' vike ki pa on pårticipe erirece "falou" (gamén falou); ucobén «[[djére]]» (ki n' a nén tos les tins). * [[viebes di pôzucion]] == Trokes di codjowaedjes des viebes == Les viebes walons polèt esse ratroclés sorlon leu manire di s' codjower. E [[rfondou walon]], l' arindjaedje des troke di viebes si fwait sorlon li [[Troke di viebes da Hendschel|clasmint da Hendschel]].<ref>[[Laurent Hendschel]], ''Quelques propositions sur l'établissement d'une langue wallonne écrite commune'', eplaidî a môde di [[sillabusse (notes)|sillabusse]], 1993.</ref> Li [[Prumire troke di viebes e walon|prumire troke]] rashonne les viebes avou l' cawete d' infinitif -er. Mins gn a sacwants dzo-categoreyes, come les viebes ki s' codjownut [[Codjowaedje tchicter|come «tchicter»]] (e prezint, dji tchictêye) u come [[Codjowaedje mostrer|«mostrer»]] (e prezint, dji mostere). Pol [[deuzinme troke di viebes e walon|deuzinme troke]], li cawete d' infinitif c' est -î. C' est cåzu les minmès piceures ki l' prumire troke, apus k' po l' les atôtchîs di l' indicatif prezintrece («vos waitîz», po «vos tchantez» al prumire troke) et pol [[Durant Indicatif Erirece]] singulî (dji «waitive» estô di «dji tchantéve» pol prumire troke). Li [[troezinme troke di viebes e walon|troezinme troke]] a pacô stî waiteye come ene dizo-categoreye del deuzinme, a cåze di s' cawete d' infinitif -yî. Portant, l' infinitif candje foirt sol payis d' Lidje (i si spotche e-n -î: ''nètî'') et so les aschates walon-gåmès (i dvént ''-îr'': ''nètîr''). Po cisse troke la, li [[Atuze des troes bodjes|bodje A]] si fwait avou on [[son yod]] (nos tcher'''i'''ans) et l' bodje B avou ene ristitcheye voyale (dji tcher'''e'''ye). Li [[cwatrinme troke di viebes e walon|cwatrinme troke]] di viebes a on bodje A avou l' [[betchfessî xh|son xh]]: nos fini'''xh'''ans. Li bodje A si pout fé avou (dji finixh, dji finixhrè) u sins (dji fini, dji dinirè) ci stitchete la. Pol codjowaedje del [[cénkinme troke di viebes e walon|cénkinme troke]], ki l' cawete d' infinitif est foirt candjante (-re, -de, -eur, -i…) [[Pablo Sarachaga]] atåvla l' [[Atuze des troes bodjes|des troes bodjes]] po mî espliker leu codjowaedje. Li bodje A sieve po bråmint des tins. Li bodje B po l' [[indicatif prezintrece]] [[singulî]], li [[indicatif futurrece|futeur]] et l' [[codicioneu]], et l' bodje C pol [[suddjonctif prezintrece]] [[singulî]], eyet les rwaitants di l' indicatif prezintrece a môde namurwesse. Insi pol viebe "«[[Wikt:provni|provni]]», li bodje A, c' est provn- (nos provnans), li bodje B, c' est provén (dji provén, dji provénrè) et l' bodje C, c' est provegn (ki dj' provegne, i provegnnut). == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://users.skynet.be/lorint/croejh/node63.html Les viebes dins l' grande croejhete da Hendschel] (e francès) * [https://web.archive.org/web/20070310233606/http://users.skynet.be/lorint/picr/node11.html Les viebes dins l' pitite croejhete da Hendschel] (e walon) == Pî-notes == [[Categoreye:Croejhete]] 1j4ruaawkug1sfjskk5iqh10ueln5dq 0 32167 427719 408267 2026-10-31T19:14:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427719 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Vitrail Eglise Saint-Michel Assomption 151208 2.jpg|thumb|On vitrå ki rprezinte li montaedje å cir di Mareye]] Li '''Grande Notru-Dame''' (on dit eto : li '''Notru-Dame d' emey l' awousse''', li '''Notru-Dame d' awousse''', li '''Nosse-dame d' awousse''', li '''Cwénze d' awousse''', li '''Sompcion''')<ref>Po tote les alomåcions e walon del Grande Notru-Dame, alez s’ vey so l’ [[ALW]] '''3.''' p. 339 (notule 201).</ref>, c' est l' pus grande des fiesses a l' [[Aviedje Mareye]] dins l' rilidjon [[catolike]]. Ele si passe li [[15 d' awousse]]. Ele fiestixh li montaedje å cir di l' Aviedje. C' est onk des cwate [[djama (fiesse)|djamas]], po les catolikes. Les [[ortodosse]]s et les [[protestant]]s nel fiestixhèt nén. Li Grande Notru-Dame est shuvowe bénrade del [[Pitite Notru-Dame]]. Li termene inte les deus si lome l' [[Inte-les-deus-Notru-Dame]]. == Dujhances et fiestixhaedjes == El Walonreye, divinltins, on poirtéve a l' eglijhe des pos d' [[avoenne]] raloyîs avou ene coriete; il estént benis do priyesse. On pindeut li beneye avoenne après ene viene sol gurnî.<ref>[[ALW]] '''3.''' p. 341.</ref> A des ôtes plaeces, on benixheut on bôrea d' plantes, li beni bôrea, beneye toitche.<ref>[[Live da Bastin so les plantes]] p. 154.</ref> Disk' å djoû d' ouy, n a-st ene grande fiesse a [[Lidje (veye)|Lidje]], a [[Djudla-Mouze]]. Elle est houte li leddimwin, avou l' etermint da Matî l' [[Oxhea]]. == Sourdants del fiesse == Après l’ deuzinme dismolixhaedje do [[Timpe di Djeruzalem]], les djwifs nén-crustins alît braire tos les ans so les dismolixheures, e rmimbrance do Timpe. Les djwifs crustins, po wårder l’ uzance d’ on perlinaedje li minme djoû, alît dlé l’ monumint Rachele, a troes meye ascoxheyes di [[Betleyem]], ewou k’ i gn aveut on [[pousse]]. Å deuzinme sieke gn a yeu on scrijhaedje, li [[boigne evandjîle]] sorlon Djåke, ki djha ki [[Djôzef li Scrinî]] aléve viè Betleyem avou ses efants et l’ Aviedje Mareye so èn ågne. Et ki, cwand i fourît « a troes meyes hazêyes di Betleyem », Mareye dimanda po s’ ripoizer ene miete a l’ aiwî. Et k’ po fini, c’ est la k’ elle a metou Djezus å monde, divins ene [[bôme]] k’ i gn aveut la. Ça fwait ki, avou l’ tins, les crustins ki vnént fé l’ voye po rmimbrer l’ Timpe di Djeruzalem, s’ ont metou a rmimbrer purade li « rpoizaedje » di l’ Aviedje Mareye, li « timpe do Bon Diu ». Et l’ djoû a stî l’ 15 d’ awousse, veyanmint k’ i n’ sepént pus cårculer les djoûs d’ après l’ [[calindrî lunrece]] (ki clawéve le djoû do perlinaedje des Djwifs pol distrujhaedje do timpe). Li plaece s’ a rlomé ''Bir el-Qadismou'' (« li sint pousse »). Ons esteut e [[417]]. « ''qadismou'' » (sacré) a stî rcomprins e grek come « catisma » ([[Wikt:ashida|ashida]], [[Wikt:sidje|sidje]]), ey ons a basti ene [[glijhete]] do rpoizaedje di Mareye e l’ an [[455]]. Li rpoizaedje a stî rcomprins po esse li moraedje di l’ Aviedje. Mins des ôtès djins ont sondjî ki s’ fosse di l' [[Aviedje]] esteut a [[Djeruzalem]], ewou k’ il alént deus djoûs pus timpe, li 13 d’ awousse. Co des ôtes ont dit ki l’ tombe di l’ Aviedje esteut a Efeze. Pitchote a midjote, on a basti des [[gléxhe]]s di l’ Aviedje pattavå, avou tchaeke ene date di dicåçtaedje diferinne, ki divneut li grande fiesse sinte Mareye. C' est l’ [[impreur Morice]] k' a decidé ki l' [[fiesse-djoû]] sereut po tertos li [[15 d' awousse]].<ref>[[Georges Sfasie]], {{Ran}} '''71''', waeyén-tins 2014</ref> == Sourdants et pî-notes == <references/> {{Commons|Category:Assumption of Mary}} [[Categoreye:Fiesses]] [[Categoreye:Catolicisse]] [[Categoreye:Aviedje Mareye]] jgnkd1oc9lmm2mlmx8akik4elbl61a1 0 32234 427762 385958 2026-10-31T19:21:43Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427762 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Observations sur le patois du duché de Bouillon''}} Li '''Motlî Aubry''', ki s' tite e francès, c' est «'''''Observations sur le patois du duché de Bouillon'''''», c' est on ptit live sicrît pa [[Philippe Aubry]], et parexhou a [[Bouyon (veye)|Bouyon]]<ref>djusse come [[papîscrît]] ?</ref> e [[1792]] (co do tins del [[dutcheye di Bouyon|dutcheye]], dizo l' [[Vî Redjime]]). Ça fwait ki c' est l' prumî motlî del [[Basse Årdene]] eyet li deuzinme del Walonreye, après l' [[Motî Cambresier|ci Cambresier]] (1787) et divant l' [[E212|ci Augustin Villers]] (1793). Il est rprins sol limero '''S101''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. Les spots sont [[Djivêye des lives di ratourneures et spots walons|rahoukis på limero]] '''SpS101'''. == Replaidaedjes == Il a stî replaidî e 1878 dins li «''Revue des langues romanes''», 2e rîlêye, tome 6 (tome 14 del coleccion), p. 64-72 & 181-183. Gn a deus copeyes éndjolikes, ene sol waibe d' egurniyaedje archive.org ([https://archive.org/details/RevueDesLanguesRomanes14/page/n175/mode/2up vaici]) ey ene ôte sol waibe «Gallica» del bibioteke di France ([https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k19837w/f169.image ciddé]). == Contnou == Gn a 20 pådjes di djivêyes di mots, avou a pô près 25 mots al pådje. Gn a eto 3 pådjes di [[spot]]s, et ene pådje di [[codjowaedjes]], datêye do 26 di fevrî 1792, a [[Belvå-dlé-Bouyon]]. == {{HD}} == Copeyes [[so les fis]] * [https://archive.org/details/RevueDesLanguesRomanes14/page/n175/mode/2up so ene waibe d' egurniyaedje] * [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k19837w/f169.image sol waibe del Bibioteke di France] == Pî-note == [[Categoreye:Motlîs walons|Aubry]] 5tz3udp7j83cn5n6tsr7mwam4l0bp3e 0 32291 427862 413048 2026-10-31T19:53:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427862 wikitext text/x-wiki {{po|djin|Djin (discramiaedje)}} Li '''djin''', dins les [[codjowaedjes]], c' est l' sôre di [[sudjet (croejhete)|sudjet]], eneviè li ci ki cåze. Soeye-t i : * li prumire djin u li [[cåzant]], c' est cwand l' sudjet, c' est l' ci (li cene, les cis, les cenes) ki djåze (ki djåzèt), lu-minme (leye-minme, zels-minmes, zeles-minmes). * li deuzinme djin u l' [[atôtchî]], c' est l' ci k' on lyi cåze. * li troezinme djin u li [[rwaitant]], c' est l' ci (li cene, les cis, les cenes, li sacwè, les sacwès) k' on cåze di lu (di leye, di zels, di zeles). Sacwants viebes sont des [[viebes sins djins]]. Sacwants [[codjowas]] sont eto sins djin : * l' [[infinitif]] * li [[djerondif]] [[Categoreye:Codjowaedjes]] 8h16scjei5gmeu31xpgjpahxz1q5jyc 0 32312 427644 412475 2026-10-31T19:02:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427644 wikitext text/x-wiki Li '''Daegntoele ås waibes''' u '''W.W.W.''' (World Wide Web), u tot coûtmint li '''[[Daegntoele]]''' u li '''[[Toele]]''', c' est l' aplicåcion li pus cnoxhowe di l' [[Etrernete]]. C' est ene cåkêye di [[waibe (Daegntoele)|waibes]], ki vos ploz trover avou on [[betchteu]], et relére tot cachant so ene [[ricwirrece]]. Les [[foroms éndjolikes]] sont ene ôte aplicåcion del Daegntoele ås waibes. Dispu 1996, gn a todi dpus di [[waibes e walon]]. ''Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des racsegnes linwistikes sol mot "[[:Wikt:Daegntoele|Daegntoele]]". == Istwere == C’ est èn indjenieur do CERN, [[Tim Berners-Lee]] k’ end a yeu l’ idêye e 1989, po dispåde des documints inte les cacheus di l’ atomike, sitramés dins 50 payis. Li deuzinme ciberrôbaleu d’ l’ istwere, ci fourit si copleu, [[Robert Cailliau]], on [[Bedje]].<ref>[[Lucyin Mahin]], Li Daegntoele ås waibes a 20 ans, [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]], esté 2009.</ref> == Sourdants & pî-notes == <References/> [[Categoreye:Daegntoele|*]] lbcovpvky5x7b6j6rdw589ztcgxttp7 0 32350 427625 357258 2026-10-31T18:59:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427625 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Linwince]] [[Categoreye:Cawetes et betchetes]] Ene '''dobe betchete''', c' est cwand deus [[betchete (linwince)|betchetes]] si shuvnut so on metou [[mot]]. Les deus betchetes polèt dmorer téles ké, u kel deuzinme pout candjî. C' est l' cas po les [[betchetes do walon]] come po les cenes d' ôtes [[lingaedje]]s. == Dobès betchetes sins spotchaedje == * [[betchete ki-]] + [[betchete mes-]] + viebe [[Wikt:mesbridjî|mesbridjî]] => [[Wikt:kimesbridjî|kimesbridjî]] * [[betchete ri-]] + [[betchete dis-]] + viebe [[:Wikt:fé|fé]] => [[Wikt:ridisfé|ridisfé]] == Dobès betchetes avou spotchaedje == * [[Betchete ri-]] + [[betchete ki-]] + bodje "foice" => viebe [[Wikt:ricfoirter|ricfoirter]] * [[Betchete a-]] + [[betchete ki-]] + bodje "segne" => viebe [[Wikt:acsegnî|acsegnî]] == Foû do walon == === e francès === Betchete ''re-'' + betchete ''con-'' + bodje "''fort''" => réconforter tlq6q5p090sroml51n9qn56eirhfr2x 0 32473 427904 422684 2026-10-31T20:00:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427904 wikitext text/x-wiki Li '''latén d' eglijhe''', c' est l' [[latén]] k' esteut dins les paroles des [[messe]], [[vepes]], ôtes ofices et [[priyire]]s [[catolike]]s, do tot cminçmint di l' [[Eglijhe (institucion)|Eglijhe]] disk' å djoû d' ouy, po sacwants ofices eternåcionås. El Walonreye, ci fourit insi disk' e [[1965]]; après, li [[Concile Vatican II]] leya eployî les lingaedjes des djins po fé messe. Adon, disk' a cisse date la, li latén d' eglijhe esteut li troezinme [[lingaedje]] (après l' [[walon]] et l' [[francès]]) ki tos les Walons polént ôre tos les djoûs. C' est po ça k' i gn a tote ene cåkêye di mots walons k' ont stî [[calcaedje (linwince)|rcalkés]] do latén d' eglijhe. == Mots walons calkés do latén d' eglijhe == * [[Wikt:påter|påter]], [[Wikt:påterner|påterner]], [[Wikt:påterniker|påterniker]] * [[Wikt:oremusse|oremusse]] * [[Wikt:advitam|advitam]], [[Wikt:ameternam|ameternam]] * [[Wikt:reyusse|reyusse]] * [[Wikt:åmen|åmen]] * [[Wikt:åvé|åvé]] * [[Wikt:advitam|advitam]], [[Wikt:ameternam|ameternam]] ==Tabele contrastive des lingaedjes romans== Cisse tabele mostere des mots di baze ki mostrint l'origene latine et les évolutions dins les diferin [[lingaedjes romans]]. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background:lightcoral; color:black" ! [[Walon]] !! [[Latén|Latén]] !! [[Espagnol]] !! [[Portuguès (lingaedje)|Portuguès]] !! [[Itålyin (lingaedje)|Itålyin]] !! [[Liyonès (lingaedje)|Llïonés]] !! [[Sicilyin (lingaedje)|Sicilyin]] !! [[Francès (lingaedje)|Francès]] |- | an || annus || año || ano || anno || annu || annu || an |- | lingaedje || lingua || lengua || língua || lingua || llingua || linga || langue |- | boes || ligna || leña || lenha || legna || lleinna || ligna || bois |- | clé || clavis || llave || chave || chiave || chave || chiavi || clé |- | fumê || fumus || humo || fumo || fumo || fumu || fumu || fumée |- | clôre || claudere || cerrar || fechar || chiudere || pechare || chiuderi / serrari || fermer |- | fwait || factum || hecho || feito || fatto || feichu || fattu || fait |- | plin || planum || llano || chão || piano || chanu || chianu || plat |- | fî || filius || hijo || filho || figlio || fiyu || figghiu || fils |- | nute || noctem || noche || noite || notte || nueiche || notti || nuit |- | oeû || oculus || ojo || olho || occhio || gueyu || occhiu || œil |- | boulangî || pistor || panadero || padeiro || fornaio || panadeiru || furnaru / panifex || boulanger |} == Alére == Maurice Gillet, "[[Li latén sins dire åmen (live)|Li latén sins dire åmen]]", Muzêye e Piconrowe, [[Bastogne (veye)|Bastogne]], 2007. =={{HD}}== <!-- [[Wikt:Categoreye:Mots do walon calkés foû do latén d' eglijhe|Sacwants mots walons calkés foû do latén d' eglijhe]] (dedja studyîs sol [[Wiccionaire]])--> [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Crustinnisse]] [[Categoreye:Lingaedje walon]] s5pp4r6n3pm10a5t4rd3rhxn6vn3at8 0 32477 427952 415699 2026-10-31T20:13:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427952 wikitext text/x-wiki {{po|croejhåde|croejhåde (discramiaedje)}} [[Imådje:Croisés.jpg|thumb|200px|les croejhîs]] Ene '''croejhåde''', c' esteut ene [[guere]] inte les [[crustins]] [[catolike]]s et les [[muzulmans]] ezès [[11inme sieke|11inme]], [[12inme sieke|12inme]] & [[13inme sieke]]s. == Motlî == Les crustins k' «alént al croejhåde» si lomént les '''Croejhîs'''. Les cronikeus arabes les lomént les «'''[[Franc (discramiaedje)|Francs]]'''». == Limerotaedje des croejhådes == [[File:Otel croejhådes Moitès Aiwes.jpg|thumb|plake d' èn otel ås Moitès Aiwes (France) rimimbrant l' endalaedje des dierinnès croejhådes did la]] Li limerotaedje des croejhådes n' egzistêye ki dins l' [[tuzance]] uropeyinne. Les Arabes ni cåzèt ki des waches d' abrocance des "Francs". Li [[prumire croejhåde]] esta enondêye på [[påpe]] [[Orban II]]. Li prumî såme, c' esteut di ctchessî les muzulmans foû d' [[Djeruzalem]]. Çou ki l' [[prumire croejhåde]], minêye al fén pa [[Godfrwè d' Bouyon]], adierça. Ele fourit shuvowe di l' askepiaedje do [[Rweyåme crustin di Djeruzalem]]. Les croejhådes d' après estént purade des gueres inte les [[rweyåmes catolikes di Palestene]], aidîs pa des årmêyes vinowes d' [[Urope coûtchantrece]] et les Muzulmans e [[Moyén Levant]]. Mins pacô, gn aveut des aloyances inte sacwants payis crustins et sacwants payis muzulmans, conte des ôtes di minme rilidjon. Li [[deuzinme croejhåde]] endala di tos les costés: [[Moyén Levant]], [[Espagne]] et [[Portugal]] muzulmans, et minme do costé des Slåves payins. Li [[troezinme croejhåde]]… Li [[cwatrinme croejhåde]]… Li [[cénkinme croejhåde]]… Li [[shijhinme croejhåde]]… Li [[setinme croejhåde]]… A l' [[ûtinme croejhåde]] (li dierinne), l' innmi n' esteut ddja pus les muzulmans, mins des crustins del Nonne del [[France]], riwaitîs come [[eretike]]s. Come dins totes les gueres, gn a yeu des [[margougnaedje]]s di "civils". Ene seule croejhåde si fjha sins moirt : li [[shijhinme croejhåde]], minêye pa [[Fredrik II do Sint Impire]]. Les croejhådes ont texhî bråmint des loyéns economikes inte les deus mondes. C' est les croejhîs ki ramoenît li [[souke]] e l' [[Urope]]. Mins eto ene [[haeyime]] k' egzistêye co å djoû d' ouy. Et k' a bén rispité dispu les [[atacaedjes do 11 setimbe]]. == Alére == Po-z aveur ene idêye pus copezêye so les croejhådes: [[Amin Maalouf]], “Les croejhådes ås ouys des Arabes”, (''Les croisades vues par les Arabes''), [[eplaidreye]]s Jean-Claude Lattès, 1983. [[Categoreye:Istwere di l' Urope]] [[Categoreye:Moyén Levant]] [[Categoreye:Croejhådes|*]] lhqcf30r7j1ytxmfpfq31nb090aqukx 0 32712 428126 370797 2026-11-01T10:09:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428126 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Tchansons e walon]] '''El mambo del loke a rlocter''', c' est ene [[tchanson e walon]] ki l' cåzaedje est da [[André Gauditiaubois]] eyet l' compôzaedje da Elle est tchantêye pa [[William Dunker]]. Li rite, c' est del [[salsa]]. Dis la li djeu d' mot del prumire fråze : :''Èn vinoz nén dire ki c’ est '''sale, ça'''.<ref>Pår ki l' mot "sale" n' est nén rwaitî come foirt walon; did la l' deuzinme fråze k' eploye li vraiy mot walon "mannet".</ref> Elle a rexhou sol plake "Ey adon". C' est l' seule tchanson e walon k' a stî ritnowe po grande fiesse del Kiminålté francesse sol [[Grand-Plaece di Brussele]] "10 tchansons bedjes di danse" (2009). == Resploe == :''Èn vinoz nén dire ki c’ est sale, ça; :''Èn vinoz nén dire ki c' est mannet; :''Èn vinoz nén dire ki c' est sale, ça; :''Dji l' a rnetyî, asteure, c' est prôpe. == Alére == [[André Gauditiaubois]] : "Avå li ptite istwere del tchanson e walon, tot shuvant ene loke a rlocter eyet l’ mwaisse rilocteu" , [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 51, erî-såjhon 2009. == Sourdants & pî-notes == <References/> h4jte75x0b2glmnp3pvnjgeiw1y2z3h 0 32725 427806 407579 2026-10-31T19:28:53Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427806 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:BressaedjeDupont.png|thumb|Bressaedje del Moinette al bressene Dupont di [[Tourpe]] ([[Leuze-e-Hinnot]])]] Li '''bressaedje''', c' est l' fabricaedje del [[bire]] ou des ôtès abwessons fwaites a pårti des minmès dinrêyes. == Mwaissès idêyes == On cåze pus stroetmint di bressaedje po l' etape do maxhaedje do [[brå]] e d' l' [[aiwe]] k' on fwait tchåfer eshonne. Pus lådjmint, li bressaedje, c' est l' fijhaedje del bire, di l' [[Wikt:afontnaedje|afontnaedje]] å metaedje e [[botaye]]s. Li bressaedje si fwait e-n ene '''bressene''', u el måjhone. Les bressenes, todi pus grandes, sont divnowe ene [[industreye d' amagnî|industreye]], li '''bresreye'''. Li bresreye est ene de pus grossès [[industreye d' amagnî|industreyes d' amagnî]] des payis di l' [[Urope coûtchantrece]] et d' [[Amerike]]. == Istwere == On bresse dispoy foirt lontins et i gn a des prouves [[arkeyolodjeye|arkeyolodjikes]] ki fwaiyhnut pinser k' on bressive dedja el [[viye Edjipe]]. On trouve des viyès rcetes di sacwantès bires dins des scrijhaedjes [[Sumer|sumeryins]] ki sont emey les pus vîs [[scrijhaedje]]s k' on conoxhe. == Li molaedje do brå == [[Imådje:Brassage Amateur - concassage.JPG|thumb|Li molaedje do brå e molén a brå]] Li [[brå]] d' [[oidje]], di [[speate]] ou des ôtès dinrêyes est molou e-n on [[molén]] bråjhrece. I n' fåt nén fé del farene di tot: i fåt ki l' [[ewalpeure]] do grin (les [[latons]] et [[raboulets]] do molaedje di monnreye) dimeure etire, mins k' l' ådvins dvegne del [[farene]]. Eto, les meules ni dvèt nén esse trop serêyes. == Aprestaedje des brås po ene metowe bire == Li [[bresseu]] maxhe sacwantès sôres di brås ou d' dinrêyes po fé si recetes: * do clair brå po fé l' grosse pårteye del bire * do brå caramel e ptite cwantité po fé del rossete bire * do brå tchocolåt e ptite cwantité po fé del brune ou del noere bire * do [[frumint]], del [[sipeate]], do [[swele]] nén [[brå|bråjhîs]] po fé del blanke bire ou des ôtès bires especiåles. * do [[riz]] ou do [[mayisse]] spotchî po fé l' claire bonmartcheye bire. * ... [[Imådje:Brå.JPG|thumb|Do clair brå]] == L' afontnaedje == L' [[Wikt:afontnaedje|afontnaedje]], c' est maxhî do brå avou ene miete d' aiwe, djusse çou k' i fåt po ene påsse, sins mete Sint-Pire el mwaiye (mete diptrop d' aiwe). L' aiwe est tchåfêye el [[Wikt:tchôdire|tchôdire]] po monter disk' aviè 50°C. Adon, li bresseu radjoute li [[brå]] ey ataker a bressî: i maxhe sins s’ arester, avou on [[traeyin]] u fortchet (fotche a 3 dints). Cwand on-z arive a ene [[påsse]] sins groumiotes, l' afontnaedje est fwait. == Li bressaedje lu-minme == Li bressaedje lu-minme deure ene eure u deus. Li bresseu monte li tcholeur [[digré]] pa dgré et dmorer a tchaeke digré sacwantès munutes. Po tchaeke digré, gn a des [[ezime]]s ki vont discotaeyî ene seule sôre di prodût biyotchimike ki les [[yesses]] ont dandjî. Li tåvlea vaici pa dzo dene les mwaissès ezimes ki les bresseus rwaitnut. {| border=1 | |+Les tchåleurs optimåles des dgrés po les mwaisses ezimes do bressaedje ! Tchål °C !! Ezime !! Didjere !! Po cwè fé |- | 40 °C || β-Glucanase || β-Glucane || Po rinde l' amidon pus didjeråve |- | 50 °C || Proteyase || Proteyene || Nouri les yesses, fé ene bele schoume |- | 62 °C || β-Amilase || Amidon || Fé des libes soukes po les yesses fé d' l' alcol |- | 72 °C || α-Amilase || Amidon || Fé des libes soukes po les yesses fé d' l' alcol |} == Li rnetiaedje == [[Imådje:Rinetiaedje.JPG|thumb|Rinetiaedje del bire]] Al difén do bressaedje, li bire est passêye å [[coloe]] so on fås-fond. Les [[dråxhes]] dimornut el passete tins kel [[Wikt:maxhe|maxhe]] u [[Wikt:brijhaedje|brijhaedje]] passe e bidon. Adonpwis, li bresseu va co spoujhî les dråxhes : vudî di l’ aiwe a 75-78°C dissu po fé rexhe les dierins soukes. Ci rnetiaedje la est foirt målåjhey pask’ i fåt k’ les soukes passexhe mins nén les [[raboulets]]. Po ça, l’ bresseu n’ doet nén maxhî dtrop. Li rnetiaedje prind sacwantès eures paski sovint l’ coloe est ristopé eyet l’ aiwe di rnetiaedje passer mo londjinnmint. == Li cujhaedje == [[Imådje:CujhaedjeBire.JPG|thumb|Bolaedje del maxhe après kel houbion fouxhe radjouté]] On côp kel rinetiaedje est houte, li maxhe est revoyeye el tchôdire pol cujhaedhe. Cwand elle atake a boure, li bresseu radjoute li grande pårt (70-80%) do [[houbion]] po fé l' coccion. Ci houbion la va cure po ene eure et dner l’ amerté al bire. Li houbion sieve ossu a touwer les bactereyes po wårder l’ bire pus lontins, ca c’ est èn [[antiseptike]]. Dijh munute divant l’ difén do bolaedje, on radjoute li deuzinme pårt di houbion (20-30%) po dner l’ gosse do houbion al bire. On pout ossu radjouter tot al difén do souke pos awè pus d' alcol. == Li colaedje et l' rifroedixhaedje == [[Imådje:BressaedjePoyeDjul2009-017.JPG|thumb|Li maxhe après l' filtraedje]] Après l’ cujhaedje, li bresseu ricole li maxhe dins ene ôte passete po oister l’ houbion. I l’ pout co rpasser dins on pus fén coloe po l’ co raclairi, tot oistant les foû ptits bokets. Li brijhaedje doet passer d’ 100°C a 25°C divant kel bresseu n’ poye radjouter les yesses. I pout aidî l’ maxhe rafroedi avou on rfroedixheu. Ca, si c’ est trop londjin, gn a des bactereyes ki s’ î metnut. == Leyî travayî == [[Imådje:Lewin.png|thumb|On lewin d' yesses di birreye]] Termetant, li bresseu a-st apresté si lewin. Il a prins on pô d’ tchôde maxhe, el radmint rafroedi, et mete didins les yesses po k’ ele si mopliynuxhe. Cwand l’ brijhaedje s’ a rafroedi disk’ a 20-25°C, li bresseu radjoute li lewin. Adon, li [[levaedje (pa des yesses)|levaedje]] si va escourci. Les yesses vont fé tourner l' souke èn alcôl eyet e gaz carbonike (CO₂). On va leyî travayî les yesses ene pitite samwinne po fé l' gros d' l' alcol inte 15 et 25°C, po k' les yesses overnuxhe. Cwand gn a pupont d' bouyes (di CO₂) ki rexhnut do bidon d' bire, c' est kel [[travay (fermintaedje)|travay]] est houte. Sovint on l' co mete å froed (al cåve inte 0 et 12°C, sorlon l' ricete) po troes samwinnes ou pus po kel gosse si diswalpêye et kel bire fouxhe pus claire et rglatixhante. On pout mete d' abôrd ezès botayes. Mins a c' moumint la, li bire est ttafwaitmint plate, la k' tot l' gaz carbonike s' a schapé del bire sol tins k' on leyive travayî. C' est pocwè on rmet ene pîcêye di souke el bire divant del mete el botaye et renonder l' travay des yesses. On côp k' elle est e botaye, on doet co leyî l' bire å tchôd po deus samwinnes. Cwénze djoûs pus tård, vo vs la avou ene bire ki, si vs drovoz l' botaye, sipitrè come di djusse. On pout co leyî l' bire kékes moes el cåve pol fé viyî eyet l' gosse esse pus fén.<ref>[[Jean Cayron]] "Li bressaedje", {{Ran}} l° 54, [[esté]] 2010.</ref> == Motlî do bressaedje == === Motlî Kinable === Ci motî ci riprind les mots les pus ahessåve do brassaedje, sorlon li [[Motlî da Kinable sol bresreye]].<ref>[[BSLLW]], 1889.</ref><ref>[[Marie-Guy Boutier]], ''Examen critique de l'étymologie de "brasser"'', ''[[Dialectes de Wallonie]]''" '''29-30''' (163-179) (avou resplicaedje pa idêye do motlî da Joseph Kinable).</ref> Les mots sont metous e francès, neyerlandès et inglès po vey les rishonnances et diferinces. Les mots sont sorlignîs po mostrer l' parinté. On voet kel walon a des mots bén d' a sinne po discrire li bressaedje, k' on n' trouve nén dins les lingaedjes vijhins. {| class="wikitable" |- ! [[Walon (lingaedje)|Walon]] !! [[Prononçaedje zero-cnoxheu]] !! [[Francès (lingaedje)|Francès]] !! [[Neyerlandès]] !! [[Inglès (lingaedje)|Inglès]] ![[Almand (lingaedje)|Almand]] |- | '''Afontner, afontnaedje''' || ''afɔ̃tne, afɔ̃tnɛt͡ʃ'' || empâter, empâtage || maischen | to mash, mashing | |- | '''Bire''' || ''biːʀ'' || <u>bière</u> || <u>bier</u> || <u>beer</u> |<u>Bier</u> |- | '''Brå''' || ''bʀɔː'' || malt || mout || malt |Malz |- | '''Bråxhî''' || ''bʀɔːʃiː'' ||malter|| mouten || to malt |mälzen |- | '''Bråxhî''' ||''bʀɔːʃiː'' |germoir, malterie|| mouterij || malthouse | |- | '''Bressaedje''' || ''bʀɛsɛt͡ʃ'' || <u>brassage</u> || brouwen || brewing | |- |'''Bressene'''|| ''bʀɛsɛn'' || <u>brasserie</u> || brouwerij || brewery |Brauerei |- |'''Bresseu''' |''bʀɛsøː'' |<u>brasseur</u> |brouwer |brewer |Brauer |- | '''Bressêye''' || ''bʀɛsɛːj'' || <u>brassin</u> ||brouw||batch | |- | '''Bressî''' || ''bʀɛsiː'' || <u>brasser</u> || brouwen || to brew |brauen |- |'''Brijhaedje'''|| ''bʀiʒɛt͡ʃ'' || moût ||wort|| wort | |- | '''Broyî''' || ''bʀɔjiː'' || concasser (<u>broyer</u>) || schroten || to mill | |- |'''Citere''' |''siteʀ'' |cuve de fermentation |kuip |tank, fermenter | |- |'''Coccion, cujhaedje''' |''kɔksjɔ̃, kyːʒɛt͡ʃ'' |ébullition, <u>cuisson</u> |koken |boiling | |- |'''Coler''' |''kɔle'' |<u>coller</u>, clarifier à la colle | | | |- |'''Couve (a trimper)''' |''kuːf (a tʀɪɛ̃pe)'' |<u>cuve</u> matière |maischvat |mash tun | |- |'''Crantche''' |''kʀɑ̃t͡ʃ'' |mousse de la levure, kraüzen |kraüzen |kraüzen |Kraüzen |- |'''Djermaedje''' |''d͡ʒɛʀmɛt͡ʃ'' |<u>germination</u> |kieming |<u>germination</u> | |- |'''Dråxhe''' |''dʀɔːç'' |<u>drêche</u> |<u>draf</u>, bostel |chaff | |- |'''Fås fond''' |''fɔː fɔ̃'' |<u>faux-fond</u> | |false bottom | |- |'''Ferminter''' |''fɛʀmɛ̃te'' |<u>fermenter</u> |vergisten |<u>to ferment</u> |gären |- |'''Fornea''' |''fɔʀnja'' |cuve d'eau chaude | |hot water tank (sparging) | |- |'''Forsouwé''' |''fɔʀsuwe'' |orge torréfié |gerooste gerst |roasted barley | |- |'''Fotche''' |''fɔt͡ʃ'' |fourquet | | | |- |'''Frumint''' |''fʀymɛ̃'' |<u>froment</u>, blé |tarwe |wheat |Weizen |- |'''Houbion''' |''hubjɔ̃'' |<u>houblon</u> |hop |hop |Hopfen |- |'''Lever''' |''lɛve'' |fermenter |vergisten |to ferment | |- |'''Leveure''' |''lɛvøːʀ'' |<u>levure</u> |gist |yeast |Hefe |- |'''Maxhe''' |''maç'' |moût |<u>maisch</u> |wort | |- |'''Mete li bire djus''' |''mɛt li biːʀ d͡ʒy'' |soutirer, transvaser | |transfer (the beer) | |- |'''Midele''' |''midɛl'' |bière de table |tafelbeer |small beer | |- |'''Molén a brå''' |''mɔlẽ a bʀɔː'' |moulin à malt, concasseur |schrootmolen |malt mill | |- |'''Mouyaedje''' |''mujɛt͡ʃ'' |trempage |weken |steeping | |- |'''Oidje''' |''wat͡ʃ'' |<u>orge</u> |gerst |barley |Gerste |- |'''Rifroedixhoe''' |''ʀifʀwɛdiʃwɛ'' |<u>bac de refroidissement</u> | |open-air cooling installation | |- |'''Roufe''' |''ʀuf'' |mousse de la levure, kraüzen |kraüzen |kraüzen |Kraüzen |- |'''Saizon''' |''sɛːzɔ̃'' |<u>Saison</u> |<u>Seizoen</u> |<u>Saison</u> | |- |'''Souwaedje''' |''suwɛt͡ʃ'' |séchage (malt) |eesten (malt) |drying (malt) | |- |'''Speate''' |''spjat'' |<u>épeautre</u> |<u>spelt</u> |<u>spelt</u> |Dinkel, <u>Spelz</u> |- |'''Tchive (fé l')''' |''fe l t͡ʃiːf'' |ensemencer (la levure) |gist toevoegen |to pitch | |- |'''Tchôdire'''|| ''t͡ʃoːdiːʀ'' || <u>chaudière à moût</u> || brouwketel || copper, brewketel | |- | '''Touraye''' | ''tuʀaj'' || <u>touraille</u> || mouttoren || kiln tower | |- | '''Traeyin''' ||''tʀɛjɛ̃''|| fourquet |||| | |- |'''Travay''' |tʀavaj |fermentation |vergisting |fermentation |Fermentation, Gärung |- | '''Trimpaedje''' || ''trɛ̃pɛt͡ʃ'' ||<u>trempage</u>||weken||steeping | |- |'''Yesse''' |jɛs |levure |<u>gist</u> |<u>yeast</u> |Hefe |} === Ôtes vîs et noûmots === * leyes, djets, leveures: sinonimes di «yesses». * fermintoe : couve la ki l' bressén travaye. * capsule : boutchon d' fier po clôre les botayes. * drouve-botaye : pitite ahesse po rsaetchî l' capsule * ecapsuleuse : machene ki mete les capsules * ebotayeuse : machene ki vude li bire dins les botayes.<ref>[[Jean Cayron]], Ene pitite bressene tins del minêye, {{Ran}} l° 98, esté 2021.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Bresreye|*]] cqgys1xq33f71rels3uct9y95bvulyq 0 32860 427465 420378 2026-10-31T18:35:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427465 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:20100714 colonster02.JPG|thumb|Tchestea d' Colonster ([[ULg]])]] [[Imådje:Louvain-la-Neuve01 1999-11-16.jpg|thumb|Li Noû Lovén]] [[Imådje:York University (Toronto).jpg|vignette|Ene foto d' onk des campusses di l' [[York University|univiersité d' York di Toronto]].]] Ene '''univiersité''' (pus coûtmint, ene '''univ'''), c' est ene escole dzeutrin avou cåzu totes les coxhes di studiaedje. Les cis k' î studièt, c' est les [[studiant]]s; les cis ki les scolnut, les [[Professeur d' univiersité|professeurs]]. Les univiersités inglesses, et totes les cenes pattavå l' [[Daegne]] k' ont rcopyî ciste uzance la, rindèt les diplomes avou des noers cabans et des tchapeas d' djudjes. Ci n' et nén l' dujhance el [[Beldjike]]. == El Beldjike == Li pus viye univiersité d' Beldjike, c' est l' [[UCL|cene di Lovén]] (askepieye e 16inme sieke), ki l' pårteye francès-cåzante a-st abagué å [[Noû-Lovén]] a cmincî di 1975. Li deuzinme pus viye , c' est l' [[ULg|cene di Lidje]], k' a stî metowe so pî tins des [[trevéns holandès]]. Adonpwis, gn ava l' [[ULB]]. Li [[Univiersité d' Gand|cene di Gand]] est l' pus viye do costé flamind (après L' KUL, k' a stî francofone divant d' esse neyerlandès-cåzante). === Francès-cåzantes === {| class="wikitable" |- ! Sike e walon !! No e walon !! Sike e francès !! No e francès |- | [[UCL]] || [[Univiersité catolike do Noû Lovén]] || [[UCL]] ||[[:fr:Université_catholique_de_Louvain_(depuis_1968)|Université Catholique de Louvain]] |- | [[LUB]] || [[Libe Univiersité d' Brussele]] || [[ULB]] ||[[:fr:Université_libre_de_Bruxelles|Université Libre de Bruxelles]] |- | [[ULdj]] || [[Univiersité d' Lidje]] || [[ULg]] ||[[:fr:Université_de_Liège|Université de Liège]] |- | [[UMont ]] || [[Univiersité d' Mont]] || [[UMons]] ||[[:fr:Université_de_Mons|Université de Mons]] |-- | [[UNameur]]|| [[Univiersité d' Nameur]] ||[[UNamur]]||[[:fr:Université_de_Namur|Université de Namur]] |- | [[USL-B]] || [[Univiersité Sint-Louwis - Brussele]] || [[USL-B]] ||[[:fr:Université_Saint-Louis_-_Bruxelles|Université Saint-Louis - Bruxelles]] |} === Neyerlandès-cåzantes === {| class="wikitable" |- ! Sike e walon !! No e walon !! Sike e francès !! No e neyerlandès |- | FET || [[Faculté di l' Evandjîle eyet del Teyolodjeye]]|| ETF ||Evangelische Theologische Faculteit |- | LUB || [[Libe Univiersité d' Brussele]] || [[VUB]] ||Vrije Universiteit Brussel |- | UCVL || [[Univiersité catolike del Viye Lovagne]]|| KUL ||Katholieke Universiteit Leuven |- | UAnverse ||[[Univiersité d' Anverse]]||[[UAntwerpen]]||Universiteit Antwerpen |- | UGant ||[[Univiersité d' Gant]]||[[UGent]]||Universiteit Gent |-- | UHasse|| [[Univiersité d' Hasse]]||UHasselt||Universiteit Hasselt |}<br /> == Referinces eyet sourdants == {{Commonscat|Universities and colleges|les univiersités et hôtès scoles}} [[Categoreye:Univiersités|*]] t3dlun34qb7oc52159mk5g9w2oqf7tq 0 32884 428265 413753 2026-11-01T10:35:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428265 wikitext text/x-wiki {{po|fonnet|fonnet (discramiaedje)}} {{po|fotchrê|fotchrê (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|fonnet}} [[File:Fonnet-ric.jpg|thumb|fonnet so do [[sedom]]]] On '''fonnet d' Urope''' u '''fonnet uropeyin''' (on dit eto : '''wesse di tchvå''', '''fotchrê''', '''inglès''', '''ordiyon''')<ref>e 20inme sieke et dvant, "fonnet" n' esteut spårdou ki dins l' Basse Årdene mins mostere bén li dobe dår a môde di ptite fotche, come "fotchrê"; "wesse di tchvå" u ''wesse di bourike'' pask' il est gros k' ene wesse ordinaire; inglès" pask' i "file a l' inglesse"; ''ordiyon'' pask' i vole tot candjant d' direccion tofer; po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 125.</ref>, c' est ene mo grosse [[wesse (inseke)|wesse]]. {{sla}} ''[[Vespa crabro]]'' == Discrijhaedje == [[File:Hornissenmännchen (Vespa crabro).jpg|thumb|måye]] Il est 20 a 32 mm long, mo pus gros k' ene [[wesse d' Urope]] (20 a 32 mm). Ses deus crombès antenes lyi dinnut s' no e walon (fonnet, fotchrê, pitite [[fotche]]), ey e-n inglès et neyerlandès (''hornet'', pitite coine). Ses [[aiye]]s sont rodje-orandje. Li [[vinte (inseke)|vinte]] est roylé bron et djaene. == Vicaedje == [[File:European Hornet (Vespa crabro) queen hibernating in dead wood (13537811783).jpg|thumb|djonne mere fonnete iviernant dins on vî stok d' åbe]] === Ivier === Tins d’ l’ ivier, les meres fonnetes si catchèt dins tere (eto dins les meurs avou do moirtî d' tchåsse) u dins on vî stok d’ åbe tot pouri. Ele ristopèt l’ intrêye avou del tere u des leprotes di bwès. Ele riploye ses aiyes dizo s’ vinte, et rabate ses antenes. Ele dimorèt inla shijh moes å long, tot rmagnant leu cråxhe. S’ i fwait bon trop yeure (e moes d’ måss, metans), c’ est mwais por leye, ca ele va rmagnî si dierinne cråxhe, et ele crevrè dvant l’ moes d’ may. === Bontins === [[File:Hornissennest 2.jpg|thumb|fonnetreye å cmince di l' esté avou les prumirès ovrires]] Ele si dispiertèt diviè l’ prumî d’ may. Li prumî ovraedje, c’ est d’ trover ene tchabote po fé leu [[wespireye]] ([[fonnetreye]]). I n’ î doet nén fé trop froed. Rålmint, ele pout fé on ni dins tere. Les måjhires des fonnetreyes sont djaene rodje. C' est totès plakes metowes ene dissu l' ôte, po fé on cilinde. I fåt k’ ele magne. Li pompaedje do djus des fleurs, c’ est trop waire por leye (c’ est bon po les wesses et les moxhes d’ apî). Elle inmèt mî letchî l’ seuve so èn åbe k’ a stî coixhî. Cwand elle a ene boune plaece po fé l’ fonnetreye, ele va ramasser des bokets d’ bwès soké (vîs pikets, hourdon d’ coxhes). Ele les ctaeye avou ses lepes a môde di tricoijhe, et scratche dissu si placant raetchon, et mawyî po fé ene pitite bole di påsse di papî di deus troes milimetes. Ele li va plaker å toet del tchabote. Adon, basti les dijh doze astaedjes, onk dizo l’ ôte. Mins a pårti do deuzinme, c’ est les ovrires k’ el vont fé. Ces ovrires la vinèt des oûs ki l’ mere fonnete va cmincî a ponre, tchaeke côp k’ ele bastit on possinet d’ covaedje. L’ oû est agritchî å plafond do possinet li halene si va diswalper tot crexhant a valêye. Gn a cwarante sifwaits possinets ecassîs onk dé l’ ôte, dins l’ prumî astaedje. Mins les halenes ont dandjî d’ trinte digrés po crexhe. Adon, i fåt fé on paraplu d’ restchåfaedje. Les prumirès ovrires vont rexhe diviè l’ 15 di djun, ene tos les djoûs. Zeles, ele ni vikèt k’ 40 djoûs. [[File:Vespa crabro fighting4.JPG|thumb|lûte a moirt]] Tins do moes d’ may et d’ djun, gn a cobén des ôtes rinnes « terorisses » (ki s’ ont dispierté trop tård, motoit) ki vnèt ataker nosse mere fonnete po s’ mete e s’ plaece. Å cmince, ele si doet disfinde tote seule. Après c’ est les ovrires ki disfindèt l’ intrêye do ni. Ele touwèt l’ « rinne terorisse » d’ on côp d’ awiyon. === Esté === [[File:Hornets nest.jpg|thumb|dobe ewalpeure]] [[File:ComputerHotline - Vespa sp. (by) (1).jpg|thumb|fonnetreye bén avanceye]] Les ovrires divèt nouri les halenes avou des bokets d’ insekes. Il tchessèt tos les insekes, minme les wesses et les moxhes al låme. Ele piyèt les [[tchetoere]]s (did la leu no d' [[Wikt:piyresse|piyresses]]). E veyant çoula, li moxhî va raptiti les turleures (trô d' evolaedje). Les fonnets vont minme apicî les [[moxhe]]s dins les [[araegnreye]]s. Divant di rapoirter ene proye e ni, les ovrires les côpèt a bokets, et n’ raminer ki l’ [[cofe (antomeye)|cofe]] la k’ gn a les musses des [[aiye]]s, dj’ ô bén : avou toplin des [[proteyene]]s. Zeles, ele ni magnèt pupont d’ « tchå », mins djusse des djus d’ fleur (gn a pont d’ plaece po l’ amagnî solide passer dins l’ vinte, cåze di leu « taeye di wesse ». Les halenes lezî dnèt ossu ene gote di scraetchete divant d’ magnî leu råcion. Cwand i ploût e moes d’ djulete, et fé grande air, les ovrires n’ ont k’ çoula po viker. S’ i fwait froed, les ovrires moussèt dins les possinets vudes et fé tronniker leus aiyes po wårder ene boune timperateure dins l’ ni. S’ i fwait trop tchôd, ele vont fé intrer d’ l’ air tot fjhant aler leus aiyes A pårti do moes d’ awousse, li mere fonnete prind s’ pinsion. N a des ovrires assez po fé tot l’ ovraedje. Ele ni fwait pus k’ ponre. Li moes d’ awousse, c’ est l’ hôte såjhon avou li pus d’ insekes (ovrires et halene) dins l’ ni. Les ovrires boutèt 24 eures so 24, minme del nute, al clairté del lune. Gn a waire d’ insekes come ça, nén ddja les wesses, ki « vont coûtchî avou les poyes ». Al mitan do moes d’ awousse, les ovrires si metnut a fabriker des pus grands possinets, po les djonnes rinnes et rwè fonnets. Les rinnes, c’ est des oûs edjermonés å moumint k’ i sont ponous (li rinne a ene potche avou do djermon do måle dispu s’ « mariaedje » l’ anêye di dvant e moes d’ octôbe). Si ele ni mete pont di spieme, c’ est des måyes [mâle] ki vont rexhe. Les måyes n’ ont pont d’ awiyon. Adon, gn a pupont d’ novelès ovrires (ki c’ esteut eto des oûs edjermonés, adon des frumeles). === Waeyén-tins === ==== Bouyes des ovrires ==== [[File:Hoornaar op blad.jpg|thumb|ovrire so ene foye, k' elle a coixhî po sucî l' seuve]] E moes d’ setimbe, come i cmince a fé pus froed, les ovrires vont fé des « [[dobes vitraedjes]] » åtoû del wespireye. Et rfé des pilés ki siervèt d’ crotchets inte les astaedjes do ni, pask’ i dvént pezant avou les halenes di rinnes et d’ måye ki groxhixhèt. Po çoula, les ovrires doevnut bouter sins rlaye, mins c’ est todi pus målåjhey por zels fé leu bouye, ca ele sont todi zeles moens. Et i gn è skepeye pupont d’ noveles, paski l' rinne n’ è pond puch. ==== Vicåreye del mere fonnete et des halenes prinçreces ==== [[File:Ruhland, Stadtmühle 2, Hornissennest auf Spitzdachboden verlassen, Seitenansicht.jpg|thumb|coûtche izolante]] Houte do bastixhaedje del [[coûtche izolante]] po waeranti l' wespireye do froed, i lzî fåt nouri les halenes prinçreces. Ca, el fén do moes d’ setimbe, les « princes » et « princesses » rexhèt foû d’ leus lodjisses. I dmorèt la a n’ rén fé, nouris pa les ovrires di djus d’ plante, ey alant minme pomper do raetchon ås dierinnès halenes d' ovrires. Po nouri ces «altesses» la, les ovrires sont oblidjeyes di schoircî les ptitès coxhes di [[frinne]] u d’ [[clawson]] po-z awè assez d’ [[seuve]] a sucî. Eyet aler ås fruts : [[biyoke]]s, [[peme]]s, [[poere]]s, [[pîxhe]]s, [[åbricot]]s, [[roejhén]]s, [[messe (frut)|messes]] et minme ås [[meumeure]]s. Ça fwait bén profiter les rinnes et les rwès a-divni. Les princesses polèt groxhi d’ 50 åcint d’ leu pwès so ene samwinne. Li rinne, leye, a bråmint amwinri (ele ni peze pus k’ on dmey grame, po on grame å bontins). Si a-t ele aviyi. Ele ni sait pus cmander les ovrires (ele polèt rmagnî ses dierins oûs et n’ lyi dnèt pus l’ betcheye). C’ est pask’ ele ni sait pus evoyî des [[feromone]]s, des sôres di sint-bon ki lyi siervèt d’ messaedje. Ele va esse touwêye pa ene ovrire diviè l’ 15 d’ octôbe. So s’ vicåreye, elle årè yeu ponou 3.500 oûs (dispoy li moes d’ may). ==== Mopliyaedje ==== [[File:Vespa crabro mating 01.JPG|thumb|pôzucion d' acoplaedje]] So ç’ tins la (emey octôbe), les princes et princesses sont-st evoye divant l’ ouxh, po s’ edjermoner. Les måyes volèt tot fjhant des ronds u des ûts (volaedje del cogne do [[chife]] 8) totåtoû del wespireye . Avou leus grandès antenes, crombes å coron, i sayèt d’ sinti les frumeles, metowes so des ptitès coxhes, des foyes u minme a tere. L’ acoplaedje kimince so l’ åbe u l’ bouxhon et finit troes cwårt do tins al tere. C’ est l’ frumele ki monte sol måye (ele « fwait l’ cok »), dins ene kitoirdowe pôzucion, dessinant on S. Cwand l’ rinne a-divni end a s’ sô, ele grete li dos do måye. Il ont dmoré « maryîs » shijh munutes et dmey. Mins l’ måye pout cweri après ene novele « crapåde » ki sereut co « libe ». Li frumele, leye, cwirt do côp après s’ muchete po-z ivierner. Come elle a d’ l’ [[antidjale]] ([[glicerol]]) dins s’ [[sonk]], ele pout ndaler dins on vî stok metou al bijhe. I fåt djusse k’ el [[timperateure]] ni candje nén dtrop di l’ ivier. Tos les måyes crevèt divant l’ 15 di nôvimbe. I vikèt leus dierins djoûs so des [[rampioûle]]s ([[lére]]) k’ ont co des fleurs. U les fleurs di djårdén come les [[sedom]]s u les [[sinte-Catrene]], k' on wåde po flori les tombes al [[Tossint]]. ==== Fén del fonnetreye ==== [[File:Ruhland, Stadtmühle 2, Hornissennest auf Spitzdachboden verlassen, Hülle entfernt, Seitenansicht, 03.jpg|thumb|fonnetreye, 7 astaedjes, toumêye al tere, di l' ivier]] Li wespireye toûne sot après l’ moirt del rinne. Minme les ovrires kimincèt a ponre. Et touwer les halenes, u les discopecer po nouri des ôtes halenes. Les ovrires s’ etertouwèt. Cwand i fwait pus frisse, diviè l’ Tossint, les dierinnès ovrires, nén capåbes di wårder l’ boune timperateure dins l’ wespireye, crevèt d’ froed. Li fonnetreye pourit d' l’ ivier, u toumer al tere. <ref>Rivuwe "La hulotte", limeros 92, 94 et 95, Boult-aux-Bois.</ref> == Pikeure == Cwand il a yeu piké ene djin u ene biesse, li fonnet si såve raddimint. Did la li spot "[[Wikt:eraler come on fonnet|eraler come on fonnet]]". Eyet si lomaedje l' "[[Wikt:inglès|inglès]]" pask' i "file a l' inglesse". Si tote li wespireye vos porshût, et èn [[efant]] esse hagnî sacwants côps, endè pout [[mori]].<ref>B.O. Landin, Les insekes, Fernand Nathan, Paris, sins date.</ref> Mins normåldimint, il est foirt påjhûle. Si [[velin]] n' est nén pus epweznant ki l' d' ene d' ene pitite wesse.<ref>Rivuwe "La hulotte", come cial ådzeu, riprins d' ene [http://www.vespa-crabro.de waibe almande].</ref> == Aidance å bastixhaedje del fonnetreye == Gn a todi moens di gurnîs, tcheris, gregnes abandnêyes wice ki les fotchrês plèt fé leu wespireye. Did la, l' idêye di mete des boesses ås fonnets so les åbes, come les rcwereus l' ont fwait po mî studyî l' indje. Ele doevnut esse pindowes al boune 5 metes hôt, e-n ene plaece la k' gn a waire di djins u d' biesses ki passèt. Nén esse å solea po n' nén tchåfer dtrop. Li mî, c' est k' ele riwaitexhe li [[Levant]]. I n' fåt nén k' i gn åye des [[apî]]s dins l' cotoû, ca les fonnets magnèt voltî les [[moxhes al låme]], mågré k' c' est leu cuzenes. <gallery> File:Meppen - Roheide - Friedhofswald 17 ies.jpg|clôse File:Mündener-Hornissenkasten-mit-Bienen.jpg|drovowe </gallery> == Lomaedje del biesse ezès lingaedjes == E [[walon]], e [[lorin]], e-n [[inglès]], e-n [[almand]], e [[neyerlandès]], li mot a-st a vey avou ene pitite sacwè ki pike et k' ça fwait må ([[fotche]], [[coine]]). == {{HDs}} == * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2018-10-30_Sicole_di_Bive.pdf Li fonnet d' Urope] (ås [[scoles di Bive]] do 30 d' octôbe 2019) * [https://lirantoele.walon.org/aurtchives/Rantoele89-waibe.pdf Les fonnets e bontins] {{Ran}} 89 (bontins 2019) p. 7-8 * Les fotchrês di l' esté, {{Ran}} 90 (esté 2019) p. 7. * Les waisses di tchvå di l’ erî-såjhon, {{Ran}} 91 (waeyén-tins 2019) p. 7. == Sourdants & pî-notes == {{Commons|Category:Vespa crabro|les fonnets}} [[Categoreye:Insekes]] [[Categoreye:Raspepyîs årtikes]] pef7bg0003h4nr2ifbobrgko1r7bul4 0 32920 428223 280442 2026-11-01T10:25:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428223 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Cawetes et betchetes|Inne1]] :''[[cawetes -inne|Discramiaedje des cawetes -inne]] {{Wiccionaire-sititchetes|-inne}} Li '''cawete -inne''', prumire do no, dene on [[sustantif]] [[djinre (linwince)|femrin]] ki djåze sovint d' ene termene (long moumint). Ele provént del [[cawete latene -ana]]. ''[[Cawete -inne 2|Gn a ene ôte sôre di cawete -inne, sins rapoirt avou cisse-ciale]]. == Mots walons avou l' cawete -inne == Sacwants mots [[etimolodjeye latene|vinèt direk do latén]] : * [[Wikt:samwinne|samwinne]] : latén ''septimana'' Des ôtes ont stî foirdjîs e walon, po mostrer ene såjhon d' ovraedje : * [[Wikt:råyinne|råyinne]] : såjhon k' on råye ås [[canada (plante)|canadas]]. * [[Wikt:pelinne|pelinne]] : såjhon k' on [[pelaedje des tcheneas|pele ås tcheneas]]. Dins ç' sinse la, elle est sinonime del [[cawete -åjhe]]. Mins li pus biesse egzimpe, c' est ene termene di x djoûs : [[Wikt:cwénzinne|cwénzinne]], [[Wikt:ûtinne|ûtinne]] di djoûs. Did la, ene troke d' on metou nombe di sacwès, di djins : ene [[Wikt:troezinne|troezinne]], ene [[Wikt:cwatrinne|cwatrinne]]; pu a pô près ci nombe la : ene [[Wikt:cénkinne|cénkinne]], ene [[Wikt:dijhinne|dijhinne]], ene [[Wikt:vintinne|vintinne]], ene [[Wikt:cintinne|cintinne]]. Dins sacwants cas, ele mostere ene longue sitroete plaece : * [[Wikt:rivlinne|rivlinne]] : long boird d' on mousmint. Dins des ôtes mots, li rapoirt avou l' bodje est pus lådje : * [[Wikt:tchampinne|tchampinne]] : oujhea ki s' rabate sovint a bindes dins les tchamps. (cial, on ratindreut voltî ene [[cawete -rece]]. * [[Wikt:rôlinne|rôlinne]] : manire di taper ene måye (a on djeu d' måyes) == Li cawete -inne dins les noûmots == Li cawete -inne a stî reployeye pacô dins des noûmots po mostrer li plaece di l' accion: * [[Wikt:riçuvinne|riçuvinne]] : plaece la k' on rçût les djins. Mins c' est purade ene termene di tins : * [[Wikt:médyinne|médyinne]] : termene k' on s' médeye * [[Wikt:tuzinne|tuzinne]] : termene k' on s' rissaetche dins ene coete plaece po tuzer * al [[Wikt:shuvinne|shuvinne]] : termene ki l' tchén shût s' mwaisse pas a pate. == Alére == * [[C8|Adrovaedje do motî d' Djivet]] {{HD}} * [[Wikt:Categoreye:Sustantifs avou l' cawete -inne|Sacwants sustantifs avou l' cawete -inne]] (dedja studyîs sol [[Wiccionaire]]) rirc4dxee5m049i5ywzh28l0jsl6fwf 0 32935 427864 390752 2026-10-31T19:53:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427864 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Latin alphabet Cc.svg|thumb|250px|Grands et ptits C]] Li '''lete C''', c' est l' troezinme [[lete]]di l' [[alfabet latén]]. == Li lete C e walon == E [[walon]], ele pout ttossu bén rprezinter li [[son S]] ki l' [[son K]] (divant les [[voyale]]s A, O, U et divant ene cossoune. * Son S : avår '''c'''i, rasser'''c'''î, pi'''c'''eure, doû'''c'''eur; i cmin'''c'''e; i cmin'''c'''èt. * Son K : i '''c'''mince; i '''c'''mincèt. Ele pout prinde ene [[cedile]], et divni '''C-cedile''' u '''C-cawete'''; adon, elle a todi l' valeur do son S. * '''ç'''a vos va ?; '''ç'''ou ki n' cût nén por vos...; * adjin'''ç'''ner Li lete C intere eto dins des ôtes [[sicrijha]]s, la k' ele piede si prumire valeur: * [[scrijha CH]] ki s' prononce todi /ʃ/ * li [[betchfessî scrijha]] [[betchfessî SCH|SCH]] ki s' prononce /h/, /ʃ/ u /sk/ == Li lete C dins des ôtes lingaedjes == === francès === Les rîle di lijhaedjes del let C e francès sont les minmes k' e walon. Elle mousse eto dins li scrijha "CH" avou l' minme valeur k' e walon. === latén === Po dire li vraiy, on n' såreut dire å djusse kimint k' on prononcive li lete C e latén (gn a veut pont d' [[eredjistreus]] di ç' tins la. Li dujhance e [[latén d' eglijhe]], c' esteut del prononcî /ʧ/ (tch), come e-n [[itålyin]]. Mins dins des ratournaedjes e [[grek]] di des tecses laténs d' eviè l' deuzinme sieke, on eploye li lete "k". Dabôrd, li mwaisse prononçaedje di ç' tins la åreut yeu stî avou l' [[son K]]. * [[Wikt:cingula|cingula]] (cingue) si prononcive : /kingula/ === inglès === On wåde li C dins les mots ki vnèt do latén * ''center'' ([[Wikt:cinte|cinte]]) === almand === === neyerlandès === === inglès === On wåde li C dins les mots ki vnèt do latén * ''centrum'' ([[Wikt:cinte|cinte]]) === espagnol === === itålyin === === portuguès === === daenwès === La kékes anêyes, on-z a rsaetchî les C des mots ki vnént do latén, et rmete des S => ''center'' => ''senter'' (?) === trouk === == {{HDs}} == * [https://web.archive.org/web/20071228215007/http://users.skynet.be/lorint/picr/node4.html#SECTION00213000000000000000 Les letes dins li ptite croejhete da Hendschel] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20120825231621/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node18.html#SECTION02121000000000000000 Les letes dins li grosse croejhete da Hendschel] [[Categoreye:Sons et letes do walon]] [[Categoreye:Alfabet latén]] 4ghsfljz8z0sagwsue644piazsaxssq 0 33051 427749 369634 2026-10-31T19:19:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427749 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-motîs|Motî do Condroz namurwès}} [[Imådje:Motî Condroz.jpg|thumb|Coviete]] Li '''Motî do Condroz namurwès''', kel tite, et francès, c' est "''Langue Wallonne en Condroz namurois''", c' est on gros spès live, di dpus d' 800 pådjes, e deus volumes, sicrît pa '''André Vellande''', ey eplaidî ås Edicions Azimuts e [[2009]]. Gn a dvins : * Tome I (453 pådjes) avou a pô près 10.000 mots walons et 500 [[ratourneure]]s. ** on [[motî walon-francès]] * Tome II (422 p.) ** 803 [[spot]]s et [[dijhêye]]s, avou èn indecse di tinmes, et èn ôte indecse des mots ki rivnèt dvins. ** 15 [[fåve di djåzantès biesses|fåves]] da [[Lafontinne]], ratournêyes e walon. ** on [[motî francès-walon]] avou come 13.000 mots. Li stindêye ricovrowe på diccionairî esteut sol [[Principåté d' Lidje]], mins djusse astok del [[conteye di Nameur]], sol [[Condroz]] et sol [[Fåmene]]; did la, li ritchesse do motlî. Il a rexhou a 200 egzimplaires, ey esse rade sipoujhî. Il est rprins sol limero '''[C60]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. == Ovraedje do diccionairî == L' adierçaedje do motî a duré 17 ans (1992-2009), aprume avou des foyous, après so [[programe éndjolike]]. Li diccionairî a rmetou tos les mots k' i cnoxheut d' els aveur oyou, u k' il aveut rescontré dins des [[gazetes e walon]] ([[Li Chwès (gazete)|Li Chwès]] et ki lyi shonnént ahessåve. Adon, i n' shût nén les piceures des [[diyalectolodjisse]]s. I n' a nén nerén stî rapexhî des mots dins des scrijhaedjes. André Vellande fourit-st araedjî po trover li djusse mot francès po ratourner les mots walons, ey insi, diswalper les diferins sinses. Dins les spots, il esplike li prumî et l' deuzinme sinse, mins eto li cotoû d' etrevén k' on-z î dit ci spot la. I n' a pont d' fråzes d' egzimpes divins. Mins pacô, i repete li definixha do mot e francès (loukîz a ''pèchon''). == Sacwants bokets do live == * [[Wikt:gorea|gorea]] : Li [[sinsyince]] do mot est pus diswalpêye ki dins bråmint des motîs : i revoye ås mots francès "''[[Wikt:collier|collier]]''", mins eto "''[[Wikt:tribart|tribart]]''", "''[[Wikt:joug|joug]]''" et "''[[Wikt:converseau|converseau]]''". * dj’a sepou tot, do fi disk’ a l’ aweye : dj' a sepou [[Wikt:les ca et les ma|les ca et les ma]]. * i brait avou s' tutute e s' mwin. * [[Wikt:On n' va nén å bwès cwand on-z a peu des foyes|cwand on-z a peu des ronxhes, (ou des spenes), on n' va nén å bwès]] == Alére == * [[Bernard Louis]] : "Les diccionaires po l’ walon d’ Nameur : Co onk. On pout bén souner les clokes !", , [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 53, [[Boune såjhon]] 2010. == {{HD}} == * [http://www.calameo.com/read/0000214413d6b3eda1272?authid=IJVY0zhc1KWy Sacwants pådjes do motî] * [http://walon.cultureforum.net/expressions-f4/spots-da-andre-vellande-t132.htm Egzimpes di spots] * Li tchinne et l' cladjot, da [[Lafontinne]] ** [http://walon.cultureforum.net/scrijeuses-f8/andre-vellande-t133.htm#488 Mwaisse modêye] ** [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=2159#2159 e rfondou] [[Categoreye:Motîs walons|Condroz]] [[Categoreye:Motîs francès-walon|Condroz]] 1mmqebqcmbdv3lk2erhpwtn6p2osnqy 0 33128 427566 424827 2026-10-31T18:49:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427566 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Ratourneure e walon.jpg|thumb]] Ene '''ratourneure''', c' est ene manire di dire ene sacwè, avou èn emantchaedje di mots ki leu prumî sinse vout dire ôte tchoi. Les ratourneures ni plèt nén sovint esse [[tradût]]es d' on [[lingaedje]] a l' ôte (a l' årvier des [[spot]]s). == Sôres di ratourneures == Dins les ratourneures, gn a d' l' adire inte : * les ratourneures d' esplikêye, ki l' sinse est cåzu l' minme ki l' ci des mots k' i gn a dvins. Li limotche avou les mots d' [[aplacaedje]] est tene. ::''li ptit gris moxhet :[[Wikt:Categoreye:Mots avou des ratourneures d' esplicaedje|Sacwants mots do Wiccionaire avou des ratourneures d' esplikêyes]] * les ratourneures di [[rimetaedje (retorike)|rmetaedje]], sovint avou l' divancete "come". ::''Il est doûs come èn agnea'' :[[Wikt:Categoreye:Mots avou des ratourneures di rmataedje|Sacwants mots do Wiccionaire avou des ratourneures di rmetaedje]] * les [[spot]]s, ki l' sinse est sovint ene luçon. ::''[[Wikt:C' est todi les ptits k' on spotche|C' est todi les ptits k' on spotche]] :[[Wikt:Categoreye:Mots avou des spots|Sacwants mots do Wiccionaire avou des spots]] * Ladvins, on pout mete tot seus les spots sol l' [[tins k' i fwait|tins]] ::''Del nive so les broûs, djalêye eco troes djoûs :[[Wikt:Categoreye:Ratourneures po-z anoncî l' tins|Sacwants mots do Wiccionaire avou des ratourneures po-z anoncî l' tins]] * les [[djhêye]]s : fråze k' on dit e-n ene metowe sitouwåcion, mins ki n' est nén ene sintince djeneråle come on spot : ::''[[Wikt:on n' erva nén so ene djambe|on n' erva nén so ene djambe]] :[[Wikt:Categoreye:Dijhêyes e walon|Sacwants mots do Wiccionaire avou des djhêyes]] * les [[rime-rames d' efant]] ::''Soye, soye, Mareye-soyete; Soyîz vosse bwès Mareye-soyon :[[Wikt:Categoreye:Mots avou des rime-rames d' efants|Sacwants mots do Wiccionaire avou des rime-rames d' efants]] == Lives di ratourneures == * [[Live di ratourneures Denis]] * [[Live Coppens di rvazîs]] * [[Live Slangen di ratourneures]] * [[Live di spots Dejardin]] … {{HD}} * sol [[Wiccionaire]] ** [[Wikt:Categoreye:Mots avou des ratourneures|Sacwants mots do Wiccionaire avou des ratourneures]] ** [[Wikt:Categoreye:Spots walons|Sacwants spots walons]] *** [[Wikt:Categoreye:Spots di tchaeke lingaedje|Spots di totes les langues]] ** [[Wikt:Categoreye:Dijhêyes e walon|Sacwants djhêyes e walon]] *** [[Wikt:Categoreye:Dijhêyes di tchaeke lingaedje|Dijhêyes di totes les langues]] ** [[Wikt:Categoreye:Dijhêyes e walon|Sacwants djhêyes e walon]] * Sacwants ratourneures ramexhnêyes pa [[Reynold Hostin]] ** [https://web.archive.org/web/20120928065830/http://genie-belge-wallon-expressions1.skynetblogs.be/ Prumire djivêye] ** [https://web.archive.org/web/20130514235233/http://genie-belge-wallon-expressions2.skynetblogs.be/ Deuzinme djivêye] [[Categoreye:Motyince do walon]] [[Categoreye:Dijhaedjes e walon]] 6hgpja628gtfug34yf7rshtfzatis05 0 33161 427834 412149 2026-10-31T19:48:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427834 wikitext text/x-wiki Li '''grand Ståvleu''' (la-minme ''Stâvleu'' F. ''Stavelot''), c' est ene [[rebanêye comene]] del [[Walonreye]], el [[province di Lidje]]. [[Image:Stavelot Liège Belgium Map.svg|thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province]] == Mwaissès dnêyes == * [[Limeros del posse]] : '''4970''' * Dimorants : 6705 djins (2008) * Sitindêye : 85,05 km² * Contrêye naturele : [[Årdene]] == Ban di Ståvleu == * [[Ståvleu (veye)]] ** [[Beamont (Ståvleu)|Beamont]] ** [[Li Cô (Ståvleu)|Li Cô]] * [[Francortchamp]] ** [[Ster (Francortchamp)]] ** [[Hocai]] / [[Hokê]] {{Wiccionaire|Ståvleu}} == Economeye == * [[Rivnou par djin]] : ** pa declaråcion ås contribucions : 18,8 a 21,1 (meye uros) e 2003, çou k' est l' troezinme categoreye so 5.<ref>Thisse et Thomas, 2007.</ref> ** par dmorant : 12.457 € (2005) == Tourisse == * Foclore : mascaråde des [[Blanc-Moussîs]] (al Letare). == Istwere == L' istwere del veye est pår assoçnêye a l' [[Principåté di Ståvleu-Måmdey|abeye di Ståvleu]], askepieye pa [[sint Rmåke]] e [[605]]. == Sourdants == <References/> {{Commons|Category:Stavelot}} {{ProvinceLidje}} [[Categoreye:Veye di Walonreye]] oml52xbjama7vnuqa7wjsow8ws5wmcu 0 33174 427584 314931 2026-10-31T18:52:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427584 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-motîs|Motî d' Fosse-li-Veye}} [[File:Motî Lurquin.jpg|thumb|Pådje do motî]] Li '''Motî d' Fosse-li-Veye''', c' est on [[motî]] [[walon-francès]] sicrît pa [[Auguste Lurquin]] ey eplaidî dins li [[BSLLW]] e [[1910]] (Tome 52, deuzinme pårteye, pp. 105-170). Il est rprins sol limero '''[C5]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. == Contnou == Sacwants mots do vicaedje ezès [[viyaedje]]s e 19inme sieke s' î rtrovèt, dabôrd k' i seront pierdous et nén rmetous dins les motîs d après, metans [[Wikt:biyaire|biyaire]] (dobe ruslî et crepe po les [[bedots]]). [[Categoreye:Motîs walons|Fosse]] 8t1a5nulpcrqmajajnuidowitlt7uch 0 33189 428111 421637 2026-11-01T10:06:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428111 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|en|The 100, a ranking of the most influential persons in history}}''}} {{Dizo-tite|Djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere}} Li '''djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere''', c' est ene djivêye di 100 [[rilomêye djin di l' Istwere|personaedjes istorikes]] ki leu vicåreye a candjî li vicaedje des ôtès djins, dins leu veye di tos les djoûs. Li djivêye a stî eplaidêye e [[1978]] e-n on live ki l' tite e-n inglès, c' est "''The 100, a ranking of the most influential persons in history''. ISBN 08055-0365-X. == Manire di fé == Li scrijheu et rcwereu, Michael Hart, a sayî di prinde des mzuras obdjectifs (kibén d' djins ont stî infouwinceyes, kibén d' tins, po kéne durêye di leu egzistince). Après côp, rimete inte di zeles les djins k' ont inflouwincî les ôtes dins on metou dominne. Metans dins li rlidjon, kî fåt i mete divant l' ôte : [[Mawoumet]] u [[Djezus-Cri]] ? I tuze insi: gn a dipus d' crustins ki d' muzulmans sol [[Daegne]]. Mins li rlidjon muzulmane shût di foirt près les idêyes k' ont stî spårdowes pa Mawoumet, et les pratikes k' il a-st acsegnî. Dabôrd ki li [[crustinnisse]] ni s' åreut motoit måy sipårdou foû do peupe djwif s' i gn åreut nén yeu [[sint På]]. Adon, l' inflouwince di cisse rilidjon la doet esse pårteye inte les deus (c' est po ça k' sint På est shijhinme sol lisse). Sifwaitmint, gn a bråmint des askepieu di rlidjon u des filozofes dins les prumîs, ca c' est des djins k' ont foirt inflouwincî (do bon u d' on mwais costé) li vicaedje des djins k' ont vnou après zels. Dins l' deuzinme pôzucion vnèt les [[sincieus]]. Pår après, les [[politikî]]s, [[rwè]]s ey [[impreur]]s. == Djivêye des 100 pus rlomêyès djins di l' Istwere == #[[Mawoumet]] #[[Isaac Newton]] #[[Djezus-Cri]] #[[Bouda]] #[[Confuciusse]] #[[Sint På]] #[[Tchay Loun]] #[[Johannes Gutenberg]] #[[Cristofe Colombe]] #[[Albert Einstein]] #[[Karl Marx]] #[[Louis Pasteur]] #[[Galilêye]] #[[Aristote]] #[[Lenine]] #[[Moyisse]] #[[Charles Darwin]] #[[Shih Huang Ti]] #[[Cezår Ogusse]] #[[Mao Tse-tung]] #[[Djendjisse Xhan]] #[[Uclide]] #[[Martin Luther]] #[[Nicolaus Copernicus]] #[[James Watt]] #l' [[Impreur Constantin]] #[[George Washington]] #[[Michael Faraday]] #[[James Clerk Maxwell]] #les [[Frés Wright]] #[[Antoine Laurent Lavoisier]] #[[Sigmund Freud]] #[[Alegzande li Grand]] #[[Napoleyon Bonapåre]] #[[Adolf Hitler]] #[[William Shakespeare]] #[[Adam Smith]] #[[Thomas Edison]] #[[Antony van Leeuwenhoek]] #[[Platon]] #[[Guglielmo Marconi]] #[[Ludwig van Beethoven]] #[[Werner Heisenberg]] #[[Alexander Graham Bell]] #[[Alexander Fleming]] #[[Simon Bolivar]] #[[Oliver Cromwell]] #[[John Locke]] #[[Michelangelo]] #li påpe [[Orban II]] #[[Omar Ben Xhettab]] #[[Asoka]] #[[Sint Ogustén]] #[[Max Planck]] #[[John Calvin]] #[[William Morton]] #[[William Harvey]] #[[Antoine Henri Becquerel]] #[[Gregor Mendel]] #[[Joseph Lister]] #[[Nikolaus August Otto]] #[[Louis Daguerre]] #[[Joseph Stalin]] #[[René Descartes]] #[[Djule Cezår]] #[[Francisco Pizarro]] #[[Hernan Cortés]] #Royinne [[Izabele I]] #[[William li concwerant]] #[[Thomas Jefferson]] #[[Jean-Jacques Rousseau]] #[[Edward Jenner]] #[[Wilhelm Conrad Röntgen]] #[[Johann Sebastian Bach]] #[[Lao Tzu]] #[[Enrico Fermi]] #[[Thomas Malthus]] #[[Francis Bacon]] #[[Voltaire]] #[[John F. Kennedy]] #[[Gregory Pincus]] #[[Sui Wen Ti]] #[[Mani]] #[[Vasco da Gama]] #[[Tchårlumagne]] #[[Cirusse li Grand]] #[[Leonhard Euler]] #[[Machiavel]] #[[Zorowasse]] #[[Menesse]] #[[Pire li Grand]] #[[Menciusse]] #[[John Dalton]] #[[Homere]] #li royinne [[Elizabete]] #[[Djustinyin I]] #[[Johannes Kepler]] #[[Pablo Picasso]] #[[Mahavira]] #[[Niels Bohr]] [[Categoreye:Pår rilomêyès djins|*]] [[Categoreye:Rilomêyès djins|*]] [[Categoreye:Djivêyes|Rilomeyes djins]] dmwqyzhf30yehapig5671hma0c29j0v 0 33219 427961 371547 2026-10-31T20:15:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427961 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-sicrijheus|Jeanine Xhenseval}} '''Jeanine Xhenseval''' sicrît des [[prôze]]s e walon dins ''[[Li Walone (gazete)|la Wallonne]]''. ''Li no d' famile "Xhenseval", c' est on [[forcoridjaedje]] di [[Enzivå]] (hamtea). == Ouve pol walon == Come sicrijheuse, elle ava l' troezinme pris al bate di noveles del soce do minme no, avou "Djoziane", ki l' eroyene, c' est ene [[drouke ås forvuzions|drouctêye]]. Li novele fourit-st eplaidî dins l' minme gazete e walon, dins l' l° 1-2010. E 2020, ele riprinda l' posse di cwårelresse [[Li Walone (gazete)|al Walone]]. == Corwaitaedje del novele «Djoziane» == === Rascourti === Ene crapåde di 17 ans djowe a des djeus dandjreus avou on capon di si ådje et … si rtrouve e [[pôzucion]]. Si pa el caye a l' ouxh. Ele si ressåve a Lidje, et si rtover e-n on scwate di drouctés. Et fé come zels. Po-z aveur des cwårs po s' tchedinne, ele va briber. C' est adon k' ele rescontere ene fonccionaire ki va magnî al taviene... === Motlî === Jeanine Xhenseval doet bén eployî des [[noûmot]]s po fé tcheryî si spoûle dins l' monde d' ouy, pus waire walon-cåzant. Elle è prind : * des cis d' [[aparintaedje]] : si [[Wikt:fordroucter|fordroucter]] * des cis di stindaedje di sinse : [[Wikt:droucté|droucté]] (å prumî sinse : fé boere on rméde a ene biesse); [[Wikt:taviene|taviene]] (po « snak », prumî sinse [[cåbaret]] di dvins l' tins la k' on pleut eto magnî.) * des calcaedjes : des ki passèt bén ([[wikt:scwate|scwate]]), des ôtes ki pôrént esse replaecîs pa des piceures pår walones (''[[wikt:au fait|au fait]]''); [[wikt:collègue|collègue]]) Dins l' fråze : :''Taijhe tu, '''[[Wikt:mcoye|mcoye]]''', nozêye come t' es, i n rè todi bén des omes po t' fé des calinreyes. Rilevez * li stindaedje di sinse del croejhete di « mcoye » (normåldimint po èn ome, cial po ene glawene). * l' eployaedje kécfeye flotchrece di [[Wikt:calinreye|calinreye]] (normåldimint : metchansté, cial doûdoûce, [[Wikt:candôzaedje|candôzaedje]]). [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Xhenseval]] mo92nn88h6g34wg86zjck9jb4k6xrq3 0 33260 427700 384932 2026-10-31T19:11:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427700 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Red deer stag 2009 denmark.jpg|thumb|Boerlant cier]] Li '''cier''', c' est on såvadje [[roemiant]] des bwès et des tchamps. Ca l' [[indje]] s' a diswalpé dins les plinnes purade ki dins les bwès. {{sla}} ''[[Cervus elaphus]]'' {{Fam}} [[Ciervidîs]], la k' gn a des ôtès sôres di cier. == Motlî == Li måye a des coines (les tchesseus dijhnut des "bwès") ki sont plinnes ådvins, et ki toumèt tos ls ans. Li frumele si lome ene [[bixhe]]. Les djonnes si lomnut des "'''veas'''". Po les [[tchesseu]]s et les [[gåres di tchesse]], c' est des '''fans'''. == Spårdaedje == [[Imådje:Red deer (Cervus elaphus) reconstructed and recent.png|thumb|e vete foncé, la k' i gn a co ouy, e vete clair, la k' end a ddja yeu]] Il est spårdou dins tote l' Urope, ey les contrêyes vijhenes d' Azeye et d' Afrike. E 1971, n aveut 4413 ciers et bixhes el [[Walonreye]].<ref>Dieter Burckhardt & Paul Barruel Mammifères d' Europe, Ed. Artis, Brusele, 1971.</ref> Mins end a motoit bråmint dpus asteure, a cåze d' on meyeu manaedjmint des tchesses ås gros djibî. == Mopliyaedje == === Boerlaedje === Li såjhon do mopliyaedje kimince e moes d' setimbe el Walonreye. Les bixhes s’ ont ratroplé sins les djonnes di l' anêye di dvant. Les ciers s' aroynut on teritwere la k' i gn årè k' zels a poleur [[potchaedje (biesse)|potchî]] les bixhes. Po bén mostrer ki les ôtes djonnes ciers ni si dvèt nén aprepyî, i '''boerlêye''' (u i '''bråme''') tot rôbalant si triyaedje foû, a longueur di djournêye – et del nute avou. Ça deure a pô près do 10 di setimbe å 10 d’ octôbe, todi el Walonreye. S’ i s’ aprepièt cwand minme, po sayî di s' rinde mwaisse do vî cier, ci-ci les souke avou ses coines, et les rbôrer evoye. Tantea k’ i n’ a minme pus l’ tins d’ aler waidyî. Sol såjhon do bråme, on gros cier va freyî di bén 50 kilos. {| class="wikitable" |+ Mopliyaedje des [[tchivroû]]s et des cier<ref>{{fr}} François Moutou, ''Mammifères de la campagne'', Gallimard jeunesse, Paris, 1995, ISBN 2-07-058679-0</ref> |- ! Indje !! [[Djulete]] !! [[Awousse]] !! [[Setimbe]] !! [[Octôbe]] !! [[nôvimbe]] !! [[Decimbe]] !! [[Djanvî]] !! [[Fevrî]] !! [[Måss]] !! [[Avri]] !! [[May]] !! |- | Tchivroû || [[Tchôde (môpliyaedje)|Tchôde]] || Tchôde || [[Djôminance]] || Djôminance|| Djôminance || Djôminance || [[Poirtêye (biesses)|Poirtêye]] || Poirtêye || Poirtêye || Poirtêye || [[Gadlaedje]] || |- | '''Cier''' || - || - || Bråme (boerlaedje) || Bråme || Poirtêye || Poirtêye || Poirtêye || Poirtêye || Poirtêye ||Poirtêye || [[Djonnlaedje|Velaedje]] || |} === Velaedje === Après 8 gros moes d' plinnisté (240 a 262 djoûs), li bixhe va fé s' vea, onk, mins padecô deus. C' est adon l' [[moes d' may]] el Walonreye. === Crexhince === Li bixhete di deuzinme anêye - elle a-st adon èn an et dmey - pout ddja esse rimpleye. == Spårdaedje == E 1971, n aveut 4413 ciers et bixhes el [[Walonreye]].<ref>Dieter Burckhardt & Paul Barruel, come cial ådzeu.</ref> Mins end a motoit bråmint dpus asteure, a cåze do bon manaedjmint des tchesses. == Maladeyes des ciers == * [[kisse idatike]] == Alére == [[Lucyin Mahin]], Aler schoûter boerler les ciers, [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]], [[ahan]] 2010. == {{HD}} == [http://walon.cultureforum.net/scrijeuses-f8/ene-bauke-su-les-bwes-d-l-ardene-t125.htm#456 Tecse so les ciers] (saetchî foû d' [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]]) == Sourdants & pî-notes == {{Commons|Cervus elaphus|les ciers et les bixhes}} [[Categoreye:Djibîs del Walonreye]] [[Categoreye:Ciervidîs]] l8afvhk7tt2boon7euydf8p5x8flhh5 0 33262 428202 414038 2026-11-01T10:21:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428202 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Lepus europaeus range Map.png|thumb|Spårdaedje del biesse, e rodje coleur : mwaisse dominne; e rôze coleur : aminaedje pås djins]] Li '''live d' Urope''', c' est on [[live (biesse)|live]] ki vike e l' [[Urope]] ey e l' [[Afrike bijhrece]], [[Moyén Levant]] et [[Mîtrinne Azeye]]. Mins end a pont e l' Irlande. Il a stî eminé pås djins e l' [[Ostraleye]], [[Amerike nonnrece]], evnd. Li live do Cap est rwaitî, dispu 1965, come li minme indje ki li live d' Urope.<ref>Dieter Burckhardt & Paul Barruel Mammifères d' Europe, Ed. Artis, Brusele, 1971.</ref> {{sla}} ''[[Lepus europaeus]]'' {{Fam}} [[Robtidîs]] == Discrijhaedje == Il a on blanc cou. Il a des grandès longowès orayes, did la li lomaedje "[[orayes-di-live]]" a bråmint des plantes. Les pates di drî sont bråmint pus longues ki les cenes di dvant. <gallery> File:Feldhase 078-11.06.08.jpg|ki magne File:Running hare.jpg|ki court File:Lepus.europaeus.jpg|a l' awaite, el [[Hôte Årdene]] File:Lepus.europaeus.dung.jpg|ses petales File:Young-hare-hiding FI-EU 2007-Aug-09 RAM.jpg|levrot dins on djîsse inte les pires File:Feldhase 100102.jpg|ascwati dins s' coûtchete, al nive </gallery> == Mopliyaedje == === Tcholeurs === Cwand les måyes ricwerèt les frumeles, on dit k' i sont-st '''al tchôde''' u å '''bokinaedje'''. A-st arivé, dins les [[trimblene]]s, k' on robtê porshuvaxhe on ptit tchén, contant k' c' esteut ene frumele. === Poirtêye === Li poirtêye deure 42 djoûs. [[Sorraplinnixhaedje]] : li bokin pout potchî ene håze plinne sacwants djoûs divant k' ele ni djonnlêye. Adon, ele pôrè resse plinne on deuzinme côp après l' djonnlaedje, sins raler avou l' måye.<ref>Heini Heidiger, do djårdén zolodjike di Zurich.</ref> == Vicaedje == Li live vike pus voltî dins les plins la k' i gn a des coûteures. Li coûtche do live d' Urope est del longueur d' on solé d' 44. Ses innmis magneus d' lives, c' est les bråmint les [[rinåd (biesse)|rnåds]]. El Walonreye, cwand on-z aveut vlou dzindjner les rnåds di cåze do [[må d' araedje]], gn aveut yeu des lives a hotche. Cwand end a bråmint, on les towe cobén al nute tot rôlant dsu avou ene [[oto]]. Et les tchesseus, come di djusse. Did la li spot "la k' i gn a des lives, i gn a des tchesseus". == Tchesse == I dmeure ascwati disk' å dierin moumint, et steper evoye … come on live (a grande felesse). Li live pout fé do 70 a l' eure, pus rade k' on tchvå ki galope. A tot moumint, i biyairdêye d' on plin côp, et leye ses shuvant aler tot droet. On l' pout tchessî : * a l' afut, tot les leyant aprotchî. Li meyeu moumint, c' est cwand i sont-st al tchôde. * al bricole : li bricole si doet mete troes doets ådzeu d' tere, e-n on pazea. * avou des tchéns [[levrî]]s. Fåt k' ça soeye après l' awousse et k' i gn åye pont d' bouxhons ni d' hôtès waides. == Aclevaedje == Li live n' est nén aclevåve. Si i nd apice onk, et l' mete dins ene cadje ås robetes, i va aveur l' air di s' etraityî sacwants djoûs, pu on bea côp, on l' ritrouvrè crevé. == Maladeye des lives d' Urope == * [[tularemeye]] * [[stafilomicôze]] * [[pasteurelôze]] * [[fåsse tuberculôze]] * [[coccidiôze]] * [[tocsoplasmôze]] * [[viers solitaires]] (''Cittotaenia pectinata'', ''Cittotaenia ctenoides'', ''Andrya spp.'') * [[kisse idatike]] * [[ronds viers]] * [[brontchite viermineuse]]<ref>R. Wetzel & W. Rieck, Krankheiten des Wildes, Paul Parey, Berlin, 1962</ref> {{HD}} * [http://www.youtube.com/watch?v=ETiprOyRQJ4 Responda d' on bracnî ås lives] == Sourdants == <references/> {{Commons|Lepus europaeus|l'&nbsp;live d' Urope}} [[Categoreye:Djibîs del Walonreye]] [[Categoreye:Robtidîs]] 69ljqo7ru1tgkadsnxgxg8sym13jyty 0 33289 428165 427120 2026-11-01T10:15:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428165 wikitext text/x-wiki {{po=}} {{Wiccionaire}} [[Imådje:Eriksbergvildsvin.jpg|vignette|Ene troye avou des djonnes di deus poirtêyes]] Li '''singlé''', c' est ene [[biesse ås tetes]] di l' ôre des [[ongletîs]]. C' est l' ratayon do [[pourcea]]. Li frumele si lome "'''laye'''" u "'''troye di singlé'''", "'''troye a singlé'''". Po les djonnes, on dit biesmint "'''djonnes di singlé'''"; les tchesseus et les [[gåres di tchesse]] dijhnut puvite "'''marcassins'''". Les singlés si rmetèt dins ene "'''bôre'''" u "'''tchôdron'''". {{sla}} ''Sus scrofa'' == Discrijhaedje == Il est 110-185 cm long; li cawe muzeure di 15 a 47 cm. Il est 85 a 100 cm hôt å warot. Les singlés d' Pologne et des Balkans sont pus pezants. Les cis d' Afrike bijhrece, pus ptits. Li singlé a deus foitès [[broke (dint)|brokes]] ki rexhnut foû del boke. == Sipårdaedje == [[Urope]] (apus k' e l' Inglutere ey e l' Irlande); [[Afrike bijhrece]], [[Azeye]] (minme dins les iyes come [[Soumatra]], [[Djava]] & [[Djapon]]. Li {{np}} a stî dzingnî d' Inglutere e 17inme sieke. El [[Walonreye]], n aveut 4977 singlés e 1971.<ref>Dieter Burckhardt & Paul Barruel Mammifères d' Europe, Ed. Artis, Brusele, 1971.</ref> Mins dandjreus ki ci nombe la a rmonté, dispu k' on lzès sogne dins totes les tchesses Après l' [[guere di 40]], les singlés on rpeuplé l' Almagne et evayi les payis vijhéns, paski les cinsîs almands n' avént pus l' droet d' aveur on fizik po lzès touwer. == Mopliyaedje == [[Imådje:Wildsau mit Frischling.jpg|thumb|Li troye avou les djonnes ki tetnut]] === Tchôde === E l' Walonreye ey avår la, les troyes vont a måye do moes d' nôvimbe å moes d' djanvî, minme al nive. Mins, s’ il arive èn oraedje e moes d’ awousse k’ a fwait tchaire bråmint des glands, i s’ acoplèt ddja e moes d’ setimbe-octôbe, et djonnler d’ e l’ ivier. Ôtmint, s’ i gn a waire di glands, les troyes ni s’ lairont potchî k’ e moes d’ djanvî.<ref>Gilbert Colaud, Les singlés, di l' ivier, {{Ran}}, ivier 2010-1011</ref> Les måyes si batnut tot s' metant onk siconte di l' ôte, et s' souker sol costé, avou leus grandès [[broke]]s. Adonpwis, les måyes vikèt tot seus, tchaeke di s' costé (did la, li no d' "singlé"). === Poirtêye === Li poirtêye deure 4 moes (di 117 a 123 djoûs), on pô dpus k' po les [[pourcea|troyes a coshet]]. === Djonnlaedje === Li troye coshlêye e moes d' måss u d' avri. Mins si ele sont prinjhes e moes d’ setimbe, ele djonnlèt ddja minme fén do moes d’ decimbe ey e moes d’ djanvî. D’ ene anêye a l’ ôte, les layes rivont todi djonnler a pô près ås minmès plaeces. Dins on pindant d’ tiene metou å Levant, ou çk’ i fwait setch, et la k’ i gn a-st a boere nén lon. Adon, ele bastixhèt on « ni ». Po çoula, elle ont dandjî d' coxhes. S' i gn a pont d' coxhes tot près, metans d' ene pôrcion d' bwès di l' anêye di dvant, elle è vont cweri dins ene bohêye di [[côrî]]s. Elle alèt côper des rdjets d’ on mete céncwante disk’ a deus metes di long, tot hagnant ddins po les casser. Et les raminer å ni. Pu les fessî, po fé come ene clåye. Si c’ est dins on tiene, assez foirt, li laye va cmincî a terasser avou s’ grognon, po rmete li fond do tchôdron a livea e poûssant des teres conte li clåye. Et pwis après, co aler rcweri des brouwires et des rdjets d’ bôle po covri s’ ni.<ref>Gilbert Colaud, come cial ådzeu</ref> Li laye fwait 4 a 6 djonnes, mins padecô disk' a 10. Les djonnes ni pezèt ki 500 gr. C' est des [[ni-rafiyant]]s ki s' divèt tni resserés dins l' bôre po-z aveur tchôd. Li troye les nourit did coûtcheye. Les marcassins ont des royes a môde di cir so tot l' coir. Cwand gn a toplin a magnî, li troye di singlé va minme djonnler deus côps l' an, li prumî côp e moes d' djanvî, li deuzinme côp aviè l' moes d' awousse. Ås tchesses, on voet sovint des troyes avou des djonnes di diferinnès grandeurs. Li troylete pout aler a veråt cwand elle a di 6 a 18 moes. C' est ci foirt djonnlaedje la k' a permetou å singlé di s' mintni dins les grands bwès d' Urope, adon ki les ôtès såvadjès biesses (oûsse, leu, linse) end estént dzindjné. == Vicaedje == [[Imådje:Sus.scrofa.dung.jpg|thumb|strons d' singlé]] I dmeure dins les bwès et les fagnes, la k' i s' nourit des fayenes et des glands. Après l' såjhon, i fougne dins tere après des raecinêyes et des trukes. Il î apice eto des biesses : rawiants, caracoles, viers, evnd. I rmagne minme les [[curêye]]s. C' est ene biesse ki voyaedje bråmint del nute. Les singlés vicnut e-n ene trope, ene u deus troyes avou les djonnes di l' anêye. Les måyes sont zels tot seus, såf tins d' l' acoplåjhe. Les singlés si vont voltî bagnî dins les brôlîs. Il è rexhnut tot "lakés" d' broûs, et si rnetyî tot s' froyant disconte des åbes do cotoû. Li singlé fwait des crotes come des strons d' pourcea. [[Imådje:Sus.scrofa.tracks.on.snow.jpg|thumb|[[Passêye (biesse)|Passêyes]] dins l' nive]] I leye des [[rote (biesses)|rotes]] avou 4 markes, les cis des deus ongletes di padvant sont pus grandes. == Ovraedjes et damadjes == [[Imådje:Schweinerei-einer-schwarzkittelrotte-001.jpg|thumb|Fougnaedjes]] Dins les bwès, les fougnaedjes des singlés aidèt li rsemaedje des grinnes des åbes. Et distrure li viermin. Dins les culteures, les singlés fwaiynut bråmint des damadjes, aprume ås [[canadire]]s, ås [[dinrêyes d' awousse]] ey ås [[mayisse]]s. El Walonreye, les cinsîs ont todi yeu l' droet d' aler wårder leu tchamps et d' touwer les singlés k' î estént. Asteure, on mete purade ene clôzeure electrike, avou l' fi 15 a 20 cm hôt. == Maladeyes == * [[parakeratôze]] * [[pesse des pourceas]] * [[pesse des pourceas d' Afrike]] * [[viers des boyeas]] == Siervaedje essegnrece == Li singlé esteut [[adoré]] des [[Celes]]. Did la, sacwants sinses respectiveus do mot "[[Wikt:veråt|veråt]]" e walon.<ref>Metans li djhêye "a veråt, ti !" po ene sacwè d' nouzome, di sbarante. Rimarke da Pol Pierret, al [[soce des rcåzeus d' walon di l' Årdene nonnrece]].</ref> Li singlé est l' essegne del [[Province do Lussimbork]] eyet di l' [[Årdene]]. "Li Singlé", c' esteut li spot do scrijheu e walon [[Gaston Lucy]]. Come [[såvadje no des dmorants]], il est dné ås cis d' [[Arbûmont]] (''Sanglîs''), di [[Felene]] (''Singlès'') et kécfeye eto di [[Yinene]]. == {{HD}} == * [http://walon.cultureforum.net/scrijeuses-f8/ene-bauke-su-les-bwes-d-l-ardene-t125.htm#456 Tecse so les singlés] (saetchî foû d' [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]]) * [http://www.youtube.com/watch?v=ETiprOyRQJ4 Videyo di temognaedje d' on bracnî ås singlés] == Sourdants & pî-notes == <References/> <gallery> File:Wild boar in the winter.jpg|e l' ivier File:Sus scrofa 04.JPG|ki s' bagne File:Sangliers.jpg|dins l' bwès el France File:Dzik w Rezerwacie Pokazowym Żubrów w Białowieży 02.jpg|dins ene rezieve di Pologne </gallery> {{Commons|Sus scrofa|les singlés}} [[Categoreye:Djibîs del Walonreye]] [[Categoreye:Biesses ås tetes]] p7ns0zo7ed346ftvzcf2cq4zgfbj1px 0 33290 428097 413742 2026-11-01T10:04:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428097 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Barbez Mots vî pa Felicyin.jpg|thumb|Coviete]] '''Les mots då vî-pa da Felicyin''' (''Lès mots dô vî pa, dau pèpêre, dè pèpère da Félicyin''), c' est on [[live d' imådjes]] k' a stî scrît aprume e [[picård]] pa [[Daniel Barbez]], sol tite ''«Lés meots du Pèpère Félicien»''. Li live est enimådjî pa Maxime Berger. C' est l' prumî limero del coleccion [[Les bablutes]], k' a rexhou e [[2010]]. Gn a on [[ratournaedje]] e francès padrî, sol deuzinme mitan do live. Li live a stî tradût e [[walon]], e [[gåmès]], e [[tchampnwès]] ey et [[lussimbordjwès (lingaedje)|lussimbordjwès]]. == Djivêye des ratournaedjes == Gn a yeu ene peclêye di ratournaedjes dins diferins [[accints do walon]] et dins d' ôtes mancîs lingaedjes di Walonreye, pa : * Modêyes e walon : ** [[Roland Blaise]], Jean-Pol Gazon & [[Jacky Lodomez]] (après [[Måmdey]]) ** [[René Brialmont]] ([[Derbu]]) ** [[Jacques Desmet]] ([[Djodogne]]) ** [[Jean-Luc Fauconnier]] ([[Tcheslet]] et [[Tchålerwè]]) ** [[Émile Gilliard]] ([[Moustî-so-Sambe]]) ** Jacques Henrotte (après [[Lidje]]) ** [[Louis Marcelle]] ([[Courcele]]) ** [[Henry Matterne]] ([[Nameur]]) ** [[Christian Quinet]] (après [[El Lovire]]) ** [[Joseph Selvais]] ([[Inguezêye]]) * Ôtes modêyes : ** [[André Capron]] ([[Pâturages]]) ** Marilys Flammang ([[Årlon]]) ** Pierre Noël ([[Moucron]]) ** Roger Nicolas ([[Sugny]]) ** [[Georges Themelin]] ([[Dampicourt]]) == Bokets saetchîs foû == E-n on [[viyaedje]] di [[cårire|carioteus]]... :''Al cårire, gn aveut pupont d' bezogne dispu lontins. On aveut seré l' botike eyet les åbes avént rnovlé ls ovrîs. :''I gn aveut des rampioûles ki s' avént vnou etoirtiyî dins les coxhes po fé come on grand stoelî plin d' foyes. Les tchansons des moxhons avént rnovlé eto l' rabouxhaedje des machines. El grand cirke avou s' toet å lådje aveut dvinou ene plaece misterieuse ki les efants do viyaedje lomént " el [[djungue]] ". :''Felicyin, i djouwéve voltî dins l' djungue. On bea djoû k' i s' pormineut låvå, il a discovrou ene afwaire nouzome. I n' aveut djamåy veyou ene sacwè di cisse cogne la. Adon, i s' a dit k' i faleut tot d' shûte mostrer ça å mwaisse di scole. Rén k' a sondjî k' il aléve esbarer ses camaerådes, Felicyin esteut tot efoufyî. Les efants loukèt li boket d' pire rischuré. :''- I gn a ds afwaires ki sont markêyes dissu ! :''Li Rwè et l' Rinne ont muzliné sins brut mins on veyeut bén k' i n' estént nén d' acoird sortot cwand Monsieu Binamé a abandné li lçon po rwaitî l' trovaye. :''C' esteut ene drole di pire del groxheur d' on pavé. Li leure l' aveut crené åd dilong des siekes kécfeye. Mins padzo les kernaxhes, on veyeut des ptits royons ki shonnént awè stî fwaits pa ene mwin d' ome. Li mwaisse les fwait raminer tot çou k' i trouvront el cårire; la onk ki distere on vî solé. :''- On pout esse seur ki l' ci k' a roté avou ç' solé la n' el vénrè pus rclamer, aveut xhaxhlé l' vî Cipriyin, la ki Filibiet el meteut å djoû. :''Li mwaisse fiestixheut ses scolîs so l' droete sipale tot côp k' aminént on novea trezôr: i tournéve li lçon so çou k' on lyi aminéve. :''Li Rwè et l' Royinne, ki l' convoye des noveas béns tineut-st e-n alaedje, ni fjhént pus des gros ouys cwand les lçons alént foû guides. I tchaként des mwins di leu pus roed et fjhént hossî les clås k' elzès clawént å meur. Tot aléve po on mî! =={{HD}}== * [http://walon.cultureforum.net/scrijeuses-f8/daniel-barbez-t129.htm#464 Mwaissès modêyes di ces bokets ci] [[Categoreye:Lives d' efants e walon|Mots]] [[Categoreye:Lives d' imådjes e walon]] fiyzdh57qfv84sbesgvl1utvhv8k1nj 0 33382 428242 369623 2026-11-01T10:30:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428242 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Esox hdm.JPG|thumb|On bea brotchet]] Li '''brotchet''', c' est on [[pexhon]] [[magneu d' tchå]] des [[corantès aiwes]]. C' est l' pus gros des pexhons del Walonreye. End a e [[Smwès]]. {{sla}} ''[[Esox lucius]]'' Mins gn a des [[Brotchet (indjes)|ôtès sôres di brotchet]]. <gallery> File:Brotchet_etir_Simwès.jpg|di Smwès, etir File:Tiesse brotchet epayî Olmesse.JPG|do Marok File:Brotchet_gueuye_å_lådje.jpg|ådvins del gueuye File:Brotchet epayî Bouyon.jpg|di Smwès, gueuye </gallery> == Motlî == Li djonne brotchet si lome "[[Wikt:betchtåd|betchtåd]]". == Discrijhaedje == [[Imådje:Gadda Stor NedreDalalven.jpg|thumb|Kibén peze-t i ?]] I pout pezer disk' a 15 kilos. == Dujhances == Cwand il est al tchesse, i bôre so tot çki passe dilé lu. Did la les sistinmes pol pexhî. Si l' amoice passe a costé d' lu e nén ndalant trop vite, i sôte dissu. Et i gole didins. Li brotchet a sovint s' [[bôre]] dins les yebes. Mins avou l' [[mannixhance]] des aiwes, gn a des yebes ki pourixhèt. E l' [[erî-såjhon]], cwand i [[plouve|ploût]], et k' les aiwes montèt, li brotchet dvént pezant, paski : i s' aprestêye po [[froye (pexhon)|froyî]]. Les frumeles ont des grossès panses. Gn a des oûs plin. Adon, cwand l' aiwe est grosse, i sont tchessîs so les boirds. Et dins les [[neyisse]]s. == Pexhe == Ça s' pexhe di 36 façons. Mins fåt esse foirt pacyin. Des djoûs k' i gn a, vos lyi ploz passer dijh côps, vint côps, l' [[amoice]] divant l' nez, i n' bodjrè djamåy. E [[Walonreye]], li pexhe est clôse do 15 di djanvî disk' å cotoû do deuzinme semdi do moes d' djun. === Pexhe al coyire === Å cminçmint d' l' [[esté]]. C' est ene pitite coyire ki toûne, avou, padrî, on [[hanzin]] ås troes brantches. === Pexhe å [[govion]] === [[Imådje:Esox lucius Prague Vltava 2.jpg|thumb|brotchet tcheke]] E mwès d' [[awousse]]. On pout wåde les [[goudjon]]s dins do formol e-n on bocå, oubén k' on les tént vicants dins ene boesse ås pexhons. Cwand on l' amoircêye, il est moirt. Shuvant l' groxheur do brotchet k' on vout apicî, on prind on pus grand u on pus ptit govion. On lî emantche ene [[triplete]] u des hanzins simpes. On lyi stitche al [[cawe]] u sol [[dos]]. Et on fwait tourner l' goudjon ou çk' on supôze ki l' brotchet est. On fwait coler doûçmint l' amoice inte les yebes. Et l' brotchet vore dissu. Adon on l' leye fé disk' å moumint k' i l' a avalé. C' est ene apriyesse di pexheu a-z atraper, pask' i gn a des côps k' on les [[Wikt:ferer|fere]] trop vite. Adon, cwand il ont sintou l' hanzin, i l' ricraetchèt. Fåt cnoxhe li bon moumint po les ferer. === Pexhe al vandwesse === Ça s' pratike e l' erî-såjhon. Avou on [[razoe (pexhon)|razoe]] u [[vandwesse]]. Et on les mete dins l' boesse ås pexhons, dins on bî, ou çk' i gn a del bele aiwe, po k' i soeyénxhe bén vicants, zels. On eploye on hanzin simpe, k' est lesté, ça vout dire k' on-z a metou ene bale di plomb après, po k' i n' rimonte nén. Et on bouchon. Et on ratind ki l' brotchet atake. Il vore dissu waeraxhmint. Et prinde li razoe triviè di s' gueuye. Et pu i rva sol fond, e s' bôre. Il î dmeure ene hapêye, ça depind comint k' il est luné. I fåt ratinde. Des côps cwate cénk munutes. Adonpwis, a on metou moumint, i rshofele li razoe, k' il a did triviè dins s' gueuye, et i l' avale li tiesse li prumire. Et pu il eva. C' est l' moumint del ferer. U alôrse, cwand c' est des djoûs k' i n' vont nén, on l' asticote, k' on dit, ça vout dire k' on rhaetche des ptits côps sol fi, nén trop foirt, mins foirt assez po k' i croeye ki l' pexhon est co vicant e s' gueuye. Et adon, i s' dispaitche a l' avaler, hin. Alôrse, vos l' ferez. === Ôtès amoices === On ndè pôrîz prinde onk å vier, mins e l' rimouwant, pask' i croet k' c' est ôte tchoi. C' est nén d' awè fwin. == Maladeyes == * [[blanc ås dints]] : c' est les dints ki pourixhèt. * hanzin dins l' coir : cwand l' pexheu a [[pexhe al cane#cassaedje|cassé s' fi]]. L' hanzin stitchî dins l' [[estoumak]]. Mins l' pexhon prodût on seur souk ki fwait pouri l' fier. Et tot ç' tins la, i sayèt di n' nén magnî. Mins foirceymint, il ont fwin. Et i mawièt leu proye po sayî d' l' avaler come do likide. Des côps, i trinnèt li fi avou l' bale di plomb ki pout rexhe do coir pa l' ouy. == Alére == * Responda da Nicolas Bouillon, pa [[Lucyin Mahin]] {{Ran}}, [[Bontins]] 2010. * [http://rifondou.walon.org/Lejeune_Jean.php#Galavale Galavale] (novele sol vicåreye d' on brotchet d' l' [[Ambleve (aiwe)|Ambleve]], sicrîte pa [[Jean Lejeune di Djoupeye]] divins "[[Avå trîxhes et bwès (noveles)|Avå trîxhes et bwès]]") {{Commoncat|Esox lucius|l'&nbsp;brotchet}} [[Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes]] [[Categoreye:Pexhons]] 8wtrptsd6u5hfsvtu0cpuo1vn1lndu3 0 33525 427484 422533 2026-10-31T18:36:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427484 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse payis}} {{Wiccionaire|Espagne}} L' '''Espagne''' (dirî ene voyale, on pout eto dire "'''Spagne'''"), c' est on payis d' [[Urope nonnrece]]. [[Imådje:Sierra Nevada Baza.JPG|thumb|Veye di Gwadiz, avou les montinnes croyixheuses, et l' Sierra Nevada]] == Mwaissès dnêyes == [[Mwaisse veye]] : [[Madrid]] Prezidint : [[{{#property:P6}}]] Dimorants : Espagnols (dirî ene voyale, on pout eto dire "Spagnols"). Lingaedje oficire : [[espagnol (lingaedje)|espagnol]], pus spepieuzmint lomé [[castiyan]]. [[Lingaedjes diléreces]] : [[catalan (lingaedje)|catalan]], [[basse (lingaedje)|basse]], [[aragonès (lingaedje)|aragonès]], [[Liyonès (lingaedje)|Liyonès]], [[Bable|bable asturyin]], [[galicyin (lingaedje)|galicyin]] (cåzu do [[portuguès (lingaedje)|portuguès]]. == Istwere == Gn aveut des [[Celes]], k' ont leyî sacwants scrîts. Evayeye pa les [[Romins]] k' î ont leyî leu lingaedje (l' espagnol, c' est dandjreus li [[lingaedje roman]] li pus addé l' [[latén]]). Adonpwis, pa les [[Vandales]] (k' ont dné leu no a l' [[Andalouzeye]]), zels-minme tchessîs pås [[Wizigots]]. Evayeye pa les [[Arabes]] da [[Tarik Ben Ziyyad]] (k' a dné s' no a [[Djibraltar]]) diviè 700. Ritchessaedje des [[Arabes]] (et des [[muzulmans]] et des [[djwifs]]) tot fwait e [[1492]]. C' est çou k' on lome "[[Reconquista]] (riconcwesse). [[Guere d' Espagne da Napoleyon]] [[Revolucion espagnole]] [[Franco]], k' esteut militaire e [[Marok]] riprinda tote l' Espagne ås [[comunisse]]s. Après l' moirt da Franco (1975), on rmeta on [[rwè]]. Mins l' [[democraceye]] si dispårda raddimint. == Djeyografeye == [[Imådje:Andalouzeye montinne nûlêye.JPG|thumb|Payizedje d' Andalouzeye]] === Discôpaedje administratif === L' espagne est pårteye e [[kiminåltés otonomes d' Espagne|cminåltés otonomes]]. Cesses-ciales sont rictaeyeyes e [[province]]s. Li pus bas schålon, c' est l' [[comene]]. === Montinnes === * [[Pirenêyes]] ki fwait limotche avou [[France]] * [[Sierra Nevada]] … === Aiwes === * [[Ebe]] * [[Tåjhe]] * [[Gwadania]] * [[Gwadalkibir]] … === Veyes et viyaedjes === {{Lka}} «[[:Categoreye:Veyes et viyaedjes d' Espagne|Veyes et viyaedjes d' Espagne]]» * [[Madrid]], [[Bourgosse]] ([[Castile et Leyone]]) * [[Sevile]], [[Gurnåde (veye)|Gurnåde]], [[Cordowe]], [[Aldjezirasse]], [[Malaga]] ([[Andalouzeye]]) * [[Wesca]], [[Saragosse]] ([[Aragon (contrêye otonome)|Aragon]]) * [[Cacéresse]], [[Badaxhosse]] ([[Estremadoure]]) * [[Bilbawo]], [[Gasteysse]], [[Sint-Bastén]] ([[Payis basse espagnol]]) * [[Sint-Djåke-el-Galice]] ([[Galice]]) * [[Bårçulone]] ([[Catalogne]]) * [[Mourcia]] ([[Kiminålté d' Mourcia]]) * [[Valince (Espagne)]], [[Alicante]] ([[Kiminålté d' Valince]]) == Rilomeyès djins == * [[Léon Degrelle]] (tchîf des [[Recsisse|recsisses]] k' î a dmoré del fin del [[Deuzinme guere daegnrece]] disk' a s' revoyance). * [[Miguel de Cervantes]] * [[Tomás de Torquemada]] * [[Felipe VI]] * [[Francisco Franco]] * [[Andrès Iniesta]] * [[Roberto Martínez]] * [[Rafael Nadal]] * [[Adolfo Suárez]] == Tuzance walone == [[Imådje:Villanueva de la Jara.JPG|gauche|vignette|158x158px|Ene eglijhe a [[Villanueva de la Jara]].]] [[Djôzef Mignolet]] discrît insi l' Espagne des [[anêyes 1960]] : :''Di tos les payis d' l' Urope, l' Espagne est seur li pus oridjinå. Li voyaedjeu ki n' l' a måy vizité sel riprezinte come ene contrêye sour di l' Itåleye. Mins a schipe a-t i passé les [[Pirenêyes]] k' i s' croet pierdou e-n èn ôte monde. :''Såf les provinces do boird del mer, l' Espagne, c' est on payis severe et hôtin, côpé d' montagnes pelakes et sins verdeures, et d' grandissîmès plinnes. :''Il î fwait påjhûle come e-n ene celule di covint. Sins håyes ni bouxhons, les préreyes n' oyèt måy l' andoûlant gazouyaedje del [[fåbite]] u d' l' [[ôrimiele]], mins dzeu les cresteas, les [[aigue]]s et les [[moxhet]]s brigandèt tant ki l' djournêye est longue, firs di esse les rwès des djårdéns sins limite do bleu cir. :''E plin cour do payis, li voyaedjeu si piede télfeye des eures et des eures divins des stårêyes di tere å blé, ki l' anoyeus dongtaedje des påtes, maxhî ås côps d' serinete des crikions, hossèt todi. Mins cwand, moirt nåjhi do roter so les hadrineusès voyes, i s' rischape ashiou sol groubiote d' on horea, il a bea cweri après l' payizan k' a tcherwé, rahené, rôlé, semé ces tchamps la. I n' voet rén si ç' n' est al fene copete d' ene montagne, on viyaedje k' a l' air d' on ni abandné, etouré d' ene rwene di rampår et d' ene tour d' awaite, k' el disfindént, do vî tins, disconte les Arabes.<ref>divins «L' amour a l' Alambra», 1964, [[papîscrît]] wårdé å [[Muzêye do vicaedje des Walons]].</ref> == Sourdants == {{Commons|Spain|l'&nbsp;Espagne}} [[Categoreye:Espagne|*]] [[Categoreye:Urope nonnrece]] [[Categoreye:Payis]] [[Categoreye:Urope]] [[Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer]] 298id5znsv06p7liah8ybcc0fu51kz3 0 33531 428067 301233 2026-11-01T09:59:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428067 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Codjowaedjes|Hertchi]] Li '''codjowaedje di "hertchî"''', c' est èn ''rîlêymint disrîlé'' codjowaedje des [[viebes del deuzinme troke]]. Po-z [[rîle des troes cossounes|espaitchî d' aveur deus cosounes /r-tch/ al fén]], çou ki n' est nén prononçåve e walon, on radjoute pa drî ene mouyeye '''ey''': * dji °hertche => dji hertch'''ey'''e * bodje A: hertch- * bodjes B et C: hertchey- :dji hertcheye; nos hertcheyrans, i hertcheynut Gn a l' minme cayet ki po les viebes del prumire troke ([[codjowaedje tchicter]]). Mins la, li ristitchaedje, c' est -'''ê'''y- (i tchictêynut). == Viebes ki shuvnut ci codjowaedje ci == === avou R come prumire cossoune === * [[Wikt:hertchî|hertchî]], [[Wikt:ahertchî|ahertchî]], [[Wikt:ehertchî|ehertchî]], [[Wikt:kihertchî|kihertchî]], [[Wikt:rihertchî|rihertchî]], [[Wikt:rahertchî|rahertchî]] * [[Wikt:verdjî|verdjî]] * [[Wikt:goirdjî|goirdjî]] === avou l' deuzinme cossoune ricandjåve === * c => ç : {{Lka}} [[codjowaedje schoircî]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://lucyin.walon.org/codjowaedjes/hertchi.html Codjowaedje di "hertchî" e rfondou So l' Aberteke] * [[Wikt:Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come hertchî|Viebes ki s' codjowèt come "hertchî" dedja studyîs sol Wiccionaire]] p8wlzt0we4w66q7klxvr02iejxbl59k 0 33554 428079 423856 2026-11-01T10:01:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428079 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Profèsseûr Titorval}}'' (binde d' imådjes)}} {{Dizo-tite|Professeur Titôrvå}} {{po|Titorval|Titorval (discramiaedje)}} [[Imådje:Schoovaerts José Tcheyou.jpg|thumb|Li scrijheu dicåçtêye si live a Tcheyou (2011)]] [[Imådje:Titôrvå Rantoele8.jpg|thumb|300px|Plantche parexhowe dins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 53 do bontins 2010]] [[Imådje:Hegel12.jpg|thumb|Prumî limero avou l' BD e [[Avni do Lussimbork]], li [[16 d' avri]] [[2010]]]] Li '''Professeur Titôrvå'''<ref>Riscrît a môde do rfondou, tot-z acontant li mwaisse prononçaedje do viyaedje d' [[Ôrvå (viyaedje)|Ôrvå]], la ki l' bire est bresseye.</ref> (''Profèsseûr Titorval''<ref>[[Spotchî aplacaedje]] do francès d' Walonreye «''un p'tit Orval''».</ref>), pus tård ricandjî a '''Totlravi'''<ref>Rimaxhaedje des letes do minme mot; ci deuzinme modêye la a djusse candjî d' costume èt èto d'vizâdje !</ref>, c' est on personaedje di [[binde d' imådjes]] askepyî po des bédés e [[walon]] pa [[José Schoovaerts]], so ene dimande da [[Joël Thiry]]. == Siervaedje do personaedje == Li no da Titôrvå vént del fråze : dji boereu voltî on ptit [[Ôrvå (bire)|Ôrvå]]. Il est purade kinoxhou pal binde d' imådjes k' a parexhou dins l' [[Avni do Lussimbork]], pu come live eplaidî å [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]] e [[2011]], ''«[[Djustin Titorval, one linwe ki va so tot (live)|Djustin Titôrvå, ene linwe ki va so tot]]»''. Ci fourit dandjreus li prumire binde d' imådjes creyeye pår e walon dins l' [[Province do Lussimbork]]. Les istweres e cwate imådjes estît rprinjhes sol cou-coviete di [[Singulîs]]. Mins li personaedje sieve eto pol [[Rantoele-gazete]]. == Istwere do personaedje == Les prumirès sayes del bédé ont parexhou aprume dins ''[[Singulîs (gazete)|Singuliers]]'' (l° 1/2010) et dins l' [[Rantoele-gazete]] (bontins 2010). Pu, a cmincî do [[16 d' avri]] [[2010]], li vinrdi dins l' [[Avni do Lussimbork]]. El Professeur Titôrvå s' a tchôkî e s' tiesse l' idêye di rmete Hegel e walon. L' istwere (36 pådjes) "Li sinsibe acertinance" s' a edåmé li 24 d' avri 2010 dissu l' arincrin emon "Toudi"... Et rexhe so papî dins l' Rantoele-gazete (l° 59). Et, adonpwis, n' vola-t i nén ki l' djermale do Professeur si mete a berdeler tot hôt, a môde di ptit [[fime d' imådjes]] so [[Youtube]]. == Li binde d' imådjes Schoovaerts Thiry == [[Imådje:Wa Titôrvå priyaedje live Robert André.jpg|priyaedje a on live e walon (2010)|thumb|Uzaedje di rclame po les etrevéns do Muzêye do Pårlaedje]] {{Lka}} ''«[[Djustin Titorval, one linwe ki va so tot (live)|Djustin Titôrvå, ene linwe ki va so tot]]»'' Pal voye di cwate desséns, il est d' kession di fé passer ene fråze ki fwait rire et tuzer, sol modele do [[Li tchet da Geluck (binde d' imådjes)|tchet]] da [[Philippe Geluck]]. Li sinnario a stî atuzlé pa Joël Thiry, a pårti di sinnes k' il a viké dins si scole di [[Måtche-el-Fåmene]]. Et tot la k' i gn av des [[couyonåde|fåves]] ki s' racontént. == Li ravicaedje come Totlravi == Al fén di l' ovraedje-eshonne Schoovaerts-Thiry (2013), li personaedje ravike avou on rodje costeume dins l' Rantoele-gazete (limeros d' [[2013]] eyet [[2014]]) dizo l' ribatijhaedje "Tolravi". Avou des tecses walons da [[Djozé Schoovaerts]], riscrîts e [[rfondou walon]] pa [[Lucyin Mahin]]. Pu, avou on brune (des côps on djaene-vete) costume, divins l' [[binde d' imådjes]] [[Gama-coûte (binde d' imådjes)|Gama-coûte]] (2013). Pu s' shûte, [[Gama-coûte 2]] (2017). <gallery> Titôrvå Tchet Geluck.png|esplikêye sol sistinme des 4 desséns, a môde do [[Tchet da Geluck]] Wa Schoovaerts Titôrvå Spitch scolaedje walon.jpg|spitch sol sicolaedje do walon (2015) Schoovaerts coviete BI Gama-coûte2.jpg|dins [[Gama-coûte 2]] ([[2017]]) Cou-coviete Rantoele 74.jpg|so ene cou-coviete d' ene Rantoele, a môde di pope Cou-coviete Rantoele 77.jpg|so ene ôte cou-coviete, å dzo </gallery> == {{HD}} == * [http://www.youtube.com/watch?v=YEMMWdS26w4 Come fime d' imådjes] (so [[Youtube]]) == Pî-note == <references /> [[Categoreye:Bindes d' imådjes e walon]] [[Categoreye:Personaedjes di binde d' imådjes]] tm2h971i5fkdjx38jl7do69aq22wvtc 0 33600 427761 391617 2026-10-31T19:21:33Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427761 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} '''Hegel''', di s' plin no '''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''', c' esteut on [[filozofe]] [[Almagne|almand]]. Il a skepyî li [[27 d' awousse]] [[1770]] ey a morou li [[14 di nôvimbe]] [[1831]]. == Mwaissès idêyes == [[Imådje:Hegel 042.jpg|thumb|left|120px|(e 1819)]] Il a scrît on moncea d' lives di [[filozofeye]] et d' [[istwere]], di [[politike]], di [[rlidjon]], d' [[årt]], di [[lodjike]] eyet d' [[metafizike]]. Mins ses lives sont målåjheys a lére, pask' i studeye diferinnès idêyes e minme tins. L' ideyalisse des tuzêyes da Hegel at stu shuvou pa ene peclêye di scrijheus et d' filozofes, d' acoird avou lu ([[Bradley]], [[Sartre]], [[Küng]], [[Bauer]], [[Stirner]], [[Marx]]). Mins end aveut ossu ki n' estént nén d' acoird ([[Kierkegaard]], [[Schopenhauer]], [[Nietzsche]], [[Heidegger]], [[Schelling]]). Hegel n' est nén rprins dins les 100 prumîs del [[djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere]], mins il est cité dins ene deuzinme lisse, des cis ki serént inte li 101inme eyet l' 200inme. Li live di filozofeye, «[[Phänomenologie des Geistes]]» (adjinçnaedje do tuza), a stî - po ène pårt- metou e walon, sol cogne d' ene [[binde d' imådjes]] pa [[José Schoovaerts]], ey eplaidî po papî dins l' [[Rantoele (gazete)|Rantoele]], et so les fis, po on tins sol [[forom]] "Toudi". {{Commonscat|Georg Wilhelm Friedrich Hegel}} [[Categoreye:Rilomés filozofes|Hegel]] [[Categoreye:Rilomés Almands|Hegel]] rle9ce7rau1u7pmrix26r4frlmdi6y1 0 33635 427588 413985 2026-10-31T18:53:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427588 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Five (3196112134).jpg|thumb|Les cénk doets, veyous e-n on [[sordjoû]]]] :''[[doet (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou "doet"]] On '''doet''', c' est onk des cénk sititchons metous å coron del [[mwin]] d' ene [[djin (biyolodjeye)|djin]]. Gn a l' minme tcherpintaedje pol [[djambe (mimbe)|djambe]], k' on lome les les doets d' pî, [[doye]]s u [[årtea]]s. Sincieuzmint, li [[doet (biesses)|doet]], c' est l' coron des [[mimbe]]s di beacôp des [[biesse]]s. == Antomeye == Tchaeke doet est fwait d' ene tcherpinte di troes [[oxhea]]s, les oxheas des doets u '''falandjes''', avou deus [[djonteure]]s inte di zels. Sol troezinme falandje, n' a-st ene sôre di [[coine]] k' on lome l' [[ongue]]. == Lomaedje des cénk doets == Les cénk doets si lomnut : * li [[pôce]] u l' [[gros doet]] * l' [[erî-doet]] u l' [[laid doet]] u [[deuzinme doet]] * li [[grand doet]] * l' [[anea-doet]] u l' [[bea doet]] * li [[pitit doet|ptit doet]].<ref>[[Laurent Dabe]], so ene videyo [[Fesbok]] do moes d' may 2025.</ref> Gn a eto des lomaedjes dins les [[rime-rames d' efants]] ({{rla}} [[doetrece]]). == Maladeye des doets == * crawieus doets des [[roumatisse]]s * [[tchamousseure]]s des ongues == {{HDV}} == * [[doetrece]] == Sourdant == {{Commons|Category:Finger|les doets}} [[Categoreye:Antomeye]] jlxzmz11rf41eqphnzpgoza9x8im054 0 33642 427962 416145 2026-10-31T20:15:54Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427962 wikitext text/x-wiki Li '''maladeye Marek''', c' est ene [[maladeye des poyes]], la k' ele xhalèt, todi dpus, pus toumer paralizêyes d' ene u deus pates. Des côps, c' est onk u deus [[pena]]s ki s' leyèt djus. Ubén l' [[hatrea]] ki s' toide. Li pôzucion l' pus tipike, c' est cwand ene pate est stindowe divant l' poyete, et l' ôte padrî. [[Imådje:Ocular Marek's disease.jpg|thumb|Li poupåd di l' ouy a droete amoussî di blankès globules, et tot ratchitchî; l' ouy di hintche est normå]] == Istwere == [[József Marek]], k' a dné s' no al maladeye, c' esteut-st èn [[årtisse (des biesses)|årtisse]] [[hongrwès]] k' a studyî l' prumî l' maladeye, ey eplaidî ses trovas e [[1907]]. == Cåze == L' cåze, c' est èn [[erpesvirûsse]] ki provoke l' amoussaedje di [[blankès globules]] divins les [[nier difoûtrin|niers difoûtrins]]. On l' pout vey åjheymint, a l' ouy, sol [[nier siyatike]]. Mins gn a eto des ôtes organes ki polèt esse acsûts, inte di zels li poupåd des ouys. == Cours del maladeye == Si les poyons sont-st epestiferés li prumî djoû (çou ki shonne esse sovint l' cåze), les senes ni vont aparexhe ki viè l' troezinme u cwatrinme samwinne. Mins, on trouve les pus laids cas dins les poyetes d' aclevaedje diviè l' 8inme, 9inme samwinne. {{Commonscat|Marek disease|l'&nbsp;maladeye Marek}} [[Categoreye:Maladeyes des poyes]] [[Categoreye:Maladeyes ås virûsses des biesses]] m8ooksmykwg74szcv76i2ztvjjkl3uk 0 33669 427599 350423 2026-10-31T18:54:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427599 wikitext text/x-wiki [[File:Tombe-tchapele djwive Ayites Bayoude tchandlé.jpg|thumb|tchandlé ås set coxhes, essegne do djudayisse]] Li '''rlidjon djwive''' ou '''rlidjon israyelite''' ou '''djudayisse''', c' est li pus viye des [[rlidjons monoteyisses]]. Elle est co pratikêye ouy, totavå l' [[Daegne]], foirt avant e l' estat d' [[Israyel]]. Les [[sints lives]] del rilidjon djwive ([[Tora]]) ont stî rprins des [[crustins]] ([[Vî Testamint]]). Li [[Djneze]] et bråmint des ôtes bokets (istorikes et racontroûlreces) si rtrouvnut eto dins l' [[Alcoran]]. == Grandès stapes di l' istwere des Djwifs == * [[Abråm]] cwite si payis (dandjreus do costé di l' [[Irak]] d' asteure) po trevåtchî l' [[Djordin]] eviè l' [[Palestene]]. * Les Djwifs sont prins come [[esclåve]]s e-n [[Edjipe]]. * [[Moyisse]] fwait steper les Djwifs foû d' l' [[Edjipe]]. Sol voyaedje eviè l' Palestene, il scrît so des tåves di pire (l' [[Åtche d' aloyance]]) les [[dijh kimindmints]], ki lyi ont stî dictés direk do [[Bon Diu]], sorlon les rlidjons monoteyisses. * Les Djwifs si rastalnut di foice, el [[Palestene]] et-z î askepyî on rweyåme. Ringne do [[rwè David]]; si fi, [[Salomon]], basti li [[timpe di Djeruzalem]]. * E [[587 dv Dj.C.]] i sont batous pa [[Nabucodonozor]], impreu d' [[Babilone]]. Li timpe est distrût. L' [[Åtche d' aloyance]] est schapêye ey ebaguêye e l' [[Etiopeye]]. {{Lka}} [[Falachas]]. * A li rwene do [[Timpe di Djeruzalem]] (-586) et so tot li cene do deuzinme Timpe (70), les [[ofrixhaedje]]s divnît impossibe. Li cule si fjha adon ezès [[sinagoke]]s (recitaedje del [[Tora]], [[priyire]]s). C' est co insi, avou sacwants ptits candjmint, dins l' djudayisse d' asteure. == Teyolodjeye et doctrenes == Li mwaisse atuze teyolodjike, c' est li cene d'on [[Diu unike]] k' a fwait aloyance avou [[Abråm]] et a transmetou si lwe a [[Moyisse]]. Les nén-schoûtaedjes Loe sont les cåzes do måleur d' asteure. Gn årè on Messeye ki vénrè pus tård et mete so pîs li ringne del djustisse sul Daegne. Mins ci-ci n' est nén [[Djezus-Cri]], nén ddja waitî come on profete pa les Djwifs. Li profecion di creyance est li "shema" ('''Schoûte, Israyel'''). Li live sacré est (rilomé [[Bibe]] pa les crustins) est espliké pal [[Mishnah]] eyet l' [[Talmoud]]. == Pratikes == I gn a cénk [[djama]]s, ki les troes prumîs sont lomés "fiesses do perlinaedje". * li [[Påke djwive|Påke]] (''Pessah'') (ricoirdant li rexhowe d' Edjipe) * les [[Samwinnes (fiesse djive)|Samwinnes]] (''Shavouot'') (ricoirdant li revelåcion del Loe sol [[Sinayî (montinne)|Sinayî]] (ricoirdant li dmorance e [[dezert]]). * li [[fiesse des hobetes]] ou les [[Tabernåkes (fiesse djive)|Tabernåkes]] (''Soukkot''). * li [[Novelan djwif|novelan]] (''Rosh ha-Shanah''). * li [[Grand Pardon (fiesse djwive)|Grand Pardon]] u [[djoû des espiyåcions]] (''Yom Kipour''). On î radjoute: * li [[fiesse des sôrs]] (''Pourim''), fiesse djweyeuze ewou k' on lét li [[Live d' Ester]]. * li [[Fiesse des loumires]] ou [[Dicåce (fiesse djwive)|Dicåce]] ou [[Hanouca]] (''Hanoukkah'') ki fiestixh les wangnes di [[Djuda Macabêye]] * li novea dicåçtaedje do Timpe, èt des djoûs di [[djune]], inte di zels li ''9 ab''{{es?}} ki rmimbrèt li rwene des deus timpes. Les [[fiesse]]s rilidjeuses eyet li [[semdi djwif]] (''shabbat'') sont des djoûs ki les praticants sont-st oblidjîs d' si rpoizer. I gn a normålmint troes dispinses å djoû (''chahrit'', ''minhat'' et ''arbit'') k' on adjoute a ''mousaf'', les shabbats, djoûs di fiesse et les 1îs do moes liturdjike et, totoute, ''neylah'' po li ''Yom Kipour''.{{es?}} {{Commons|Category:Judaism|l' djudayisse}} [[Categoreye:Rilidjons]] [[Categoreye:Djudayisse|*]] ti1g9i149wcroxeod68bewhxotkm9nx 0 33873 427908 415483 2026-10-31T20:01:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427908 wikitext text/x-wiki '''Paul Magnette''', c' est on [[politikî]] [[Walonreye|walon]]. {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''Paul Magnette'''</span> |- | align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" colspan="2" |[[Imådje:Paul Magnette Charleroi.jpg|alt=|300x300px]] |- | align="center" style="background:#caf7fa;" colspan="2"|'''Idintité''' |- |Vraiy no |[[Paul Magnette]] |- |Nexhance | - [[28 di djun]] [[1971]] - [[Viye-Lovagne]] ([[Province do Braibant flamind|Braibant Flamind]]) |- |Nåcionålité |{{BEL-d}} [[Beldjike|Bedje]] |- | align="center" style="background:#caf7fa;" colspan="2" |'''Politike cårire''' |- |Pårti | - [[Pårti Sociålisse]] - ''Prezidint'' : [[17 di djanvî]] [[2013]] => [[22 d' djulete]] [[2014]] |- |Borguimwaisse | - ''Tchålerwè'' : Dispoy li [[3 d' decimbe]] [[2012]] |- |Walonreye | - ''Minisse del Santé, di l' Accion Sociåle eyet del Ewalisté dès Tchances'' : [[20 di djulete]] [[2007]] => [[21 di decimbe]] [[2007]] - ''Minisse-Prezidint'' : [[23 d' djulete]] [[2014]] => [[28 di djulete]] [[2017]] |- |Beldjike | - ''Minisse do Climat eyet di l' Enerdjeye'' : [[21 di decimbe]] [[2007]] => [[6 di decimbe]] [[2011]] - ''Minisse des Eterprijhes Publike, del Politike Sincieuse eyet di l' Aspalaedje å Diswalpaedje des Grandes Veyes'' [[6 di decimbe]] [[2011]] => [[17 di djanvî]] [[2013]] |} I skepia a [[Lovén]] li [[28 di djun]] [[1971]]. Di s' mestî, il esteut [[professeur]] a l' [[ULB]]. == Cårire == I mousse tot djonne e [[pårti Socialisse]]. I divna [[mayeur]] di [[Tchålerwè]] e [[2012]]. I fourit relî come [[prezidint del Walonreye]] li [[22 d' djulete]] [[2014]] et-z î dmorer disk' å [[28 di djulete]] [[2017]]. == Rilomêye == === Mediatike === Il a divnou cnoxhou lon et lådje cwand, disk' al dierinne broke, e moes d' octôbe 2016, i n' a nén volou fé siner l' [[Walonreye]] ås martchandaedjes di l' [[Acoird economike et comierçå globå (Union Uropeyinne-Canada)|Acoird economike et comierçå globå]] inte l' [[Union Uropeyinne]] eyet l' [[Canada]]. Bråmint paski, après des studiaedjes et des ristudiaedjes do tecse, set ans å lon, i s' abaitixha ki les [[djudje]]s k' alént esse metous po les margayaedjes n' alént nén esse neutes. E [[2023]], sacwantès djins s' ont maké cwand il a dit ene crake avou les [[Flande|Flaminds]] eyet les [[Walons]], tot rwaitant l' ovraedje.<ref>https://www.lalibre.be/belgique/politique-belge/2023/02/07/paul-magnette-cree-la-polemique-les-flamands-doivent-toujours-travailler-dur-les-wallons-preferent-profiter-de-la-vie-est-ce-si-mal-5PVUIREAENFV3D66VR62CRO3YU/</ref> === Bon dvwer === Tot rwaitant les '''rindaedjes bon dvwer''' k' il a rçuvou, i nd a troes ki sont impôrtante&nbsp;: * [[2016|2016&nbsp;]]: Ôre caizerlike di l' Ôre do Solea levant di troezinme classe. * [[2017]][[2016|&nbsp;]]: Grand Cordon di l' Ôre rweyå di Dannebrog. * [[2019]][[2017|&nbsp;]]: Grand oficî di l' Ôre da [[Yopôl I d' Beldjike|Yopôl I]]. == Referinces eyet sourdants == <references /> <br /> {{CLEFDETRI:Magnette, Paul}} {{Commonscat|Paul Magnette}} [[Categoreye:Politikîs walons|Magnette]] [[Categoreye:Tchålerwè|Magnette]] afic4aslq1zkzxg7qb30vxggigg9u74 0 33980 427906 401811 2026-10-31T20:00:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427906 wikitext text/x-wiki '''Honoré Chavée''' a skepyî li [[3 d' djun]] [[1815]] a [[Nameur (veye)|Nameur]] ey a morou li [[16 di djulete]] [[1877]] a [[Paris]]. C' esteut on [[rcwereu sol walon]]. == Vicåreye == A studyî å seminaire di Nameur et après, baguer a Paris. Ça a stî onk des prumîs [[Namurwès]] a scrire (bråmint des biestreyes) so l' [[etimolodjeye]] des mots walons ([[1840]]) et sol [[croejhete do walon|croejhete]] : "''Français et wallon, parallèle linguistique''" Paris-Brussele, [[1857]], 223 pp. E 1858, i scrijha èn adrovaedje del troezinme edicions des tchansons da [[Charles Wérotte]]. On lyi doet li foirdjaedje do [[noûmot]] e francès "''[[Wikt:Wallonie|Wallonie]]''" mins il eploye po cåzer del [[sitindêye galo-romande]], eneviè l' [[Almagne]]. [[Categoreye:Ricwereus sol walon|Chavee]] 5ayqdk0jbawelohg7n2taif6zb6ohiw 0 34012 427601 353997 2026-10-31T18:55:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427601 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} Li '''Grande-Burtaegne''' est l' Iye u i gn' a l' [[Inglutere]], l' [[Escôsse]] eyet li [[Payis d' Wale]]. L' [[Irlande Bijhrece]] n' est nén so cist iye, c' est pocwè li '''Grande-Burtaegne''' n' est nén 'l deuzinme no po li [[Rweyåme-Uni]]. Li [[Rweyåme-Uni]] n' est nén ene iye, mins bén on [[Estat]] k' est so deus iyes : [[Grande-Burtaegne]] eyet [[Iye d' Irlande|l'Iye d' Irlande]] (soulmint dins 'l bijhe-levant del iye, [[Irlande Bijhrece]]. Èl resse del iye rola apårtént a l' [[Irlande]]). iqjq8rp89jtx2jmxaiukj9l177gj8oj 0 34017 428035 424198 2026-10-31T20:28:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428035 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Van Gogh 1883-03, The Hague - Girl Kneeling by a Cradle F 1024 JH 336.jpg|thumb|Li båshele a djno ki hosse l' efant ([[pondeure]] da [[Vincent Van Gogh]])]] Ene '''hosseuse''', c' est ene [[tchanson]] po-z [[soumey|edoirmi]] les [[efant]]s. C' est sovint des viyès viyès tchansons, mins on pout aveur sacwants scrijhaedjes d' asteure. Li tipetape doet esse doûs, et l' [[muzike]] si repeter. On l' pout tchanter et rtchanter ostant k' on vout, disk' a tant k' l' efant s' edoime. == Egzimpes e walon == === Prumî egzimpe === <blockquote><i><poem> Nanninete, påpåd, nikete; Nanninete, påpåd, l' efant. Dji vs edoime e no d' sint Djhan. Totes les pires d' avå les tchamps, Ki n' est ç' mitches e tot blanc pan Po nouri l' mame et l' efant !<ref>[[E2]] p. 167.</ref></poem></i></blockquote> === Deuzinme egzimpe === <blockquote><i><poem> '''I.''' Abeye l' efant, abeye l' efant Vocial l' [[ome ås poûssires]] Nannez, ninez, nannez ninez Come vos l' avoz fwait ir. '''Resploe :''' Nanez, nanninete, nannez mi ptit poyon (2 côps) '''II.''' Abeye l' efant, abeye l' efant Doirmoz et pu vs åroz Abeye l' efant, abeye l' efant Ene grosse shoflêye nenè.''<ref>''Conptines et enfantines'', [[CRIWE]], live et cassete odio.</ref></poem></i></blockquote> === Troezinme egzimpe === <blockquote><i><poem> Fwai nannan, èm tchou Èm pitit marou Et, adlé t' mamere, Fwai nannan èm tchou Belmint so m'-n eschô (''[[Wikt:escoû|escoû]]'') T’ årès do boûboû''<ref>Francis Corpataux, ''Chant des enfants du monde'', Volume 12.</ref></poem></i></blockquote> == Egzimpes dins des ôtes lingaedjes == === francès === <blockquote><i><poem> Fais dodo, Pierrot mon p'tit frère Fais dodo, t'auras du lolo. Maman est là-haut Qui fait des gâteaux Pour le p'tit Pierrot.</poem></i></blockquote> ratournåve insi e walon: <poem>Nannez don, Piron, no ptit fré Nannez don, vs åroz do boûboû Ca man est la-hôt Ki fwait des restons Po li ptit Piron.</poem> === picård === E [[picård]], li pus cnoxhowe des hosseuses, c' est «[[Li ptit kinkin (hosseuse)|Li ptit kinkin]]». === arabe marokin === Vo cial ene hosseuse e l' [[arabe marokin]]. :''ninni, ya momo :''teyteyb 3echana :''la ma teyb 3echana :''iteyb 3echa jiranna ''(Nannez, vos, påpåd; / Gn a nosse soper ki cût; / Si nosse soper n' cût nén, / Li soper d' nos vijhéns cût) On pout vey ki, mågré li grande diferince di lingaedje et d' tuzance, gn a deus rshonnances avou l' walon : * li mot "ninni" po "nannez", prouve ki c' est on [[mot-brut]]. * li rmimbrance a di l' amagnî k' i gn a waire (les mitches di blanc pan k' on n' a nén e walon, li soper k' on n' årè nén e l' arabe marokin). == A schoûter == * "Abeye l' efant", cassete "''Comptines et enfantines''", [[CRIWE]]. * "Cwand vosse moman vs bercêye" ([[J. Calozet]]-[[E. Montellier]]) sol CD "Nameur, [[Sambe]] et Mouze", [[Li Chwès (soce)|Li Chwès]]. == {{HD}} == * [http://rifondou.walon.org/sicole/hosseuses.html Kékes hosseuses] (so [[Aberteke (waibe)|l' Aberteke]]) == Sourdants & pî-notes == <References/> {{commonscat|Lullabies|les hosseuses}} [[Categoreye:Rime-rames d' efant]] [[Categoreye:Tchansons]] [[Categoreye:Soumey]] h07ffvbmvwp1ihta31w0u3h3ym0x3el 0 34067 427545 417043 2026-10-31T18:46:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427545 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse payis}} {{Wiccionaire|Crowaceye}} Li '''Crowaceye''' (e [[crowate]] '''Hrvatska'''), c' est èn [[estat]] d' [[Urope]] eyou çk' on cåze [[crowate (lingaedje)|crowate]]. Si [[mwaisse-veye]], c' est [[Zagreb]]. [[No des dmorants]] : Crowates (omes et comeres). == Mwaissès racsegnes == N a-st a pô près 4 et dmey miyons d' djins. Li rlidjon li pus cortante, c' est l' [[catolicisse]]. == Djeyografeye == C' est on payis des [[Balcans]] ki bagne e l' [[Mer Adriyatike]]. == Istwere == C' esteut on vî [[rweyåme]]. Li Crowaceye fijheut pårteye di l' [[Impire otrichyin]]. E [[15inme sieke]], n a des djins k' ont-st [[ebagance|ebagué]] el [[Boliveye]]. Tins del [[deuzinme guere daegnrece]], les Crowates tinént purade avou ls [[Almand]]s, årvier des Serbes, k' estént disconte. Gn a yeu do disdut tins del [[guere di Yougoslaveye]]. Li payis s' a [[dislaxhaedje (payis)|dislaxhî]] avou l' [[disrashonnaedje (payis)|disrashonnaedje]] del [[Yougoslaveye]] e moes d' [[djun]] [[1991]]. Il a moussî e l' [[Union uropeyinne]] li [[1î d' djulete]] [[2013]]. == Tuzance et rlomêye == On [[mousmint]] tipike do payis, on [[noret]] d' [[hatrea]], poirté aprume pa des sôdårds did la egadjî dins l' årmêye francesse e 17inme sieke, a dné l' no al [[crawate]]. {{Commonscat|Croatia}} [[Categoreye:Crowaceye|*]] [[Categoreye:Payis]] [[Categoreye:Urope]] [[Categoreye:Urope levantrece]] [[Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer]] [[Categoreye:Balcans]] qdgyf5278xqg8sqyaf8kej0z9f41e8g 0 34125 427474 411796 2026-10-31T18:36:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427474 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Dictionnaire des noms de lieux en Wallonie et à Bruxelles}}''}} {{Dizo-tite|Motî toponimike Jespers}} [[Imådje:TG4.JPG|thumb]] Li '''motî toponimike Jespers''', pus spepieuzmint, li '''live da Jespers so les nos d' plaeces del Walonreye et d' Brussele''', ki l' tite e francès, c' est '''''Dictionnaire des noms de lieux en Wallonie et à Bruxelles''''', c' est on [[live sol walon|live]] avou tos les [[nos d' plaeces]] del [[Walonreye]] (et d' [[Brussele (redjon)|Brussele]], bén esplikés. Il a stî adjinçné pa [[Jean-Jacques Jespers]], ey eplaidî e [[2005]], avou on deuzinme eplaidaedje e 2011. Il est eployî come sourdant so l' [[eciclopedeye Wikipedia]] et sol [[Wiccionaire]] dizo l' [[rahouca (documintåcion)|rahouca]] '''TG4''' ISBN 2-87386-409-5 == Sourdants == Li live est dandjreus bråmint rashiou sol [[Live Carnoy so les viyaedjes, les hamteas et les aiwes del Beldjike]]. Mins gn a eto toplin des intrêyes ki n' sont nén dins l' Carnoy (metans «''Botrange''» («[[Bôdrindje]]»). == Contnou == Gn a l' [[etimolodjeye]] des [[viyaedje]]s, des [[hamtea]]s, des [[aiwe]]s, et di sacwants nos d' pus ptitès plaeces. Gn a eto les racsegnes administratives et on racourti di l' istwere di tchaeke [[ancyin ptit ban del Walonreye]]. == Corwaitaedje == Jespers dene sovint on clair racourti di l' etimolodjeye, rashî so l' [[Live Carnoy so les viyaedjes, les hamteas et les aiwes del Beldjike|Carnoy]], li [[Live Herbillon so les comenes del Walonreye|Herbillon]] et ds ôtes sourdants, mins tot decidant cwand les ôtes sont so dotance, et dner sacwants etimolodjeyes possibes. Loukîz a "[[Wikt:Pondrome|Pondrome]]", metans. == {{HD}} == [[Wikt:Categoreye:Mots ki sont dins l' motî toponimike Jespers|Sacwants mots do walon ki sont dins l' motî toponimike Jespers]] (dedja studyîs sol [[Wiccionaire]]) [[Categoreye:Motîs walons]] [[Categoreye:Toponimeye do walon]] lcrnlzz2qequpjw0i8x3jx7xu02n8is 0 34133 427667 325991 2026-10-31T19:05:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427667 wikitext text/x-wiki Li '''codjowaedje di "passer"''' est on [[codjowaedje]] erîlé del prumire [[troke da Hendschel]]. Eto, i s' va codjower come "[[Codjowaedje bouter|bouter]]". Mins nerén, sorlon les rîles di scrijhaedje do [[son S]], dins dierinne cossoune do bodje, li '''SS''', va ridivni on simpe '''S''' divant ene cossoune * e futeur ey e condicioneu : ** nos pa<FONT COLOR="#ff0000"><B>s</B></FONT>rans ** dji frica<FONT COLOR="#ff0000">s</B></FONT>reu * dins l' cogne namurrece des [[rwaitants]] di l' [[indicatif prezintrece]] ** i s' treca<FONT COLOR="#ff0000"><B>s</B></FONT>nut po rén. Les minmès rîles di candjmint di scrijhaedje do son K si rtrovèt po les viebes del deuzinme troke, sol piceure di "[[Codjowaedje tchessî|tchessî]]". == Kékes viebes ki s' codjowèt come "passer" == * [[Wikt:passer|passer]], [[Wikt:ripasser|ripasser]], [[Wikt:rapasser|rapasser]], [[Wikt:dispasser|dispasser]], [[Wikt:forpasser|forpasser]], [[Wikt:sorpasser|sorpasser]], [[Wikt:trepasser|trepasser]] * [[Wikt:fricasser|fricasser]] * [[Wikt:trecasser|trecasser]] * s'[[Wikt:emîsser|emîsser]] * [[Wikt:vôsser|vôsser]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://lucyin.walon.org/codjowaedjes/passer.html Tåvlea do codjowaedje di "passer"] * [[Wikt:Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come passer|Viebes ki s' codjownut come "passer"]] (dedja studyî e [[Wiccionaire]]) [[Categoreye:Codjowaedjes|Passer]] 5n39bwauic5evc5wrj030bmlob6dffl 0 34379 427473 382109 2026-10-31T18:36:06Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme guere daegnrece]] vers [[Deuzinme guere daegnrece]] 427473 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme guere daegnrece]] s4akf5v3hkpf4qrko830c8y5rhzygo3 0 34385 427657 329246 2026-10-31T19:04:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427657 wikitext text/x-wiki [[File:Iris germanica12.jpg|thumb|plante floreye]] :''[[cladjot|Discramiaedje des årtikes avou "cladjot"]] Li '''cladjot d' corti''' (on dit eto : '''coutea''', '''såbe'''), c' est ene [[plante]] k' on coûtive dins les [[corti]]s, po s' bele bleuwe fleur. Li raecinêye est foirt bodjowe, et rshonne ene miete å [[navea]]. C' est ene [[plante ki crexhe so deus ans]]. {{sla}} ''[[Iris germanica]]''. {{Wiccionaire}} == Dizo-indjes == * ''Iris germanica fiorentina'' * ''Iris germanica germanica'' == Uzaedjes del raecinêye == {{Lka}} [[Raecene di cladjot d' corti]] Li raecinêye n' est vindåve k' å dbout del crexhance, li deuzinme anêye. On rsaetche li pelete. On l' leye souwer å solo. Les atchteus del souwêye raecene l' eploynut dins les dintifrice, et co po des ôtes uzaedjes cosmetikes. Come [[yebe ås maladeyes]], elle est ricnoxhowe [[diyuretike]], et [[atossant]]e, mins elle est ramint on pwezon, avou do [[rvômixhaedje]] et del [[schite]].<ref>Abdelhaï Sijilmassi, ''Les plantes médicinales du Maroc'', Le Fennec, Cazablanca, 2005, ISBN 9981-838-02-0</ref> == Sourdants == <references/> <gallery> File:Sousbinne souwé.jpg|Raecene souwêye po vinde File:Sousbinne.jpg|Plante li 1ire anêye di crexhance ([[Grand Atlasse]], Marok File:Iris germanica 002.jpg|Fleur </gallery> {{Commons|Category:Iris germanica|les cladjots d' corti}} [[Categoreye:Fleurs des cortis]] [[Categoreye:Yebes ås maladeyes]] 54buwyenqx5ne9v6ad8l3uiz4pk89ww 0 34386 427809 370790 2026-10-31T19:29:23Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427809 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Prodûts des plantes]] [[File:Sousbinne souwé.jpg|thumb|souwêye raecene amon l' cotlî]] Li '''raecene di cladjot d' corti''', c' est l' [[raecinêye]] do [[cladjot d' corti]] (''Iris germanica germanica'' et ''Iris germanica florentina'') ey eto d' ''Iris pallida'', souwêye po-z esse vindowe. == Aprestaedje == Li raecinêye n' est vindåve k' å dbout del crexhance, li deuzinme anêye. On rsaetche li pelete. On l' leye souwer å solo. Gn a des cis kel leynut souwer disk' a 5 ans. Les pris å planteu å [[Marok]] : di 10 DH (0,1 €) e 2005, elle a gripé a gripé a 150 a 200 DH e 2008.<ref>[[User:Lucyin]], k' a plaidé avou on planteu dilé Oukaymeden, e moes d' djanvî 2008</ref> Ene tone di raecinêye dene deus kilos di [[mierôle]] k' est vindowe tchir et vilin.<ref>[[:en:Orris root|sol Wikipedia inglès]]</ref> == Eployaedjes e cosmetike == Les atchteus del souwêye raecene l' eploynut dins les dintifrice, et co dins les [[sint-bon]]. == Uzaedje el medcene == Come [[yebe ås maladeyes]], elle est ricnoxhowe [[diyuretike]], et [[atossant]]e, mins elle est ramint on pwezon, avou do [[rvômixhaedje]] et del [[schite]].<ref>Abdelhaï Sijilmassi, Les plantes médicinales du Maroc, Le Fennec, Casablanca, 2005, ISBN 9981-838-02-0</ref> == Sourdants == <references/> kls5p2q0emnazyvrspvoxcc6xrvj6le 0 34477 427360 411629 2026-10-31T18:20:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427360 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Cawetes et betchetes|Inme]] :''Moite [[Cawete -inme 2]] (sistinme) Li '''cawete -inme''', c' est ene [[vicante cawete]] ki s' agritche après on [[limerotant prezintoe]] (nombe d' on [[chife]]), po dner on [[sustantif]] u èn [[addjectif]]. Li sustantif mostere : # l' ôre ki corespond a ci chife la : :''ariver (l') [[Wikt:deuzinme|deuzinme]], (li) [[Wikt:cénkinme|cénkinme]] # li pårt k' on-z a cwand on côpe ene sacwè e ci nombe la d' bokets :'' li cénkinme d' ene dorêye, on [[Wikt:dijhinme|dijhinme]] di dgré Celcius; li [[Wikt:swessantinme|swessantinme]] d' ene eure. Foû-rîle : * po "[[Wikt:onk|onk]]", li lomaedje di l' ôre est "[[Wikt:prumî|prumî]]", "[[Wikt:prumire|prumire]]" * po "[[Wikt:deus|deus]]", li pårt di côpaedje si lome li "[[Wikt:mitan|mitan]]" u "[[Wikt:mwetî|mwetî]]", po "[[Wikt:troes|troes]]", li "[[Wikt:tîce|tîce]]", po "[[Wikt:cwate|cwate]]", li "[[Wikt:cwårt|cwårt]]". L' addjectif, [[plaeçaedje des addjectifs|ki s' mete todi padvant l' no]], mostere l' ôre ki respond å nombe do bodje. :'' c' est å [[Wikt:troezinme|troezinme]] côp k' on voet les mwaisses :'' li [[Wikt:shijhinme djoû|shijhinme djoû]] do moes :'' on-z a prins les prumires et les [[Wikt:deuzinmès|deuzinmès]] båsheles di tchaeke classe. == Djinre == Li [[djinre (croejhete)|djinre]] do sustantif est omrin et femrin po l' ôre: :i (elle) a-st arivé l' cénkinme. Il est omrin po l' pårt (fraccion). :Il a prins on gros cénkinme del pidza. Il est omrin et femrin po l' addjectif. {{HD}} * [[Wikt:Categoreye:Mots avou l' cawete -inme|Sacwants mots avou l' cawete -inme]] (ki sont dedja sol [[Wiccionaire]]) 4u6oflq5kqj6y8c3lr39iwxvk8ysgai 0 34488 428059 351032 2026-11-01T09:58:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428059 wikitext text/x-wiki Li '''lete tifinare "yag" (ⴳ)''', c' est l' [[lete]] ki rprezinte li [[son G]] dins l' [[alfabet tifinar]]. C' est l' 3inme lete et l' deuzinme [[cossoune]] dins l' sistinme IRCAM. == Spårdaedje == C' est ene lete foirt corante e-n amazir, ki l' son respondant a eto passé e l' [[arabe]] d' [[Afrike bijhrece]] ([[arabe marokin|marokin]], aldjeryin, tunizyin, libyin). == Egzimpes di mots == [[Wikt:ⴰⴳⴰⴷⵉⵔ|ⴰⴳⴰⴷⵉⵔ]] (agadir = rafoirci gurnî, [[Agadir]]) == Letes vijhenes == * [[ⵇ]] (ridaedje ⴳ <=> dins les pårlers [[amazir]]s). * [[ⴳⵯ]] (gʷ) * [[ⴴ]] (gh): note li prononçaedje do yag a môde [[ixh-låtêye]] (come a [[Ksar Mwi]]). [[Categoreye:Alfabet tifinar|G]] cfs5rhyn9wg4r0jtunkbfjkstjn5n1v 0 34535 428082 408259 2026-11-01T10:02:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428082 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Lecomte Ramaedjes800h.jpg|thumb|Coviete]] '''Ramadjes''' ("''Ramâdjes''"), c' est on [[live e walon|live]] avou deus [[pitit roman|noveles]] da [[Louis Lecomte]], k' a vudî e [[1942]] Li prumire, "Patachon", c' est l' istwere d' on tchåfeu d' camion ki fwait l' tournêye di l' [[Årdene]] et raler sol payis d' Tchålerwè. I va toumer e pane di frin dins l' dischinde viè [[Astire]]… Li deuzinme "Ramadjes", k' a dné l' tite å livret, sereut [[otobiyografike]]. C' est èn ome k' a volou fé måleur di s' lu et-z è dmorer [[aveule]], k' est a l' [[ospitå]] et k' ôt les berdelaedjes des viziteus. Li live est enimådjî pa Octave Camus. Il a stî saetchî a 350 egzimplaires. =={{HDs}}== * [https://web.archive.org/web/20160304235309/http://walon.cultureforum.net/t159-louis-lecomte Mwaisse modêye di "Patachon"] (sol djåspinreye "Li walon d' emon nozôtes") * [http://rifondou.walon.org/Louis_Lecomte.php Riscrijhaedje e rfondou] (so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]]) [[Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon]] 83u1wh06dlwjjqgoapm6krvkcndsvmp 0 34543 428263 416152 2026-11-01T10:34:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428263 wikitext text/x-wiki {{po|leucôze|Leucôze}} Li '''leucôze inzotike des bovrins''', c' est ene [[maladeye des bovrins]] avou des [[crexhioûle]]s a totes les [[glandes al linfe]] et dins les ôtes [[texhou (biyolodjeye)|texhous]] avou des [[blankès globules]]. C' est on [[magnant må]] == Cåzaedje == Li maladeye est cåzêye pa on [[virûsse]], li [[virûsse del leucôze inzotike des bovrins]]. == Sipårdaedje del maladeye == Li leucôze e inzotike ås vatches a stî discrîte pol prumî côp dins les anêyes 1860.<ref>Sinteze da Siedamgrotsky, O. “Ueber Leukämie bei den Haustieren”, Pflugs vortrage für Tierartzte, '''10''' (1878), 393.</ref> Elle esteut aprume sipårdowe dins les contrêyes di l' Ess di l' Almagne d' adon (li [[Prûsse levantrece]], li [[Pomeraneye]], li [[Meclenbork]], [li [Brandenbork]] et l' [[Sake]] (c' est po çoula k' on l' loméve, e-n almand, “ostelbische Krankheit”, maladeye å Levant di l' [[Ele (mouze)|Ele]]). Al fén del [[deuzinme guere daegnrece]], les cinsîs d' avår la, ki n' vlént nén dmorer dizo l' mambornance des Rûsses (askepiaedje di l' [[Almagne di l' Es]]) afujhît viè l' [[Almagne di l' Ouwess]] avou leus biesses, ey aminer li rascråwe e [[Chlechvik-Osteyn]] ey el [[Basse Sake]]. Dispu l' tins, li maladeye s' aveut eto ståré, avou l' martchandaedje des bounès vatches di ces payis la (come li raece “[[Ostene (vatche)|Ostene]]”), dins les ôtes payis del [[Mer baltike]], [[Daenmåtche]], [[Suwede]] eyet [[Finlande]].<ref>Gustav Rosenberger, Krankheiten des Rindes, Verlag Paul Parey, Berlin, ISBN 3-489-61716-9. p. 54-69</ref> C' est dandjreus pal minme voye (l' apoirtaedje di vatches a laecea po-z amidrer les cenes do payis) ki l' leucôze si stitcha ezès [[Stats Unis]], pu, did la, totavå les [[Amerikes]] ([[Canada]], [[Amerike nonnrece]], et kécfeye ossu rivni e l' Urope). Lacobén k' on n' l' a måy conoxhou el Walonreye, wice k' i gn a nén tant d' [[vatches laeçreces]] ki ça. == Minêyolodjince == === Passaedje d' ene biesse a l' ôte === Li må passe d' ene rascråwêye vatche a ses veas pal voye do laecea. Mins li [[tins d' covaedje]] del maladeye est foirt long (di 9 moes a 9 ans). Ça fwait ki, å pus sovint, c' est des vatches di 5 a 8 ans ki vont esse malådes clinicmint. Ça fwait ossu ki l' maladeye ni s' resconterrè waire dins les cinses avou des tetåds (raeces al tchå), paski les biesses î vikèt bråmint moens viyes (et k' i gn a pont d' raece di cisse sôre la ki s' a spårdou a pårti des payis foirt rascråwés). Gn a, avou, des ôtes voyes di stitchaedje do virûsse d' ene biesse a l' ôte, metans les pikeures avou l' minme aweye, et kécfeye les hagnants insekes. === Ådje et seke des vatches malådes === So 300 cas studyîs al sicole veterinaire di Hanôve, n aveut 2 åcint di biesses di 2 ans, 8 % di 3 ans, 11 % di 4 ans, 24 % di 5 ans, 21 % di 6 ans, 11 % di 7 ans, 12 % di 8 ans, 7 % di 9 ans, 4 % di 10 ans et pus vî.<ref>G. Rosenberger, come cial ådzeu.</ref> Mins i n' est nén impossibe ki des djonnes biesses di 12 a 24 moes soeyénxhe dedja acsûtes. Gn a k' on torea d' acsût po 150 vatches dins les statistikes, tot biesmint paski les måyes sont touwés po leu tchå estant co djonne. Les gayets ni sont pus waire wårdés po siervi les vatches laeçreces dispu l' diswalpaedje di l' [[esminçaedje artificiel]]. === Morance === Totes les biesses avou des senes ricnoxhåves clinicmint vont crever, après on tins ki dipind del fôme clinike. Ça pout aler foirt rade, moirt subite u må ki deure on djoû u deus (maladeye awiyante k' atake ki cour u ki råye li misse). Po l' acsujhaedje des glandes did dizo l' pea, li maladeye pout durer sacwants moes dispu k' on-z a veyou li prumire [[crexhioûle]]. Dins les ståves rascråwés pår, li leucôze inzotike pout touwer 0,5 a 2 åcint des biesses tos ls ans. == Senes clinikes == Come gn a des blankès globules pattavå l' coir, li maladeye si mosterrè dizo ene grande varyisté di senes clinikes. === Cas åjheys a ricnoxhe === Li pus åjheymint ricnoxhåve, come di djusse, c' est les [[crexhioûle]]s di dzo l' pea : babetchreces, sipalreces, coxhreces, dirîtetreces. Ces biesses la ni baxhèt nén dins l' laecea, et magnî avou ostant d' apetit. === Cas nén clairs å cminçmint === [[File:Foûboutaedje fine pea ouy.JPG|thumb|ci sene ci doet fé tuzer a vey si l' vatche n' a nén l' leucôze]] * Foû-boutaedje del fene pea di l' ouy (di cåze di houzaedje des glandes al linfe did dirî l' ouy). * Cogne schitrece : leucôze del [[molete (roemiants)|molete]] avou del noere [[schite]] (kimagnî sonk, come del [[noere tripe]], k' a passé tos les boyeas) * Leucôze å cour ki rshonne al pericourite ås aweyes. * Leucôze do drî-trin : biesse ki n' sait pus bén roter, ecoidlêye do drî ou ki xhale d' ene pate do drî, sins houzaedje do dzo u do dzeu do mimbe; c' est l' miyôle del schene des rins et do bassin k' est acsûte, oudonbén les glandes al linfe d' ådvins l' bassin. * leucôze del [[velire]]. === Cas malådes dins l' sonk, sins sene clinikes === Bråmint des biesses d' on ståve avou del leucôze inzotike vont aveur bråmint dtrop d' linfocites dins leu contaedje des celules do sonk. Divant les anêyes 1980, on-z eployive les contaedjes des celules do sonk po vey les vatches ki diswalpént l' maladeye, divant k' ele ni fjhénxhe des sintomes, et ls evoyî a l' abatwer po s' mete cwite del maladeye. == Sourdants == [[Categoreye:Maladeyes des bovrins]] [[Categoreye:Maladeyes ås virûsses des biesses]] 9wrgk1w7qbc3y161wrmfpyruea7qv0p 0 34606 427768 413462 2026-10-31T19:22:33Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427768 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Antroponimeye walone]] [[Categoreye:Foclore del Walonreye]] [[Categoreye:Dicåces]] On '''bragård''' (on djheut ossu on '''mwaisse djonnome'''), c' esteut on djonnome k' esteut lomé tchîf del djonnesse. C' esteut lu li mwaisse adjinçneu des fiesses tins d' ene [[dicåce]] ([[fiesse del pårotche]]). Astok do bragård, gn aveut eto ene '''braguete''', ki droveut l' bal avou l' bragård (ou l' tchîf des bragårds). == Ovraedjes == I lyi faleut mete so pî : les [[bal]]s (si les [[cåbartî]]s nel fijhént nén). Adon, kécfeye, louwer ene [[guinguete]] et trover des [[violoneu]]s (djouweu d' [[vierlete]] divant 1900), [[acordeyoneu]]s (après 1900), u èn [[orkesse]] ki djouwéve eshonne. Motoit î enonder des [[danse]]s di societé come li [[danse do ramon]]. Mins purade diveut i co mete so pî les tournêyes do mårdi del fiesse ([[danse del dorêye]]), et kécfeye les [[foclore|adierçaedjes foclorikes]] come li [[tchesse å wixheu]] ([[Hôte Årdene]]), li porminåde del [[limotche (foclore)|limotche]] ([[Basse Sambe]]). == Mousmints == Li mwaisse djonnome esteut abiyî come on milôr ([[costume]] et [[crawate]]) et poirtéve ene [[cocåde]], l' essegne di s' gråde. == Istwere == Les bragårds ont stî lomés pal djonnesse disk' al deuzinme mitan do 20inme sieke. Mins, po les gros viyaedjes, on-z aveut ddja on groupe di bragårds, k' a divnou on comitî des fiesses (avou dzartaedje do mot). Li comitî a-st adjinçné des fiesses foû des dicåces oficires. Åzès dicåces, gn a pupont yeu d' porminådes foclorikes li londi ni l' mårdi, veyanmint k' les djonnes alént sovint bouter dins des aeurêyès ovraedjes. A [[Transene]], li dierin mwaisse djonnome a stî lomé diviè 1975. == Rilomêye do no == Li mot "bragård" a divnou on no d' famile del Walonreye. Rilomés poirteus do no : [[Hinri Bragård]]. 4ddbcrnc6luov0hged5ohb7m89exfjb 0 34652 427475 382115 2026-10-31T18:36:11Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme guere daegnrece]] vers [[Deuzinme guere daegnrece]] 427475 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme guere daegnrece]] s4akf5v3hkpf4qrko830c8y5rhzygo3 0 34681 427660 414644 2026-10-31T19:04:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427660 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Khaled Mohamed Saeed holding up a tiny, flailing, stone-faced Hosni Mubarak.png|thumb|Caricateure eployeye li prumî djoû del revintreye]] [[Imådje:Hosni Mubarak facing the Tunisia domino effect.png|thumb|Moubarek va-t i tchaire sorlon l' efet des stampés dominos&nbsp;?]] [[Imådje:Get out, Mubarak!.gif|thumb|Li 11 di fevrî, Moubarek cwite [[el Caire]] et dmissioner]] Li '''revintreye edjipcyinne''', c' est ene [[revintreye]] do peupe d' [[Edjipe]] k' a cmincî li [[25 di djanvî]] [[2011]]. Ci fourit l' deuzinme des [[revintreyes arabes di 2011]]. Elle a shuvou l' egzimpe del [[revintreye tunizyinne]], a môde di [[stampés dominos]]. Metans, li 24 di djanvî, [[Mohamed El Baradai]] aveut rclamé : "si les Tunizyins l' on fwait, pocwè nel fréns dju nén ?" Après 18 djournêyes et nutes di [[metingue]], ele parvina a disdjoker [[Hosni Moubarek]], li prezidint do payis dispu [[1981]] ([[11 di fevrî]]). == L' atôtchance, les medias et les revinteus == Come e l' [[Tunizeye]], les revinteus s' ont bråmint siervou des [[telefones axhlåves]] et des [[rantoele di soçnaedje (Daegntoele)|rantoeles di soçnaedje]]. A té pont ki, li 28 di djanvî, li povwer a côpé tos les raloyaedjes al [[Daegntoele]] (li prumî côp di l' istwere d' [[Etrernete]]) et les rijheas d' telefonaedje sins fi. Eto les libès tévés ([[El-Djazira]], El-Arabiya) ki dnént des racsegnes sol moumint minme, dabôrd ki les tévés oficires catchént çou ki s' passéve (å cmince). == Fime del revintreye == * li [[25 di fevrî]], li «mårdi do måvlaedje», li prumî mårdi avou l' rexhaedje des djonnès djins totavå, et fé des [[metingue]]s. * li [[28 di djanvî]], on [[vénrdi]], gn a rashonné des cint des meyes di djins di totes les sôres ki rotnut avå totes les grandès veyes après l' [[grande priyire del samwinne (islam)|grande priyire del samwinne]]. Et gn ava do [[bardouxha]] (broûlaedje do bastimint do pårti unike [[å Caire]]). * li [[29 di djanvî]], Moubarek a foirdjeye on novea govienmint. Et rlomer on vice-prezidint (li posse k' il ocupéve e 1981, et k' i n' aveut nén rnovlé), on militaire eto. Mins l' bardouxha a continouwé, copurade [[å Caire]] et a [[Souwez (veye)|Souwez]]. Gn a yeu des côps d' fizik, et des touwés * Tins del samwinne d' après, l' årmêye s' a spårdou tocosté, mins a rclamé k' ele ni saetchreut nén so les djins. Mins gn a va sacwants metingueus ki s' batént pol govienmint (dandjreus des policîs e civil), avou do disdut inte les deus tropes. Metans li [[3 d' fevrî]], ki des [[chamo]]s et des tchvås militaires bôrît so les djins stramés sol plaece Tarixh. Les [[gaztî]]s eto ont stî atakés. * li [[4 di fevrî]], li «vénrdi do tapaedje a l' ouxh», ci n' esteut k' [[Wikt:sir|sirès]] djins å Caire, po dmander ki Moubarek cwitaxhe. * li [[10 di fevrî]], l' estat-madjor di l' årmêye, rapoûlé sins Moubarek dit k' i va dmorer rashonné sins låtche po fé roter l' payis. * li [[11 di fevrî]], Moubarek, kihustiné d' tos les costés, tape li cote sol håye. {{Commons|Category:2011 Egyptian protests|l' revintreye edjipcyinne}} [[Categoreye:Revintreyes]] [[Categoreye:Edjipe]] easnryww2tkj783d8xjo5zox12a89ca 0 34773 428286 422213 2026-11-01T10:38:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428286 wikitext text/x-wiki [[File:Doze omes Ran.jpg|thumb|450px|Reclame pol live ki passa divins "[[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]]"]] {{Wiccionaire-lives|JT12o}} '''Doze omes''', c' est ene ramexhnêye di 12 [[pitit roman|noveles]] sicrîtes pa [[Joël Thiry]] et k' a vudî dins l' [[coleccion Paroles do teroe]] do [[Muzêye do pårlaedje e l' Årdene]] e [[2011]]. Po-z enimådjî l' live, n a les fotos di doze omes ki pôrént rshonner ås doze del ramexhnêye. Elle ont stî prinjhes pa Christian Antoine, [[saetcheu d' portrait|fotografe di s' mestî]]. == Istwere do scrijhaedje do live == « [[Doze femes (noveles)|Doze femes]] » ki rexha e 2008, c’ esteut doze peneusès istweres di doze comeres. Djowel Tiri, tot djåzant di ç’ live la avou ene lijheuse, s’ aveut fwait dire : C’ est nén si åjhey ki ça po èn ome di s’ mete e l’ pea d’ ene comere. Pocwè k’ ti n’ sicreyes nén « doze omes » ? Oyi, dit-st i, et doze omes ki fjhént pårteye del veye des doze comeres do live. Soeye-t i leu-z ome, leu fi, leu fré, leu pere, leu copleu... Enute, c’ est les omes ki djhèt l’ leur. Po taper l’ hate u po rapåjhter. I racontèt l’ minme sipoûle, mins l’ minme sipoûle, veyowe pa deus diferinnès djins, ci n’ est pus l’ minme sipoûle ! Et c’ est insi ki doze istweres divnît 24 racontaedjes.<ref>{{Rant}} l° 57 (bontins 2011) p. 13.</ref> == Les doze omes == I shuvèt l' ôre des doze comeres di l' ôte live. === Colas === C' est l' limero 1, et l' ome da Victwere. Dins “[[Doze femes (noveles)|Doze femes]]”, on aveut veyou Victwere malårder ca elle aveut les pinses ki si ome end aléve vey ene ôte. Come d' efet, Colas aveut stî picî d' on [[diåle di l' après-nonne]] et taper ses ouys so Claire, ene pratike del banke la k' il overe. Li manaedje Colas-Victwere ténrè-t i bon ? (Les deus noveles tcherièt e minme tins). === Matî, === Li l° 2, et l' pere da Miyinne. Dins “[[Doze femes (noveles)|Doze femes]]”, Miyinne s' aveut fwait pité d' ene cavale k' elle aveut stî après s' polin. Ele vola-st aler e pelrinaedje a [[Biarin (veye)|Biarin]], et la, s' fé gorder d' ene oto. Cisse novele ci shût li cene di dvant. Cwand Matî aprind l' novele, i nd est nén pus rtourné k' çoula. N' a-t i nén dit al dîne ki nel saveut shuve so on pazea, avou ses crossetes :”Vos vs sovnoz, Miyinne, nosse djinixhe, vola cénk ans, ki s' av cassé l' pate e passant l' aiwe (...) On-z av fé vni l' botchî...” ? === Macsime === Li l° 3, et l' [[bon-pa]] da Sara. Dins “[[Doze femes (noveles)|Doze femes]]”, Djane, li mame da Sara si vleut maryî a Brussele. Macsime ni vleut nén. Ele peté å diåle. Et a s' toû, vint ans pus tård, disfinde a s' prôpe feye di prinde èn [[Arabe]]. Sara rivént so l' aite et î rescontere si mononke Houbert. Dins “doze omes, c' est l' minme sinne e li çmintire, djusse après, cwand Hassan, cist Arabe la, si prezinte a Houbert... kel ricnoxhe. Paski pocwè ? E 1973, djusse maryî, Hassan vina e catchete di s' feme fé l' awousse avou l' famile da Sara. Sins lzî dire cwè, apus k' a Macsime, li dierin djoû. Et c' est dandjreus ça k' Macsime s' av leyî aler, tot d' on côp, po mori so kékes moes. === Victor === Li l° 4, et l' grand-mononke da Aline. Ki rvént di l' etermint di si matante-tåye, Adele, la k' ele veya les fiyoûles si ctaper po fé åtoû do mononke di souke. Li novele di “Doze ome” si passe djusse divant : c' est l' etermint da Adele, la k' on voet Victor ki tuze. Si feme aveut tnou troes magazins tote seule, cwand lu aveut fwait del [[neurasteneye]]. Mins totes ces les fiyoûs et fiyoûles ki fwaiynut åtoû d' lu, c' est pår k' il ont l' sinta des brokes. I n' sondjèt k' a l' eritance ? Nén l' mame da Aline, da, leye... Mins come li vî mononke-tåye a l' air di bén s' etinde avou si ptite-neveuse... === Simon === Li l° 5, et l' ci k' åreut bén vlou cortizer avou Valintene. Dins “[[Doze femes (noveles)|Doze femes]]”, Valintene esteut trop libe po s' maryî, sapinse a leye. Et toumer so on laid hasse ki l' margougna dispu l' djoû des noices. Et leye s' aler taper dins l' [[Aiwe d' Oûte]]. Et dmorer achurnåve. Simon raconte ses sintimints pol crapåde, dispu k' il aveut rescontré pol prumî côp. Et si haeyeme po l' ome k' elle aveut maryî... k' i vind a l' Årmêye blantche, come [[recsisse]]. Et rascode li comere, et l' miner amon s' matante a [[Oufalijhe]]. === Hinri === Li l° 6, c' est l' pa da Louwisse. Après l' guere di 40, Hinri rvént d' Almagne, la k' il esteut prijhnî. Mins i potcha so ene mene k' aveut dmoré di l' [[Ofinsive da von Rouchtete]]. Tins ki s' feme Luciye poite li [[doû (moirt)|doû]], la Louwisse [[Ratindaedje|k' est ôtrumint]]. Adon, si mame lyi aprestêye on bruvaedje di [[rowe (plante)|rowe]], por leye piede l' efant. Li novele di “Doze omes” si passe å mitan del cene di [[Doze femes (noveles)|Doze femes]]. C' est l' dierinne djournêye da Hinri, li londmwin k' il a rintré d' Almagne, et potchî sol mene. Il aveut atelé li tchvå å [[clitchet]], et-z aler abate ås balivos po rfé leu måjhon. Et, e fén mitan do bwès, toumer so s' feye ki fricote avou s' galant dins on bouxhnisse... Cwè fé ? === Klaus === Li l° 7, c' est l' oficî almand k' a vnou ramasser onk des fis da Louwisse. Il a yeu do rmoird, et sayî d' espliker pocwè k' il a fwait çoula : Louwisse ki l' adjuréve di n' nén prinde si djonne fi, et lu tchoezi ci-la, dabôrd ki c' esteut l' grand k' esteut l' suspek (pask' aidive les makis). === Dîter === Li l° 8, et l' fi da Emma, ene cinsresse almande k' aveut toumé bleuwe d' on prijhnî walon, Arile. Ki lyi fjha èn efant divant d' rivni al liberåcion, sins pupont dner d' noveles. Emma l' aveut ddja vnou trover a Tchantrele après l' guere. Lu s' aveut catchî po nel nén rescontrer. Emma rissaye doze ans après, todi veyante-voltî, et rfé l' voye viè Tchantrele, avou Dîter k' a don 15 ans. Mins ç' côp ci, c' est l' djonnea ki moenne l' inkete. === Armand === Li l° 9, l' ancyin galant da Leya Dins “[[Doze femes (noveles)|Doze femes]]”, cisse-ciale li ratindeut al fontinne. Tot passant dlé leye, i l' placa inla : “Ça fwait cénk munutes ki dji vos voe a n' rén fé, vos, poureye nawe ! Vos n' estoz nén ene feme por mi !” On-z aprind ciddé pocwè : il aveut stî andoûlé pa l' feye do tchestea do conte di Houte-lu-mont. K' i va po-z aler fé danser avou s' violon. === Mårtén === Li l° 10, li fré da Lora. Dins “[[Doze femes (noveles)|Doze femes]]”, on raconte li spoûle da Lora disk' a ses 14 ans, dins on manaedje ki l' mame voet s' cwatrinme efant (leye, Lora) evi, pask' elle est arnåjhe ki l' diåle. Et on manaedje ki l' ome ridogue li feme. On djoû, Lora vola disfinde si mame, et s' fé taper å meur pa s' pa, ene sôlêye. Lora a 25 30 ans. Elle a tourné docô k' elle a cwité l' måjhone di Tchantrele. Asteure elle est reclôse e-n ene prijhon la k' Mårtén, si fré el va vey avou leu mame. Mins pocwè çki Lora n' les vént trover å pålwer ? === Flipe === Li l° 11, k' est l' fi da Meliye. Dins “[[Doze femes (noveles)|Doze femes]]”, Meliye aveut stî grosse sins esse marieye. C' est s' mame k' aveut stî tchoezi on pere po les papîs et rtoumer, sins l' sepe, sol vraiy popa, çou ki nouk n' a måy sepou. Drole, li Flipe, cist efant la, paski, on côp maryî et des efants, il a rashonné e s' corti totès sôres d' åbes foû-ordinaires ? Minme ki l' tévé î a vnou. === Françwès === Li l° 12, et l' galant da Aline. Aline, c' esteut ene gaiye comere ki tchantéve tofer avå les tchamps, et ki l' pa Françwès, nén d' acoird avou les hantijhes di s' fi, aveut stî ratinde dins on pazea, et l' macsåder, tot l' leyant po moite. Pu evoyî s' fi å Congo, po k' les courtizeus ni s' veyénxhe pus. Mins la ki, lavola, el meskene Françwès – Kélélé k' on l' lome - boute eto tot tchantant tote li djournêye. Françwès l' a måva ! Et come i s' a metou a boere ... Adon, cisse novele cial shût li cene di “[[Doze femes (noveles)|Doze femes]]”). Mins ele kimince pa on [[flachbak]]. == Les tinmes == * l' [[amour]], les disfindowès hantijhes, li [[mariaedje|veye e manaedje]], li [[deuzinme tchôde]], evnd. Ci n' est ki d' djusse, po on live so des omes et des comeres. * l' [[aclevaedje des efants]] : on discovere des rafiants di l' aclevaedje al deure (Matî) et des cis ki pinsnut ki l' veye est ddja télmint waeraxhe k' i fåt leyî cori l' aiwe a valêye (Hinri). * li rmoird (Klaus) * li vindjince (Simon ki vind l' ome da Valintene, come [[recsisse]], al Rezistance).. == Plaeçaedje dins li spåce et dins l' tins == Les noveles si passèt inte 1932 (cwand Simon rescontere Valintene pol prumî côp) et 2010 (cwand Klaus, k' a léjhou “Doze femes” atchtêye a ene [[livreye]] di [[Måtche-el-Fåmene(veye)|Måtche]], sicrît å [[Muzêye del Parole]] po dire ki c' est lu l' oficî almand del sipoûle da Juliye. Onze di zeles si pasnut e l' [[Årdene]] a costé di [[Måtche-el-Fåmene]]. Les viyaedjes k' on ndè cåze (Tchantrele, Bwès-Sint-Mårtén, Belaiwe-e-l'-Årdene), c' est tos [[forveyous payis]]. Mins end a ene (Françwès) ki s' passe cåzu tote e [[Congo bedje]]. Mins les sovnis da Hinri el raminèt e l' [[Almagne]] do tins k' il î esteut prijhnî. Gn a eto les esplikêyes da Hassan so s' [[viyaedje]] dins les [[Jbala]] e [[Marok]] (dins “Macsime”). N a-st eto on voyaedje linwistike a fé avou l' live, la k' on-z î eploye dins les cåzaedjes des djins u ôte pårt, nén seulmint li walon, mins eto l' [[francès]] (cåzaedje da Aline ki n' a k' dijh ans), li [[latén]] (messe d' etermint da Victor), l' [[almand]] (tchanson muznêye pa Hinri) et l' [[arabe marokin]] ([[spot]]s esplikés pa Hassan, l' ome da Sara, dins “Macsime”), li [[kiswahili]] dins “Françwès”. == Corwaitaedje literaire == === Stîle === ==== Fråzes sins viebes ==== Des ptitès [[fråzes sins viebe]], tot rcôpant des k' årént polou esse pus grandes, dinnut del ledjirté å scrijhaedje : :''Mins Kélélé, on canari, tchantéve. Ene hosseuse di si efance (p. 135). Notez ossu li rsaetchaedje di “come” (on canari). ==== Codjowant infinitif ==== Li [[codjowant infinitif]] sieve, avou, a-z enairi les fråzes, poy k' il espaitche li shuvaedje del minme [[cawete di codjowaedje]]. :''So s' coxhe, li moxhon magne li mitan di s' betcheye, et ndè '''piede''' l' ôte mitan (p. 21). === Manaedjmint do suspinse === Sacwantès noveles si cloyèt sins saveur çou ki va shuve : * Klaus va kécfeye esse moudri pal fi da Juliye s' i rvént å molén * Kî çki Victor a metou e s' testamint (nén todi ses fiyoûles ca “ça va poûfurner on bea côp cwand l' notaire lezî lirè m' testamint”) * Est ç' k' Arile irè rtrover Emma et Dîter e l' Almagne al [[Sint-Rmey]], come dit ? Po des ôtes, c' est l' toele ki tome håynetmint, d' ene manire k' on n' s' î atind nén (Mårtén). == Corwaitaedje tecnike == === Motlî === On motlî foirt ritche, di mots cnoxhous, et des ôtes dandjreus ramexhnés sol payis d' Måtche-el-Fåmene et del Rotche, la k' gn a co pont yeu d' [[diccionaire walon]]. Des cis eto [[calkés do francès]] ou foirdjîs come [[noûmot]]s (djåzofone). ==== Beas mots walons ==== On ptit sayoe, ca end a ds ôtes : * [[Wikt:hosseuse|hosseuse]] : Mins Kélélé, on canari, tchantéve. Ene hosseuse di si efance (p. 135). * [[Wikt:pingneye|pingneye]] : Et panf ! li pingneye ! (p. 137). * [[Wikt:tchirliper|tchirliper]] : Li telefone da Nicolas '''tchirlipe''' troes côps (p. 7). * [[Wikt:tchapistrer|tchapistrer]] : “pont d' hossaedje do cou tot rotant avå l' måjhone”, l' av-t i co '''tchapistré''' (p. 137). * [[Wikt:poûfurner|poûfurner]] : Ça va poûfurner on bea côp cwand l' notaire lezî lirè m' testamint (p. 53). * [[Wikt:distantchî|distantchî]] : C' esteut l' påye, disk' å moumint ki l' araedje s' av distantchî (p. 77). * [[Wikt:purer|purer]] : Li curé kischeut s' goupiyon come s' i purreut ene salåde dins ene sitamene (p. 53). * [[Wikt:ragostant|ragostant]] : I l' ramoennreut bén ezès Fagnes dins ses bagaedjes, télmint k' il trouve gaiye et ragostante (p. 137). * [[Wikt:pirxhiveus|pirxhiveus]] : I restént sol minme pirxhiveuse voye (p. 21). * [[Wikt:wape|wape]] : On wape dodbon ! A-t i seulmint ene cawêye di coraedje ? (p. 97). * [[Wikt:panf|panf]] : Et panf ! li pingneye ! (p. 137). * [[Wikt:capoute|capoute]] : Ni m' djåzez pus måy des femes. Fini ! Dji so capoute (p. 83). * [[Wikt:pår|pår]] : Si pa est on prijhnî, on pierdant, et ki ls a abandné, co pår (p. 89). * Eployaedje del [[betchete ra-]] ::''Deus coirs di tchårnales si cmelént, s' nuként et s' ranukî come ome et feme (p. 121). ==== Disfondowes do payis d' Måtche waire kinoxhowes ==== * ''bezâje'' ([[Wikt:mezåjhe|mezåjhe]]) Si pere vef, li vî Douwård, aveut mezåjhe di leye sol cinse (p. 7). * ''lûtchè'' ([[Wikt:lurtyî|lurtyî]]) Vola kékes djoûs ki l' feme da Nicolas rintere el livreye, apice on magazene, li drouve, ... et va lurtyî al werene (p. 7). * ''nwèce'' ([[Wikt:noice|noice]]) : Li ttavå est ene tchambe di noice (p. 9). * ''ciçale ([[Wikt:cisse-ciale|cisse-ciale]]) : Cisse-ciale non pus, i n' l' av nén veyou vni (p. 135). * ''cuhine'' ([[Wikt:coujhene|coujhene]]) : Mi sour vos frè l' coujhene (p. 131). * viert (“[[Wikt:vert|vert]]” dins l' sinse ordinaire, et l' ci do bén coûtchî avou s' feme, estant vî) : Il a dmoré vert foirt lontins (p. 119); Les yebes, ci n' est nén si bea k' les fleurs; c' est vert tot simplumint, mins c' est do fôraedje (p. 21). ==== Belès ratourneures ==== * [[Wikt:vla stî l' tins|vla stî l' tins]] : Et cisse feme la, k' il a volou maryî vla stî l' tins et k' a dmoré djonne feye (p. 7). * [[Wikt:tini a l' awiyêye|tini a l' awiyêye]] : Ses amisses lyi ont-st aprins ki s' feme li tneut a l' l' awiyêye (p. 7). * [[Wikt:s' etinde come boton et botnire|s' etinde come boton et botnire]] (p. 9). ==== Calcaedjes bén adiercîs do francès ==== * [[Wikt:sprinter|sprinter]] : l' air da Claire, li novea amour ki soude : ké frisseur ! (...) On est capåbe d' arester l' tins adon ki c' est l' moumint k' i '''sprintêye''' li pus voltî (p. 9). * ''librèye'' ([[Wikt:livreye|livreye]]) & [[Wikt:magazene|magazene]]: Vola kékes djoûs ki l' feme da Nicolas rintere el livreye apice on magazene, li drouve, ... et va lurtyî al werene (p. 7). * [[Wikt:bazene|bazene]] ([[Francès d' Beldjike]] "bazin") : Li bazene va d' on rire ki fwait tronner les scherbins do toet (p. 95). ==== Calcaedjes do francès nén eployîs classicmint e walon ==== * [[Wikt:disraeciné|disraeciné]] : (p. 123) (on dit purade “råyî”) * recori '''''addlé leye''''' (p. 135) (po recori “a s' måjhone”) * [[Wikt:dispouye|dispouye]] (po l' coir d' on moirt) (p. 129) (on direut puvite “i n' esteut nén d' kession di raminer l' coir å payis”) * [[Wikt:disvintrer|disvintrer]] : I va cweri ene tchedje di bwès po-z ataker les reparåcions di s’ måjhon et des atnances k’ ont stî '''disvintrêyes''' e plaeces (p. 69) (purade : distrûtes, dibrôlêyes, mesbridjeyes, disminbridjeyes) ==== Sustantivaedjes ==== * [[Wikt:totavå|totavå]] : Li '''ttavå''' est ene tchambe di noice (p. 9). * [[Wikt:des|des]] : Gn a des ki passèt sins ddja prinde atincion å cotcheu k' i rescontrèt (p. 57). ==== Forcoridjaedjes ==== [[Forcoridjaedje]] di l' [[oyon AN/IN]] : ''[[Wikt:dinser#wa-fel|dinser]]'' (danser) (p. 103). === Croejhete === ==== djinres especiås ==== Bon [[djinre (croejhete)|djinre]] po des mots ås rujhes * air (femrin e walon) : minme pa grandès airs (p. ...). ==== Rîle des troes cossounes ==== Li [[rîle des troes cossounes]] (naturele dins l' [[accint do walon]] eployî voci) : * est sovint shuvowe : fini del s'''i'''trinde (''fini dol s'''i'''trinde'') * n' est padecô nén shuvowe : si ele l'''e'''zî rindeut ene loucåde (''si è'''le l'z'''î rindéve...'') (p. 9) / elle aveut l' air s'''i'''penêye do monde (''l' ê'''r sp'''enêye'') / Deus coirs di tchårnales s'''i''' cmelént ou: Deus coirs di tchårnales s' k'''i'''melént (''tchårna'''les s' k'''imèlint''). ==== Pårticipes erireces ==== L' acoirdaedje des [[pårticipes erireces]] est målåjhey e scrît walon, aprume dispu ki les scrijheus e walon ont stî catrucimés so les uzaedjes do francès tins d' leus scolaedjes et n' ont pus assez li "sinta dvintrin" del croejhete del langue. * boun eployaedje (acoird avou “esse” cwand eployî come addjectif) '''elle''' aveut l' air sipen'''êye''' do monde (p. 9) / pont d' acoird avou l' droet coplemint : (a Kélélé, si meskene congolesse) : “pont d' hossaedje do cou tot rotant avå l' måjhone”, l' av-t i co tchapistr'''é''' (p. 137). * eployaedje flotchrece (acoird avou on droet coplemint metou padvant) Louwisse, i l' avént '''''domptèye''''' (po : i l' avént dompté) (p. 133). == Sourdants == [[Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon]] dvm3zrwax7xbbql3fprek4qp6vx5t2x 0 34802 427565 398886 2026-10-31T18:49:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427565 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse payis}} Li '''Libeye''' (en arabe: ليبيا‎‎, ''Lībiyā''; pus sovint prononcî al môde francesse : ''Libîye''), c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Afrike bijhrece]], metou sol [[Mîtrinne Mer]]. Elle a des frontires daegnreces avou : * l' [[Edjipe]] å [[Levant (costé del Daegne)|Levant]] * li [[Tunizeye]] et l' [[Aldjereye]] å [[Coûtchant (costé del Daegne)|Coûtchant]]. * li [[Tchad]], li [[Nidjer]] eyet l' [[Soudan bijhrece]] a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]]. [[Mwaisse veye]] : [[Tripoli (Libeye)|Tripoli]] (en arabe: طرابلس‎‎, ''Ṭarābulus'') Ôtès [[veye (djeyografeye)|veyes]] : [[Benrhazi]], [[Al Bayda (Libeye)|Al Bayda]], [[Zawiya (Libeye)|Zawiya]] [[Manoye]] : [[dinar libyin]]. Rilidjons: [[Islam]] ([[sunite]]) Lingaedjes : * [[arabe]] (oficir) * arabe libyin * [[amazir]] (montinnes dilé l' Tunizeye) == Istwere == * do trevén des vîs Greks et des Fenicyins * do tins des Romins * [[Concwesse arabe]] * [[Impire otoman]] * [[Colnijhaedje]] [[itålyin]] * [[Deuzinme guere daegnrece]] : l' ofinsive da Rommel * [[Omar Moxhtar]] et l' prumire saye di dislaxhaedje * [[Dislaxhaedje (payis)|Dislaxhaedje]] * Disdjocaedje do vî rwè Idriss pa [[Mouammar Qaddafi]] * Les afwaires des avions Panam (tcheyous a Lockerbiye) et UTA. * [[Guere civile libyinne|Revintreye, guere civile]] et atake des avions etrindjirs (2011) == Economeye == Li [[petrole]]. {{Commons|Category:Libya|l' Libeye}} [[Categoreye:Libeye|*]] [[Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer]] [[Categoreye:Payis del Ligue arabe]] [[Categoreye:Payis]] [[Categoreye:Afrike bijhrece]] 6bqtwxp2we4d7zf9lo6jr631fin2f4e 0 34886 427889 413359 2026-10-31T19:58:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427889 wikitext text/x-wiki L' '''Evandjîle sint Luk''', c' est l' troezinme des cwate [[evandjîle]]s oficires, sicrîte pa [[sint Luk]]. == Ratournaedjes e walon == L' evandjîle sint Luk a stî ratournêye e walon pa [[Joseph Mignolet]] ([[imprimateure]] di 1937), pu pa [[Jean-Marie Lecomte]] ([[imprimateure]] di 1999). == Shuvance == N a-st on verset di l' Evandjîle sint Luk a stî rprins pa [[André Henin]] come adrovaedje et tite di s' roman «[[Lès têres dau Bon Diè]]». == Hårdêyes difoûtrinnes == * Tecse en etir di l' Evandjîle sint Luk ratourné pa J.M. Lecomte : ** [http://lucyin.walon.org/guerni/evandjile_luk.html avou l' accint del Hôte-Årdene]. ** [http://rifondou.walon.org/rilidjon/evandjile_Luk.html tecse ene miete rifondou (nén co rcoridjî pår)] [[Categoreye:Crustinnisse]] [[Categoreye:Noû Testamint]] ctz17szig8ie3u07mtv259s1gv5npzj 0 34967 427649 240288 2026-10-31T19:02:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427649 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Codjowaedjes|Louki]] Li '''codjowaedje di "viker"''' est on [[codjowaedje]] erîlé del deuzinme [[troke da Hendschel]]. Eto, i s' va codjower come "[[Codjowaedje waitî|waitî]]". Nerén, li dierinne cossoune do bodje, li '''K''', va divni '''C''' divant li voyale A (nos lou<FONT COLOR="#ff0000"><B>c</B></FONT>ans), et divant ene cossoune (dj' î lou<FONT COLOR="#ff0000"><B>c</B></FONT>rè), (i lou<FONT COLOR="#ff0000"><B>c</B></FONT>nut), sorlon les rîles di scrijhaedje do [[son K]]. Les minmès rîles di candjmint di scrijhaedje do son K si rtrovèt po les viebes del prumire troke, sol piceure di "[[Codjowaedje viker|viker]]". == Kékes viebes ki s' codjowèt come "loukî" == * [[Wikt:loukî|loukî]], [[Wikt:raloukî|raloukî]], [[Wikt:riloukî|riloukî]], [[Wikt:epoûtloukî|epoûtloukî]] * [[Wikt:tchôkî|tchôkî]], [[Wikt:ritchôkî|ritchôkî]], [[Wikt:fortchôkî|fortchôkî]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://lucyin.walon.org/codjowaedjes/louki.html Tåvlea do codjowaedje di "loukî"] * [[Wikt:Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come loukî|Viebes ki s' codjownut come "loukî" dedja studyî e Wiccionaire]] qrc3oseg2hqpfjmokvfclnbnw45l8mr 0 35081 427550 424609 2026-10-31T18:47:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427550 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Vocabulaire de l'apothicaire-pharmacien}}''}} {{Dizo-tite|Motlî des apoticåres}} Li '''motlî des apoticåres''', kel tite e francès, c' est ''Vocabulaire de l'apothicaire-pharmacien'', c' est on [[motlî]] ramexhné pa [[Charles Semertier]], eplaidî dins l' [[BSLLW]] e [[1891]] (deuzinme rîlêye, T.16, pp. 105-218). Dabôrd, il a stî scrît dins on [[sistinme ortografike di dvant Feller]]. Riprins come l° '''E133''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. == Shuvance == Les nos d' plantes u d' botanike di ç' motî la sont rprins (avou l' rahouca '''[[SEM]]''') dins [[G100]], mins sins wårder li mwaisse ortografeye. == {{HD}} == * [http://www.archive.org/stream/bulletin2930sociuoft/bulletin2930sociuoft_djvu.txt Scanaedje do motlî] [[Categoreye:Motlîs walons|Apoticåres]] tft8xmyw4azo7hbt0zfyllzx1r5ykam 0 35126 427758 421928 2026-10-31T19:21:03Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427758 wikitext text/x-wiki {{djermon}} {{Infoboesse payis}} Li '''Venezwela''', c' est on [[djivêye des payis del Daegne|payis]] d' [[Amerike nonnrece]] [[Espagnol (lingaedje)|sipagnol-cåzant]], al Bijhe do [[Braezi]] ey al Nonne del [[Colombeye]]. == Istwere == === Dislaxhaedje === E [[1797]], ene binde di Venezwelyins creyoles avît sayî di s' dislaxhî del [[Vice-rweyåté di Nouve-Granada]], ene colneye [[Espagne|espagnole]]. Mins nerén, ça ava fwait berwete. Il ava falou ratinde li [[5 di djulete]] [[1811]] po k' el republike des '''Estats Unis do Venezwela''' soeye askepieye avou l' poûssance da [[Simón Bolívar]] eyet da [[Francisco de Miranda]]. Totfeye, l' [[Espagne]] dismonta cist Estat la.<ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Venezuela</ref> Deus ans après, on meta so pî l' deuzinme republike do '''Venezwela''' po sey aflaxheye co on côp, e [[1815]]. Li troezinme republike vént l' anêye k' ava shuvou, todi sol manaedjaedje da [[Simón Bolívar]]. Ça ava duré disk' å [[15 di fevrî]] [[1819]], djoû di l' askepiance del [[Grande Colombeye]]. E [[1826]], ci payis ci est cpårti e troes avou l' '''Venezwela''', d' on costé, poy el [[Republike di Nouve-Granada]] avou l' [[Ecwateur (payis)|Ecwateur]], d' èn ôte.<ref>https://countrystudies.us/colombia/13.htm</ref> === Asteure === Inte [[1999]] eyet [[2013]], c' est [[Hugo Chávez]] ki prezidéve el '''Venezwela''', disk' al moirt. Pindant l' [[dijhnêye 2000]], ci payis ci a cnoxhou ene grande crexhance economike avou ene amidrance eto dins les dominnes sociåles&nbsp;: [[santé]], [[acsegnmint]], paregzimpe.<ref>https://venezuelanalysis.com/analysis/4182/</ref> Avou&nbsp;; metans&nbsp;; ene desse ki, leye ossu, crexhe d' pus e pus, eyet l' raptitixhance do pris do petrole, li payis a divnou pus pôve eyet les dmorants ont cmincî a-z awè deur po mindjî ubén po covri les prumîs adjôs.<ref>https://www.cfr.org/backgrounder/venezuela-crisis</ref> Tot shuvant [[Hugo Chávez]], li termene da [[Nicolás Maduro]] n' a nén stî trinkile nerén. Li ritchesse do '''Venezwela''' a dischindou ås alintoûs d' 75% etur [[2014]] eyet [[2020]].<ref name=":0">https://www.24heures.ch/venezuela-chavez-et-maduro-ont-ruine-le-pays-en-vingt-six-ans-893030025923</ref> Si prezidince ît pår rlomêye po des rujhes d' ecråxhaedje u co po ene deurté conte les opôzants politikes.<ref>https://ici.radio-canada.ca/info/breve/15051/nicolas-maduro-venezuela-portrait</ref> Li [[3 d' djanvî]] [[2026]], [[Nicolás Maduro]] s' a fwait [[Disdjocaedje di Nicolás Maduro påzès Uyessês|disdjoké]] påzès [[Uyessês]].<ref name=":0" /> == Djeyografeye == * [[Caracas]] * Maracaibo. * [[Mérida, Venezwela|Mérida]] == Referinces eyet sourdants == <references /> {{commons|Venezuela}} [[Categoreye:Payis]] [[Categoreye:Venezwela|*]] [[Categoreye:Amerike nonnrece]] l7uuydgeo7w6dtjqwp8b5atql81f4yx 0 35157 427867 420318 2026-10-31T19:54:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427867 wikitext text/x-wiki [[File:Pazea pectî ecinse.jpg|thumb|on pazea do Grand Atlasse avou l' nive so les cresses]] [[File:Grand Atlasse Demnate-Warzazate.JPG|thumb|Voye Demnate Warzazate, passåjhe di Fedrate]] Li '''Grand Atlasse'''<ref>di l'arabe الاطلس الكبير (Atlasse el-kebir), purade ki "Hôt Atlasse", do francès Haut-Atlas</ref>, c' est ene [[tchinne di montinnes]] metowe å mitan do [[Marok]]. Si pus hôte cresse, c' est li [[Djebel Toubcal]] ki monte a 4167 metes. Il s' a ahivé tins do [[ploymint alpin]]. == Plaeçmint == Li Grand Atlasse si stind a [[Bijhe (costé del Degne)|Bijhe]], tot discrexhant, et divni li [[Moyinatlasse]]. A [[Nonne (costé del Degne)|Nonne]], i crombeye viè l' [[Coûtchant (costé del Degne)|Coûtchant]] et s' aler "neyî" dins l' [[Oceyan atlantike]], inte [[Agadir]] et [[Swira]]. Å mitan, et å Coûtchant, i s' abaxhe sol [[plin do Hawouze]]. Mins c' est come s' i risbictêyreut ene miete pus, la ki les [[Djebiletes]] vinèt foû d' tere. Li troezinme wache do minme ploymint a dné des mierseus tienes come li [[Djebel Xhedar]]. == Plantes et biesses == === Plantes === * [[Pectî fenicyin]] * [[Arganî]] === Såvadjès biesses === * [[Moflon ås hozetes]] == Economeye == * aclevaedje des [[gade]]s. * coutivaedje do [[cladjot d' corti]] ([[irisse d' Almagne]]). * [[Tourisse]] == Tuzance == * [[Amazir (lingaedje)|Amazir]] * [[Taskiwine]] == Dimorants == Li Grand Atlasse est peuplé d' [[amazir (peupe)|amazirs]] (Berberes) ki djåznut l' [[amazir (lingaedje)|amazir]] avou l' accint [[techelheyt]]. == Avey == * Oucaymeden : eståcion di ski (decimbe a fevrî, cwand i nive). * [[Vå des Ayites Bougmesse]], foirt touristike, avou dipus d' 30 [[djîsses e viyaedje]]. == {{HD}} == [http://www.youtube.com/watch?v=7sL-6fK1n8Y Rotaedje dins l' Grand Atlasse so fond d' tchansons e walon]. == Pî-note == {{Commonscat|High Atlas|li Grand Atlasse}} [[Categoreye:Montinnes]] [[Categoreye:Marok]] [[Categoreye:Atlasse (hôts tienes)]] f3b9d6oj1ra7ftjrugb74d04msvf4xp 0 35228 427900 322385 2026-10-31T19:59:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427900 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Blue yellow shadow three quarter.jpg|thumb|Makiyaedje des påpires]] Li '''påpire''', c' est ene [[pea]] ki vént rcovri les ouys totes les sacwants [[sgonde]]s, et les frexhi. Les djins ont deus påpires, li cene do dzeu ou påpire dizeutrinne, et l' ene do dzo ou påpire dizotrinne. Å coron del påpire, gn a les [[ci (ouy)|cis]]. {{Wiccionaire}} == Makiyaedje des påpires == Li påpire dizeutrinne pout esse coloreye po rafoirci li [[makiyaedje]] des ouys. == Trawaedje des påpires == [[Imådje:Piercing sulla palpebra 2..jpg|thumb|Trawaedje del påpire dizeutrinne (môde)]] On trawe les påpires ([[percigne]]) po-z î stitchî des ahesses di môde. == Maladeyes et difåts des påpires == * coir etrindjir dizo l' påpire. * [[tchicalouy]] * [[porea (maladeye)|porea]] sol påpire. * [[nåjhixheure]] (pleu so les påpires et åtoû des ouys la k' on voet k' on-z est nåjhi) == Påpires azès biesses == Les [[biesses ås tetes]] on cåzu tertotes deus påpires (dizeutrinne et dizotrinne come les djins). Mins nd a sacwants ([[vatche]]s, [[tchivå]]s evnd.) k' ont-st ene [[troezinme påpire]], ki n' est k' ene [[fene pea]] so on [[tinroxh]] metou a l' coirnêye divintrinne des påpires.'' {{Commons|Category:Eyelids|les påpires}} [[Categoreye:Antomeye]] [[Categoreye:Ouy]] 5888dup07tzekaxtfbcpn212uyao1r6 0 35268 428204 421489 2026-11-01T10:22:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428204 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-nst|Gabriyel éyet Gabriyel}}'' (roman)}} {{Dizo-tite|Gabriyel eyet Gabriyel}} {{po|Gabriyel|Gabriyel (discramiaedje)}} [[Imådje:Roman Djôr.jpeg|thumb|Coviete]] '''Gabriyel eyet Gabriyel''' (''Gabriyel éyet Gabriyel''), c' est on [[roman e walon]] sicrît pa [[Djôr Sfasie]] et Nicolas Staelens et k' a rexhou e [[2012]]. D' on costé, c' est l' pus long roman k' a måy sitî eplaidî e walon;<ref>cabén k' on rsaetchreut les longs passaedjes e francès (letes des deus valets)</ref> d' èn ôte costé, c' est on [[roman d' amour]] et on [[roman teyolodjike]]. Li dzo-tite, c' est: ''De eerste LGBT roman in het Waals''.<ref>paski l' limero ISBN a stî dmandé ezès [[Bas Payis]], po n' nén esse rindjî emey les lives e francès, come cwand il est dmandé el France.</ref> C' est eto l' prumî roman [[LGBT]] e walon. Li live est l' cénkinme del [[Coleccion Belès Letes del Rantoele]].<ref>Mins l' sistinme ortografike eployî n' a nén stî forbatou avou les ôtes rifondeus.</ref> ISBN 978-90-818670-0-9 == Racourti == Gabriyel Delwaeye, di [[Lavervå]] va rescontrer on djoû Gabriyel Maier, di Valeni, el [[Roumaneye]]. Il avént ût nouv ans. C' esteut tins d' ene [[operåcion viyaedjes roumins]] (e 1991). Les deus råpéns si scriront des letes e francès (ratournêyes e walon ezès [[pî-note]]s), cåzu tos les ans a [[Påke]] et [[Novelan]]. Pu des emiles di 1999 a 2000 (il avént don 18 ans). Après, i n' s' ont pus scrît. I rtoumèt onk so l' ôte e-n [[rotaedje (po reclamer)|rotaedje]] a Brussele e 2006. I s' sintnut assaetchî onk pa l' ôte. Gabriyel Delwaeye a ddja des hantreyes [[omosecsuwel]]es. Gabriyel Maier, k' a håbité les pårtis del [[foite droete]] roumins, est teyoricmint disconte. Disk' a tant k' i discovere si clintcha... Asteure, li novele cope ni vout nén viker raplakêy, mins s' maryî. Li [[mariaedje gaiy]] est lweyå el Beldjike dispu 2006; gn a don nole rujhe po al comene. Mins come Gabriyel Maier est foirt catolike, i vout eto on mariaedje e l' eglijhe. Mins kimint fé çoula el Beldjike ? Les deus djonnes djins vont tourner mon les curés avanciveus catolikes, pu les [[protestant]]s, pårotche pa pårotche. Pu al fén des féns, fé leu mariaedje rilidjeus e-n ene [[eglijhe dal Suwede|eglijhe]] e l' [[Suwede]]. Gn a eto ene deuzinme siploûle d' amour, ki c' est inte Maricica Maier ey on valet d' [[Lonzene]]. E roman, gn a eto des ptitès spoûles avou des avanciveus muzulmans et des avanciveus djwifs. == Foirdjaedje do roman == Li roman a stî scrît pa Djôr Sfasie et Nicolas Staelens, eshonne. Dj' ô bén : pol tuzer et l' asplani. Seulmint, c’ est Djôr Sfasie k’ el a rashiou e walon. Li tecse n' a nén stî rlît pås ôtes [[Li Rantoele (soce)|Rantoelîs]] divant d’ rexhe so papî. Çou k' endè fwait li prumire grosse ouve di [[Belès Letes]] pa des scrijheus k' ont raprins l' walon aprume pal voye do [[rfondou]]. == Kitaeyaedje do live == Po çk' est rekis pa li lwè, gn a do [[neyerlandès]] dins les prumirès pådjes, pår sol coviete difoûtrinne, ca l' ISBN a stî yeu a [[Misterdame]], avou lingaedje = walon. Li roman fwait 232 pådjes. Gn a èn [[esplicant motlî]] å coron avou 373 [[djivion]]s, riprins dins l' [[djivêye des motîs do walon]] sol limero '''[R16]'''. Mins bråmint des mots nén classikes eployîs dins l' live n' î sont nén. N a ene erî-ouve, 4 pådjes d' esplikêyes del sôre di rfondaedje eployî cial ([[sorrifondowe]]s), et cmint k' on pôreut co aler pus lon. Ces tecnikes la n' ont nén passé al passete del [[tåvlotêye rifondaedje del Rantoele]], et sont vormint ene saye do scrijheu e walon. Li cou-coviete, c' est on tecse d' agritche, la k' on dit platezak ki les deus Gabriyel sont des [[gaiy (clintcha secsuwel)|gaiys]] et k' i s' volnut maryî. == Plaeçmint dins li spåce et dins l' tins == Les sinnes si pasnut el [[Roumaneye]] ([[Transilvaneye]]), el [[Almagne]], el e [[Beldjike]] ([[Walonreye]], [[Brussele]], [[Redîmés Payis]] eyet l' coisse bedje), ey e [[Suwede]]. Li roman atake li 25 di måss 1990, cwand les deus gaméns fwaiynut leu. I tchereye dins l' ôre cronolodjike, mins e deus plaeces (Beldjike et Roumaneye). I vént foû li 11 di may 2013 (après l' rexhowe, dabôrd). Gabriyel Delwaeye va rescontrer on prumî côp Gabriyel Maier el Roumaneye, li 21 d' awousse 1992. I s' vont scrire a tos les djamas disk' a l' arivêye des [[emile]]s, e 1999. I s' vont rtrover a Brussele li 16 di setimbe 2006. I s' mareyront a l' comene, a Brussele, li 14 di djun 2006, ey a l' eglijhe, e l' Suwede, li 22 d' djun 2006. Les etrevéns istorikes k' on è cåze dins l' roman sont metous el djusse date. == Tinmes == === Les etrindjirs eyet l' ebagaedje et l' rabagaedje === [[File:Tchapele-Sint-Djhan-Astinet.JPG|thumb|Tchapele d' [[Astinet]], ewou gn a-st avou l' mariaedje da Maricica ey Alex.]] Gabriyel Delwaeye, do costé di s' mame, il est tchitcholyin. Oyi mins neni. Si grand-pere esteut on Di Riva, k' est l' no d' on viyaedje did la. Tot l' minme, li no d' djonne feye di s' grand-mere est Kolli, k' est on no albanès. Ons aprind k' nos djins ont stî vey del parintêye a Sinte-Crustinne, on viyaedje albanès-cåzant d' Tchitcholeye. Li famile Delwaeye, da Lavervå, ons aprind k' elle a yeu on tayon a Lavervå, mins k' elle a-st ebagué divins les Flaminds, poy evoye a Lidje, et did la, ravoye a Lavervå. Ittëkë, k' est flaminde do costé d' Sint-Djîle-dilé-Termonde, si no d' djonne feye est Van Luyck, ki vout dire Lidjwès, sapinse k' on dit. Les Maier, c' est des waeraxhes nåcionalisses roumins. Tolminme, paret k' leus ratayons ont ebagué foû do [[Benelusse]]. Avou Gabriyel, Maricica et s' fi Pôl, «l' anweye erva après mer», ki c'est: li famile rivént å payis des ratayons. E Swede, gn a deus cmaires, ki leus nos d' famile sont Lejon et Fransväg: ki c' est des sirs riscrijhaedjes des nos walons Leyon et Françwès. Gn a bråmint des rotaedjes po les sins-papîs esse repapirés. == Corwaitaedje do live == === Wårdaedje di l' interesse === ==== Sacwès istorikes ==== Les sinnes foû payis no fwaiynut cnoxhe des dujhances et des sintimints des Roumins, ki nol ôte sicrijhaedje e walon n' a måy aduzé. Sifwaitmint, les passaedje el Beldjike, dins l' payis d' Tchålerwè des anêyes 1990, et a Brussele dins les anêyes 2000. On î discovere eto li vicåreye el Roumaneye djusse après kel redjime comunisse fouxhe tapé djus et fé l' loyén avou l' Waloneye åd triviè di l' Operåcion Viyaedjes Roumins. ==== Lingaedjes ==== Les cis k' ont d' l' agrès po les [[langue]]s vieront eto les personaedjes djåzer [[hongue]], [[roumin (lingaedje)|roumin]], [[almand (lingaedje)|almand]], [[francès]], [[lussimbordjwès]], [[ripouwaryin]], [[brusselåre]], [[suwedwès]], [[castiyan]], [[tchitcholyin]], [[latén]], mins todi avou l' [[ratournaedje]] e walon a môde di [[pî-note]]. Gn a eto des mots e [[vî inglès]], [[inglès]], [[grek]], [[guze]], [[amharike]], [[arabe]], [[berbere]]. Les walon-cåzants conoxheu sayront di trover, mågré k' ça fouxhe sicrît e rfondou walon, l' accint des cåzeus eyet l' coine di Waloneye d' ewou ç' k' i vegnnut. ==== Passaedjes eciclopedikes ==== * les [[heye]]s el Roumaneye * les [[xhouzels]] (plat brusselwès) * les [[Falachas]] * [[Abråm]] * [[Operåcion viyaedjes roumins]] === corwaitaedje do walon === ==== Nos d' plaeces ==== Les nos des plaeces ki n' sont nén del Walonreye walon-cåzante, les ôteurs els ont leyî pa des côps e l' lingaedje del plaece ki gn a, mins å purade, i ls ont metou e walon, d' ene manire: * nén candjîs: Văleni, Sighişoara, Alba-Iulia, Târgu-Mureş, Nicula, Móvár, Mühlbach. * riscrijhaedje fonetike: Clouj ''(Cluj)''. * riwalonijhaedjes: [[:Wikt:Håre|Håre]], [[Tchitcholeye]], Waldoûpe et Walondoûpe ''(Văleni/Wallendorf)'', Bay-Sint-Djôr ''(Sint-Göransvik)'', Sint-Djusse-å-Nôrt ''(Sint-Joost-ten-Noden/Saint-Josse-ten-Nooden)'', Sinte-Crustinne ''(Sëndahstina)'', Lonzene ''(Lontzen)'', Eschåd ''(Scaldia/Schelde/Escault)'', Iasses ''(Iaşi)'', Coere ''(Coire/Chur/Cuira/Curia)'', [[Li Calmene]] ''(La Calamine/Kelmis)'', Li Plate-Pire ''(Plattesteen)'', Eterbaik ''(Etterbeek)'', Caraez ''(Karaez/Caraix)'', Bresse ''(Brest)'', Daceye. ==== motlî ==== Toplin des mots waire eployîs, et ki vegnnut des [[Accints do walon|cwates coines del Walonreye]]. * [[Wikt:cayele|cayele]] * [[Wikt:dimiek|dimiek]] * [[Wikt:diswåve|diswåve]] * [[Wikt:doûmiesse|doûmiesse]] * [[Wikt:etzôte|etzôte]] * [[Wikt:goder|goder]] * [[Wikt:macsigrogne|macsigrogne]] * [[Wikt:mariåve|mariåve]] * [[Wikt:mizôte|mizôte]] * [[Wikt:mourzouk|mourzouk]] * [[Wikt:murzer|murzer]] * [[Wikt:poirc|poirc]] * [[Wikt:pontnî|pontnî]] * [[Wikt:riciner|riciner]] * [[Wikt:rimidrer|remidrer]] * [[Wikt:rinne|rinne]] * [[Wikt:schaerboter|schaerboter]] * [[Wikt:scharea|scharea]] * [[Wikt:scharmoter|scharmoter]] * [[Wikt:spawter|spawter]] * [[Wikt:ster|ster]] * [[Wikt:stra|stra]] * [[Wikt:tchamberlouke|tchamberlouke]] * [[Wikt:Tcherwetî|Tcherwetî]] * [[Wikt:tixhner|tixhner]] * [[Wikt:veke|veke]] * [[Wikt:verdjî|verdjî]] * [[Wikt:viyaire|viyaire]] * [[Wikt:wastate|wastate]] ==== sayes di novea rfondaedje ==== Bråmint des sayes di noveas [[rifondowe|rfondaedjes]] sont des [[sorrifondowe]]s. Dj' ô bén : ki n' aspitèt nén d' ene des tecnikes classikes do rfondou ([[pus lådje oyowe]]s, [[betchfessîs scrijhas]], [[sorwalonde]]s, [[rîle des rîlêyes]]). Li tecnike eployeye est l' cene do rmetaedjes ås ôtes [[lingaedjes romans]] (åré do francès). Çou ki fwait piede, pacô, des mwaissès piceures del fonolodjeye walone (metans l' [[betchfessî ai]] pol foninme /ɛ/ come dins "[[Wikt:|tcheyou]]" (sicrît "''tchaiyou''"). ==== noûmots ==== * "[[Wikt:vuzer|vuzer]]" po "[[Wikt:prononcî|prononcî]]" * [[Wikt:lesbyinne|lesbyinne]], [[Wikt:gaiy|gaiy]], [[Wikt:gaiyisté|gaiyisté]], [[Wikt:bi|bi]], [[Wikt:transe|transe]] (2), [[Wikt:LGBT|LGBT]] * [[Wikt:omossecsuwel|omossecsuwel]], [[Wikt:boukegade|boukegade]] * [[djåzifone]], [[Wikt:megafone|megafone]], [[sûtifone]] * [[Mîtrinne Ådje]] * [[Wikt:linucsî|linucsî]] * plake di copixhe (ingl. ''Knoppix'') * [[Wikt:dagobiet|dagobiet]] * [[dro]] (rac. po: '''''d'''jinneticmint '''r'''apotikés '''o'''rganisses'', [[o.g.m.]]) * [[Wikt:essinçreye|essinçreye]] * [[Wikt:sitraiyte|straiyte]] (ingl. ''straight'') * [[Wikt:nén-sepance|nén-sepance]] * [[Wikt:fiesteyeuzmint|fiesteyeuzmint]] * [[Wikt:forsinti]], [[Wikt:foraler|foraler]] ([[Wikt:forvont|forvont]]) * [[Wikt:Hårnî|Hårnî]] * [[Wikt:Neyåwtî|Neyåwtî]] * [[Wikt:trivurlin|trivurlin]] * [[Wikt:todisté|todisté]] * [[Wikt:soya|soya]] * [[Wikt:franglès|franglès]] ([[francès]] + [[inglès]]) * [[Wikt:roumglès|roumglès]] (roumin + inglès) * [[Wikt:franlon|franlon]] (francès + walon), [[Wikt:flamlon|flamlon]] (flamind + walon), [[Wikt:flamcès|flamcès]] (flamind + francès) * [[Wikt:reza|reza]] * [[Wikt:zelzôtes|zelzôtes]] * [[Wikt:Nåstchibe|Nåstchibe]] (rac. po: '''''Nå'''cionåle '''S'''oce des '''Tchi'''mins d’ Fier '''Be'''djes'') * [[Wikt:pasker|pasker]] * [[Wikt:repapiraedje|repapiraedje]] ==== femrins nos d' mestîs ==== I sont sovint bastis avou l' [[cawete -resse]]. Sacwants sont pår des [[noûmots do walon]]. Des ôtes, minme s' i n' si rtovèt motoit nén ezès [[motî]]s sont "otomatikes" veyanmint les rîles d' [[aparintaedje]]. * mots "otomatikes" bastis so on viebe : [[Wikt:foumresse|foumresse]], [[Wikt:scolresse|scolresse]] * mots "otomatikes" femrins d' ene [[cawete -î]] di mestî : [[Wikt:halcotresse|halcotresse]] * noûmots bastis so on sustantif : [[Wikt:diyåcresse|diyåcresse]], [[Wikt:imamresse|imamresse]], [[Wikt:imperresse|imperresse]], [[Wikt:priyestresse|priyestresse]], [[Wikt:watmanresse|watmanresse]] * noûmots dedja bén cossemés bastis avou l' [[cawete -toresse]], femrin del [[cawete -teur]] : [[Wikt:doctoresse|doctoresse]], [[Wikt:pastoresse|pastoresse]], * noûmots, femrins del [[cawete -eur]] : [[Wikt:professoresse|professoresse]] * noûmots, femrins del [[cawete -aire]] : [[Wikt:titulåresse|titulåresse]] ==== croejhete ==== * [[Addjectif]]s : ** rîlêye d' addjectifs metous padvant (piceure tipike del croejhete walone) : ''Sacrêyès måssirès ptitès crotêyès araedjeyès biessès poufiasses !'' ** li scrijheu ni shût nén todi les rîles classikes do [[plaeçaedje di l' addjectif]] po les addjectis calkés do francès, les cis di nåcionålité et po les cis avou l' [[cawete -rece]] : ::<small>''politikès syinces''</small> => [[syinces politikes]]. ::<small>''felès libertairès ewalitairès idêyes politikes''</small> (felès idêyes politikes di liberté et d' ewålté); ::<small>''bedjès bires''</small> => [[bire]]s bedjes. ::<small>''erirecès contredemocratikès estitucions''</small> => institucions erireces et disconte li democraceye. * [[codjowant infinitif]] : ''I l’ bate et cbate ; i l’ bouxhe et cbouxhî ; i zinguele et cozingler ; i sacraminte et rsacraminter.'' * [[Djenitif]] ([[apårtinance]]): ** Avou årtike: do, del ** ''fiesse sint Houbiet'', ''li djoû li Påke'' ** ''Maricica ses rascråwes'', ''Maricica ses plans'' ==== djeus d' mots ==== * ''« Gabriyel, ti m’ vas fé tchaire djus d’ l’ '''eschåle''' ! Hé la ! Ti fwais tronner l’ '''eschåle''' ! » - « L’ '''escole''' ? Dji n’ irè pus jamwais a '''scole''' ! », responde-t i ; « c’ esteut oribe ! Dji n’ vou pus rtourner a '''scole''', Moman ! »'' * ''« Mins tådje ene miete, Mariya ! Ti, t’ es todi '''contråve''' a tot ! », dit-st i. « Oyi da, k’ dji so '''controle''' a tot ! Eyet t’ vas co vir comint k’ dj’ et’ va co '''controler''', ''sale porc'' ! »'' * ''Li Ronike'' (= l' ironike). * ''« L’ ancyin curé d’ Djeronsårt : l’ abé Cawet. Dji n’ sai pus asteure comint k’ ça s’ escrit, “Cahuet” avou h, ou “Caouay” avou a-o-u, ou co...  » Melaneye respond : « Cawet ou Cawea, c’ est todi l’ minme diåle ! »'' === corwaitaedje do francès === ==== les passadjes e francès ==== E roman, li prefet dal sicole di Lavervå atake a cåzer e francès, mins cwand il a ene sacwè a dire a môde di djin, i s' ritape so l' walon. C' est djusse li contråve des vîs romans walons, ewou l' mwaisse si rtapéve so l' francès. Onk di curé, mågré k' i dmore avå Brussele, saye di djåzer walon, k' i l' acmaxhe avou do francès: :''Nos estans ene ''paroisse très ouverte''. D’ alieur, dj’ a ddja ''célébré une bénédiction de mariage pour deux dames''. Malureuzmint, vos n’ estoz nén des mimbes di nosse ''paroisse. Au moins si vous étiez'' mimbes d’ ene ''paroisse de l’ÉPUB, peut-être'' ki dj’ såreu fé ''quelque chose''. Mins sins çla... ''Je suis désolé. On curé avå Brussele, cåze e flamind. Tos les ôtes, avå Nameur, Anverse ou Brussele, cåznut francès. Åré l' cia d' Lonzene, k' ons advene k' i tixhnêye. ==== lingaedje des djurons ==== * ''Mariya rodjixh la k’ ses niers abiznut foû : « ''Sale porc'' ! Cwè ç’ k’ i c’ est d’ ça po ene sacwè ? ''Tu me trompes sur internet'' ? » Li Pire est tot ecepé : « ''Mais non, ma chérie'', dji... ». Mariya l’ côpe : « N’ èm’ machereye nén, ''sale porc ! Impertinent ! Tyran ! Imbécile ! Je suis lasse de toutes tes âneries !'' » Pire vout remidrer rinne : « Mins dji n’ fwai k’ erwaitî ! Dji surfëkë ene miete. » Mariya ni s’ lait nén adire : « Ti surfëkës ? ! ''Sale porc'' !... »'' == Clignetes a des ôtes sicrijheus == * Les tchaptrês ''Parole et råjhon'' et ''Binåjhe esclave'' eyet ''Les Gabriyel et l’ gråce'' sont des clignetes ås [[Les Frés Caramazov (roman)|Frés Caramazov]] da [[Tîdore Dostoyevskî]]. * Onk des tcheptreas est lomé come on roman da [[Chantal Denis]]: [[L' ouxh å lådje (roman)|L' Ouxh å lådje]]. * E tcheptrea ''Tant d' abagants'', li spoûle ki s' passe a Faimonveye est ene clignete d' ouy å roman [[Vera (roman)|Vera]] da [[Lucyin Mahin]]. * Li sploûle avou l' croejhete, e tcheptrea ''El Fiyåsse'', est ene clignete po [[Les_djoûs_racourtixhnut_(roman)|Les djoûs racourtixhnut]] da [[Émile Gilliard]] * Onk des personaedjes, Madame Lambiet, lét [[Li Rantoele gazete]] et l' ''Luxemburger Wort''. == Ôtès sacwès == Al difén do roman, i gn a on forveyou live: ''Fåves et paskeyes po les glawenes et les råpéns''. == Fotos do strimaedje == Li strimaedje do live s' a fwait li 24 di måss 2012 al måjhon "Airdiè", rowe [[Foû-Tchestea]], a [[Lidje (veye)|Lidje]]. <gallery> File:Gabriyel eyet Gabriyel sitrimaedje1.JPG|Soçnêye tins do strimaedje File:Gabriyel eyet Gabriyel sitrimaedje Sfasie Staelens.JPG|Les scrijheus File:Gabriyel eyet Gabriyel sitrimaedje Djan Cayron.JPG|[[Djan Cayron]] lét des passaedjes File:Gabriyel eyet Gabriyel sitrimaedje Djôr.JPG|Djôr ki dicåçtêye on live File:Fontaine Guy.JPG|Djôr (di dos) ki plaide avou [[Guy Fontinne]] </gallery> == Critike et criticaedjes == === Letes di lijheus === [[File:Lijheus Gabriyel&Gabriyel1.JPG|thumb|G&G sereut i on live po ls efants ?]] :''Ça m' a bén ahåyî. Aprume li monde des [[omossecsuwel]]s eyet [[transsecsuwel]]s ki dji n' kinoxheu waire. Eto po les racsegnes sol societé rouminne. Mins i fåt aveur di l' agrès po les esplikêyes [[teyolodjike]]s. C' est ene miete long po les cis (cenes) ki nd ont d' keure. Mins c' esteut ene tchuze : ubén mete toplin des "ponts eciclopedikes" å mitan del sipoûle, ubén shuve djusse l' avançmint do roman. Mi, dj' a trové des interessantès sacwès disk' a l' dierinne pådje. Mins dji n' so nén on lijheu "ordinaire". ''([[Lucyin Mahin]]) :''Ostant "[[Vera (roman)|Vera]]" m' aveut shonné åjhey a lére, bén fwait, bén arindjî, ostant dji n' mi sai mete a "Gabriyel eyet Gabriyel" Li live est trop ramassé, les letes sont trop ptites po mes ouys. Après one dimeye pådje, fåt ki dj' tådje... Dj' el lirè, mins i m' fårè do tins ! === Conte-rindou === [[Lucyin Mahin]], divins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] 62, esté 2012. == Passaedje == {{Lka}} [[Trive#Dins_les_belès-letes_e_walon]] == {{HD}} == * [http://rifondou.walon.org/Sfasie-Staelens_2_Gabriyel.php Cénk tchaptrês do live] {{Abt}} * [[Wikt:Sourdant:Esplicant motî do roman Gabriyel eyet Gabriyel|Pådje do motlî do roman sol Wiccionaire]] * [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=2829#2829 Citåcion dins on papî so li rfondou] (e francès), {{Berd}} * [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=2820#2820 Fi moennrece des plaidaedjes dissu l' roman] {{Berd}} == Pî-notes == [[Categoreye:Romans e walon]] [[Categoreye:Omossecsuwelté]] f1mm6qt4yzf09ukc5ddf134cg6pm5sd 0 35295 428248 414867 2026-11-01T10:32:19Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428248 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Uzances]] [[Categoreye:Mariaedje]] {{po|pailtaedje|pailtaedje}} Li '''pailtaedje''', c' est ene viye uzance des viyaedjes del Walonreye et co d' ôte pårt. On pailtéve (po) ene sakî ki n' respectéve nén les rîles di boune kidujhance sociåle, aprume po çou ki compete li [[mariaedje]]. On pleut insi pailter : * deus ki viként aclapés * onk ki s' aveut disrindjî (endaler foû di s' måjhone et coûtchî avou ene ôte comere) li djoû k' i rivneut dilé s' feme. * ene veve, on vef ki s' rimaryive divant li fén di s' [[doû (pol moirt)|doû]]. * on vî ome ki s' rimaryive. {{Wiccionaire|pailtaedje}} == L' eglijhe catolike et les pailtaedjes == Å cminçmint do [[17inme sieke]], l' eglijhe catolike disfinda les pailtaedjes et mancî les pailteus d' esse discomunyîs. Plamor ki ci n' esteut nén azès djins di djudjî si on mariaedje esteut convnåve u neni. Portant, l' uzance a tcheryî, dins les viyaedjes todi, disk' å mitan do [[20inme sieke]]. == On pailtaedje, raconté dins ene novele == :(Mignolet, on bribeu, vike aclapé avou ene veve) :''Li feme tineut si mwin inte les coxhes di s' galant et lyi fjheut des crolés ouys, cwand rdoxha l' prumî côp d' coine, tot fén parey ås cis k' dinèt les trakeus les djoûs d' tchesse. Ca vneut di padrî l' grosse håye, la ki gn a-st ene golete avou on pazea ki moenne å viyaedje. :''On etinda on deuzinme côp d' coine et adon ataca-st èn araedje di tos les diåles. Ci fourit-st on disdut inimådjinåve. I gn aveut d' tot la dvins : on etindeut xhufler, muzer, boerler, rawter, claper des shabots onk conte l' ôte, bouxhî so des cocmwårs, des saeyeas. :''Tot s' aresta d' on côp, on-z åreut etindou voler ene moxhe. Adon èn ome si meta-st a tchanter, il aveut l' hôte et l' claire vwès d' on mineu d' cråmignon, et on comprindeut åjheymint ses laids messaedjes: :''- A-t i trové s' covieke, li cocmwår å noer cou ? :''- A-t i trové ene boune biesse, po fiesti s' må-metou ? :''- Tertos eshonne, asteure ! :''Ene volêye di vwès riprinda djoyeuzmint l' respleu et l' samrou rataca co pus roed. :''Li djaene vizaedje del veve aveut divnou co pus blanc k' ene makêye. Ele dimoréve clawêye so s' banc; ses ewaerés ouys rilouként droet dvant leye, dismetant k' ses lepes et ses djnos s' metént a tronner. Pu, come si ene wesse l' aveut picî e cou, ele potcha so ses pîs et roufla-st el måjhone :''- A ! Les våréns, les canåyes, breyeut ele, mi fé çoula, a mi ! " :''Ele si leya toumer so ene tcheyire et a dmeye sitåreye so l' tåve, si vizaedje catchî dvins ses mwins, ele tchoûla a gros hikets.<ref>dins [http://rifondou.walon.org/dumont_mignolet.php Mignolet], [[pitit roman|novele]] da [[Jean-Pierre Dumont]], divins [[Contes di m' payis et d' co pus lon (noveles)|Contes di m' payis et d' co pus lon]]</ref> == Sourdants == <references/> 6haexkvung6lvow5ngng2743e2g7pna 0 35307 427536 317434 2026-10-31T18:44:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427536 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Li '''lingaedje del mame''', c' est l' [[lingaedje]] ki l' mame cåze a si [[ptit efant]] et k' i va haper sins må sins rujhe, aprume si deuzinme anêye. == Li walon come lingaedje del mame == Li walon a stî li lingaedje del mame di tote li [[Walonreye linwistike]] disk' å 20inme sieke. El pumire mitan do 20inme sieke, i l' esteut co dins les [[viyaedje]]s. Pu il a stî replaecî på [[francès]] pa totes les mames. Li candjmint esteut tot fwait diviè des [[anêyes 1960]]. [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Efance]] 373laqnvyl3v4rh8orkinh326keuagl 0 35371 428170 346597 2026-11-01T10:16:39Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428170 wikitext text/x-wiki '''Grégoire-Joseph Chapuis''', e walon "Grigwere", a vnou å monde a [[Vervî (veye)|Vervî]] li [[11 d' avri]] [[1761]]; il a morou a [[Lidje (veye)|Lidje]], condåné a-z aveur li tiesse djus, li [[2 d' djanvî]] [[1794]]. Tot djonne, i vout shuve les grandès idêyes del [[Revintreye francesse]]. Après li ricnoxhance del republike a [[Lidje]] ([[17 di fevrî]] [[1793]], i divna oficî di l' [[Estat Civil]] a Vervî. C' est la k' il ecoraedja li [[mariaedje civil]], ki l' prumî si fjha li [[22 d' fevrî]] [[1793]]. Et mete so pî li "tchambe des vayants" (''chambre des zélés''), ene sôre di scole po les ovrîs. Di s' mestî, il esteut [[medcén|docteur]], et c' est lu ki fjha li prumire [[cezaryinne]] dins çou k' aléve divni l' [[Walonreye]] et l' [[Beldjike]]. A cåze di s' disfinse des [[abondroets del djin]], i divna cohigne cohagne avou l' [[Prince Eveke di Lidje]], [[François-Antoine-Marie de Méan|di Meyon]]. Ci-ci aveut corou evoye après l' [[Binamêye Revolucion]] (1789). Il aveut stî [[Prumire restoråcion (Lidje, 1791)|rmetou so trône on prumî côp]] e moes d' fevrî 1791, mins dva rcwiter après l' [[batreye di Djmape]] (1792). Portant i parvina a rivni on [[Deuzinme restoråcion (Lidje, 1793)|deuzinme côp]] avou ls Otrichyins e moes d' måss [[1793]]. C' est di ces trevéns la k' on-z ameta Grigwere Chapuis d' aveur [[trayixhaedje|trayi]] li [[Principåté d' Lidje]] po l' [[France]] revintresse. Après on swè-dijhant [[procès]], i fourit [[condåné a moirt]]. Dispu [[1880]], il a s' monumint a Vervî. Chapuis divna adon on modele po les [[libe pinsêye|liberås]]. == Chapuis dins les Belès Letes e walon == [[Françwès Nyns]] a rilevé ki, dins les scrijhaedjes da [[Martin Lejeune]], on medcén come Chapuis et do minme payis, on n' trouve nén ene roye so nosse Grigwere. A moens ki, inte les lenes do powinme "on doû", p. 173 des "[[Arimés da Martin Lejeune|Œuvres lyriques]]".<ref>{{Ran}} l° 59, waeyén-tins 2011.</ref> [[Daniel Droixhe]] aveut ddja bén mostré ki les scrijheus e walon del fén do 19inme sieke estént foirt wårdiveus, disconte di totes les idêyes socialisses.<ref>Cassete "[[Tåtî l' perikî (teyåte)|Tåtî l' perikî]], SLLW.</ref> == Sourdants == <references/> [[Categoreye:Rilomés Lidjwès|Chapuis]] [[Categoreye:Rilomés medcéns|Chapuis]] hu677436lms2wm48pc6hc2fotcpa242 0 35407 428278 421533 2026-11-01T10:37:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428278 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-lives|JDdnp}} '''Discomelaedje d' on noer poyon foû scwere''' (''Dëscomèladje d'on nwêr poyon, fou sqwaire''), c' est on [[roman e walon]] scrît pa [[Jacques Desmet]], et k' a vudî e [[2011]]. Li live fwait 149 pådjes, ki les 11 dierinnes, c' est do [[motlî]]. Il a stî [[eplaidî]] på scrijheu, et saetchî a ene cintinne d' egzimplaires. == Rascourti == On djonne ome di boune famile ni saveut pus roter dispoy k' il esteut co tot gamén. On lyi aveut catchî eto li vicaedje di s' mame. I mete a djoû k' i sait roter, asteure k' il est èn ome. I s' atake ås kesses et ås messes, po sayî do comprinde comint çki s' [[planete (asterlodjeye)|planete]] est scrîte. == Les personaedjes == * Djaki, li fi Bota : li « noer poyon foû scwere » ; il a 18 ans; il a stî achurnåve dispu l’ ådje di 7 ans, al moirt di s’ mame. I rsait roter après aveur sitî segnî d’ on [[rbouteu]]. * Chantal : si infirmire, 29 ans, ki shonne bén adawiante po sacwants... * li pa Bota (k’ on n’ dit nén s’ pitit no) : on [[traeyincieus]] ([[ome d’ afwaire]]) k’ a des oujhenes e [[Congo]], e l’ [[Aldjereye]] ey ezès [[Stats Unis]]. Mins ki les afwaires pôrént bén cori a målvåt. Èn ome sins brut. A-t i seulmint veyou voltî s’ feme Djenvire, [[moirt|revoye]] la ene dozinne d’ anêyes. * li mononke Djone, fré do pa Bota, et si assoçné ; i va sovint e l’ Amerike miner l’ traeyin ki l’ famile a lavola. Todi a nanxhî dins les contes del societé, et et criyî herleme k’ on va fé on bouyon. * Twenete, li meskene, «ki n’ a waire di cur po fé ene bride», cwand on lyi dmande des racsegnes sol famile, todi. Mins, l' famile, elle endè cnoxhe tos les screts. * Adriyin, li tchåfeu, «ki n’ a pont d’ oxheas a screper». == Mintnaedje do suspinse == Del prumire pådje, on sait ki Djaki, k’ esteut so ene tcherete, ki s’ maladeye esteut purade dins s’ tiesse, poy k’ i ricmince a roter djusse après aveur sitî segnî d’ on rbouteu. Li deuzinme tchaptrê li voet aler so l’ [[aite]] et discovri ki s’ mame n’ est nén eterêye a [[Djodogne (veye)|Djodogne]] avou ses tayons, come on lyi a si sovint seriné, å Djaki. Tot londjinant dins l’ veye, i sbare on tchén, ki potche evoye, et s’ fé spotchî pa ene [[oto]] li munute d’ après. Did la djårnêye e si esprit l’ idêye k’ i pout fé bodjî les sacwès d’ å lon rén ki pa s’ volté. Il åreut motoit rçû ça di s’ mame. K’ a kécfeye morou po n’ nén fé do toirt åtoû d’ leye... Po l’ co catibuler on pô dpus, vola k’ il a ene brete avou s’ mononke, ki vout k’ Djaki l' åye fwait esprès d’ awè stî disfoirci 12 ans å long. Djaki lyi sohaite målaweur, divintrinnmint, cwand l' ome monte coûtchî. Et … li londmwin å matén, mononke Djone a berloufé djus do prumî plantchî, houte del balusse. Mins l’ [[medcén]] d’ famile dit k’ il a djusse yeu ene atake, et s’ lever po prinde ene drouke po s’ cour malåde, et tchaire moirt come ça, « [[Wikt:so on nuk di fistou|so on nuk di fistou]] » ([[Wikt:so rén do monde di tins|so rén do monde di tins]]). Ci n’ est k’ al pådje 105 ki les lijheus vont-st ataker a disterer les viyès vatches del famile Bota. Il a falou po ça fé amoussî on novea personaedje, li viye Matile ki vneut fé l’ bouwêye dinltins. Djaki, fén rnåd, lyi saetche les viers foû di s' narene, tot lyi djhant ki « s’ popa lyi a avouwé totafwait ». C’ est avou les berdelaedjes del viye djin ki nosse Djaki va comprinde li contnou del lete d’ ene [[infirmire]] di Dåve k’ il a stî trover tot rnaxhant dins l’ malete di s’ mononke. Li [[puze]] ki Djaki est remantchant kimince tot doûçmint a mostrer tos les screts del famile Bota... ki dji n’ vos dirè nén, ca ôtrumint, vos è sårîz ostant k’ mi. I dmeure co å scrijheu a tourner ene fén po essinner çou k’ il a-st anoncî dins l’ adrovaedje : il aveut prometou a [[Henri Lerutte]], on [[sicrijheu e walon|rlomé oteur]] do [[Roman Payis]], di scrire on [[roman]] so ene sipoûle ki l’ aveut foirt mouwé cwand il aveut 16 ans e 1959. Li grand [[tchanteu]] d’ [[rok]], [[Buddy Holly]] aveut stî touwé dins èn accidint d’ [[avion]] dins l’ [[Iyowa]]. == Bokets saetchîs foû == Discrijhaedje d' ene sinne tins d' on soper ås [[tchandele]]s : :''Djaki a rtapé s' fortchete pol mape. Et s' astamper tot roed, si rade ki les blames des tchandeles ont bagué tertotes eshonne sol costé ''(p. 72). == Divizes di lijheus(es) == :''Après si [[ramexhnêye di noveles|ramexhnêye]] di « [[Noveles di Mélin (noveles)|Noveles di Mélin]] », Djåke Desmet nos a toirtchî on [[roman]] å suspinse, bén etcherpeté et avou on motlî walon al leccion, … come on n’ è fwait pus. U pus waire, todi ! ''([[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 60, ivier 2011-2012). :''Djåke Desmet, ki nos cnoxhéns come [[powete]] et come [[novelisse]], nos l' ridiscovrans vaici come on vraiy [[romantî]]. End a nén des masses di pareys dins les [[scrijheus e walon]]. Eto, nos avans l' aweure d' esse tot binåjhe d' esse contin. On vraiy romantî, di dj', ki s' sieve ossu bén di ptitès coûtès fråzes, taeyantes come on coutea, ki di longuès aiwêyes ki ralondjinnut les passaedjes la k' on-z est priyî å tuzaedje. ''([[Joseph Bodson]], dins [[Cotcorico (gazete)|Cotcorico]] l° 20, redjårbé e walon). == {{HD}} == * {{Wks|Dëscomèladje d’on nwêr poyon, fou sqwaire}} (mwaisse modêye) [[Categoreye:Romans e walon]] gpn7ebn4o1mluqz243h8co7hy2vr14h 0 35442 427383 322383 2026-10-31T18:24:58Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Troejhinme påpire]] viè [[Troezinme påpire]] : rif. deuzinme, troezinme 322383 wikitext text/x-wiki [[File:Vatche 3inme påpire.jpg|thumb|3inme påpire d' ene vatche normåle]] Li '''troejhinme påpire''', c' est on boket d' [[tinroxh]], sovint foirt [[tene]], metou al coine divintrinne des [[påpire]]s di sacwants biesses. Li troejhinme påpire pout vni rcatchî ene pårteye di l' [[ouy]], pol frexhi. Li troejhinme påpire des [[oujhea]]s est claire, et leye li biesse vey totoute. {{Wiccionaire}} == Maladeyes veyowes el troejhinme påpire == [[File:Tetanosse moulet ouy fritche.jpg|thumb|Vinaedje-foû reflecse del 3inme påpire a on moulet avu do tetanosse]] Li troejhinme påpire pout dmorer foû dins sacwants maladeyes. Ele vént foû nierveuzmint dins l' [[tetanosse]] ås [[tchvå]]s. {{Commons|Category:Nictitating membrane|l' 3inme påpire}} [[Categoreye:Antomeye des biesses]] [[Categoreye:Ouy]] 5ut7dw45kkupulukmw4thldyh7zla25 427831 427383 2026-10-31T19:48:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427831 wikitext text/x-wiki [[File:Vatche 3inme påpire.jpg|thumb|3inme påpire d' ene vatche normåle]] Li '''troezinme påpire''', c' est on boket d' [[tinroxh]], sovint foirt [[tene]], metou al coine divintrinne des [[påpire]]s di sacwants biesses. Li troezinme påpire pout vni rcatchî ene pårteye di l' [[ouy]], pol frexhi. Li troezinme påpire des [[oujhea]]s est claire, et leye li biesse vey totoute. {{Wiccionaire}} == Maladeyes veyowes el troezinme påpire == [[File:Tetanosse moulet ouy fritche.jpg|thumb|Vinaedje-foû reflecse del 3inme påpire a on moulet avu do tetanosse]] Li troezinme påpire pout dmorer foû dins sacwants maladeyes. Ele vént foû nierveuzmint dins l' [[tetanosse]] ås [[tchvå]]s. {{Commons|Category:Nictitating membrane|l' 3inme påpire}} [[Categoreye:Antomeye des biesses]] [[Categoreye:Ouy]] be1rebui8ivn1xrg9mxou2eule2tcuk 0 35455 427381 249921 2026-10-31T18:24:45Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Troejhinme ådje]] viè [[Troezinme ådje]] : rif. deuzinme, troezinme 249921 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Vîs djoûs]] hycynnvg7bh8oe02d2aon4engl1dnkd 0 35512 428297 384034 2026-11-01T10:40:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428297 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Croejhete walone]] On '''prono sudjet''', c' est on [[prono]] ki djowe li role di [[sudjet (croejhete)|sudjet]] dins ene [[fråze]] ou ene [[fråzlete]]. Ça pout esse on prono d' djin, la k' i gn a bråmint a dire, ou on [[nén definixhant prono]]. == Kidujhance divant voyale == E walon, li prono d' djin sudjet si spotche divant ene voyale, ey eto sovint, divant ene [[cossoune]], s' i gn a on mot padvant ki cmince pa ene [[voyale]]. Po les pronos do et des [[rwaitant]](s) (3inmès djins do singulî et do pluriyal), li candjmint est diferin : on radjoute "L" divant ene voyale. :'''''[[Wikt:i|i]]''' vént; '''[[Wikt:ele|ele]]''' cåze <> '''[[Wikt:il|il]]''' est biesse; '''[[Wikt:elle|elle]]''' a fwin. :'''''[[Wikt:i|i]]''' vnèt; '''[[Wikt:ele|ele]]''' cåznut <> '''[[Wikt:il|il]]''' estént-st evoye; '''[[Wikt:elle|elle]]''' avét soe. == Kidujhance sorlon l' plaeçaedje eneviè l' viebe == E walon, li prono sudjet del prumire eyet del deuzinme djin do singulî, i n' ont nén l' minme voyale divant et dirî l' viebe. :'''''[[Wikt:ti|Ti]]''' pinses co a lu ? <> Pinses '''[[Wikt:tu|tu]]''' co a lu ? :'''''[[Wikt:dji|Dji]]''' pinse a çoula <> C' est çoula, pinse '''[[Wikt:sju|dju]]''' == Djivêye des pronos d' djin sudjets do walon == {{Lka}} [[Wikt:Modele:Pronos d’ djins walons|Modele:Pronos d’ djins walons]] == Disparexhaedje do prono d' djin sudjet == === tu === Pol « [[Wikt:tu|tu]] » (prono metou padrî del [[atouwance|2e djin camaerådrece]]), li disparexhaedje est oblidjî dirî voyale, et çoula, pattavå l’ Waloneye. Li [[codjowa]] s' atcheve pal [[cawete -ss]] :N' ass nén toumé flåwe do vey li sonk ? :Ass co des çanses ? :N’ ess nén malåde ? T’ es blanc come ene makêye Mins l' prono « [[Wik-t:tu|tu]] » dimeure s’ i gn a ene cossoune (ki s’ prononce) å coron do codjowa : :Pinses tu vni ås 3 côps 20 ? === vos === Po « [[Wikt:vos|vos]] » (prono del 2e djin « ordinaire » ou [[vovweymint]]), li disparexhaedje n' est nén oblidjî. So [[Walon do Mitan|Nameur]], [[Walon do Coûtchant|Tchålerwè]] et l’ [[Basse Årdene]], les troes cwårts do tins, li prono sudjet « vos » metou padrî disparexhe dins ene fråze di dmande. Avoz ddja stî al cimintire ? :''Estoz malåde, vos tronnez les balzins ? So [[Walon do Levant|Lidje, li Hesbaye et l’ Hôte Årdene]], li fôme « ordinaire » (fôme poleye do francès, vovweymint) s’ eploye avou on prono padrî. :''Avoz vs dedja stî so l’ aite ? :''Estoz vs malåde ou avoz vs li må Sint-Tibåd ? === i & ele === Po « i » & « ele » (pronos del [[cåzant (croejhete)|3e djin]]), li disparexhaedje n' est nén oblidjî. Vola sacwants cas k' on n' les voet pus : Totavå, li prono « i » pout disparexhe avou les viebes « falu », « valu », « parete ». :''Våt mî di s’ betchî ki di s’ capougnî :''Fårè s’ lever pus matén li samwinne ki vént, si vos alez bouter po on patron. Fåt-st aredjî ! :''Paret ki s’ feye est po s’ maryî. Totavå, li prono « i » pout disparexhe ezès fråzes ki cmincèt avou [[Wikt:end|end]], [[Wikt:gn|gn]] a, [[Wikt:el|el]] ou [[Wikt:elzès|elzès]]: :''Gn a d’ l' adire = i gn a d’ l' adire :''Di l' aiwe, [[Wikt:end|end]] a pupont = gn a pupont = end a pus = gn a [[Wikt:puch|puch]] :''El fåt fé sins tårdjî So [[Walon do Levant|Lidje]], les pronos « i » et « ele » polèt disparexhe après les [[aloyrece]]s « [[Wikt:ki|ki]] » eyet « [[Wikt:cwand|cwand]] » : I fåt k' ovrexhe li dimegne tot parey :''Cwand fout-st arivé, i s' ashida<ref>[[Scoles di walon d' Bive]], 11 d' octôbe 2011</ref></small> === nos === Li prono sudjet «[[Wikt:nos|nos]]» si rsaetche foirt coranmint e [[Payis d' El Lovire]] : ''Divins l’ limero onk del Rantoele, dji scrijheu ki, po schaper l’ walon, i fåreut k’ on paye des djins po bouter dins ç’ sinse la, come i nd a ki sont garaedjisses, mwaisses d’ escole ou co… politicyins ! Vint-cénk ans après, '''astans''' todi l’ betch retaessé dins l’ berdouye.''<ref>[[Dominique Heymans]], {{Ran}} l° 100, ivier 2021-2022, p. 3.</ref> === dji === Li prono «[[Wikt:dji|dji]]» si rsaetche pus rålmint: :''Lucyin ? Oyi, kinoxhe bén !''<ref>Etindou pa [[Uzeu:Lucyin]] diviè 1985.</ref> =={{HDs}}== Dins l' [[pitite croejhete Hendschel]] * [http://picr.walon.org/node9.html#SECTION00341000000000000000 Les pronos d' djin sudjets divant l' viebe] * [http://picr.walon.org/node9.html#SECTION00342000000000000000 Les pronos d' djin sudjets padrî l' viebe] {{fr}} Dins l' [[grosse croejhete Hendschel]] * [https://croejhete.walon.org/node43.html Les pronos d' djin sudjets divant l' viebe] * [https://croejhete.walon.org/node44.htm Les pronos d' djin sudjets padrî l' viebe] == Sourdants == <references/> dbcsnobatj2vdajod1fz9uwp3f80bm9 0 35578 427585 350775 2026-10-31T18:52:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427585 wikitext text/x-wiki [[File:Djiffs.jpg|thumb|so sinne]] [[File:Djiffs&publik.jpg|thumb|la k' il ont priyî les rwaitants a vni danser avou zels li "Rock des cinsîs"]] '''Les DJIFFS''' (ou '''Djiffs'''), c' est ene [[binde di tchanteus]] e [[walon]]. == Mwaissès dnêyes == Leu no vént del shûte des prumirès letes di leus ptits nos. I fwaiynut les paroles di leus tchanson eshonne. I rprindnut cobén des viyès airs po rmete des novelès paroles. Totes leus tchansons sont-st amuzantes. Li pus cnoxhowe, c' est kécfeye "Li rock des cinsîs". == Sitroetès plakes mousseyes foû == Il ont rexhou deus [[stroetès plakes]]: * Les Djiffs, ene binde di copins (''Les DJIFFS, one bande di copins''), avou deus [[poureyès potêyes]] (2007) * Deuzinme plake (sins date), ki rprind troes bokets del prumire (Les Djiffs, ene pitite mwin, li djårdinî) =={{HD}}== [[Categoreye:Bindes di tchanteus e walon|Djiffs]] 5gl05y7vy86t3oeh09f6rj6lg1pmce7 0 35628 428291 415308 2026-11-01T10:39:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428291 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Rosemarie François.jpg|thumb|(e 2009)]] [[Imådje:Pris teyåte 2021.jpg|thumb|Riçuvant li pris del Kiminålté Walonreye-Brussele (2021) (deuzinme a hintche)]] '''Rose-Marie François''' a skepyî li [[31 d' octôbe]] [[1939]]. C' est ene [[sicrijheu]]se di [[powezeye]], di [[roman]]s et d' [[pîces di teyåte]] e [[picård]]. Ele note l' accint d' après [[Bådoû]] (''Douvrègn-Bôdoûr''). Elle a rascodou des [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele]] e [[2007]], [[2015]] eyet [[2021]]. Ele sicrît eto e [[francès]], et prezinter des monologues di ses prôpes tecses. Di s' mestî elle esteut prof di sgondaire et d' univ. Ele cåze 13 lingaedjes, inte di zels l' [[almand]], li [[suwedwès]], li [[hongrwès]], l' [[itålyin]], l' [[espagnol]], li [[leton]], eyet l' [[rûsse]]. == Ouve e picård == * Panamusa, ene [[tchantifåve]] e picård (live eplaidî a [[MicRomania (coleccion)|micRomania]]). * [[Sint Nicolai dins les rujhes (live d' imådjes)|Sint Nicolas rèyûs´]]: ratournaedje d' on [[live d' imådjes]] fwait so on tecse da [[Félix Timmermans]], edicions Tintenfaß, 2017; ISBN 978-3-94619058-5 * ''[[Flipet et Djihan (teyåte)|Filipè & Je.han]]'': ene pîce di teyåte ki mete e l' sinne [[Jean Froissart]], on Picård, ki va trover ene royinne inglesse ki provént come lu d' [[Valinchinne]]. =={{HD}}== [http://www.rosemariefrancois.eu/ Ès waibe] [[Categoreye:Sicrijheus e picård|Francois]] a6oiyajnvl7ibmu8xqtqbvw60mfz4pu 0 35661 427824 390965 2026-10-31T19:31:53Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427824 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Banslî tchena.jpg|thumb|Banslî ki fwait des tchenas d' schinon]] Li '''schinlaedje''', c' est li fjhaedje di [[schinon]]s a pårti d' [[côre]]s (baguetes di [[côrî]]. Adonpwis, avou les schinons, on fjheut des [[tchena]]s des [[mande]]s et des [[coirbeye]]s, tos ovraedjes di [[banselreye]]. [[File:Tchena.jpg|thumb|Tchena d' schinon, avou l' oraye]] == Codaedje des côres == Les schinleus alént å bwès e l' [[erî-såjhon]] po code des côres ou schinlires. C' est des baguetes di côrî, belzè droetes, ni trop djonnes ni trop viyes ; dijhans des rdjets di 2 a 4 ans. I fåt aler ås côres cwand les noejhes sont sweres (djaenes-brunes) et schayetes (k' ele si drovèt d' zeles-minmes et toumer). == Hazixhaedje == On meteut les fas d' schinlires al gregne po les leyî hazi (souwer tot doûçmint), por zeles divni bén coriantes. Elle î dvént dmorer troes a cwate [[samwinne]]s. == Schinlaedje == On fwait on prumî acrén a ene aspagne (15 20 cm) do dbout del côre. Pu on-z avance avou on coutea tins k' on ploye li côre so li djno po l' fé pårti. Pu porshure tot do long del côreye, po-z aveur on schinon di troes cwate metes long. Cwand on-z a yeu l' prumî schinon, on atake li deuzinme pu les ôtes (4 ou cénk, todi). == Descrijhaedje des schinons == On schinon est 8 a 10 milimetes lådje et troes cwate metes long. Gn a des beas, sins nuk, del minme sipexheur, et des cis k' ont moussî dins l' bwès ou ndè sôrti (sovint des trop djonnès côres, ou des côrîs d' fagne). C' est po ça k' i les faleut rewaler tot raezant les pus spès. == Sourdants == * [[Lucyin Mahin]], [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]], tome II, pp. 129-132 ([https://web.archive.org/web/20150914140051/http://walon.cultureforum.net/t125-ene-bauke-su-les-bwes-d-l-ardene#659 Mwaisse modêye]) * Edmond Delvaux, ''La fabrication des paniers'', ''Enquêtes du Musée de la vie wallonne'', n° 32-33 (1934-1935), p. 224-244 (rahouca '''O15''' des [[djivêye des motîs do walon]]). * Les schinons et l' schinlaedje, {{Ran}} 60 (ivier 2011-2012). [[Categoreye:Viyès tecnikes]] g5zel5oxnrsdnmffob5kw1rq6a7i0sa 0 35673 428162 370839 2026-11-01T10:15:19Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428162 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Froumadjes]] [[File:Maroilles.jpg|thumb|cwårtî d' marwale]] Li '''marwale''', c' est on mol [[froumadje]] di [[vatche]] di l' [[Avenwès]]. Ene marwale, c' est dandjreus ossu ene trintche di ç' froumadje la. == Ene ricete avou des marwales == ::'''[[Coisse (tchå)|Coisses]] al môde di [[Grande Tieraxhe|Tieraxhe]]''' :Çou k’ i fåt : (po cwate djins) ::4 [[coisses di pourcea]]. ::1 trintche di crou [[djambon]] ::4 trintches di marwale ::1 [[agnon]] fén discopecî ::kékes [[coirnitchon]]s et do [[pierzin]] (si on vout) ::1 grande [[paile]] ou deus ptitès longowes (c’ est pus åjhey). :Çou k’ i fåt fé : ::Vos fjhoz cure les coisses dins l’ paile avou ene boune nukete di [[boure]], deus munutes å long. Vos les rtournez deus munutes ; vos les rtournez ene deuzinme feye deus ôtès munutes, po k’ ele purdexhe ene bele coleur des deus costés. ::So tchaekene, vos poizez do djambon discopecî. ::Ladsu, vos poizez ene trintche di marwales, li spexheur a vosse convnance. ::On finit pa l’ agnon, avou on pô d’ pierzin si on vout. ::On fwait co cure 5 munutes, tot rascovrant l’ paile, po k’ les marwales fondexhe doûçmint. ::Vos siervoz tot d’ shûte : ça node bon et on s’ rassapene.<ref>[[Gérard Avril]], {{Ran}} l° 60, [[ivier]] 2011-2012.</ref> {{==S}} <references/> rj9dx5b6pnwwod9ozeg2ut7d1vyq5zi 0 35691 428031 421038 2026-10-31T20:27:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428031 wikitext text/x-wiki [[Imådje:2006-12-05 MaxMoritzQuelle 1.JPG|thumb|So ene posteure a Altenbek, e l'&nbsp;Almagne]] '''Li vicåreye di Simon et Linåd'''<ref>Ôtes tites e walon: '''Miyin eyet Morice''' set kéntes des arnagats (''<small>Miyin èyèt Môrice, sèt' quétes dès-ârnagats</small>''; ...)</ref>, c' est on [[live d' imådjes]] sicrît pa [[Willhelm Busch]], ki dessina eto les imådjes. Li mwaisse tite, c' est ''Max und Moritz, Eine Bubengeschichte in sieben Streichen''. Li live fourit-st eplaidî pol prumî côp e [[1865]]. == Plaeçmint dins l' istwere des lives d' imådjes == Il est waitî come onk des ovraedjes k' anonce les [[binde d' imådjes]]. Copurade ki l' Amerikin [[Rudolf Dircks]] les a seurmint prins come sourdant di si ouve "the Katzenjammer Kids", ki les prumirès plantches parexhît dins li New York Journal e 1897.<ref>... (dins onk des adrovaedjes e francès)</ref> == Ratournaedjes e walon == === Cronolodjeye === [[Imådje:Fauconnier Miyin Morice Bush.jpg|thumb|Coviete do deuzinme ratournaedje e walon]] Li live a stî ratourné e [[walon]] pol prumî côp pa [[Jean Levaux]], et rexhe e livret e [[1889]], dizo l' tite : «Vicåreye di Simon et Linåd metowe e lidjwès» («''Li vicarèie di Simon èt Lina mèttowe ès ligwèt''». E [[21e sieke]], gn è rava ene rîlêye di [[ratournaedje]]s, li prumî pa [[Jean-Luc Fauconnier]] (avou l' [[accints do walon|accint]] d' [[Tcheslet]]) sol tite "Miyin eyet Meurice, set kéntes des arnagats" (''Miyin èyèt Môrice, sèt quétes dès-arnagats''), ey eplaidî e [[2011]] ås eplaidreyes Titenfaß (ISBN 978-3-937467-99-3). Adonpwis, å minme eplaideu, a rexhou ene ôte modêye, mins avou l' accint d' [[Nametche]], di [[Bernard Louis]]. Pu onk da [[Jean Lechanteur]], avou l' accint lidjwès. === Ratournaedje Levaux === C' est tos [[ûtpîtaedje]]s. === Ratournaedje Fauconnier === Les [[arimé]]s da [[Jean-Luc Fauconnier]], c' est do [[setpîtaedje]], estô do [[ûtpîtaedje]] do mwaisse live. Li ratourneu trouve çoula pus vicant, mî assoçnåve a l' arnåjhté des deus ptits ravacholes di Miyin et Meurice. === Ratournaedje Louis === === Ratournaedje Lechanteur === == Kitaeyaedje do live == === Adrovaedje === On esplike li caractere des deus arnagats: :<poem> '''Mwaisse modêye''' Die, anstatt durch weise Lehren Sich zum Guten zu bekehren, Oftmals noch darüber lachten Und sich heimlich lustig machten. '''Tradujhaedje''' :''(Purade ki d' bén shuve les lçons :''Po divni des bråves gårçons :''Zels, tofer, il è riyént :''Afrontés, i s' è moként)''<ref>ratournaedje oridjinå fwait sol setpîtaedje a môde do translataedje Fåcnî.</ref> </poem>'' === Prumire kénte === [[Imådje:Max und Moritz (Busch) 007.png|thumb|Prumire kénte]] [[Imådje:Max und Moritz (Busch) 021.png|thumb|Deuzinme kénte]] Miyin et Morice end ont ås [[poye]]s del viye Djetrou. I vont-st emantchî deus coides après cwate bokets d' [[pwin]], k' i croejhlèt. Li cok, ki s' rafeye del ripaxhe, houke les poyes k' avorèt radmint, et s' vornut so l' amagnî. Cwè s' va-t i bén passer ? :<poem>'''Mwaisse modêye''' Kaum hat dies der Hahn gesehen, Fängt er auch schon an zu krähen: Kikeriki! Kikikerikih!! - Tak tak tak! - da kommen sie. '''Ratournaedje''' :''Li cok, e veyant çoula :''S' mete a tchanter sins ratna :''Coutcoulou… coutcouloudjoû ! :''Cotcotcodåk, et bondjoû !''<ref>ratournaedje oridjinå fwait sol setpîtaedje a môde do translataedje Fåcnî.</ref> </poem>'' === Deuzinme displit === Po n' nén piede ses poyes et s' cok k' ont stî [[stronnaedje|stronnés]], li veve Boltë decide di lzès rosti sol [[feu e l' aisse]]. C' esteut sins conter so l' emantchaedje des [[tchminêye]]s did dinltins, k' on pleut vey l' aisse did sol toet. Les ptits sacadjales ni mancront seur nén di griper sol toet. Et tins ki l' veve Boltë est el cåve po-z aler cweri des [[surcroûte]]… === Troezinme paskeye === :''Tolmonde kinoxheut e viyaedje :''Èn ome k' on loméve Bietmé Ketch. :''Abits d' dimegne et d' avråve djoû :''Stroet pantalon et frake betchou, :''Paltot avou des lådjès potches, :''Cawe d' oronde, minme des [[guete]]s ås flotches, :''Tchôd mantea, poyou [[macferla]], :''Djilet d' [[vroûl]] ou [[capote (mousmint)|capote]] di drap, :''Awè, totes les sôres di mousseures, :''Bietmé les fjheut ... sins prinde muzeure.&nbsp;''<ref>Ratournaedje Livå, p. 20.</ref> Les garnissaires vont vni soyî l' plantche do ptit pont ki trevåtche li [[ri]] ki passe djusse divant s' måjhone. Pu l' fé araedjî tot l' traitant did lon, por lu vni sol pont. <gallery> Imådje:Max und Moritz (Busch) 027.png|Bietmé Ketch Imådje:Max und Moritz (Busch) 028.png|Hobete Bietmé Imådje:Max und Moritz (Busch) 029.png|Les curêyes soyèt l' plantche pasrece Imådje:Max und Moritz (Busch) 030.png[I traitèt Ketch di viye souwêye [[caetche]] Imådje:Max und Moritz (Busch) 031.png|Ketch avore les dôpiner </gallery> === Cwatrinme kénte === [[Imådje:Max und Moritz (Busch) 040.png|thumb|Monsieu Lapete]] :''Vos vs plindoz d' n' aveur nole exhowe :''C' est k' pus djonne, vos fjhîz pouri rowe.'' :''Saveur l' abécé, sins rén d' pus :''Ni moennrè nouk foirt lon, pinse dju. :''L' efant sûti, å cour pus fir :''Aprind ôte tchoi k' a lére et scrire :''Avou les cwate regues po conter :''Et l' grammaire po mî s' divizer. :''I schoûte voltî, sins piede pacyince :''Les djins k' ont dipus d' esperyince. :''C' est po k' ça s' fijhaxhe åjheymint :''K' monsieu Lapete eploye tot s' tins. :''Simon et s' fré, ki n' candjront måy :''Ni lyi [[Wikt:keure|keyèt]] ni bén ni påye, :''Et tot montant leus måvas côps, :''I tuzèt å vî mwaisse sol côp.&nbsp;''<ref>Modêye da [[Jean Levaux]] p. 27-28.</ref> === Cénkinme kénte === === Shijhinme kénte === === Setinme kénte === == {{HDs}} == * {{de}} [http://de.wikisource.org/wiki/Max_und_Moritz Mwaisse modêye] * [http://warao.walon.org/~lucyin/guerni/Levaux_Vicåreye_Simon_et_Linåd.pdf Prumire modêye e walon] ([[Jean Levaux]], [[scrijhaedje pre-Feller]]) == Sourdants == {{Commons|Category:Max und Moritz (Busch)|l' live "Miyin et Morice"}} [[Categoreye:Lives e walon]] [[Categoreye:Lives e-n almand]] [[Categoreye:Lives d' imådjes]] [[Categoreye:Lives d' imådjes e walon‎]] rhbkbd8r0mmn5tj5vj9f29m2lgibigh 0 35738 427464 415192 2026-10-31T18:35:33Z Lucyin 16 427464 wikitext text/x-wiki [[Image: Antakya - 2011-04-10.jpg|thumb|300px|right| Antakya ]] [[Categoreye:Sireye]] [[Categoreye:Veyes des croejhådes]] '''Antiyoke''', c' est ene veye del [[Sireye]] k' a yeu ene rilomêye istwere. == Istwere == C' est ene des prumirès veyes ki [[Sint På]] a cviersé å [[crustinnisse]]. Elle est sovint lomêye dins les [[Ouves des Apoisses]]. Diviè 1084, elle est prinjhe pa les [[Trouks seldjoukides]]. E 1097-1098, ele serè assidjeye påzès Francs del [[Prumire Croejhåde]], minés pa [[Bohemond]]. Ele serè prinjhe li [[3 d' djun]] [[1098]], apus ki li çtadele, ki ténrè co sacwants samwinnes.<ref>[[Amin Maalouf]] “Les croejhådes waiteyes pa les Arabes”, Jean-Claude Lattès, 1983.</ref> == Sourdants == <references/> 05hmdacn1u0y6m75vptfta37x2g27b0 0 35747 428062 408833 2026-11-01T09:58:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428062 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Djan et Djene Denis.jpg|thumb|coviete]] '''Djan et Djene''' (''Djan èt Djène'', ''Dj'han èt Jane''), c' est on [[live d' imådjes]] sicrît aprume pa [[Chantal Denis]]. et k' a vudî e [[2011]] Adonpwis, il a stî [[redjårbé]] e deus ôtes [[accints do walon]] : [[walon do Levant]] pa [[Marcel Slangen]] et [[walon do Coûtchant]] pa [[Jean-Luc Fauconnier]]. Li live est enimådjî pa [[Stibane]]. C' est l' deuzinme limero del coleccion [[Les bablutes]]. Gn a on ratournaedje e francès padrî, sol deuzinme mitan do live. =={{HD}}== * [http://walon.1fr1.net/t189-chantal-denis On boket do live] (mwaisse modêye) {{wenz}} * [[Wikt:Djan|Djan]], [[Wikt:Djene|Djene]] : pådje des deus ptits nos sol [[Wiccionaire]] [[Categoreye:Lives d' imådjes e walon]] [[Categoreye:Consey des Lingaedjes do Payis]] 5lk7p9x5usbgtit0qdq1fnvrdc3kfk9 0 35754 428314 410774 2026-11-01T10:42:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428314 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|de|Stille Nacht, heilige Nacht}}'' (tchanson)}} {{Dizo-tite|Påjhûle nute, sinte nute}} {{Listen|filename=Gruber - Schumann-Heink - Stille Nacht.ogg|title="Stille Nacht, heilige Nacht"|description=(e l' almand, pa Ernestine Schumann-Heink)}} [[Imådje:Autograph Mohr Stille Nacht.jpg|thumb|Papîscrît do cåzaedjisse]] [[Imådje:Autograph Gruber VII Stille Nacht.jpg|thumb|Papîscrît do compôzeu]] '''Påjhûle nute, sinte nute''' (e l' [[almand]]: '''''Stille Nacht, heilige Nacht''''', coete [[nute]], sinte nute), c' est ene rilomêye [[tchanson d' Noyé]], foirdjeye e-n [[almand]], et ki date di [[1818]]. == Oteurs == Li cåzaedje a stî [[cåzaedjisse|scrît]] på pere Joseph Mohr (1792 – 1848) a Oberndorf dilé [[Sasbork]] ([[Otriche]]). Li [[compôzeu]] fourit Franz Xaver Gruber (1787 – 1863). <center><gallery> Joseph Mohr - Gedenktafel am Geburtshaus in Salzburg.JPG|Plake sol måjhone la k' fourît scrîtes les paroles del tchanson Franz Xaver Gruber (1787-1863).jpg|li compôzeu Chapel2.jpg|tchapele lomêye «''Die Stille-Nacht-Kapelle''» e viyaedje la k' li tchanson esta fwaite </gallery></center> == Contnou == [[Imådje:Die Gartenlaube (1891) b 099.jpg|thumb|Modêye ås troes coplets (eplaideye e 1891)]] Li mwaisse modêye a shijh coplets (sins [[resploe]]). Mins li modêye li pus tchantêye n' end a k' troes. Dins l' mwaisse modêye, li shijhinme fråze est l' minme ki l' cénkinme. Vocial li mwaisse tecse e-n almand del modêye ås troes coplets: {| class="wikitable" |+ Tecse |- ! e-n almand !! a pô près mot po mot e walon |- | Stille Nacht, heilige Nacht,<BR> Alles schläft; einsam wacht<BR> Nur das traute hochheilige Paar.<BR> Holder Knabe im lockigen Haar,<BR> Schlaf in himmlischer Ruh!<BR> Schlaf in himmlischer Ruh! || Coete nute, sinte nute.<BR> Totafwait doime; zels tos seus, rawårdant,<BR> come deus hanteus, n' a la ki l' tote sinte cope.<BR> El binamé napea ås crolés tchveas<BR> doime påjhûlmint e cir.<BR> doime påjhûlmint e cir. |- | Stille Nacht, heilige Nacht,<BR> Hirten erst kundgemacht<BR> Durch der Engel Halleluja,<BR> Tönt es laut von fern und nah:<BR> Christ, der Retter ist da!<BR> Christ, der Retter ist da!<BR> || {{dal}} |- | Stille Nacht, heilige Nacht,<BR> Gottes Sohn, o wie lacht<BR> Lieb' aus deinem göttlichen Mund,<BR> Da uns schlägt die rettende Stund'.<BR> Christ, in deiner Geburt!<BR> Christ, in deiner Geburt! || {{dal}} |} == Ratournaedjes == Elle a stî ratournêye dins ene peclêye di lingaedjes. Les ratournaedjes dins les lingaedjes etrindjirs ont-st on nombe diferin d' coplets. <gallery> Stille Nacht eo.jpg|modêye e-n [[esperanto]] </gallery> == Ratournaedjes e walon == === Jean-Denis Boussart === Li tchanson a stî ratournêye e walon pa [[Jean-Denis Boussart]]. Elle est tchantêye pa [[René Chaumont]] sol plake «[[Matante Jane (sitroete plake)|Matante Jane]]». {{Listen|filename=Wa Stille Nacht2.ogg|title="E l' nute påjhûle"|description=(redjårbaedje [[Djhan-Dnixh Boussårt]], ritravayî e rfondou, tchanté avou on [[prononçaedje zero-cnoxheu]], 1î coplet)}} === Christian Antoine === Gn a eto on redjårbaedje da Christian Antoine k' a parexhou dins «[[Singulîs (gazete)|Singulîs]]» 4-2010. Elle est tchantêye pal [[tchantreye]] "[[Les tchanteus d' après meynute (tchantreye)|Les tchanteus d' après meynute]]". {{Listen|filename=Wa Stille Nacht1.ogg|title="Ké drole di nute"|description=(redjårbaedje Christian Antoine, ritravayî e rfondou, tchanté avou on [[prononçaedje zero-cnoxheu]], 1î coplet)}} === Lucien Mahin === Èn ôte libe redjårbaedje est l' ouve da [[Lucyin Mahin]]. {{Listen|filename=Wa Dins l' påjhûle nute.ogg|title="Dins l' påjhûle nute"|description=(redjårbaedje Lucyin Mahin, tchanté avou on [[prononçaedje zero-cnoxheu]], les 3 coplets)}} Les deus prumîs coplets sont classikes: li stoele ki mostere li ståve (ou l' [[tcheri]]) la k' [[Mareye (Aviedje)|Mareye]] s' a-st acoûtchî, li tchanson des [[andje]]s, l' acoraedje des bierdjîs. Dins l' troezinme coplet, li scrijheu riprind ene creyance levantrece come cwè li [[Ptit Djezus]] cåzéve dedja estant co påpåd, po-z espliker ki s' mame n' aveut fwait nou petchî, mins ki s' [[ratindance]] esteut l' ouve do [[Bon Diu]]. {{Listen|filename=Wa Dins l' paujhûre nut′.ogg|title="Dins l' påjhûle nute"|description=(li minme, tchanté avou on [[accints do walon|prononçaedje coinrece]]: accint d' [[Transene]])}} =={{HDs}}== {{Abt}} * [https://rifondou.walon.org/Noye-rif.php#antoine Tecse redjårbaedje Christian Antoine] (ritravayî e rfondou) * [https://rifondou.walon.org/Noye-rif.php#boussart Tecse redjårbaedje Djan-Dnixh Boussårt] (ritravayî e rfondou) {{Wks|Dins_l’_påjhûle_nute}} (tecse Lucyin Mahin) {{mic}} [https://lucyin.walon.org/tchanson/odio/Stille_Nacht_JDB.ogg Tchantaedje] (sol [[sitroete plake]] «[[Matante Djene (sitroete plake)|Matante Djene]]») {{Commons|Category:Stille Nacht|l' tchanson "Coeye nute, sinte nute"}} [[Categoreye:Tchansons e l' almand]] [[Categoreye:Tchansons e walon]] [[Categoreye:Noyé]] [[Categoreye:Tchansons d' Noyé]] [[Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e walon]] ljzfpbgat3ndhwbgo7l51l4qxhk573l 0 35841 427742 418496 2026-10-31T19:18:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427742 wikitext text/x-wiki [[File:Fridrich Villani.jpg|thumb|]] '''Fredrik II do Sint Impire''' (eto : '''Frederik II d' Hohenstaufen''', '''Derik II d' Hohenstaufen'''; e-n almand, ''Friedrich II''; po les cronikeus arabes "''el-enboror''"), c' esteut on [[rwè]] d' [[Almagne]], d' [[Itåleye]], del [[Sicile]] et do [[Rweyåme crustin d' Djeruzalem]]. C' esteut on [[rossea (tchivleure)|rossea]]. I skepia li [[26 di decimbe]] [[1194]]. I mora li [[13 di decimbe]] [[1250]]. I crexha el Sicile. Et studyî les [[syince]]s et l' [[filozofeye]]. I s' fijha coroner [[impreur]] do [[Sint Impire Romin Djermanike]] på [[Påpe]] dizo l' condicion k' il ireut evayi l' [[Edjipe]] e 1221 (et aspalé li croejhåde minêye pa èn eveke, Pegåze. Veyant k' i tårdjive, li Påpe li [[discomuniaedje|discomunia]] e 1225. I djåzéve [[latén]], [[grek (lingaedje)|grek]], [[sicilyin (lingaedje)|sicilyin]], l' [[arabe (lingaedje)|arabe]], li [[normand (lingaedje)|normand]], l' [[almand (lingaedje)|almand]], et dandjreus eto l' [[ebreu]]. Dins ses [[pasmints d' tins]],gn aveut l' [[fåkinreye]]. == Si prindaedje di Djeruzalem == [[File:Al-Kamil Muhammad al-Malik and Frederick II Holy Roman Emperor.jpg|thumb|Avou l' zultan d' Edjipe, Al-Kamel]] {{Lka}} «[[shijhinme Croejhåde]]» Frederik n' ala el [[Palestene]] k' e [[1228]], après aveur fwait camaeråde avou l' zultan d' Edjipe, [[Al-Kamel]]. I lyi rinda [[Djeruzalem]] sins batreye, a cåze di carculaedjes politikes. I fourit don li deuzinme a adiercî li såme des [[croejhåde]]s (après [[Godfrwèd d' Bouyon]], avou ça ki, lu, ni touwa nole djin so s' voye. Il est discrît pa les [[Sibt Ben-Jawzi]], on cronikeu arabe (cwand i vna a Djeruzalem) come on ptit rossea, sins tchveas, “ki n' våreut nén ddja on dirham s' i sereut vindou come esclåve”.<ref>[[Amin Maalouf]] “Les croejhådes waiteyes pa les Arabes”, Jean-Claude Lattès, 1983; p. 264 (edicion d' taxhe "J'ai lu")</ref> == Sourdants == <references/> {{Commons|Category:Frederick II, Holy Roman Emperor}} [[Categoreye:Rwès et impreurs]] [[Categoreye:Sint Impire Romin Djermanike]] [[Categoreye:Djins des croejhådes]] clpvs7gyv3tzn60v4qbgsacmhp4et35 0 35926 427699 263101 2026-10-31T19:11:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427699 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Betchetes do walon|ri-]] Li '''betchete eter-''', c' est ene [[betchete (linwince)|betchete]] do [[walon]]. Elle est pus coranmint rescontrêye dins sacwants [[viebe]]s come «[[Wikt:etertini|etertini]]», «[[Wikt:etervini|etervini]]», «[[Wikt:eterprinde|eterprinde]]». Ele n' est nén foirt [[vicante betchete|vicante]], mins pout esse [[calcaedje (linwince)|ricalkêye]] dins les [[noûmot do walon|noûmots walons]] ki provnèt di mots [[francès]] avou l' betchete "''[[Wikt:inter-|inter-]]''" come divins «[[Wikt:etermede|etermede]]», «[[Wikt:eternåcionå|eternåcionå]]», «[[Wikt:eterface|eterface]]». == Ståraedje dins les accints do walon == Dins les [[accints do walon]], ele va shuve li spårdaedje del [[betchete e-]] pol prumî pî, eyet l' [[divancete]] «[[Wikt:etur|etur]]» / «[[Wikt:inte|inte]]» pol deuzinme pî : * «[[Wikt:ètèr-|ètèr-]]» ou «[[Wikt:ètur-|ètur-]]» après [[Walon do Levant|Lidje]] et [[Walon do Mitan|Nameur]] * «[[Wikt:atèr-|atèr-]]», «[[Wikt:atur-|atur-]]» sol [[Basse Årdene]] * «[[Wikt:intrè-|intrè-]]» après [[Walon do Coûtchant|Tchålerwè et Nivele]] {{HD}} * [[Wikt:Categoreye:Mots avou l' betchete eter-|Sacwants mots avou l' betchete eter-]] (dedja studyîs sol [[Wiccionaire]]) 06bfj6ms1qccll1jwd4rk0dbbk3odet 0 36047 427861 402468 2026-10-31T19:53:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427861 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Gobtindje}} '''Gobtindje''' {{odio|Wa Gobtindje.ogg|lang=wa}} (F. ''Gobertange''), c' est on [[hamtea]] di [[Mélin-el-Hesbaye|Mélin]]. [[Imådje:Tchapele di Gobtindje montêyes.jpg|thumb|Tchapele sinte Mareye-Madlinne]] [[Imådje:Gobtindje (Mélin) plake Fosses.jpg|thumb|voye des fosses ås [[pires di Gobtindje]]]] * [[No di dmorant|Lomaedje]] des djins did la : '''Gobtindjîs''' == Rilidjon == Tchapele [[Sinte Mareye-Madlinne]] (fiesteye li [[22 d' djulete]]). Adon, li [[fiesse del pårotche]], c' est li troezinme dimegne di djulete. == Industreye == Kinoxhou pol [[pire di Gobtindje]], ki leu provnance est racontêye divins l' [[floriconte des pires di Gobtindje]]. Po n' pus esse dins l' imbaras avou leu-z aiwe, les taeyeus d' pire ni bevént pus k' del [[blanke gote]]. == Tuzance walone == {{Listen|filename=Wa Tits priyire Sinte Mareye-Madlinne.ogg|title="Priyire a sinte Madlinne"|description=(dit avou l' accint d' Gobtindje)}} === Accint do walon === divancete «[[Wikt:èvou|èvou]]», råle cogne di «[[Wikt:avou|avou]]» === Sicrijheus e walon === [[Jules Tits]], ki scrît tenawete. {{Commonscat|Gobertange}} [[Categoreye:Hamteas del Walonreye]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye]] [[Categoreye:Province do Roman Payis]] tbnkf3u5l66qa3yos9c8omf012ool46 0 36057 427765 264677 2026-10-31T19:22:03Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427765 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Motîs walons]] [[Categoreye:Djermons]] [[Categoreye:Rifondaedje do walon]] Li roman [[Gabriyel_eyet_Gabriyel_(roman)|Gabriyel eyet Gabriyel]] a on [[motlî]] å coron. Il est håyné dvant, avou l' limero '''[R16]''' e l' [[djivêye des motîs do walon]]. Li motlî est fwait foû d' deus bokets. Aprume, del pådje 232 disk' al 249 do roman, avou l' tite ''Lisse di mots'', c' est l' gros boket do motlî, avou 373 djivions. Gn a bråmint d' l' etimolodjeye ådvins, foirt avant, d' après les rcwerances des romantîs. (I n' conoxhnut nén l' [[Motî etimolodjike da Grandgagnage]].) Li deuzinme boket, ki c' est les pådjes 249-252, c' est ene plaide da Djôr po l' rifondou walon aler pus lon. Bokets do motlî: [[Imådje:Di-dj-motli-R16.png|thumb]] [[Imådje:Sch-motli-R16.png]] 9f799qgj4cb5gcwrxin754lnmr6vh1i 0 36071 428094 421609 2026-11-01T10:04:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428094 wikitext text/x-wiki {{po|spirou & Spirou|Spirou (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|Spirou}} [[Imådje:Charleroi - gare du Sud - Spirou et Spip - 01.jpg|thumb|a Tchålerwè]] [[Imådje:Spirou at Place Sainctelette, Brussels.JPG|thumb|a Brussele]] [[Imådje:Spirougonflable.jpg|thumb|adjeyante posteure gonflåve]] '''Spirou''' ou '''Spirou et Fantazio''', c' est ene [[binde d' imådjes]] askepieye pa [[Robert Pierre Velter]], pu rprinjhe on moumint pa [[Joseph Gillain]], adonpwis pa [[André Franquin]]. Li no do mwaisse personaedje provént do deuzinme sinse do [[spirou (biesse)|biesse]]: on wespiyant djonne. == Traeces di walon divins les avinteures da Spirou == Dins l' årmonak 1944 del gazete «Spirou», fwait pa [[Djôzef Djîlin]], l' [[areyoplane]] da Spirou arive dins ene [[iye]] di l' [[Oceyaneye]] la k' les djins djåznut «papou». Droldimint assez, ci lingaedje la rshonne come deus gotes d' aiwe å [[walon]]. Li [[macrea]] del tribu si lome Sah-L-Koko. A ene grande [[fiesse]], divant d' dire ses oremusses, i cmince pa cist adrovaedje cial: «Ki l' Grand Spér adschinde do cir po m' confonde si dji vos conte des boudes ». C' est a ç' moumint pa ki l' avion Spirou aterit so ene pladje. Les djins avornut après l' avion et poirter Spirou et s' copleu e triyonfe (i shonne k' el kinoxhnut bén, a cåze del [[teyessef]]). I cminçnut a djåzer «papou». :''- Sè Sah-l-koko kivasta Rêd-jî ''(c'èst Salcoco qui va-st-arêdjî / ''c' est Salcoco ki va-st araedjî). :''- Vinovoï visor-si ! (vinoz vôy, vî sorcî ! / ''vinoz vey, vî sôrcî) Les djins les vegnnut bistoker avou des calbasses ki sintèt l' essince. Spirou n' è rvént nén, et l' mostrer. Onk des bistokeus: :''- Kess' kivou ? (qu'èst-ce qu'i vout / ''cwè çk' i vout ?) Les ôtes ont bén veyou k' i dmande did dou ki l' essince provént. I lyi mosternut: :''- Inenna lavéla tank't êvou (i-n-ènn' a là-vêlà tant qu' t'è vous / ''i n end a lavola tant k' t' è vous) Les djins mostrèt ene caze, et dire: :''- Int'èrchal vissos-on ''(intere cial, vî soçon) Il î trouvnut ene pompe et des bidons d' essince (d' on batea k' a-st [[afondrixhaedje (batea)|afondri]]). Et les poirter disca leu-z areyoplane. Spirou, miraculeuzmint, a-st aprins l' lingaedje papou. I lzî dit: :''- Amno savéssi èvoza lovoi on'sa kwê (am'noz ça vaîci èt vos-aloz vôy one saqwè / ''aminez ça vaici, et vos alez vey ene sacwè). Response : :'' - Kéd'fîî a (két'fîye â / ''kécfeye åy) Adon, trover on sistinme D po fé haetchî les djins so ene djéndjole emantcheye po pomper l' essince. I tchantèt tot saetchant: :'' Pufoukno, pufoukno, nen napon, nen'napont (pus fou qu' nos, pus fou qu' nos, n' ènn' a pont, n' ènn' a pont / ''pus fô k' nos, pus fô k' nos, n' end a pont, n' end a pont). Mins la l' sôrcî et les pareys a lu ki vegnnut ataker, tot boerlant: :''Noz a'lan fêdê vi tolêavou tovo zôt ''(nos alans fé des vitolets avou tos vozôtes) Spirou ni piede nén l' nôr. I lzî creye e papou, po les sbarer: :''foutém'likan band'dimor tiko (foutez-m' li camp, bande di morticots / ''fotoz m' li camp, binde di mårticots). Et vo lzès la schapés ! == {{HD}} == [https://lucyin.walon.org/guerni/fr_wa_Spirou_1944.pdf viye avinteure di Spirou avou do walon dvins] {{Commonscat|Spirou et Fantasio|Spirou et Fantasio}} [[Categoreye:Bindes d' imådjes]] ffrx2bm4psh9kp636u2xx0f7rt3pi4s 0 36078 428255 424045 2026-11-01T10:33:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428255 wikitext text/x-wiki [[File:Tåvlea scolrece coron ès.jpg|thumb|Kékes fråzes di [[lives d' imådjes]] mostrant èn addjectif avou l' coron -ès]] Li '''coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant''', c' est on prononçaedje /ɛ/ (è) do dierin pî des [[addjectif]]s [[femrin]]s epitetes [[pluriyal]]s metous padvant l' [[sustantif|no]], dabôrd ki dins les ôtes [[djinre (croejhete)|djinre]] et [[nombe (linwince)|nombe]], li [[voyale]] E est [[halcrosse E|halcrosse]]. Ele pout eto s' apliker a sacwants [[nén definixhants prezintoes]] (totès, sacwantès, kékès, ôtès, puzieurès) == Egzimpes == === addjectifs === Ci prononçaedje la si scrît '''-ès''' e [[rfondou walon]] ey e [[sistinme Feller]]<ref>aplicåve dins l' pus grande pårteye del Walonreye, loukîz mape ALW '''2''' notule 11.</ref>. ==== Fråzes ==== :''Nos avans yeu les gross'''ès''' aiwes. :''La des bel'''ès''' comeres ! :''Respectez les viy'''ès''' djins :''Les grand'''ès''' rowes di [[strin]] ratindnut d' berôler ''([[A. Gauditiaubois]], tchanté pa [[William Dunker]]) :''C' est nén po les minm'''ès''' råjhons k' mi. ==== Eredjistrumints ==== * [[grossès aiwes]] ** Avou coron -ès: (e [[sistinme Feller]]: ''grossès-êwes'' /ɡʀɔ.sɛ.ˈzɛːw/) {{odio|Wa des grossès aiwes-f.ogg|lang=wa}} u {{odio|Wa des grossès aiwes-o.ogg|lang=wa}} ** Sins coron -ès: (e [[sistinme Feller]]: ''grosses-êwes'' /gʀɔz.'zɛːw/) {{odio|Wa-fel dès grosses-êwes.ogg|lang=wa}} * [[gurzale]]s ** [[noerès gurzales]]: {{odio|Wa fel dès neûrès gurzales wa des noerès gurzales.ogg|lang=wa}} (''neûrès gurzales'') u {{odio|Wa-fel dès nwârès gruzales wa des noerès gurzales.ogg|lang=wa}} (''nwârès gruzales'') u {{odio|Wa-fel dès nwêrès gurzèles wa des noerès gurzales.ogg|lang=wa}} (''nwêrès gurzèles'') ** [[vetès gurzales]]: {{odio|Wa-fel dès vètès gruzales wa des vetès gurzales.ogg|lang=wa}} (''vètès gruzales'') ** [[blankès gurzales]]: {{odio|Wa-fel dès blankès gruzales wa des blankès gurzales.ogg|lang=wa}} (''blankès gruzales'') ** [[grossès gurzales]]: {{odio|Wa-fel dès grossès gruzales wa des grossès gurzales.ogg|lang=wa}} (''grossès gruzales'') * ôtès trokes ** avou des meyeusès idêyes: {{odio|Wa avou des meyeusès idêyes.ogg|lang=wa}} (''avou des meyeusès-idéyes'') ** des bounès lokes: {{odio|Wa des bounès lokes.ogg|lang=wa}} === nén definixhants prezintoes === Li coron -ès n' î est nén oblidjî. Egzimpes la k' il î est : :''[[Pa totès stroetès voyes (roman)|Pa tot'''ès''' stroetès voyes]] ''(tite d' on roman da [[Auguste Laloux]]) :''Dj' a co sacwant'''ès''' kesses :''Dj' a veyou kék'''ès''' måcules dins vosse tecse. :''Vos fåreut trover des ôt'''ès''' råjhons. :''Gn a puzieur'''ès''' sôres di troufe. == Plaeçaedje di l' accint tonike == Li coron -ès '''ni prind nén''' l' [[accint tonike]], ki dmeure sol sillabe di dvant. C' est cåzu l' seu cas e walon la k' l' accint tonike si mete sol divant-dierinne sillabe. == Rujhes d' aplicåcion == === divins les mots avou èn emacralé djinre === Po l' aplicåcion di cisse rîle la, les raprindisses divèt bén prinde asteme ås nos ki sont femrins e walon (ey adon, prinde li coron -ès) et omrins e francès: :''(Aler bagnî e [[Mouze]] !) A des parey'''ès''' [[Wikt:ådje|ådjes]] ! ''([[L. Hendschel]], [[So l' anuti (roman)|So l' anuti]]). Asteme eto ås nos ki sont omrins e walon et femrins e francès (ey adon, ki n' prindèt '''nén''' li coron -ès) :''L' [[ome ås rodjes dints]] ('''nén''' *''rodjès'') ; il a les [[gros dint]]s tot gåtés (''nén'' ''«grossès»'') :''Des beas pieles (''nén'' ''«belès»'')<ref>[[Scoles di Bive]], 13-03-2012</ref> :''Dji va croxhî les bons moumints a plins dints ('''nén''' *''plinnès'') === ezès payis walons ki n' eployént nén cisse rîle la e 20inme sieke === Li [[Basse Årdene]], a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]] di [[Sint-Houbert]] Li contrêye tot a Nonne do [[walon do Coûtchant]]<ref>[https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=2&alw_page=50 Mape ALW '''2''' 11]].</ref> == Sourdant do coron -ès == I vénreut del cawete latene femrinne pluriyale -as. Elle si rtrouve pacô e [[gåmès]] ey e [[picård]] (a Bijhe).<ref>[[Louis Remacle]], [[Sintake do walon del Gléjhe]] tôme '''1''' p. 139-143.</ref> === Rishonnance avou l' francès === Ça rshonne a on [[halcrosse E]] prononcî e [[francès]] (/ə/) : :''La vert'''e''' campagne où je suis né / douc'''e''' campagne de mes jeunes années… == Candjmint d' prononçaedje des cossounes metowes divant l' cawete -ès == E sacwants [[accints do walon]], gn a on candjmint di prononçaedje del [[cossoune]] metowe divant li coron -ès. E [[walon do Levant]], et kékes ponts åtoû d' [[Flipveye]], on a on rvuzlaedje d' ene divuzlêye [[cossoune]]<ref>Pol 20inme sieke, i sont veyåves so l' [[ALW]] '''2''', mape 11.</ref> :''ene basse messe // gn aveut troes bassès (/s/) messes å Noyé ''(e sacwants plaeces : ''ba'''z'''ès'' /z/). On pout aveur li contråve, dj' ô bén on dvuzlaedje d' ene vuzlêye cossoune : :''ene longue voye // ås longuès (/g/) royes / des longuès voyes ''(e sacwants plaeces : ''lon'''k'''ès'' /k/) :''ene roede dischinte // des roedès montêyes (/d/) ''(e sacwants plaeces : ''reû'''t'''ès'' /t/) :''ene tchôde braijhe // des tchôdès cindes (/d/) ''(e sacwants plaeces : ''tchô'''t'''ès /t/) Mins gn a des côps ki ça n' candje nole pårt : :''del vete salåde / des vetès salådes ''(måy : des *''vèdès'' salådes). == Ôtès ortografeyes == [[File:Tchanson longuès pupes tere Walons Wisconsene.jpg|thumb|Tchanson "Tins d' eraler"; ortografeye des Walons del Wisconsene: coron -ès riscrît come on mot tot seu (deuzinme roye)]] === divins li scrîta === Ele si rascontere, dispu bele ådje, dedja e li [[scrîta]], sovint notêye « et » metou dirî l' addjectif. :''des rouges ET aumailles'' (des rodj'''ès''' åmayes) :''donner petites ET choses'' (diner pitit'''ès''' sacwès) (fén do 13inme sieke) :''…la feme ait tapé plusieurs ET pirs aprè la feme de Linar'' (…k' li feme åye tapé puzieur'''ès''' pires après l' feme da Linå) (1538) :''les bonne ET gens'' (les boun'''ès''' djins) (1551)<ref>Sintake… (come ådzeu) p. 141.</ref> === dins li scrijhaedje walon del Wisconsene === Egzimpe dins on scrijhaedje walon del Wisconsene :''Li societee de lonnk '''eh''' pipp dy tehrr '' (Li societé des longu'''ès''' pupes di tere) (Al Vandertie, Algona)<ref>Françoise Lempereur et [[Xavier Istasse]], ''Les Wallons du Wisconsin'', Chauceheid, Måmdi, 2011, ISBN 978-2-8540045-1-8, p. 119.</ref> =={{HDs}}== * {{fr}} Dins l' grosse croejhete da Lorin Hendschel ** [https://web.archive.org/web/20120315164705/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node30.html Rîle] ** [https://web.archive.org/web/20120118145746/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node20.html#SECTION02144000000000000000 Candjmint del cossoune metowe padvant -ès] ** [https://web.archive.org/web/20170514215018/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node40.html#SECTION03372000000000000000 Po les prezintoesnén definixhants] * Dins li ptite croejhete (e walon) ** [https://web.archive.org/web/20120118104102/http://users.skynet.be/lorint/picr/node7.html#SECTION00322000000000000000 Rîle] * [[Wikt:Categoreye:Addjectifs femrins pluriyals metous padvant|Egzimpes d' addjectifs femrins pluriyals metous padvant]] (sol [[Wiccionaire]]) * {{fr}} [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=2&alw_page=50 Mape ALW 2/11] ==Sourdants == [[Categoreye:Croejhete walone]] [[Categoreye:Cawetes do walon]] pynsovpk8vfayd3nwngkipxk4hhkvpp 0 36105 427928 421443 2026-10-31T20:04:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427928 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-lives|ALcs}} [[Imådje:Laloux Sautau.jpg|thumb|Coviete]] {{Wiccionaire-motîs|Motlî do Curé d' Såtô}} '''Li curé d' Såtô''', c' est on [[roman e walon]] sicrît pa [[Auguste Laloux]]. C' est l' troezinme roman då Gusse, après «[[Li ptit Bert (roman)|Li ptit Bert]]» eyet «[[Les soçons (roman)|Les soçons]]». Elle a stî publiyeye dins « ''[[Vers l'Avenir]]'' » do 15 d' awousse 1967 å 23 d' djulete 1968, pårteye e 48 bokets (djusse come [[Pa totès stroetès voyes (roman)|Pa totès stroetès voyes (roman)]]). Li roman a stî eplaidî come live pa [[Bernard Louis]] e [[2011]], enimådjî pa Sabine de Coune. Si spès [[motlî]] (24 pådjes), adjinçné pa l' eplaideu, rileve des mots pacô waire documintés ôte pårt. Ossu, il est rprins sol limero '''[C63]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. == Rascourti == L' abé Matiasse, li novea curé d' Såtô, ni s' etind nén avou l' mayeur. Les Såturlins si pårtixhnut e deus clans : les cis ki sotnèt l' curé (et conte do mayeur), et les cis ki sont pol mayeur (et conte do curé). Ces-ci ont minme divnou [[protestants]]. So ç' tins la, Manu, li fi do mayeur, a l' beguén po Mareye, li feye d' on mineu des "sconte-do-mayeur". C' est on amour sins espwer, shonne-t i, dabôrd. == Plaeçaedje dins li spåce et dins l' tins == Li no do viyaedje rishonne a [[Såtoû]], mins ci sereut purade on viyaedje do Condroz ou … [[Dorene]]. Li roman cmince divant l' [[guere di 40]], å moumint ki les [[recsisse]]s kimincént a s' mostrer. On djåze di [[Leyon Degrele]]. C' est l' [[egzôde di 1940]], ki, al fén des féns, va fé candjî li destinêye des personaedjes. [[Categoreye:Romans e walon|Cure]] j90tdziony2n9bvgl5wk9elynrdrj41 0 36118 427767 427300 2026-10-31T19:22:23Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427767 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Bive sicole rifondou 2003 prof.jpg|thumb|Ene sicole e 2003]] Les '''scoles di rfondou walon d' Bive''', c' est des [[scoles di walon]] k' ont stî metowes so pî e [[2003]] pa Mady Dorchimont et [[Louwis Baidjot]]. Li prof, c' est [[Lucyin Mahin]]. Les scoles si dinnut a l' [[Aisse del tuzance]] di [[Bive]], dizo l' tchapea di l' UTAN ([[univiersité des troes côps vint]] del [[province di Nameur]]). Gn a ene ashyinne då [[prétins]], et ene ashyinne då [[waeyén-tins]], tchaeke avou 4 ou 5 [[après-nonne]] di cours. == Mwaissès piceures == Les papîs po les scolîs sont scrîts e [[rfondou walon]]. Mins tchaeke sicolî, k' a ene kinoxhance (active ou passive) do walon, rilét les foyes divins si prôpe accint. Pacô, minme eployî des [[sinonime]]s des mots do cours. Come les djins vegnnut di totès coines del Walonreye ([[Årdene nonnrece]], mins eto do payis d' [[Måtche-el-Fåmene|Måtche]], di [[Rotchfoirt]], d' [[Inguezêye]], di [[Walcoû]], di [[Gochliye]], d' [[Oufalijhe]], di [[Djodogne]], di [[Ståvleu]], di [[Flobek]] ([[walipicård]]), di [[Mont]], di [[Tornè]] (picård-cåzants) — et pår di [[Srodå]] (tchampnwès-cåzant) et d' [[Arniye]] (waloncåzant) — e l' [[Walonreye di France]]), li motlî et les prononçaedjes k' il ont e leu tiesse permetèt ås ôtes escolîs d' aveur ene idêye des candjmints do walon so tote li stindêye del [[Walonreye walon-cåzante]]. Ey minme d' ene miete pus lon. Dispu 2014, li dierinne après-nonne di l' ashyinne, c' est les scolîs ki fwaiynut scole, et diswalper on sudjet k' i cnoxhnut bén. [[Imådje:Scoles di Bive 2004 scolîs.jpg|thumb|2004]] [[Imådje:Scoles di Bive 2012.JPG|thumb|Ene sicole e 2012]] [[Imådje:Scoles di Bive oct18.jpg|thumb|Ene sicole e 2018]] [[Imådje:Scole Bive avri 2022.jpg|thumb|Sicole pås scolîs, moes d' avri 2022]] [[Imådje:Scoles di Bive Wily Marchal lutreye.jpg|thumb|Esplicaedje del [[lutreye]], moes d' avri 2022]] [[Imådje:Scole Bive 07-11-23.jpg|thumb|moes d' nôvimbe 2023]] [[Imådje:Sicole_Bive_2024_10_29.jpg|thumb|29 d' octôbe 2024]] [[Imådje:Scoles di Bive 15 d' avri 2025.jpg|thumb|15 d' avri 2025]] [[Imådje:Scole Bive gaztrece RTBF Vivacité.jpg|thumb|Rapoirtaedje odio po "VivaCité" (6 di may 2025)]] [[Imådje:Scoles di Bive nôvimbe 25.jpg|thumb|11 di nôvimbe 2025]] [[Imådje:Scole di Bive do 21 d' avri 2026.jpg|thumb|21 d' avri 2026]] == Pårtixhaedje d' ene sicole == Gn a sovint troes pårteyes dins les cours : * on scolaedje del teyoreye do walon (on boket di [[Wikipedia:Pordjet linwince walone|cisse djivêye cial]], metans). * on plaidaedje d' on sudjet [[Wikipedia walon|eciclopedike]]. * (dispu 2015) on [[scrijheu e walon]] avou onk di ses tecses. * ene [[tchanson e walon]], k' on schoûte et lére li tecse e rfondou sol papî do cours. == Djivêye des studeyès tchansons == <poem> 05-03-2003: Li vî blanc tchvå ([[Philippe Lagrange]] / [[Laurent Hendschel]]); [[Li tchant des Walons]] ([[Théophile Bovy]] / [[Louis Hillier]]). 12-03-2003: Condroz western ([[André Gauditiaubois]] / [[William Dunker]]) 08-10-2003: [[Tango walon (tchanson)|Tango walon]] ([[André Hancre]] / [[Bob Dechamps]]) 15-10-2003: Tchanson des verités ([[François Loriaux]]) 22-10-2003: [[Lolote (tchanson)|Lolote]] ([[Jacques Bertrand]] / [[Bob Dechamps]]) 10-03-2004: Recoulotans nos ([[Jacques Bertrand]] / [[Bob Dechamps]]) 17-03-2004: Li rap do molén d' l' Eschaye ([[Joseph Lahaye]] / [[Yves Paquet]], efants d' après Djiblou) 24-03-2004: [[Bondjoû vijhene (tchanson)|Bondjoû vijhene]] ([[Vî Noyé walon]]) 06-10-2004: Li vî kénket d' houyeu ([[Claudine Mahy]]) 20-10-2004: Les leus ont des tiesses di bedot ([[Julos Beaucarne]]) 09-03-2005: Li mwaisse voye po l' infier ([[Jean-Pierre Vervier]]). 16-03-2005: Li vî kénket d' houyeu ([[Claudine Mahy]]) 23-03-2005: L' etrindjir ([[Véronique Roba]] / [[Guy Fontaine]]). 05-10-2005: Weight watching ([[Philippe Antoine]] / [[Vincent Delire]]) 12-10-2005: Li grande fiesse est la ([[Véronique Roba]] / [[Guy Fontaine]]) 19-10-2005: Cwand dji tchante (Tintinaglia) / L' aveule ([[Georges Willame]] / Tintinaglia) 26-10-2005: Li tchant des Lidjwès ([[Nicolas Defrecheux]]) / Des ptitès tchansons ([[Joseph Vrindts]]) 08-03-2006: Li grande Eva (Drouet / Font / [[Bob Dechamps]]) 15-03-2006: Loyminoye ([[Michel Azaïs]]) 22-03-2006: Ces djins la ([[Jacques Brel]] / [[Philippe Antoine]] / [[Vincent Delire]]) 28-03-2006: [[Monsieu del Bourlote (tchanson)|Monsieu del Bourlote]] ([[Nicolas Boiron]]) 11-10-2006: Piereuse ([[Jean-Denis Boussart]] / René Chaumont) 18-10-2006: On Djodognwès ([[André Dewelle]]) 13-03-2007: [[A ! l' djeu d' bale (tchanson)|A ! l' djeu d' bale]] ([[André Hancre]] / [[Bob Dechamps]]) 20-03-2007: [[A l' eglijhe di Bôlet (tchanson)|A l' eglijhe di Bôlet]] / Li melodeye d' amour (Michel / [[Jean-Pierre Darras]]) 27-03-2007: Copleu ([[Jacques Lefebvre]]) / [[C' est l' cafè (tchanson)|C' est l' cafè]] ([[Charles Wérotte]] / [[William Dunker]]) 09-10-2007: Li ptit soverdea ([[Jules Sonveaux]]) 10-03-2008: El crås boyea Dôna ([[Jacques Bertrand]] / [[Bob Dechamps]]) 18-03-2008: L' otel des cours a boket ([[Jean-Pierre Vervier]]) 25-03-2008: Les lon-payis ([[Jean-Pierre Vervier]]) 01-04-2008: [[Lolote (tchanson)|Lolote]] ([[Jacques Bertrand]] / [[William Dunker]]) / I ploût sol veye ([[André Gauditiaubois]] / [[William Dunker]]) 21-10-2008: [[Li bea bouket (tchanson)|Li bea bouket]] ([[Nicolas Bosret]]) 10-03-2009: Les femes å volant (Berly) 17-03-2009: Dj' a èn ordinateur ([[Nicole Goffart]]) 06-10-2009: Ene pitite tchansonete ([[Jacques Lefebvre]] / [[Véronique Roba]]) 13-10-2009: Co ene rawete ([[Julos Beaucarne]]) 20-10-2009: Måmdiy e l' esté ([[Robert Counson]]) 27-10-2009: Les djouweus d' cwåte (? / Dechamps) 09-03-2010: Ni sote ni saedje (? / Dechamps) 16-03-2010: Mi binamêye el boune anêye ([[Lucyin Mahin]] / [[Bruno Picard]]) 23-03-2010: Li voye do bribeu (? / Willy Marchal); Les bråvès djins ([[Georges Brassens]] / Willy Marchal) 30-03-2010: [[Tango walon (tchanson)|Tango walon]] ([[André Hancre]] / [[Bob Dechamps]]) 05-10-2010: Rovyî ([[Jean-Pierre Vervier]]) 12-10-2010: Li halene evoye ([[Lucien Mahin]] / [[Bruno Picard]]) 17-10-2010: Li rok des cinsîs (les [[DJIFFS]]) 04-10-2011: Western po Marcatchou ([[Nicole Goffart]] / [[Jean-Pierre Darras]]) 18-10-2011: Poenne di tchesturlinne ([[Georges Simonis]] / [[Michel Azaïs]]) 25-10-2011: Todi sol voye ([[William Dunker]]) 06-03-2012: Måle bijhe sol Valhala ([[Jean-Pierre Vervier]]) 13-03-2012: Pårlaedje congolès ([[François Loriaux]] / [[Bob Dechamps]]) 20-03-2012: [[C' est l' cafè (tchanson)|C' est l' cafè]] ([[Charles Wérotte]] / [[William Dunker]]) 27-03-2012: Po ene loucåde ([[Jean-Denis Boussart]] / Fourez / René Chaumont) 25-09-2012: Come dit todi Alfred ([[André Gauditiaubois]] / [[William Dunker]]) 02-10-2012: Camaeråde mårticot (Duchesne / [[Jacques Lefebvre]]) 09-10-2012: El måjhon di m' grand-pere ([[François Loriaux]] / Pascal Heringer) 05-03-2013: Noer solo ([[Véronique Roba]] / [[Jacques Lefebvre]] / [[Guy Fontaine]]) 12-03-2013: Pôve macrale ([[Philippe Antoine]] / [[Vincent Delire]]) 19-03-2013: Vén tocial ([[Daniel Droixhe]]) 26-03-2013: Les leus ont des tiesses di bedot ([[Julos Beaucarne]]) 17-10-2013: [[Tchanson des verités (tchanson)|Tchanson des verités]] ([[François Loriaux]]) 24-10-2013: Dins les ouys di m’ mame ([[Arno]], ratourné pa [[François Nyns]], tchanté pa Anthony Fanard) 01-10-2013: [[Årdene]] (slam da [[Marcel Slangen]]) 08-10-2013: [http://rifondou.walon.org/tchanson/Brassens_Georges.php#moirts Les moirts] ([[André Henin]], so ene air ki [[Djôr Brassénse]] a eployî deus côps) 04-03-2014: Dji vos l' creye ([[José Schoovaerts]], [[slam]]é pa Maxence Robert) 11-03-2014: Li vî blanc tchvå (viye air, [http://rifondou.walon.org/tchanson/emacralaedje-rif.php#tchvau ritchanté pa René Binamé]) 18-03-2014: Li walone tchanson di m' payis ([[Henri Bragard]], Max Michel, tchanté pa [[Jules Bastin]]) 25-03-2014: Li cotchessî ([[Joseph Suars]], tchanté pa Willy Marchal) 21-10-2014: I nive so Hesta ([[Elmore D]]) 28-10-2014: Dji tchante po tertos ([[Ernest Haucotte]], [[Julos Beaucarne]]) 04-11-2014: [[Li ptit rôzî (powinme)|Li ptit rôzî]] ([[Henri Simon]]) 11-11-2014: Bondjoû, vijhene ([[vî Noyé walon]]) 03-03-2015: Tot poenneus (ratournaedje di «je m' suis fait tout petit devant une poupée» da [[Georges Brassens]], pa [[Philippe Antoine]], tchanté pa [[Vincent Delire]]) 10-03-2015: Bondjoû, Walonreye ([[Elmore D]]) 17-03-2015: K’ è diss, Troy ? ([[Jacques Warnier]], tchanté et cåzé pa William Warnier) 24-03-2015: Fosse ([[André Gauditiaubois]], tchanté pa [[Marc Keizer]] et [[Brigitte Hallet]]) 29-09-2015: On slam pol walon ([[Marcel Slangen]]) 06-10-2015: Rovyî ([[Jean-Pierre Vervier]]) 13-10-2015: Elle est trop tchôde por twè ([[Daniel Droixhe]]) 20-10-2015: Dispiertez vosse walon ([[Willy Marchal]] so l’ air di « La Javanaise » da Serge Gainsbourg) + Dj' åreu vlou ([[André Henin]] so l’ air di « Que sont mes amis devenus ? » da Ferré et Rutebeuf, tchanté pa [[Willy Marchal]]) 27-10-2015: (sol tinme del moirt) : Li rawete ([[Elmore D]]) + Moirt pol patreye ([[Jacques Lefebvre]], tchanté pa [[Bruno Picard]]) 08-03-2016: Dipårt pol Californeye ([[Philippe Lagrange]], tchanté pa [[Lorint Hendschel]]) 15-03-2016: Les muzicyins (tchanté pa [[Bob Dechamps]]) 22-03-2016: Tot fwait farene a m' molén ([[Jean-Pierre Vervier]]) 29-03-2016: Fåt ki dj’ m’ evåye ([[André Gauditiaubois]] / [[William Dunker]]) 05-04-2016: Li bea bouket ([[Nicolas Bosret]]) 04-10-2016: Li ci ki vike, i ndè voet (tchanté pa Bob Dechamps) 11 & 18-10-2016: Emacralaedje (André Gauditiaubois ; Daniel Malempré ; tchant : Valerie Malempré) 25-10-16: Li pantalon trawé (Charles du Vivier de Streel / Jean-Denis Doche) ; Li pantalon trawé 2 (parodeye ; Lucienne Louette) 07-03-2017: Dandjî d’ nolu ([[Jean-Pierre Vervier]] / Gilberte Mattina) 14-03-2017: Dji n’ so nén del pitite bire (François Loriaux / Pascal Heringer) 21-03-2017: Ene sôlêye di marén ([[Daniel Droixhe]], so ene viye air di djazz amerikin) 28-03-2017: Pocwè k' dji n' tén pus ni a tchveye ni a broke ([[Lucyin Mahin]] / Jean-Claude Benedetti / [[Bruno Picard]]) 03-10-2017: Dj' a m' tabeur, mes clikes et mes clakes ([[Les Crapådes (binde di tchanteuses)|Les Crapådes]]) 10-10-17: Xhoutsiploû ([[Michel Azaïs]], tchanté sins muzike) 17-10-2017: Vén vey ([[Vincent Delire]]) 24-10-2017: Mi ome å vantrin ([[Camille Gaspard]] / Arsène Collin) 06-03-2018: Xhoutsiploû ([[Michel Azaïs]], avou l' mwaisse tchantaedje) 13-03-2018: Il a rî come on sot ([[Dominique Heymans]]) 20-03-2018: Dj' a fwin ([[Claudine Mahy]], tchanté sins muzike) // A no måjhon, on a touwé l' pourcea (viye tchanson, riprinjhe pa [[Wôr des rays (binde di tchanteus)|Wôr des rays]] sol plake [[Ci n' est nén l' Mississipi (stroete plake)|Ci n' est nén l' Mississipi]]) 02-10-2018: Tchanson d’ l’ [[Ambleve (aiwe)|Ambleve]] ([[Laure Gastes]]) 17-10-2018: Li bouneur est råle ([[André Gauditiaubois]] / [[William Dunker]]) 23-10-2018: Li voyaedjeu ([[Bruno Picard]]) 05-03-2019: Vinoz boere ene pitite taesse (tchanté pa [[Bob Dechamps]] 12-03-2019: [[Amon Laca (tchanson)|Amon Laca]] ([[Guy Cabay]]) 19-03-2019: Li melodeye catcheye ([[Nicole Goffart]] / [[Sylvain Michel]] / [[Jean-Pierre Darras]]) 26-03-2019: Li racoulot ([[Gérard Baudrez]] / [[Vincent Delire]]) 14-05-2019: Ni sote ni saedje (? / [[Willy Marchal]]) + La co l’ Colas ([[Guy Cabay]]) 01-10-2019: [[Li sot påwion (tchanson)|Li sot påwion]] ([[Joseph Durbuy]], [[Pierre Van Damme]] et [[Jean Loos]]) 08-10-2019: [[Racoulotans nos (tchanson)|Racoulotans nos]] ([[Jacques Bertrand]], [[timbe (air di tchanson)|timbe]] d' ene viye tchanson e francès) 15-10-2019: [[Vive Nameur po tot (tchanson)|Vive Nameur po tot]] ([[Joseph Dethy]]). 22-10-2019: Ci trén la ([[Daniel Droixhe]]) 29-10-2019: [[Poureye potêye (tchansons)|Poureye potêye]] des [[Djiffs]] 03-03-2020: [[Dj' a fwin (tchanson)|Dj' a fwin]] ([[Claudine Mahy]]) 26-10-2021: Dji so [[maçon]] ([[André Dewelle]]) 02-11-2021: Margaye divins les nûlêyes ([[Jean-Pierre Vervier]] / Gilberte Mattina) 09-11-2021: On cour po deus ([[Nadine Modolo]] / Robert Clippe) 16-11-2021: [[s:On vî Rûsse ki s’ lome Corona|On vî Rûsse ki s’ lome Corona]] ([[Willy Marchal]]) 23-11-2021: [[Lolote (tchanson)|Lolote]] ([[Jacques Bertrand]]) 16-02-2022: [[s:L’_infôrmatike_(Marchal)|L’_infôrmatike]] ([[Willy Marchal]]) 02-03-2022: Les ptits Walons ([[Marie-France Gilles]], [[Pascal Heringer]]) 08-03-2022: [[s:Li Marseyesse e walon|Li Marseyesse des Walons]] (Jean-Pol Pirson) 04-04-2022: [[s:Vouss vini, cuzene Mareye ?|Vouss vini, cuzene Mareye ?]] ([[Noyé walon]]) 12-04-2022: Li ptite gåre ([[Émile Hesbois]], tchanté pa [[les Crapådes]]) 29-11-2022: I fåt deus castagnetes (tchanté pa [[Bob Dechamps]] 06-12-2022: Bouneur pierdou ([[Jacques Desmet]] / [[Vincent Delire]]) 20-12-2022: Heyance di nos ratayons ([[Jean-Pierre Vervier]]) 18-04-2023: Li ronfleu ([[Julos Beaucarne]]) 25-04-2023: Mårtén å Congo (Bernard Mirlon / [[Composs Binde]]) 02-05-2023: Cwand on est Lidjwès (Guy Dirick, Franck Philippe, Nathalie Delhaxhe). 09-05-2023: Tot cfessant Mouze ([[Daniel Droixhe]]) 24-10-2023: Gaston ([[Philippe Anciaux]]) 31-10-2023: Tchanson po nos moxhons ([[Xavier Bernier]]) 07-10-2023: Deus redjårbaedjes d' ene tchanson da [[Jean Ferrat]], onk pa [[Willy Marchal]], l' ôte pa [[Lucyin Mahin]] 14-11-2023: Nosse lingaedje ([[Chantal Denis]], [[Willy Marchal]]) 21-11-2023: Dispiertez vosse walon ([[Willy Marchal]]) 09-04-2024: Les caytresses (vî [[cråmignon]], redjårbé des [[Crapådes]]) 16-04-2024: Dj’ åreu tant volou vey Rotchfoirt (Bernard Dimey / [[Henri Salvador]] / [[Willy Marchal]]) 23-04-2024: Mi binamêye a corou-st evoye ([[Lucyin Mahin]] / [[Bruno Picard]]) 30-04-2024: Ragoter les makêyes ([[Jean-Pierre Vervier]]) 07-05-2024: Li bateme ([[Daniel Droixhe]]) 15-10-2024: Tot rawårdant vosse veye (? / [[Véronique Roba]]) 22-10-2024: Dji rmousse e coulot ([[Jean-Pierre Ferlan]] / [[Jacques Desmet]] / [[Willy Marchal]]) 29-10-2024: Li fiesse ([[Camille Gaspard]] / Arsène Collin / [[Jules Bastin]]) 05-11-2024: El niût do blouze ([[André Gauditiaubois]] / Kevin Mullighan / [[William Dunker]]) 15-04-2025: On soret, deus gros canadas (? tchanté pa [[Bob Dechamps]]) (oyåve [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=8825#8825 so VoBuze]) 22-04-2025: Ci n' serè pus måy come divins l' tins ([[Daniel Droixhe]]) 06-05-2025: Tchanson des boudes (vî cråmignon tchanté pal tchantreye «L'Alauda») 13-05-2025: Poplinete blouze ([[André Gauditiaubois]], Ernest Hembersin, Dino Forlane) 28-10-2025: Va-z î, da ([[Claudine Mahy]]) 04-11-2025: Nosse pôve gade est crevêye ([[François Loriaux]] / [[Bob Dechamps]]) 11-11-2025: Li tins des troycas ([[Nicole Goffart]] / [[Jean-Pierre Darras]]) 18-11-2025: Po Elza ([[Jean-Pierre Vervier]]) 23-12-2025: Dji so-st on bon djårdinî ([[Les Djiffs]]) 30-12-2025: Cama ([[Philippe Anciaux]]) 07-04-2026: Come dit Alfrede ([[André Gauditiaubois]] / [[William Dunker]]) 14-04-2026: Dji n’ boerè pus d’ peket ([[Jacques Desmet]] / [[Willy Marchal]]) 21-04-2026: Påke ([[Freddy Schumacher]] / [[Sylvain Michel]]) 05-05-2026: Sol voye di Brogne ([[Lorint Hendschel]], ''La Rawette'') ([https://www.youtube.com/watch?v=h4LfvmT0sUk&feature=youtu.be riwaitåve ciddé]) 13-10-2026: L' aveule ([[Franz Dewandelaer]] / [[Jean-Pierre Tintinaglia]]) 20-10-2026: Ene pitite fricassêye ([[Elmore D]]) 27-10-2026: [[Mamy Blue]] (e walon, tchanté pa [[Joanna Lecomte]], [https://www.youtube.com/watch?v=Ilrt5PNzk60 oyåve so VoBuze]) </poem> <gallery> Darras Goffart Marcatchou.ogg|boket di «Western po Marcatchou» ([[Nicole Goffart]] / [[Jean-Pierre Darras]]) Darras Goffart melodeye.ogg|boket di «Li melodeye catcheye» ([[Nicole Goffart]] / [[Jean-Pierre Darras]]) Gaspard Collin Neuprez fiesse.ogg|Gaspard Collin Neuprez Ritoû d' fiesse Desmet Jacques Marchal Willy JP Ferlan coulot.ogg|Ferlan-Desmet-Marchal Dji rmousse e coulot Droixhe Daniel pus come divins l' tins.ogg|[[Elmore D]] «Ci n' serè pus måy come divins l' tins» Tchanson des boudes.ogg|Tchanson des boudes Va-z î da.ogg|Va-z î, da ([[Claudine Mahy]]) Loriaux Dechamps gade crevêye.ogg|Nosse pôve gade est crevêye ([[François Loriaux]] / [[Bob Dechamps]]) Darras Goffart Li tins des troyca.ogg|boket di «Li tins des troycas» ([[Nicole Goffart]] / [[Jean-Pierre Darras]]) Dunker Gauditiaubois Come dit Alfrede.ogg|boket di «Come dit Alfrede» ([[André Gauditiaubois]] / [[William Dunker]]) Wa Schumaker Påke.ogg|boket di «Påke» ([[Freddy Schumacher]] / [[Sylvain Michel]]) Marchal Desmet four et peket.ogg|boket del plake «[[Li rawete des soçons podbon]]» (ritchantêye ås scoles di Bive)]] Droixhe Daniel fricassêye.ogg|[[Elmore D]] «Ene pitite fricassêye» </gallery> == Studyîs ponts d’ croejhete == Vocial sacants ponts d' [[croejhete (linwince)|croejhete]] k' ont stî acsegnîs dins les scoles. <poem> 05-10-2005: Les [[dvancete]]s 19-10-2005: Croejhete francesse et [[croejhete do walon|croejhete walone]] : kékes diferinces. 06-10-2005: Walon po voici / voilà 20-10-2005: [[Diftongaedje]] avou w 08-03-2006: Les [[cossoune]]s do walon 15-03-2006: [[Betchfessî scrijha én]] 22-03-2006: [[Betchfessî scrijha oi]] 29-03-2006: [[Betchfessî scrijha oe]] 11-10-2006: Les adviebes pronos et prezintoes tot / tos / tertos 18-10-2006: Mots walons d’ [[aplacaedje tîxhon]] 25-10-2006: Mots walons d’ [[etimolodjeye gayele]] 13-03-2007: Emantchaedje po + sudjet + infinitif 27-03-2007: Les [[adrovire]]s 09-10-2007:Li [[prono pårtixhrece]] 30-10-2007: Les [[viebes sins djin]] 10-03-2008: Li [[cawete -on]] 18-03-2008: Li [[condicioneu]] 25-03-2008: L’ [[apårtinance]] {{dal}} 07-03-2017: Les [[definixhants årtikes]] 14-03-2017: Les [[årtikes nén definixhants]] 21-03-2017: Li [[scawaedje]] et li [[sbetchaedje]] 28-03-2017: Les [[dodobes mots]] 03-10-2017: Li [[Fråzlete condicionante|fråzlete sobayrece et l’ fråzlete condicioneuse]] 10-10-2017: Li [[betchete dis-]] 17-10-2017: Les [[viebes del cwatrinme troke]] e walon 24-10-2017: [[Aidant viebe#Li rîle des aidants viebes|Li prono coplemint et l’ aidant viebe]] 31-10-2017: Les [[Etimolodjeye tîxhone|mots walon vinant do tîxhon]] 27-03-2018: li [[cawete inglesse -ing]] 02-10-2018: Li [[betchfessî å]] 09-10-2018: Les [[cawete -eur|cawetes -eur]] et [[cawete -eure|-eure]] 17-10-201 : Li [[vî walon]] 23-10-2018: Li [[rmagnaedje di letes]] 05-03-2019: Les [[spot]]s et les [[ratourneure]]s 12-03-2019: Li [[cawete -a]] 19-03-2019: Li [[fråze]] et l' [[fråzlete]] 26-03-2019: L’ [[addjectif]] 14-05-2019: Les [[sinonime]] et les [[contråve]]s 01-10-2019: Les [[lete]]s do walon [[lete z|Z]] et [[lete Y|Y]]; [[ortografeye do walon]] 08-10-2019: Kékes [[divancete]]s 15-10-2019: Les [[lete]]s do walon: [[betchfessî xh|xh]] et [[lete W|W]] 22-10-2019: Kékes [[viebe]]s simpes 29-10-2019: Kékes [[etimolodjeye]]s 03-03-2020: Li [[fråzlete rahoucrece]] 10-03-2020: Les [[rîle des rîlêyes|rîlêyes francès-walon]]<ref>cisse sicole la n' a nén stî dnêye, di cåze do cminçmint del [[gripe chinwesse]].</ref> 26-10-2021: Les [[rîle des rîlêyes|rîlêyes francès-walon]] (I); li [[betchete ri-]] (I) 02-11-2021: Les [[rîle des rîlêyes|rîlêyes francès-walon]] (II); li [[betchete ri-]] (II) 09-11-2021: Les [[rîle des rîlêyes|rîlêyes francès-walon]] (III); li [[betchete ki-]] 16-11-2021: Les [[rîle des rîlêyes|rîlêyes francès-walon]] (IV); kékes [[betchete (linwince)|betchetes]] 16-02-2022: Li [[betchfessî oe]] 02-03-2022: L' [[imparfait]] 08-03-2022: Li [[passé compôzé]] 04-04-2022: Li [[pluriyal]] 12-04-2022: Sacwants [[prono]]s a pårt 13-09-2022: [[Wikt:kî|kî]], [[Wikt:ki|ki]] et k’ i (fr. qu’il) 29-11-2022: Li [[noyaedje (croejhete)|noyaedje]] 06-12-2022: L' [[etimolodjeye do walon]] 20-12-2022: L' [[ortografeye do walon]] 25-04-2023: [[Alofôme]]s avou R di sacwants [[dvancete]]s 02-05-2023: Mots raloyîs des [[dvancete]]s 09-05-2023: Les [[sinonime]]s 24-10-2023 & 31-10-23 & 07-11-2023: Ratournaedje do francès «[[Wikt:en|en]]» 14-10-2023: Les [[arinnoe]]s 21-11-2023: Les [[dobes cawetes]] [[-icot]] et [[-iket]] 09-04-2024: Les [[noûmot]]s [[noûmot do walon|do walon]] 16-04-2024: [[Divuzlaedje des cossounes å coron|Prononçaedje des cossounes al fén d’ on mot]] 23-04-2024: [[Displouctaedje des trokes di cossounes å coron]] 30-04-2024: L' [[Assimilaedje di lete|assimilaedje]] 15-10-2024: Les [[viebes sins djin]] 22-10-2024: Les [[aloyrece]]s 29-10-2024: Mots walons respondant a des mots francès avou H ([[Lete H]] / [[H prumrece]]) 22-10-2024: Li [[tchapea (diyacritike)|tchapea]] u [[toetea (diyacritike)|toetea]] 15-04-2025: Les ôtes accints (sol droete, sol gåtche), [[Bole (diyacritike)|accint-bole]]. 22-04-2025: Les rujhes des rcåzeus d' walon (I): [[Fråzlete_rahoucrece#Acoird_do_viebe_dins_ene_fråzlete_rahoucrece|Acoird do viebe dins ene fråzlete rahoucrece]] 06-05-2025: Les rujhes des rcåzeus d' walon (II): [[Rîlêye_francès-walon#Rîlêye_francès_EN_/_walon_IN|Mots francès avou AN et EN e walon]]; [[betchete e-]] 13-05-2025: Li [[son tch]] et l' [[son ch]] 28-10-2025: Li [[codjowaedje awè|viebe awè]] 04-11-2025: Li [[codjowaedje esse|viebe esse]] 11-11 & 18-11-2025 : Li [[son K]] 07-04-2026: Motlî so [[Påke]] 14-04-2026: Kékes [[codjowaedje do walon|codjowaedjes]] 21-04-2026: L’ [[Infinitif#infinitif_d'_intincion|infinitif d' intincion]] 28-04-2026: L’ [[aplacaedje (linwince)|aplacaedje]] 13-10-2026: Sons [[son tch|tch]] et [[son dj|dj]]; viebes «rawè» et «resse» 20-10-2026: Li [[spotchaedje (linwince)|spotchaedje]] 27-10-2026: [[betchfessîs scrijhas|Betchfessîs]] [[betchfessî å|å]] et [[betchfessî ô|ô]] </poem> == Studyîs ponts d' eciclopedeye == Les ponts d' eciclopedeye situdyîs sont sovint rprins sol Wikipedia walon après côp. * … * 29 di måss 2016: [[fleur]]s do [[bontins]]: [[pucele (fleur)]], [[fleur d' avri]], [[crocusse]], [[bråye-di-tchet]], [[fåsse ranonke]], [[magriyete]]; * 4 d' octôbe 2016: li [[crås sonk]] * 11 d' octôbe 2016: li [[deuzinme croejhåde]] * 18 d' octôbe 2016: kékes [[mousseure]]s * 25 d' octôbe 2016: li [[croejhåde des efants]] * 3 d' måss 2017: les [[telescope]]s * 14 di måss 2017: ** li [[tchawe-sori]] ** les [[planete (astronomeye)|planetes]] ** li [[bolete di Romedene]] * 21 di måss 2017 ** les [[ramonasse]]s ** les [[pastinåke]]s ** deus [[fime]]s d' amon nozôtes * 28 di måss 2017: ** Li [[raiwaedje des prés]] ** Li [[Rén (aiwe)]] * 3 d' octôbe 2017: [[tchampion-åbusson|tchampions des bwès]]; les [[åbsoneu]]s * 10 d' octôbe 2017: Li [[coucou (oujhea)]] * 17 d' octôbe 2017: Les [[scolite]]s * 24 d' octôbe 2017: Li [[Hongreye]] * 6 di måss 2018: [[Nosse comene dit oyi]] * 13 d' octôbe 2018: [[Félicien Rops]] * 27 d' octôbe 2018: ** L' [[economeye di soçnaedje]] ** Les [[så]]s * 2 d' octôbe 2018: Li [[gripe espagnole]] * 9 d' octôbe 2018: Li [[pesse des pourceas d' Afrike]] * 16 d' octôbe 2018: les [[vôtaedje]]s * 23 & 30 octôbe 2018: li [[fonnet]] * 5 di måss 2019: Les [[boletes di rnådaedje des oujheas]] * 12 di måss 2019: ** Les [[miergotlete]]s ** Les [[tchårnale]]s * … * 24 d' octôbe 2023: Li [[hosmint d' tere do Marok (2023)]] * 31 d' octôbe 2023: ** Les [[grigne-dints]] ** Troes sôres di spenes: [[blanke sipene]], [[noere sipene]], [[rodje sipene]] * 7 di nôvimbe 2023: [[Joseph Gillain]] (Jijé) * 14 di nôvimbe 2023: Li [[croûte]] * 21 di nôvimbe 2023: Li [[djeu d' dames]] * 9 d' avri 2024: L' [[ecolodjeye]] * 16 d' avri 2024: li [[coloûte swisse]] * 23 d' avri 2024: ** [[Lidje-Bastogne-Lidje]] ** Li [[letåré]] * 30 d' avri 2024: li [[laecea]] * 15 d' octôbe 2024: les [[baloujhe]]s * 22 d' octôbe 2024: les [[gueres des scoles e l' Beldjike]] * 29 d' octôbe 2024: les [[dzôrnances po s’ nouri]] * 5 di nôvimbe 2024: l' [[erî-såjhon]] * 15 d' avri 2025: ** les [[porcessions di l' Eter-Sambe-et-Mouze]] ** li [[floreye Påke]] * 22 d' avri 2025: [[Påke]] ([[Blanc djudi]]) * 29 d' avri 2025: les pîces d' ene [[batreye (instrumint d' muzike)|batreye]] (instrumint d' muzike) * 13 di may 2025: les [[nûton]]s * 28 d' octôbe 2025: li [[gåyotaedje des ongues]] * 4 di nôvimbe 2025: li [[Tossint]] * 11 di nôvimbe 2025: L' [[årmistice do 11 di nôvimbe]] * 18 di nôvimbe 2025: Li [[pelaedje des tcheneas]] * 7 d' avri 2026: li [[guere d' Oucrinne]] * 14 d' avri 2026: li [[grand catchalot]] * 21 d' avri 2026: Kékes fleurs do moes d' may: [[schites-d'-agaesse]], [[clé-d'-bos]], [[a des håyes]] * 28 d' avri 2026: Li [[codånaedje del sovnance]] * 13 d' octôbe 2026: L' [[Odissêye]] * 20 d' octôbe 2026: Li [[sorraloyaedje]] * 27 d' octôbe 2026: Les [[crodjambot]]s == Scrijheus e walon == Li studiaedje d' on scrijheu e walon a tchaeke sicole n' a-st ataké k' e waeyén-tins 2015. * 29-09-2015: [[Henri Matterne]] * 06-10-2015: [[Emile Pècheur]] * 13-10-2015: [[Jean Guillaume]] * 20-10-2015: [[Franz Dewandelaer]] * 27-10-2015: [[Joseph Docquier]] * 08-03-2016: [[Paul-Henri Thomsin]] * 15-03-2016: [[Joseph Calozet]] * 22-03-2016: [[Nadine Modolo]] * 29-03-2016: [[Guy Mars]] * 04-10-2016: [[Willy Bal]] * 11-10-2016: [[Jacques Desmet]] ([[Gueuyes di Walons (portraits)|Gueuyes di Walons]]) * 18-10-2016: [[Joseph Bodson]] * 25-10-2016: [[Rodolphe Dedoyart]] * 07-03-2017: [[Robert Boxus]] * 14-03-2017: [[Jean Goffart]] * 21-03-2017: [[Georges Pècheur]] * 28-03-2017: [[Laure Gesell]] * 03-10-2017: [[Joël Thiry]] * 10-10-2017: [[Dominique Heymans]] * 17-10-2017: [[Joseph Dewez]] * 24-10-2017: [[Jean-Pierre Dumont]] * 06-03-2018: [[Claudine Mahy]] * 27-03-2018: [[Jean-Pierre Vervier]] * 02-10-2018: [[Eugène Gillain]] * 16-10-2018: [[Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes (roman)]] (ratourneus da [[Charles Lutwidge Dodgson]]) * 23-10-2018: [[Li bijhe et l' solea]] (ratourneue d' [[Ezope]]) * 05-03-2019: [[Alexandre Bodart]] * 12-03-2019: [[Jacques Desmet]] ([[Adjint Mwasse (roman)|Adjint Mwasse]]) * 19-03-2019: [[Louis Lagauche]] * 26-03-2019: Richard V. De Smet * 01-10-2019: [[Pierre-Joseph Dosimont]] * 08-10-2019: [[Albert Yande]] * 15-10-2019: [[Jacques Bertrand]] * 22-10-2019: [[Jean-Marie Warnier]] * 03-03-2020: [[André Dewelle]] * 26-10-2021: [[Bernard Van Vynckt]] * 02-11-2021: [[Tchanson Decroyî]] (diviè 1600, scrijheu nén cnoxhou) * 09-11-2021: [[Ernest Benoit]] * 16-11-2021: [[Willy Vanderschueren]] * 16-02-2022: [[Robert Bauffe]] * 02-03-2022: [[Laurent Hendschel]] * 08-03-2022: [[Lucien Mahin]] * 04-04-2022: [[Joseph Mignolet]] * 13-09-2022: [[André Henin]] * 29-11-2022: [[Jean Hamblenne]] * 06-12-2022: [[Jules-Joseph Pirot]] * 20-12-2022: scrijheu nén cnoxhou, motoit ene viye modêye di «[[Djôzef a messe (monoloke)|Djôzef a messe]]» * 25-04-2023: [[Jean Lejeune di Djoupeye]] * 02-05-2023: [[Droles di biesses (live d' imådjes)|Droles di biesses]] (ratourneus da [[Christelle Lemaire]]) * 09-05-2023: [[Emile Gilliard]] * 24-10-2023: [[Gérard Baudrez]] * 31-10-2023: [[Josée Spinosa-Mathot]] * 07-11-2023: [[Louis Henrard]] * 14-11-2023: [[Louis Nisen]] * 09-04-2024: [[Jean Dessard]] * 16-04-2024: [[Éric Monaux]] * 23-04-2024: [[Armand Ledoux]] * 30-04-2024: [[Ben Genaux]] * 15-10-2024: [[Adelin Lebrun]] * 22-10-2024: [[André Henin]] * 29-10-2024: [[Camille Gaspard]] * 05-11-2024: [[Jules Claskin]] * 15-04-2025: [[Michel Robert]] ({{mic}} [[:Imådje:Robert Michel ovrî tins ki passe.ogg|schoûtez s' tecse]]) * 22-04-2025: [[Joseph Houziaux]] * 06-05-2025: [[Emile Hesbois]] * 13-05-2025: [[Calixte Culot]] * 28-10-2025: [[Antoine-Joseph Alexandre]] * 04-11-2025: [[Edmond Wartique]] * 11-11-2025: Félix Lefèvre (1861-1914) * 18-11-2025: [[Joseph Duysenx]] * 07-04-2026: [[Lucyin Mahin]] (si novea live [[Cwate paskeyes d' asteure]]) * 14-04-2026: [[Georges Pècheur]] * 21-04-2026: [[Lucien Colson]] * 28-04-2026: Jules Baquet (scrijheu d' on djoû) * 13-10-2026: [[Franz Dewandelaer]] * 20-10-2026: [[Chantal Denis]] * 27-10-2026: [[Pierre Otjacques]] == {{HDV}} == [[Soce des rcåzeus d' Årdene nonnrece#Sacwants djins k' ont vnou al soce u ås scoles di walon|Sacwants scolîs u viziteus]] == {{HDs}} == * [http://rifondou.walon.org/scolaedje_bive.html Prumire waibe so les scoles di Bive] (2003-2005) * [http://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2020-03-03_Sicole_di_Bive.pdf Egzimpe di dossî .PDF des scoles di Bive] (3 d' måss 2020) * [http://www.matele.be/le-wallon-une-langue-mourante-pas-a-bievre Emission tévé so les scoles] (10 di måss 2015) * [[:s:Disti-rima_po_les_scoles_di_Bive|Rima pol fén di l' ashyinne do waeyén-tins 2019]] (so [[Wikisourd]]) Les fitchîs .pdf di totes les scoles di Bive sont [[so les fis]]. Po ls aberweter, taper so vosse betchteu: <nowiki>«http://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2020-03-03_Sicole_di_Bive.pdf»</nowiki> tot replaeçant ''2020-03-03'' pal date ki vos trovez, metans, dins l' djivêye des tchansons. == Pî-notes == [[Categoreye:Sicolaedje do walon|Bive]] [[Categoreye:Rifondaedje do walon]] lu0qebw9hzi1fo4kjz3wnj8sns71bst 0 36185 427516 314144 2026-10-31T18:41:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427516 wikitext text/x-wiki Li '''codjowaedje di wårder''', c' est l' ci d' on viebe del [[prumire troke da Hendschel]], "erîlêymint disrîlé", a cåze do R metou divant l' dierinne [[sillabe]]. ''Li minme sacwè po les [[viebes del deuzinme troke]], c' est l' [[codjowaedje tcherdjî]].'' == Mwaissès piceures == Po-z [[rîle des troes cossounes|espaitchî d' aveur troes cossounes]] dins sacwants codjowaedjes, ou deus cossounes å coron do mot, li R tchait tenawete. Shuvant l' [[atuze des troes bodjes]], on pôreut dire : * bodje A : wård- * bodjes B & C: wåd- Po sacwants viebes, li R alondje li voyale I, U ou OU metowe padvant; çou ki doet esse replaecî pa on [[toetea (diyacritike)|toetea]] cwand li R toume, et ki l' cossoune ki shût n' est nén [[vuzlêye]]. Come "tourner" : * bodje A : tourn- (/tuːʀne/) * bodjes B & C: toûn- (/tuːn/) Gn a eto des viebes avou sfwait viebes ki s' [[codjowaedje tchicter|codjowèt come tchicter]]. * [[Wikt:boerler|boerler]] => dji [[Wikt:boerlêye|boerlêye]] == Sacwants viebes di cisse sôre la == === sins candjmint d' voyale divant R cwand i tchait === * [[Wikt:wårder|wårder]], [[Wikt:rawårder|rawårder]], [[Wikt:forwårder|forwårder]] * [[Wikt:poirter|poirter]], [[Wikt:epoirter|epoirter]], [[Wikt:apoirter|apoirter]], [[Wikt:repoirter|repoirter]], [[Wikt:rapoirter|rapoirter]], [[Wikt:ripoirter|ripoirter]], [[Wikt:dipoirter|dipoirter]], [[Wikt:sopoirter|sopoirter]] * [[Wikt:spayårder|spayårder]] * [[Wikt:dispierter|dispierter]] * [[Wikt:rezierver|rezierver]], [[Wikt:sorrezierver|sorrezierver]] === avou candjmint d' voyale divant R cwand i tchait === :{{Lka}} [[codjowaedje tourner]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{fr}} [http://lucyin.walon.org/codjowaedjes/waurder.html Tåvlea do codjowaedje di "wårder"] {{Abt}} * [[Wikt:Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come wårder|Viebes di cisse sôre la dedja studyî e Wiccionaire]] [[Categoreye:Codjowaedjes|Warder]] pdkk3x7ofsv1k0wx2suszb9vve8xicc 0 36217 427531 421161 2026-10-31T18:44:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427531 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[File:Master of the Countess of Warwick - William Brooke, 10th Lord Cobham, and his family.jpg|thumb|Famile nombreuse e 1567]] Ene '''famile''', c' est l' rashonnaedje des [[djin (biyolodjeye)|djins]] ki sont directumint parints onk avou l' ôte. Li nawea del famile, c' est li [[pa]], li [[mame]], les [[efant]]s, et kécfeye, les [[grands-parints]]. Pus lon, gn a les [[mononke]]s et les [[matante]]s, les [[cuzén]]s et les cuzenes. Co pus lon, les mononkes-tåyes, les matantes-tåyes, les cuzéns et cuzene des parints, les beas-parints, evnd. Si on s' vout '''racuziner''', on trouvrè cobén des parints al [[Wikt:parint al deuzinme botnire|deuzinme]], [[Wikt:parint al troezinme botnire|troezinme]] et [[Wikt:parint al cwatrinmeinme botnire|cwatrinme botnires]], et pår des cis [[Wikt:parint do costé del viye gregne|do costé del viye gregne]]. Li mwaisse såme del famile, dins bråmint des societés, c' est l' [[aclevaedje des efants]]. {{Wiccionaire}} == Sôres di familes a pårt == * [[famile nombreuse]] * [[famile d' afiyaedje]] (po èn ôrfulén) * [[famile d' ascoye]] (po èn efant ki ses parints sont rascråwés) * [[famile a on seu parint]] * [[famile omoparintrece]] * [[Sinte Famile]] ([[rilidjon crustinne]]) [[Categoreye:Famile|*]] [[Categoreye:Dujhances sociåles]] 3b72lde8j8dulz78v3r2pk0i62qteg3 0 36253 428089 272674 2026-11-01T10:03:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428089 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Codjowaedjes|Prinde]] Les '''viebes del sôre di prinde''', c' est des [[cénkinme troke di viebes e walon|viebes del 5inme sôre]], ki fjhèt ene dizo-sôre avou rén k' lu et ses derivés. Il a-st on dobe codjowaedje e rfondou, li prumî est pår erîlé (A=B=C=prind), ki s' codjowe come "[[Codjowaedje ratinde|ratinde]]", avou come pårticipe erirece pris/prijhe. Li deuzinme codjowaedje est pårticulî, li båze est fwaite so les [[atuze des troes bodjes|bodjes]] A=purd et B=C=pud, mins po les cognes d' ene seule sillabe on rtchait sol minme bodje ki pol prumî codjowaedje (prind). Li pårticipe erirece est l' minme ki dins l' prumî codjowaedje: === prumî codjowaedje === * prezintrece: dji prind, ti prinds, i prind, nos prindans, vos prindoz, i prindèt / prindnut * erirece: dji prinda, ti prindas, i prinda, nos prindîs, vos prindîz, i prindît * erirece durant: dji prindeu, ti prindeus, i prindeut, nos prindéns, vos prindîz, i prindént * futurrece: dji prindrè, ti prindrès, i prindrè, nos prindrans, vos prindroz, i prindront * condicioneu: dji prindreu, ti prindreus, i prindreut, nos prindréns, vos prindrîz, i prindrént * sudjonctif prezintrece: ki dj' prinde, ki t' prindes, k' i prinde, ki nos prindanxhe, ki vs prindoxhe, k' i prindexhe / prindnuxhe * sudjonctif durant: ki dj' prindaxhe, ki t' prindaxhes, k' i prindaxhe, ki nos prindénxhe, ki vs prindîxhe, k' i prindénxhe * comandeu: prind, prindans, prindoz * pårticipe erirece: pris, prijhe, * pårticipe prezintrece: prindant === deuzinme codjowaedje === * prezintrece: dji prind, ti prinds, i prind, nos purdans, vos purdoz, i purdè / pudnut * erirece: dji purda, ti purdas, i purda, nos purdîs, vos purdîz, i purdît * erirece durant: dji purdeu, ti purdeus, i purdeut, nos purdéns, vos purdîz, i purdént * futurrece: dji pudrè, ti pudrès, i pudrè, nos pudrans, vos pudroz, i pudront * condicioneu: dji pudreu, ti pudreus, i pudreut, nos pudréns, vos pudrîz, i pudrént * sudjonctif prezintrece: ki dj' prinde, ki t' prindes, k' i prinde, ki nos purdanxhe, ki vs purdoxhe, k' i purdexhe / pudnuxhe * sudjonctif durant: ki dj' purdaxhe, ki t' purdaxhes, k' i purdaxhe, ki nos purdénxhe, ki vs purdîxhe, k' i purdénxhe * comandeu: prind, purdans, purdoz * pårticipe erirece: pris, prijhe * pårticipe prezintrece: purdant == Sacwants sfwaits viebes == * [[Wikt:prinde|prinde]], [[Wikt:riprinde|riprinde]] * [[Wikt:aprinde|aprinde]], [[Wikt:raprinde|raprinde]] * [[Wikt:comprinde|comprinde]] * [[Wikt:eterprinde|eterprinde]] * [[Wikt:sorprinde|sorprinde]] Po [[Wikt:esrprinde|esrprinde]], [[Wikt:resrprinde|resrprinde]] i gn a des traces do 2inme codjowaedje, mins i n' est eployî ki la wice k' on eploye seulmint l' prumî; di pus li pårticipe est ''esprindou''. == Codjowaedjes coinreces == * basti sol prumî codjowaedje: ** l° 114 dins les [[codjowaedjes da Stasse]] (modele = "rinde") **:mins avou des diferinces pol cogne C fwaite avou ene cawete ''-se'' (''ki dj' prinse''; ki c' est surmint on ridaedje h -> s d' ene cogne "ki dj' prénxhe") * basti sol deuzinme codjowaedje ** l° 58 dins l' live des [[codjowaedjes da Gilliard]] (modele = "prinde"). ** l° 16 dins l' live des [[codjowaedjes des Chnapans]] (modele = "prinde") **:avou come foû-rîle ki l' bodje wåde on "r" pa dvant -nut/nuxhe (''i pèrd'neut, i pèrd'neuche'') 8eswn1s7f1bey0edvnl5w790s64z04i 0 36287 427891 300756 2026-10-31T19:58:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427891 wikitext text/x-wiki [[categoreye:Tchansons e-n inglès]] '''Happy birthay to you''', c' est ene [[tchanson]] e l' [[inglès]], d' ene seule [[fråze]], repetêye cwate côps so cwate fråzes di muzike. Elle est tchantêye dins tos tchamps tos payis, al [[fiesse des ans]] d' ene sakî. E-n inglès, oudonbén dins l' [[lingaedje]] d' avår la. On dit l' no do ci (del cene) ki fiestixh ses ans après l' troezinme fråze. == E walon == Djoyeuse fiesse di vos ans fl9bb4mrrcmb4zpx5lw7jjr5n16fz0s 0 36293 428218 410541 2026-11-01T10:25:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428218 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Conjugaison et lexique de 5000 verbes wallons}}''}} {{Dizo-tite|Codjowaedje eyet motî d' 5.000 viebes e walon}} Les '''Codjowaedje eyet motî d' 5.000 viebes e walon''', ki l' tite e francès, c' est '''''Conjugaison et lexique de 5000 verbes wallons''''', c' est on live di [[codjowaedje]] des [[codjowaedjes do walon|viebes walons]], fwait pa [[Emile Gilliard]]. Il a vudî e [[2000]]. Mågré l' tite, i gn a 3627 viebes diferins. Po tchaeke di zels, on dene e francès les sinses do viebe (avou pa côps des egzimpes d' eployaedje), ça fwait ki c' est eto on ptit motî walon francès et ki l' live est rprins sol limero '''[C54]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. Les viebes sont rindjîs dins 70 categoreyes; ces categoreyes sont eployeyes dins l' [[motî Gilliard]] (2007) po dner po tchaeke viebe si codjowaedje. == Clasmint des viebes == Li groupaedje est fwait d' après les [[Trokes da Hendschel|trokes do walon]]: * esse & aveur: 1-2 * 1re troke (apus ki l' disrîlé "aler"): 3-16 * 2inme troke: 17-23, 25-29 * 3inme troke: 24 * 4inme troke: 30 * distrîlé viebe "aler": 32 * 5inme troke: 31 et 33-70 # '''[[codjowaedje awè|awè]]''', disrîlé # '''''ièsse''''' ([[codjowaedje esse|esse]]), disrîlé # '''[[codjowaedje bouter|bouter]]''' (A=B=C=bout-, dji boute, nos boutans, i boutnut, dj' a bouté); parey e rfondou # '''''doner''''' ([[codjowaedje diner|diner]]) (A=C=''don-'', B=''don-/dô-'', dji ''done'', nos ''donans'', i ''don'nut'', dji ''don'rè'' ou ''dôrè'', dj' a ''doné''); e rfondou i s' codjowe come [[Codjowaedje copiner|copiner]] (A=d(i)n-, B=din-, C=den-; dji dene, nos dnans, i dinnut, dj' a dné) # '''[[codjowaedje disfacer|disfacer]]''' (A=B=C=disfaç-; dji disface, nos disfaçans, i disfaçnut, dj' a disfacé) come «bouter» mins candjmint c <-> ç # '''[[codjowaedje djouwer|djouwer]]''' (A=''djouw-'' B=C=''djoûw-'', dji ''djoûwe'', nos djouwans, i ''djoûwnut'', dj' a djouwé); e rfondou i gn a-st on candjmint d' voyale mins al dierinne sillabe (A=B=djouw, C=djow-; dji djowe, nos djouwans, i djouwnut, dj' a djouwé) # '''''toûrner''''' ([[codjowaedje tourner|tourner]]) (A=''toûrn-'', B=C=toûn-, dji toûne, nos ''toûrnans'', i toûnnut, dj' a ''toûrné''); parey e rfondou, såf k' on n' sicreye nén l' tchapea pa dvant "r": (A=tourn-, B=C=toûn-, dji toûne, nos tournans, i toûnnut, dj' a tourné). # '''''ètèrer''''' ([[codjowaedje eterer|eterer]]) (A=''ètèr-'' B=C=''ètêr-''; dj' ''ètêre'', nos ''ètèrans'', il ''ètêrnut'', dj' a ''ètèré''); parey e rfondou, såf k' on n' sicreye nén l' tchapea pa dvant "r": (A=B=C=eter-; dj' etere, nos eterans, il eternut, dj' a eteré). # '''[[codjowaedje intrer|intrer]]''' (A=intr- B=C=''intêr-''; dj' ''intêre'', nos intrans, il ''intêrnut'', dj' a intré); parey e rfondou, såf k' on n' sicreye nén l' tchapea pa dvant "r": (A=intr- B=C=inter-; dj' intere, nos intrans, il internut, dj' a intré). # '''''marier''''' ([[codjowaedje maryî|maryî]]) (A=''mâry-'', B=C=''marîy-''; dji ''marîye'', nos ''mârians'', i ''marîynut'', dj' a ''mârié''); les sfwaits viebes (calkés do francés en -rier/-lier) sont del 3inme troke e rfondou (A=mary, B=C=marey; dji mareye, nos marians, i mareynut, dj' a maryî) # '''''rivièrser''''' ([[codjowaedje rivierser|rivierser]]) (A=''r(i)vièrs-'' B=C=''r(i)viès-''; dji rvièsse'', nos ''rvièrsans'', i ''rvièsnut'', dj' a ''rvièrsé''); mougnaedje do "r" et candjmint s <-> ss; parey e rfondou (ås rîles d' ortografeye près): (A=r(i)viers-, B=C=r(i)vies-; dji rviesse, nos rviersans, i rviesnut, dj' a rviersé). # '''''aprèster''''' ([[codjowaedje aprester|aprester]]) (A=''aprèst-'' B=C=''aprèstéy-''; dj' ''aprèstéye'', nos ''aprèstans'', il ''aprèstéynut'', dj' a-st ''aprèsté''); parey e rfondou (såf k' on sicrêye -êy- li sfwait son): (A=aprest-, B=C=aprestêy-; dj' aprestêye, nos aprestans, il aprestêynut, dj' a-st apresté) # '''''chofler''''' ([[codjowaedje shofler|shofler]]) (A=''chofl-'' B=C=''chofèl-''); sicrît e rfondou ça dene: (A=shofl-, B=C=shofel-; dji shofele, nos shoflans, i shofelnut, dj' a shoflé) # [''èmeler''] ([[codjowaedje hemler|hemler]]) (A=''èmel-'' B=C=''èmeléy-''); li seule diferince avou «aprester» est ortografike ([[mouwea e]] purade ki rén do tot; si ça sreut scrît ''èmler'' ça n' freut nén on modele a pårt; sicrît e rfondou ça dene: (A=heml-, B=C=hemlêy-; dji hemlêye, nos hemlans, i hemlêynut, dj' a hemlé). # '''''chîjeler''''' ([[codjowaedje shijhler|shijhler]]) ces la ont on dobe codjowaedje, come «hemler» ou come «shofler» (A=''chîjel-'' B=C=''chîjèl-'' '''ou''' B=C=''chîjeléy-''); sicrît e rfondou ça dene: (A:shijhl-, B=C=shijhel- ou B=C=shijhlêy-; dji shijhele ou shijhlêye, nos shijhlans, i shijhelnut ou shijhlêynut, dj' a shijhlé). # '''''bèrcer''''' ([[codjowaedje bercer|bercer]])? (A=''bèrç-'' B=C=''bèrcéy-'') come «aprester» mins candjmint c <-> ç; sicrît e rfondou ça dene: (A=berç-, B=C=bercêy-; dji bercêye, nos berçans, i bercêynut, dj' a bercé). # '''''bachî''''' ([[codjowaedje baxhî|baxhî]]) (A=B=C=''bach-'', dj' a ''bachî''); parey e rfondou (a pus ki l' sicrijhaedje "xh"): (A=B=C=baxh-; dji baxhe, nos baxhans, i baxhnut, dj' a baxhî). # '''[[codjowaedje picî|picî]]''' (A=B=C=''piç-'', dji pice, nos piçans, i piçnut, dj' a picî) come «baxhî» mins candjmint c <-> ç # '''[[codjowaedje sipiyî|sipiyî]]''' (A=''s(i)piy-'' B=C=''s(i)pîy-''; dji spîye, nos spiyans, i spîynut, dj' a spiyî); e rfondou i gn a, po les pårlers levantreces, on candjmint d' voyale pol bodje C, rascovrou avou l' [[betchfessî ey]], et di pus on n' sicreye nén l' tchapea pa dvant "y": (A=B="s(i)piy-, C=s(i)pey-; dji speye, nos spiyans, i speynut, dj' a spiyî); mins ds ôtes viebes (come [[codjowaedje abiyî|abiyî]]) n' ont pont d' candjmint d' voyale (A=B=C=abiy-); come dins l' pårler d' Moustî ci candjmint d' voyale la n' egzistêye nén ces deus sôres sont metowes dins on minme groupe # '''''astaurdjî''''' ([[codjowaedje astårdjî|astårdjî]]) (A=''astaurdj-'' B=C=''astaudj-''); parey e rfondou (a pus k' on eploye "å"): (A=astårdj-, B=C=astådj-; dj' astådje, nos astårdjans, il astådjnut, dj' a-st astårdjî). # '''[[codjowaedje loyî|loyî]]''' (A=''loy-'' B=C=''lôy-''; dji ''lôye'', nos loyans, i ''lôynut'', dj' a loyî); parey e rfondou, såf k' on n' sicreye nén l' tchapea sor on "o" pa dvant "y": (A=B=C=loy-; dji loye, nos loyans, i loynut, dj' a loyî). # '''''plèyî''''' ([[codjowaedje pleyî|pleyî]]) (A=''plèy-'' B=C=''pléy-''; dji ''pléye'', nos ''plèyans'', i ''pléynut'', dj' a ''plèyî'') # '''''batijî''''' ([[codjowaedje batijhî|batijhî]]) (A=''batij-'' B=C=''batîj-''; dji batîje, nos batijans, i batîjnut, dj' a batijî); parey e rfondou, såf k' on n' sicreye nén l' tchapea sor on "i" pa dvant ene doûce cossoune come "j": (A=B=C=batijh-, dji batijhe, nos batijhans, i batijhnut, dj' a batijhî). # '''''bambî''''' ([[codjowaedje bambyî|bambyî]]) (A=bamby- B=C=''bambîy-''; dji ''bambîye'', nos bambians, i ''bambîynut'', dj' a ''bambî''); e rfondou on eploye li betchfessî "ey", di pus po l' infinitf et l' pårticipe passé on eploye ''-yî'' (nén djusse ''-î''); c' est l' 3inme troke da Hendschel: (A=bamby- B=C=bambey-; dji bambeye, nos bambians, i bambeynut, dj' a bambyî). # '''''chwarchî''''' ([[codjowaedje schoircî|schoircî]]) (A=''chwarch-'' B=C=''chwarchîy-''; dji ''chwarchîye'', nos ''chwarchans'', i ''chwarchîynut'', dj' a ''chwarchî'') # '''''fwarcî''''' ([[codjowaedje foircî|foircî]])? (A=''fwarç-'', B=C=''fwarcîy-''; dji ''fwarcîye'', nos ''fwarçans'', i ''fwarcîynut'', dj' a ''fwarcî''); parey ki l' modele 25, pus candjmint c <-> ç. # '''[[codjowaedje fortchî|fortchî]]''' (A=fortch-, B=C=''fortchîy'' '''ou''' B=C=fotch-); dobe codjowaedje; sicrît avou l' betchfessî "ey" do rfondou ça dene: (A=fortch, B=C=fortchey- ou B=C=fotch; dji fotche ou fortcheye, nos fortchans, i fotchnut ou fortcheynut, dj' a fortchî). # '''''lèyî''''' ([[codjowaedje leyî|leyî]]) (A=''lèy-'' B=''lê-'' C=''lêy-''); sicrît e rfonoud ça dene: (A=ley, B=lai, C=laiy-; dji lai, nos leyans, i laiynut, dj' a leyî). # '''''rèwèyî''''' ([[codjowaedje riwoeyî|riwoeyî]]) (A=''rèwèy-'' B=C=''rèwîy-''; dji ''rèwîye'', nos ''rèwèyans'', i ''rèwîynut'', dj' a ''rèwèyî''); i gn a k' lu dins ç' groupe la; e rfondou li viebe est erîlé (A=B=C=riwoey-; dji rwoeye, nos rwoeyans, i rwoeynut, dj' a rwoeyî), et metou avou [[wikt:woeyî|woeyî]] et [[wikt:sorwoeyî|sorwoeyî]]. # '''[[codjowaedje prusti|prusti]]''' (A=C=''prustich-'' B=prusti-; dji prusti, nos prustixhans, dj' a prusti) rén a dire chal, c' est li sôre di viebes li pus åjheye e walon # '''''achîr''''' ([[codjowaedje ashir|ashir]]) (A=C=''achîd-'' B=''achî-''); sicrît e rfondou ça dene: (A=C=ashid-, B=ashî; dj' ashî, nos ashidans, il ashidnut, dj' a-st ashid); dins l' Gilliard li pårticipe est sins mouwale cossoune al fén: ''achî''. A noter eto k' e rfondou ci viebe ci a-st on dobe codjowaedje, avou A=ashy- (nos ashians) et on pårticipe ashiou. # '''[[codjowaedje aler|aler]]''' disrîlés ## '''''ènn'aler''''' (32A) ## '''''ènn'èraler''''' (32B) ## '''''èraler''''' (32C) ## '''raler''' (32D) # '''[[codjowaedje bate|bate]]''' (A=B=C=''bat-''; dji ''bat'', nos batans, i batnut, dj' a batou); e rfondou cisse sôre di viebe la a-st ene oyåve cossoune å singulî prezintrece (dji bate) # '''''boûre''''' ([[codjowaedje boure|boure]]) (A=C=bol- B=boû-; dji boû, nos bolans, i bolnut, dj' a bolou); parey e rfondou # '''''brêre''''' ([[codjowaedje braire|braire]]) (A=''brèy-'' B=''brê-'' C=''brêy-''); sicrît e rfondou ça dene: (A=brey, B=brai, C=brêy; dji brai, nos breyans, i braiynut, dj' a brait); Gilliard ni mete pont d' "t" pol pårticipe (dj' a ''brê'') # '''''bwâre''''' ([[codjowaedje boere|boere]]) (A=''bèv-'' B=''bwè-'' C=''bèv-''; dji ''bwè'', nos ''bèvans'', i ''bèvnut'', dj' a ''bèvu'') # '''''cheûre''''' ([[codjowaedje scheure|scheure]]) (A=''cheuy-'' B=''cheû-'' C=''cheûy-''; dj' a ''cheû'', nos ''cheuyans'', i ''cheûynut'', dj' a ''scheû''); e rfondou ci viebe la a-st on candjmint d' voyale (piceure do levant), et on pårticipe avou -ou: A=schoy-, B=scheu-, C=scheuy-; dji scheu, nos schoyans, i scheuynut, dj' a schoyou. # '''''choûrbu''''' ([[codjowaedje xhorbi|xhorbi]]) (A=''choûrb-'' B=C=''choûb-''; dji ''choûbe'', nos ''choûrbans'', i ''choûbnut'', dj' a ''coûrbu''); e rfondou ci viebe la a-st on candjmint d' voyale (piceure do levant): A=xhorb-, B=C=xhoub-; dji xhoube, nos xhorbans, i xhoubnut, dj' a xhorbou. # '''[[codjowaedje clôre|clôre]]''' (A=''cloy-'', B=''clô-'' C=''clôy-''; dji clô, nos cloyans, i ''clôynut'', dj' a clôs/''cloyu''); parey e rfondou, såf k' on n' sicreye nén l' tchapea sor on "o" pa dvant "y": (A=C=cloy- B=clô-; dji clô, nos cloyans, i cloynut, dj' a clôs/cloyou). # '''''conèche''''' ([[codjowaedje conoxhe|conoxhe]]) (A=''con'ch-'' B=''coni-/conè-'' C=''conèch-''; dji ''conè'', nos ''con'chans'', i ''conèchnut'', dji ''conirè'', dj' a ''conu''); e rfondou li prumire voyale si pout spotchî, mins nén l' deuzinme, et di pus i s' codjowe pår erîlé (come å levant): A=B=C=c(o)noxh-; dji cnoxhe, nos cnoxhans, i cnoxhnut, dji cnoxhrè, ki dj' conoxhe, dj' a cnoxhou. # '''''coude''''' ([[codjowaedje code|code]]) (A=B=C=''coud-''; dji ''coud'', nos ''coudans'', i ''coudnut'', dj' a ''coudu''), c' est l' minme codjowaedje ki «bate» såf ki l' dierinne lete do bodje est on "d" et nén on "t"; tot come «bate», e rfondou li cossoune est oyåve å singulî prezintrece (et, di pus, li bodje est avou "o": dji code, nos codans... dj' a codou) # '''''couru''''' ([[codjowaedje cori|cori]]) (A=''cour-'' B=C=''coûr-''; dji ''coûr'', nos ''courans'', i ''coûrnut'', dji ''coûrrè'', ki dj' ''coûre'', dj' a ''couru''); e rfondou li candjmint d' voyale est o/oû (mins scrît sins tchapea pa dvant "r"): A=cor-, B=C=cour-; dji cour, nos corans, i cournut, dji courrè, ki dj' coure, dj' corou # '''''rèzoûde''''' ([[codjowaedje rezoude|rezoude]]) (A=B=C=''rèzoûd-''); sicrît e rfondou ça dene: (A=B=C=rezoud-; dji rezoud ([[halcrosse cossoune å coron|mouwale cossoune]]), nos rezoudans, i rezoudnut, dji rezoudrè, ki dj' rezoude, dj' a rezolou); c' est l' pårticipe erirece disrîlé ki fwait ki ç' viebe ci est a pårt. # '''''crèche''''' ([[codjowaedje crexhe|crexhe]]) (A=C=''crèch-'' B=''cré-'' ou ''crèch-''; dji ''cré'' ou ''crèche'', nos ''crèchans'', i ''crèchnut'', dji ''crérè'' ou ''crèchrè'', ki dj' ''crèche'', dj' a ''crèchu''); e rfondou ces viebes sont-st erîlés (A=B=C=crexh-; dji crexhe, nos crexhans, i crexhnut, dji crexhrè, ki dj' crexhe, dj' a crexhou), come "rexhe" (59). # '''''crwêre''''' ([[codjowaedje croere|croere]]) (A=C=''crwèy-'' B=''crwè-''; dji ''crwè'', nos ''crwèyans'', i ''crwèynut'', dji ''crwèrè'', ki dj' ''crwèye'', dj' a ''cwrèyu'')<small><ref>a noter k' po l' imperatif 1re djin do pluriyal i gn a "''crèyans''", mins come tot avå i gn a on "w" såf la, et come c' est normålmint li minme foûme ki pol "nos" di l' edicatif prezintrece (''crwèyans''), dji pinse purade ki c' est ene aroke d' eplaidaedje.</ref></small>; e rfondou c' est (A=crey-, B=croe-, C=croey-; dji croe, nos creyans, i croeynut, dji croere, ki dj' croeye, dj' a creyou) # '''''cûre''''' ([[codjowaedje cure|cure]]) (A=C=''cûj-'' B=''cû''); sicrît e rfondou ça dene: (A=C=cujh-, B=cû-; dji cû, nos cujhans, i cujhnut, dji curè, ki dj' cujhe, dj' a cût); dins ç' groupe la i gn a: cure, plaire, taire, lére, raploure (=rivni), sicrire, lure,...; e rfondou «lére» (et s' famile) a-st on codjowaedje diferin, avou candjmint d' voyale pol bodje C (dji lé, ki dj' léjhe) et on dobe pårticipe erirece (dj' a lî ou dj' a léjhou) # '''''cwê''''' ([[codjowaedje cweri|cweri]]) [[difåtiveus]] dins l' codjowaedje da Gilliard (seulmint a l' infinitif: ''cwê'', ''ricwê''); mins erîlé e rfondou: (A=cwer B=C=cwir; dji cwir, nos cwerans, i cwirnut, dji cwirrè, ki dj' cwire, dj' a cwerou) # '''''dîre''''' ([[codjowaedje dire|dire]]) (A=''d(i)j-'' B=''di-'' (''dî'' pa dvant "r") C=''dîy-''; dji di, nos ''dijans'', i ''dîynut'', dji ''dîrè'', ki dj' ''dîye'', dj' a dit); e rfondou c' est: (A=d(i)jh-, B=di-, C=dijh- (longou "i", nén spotchåve); dji di, nos djhans, i dijhnut, dji dirè, ki dj' dijhe, dj' a dit) # '''''divu''''' ([[codjowaedje diveur|diveur]]) disrîlé (A=''d(i)v-'' B=''dwè/duv-'' C=''dwèv/duv-''; dji ''dwè'', nos dvans, i ''duvnut'', dji ''duvrè'', ki dj' ''dwève'' ou ''duve'' ou ''duche'', dj' a ''dvu''); e rfondou c' est: (A=d(i)v-, B=doe/d(u)v-, C=doev-; dji doe, nos dvans, i doevnut u duvnut, dji dvrè (duvrè dj'?), ki dj' doeve ou duxhe, dj' a dvou). # '''''douviè''''' ([[codjowaedje drovi|drovi]]) (A=''douvy-'' B=C=''douv-''; dji ''douve'', nos ''douvians'', i ''douvnut'', dji ''douvrè'', ki dj' ''douve'', dj' a ''douvièt''); ci codjowaedje la est onk des deus codjowaedjes k' on trouve e walon po les viebes «drovi» et «covri», basti so on bodje "dovr-" (ou "covr-") avou ridaedje r->y; e rfondou on-z a ritnou l' ôte codjowaedje, pus erîlé (et k' est l' mwaisse codjowaedje a l' ouwess et å levant), basti sor on bodje "drov-" ("covr-"): (A=drov-, B=C=drouv-; dji drouve, nos drovans, i drouvnut, dji drouvrè, ki dj' drouve, dj' a drovou) # '''''dwârmu''''' ([[codjowaedje doirmi|doirmi]]) (A=''dwârm-'' B=''dwâm-'' (''dwa'' pol prezintrece singulî) C=''dwâm-''; dji ''dwa'', nos ''dwârmans'', i ''dwâmnut'', dji ''dwâmrè'', ki dj' ''dwâme'', dj' a ''dwârmu''); e rfondou c' est erîlé å prezintrece singulî: (A=doirm-, B=C=doim-; dji doime, nos doirmans, i doimnut, ki dj' doime, dj' a doirmou) # '''[[codjowaedje fé|fé]]''' (A=''fy-'' B=''fê-'' (djusse ''f'' pa dvant "r") C=''fêy-''; dji ''fê'', nos ''fians'', i ''fêynut'', dji ''frè'', ki dj' ''fêye'', dj' a ''fêt''); e rfondou c' est: (A=f(i)jh-, B=fwai- (djusse ''f'' pa dvant "r"), C=fwaiy-; dji fwai, nos fjhans, i fwaiynut, dji frè, ki dj' fwaiye (ou fwaixhe), dj' a fwait) # '''''moru''''' ([[codjowaedje mori|mori]]) (A=mor- B=C=''moûr-''); sicrît e rfondou ça dene: (A=mor- B=C=mour-; dji mour, nos morans, i mournut, dji mourrè, ki dj' moure, dj' a morou); # '''''oyu''''' ([[codjowaedje ôre|ôre]]) (A=oy-, B=ô-, C=''ôy-''; dj' ô, nos oyans, il ''ôynut'', dj' a ''oyu''); parey e rfondou, såf k' on n' sicreye nén l' tchapea sor on "o" pa dvant "y": (A=C=cloy- B=clô-; dj' ô, nos oyans, il oynut, dj' a-st oyou). Li diferince avou "clôre" (39) c' est k' "clôre" a-st on dobe pårticipe. # '''''ploûre''''' ([[codjowaedje ploure|ploure]]) (A=''plouv-'' B=ploû- C=plouv-; mins li viebe est [[dfåtiveus]], ni s' eploye k' al 3inme djin singulî: i ploût, i ''plouvéve'', i ''ploûrè'', k' i plouve, il a ''ploû''); e rfondou c' est (A=plov-, B=ploû-, C=plouv-; i ploût, i ploveut, i plourè, k' i plouve, il a ploû) # '''''polu''''' ([[codjowaedje poleur|poleur]]) (A=p(o)l- B=pou- (''pô-'' pa dvant "r") C=poul-; dji pou, nos plans, i ''poulnut'', dji pôrè, ki dj' ''p'luche'', dj' a ''p'lu''); e rfondou c' est (A=p(o)l-, B=pou- (''pô-'' pa dvant "r"), C=poy- (pol- pa dvan "n"); dji pou, nos plans, i polnut, dji pôrè, ki dj' poye, dj' a polou) # '''[[codjowaedje ponre|ponre]]''' (A=C=pon- (po-n'-), B=pon- (nåziale); dji ''pond'', nos ponans, i ponnut, dji ponrè, ki dj' pone, dj' a ponou; li seule diferince e rfondou c' est les cognes do prezintrece singulî (et imperatif singulî): dji ''pond'', ti ''ponds'', i ''pond'', dismetant k' e rfondou c' est: dji pon, ti pons, i pond. # '''[[codjowaedje prinde|prinde]]''' (A=purd- B=prind- C=pud-; dji prind, nos purdans, i pudnut, dji pudrè, ki dj' prinde, dj' a pris); parey e rfondou, avou eto on deuzinme codjowaedje possibe, pår erîlé (A=B=C=prind-; dji prind, nos prindans, i prindnut, dji prindrè, ki dj' prinde, dj' a pris) # '''''rèche''''' ([[codjowaedje rexhe|rexhe]]) (A=B=C=''rèch-''); sicrît e rfondou ça dene: (A=B=C=rexh-; dji rexhe, nos rexhans, i rexhnut, dji rexhrè, ki dj' rexhe, dj' a rexhou; li råjhon ki ç' viebe ci a-st ene intrêye da lu, c' est k' les ôtes viebes e-n ''-èche'' (modele crexhe (44)) ont-st on dobe codjowaedje avou ene cogne B wice kel fén do bodje (li ''ch'') tchait. E rfondou tos les viebes e-n "-exhe" si codjowèt come "rexhe". # '''''rîre''''' ([[codjowaedje rire|rire]]) (A=riy-, B=rî-, C=''rîy-''; dji rî, nos riyans, i ''rîynut'', dji ''rîrè'', ki dj' ''rîye'', dj' a rî); e rfondou "rire" a-st on dobe codjowaedje, onk di zels est l' minme ("îy" sicrît avou l' betchfessî "ey": A=riy, B=rî, C=rey; dji rî, nos riyans, i reynut, dji rirè, ki dj' reye, dj' a rî) # '''''ascropu''''' ([[codjowaedje ascropi|ascropi]]) (A=B=C=ascrop-); parey e rfondou (A=B=C=ascrop-, dj' ascrope, nos ascropans, il ascropnut, dj' ascroprè, ki dj' ascrope, dj' a-st ascropou), on viebe pår erîlé come "rexhe" (59); il a-st ene intrêye a pårt paski l' live riwaite al fén des viebes ("-e" po rexhe, "-u" po ''ascropu'') # '''[[codjowaedje saveur|sawè]]''' (disrîlé: dji ''sé'', nos savans, i ''sépnut'', dji ''sârè'', ki dj' ''sépe'' ou ''seûche'', dj' a ''seû''); cåzu parey e rfondou, såf ki les cognes "sep-" sont metowes avou l' sinonime "sepi": (dji sai, nos savans, i savnut (mins sepi => i sepnut), dji sårè, ki dj' seuxhe (mins sepi => ki dj' sepe), dj' a seu). # '''''sièrvu''''' ([[codjowaedje siervi|siervi]]) (A=''sièrv-'', B=''siè-'' mins ''sièv-'' pa dvant "r", C=''sièv-''; dji ''siè'', nos ''sièrvans'', i ''sièvnut'', dji ''sièvrè'', ki dj' ''siève'', dj' a ''sièrvu''); e rfondou l' cogne B ni piede nén li cosoune å singulî prezintrece: (A=sierv-, B=C=siev-; dji sieve, nos siervans, i sievnut, dji sievrè, ki dj' sieve, dj' a siervou # '''''stwade''''' ([[codjowaedje sitoide|stoide]]) (A=''s(i)tward-'', B=C=''s(i)twad-''; dji ''stwad'', nos ''stwardans'', i ''stwadnut'', dji ''stwadrè'', ki dj' ''sitwade'', dj' a ''stwardu''); come po bråmint d' viebes del 5inme troke, li prezintrece singulî a li cossoune di fén k' est moyale, la k' elle est oyowe e rfondou (dji ''stwa'' eneviè dji ''stoit' '' e rfondou), c' est po çoula ki c' est on modele diferin chal, cåze do scrijhaedje del cawete å singulî (-d, -ds, -d), c' est l' seule difereince avou li rfondou (A=s(i)toird-, B=C=s(i)twad-; dji stoide, nos stoirdans, i stoidnut, dji stoidrè, ki dj' sitoide, dj' a stoirdou). # '''''sûre''''' ([[codjowaedje shure|shure]]) (A=''sûv-'', B=''sû-'', C=''sûv-''); sicrît e rfondou ça dene: (A=shuv-, B=shû-, C=shuv-; dji shû, nos shuvans, i shuvnut, dji shurè, ki dj' shuve, dj' a shuvou). # '''''tchêr''''' ([[codjowaedje tchaire|tchaire]]) (A=''tchèy-'' B=''tchê-'' C=''tchêy-''; dji ''tchê'', nos ''tcheyans'', i ''tchêynut'', dji ''tchêrè'', ki dj' ''tchêye'', dj' a ''tcheû''); li seule diferince avou "braire" (35) c' est l' infinitif sins [[mouwea e]] al fén, eyet l' pårticipe avou ''-eû'' (dj' a ''tcheû''); e rfondou "tchaire" si codjowe totafwaitmint come "braire" # '''''tinu''''' ([[codjowaedje tini|tini]]) (A=t(i)n-, B=tén-, C=''tègn-''; parey k' e rfondou, al seule diferince ki pa dvant "r" li "én" cadnje a "ê", dismetant k' e rfondou ça dmeure "én": (A=t(i)n-, B=tén-, C=tegn-; dji tén, nos tnans, i tegnnut, dji ténrè (''têrè'' dins Gilliard), ki dj' tegne, dj' a tnou). # '''''valu''''' ([[codjowaedje valeur|valeur]]) (A=val-, B=''vau-'', C=val-); sicrît e rfondou ça dene: (A=val-, B=vå-, C=val-; dji vå, nos valans, i valnut, dji vårè, ki dj' vale, dj' a valou) # '''''vôy''''' ([[codjowaedje vey|vey]]) (A=''vèy-'', B=''wè-'', C=''vôy-''; dji ''wè'', nos ''vèyans'', i ''vôynut'', dji ''wèrè'', ki dj' ''vôye'', dj' a ''vèyu''); e rfondou: (A=vey-, B=voe-, C=voey-; dji voe, nos veyans, i voeynut, dji voerè, ki dj' voeye, dj' a veyou) # '''''wazu''''' ([[codjowaedje oizeur|oizeur]]) (A=B=C=''waz-''); sicrît e rfondou ça dene: (A=B=C=oiz-; dji oize, nos oizans, i oiznut, dji oizrè, ki dj' oize, dj' a oizou). == Sitatistikes des viebes == nombe totå: 3627 # 2 viebes (awè, rawè) # 2 viebes (''ièsse'', ''rièsse'') # 1291 viebes (35,59%) # 3 viebes (''doner, fordoner, ridoner'') # 16 viebes # 38 viebes # 36 viebes # 17 viebes # 7 viebes (intrer, rintrer, ''lîvrer, rilîvrer'', mostrer, rimostrer, rescontrer) # 3 viebes (''mârier, dismârier'') # 4 viebes (vierser, rivierser, trevierser, divierser) # 465 viebes (12,82%) # 53 viebes (0,01%) # 116 viebes (0,03%) # 82 viebes (0,02%) # 7 viebes (''bêrcer, cobêrcer, dèvôrcer, ègzêrcer, fârcer, pêrcer'') # 699 viebes (19,27%) # 46 viebes # 27 viebes # 18 viebes # 31 viebes # 11 viebes # 4 viebes (''batijî, disbatijî, mèsbrijî, dismèbrijî'') # 206 viebes (0,06%) # 30 viebes # 5 viebes (''fwarcî'' et ses parints) # 10 viebes (''twartchî, fortchî'' et leus parints) # 2 viebes (leyî, dileyî) # 1 viebe (''rèwèyî'') # 236 viebes (0,07%) # 2 viebes (ashir, rashir) # 1 + 4 viebes (aler + raler, endaler, eraler, enderaler) # 26 viebes # 12 viebes # 2 viebes (braire, ribraire) # 4 viebes (boere, forboere, riboere, treboere) # 4 viebes (scheure, coscheure, discheure, rischeure) # 2 viebes (xhorbi, rixhorbi) # 4 viebes (clôre, disclôre, reclôre, riclôre) # 2 viebes (conoxhe, ricnoxhe) # 54 viebes # 7 viebes (cori et ses parints) # 1 viebe (rezoude) # 4 viebes (crexhe, discrexhe, forcrexhe, ricrexhe) # 2 viebes (croere, acroere) # 25 viebes # 2 viebes (cweri, ricweri) # 4 viebes (dire, adire, disdire, ridire) # 2 viebes (diveur, ridveur) # 12 viebes (drovi, covri et leus parints) # 5 viebes (doirmi, edoirmi, fordoirmi, redoirmi, ridoirmi) # 4 viebes (fé, disfé, rifé, ridisfé) # 1 viebe (mori) # 1 viebe (ôre) # 4 viebes (ploure, racaploure, raploure, riploure; viebes [[difåtiveus]]) # 3 viebes (poleur, voleur, rivleur) # 3 viebes (ponre, forponre, riponre) # 10 viebes (prinde et ses parints) # 1 viebe (rexhe) # 4 viebes (rire, sorire, tchire, ritchire) # 2 viebes (ascropi, rascropi) # 1 viebe (saveur) # 2 viebes (siervi, rissiervi) # 10 viebes # 6 viebes # 4 viebes (tchaire, astchaire, distchaire, ritchaire) # 25 viebes # 4 viebes (faleur, rifaleur, valeur, rivaleur) # 3 viebes (vey, rivey, trevey) # 2 viebes (oizeur, rioizeur) == Sourdant et pî-notes == [[Categoreye:Codjowaedjes]] [[Categoreye:Lives sol walon]] [[Categoreye:Émile Gilliard]] b1lx7m8rznzwjxlnrlgj4hrysa7e5kg 0 36325 428093 418552 2026-11-01T10:03:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428093 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-lives|ASafp}} [[File:Schmitz guere.jpg|thumb|Coviete tôme I]] [[File:Schmitz Congo.jpg|thumb|Coviete tôme II]] '''Èn Årdinwès foû di s' payis''' (''<small>On-Ârdènès foû di s' payis''</small>), c' est ene [[otobiyografeye]] da [[Arthur Schmitz]] e deus tômes. Li prumî live ("Saze ans e '40") est so l' [[cwitåjhe di 1940]]. Li deuzinme live ("Dijh anêyes e Congo bedje") so 10 ans å [[Congo bedje]] (1950-1960). C' est deus lives di 150 pådjes tchaeke, ratournés e francès vizon vizu, eplaidîs på [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]] (rîlêye "[[Coleccion Pårlaedjes do Teroe|Pårlaedjes do Teroe]]"). == Contnou == === Prumî tôme === Li prumî raconte si veye di 15 a 21 ans, dj' ô bén, di [[1939]] a [[1945]]. Vos åroz rade comprins ki ci n' fout nén totès rôzes et totès violetes. E 1939, li djonnea aide si pa dins les ovraedjes del cinse. Avou ça ki, e moes d' djun, al [[pelinne]], il eterprindèt ene pårt di tcheneas a peler e l' Grande Dutcheye. Oyi, paski nosse sicrijheu dimeure a [[Wårdin]], djusse astok del [[frontire lussimbordjwesse]]. Åresse, il ont des vijhéns schoirceus lussimbordjwès, mins ki ç' n' est nén målåjhey di s' comprinde, pask' adon (1939, dabôrd), on cåze co walon a Sonlé. C' est ces djins la d' [[Sonlé]] ki lzî vénront co espliker, e 1941, kibén les Lussimbordjwès sont disbåtchîs. Ca, zels, il ont stî anacsés pa les Almands, et dveur aler sôdår dins l' Wehrmacht. End a ki s' ont pindou po n' î nén aler. Mins rivnans å [[10 di may]] [[1940]]. A 16 ans, Arthur est oblidjî di rdjonde les [[CRAB]]s. I va fé bråmint del voye a pî, aler et rtoû. Bastogne (li djindåmreye ki ls aveut ahoukî est vude); Måtche (alez a Dinant vozôtes-minme !); Dinant-Bernissårt e trén; pu a Tournai a pî; prumî bombårdumint; a Courtrai avou les coreus-evoye civils; avni el Flande, bouter dins les cinses po wangnî s' crosse, disk' al capitulåcion li 28 di may. Adon, riprinde li voye å rvier, cåzu tot a pî. Såf on camion almand ki l' a tcherdjî di Bande a Bastogne, pask' i rotéve avou des ptitès djonnetes. Paski li ptit Artur, tot-z endalant, esteut dandjreus bedô. Mins pus tot rivnant. Çoula cminça dins ene cinse el Flande, la k' ene des troes comeres del måjhone "li rwaitive drole". Et, al nute, li fé coûtchî dins ene tchambe (et nén dins les strins, e l' gregne). Pu l' î vni rdjonde, et zels si cmaxhî. Ci n' serè nén l' dierin côp ki li scrijheu nos conte ses furdinnes avou les rprezintantes do bea seke. Cwand, di 1942 a 1945, i va dveur aler al Werbestele, et ovrer dins ene oujhene e l' Almagne, i va aveur ene "djonnesse" cåzu normåle. Il a ene mayon "oficire", Francesca, ene Almande, overresse el minme oujhene. Mins ça n' l' espaitche nén di fé bon camaeråde avou l' Rûsse Olga, et di rçure des letes totes les samwinnes d' ene Walone, sour d' on camaeråde. Lacobén ! Ca c' est totes les ptits rawetes d' amagnî ki ses mayons lyi avoyént ki l' a leyî haitî. Et çoula mågré on moes dins on "camp di rdresmint", k' i nd a rivnou freyî di sacwants kilos.<ref>{{Ran}} 64 (ivier 2012-2013</ref> == Boket foû do live == ::'''''Les pus teribes djoûs, e camp d' Hinzert''''' :''On djoû, gn a yeu on prijhnî ki s' aveut såvé dins on comando do bwès, mins so èn ôte tchantî ki l' nosse. Li målureus aveut stî rprins pa les tchéns et les S.S.. Il esteut ocupé a mori cwand dj' ans rivnou al nute. Come pûnicion, dj' avans dvou tourner åtoû del plaece d' apel tote li nute, disk' a tant ki l' coir, ki vikéve co on pô, k' esteut coûtchî å mitan del plaece, rinde si åme å Bon Diu. :''Nén dandjî d' dire ki dj' n' avans pont yeu d' soper, et ki l' fwin nos a espaitchî di doirmi, mågré k' dj' esténs crevés. C' est on miråke, si après cwate samwinnes di ç' traitmint la, dj' esténs co vicants, mågré k' dj' esténs come des skeletes et k' dji n' è plénxhe pus.''(t. 1 , p. 75). == Dinêyes eciclopedikes == === Uzances secsuweles del Mîtrinne Afrike === Les blancs kivént a on posse di brousse sins esse maryîs polént aveur docô ene comere ki coûtchive "oficirmint" avou zels, sins [[esse grosse]]. Elle avént des tés d' plantes po çoula. Ni cnoxhant nén ces screts la, li scrijheu raconte k' i [[ahoté acoplaedje|fjheut l' ake a setch]]. Cwand l' feme si [[rivoeyeure (biyolodjeye)|rvoeyeut]], gn aveut ene replaeçante ki vneut coûtchî avoiu l' ome do tins des [[mwais djoûs (biyolodjeye)|mwais djoûs]]. On bon sistinme : aveur deus femes ki s' etindént bén (cial, deus cuzenes). Ele n' avént måy leus [[regues]] eshonne (co dandjreus tot mwaistrixhant l' [[tournante di l' ovaire]] avou des plantes). Cwand on blanc aléve e condjî, i leyive si "djin" a èn ôte blanc, ki c' esteut si "dvwer" di "wårder" l' kipagneye di l' ôte (adon di coûtchî avou leye, on djoû so deus). Li scrijheu ni vola måy si ployî a ci uzance la. Dins l' Bas Congo, les comeres ki vnént viker avou les Blancs, c' esteut sovint des [[Gabon]]esses. U des Camrounesses, infén, ca li cene ki li scrijheu a dmoré si prumire termene avou leye a ralé e [[Dwala]], ki c' est e [[Camroun]]. === Maladeye do doirmaedje === On cåze des vizites di l' adjint d' santé po conter les cis k' estént acsûts del [[maladeye do doirmaedje]] (t 2., p. 65-67). === For ås brikes === Deus côps dins l' live, l' oteur discrît kimint k' i fjhént des [[fors ås brikes]] (t. 2 49-51 & 113-115). === Antisemitisse dins les Afrikins catolikes === Li Gabonesse kipagneye do scrijheu lyi va rprotchî di lodjî on [[Djwif]] plamor ki c' est ses ratayons k' avént touwé [[Djezu-Cri]]. (t. 2 p. 73). Çou ki mostere ki l' [[antisemitisse]] esteut bén spårdou mon les missionaires francès k' avént catrucimé les Afrikins al kimince do 20inme sieke (do trevén di l' [[afwaire Dreyfus]]). == Corwaitaedje tecnike == === Môde di scrijhaedje === Pol prumî tôme, Arthur Schmitz aveut bén on ptit carnet tins k' il esteut prijhnî e l' Almagne, mins dandjreus k' i gn aveut waire di plaece dissu. Avou ça k' i l' pierda cwand i rivna el Beldjike. Pol tôme 2, come metou sol cou-coviete, l' oteur aveut tnou on [[djournå (scrijhaedje)|djournå]] di s' vicåreye ladrî. Et adon, on sint foirt ki l' tecse walon est [[ratourné]] do francès. === Valixhance literaire === Li live est scrît come ene cronike, djoû après djoû, sins gote l' idêye di fé ouve di [[Belès Letes]]. Gn aveut toplin des repetaedje, sacwants råyîs pa les eplaideus. Mins end a dmoré sacwants (pol [[for ås brikes]], metans). Dins l' tôme 2, gn a li discrijhaedje des alaedjes-et-vnowes des [[colon (istwere)|colons]] å posse di brousse. Metans : X a ralé e condjî, Y a rarivé, nos l' avans priyî a dinner. Il a raconté sol Conge dispu 1938. I raconte bén. Mins on n' dit nén çou k' il a raconté, çou ki lait l' lijheu so s' fwin. Pareymint, gn a pont d' adrovaedje (on åreut polou ratinde on loyaedje des tômes 1 & 2, tot djhant cwè inte 1945 et 1950). Li cloyaedje est todi foirt simpe. * Tôme 1 : Al rintrêye d' Almagne, rabressaedjes, pu on ratake l' ovraedje al cinse, come divant: :''Dj' avans rintré al måjhon (...) tot djhant k' i gn årè bråmint d' l' ovraedje divant k' les bwès n' soeyénxhe rinetyîs (des mitrayes di l' [[Ofinsive da Von Rundstedt]]). * Tôme 2 : :''Dji rawåde a costé d' mi valijhe k' on m' vegne cweri. Dji dene on dierin côp d' ouy sol måjhon ki dji va cwiter probåblumint po todi. === Croejhete walone coinrece === Li scrijheu, come di djusse, shût l' croejhete coinrece di s' payis d' [[Wårdin]]. Po l' acoird des [[addjectif]]s, c' est come do costé d' [[Måmdey]] : gn a pont d' femrin. L' [[etroclé årtike]] «[[Wikt:ås|ås]]» n' egzistêye nén. C' est li mwaisse shuvion [[Wikt:a les|a les]] k' est eployî. :''Dj' avans dné des cayets '''a les''' femes ki vnént avou on papî (t. 2, p. 153) :''Il a aprins '''a les''' ovrîs a acrotchter et discrotchter li wès do cåbe (t. 2 p. 123) === Måcules di croejhete === Li pus damadje, c' est ene peclêye di grossès flotches di [[croejhete walone]], å pus sovint cåzêyes på rcopiaedje del croejhete francesse, et ki n' ont nén stî ramidrêyes pa l' eplaideu. * [[viebes å prono]] codjowés avou l' [[aidant viebe]] "esse" (come e francès) estô di "awè" (oblidjî e walon) : :Mi ramplaçant ''s'estot'' trompé (po : mi ramplaçant s'avot trompé = mi replaeçant s' '''aveut''' trompé) (t. 2 p. 137). * des côps, po rhazi l' clå, on wåde minme l' acoird do pårticipe erirece (çou ki n' est måy li cas e walon) : :Èle s'est ''assîse'' (po : èle s'è assîs = ele s' '''a''' ash'''î''') (t. 2 p. 57). * acoird des [[pårticipes erireces]] avou on [[droet coplemint]] metou padvant (come e francès, dabôrd ki ci n' est måy li cas e walon) : :li lète k'il avot ''scrîte'' a la dirècsion (po : li lète k'il avot scrît = li lete k' il aveut '''scrît''') (t. 2 p. 139). * erî-metaedje do sudjet et co deus ôtès flotches : :Dji deûjo raconter ''comint s'èstint passés'' les ègzamins (po : dji deûjo raconter comint k' les ègzamins s'avint passé. = dji dveu raconter comint '''k' '''les egzamins s' '''avént''' pass'''é''') (t. 2 p. 7). === Motlî === Gn a toplin des ritchesses di motlî a discovri. ==== Vîs mots walons foirt ahessåves ==== On ptit [[mostra]] : end a bråmint des ôtes * [[Wikt:addé|addé]] = amon : t.2, p. 129 * [[Wikt:advant-nonne|advant-nonne]] : t.2, p. 9 * [[Wikt:adjouré|adjouré]] : t.1, p. 121 * [[Wikt:candje|candje]] : t.1, p. 83 * [[Wikt:cascheûre|cascheûre]] : t.2, p. 143; [[Wikt:caschoyaedje|caschoyaedje]] : t.2, p. 13 * [[Wikt:chigler|chigler]] : t.1, p. 87 * [[Bwès d' tchåfaedje|dimeye coide]] (di bwès) = 1 m³ : t.2 p. 147 * [[Wikt:djin|djin]] = mayon, kipagneye : t.1, p. 65 * [[Wikt:friyand|friyand]] = glot : t.1, p. 83 * [[Wikt:civire|civire]], t.1, p. 117 * [[Wikt:eplåsse|eplåsse]], t.1, p. 117 * [[Wikt:gråce|gråce]] : Li Bon Diu lyi a fwait l' gråce di (mori) t.2 p. 147 * [[Wikt:hoder|hoder]] : t.1 p. 37 * [[Wikt:kihagnî|kihagnî]] : t.2, p. 149 * [[Wikt:magnåve|magnåve]] : t.1, p. 113 * [[Wikt:muzuraedje|muzuraedje]] : t.2, p. 85 * ôtrumint : [[Wikt:esse ôtrumint|esse ôtrumint]] : t.2, p. 115; [[Wikt:esse ôtrumint bén avanceye|esse ôtrumint bén avanceye]] p. 125 * [[Wikt:pwaire|pwaire]] : [[Wikt:ene pwaire di|ene pwaire di]] = sacwants : t.2, p. 17 * [[Wikt:råyî|råyî]] = rissaetchî : t.2, p. 115 * [[Wikt:ricrexhaedje|ricrexhaedje]] : t.2, p. 141 * [[Wikt:rioister|rioister]] t.2, p. 13 * [[Wikt:ronfyî|ronfyî]] : t.2, p. 9 * [[Wikt:tronce|tronce]] : t.2 p. 19 * [[Wikt:tûlea|tûlea]] : t.1, p. 113 ==== Bons calcaedjes do francès ==== * [[Wikt:cantonmint|cantonmint]] : t.1 p. 37 * [[Wikt:maçonreye|maçonreye]] : t.2, p. 71 * [[Wikt:pansmint|pansmint]] : t.1, p. 65 * [[Wikt:refectwere|refectwere]] : t.1, p. 65 * [[Wikt:stadjaire|stadjaire]] : t.2, p. 49 * [[Wikt:termitire|termitire]] : * [[Wikt:yerbî|yerbî]] : t.2, p. 111 ==== Calcaedjes do lingala et d' almand ==== Come il intrèt dins les fråzes walones, sins esse esplikés, les mots (dandjreus lingala) ki shuvèt polèt esse riwaitîs come mots walons calkés. Dins l' tôme 1, gn a sacwants mots almands. On radjpoute on mot d' inglès foirt corant e Congo. * [[Wikt:balaster|balaster]] : t.2, p. 109 * [[Wikt:capita|capita]] : t.2, p. 49 * [[Wikt:endélé|endélé]] (foye po fé les toets) * [[Wikt:frezer|frezer]] : t.2, p. 123 * [[Wikt:hôpman|hôpman]] : t.1, p. 65 * [[Wikt:matata|matata]] : t.1, p. 61 * [[Wikt:pagueyeu|pagueyeu]] : t.2, p. 107 * [[Wikt:pilipili|pilipili]] : t.2, p. 33 * [[Wikt:tamtam|tamtam]] : t.2, p. 43 ==== Mwais calcaedjes do francès ==== * Les mots avou l' coron -ste, sont calkés insi, sins aconter li [[distroclaedje des dobès cossounes å coron]] (cåzu oblidjî e walon) : ''poste'' (po «[[Wikt:posse|posse]]»), ''scheutiste'' (po «[[Wikt:skeutisse|skeutisse]]». * calcaedje di l' advierbire francesse [[Wikt:de nouveau|de nouveau]], dabôrd ki ces fråzes la, e walon, si fjhèt avou on viebe avou l' [[betchete ri-]]. :''Dj' esténs ''di novea'' tertos eshonne.'' (po ''Dji '''resténs''' tertos eshonne.'') : tôme 1, p. 37 ==== Noûmots ==== * [[maladeye do doirmaedje]]; [[Wikt:doirmeu|doirmeu]] (malåde di cisse maladeye la) * [[bombe (sitritchete)|bombe]] po les moxhes : t.2, p. 15 == Advisse di lijheu == :''Dji n' kinoxhe nén l' walon d' après Bastogne, mins po mes orayes, li scrijhaedje da Schmutz ravize trop li francès ''(On lijheu del contrêye di Måmdey). =={{HD}}== [https://web.archive.org/web/20191211105307/http://www.endangeredlanguages.com/lang/2991/samples/6997 Videyo d' prezintaedje do live] {{tvwc}} == Sourdants == [[Categoreye:Lives e walon]] jr50zankumy255kn4sjvbr2zi7it1pb 4 36408 428041 395784 2026-10-31T20:29:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428041 wikitext text/x-wiki '''[[26 di djun]]''': <div style="float:right;margin-left:1em"> <!-- [[Image:xxxxx.jpg|120px|right| tecse ]] --> </div> <div style="margin-left:-1em;"> * [[1794]] - [[Troezinme batreye di Fleuru]] </div> Dierins djoûs: [[23 di djun]] &ndash; [[24 di djun]] &ndash; [[25 di djun]] <noinclude> </noinclude> 4cr1tgku9osz9pe32qm63oifbftzfe4 4 36412 428343 299667 2026-11-01T10:49:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428343 wikitext text/x-wiki '''[[1î d' djulete]]''': <div style="float:right;margin-left:1em"> <!-- [[Image:xxxxx.jpg|120px|right| tecse ]] --> </div> <div style="margin-left:-1em;"> * [[1690]] - [[Deuzinme batreye di Fleuru]] * [[1950]] - Moraedje da [[Léon Marique]] </div> Dierins djoûs: [[28 di djun]] &ndash; [[29 di djun]] &ndash; [[30 di djun]] <noinclude> </noinclude> anmwz6qt4ch8489hcxbnaa515k9htgf 0 36419 427877 416343 2026-10-31T19:56:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427877 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Three little pigs and mother sow - Project Gutenberg eText 15661.jpg|thumb|hay evoye tchaeke di s' costé...]] [[Imådje:Three little pigs - third pig builds a house - Project Gutenberg eText 15661.jpg|thumb|li pus sûti ki bastixh ene måjhone di brikes]] '''Les troes coshets''', c' est on [[floriconte]] ki s' a spårdou totavå l' [[Urope]] e [[18inme sieke]]. Mins li spoûle di troes [[coshet]]s et d' on [[leu]] est kécfeye pus viye. Il a stî metou e walon divins on [[Troes coshets (live d' imådjes)|live d' imådje do minme no]]. Riprins eto dins li [[live d' imådjes]] Walthéry-Thomsin "[[Contes do bon vî tins (live d' imådjes)|Contes do bon vî tins]]". == Spoûle == Troes coshets s' anoyént al cinse. I vlént-st aveur ene [[måjhon]] da leur, tchaeconk a si idêye. Adon, il endalît tchaeke so s' voye. Li prumî bastixha ene måjhon di [[strin]]. Li deuzinme, ene di [[spene]]s. Li troezinme, ene di [[brike]]s. Li leu vént tchaker a l' ouxh do prumî coshet. Come di djusse, ci-ci n' vout nén drovi l' ouxh. Adon, li leu dit : :''Adon, dji tripelrè, dji shofelrè, dji macrè, dji bouxhrè t' måjhone djus, et dji t' magnrè. Li prumî coshet bize evoye amon l' deuzinme. Minme djeu. Les deus prumîs amon l' troezinme. Mins vola: Li leu tripla, shofla, maca... mins l' måjhone di brike ni bodja nén d' on pôce.<ref>bråmint sorlon li ratournaedje da «Fré Djhan» (motoit [[Jean Brumioul]])</ref> {{Commonscat|Three little pigs|l'&nbsp;floriconte des troes coshets}} [[Categoreye:Floricontes|Coshete]] accvnew9gvkf1mb63ob2fkyvu8h2r4l 0 36657 427884 366230 2026-10-31T19:57:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427884 wikitext text/x-wiki {{po=}} {{Wiccionaire}} On '''couperou''' (on dit eto : '''cou-d'-poerî''', '''cou-boteye''', '''cumulet''', '''cutroumea''', '''cou-d'-roussea'''), c' est on potchaedje a tere, tot s' coûtchant sol tiesse, et hiner ses djambes å hôt, po si rtrover coûtchî so s' dos, dins l' ôte sinse. C' est on djeu d' efant, k' i polnut fé a pårti del troezinme anêye. C' est eto èn egzercice di [[djimlastike]]. [[Categoreye:Djeus d' efant]] [[Categoreye:Djimlastike]] dpzjubafm46kjannlp3gouyfosqh1de 0 36682 427487 404841 2026-10-31T18:37:18Z Lucyin 16 427487 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse payis}} [[File:Ethiopia shaded relief map 1999, CIA.jpg|thumb]] L' '''Etiopeye''', c' est on [[dislaxhî payis]], li pus grand del [[Coine di l' Afrike]]. [[Mwaisse veye]]: [[Adis Abeba]] Lingaedje: [[amarike]] ==Djeyografeye== ===Payis vijhéns=== [[Somaleye]], [[Eritrêye]], [[Soudan]], [[Nonne-Soudan]], [[Djibouti]], [[Kenia]] ===Monts et vås=== C' est pår an payis d' [[montinne]]s. ==Rilidjons== [[Crustin]]ne etiopyinne; [[djwif]]s [[Falacha]]s, [[muzulman]]s. ==Istwere== Arivêye des djwifs falachas e 680 divant Djezus-Cri, tchessîs d' Palestene, k' ont schapé l' [[Åtche d' Aloyance]]. Les Felachas rifjhèt voltî des [[pelrinaedje]]s a [[Djeruzalem]], come l' ome k' on ndè cåze dins les [[Ouves des Apoisses]]. I s' ont don cviersé åjheymint å [[crustinnisse]], mins sins esse måy raloyîs a l' eglijhe di Rome. Politicmint, vî [[impire]] ki l' impreur si lome li negusse. Colnijhîs des [[Itålyin]]s do trevén da [[Mussolini]]. Dislaxhîs e [[1944]]. Des revinteus [[comunisse]]s disjokèt li dierin negusse [[Haile Selassie]]. Li novea mwaisse, si lome [[Mengistu Haile Mariam]]. [[Politike linwistike]] di linwe-ehåyaedje. Dislaxhaedje di l' [[Eritrêye]]. [[Ebagance des Falachas eviè Israye|Ebagaedje des Falachas]]. {{Commons|Category:Ethiopia|l' Etiopeye}} [[Categoreye:Payis]] [[Categoreye:Afrike levantrece]] [[Categoreye:Etiopeye]] 326p3n3ctds308bycjs35q72m3mpjj5 0 36700 427602 404091 2026-10-31T18:55:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427602 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Viyès tecnikes]] [[Categoreye:Moyinådje]] {{Lka}} «[[sårt (toponimeye)]]» [[File:Dihawaedje sårt.jpg|thumb|350px|Hawaedje d' on sårt dins ene virêye <small>(dessén da Bernard Lecomte po [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]])</small>]] Li '''sårtaedje''', c' est l' eployaedje d' on [[bwès]], k' on-z a abatou les [[åbe]]s, po siervi di tere a coûtiver. Li bwès pout divni po todi ene [[erûle tere]] ([[distrîxhnaedje]]), oudonbén esse semé djusse li prumire anêye, et les [[djniesse]]s côpêyes li deuzinme anêye, pu les åbes ridjeter (tecnike des [[pårts di virêye]]). Li sårtaedje-distrîxhnaedje (sins leyî rcrexhe les åbes) a leyî [[sårt (toponimeye)|toplin des nos d' plaeces el Walonreye]] et ôte pårt e l' [[Urope coûtchantrece]]. {{Wiccionaire}} == Sårtåves bwès == Les sårtåves bwès, ci n' est les hôtès futêyes. Les signeurs avént bén sogne di s' les wårder come sourd di rivnous. Mins, çou k' on dit « bwès à sårter », c' est putoit des [[taeye (bwès)|taeyes]] avou des [[bou­xhon]]s et des [[djniesse]]s, k' on côpéve tos les 15-20 ans, po-z î mete on côp do [[swele]], divant d' el leyî rdjeter 15-20 ans å long. Les sårtåves bwès sont co bén markés so les [[mapes Ferraris]]. == Såme do sårtaedje == L' idêye est di greyî les waezons et d' les stinde so tere, por zels lyi dner leus maigues rezieves di [[fosfôre]] et d' [[potasse]]. Et do [[carbone]] po fé d' l' [[oumire (tere)|oumire]]. On djheut k' après on rpoizaedje di 15-20 ans, li tere resteut boune a on semaedje di [[rgon]]. == Sôres di sårtaedje == === Sårtaedje a feu corant === Li sårtaedje a feu corant esteut ddja pratiké pa les [[Gålwès]]. Après ene [[côpe a blanc stok]], on stramléve les spenes et les fenès coxhes ki dmorént, po fwaire tiraedje. Pu, padzeu, les foyes et les yebes k' on-z aveut leyî souwer. Cwand l' tins et l' vint convnént, cwand i fjheut bén tchôd, on-z alouméve li feu ki coreut so tere. Adonpwis, on ståréve les cindes et on seméve. === Fornelaedje === Ene deujhime manire di sårter, c' est l' '''fornelaedje''' u '''broûli''' : fé ene rîlêye di ptits forneas po broûler les waezons. Avou l' gros et pezant hawea, on distaetchive di tere des linwetes di waezon, 3 a 10 cm sipesses, k' on leyive souwer tote li cam­pagne. Pu on ls erôléve et les stamper, avou l' tere å hôt, po fwaire ene epece di fornea k' on rimplixheut d' yebes åjheyes a broûler. On côp tos les forneas fwaits, on-z alouméve li tchantî. Tot come les [[fåde]]s, i faleut tni l' mwin (et l' ouy) a ses forneas po-z ariver a-z awè ene fene poûssîre k' on stramléve divant d' semer. Li diferince etur les deus manires, c' est ki l' feu corant distrujheut tot çk' esteut so tere. Dabôrd ki sårter å feu covrou sipårgnive les raecinêyes ki dvént rdjeter po 15-20 ans.<ref>[[Louwis Baidjot]], {{Ran}} l° 62, bontins 2102</ref> == Alére == [[L. Mahin]], [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]], tôme 2, pp. 102-107. == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/Fontaine_Serge.php#saurtaedje Tecse so les sårtaedjes] (da [[Serge Fontaine]]) {{Abt}} == Sourdants == <references/> tsm85kej4il5q5zstbp55vt4160bbj1 0 36746 427459 404424 2026-10-31T18:34:52Z Lucyin 16 427459 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Rilomés scrijheus]] [[Categoreye:Peres di l' Eglijhe]] [[Categoreye:Crustinnisse]] {{po=}} [[File:Mensignac église vitrail (6).JPG|thumb|]] '''Sint På''' ou '''På d' Tarse''' a skepyî diviè l' an [[4]] (après Djezus-Cri), ey a morou viè l' an [[64]]. C' est l' ome k' a candjî li såme des pretchmints da [[Djezu-Cri]], et spåde li novele rilidjon mon les nén-[[Djwif]]s (les "djintis", did la li lomaedje "l' '''Apoisse des djintis'''"). Sacwants rcwereus diynut ki l' pwès da sint På dins li spårdaedje do crustinnisse, (et k' il est ådjourdu li rlidjon di pus d' on miyård di djins) est co pus consecant ki l' ci da Djezus (ki vleut djusse fé candjî les Djwifs).<ref>Michael Hart, [[Djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere|The 100, a ranking of the most influential persons in history]], p. 65.</ref> Eto, i s' ritrouve rindjî å l° 6 des djins les pus inflouwinnes di l' [[Istwere]] dins l' [[djivêye Michael Hart]] (la k' Djezus est 3inme). == Vicåreye == I vna å monde e l' [[Ciliceye]] (asteure li [[Tourkeye]]), d' ene famile djwive, mins k' aveut l' nåcionålité [[Impire romin|rominne]]. Il a stî aclevé el rilidjon djwive, foirt sitraegnmint. Il a eto aprins l' [[mestî]] di toetlî (fijheu d' [[toeteas d' toeles]]). Estant djonnea, il ala studyî a [[Djeruzalem]] el sicole da Rabbi Gamayel, on fel prof di rlidjon del doctrene des [[Farizin]]s. Come militant djwif, i va traker les crustins, waitîs come des eretikes. [[Sint Stiene]] a stî [[touwé a côps d' pires]] dvant ses ouys (i wårdéve les mousmints des touweus, ki s' avént disboté, peu k' il årént yeu stî spités d' [[sonk]]). Portant, sol voye di Damasse, il ourit ene vuzion : Djezus-Cri ki lyi aparexheut et lyi dire : «På, På, pocwè m' trakez vs ?» A dater d' adon, i divna onk des pus grands pretcheus do crustinnisse. I voyaedja tocosté el [[Pitite Azeye]], el [[Grece]], el [[Macedwene antike|Macedwene]], el [[Sireye]] ey el [[Palestene]]. I s' adressive aprume ås cminåltés djwives, mins î fourit sovint rbouté, et manca d' esse touwé pus d' ene feye. Adon, il ourit ptchî di pretchî ås nén-Djwifs k' acceptît pus voltî si catrucimaedje (lomé li "boune novele"). <gallery> File:Voyage Paul 1.png|Prumî voyaedje File:Voyage Paul 2.png|Deujhinme voyaedje File:Voyage Paul 3.png|Troejhinme voyaedje </gallery> [[File:Anonymous_Saint_Paul_in_Malta.jpg|thumb|Sint På arive a [[Male]], adon ki s' batea, la k' il est prijhnî, s' a-st efondré]] Al fén d' ses voyaedjes, i rivna a [[Djeruzalem]], al [[Céncweme]], diviè l' an 60. Mins la, i fourit ramassé pås Romins et rclamés pås Djwifs, k' avént djuré d' el touwer. I dmanda lu-minme d' esse djudjî e-n [[apel]] a Rome. Après on long voyaedje la ki l' batea fornaivia so [[Male]], il ariva a Rome. On l' leya e [[sorwoeyeye dimorance]] deus ans å lon, la k' i pleut rçure les djins et lzès catrucimer. Tote si veye, disk' adon, est bén racontêye dins les [[Ouves des Apoisses]]. Al fén, i fourit touwé, do costé d' Rome, diviè l' an 64, mins on n' sait nén trop kimint et pa kî. == Inflouwince da sint På sol crustinnisse == Li nouzome inflouwince da sint På sol rilidjon crustinne, c' est a cåze di : # si grand succès come missionaire, la k' il yeu fwait toplin des shuveus. # ses scrijhaedjes (les [[letes da sint På]]), ki c' est ene araedjeye pårt (14 lives so 27) do [[Novea Testamint]]. # si role dins l' diswalpaedje del [[teyolodjeye]] crustinne (bondiusté da Djezus-Cri, schapaedje tot s' kiviersant al novele rilidjon, atuze del [[difåte prumrece (crustinnisse)|difåte prumrece]]). # si idêye di n' nén fé shuve li [[lwè da Moyisse]] ås crustins nén djwifs; aprume totes les rîles po l' amagnî, eyet li [[discalotaedje]]. I disfonda fer ciste idêye la å prumî [[concile di Djeruzalem]] (diviè 50, 55), disconte sacwants ôtes [[apoisse]]s. # ses avizes so li statut del comere, ki n' doet nén acsegnî, ni aveur di l' otorité so les omes (lete a Timoté, 2:11-13).<ref>Michael Hart, come ådzeu, p. 62.</ref> == Djudjmint so sint På == :''Avou onk come sint På, ki voet evi les gaiys, les comeres et les djwifs, on-z est djus d' tot. ''(parole metowe el boke d' on curé [[Catolicisse|catolike]] rediveus, divins li [[roman]] teyolodjike [[roman e walon|e walon]] "[[Gabriyel et Gabriyel (roman)|Gabriyel et Gabriyel]]", p. 210 {{HD}} * [http://rifondou.walon.org/rilidjon/ouve_des_Apoisses-rif.php Veye da sint På] (racontêye disk' a djusse divant s' moirt dins l' [[Ouve des Apoisses]] {{abt}} {{==S}} <references/> {{Commons|Category:Saint Paul}} aegtix0k3b4vnvm6leui5e4azyby46p 427751 427459 2026-10-31T19:19:53Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427751 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Rilomés scrijheus]] [[Categoreye:Peres di l' Eglijhe]] [[Categoreye:Crustinnisse]] {{po=}} [[File:Mensignac église vitrail (6).JPG|thumb|]] '''Sint På''' ou '''På d' Tarse''' a skepyî diviè l' an [[4]] (après Djezus-Cri), ey a morou viè l' an [[64]]. C' est l' ome k' a candjî li såme des pretchmints da [[Djezu-Cri]], et spåde li novele rilidjon mon les nén-[[Djwif]]s (les "djintis", did la li lomaedje "l' '''Apoisse des djintis'''"). Sacwants rcwereus diynut ki l' pwès da sint På dins li spårdaedje do crustinnisse, (et k' il est ådjourdu li rlidjon di pus d' on miyård di djins) est co pus consecant ki l' ci da Djezus (ki vleut djusse fé candjî les Djwifs).<ref>Michael Hart, [[Djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere|The 100, a ranking of the most influential persons in history]], p. 65.</ref> Eto, i s' ritrouve rindjî å l° 6 des djins les pus inflouwinnes di l' [[Istwere]] dins l' [[djivêye Michael Hart]] (la k' Djezus est 3inme). == Vicåreye == I vna å monde e l' [[Ciliceye]] (asteure li [[Tourkeye]]), d' ene famile djwive, mins k' aveut l' nåcionålité [[Impire romin|rominne]]. Il a stî aclevé el rilidjon djwive, foirt sitraegnmint. Il a eto aprins l' [[mestî]] di toetlî (fijheu d' [[toeteas d' toeles]]). Estant djonnea, il ala studyî a [[Djeruzalem]] el sicole da Rabbi Gamayel, on fel prof di rlidjon del doctrene des [[Farizin]]s. Come militant djwif, i va traker les crustins, waitîs come des eretikes. [[Sint Stiene]] a stî [[touwé a côps d' pires]] dvant ses ouys (i wårdéve les mousmints des touweus, ki s' avént disboté, peu k' il årént yeu stî spités d' [[sonk]]). Portant, sol voye di Damasse, il ourit ene vuzion : Djezus-Cri ki lyi aparexheut et lyi dire : «På, På, pocwè m' trakez vs ?» A dater d' adon, i divna onk des pus grands pretcheus do crustinnisse. I voyaedja tocosté el [[Pitite Azeye]], el [[Grece]], el [[Macedwene antike|Macedwene]], el [[Sireye]] ey el [[Palestene]]. I s' adressive aprume ås cminåltés djwives, mins î fourit sovint rbouté, et manca d' esse touwé pus d' ene feye. Adon, il ourit ptchî di pretchî ås nén-Djwifs k' acceptît pus voltî si catrucimaedje (lomé li "boune novele"). <gallery> File:Voyage Paul 1.png|Prumî voyaedje File:Voyage Paul 2.png|Deuzinme voyaedje File:Voyage Paul 3.png|Troezinme voyaedje </gallery> [[File:Anonymous_Saint_Paul_in_Malta.jpg|thumb|Sint På arive a [[Male]], adon ki s' batea, la k' il est prijhnî, s' a-st efondré]] Al fén d' ses voyaedjes, i rivna a [[Djeruzalem]], al [[Céncweme]], diviè l' an 60. Mins la, i fourit ramassé pås Romins et rclamés pås Djwifs, k' avént djuré d' el touwer. I dmanda lu-minme d' esse djudjî e-n [[apel]] a Rome. Après on long voyaedje la ki l' batea fornaivia so [[Male]], il ariva a Rome. On l' leya e [[sorwoeyeye dimorance]] deus ans å lon, la k' i pleut rçure les djins et lzès catrucimer. Tote si veye, disk' adon, est bén racontêye dins les [[Ouves des Apoisses]]. Al fén, i fourit touwé, do costé d' Rome, diviè l' an 64, mins on n' sait nén trop kimint et pa kî. == Inflouwince da sint På sol crustinnisse == Li nouzome inflouwince da sint På sol rilidjon crustinne, c' est a cåze di : # si grand succès come missionaire, la k' il yeu fwait toplin des shuveus. # ses scrijhaedjes (les [[letes da sint På]]), ki c' est ene araedjeye pårt (14 lives so 27) do [[Novea Testamint]]. # si role dins l' diswalpaedje del [[teyolodjeye]] crustinne (bondiusté da Djezus-Cri, schapaedje tot s' kiviersant al novele rilidjon, atuze del [[difåte prumrece (crustinnisse)|difåte prumrece]]). # si idêye di n' nén fé shuve li [[lwè da Moyisse]] ås crustins nén djwifs; aprume totes les rîles po l' amagnî, eyet li [[discalotaedje]]. I disfonda fer ciste idêye la å prumî [[concile di Djeruzalem]] (diviè 50, 55), disconte sacwants ôtes [[apoisse]]s. # ses avizes so li statut del comere, ki n' doet nén acsegnî, ni aveur di l' otorité so les omes (lete a Timoté, 2:11-13).<ref>Michael Hart, come ådzeu, p. 62.</ref> == Djudjmint so sint På == :''Avou onk come sint På, ki voet evi les gaiys, les comeres et les djwifs, on-z est djus d' tot. ''(parole metowe el boke d' on curé [[Catolicisse|catolike]] rediveus, divins li [[roman]] teyolodjike [[roman e walon|e walon]] "[[Gabriyel et Gabriyel (roman)|Gabriyel et Gabriyel]]", p. 210 {{HD}} * [http://rifondou.walon.org/rilidjon/ouve_des_Apoisses-rif.php Veye da sint På] (racontêye disk' a djusse divant s' moirt dins l' [[Ouve des Apoisses]] {{abt}} {{==S}} <references/> {{Commons|Category:Saint Paul}} i5jwcjg8cadvtru7797o4cfs3byj90w 0 36891 428096 408847 2026-11-01T10:04:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428096 wikitext text/x-wiki {{po|Guere des scoles|Guere des scoles (discramiaedje)}} [[Imådje:Schoolstrijd.jpg|thumb|Caricateure d' ene gazete di 1878]] Li '''prumire guere des scoles''', e l' [[Beldjike]], fourit ene margaye politike (sins moirts) inte disfindeus del sicole layike et shuveus des idêyes [[catolike]]s di l' acsegnmint. Ele dura di [[1879]] a [[1884]]. == Mwaissès dnêyes == C’ est les liberås ki sont å govienmint del Beldjike. I fjhèt passer des rfômes ene après l’ ôte po ki l’ societé ni soeye pus si alaxheye a l’ eståvlixhmint catolike. Come di djusse, les curés sont conte. I s’ margayèt so toplin des sudjets come les novelès scoles, li programe a-z acsegnî, li manire di tchoezi les mwaisses di scole et professeurs, li controle des lives di scole. Dins sacwants viyaedjes, les catolikes fijhèt des novelès scoles. Metans, li ptite tchapele di Smu, c’ esteut ene « sicole å curé »1 == Spepieus disrôlmint == E [[1878]], les [[Prumî pårti liberå (Beldjike)|liberås]], rashonnés pa [[Walthère Frère-Orban|Frère-Orban]] dizo l’ rapoûlant tinme do « sconte-calotinisse » wangnèt les vôtaedjes (madjorité absolowe). [[Pierre Van Humbeek]] (on rlomé sconte-catolike) divént minisse di l’ instruccion. Li [[21 di djanvî]] [[1879]], li govienmint fwait rexhe ene lwè ki dit ki tchaeke viyaedje doet aveur ene sicole primaire layike ou neute (adon, nén catolike, come sorlon l’ adjinçna del [[lwè so les scoles di 1842 (Beldjike)|lwè di 1842]]). L’ acsegnmint del rilidjon n’ est pus dins les programes. Li prumire guere des scoles finixha cwand l' deuzinme govienmint rashonnés på [[Walthère Frère-Orban]] fourit rcandjî på crustins ki vont dmoré å govienmint disk' al [[prumire guere daegnrece]], e [[1914]].<ref>https://www.ugentmemorie.be/gebeurtenissen/1879-schooloorlog-en-polarisering</ref> Ci fourit l’ kiminçmint d' ene guere des scoles ki deure co å djoû d’ ouy. Ele kinoxha on fel ridjiblaedje avou l' [[Deujhime guere des scoles (Beldjike)|deuzinme guere des scoles]] ([[1950]] a [[1959]]). == Foû del Beldjike == Li [[Neyerlande]] aveut ossu yeu ene guere des scoles etur liberås eyet crustins.<ref>https://www.geschiedenis.nl/nieuws/artikel/3366/de-schoolstrijd-in-nederland</ref> == Referinces eyet sourdants == === Alére === {{fr}} Jean-Claude Lebrun, ''La guerre scolaire de 1879-1882 à Smuid et à Libin'', ''Aux Sources de la Lesse'', 2011, pp 59-88. === Waibografeye === [[Categoreye:Istwere del Beldjike|Guere des scoles 1]] [[Categoreye:Acsegnmint]] bwzgj3bpxg3xwgq87ycpkws8nfu8yce 0 36899 427650 379843 2026-10-31T19:03:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427650 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Tåvlea scolrece futeur condicioneu.jpg|thumb|350px]] L’ '''indicatif futurrece''' ou '''futeur di l' indicatif''', c' est on [[tins d' codjowaedje]] ki mostere ene accion ki s' pasrè dins l' avni. == Etcherpintaedje == On prind l' bodje do viebe, on radjoute ene [[ristitchete]] -r- (ki c' est li halcrosse R di l' infinitif del [[prumire troke]] (tchante'''r'''). Pu adon, li cawete di codjowaedje di tchaeke djin. Årvier do [[indicatif prezintrece|prezint]] et d' l' [[imparfwait]], les cawetes di codjowaedjes sont les minmes po les [[cénk trokes di viebe]]. Po les [[atôtchîs]], i s' adjixh del cawete do viebe «awè» ([[cawete di codjowaedje -oz]]). Ci piceure la si rescontere dins tos les ôtes lingaedjes romans.<ref>[[Thierry Dumont]], rimarke dedja metowe so les [https://lucyin.walon.org/codjowaedjes/ tåvleas d' codjowadje di l' Aberteke].</ref> == Codjowaedje des cénk trokes di viebes å futeur == Les cénk trokes di viebes si codjowèt cåzu del minme façon a l’ indicatif futurrece {| class="wikitable" |+ Codjowas |- ! Prono d' djin !! Prumire troke<BR>(bouter) !! Deuzinme troke<BR>(magnî) !! Troezinme troke<BR>(tcheryî) !! Cwatrinme troke<BR>(fini) !! Cénkinme troke<BR>(mete) |- | dji || boutrè || magnrè || tchereyrè || finirè / finixhrè || metrè |- | vos (singulî)|| boutroz || magnroz || tchereyroz || finiroz / finixhroz || metroz |- | ti / to || boutrès || magnrès || tchereyrès || finirès / finixhrès || metrès |- | i / ele (singulî)|| boutrè || magnrè || tchereyrè || finirè / finixhrè || metrè |- | nos / dji || boutrans || magnrans || tchereyrans || finirans / finixhrans || metrans |- | vos (pluriyal)|| boutroz || magnroz || tchereyroz || finiroz / finixhroz || metroz |- | i / ele (pluriyal)|| boutront || magnront || tchereyront || finiront / finixhront || metront |- |} == Fômes coinreces == * ''dju boutr'''ê''''' ([[Basse Årdene]]) / ''djè boutr'''é''''' ([[Coûtchant walon]]) * ti + i / ele (singulî) : come li prumire djin, coinreçmint * nos : nos ''boutr'''ons''''' ([[Coûtchant walon]]) * vos : vos ''broutr'''ez''''' ([[Walon do Levant]]) * i / ele (pluriyal) : i ''boutr'''ant''''' (payis d' Bastogne)<ref>[[Scoles di Bive]], 16 d' octôbe 2012</ref> == {{HD}} == {{itvwc}} Luçons sol futeur (et l' condicioneu) {{Abt}} * [https://rifondou.walon.org/sicole/00v.php Prumire luçon] (trokes di viebes 1 a 3) * [https://rifondou.walon.org/sicole/00w.php Deuzinme luçon] (trokes di viebes 4 & 5) == Sourdants == [[Categoreye:Tins d' codjowaedje]] 43trytso9dvid5dvubo5j2jen9w31j1 0 36921 427715 418547 2026-10-31T19:13:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427715 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|boyea}} [[File:Digestive appareil-fr.svg|thumb|boyeas des djins]] Les '''boyeas''' (on dit eto, camaerådreçmint, les '''tripes'''), c' est ene longue buze, tote racafougneye, ki va do [[stoumak]] a l' [[anusse]]. C' est la ki l' amagnî (et l' aboere) est ctaeyî a ptits féns bokets, ki passèt dins l' [[sonk]]. ==Pårteyes des boyeas== Dins les [[biesses ås tetes]] et les [[oujhea]]s, todi, les boyeas sont pårtis insi: * li [[ptit boyea]], lu-minme ripårtixhåve e troes bokets ** li [[douwodenom]] ** li [[djedjunom]] ** l' [[ileyon]] * li [[boigne boyea]], ki n' est pus k' on brostion dins l' coir des djins mins ki pout esse araedjeymint grand dins des biesses k' i gn a ([[tchivå]]s). Ås oujheas, il est dobe. * li [[gros boyea]] la k' les crotes askepeynut, tchaeke sôre di biesse si cogne. * li [[crås boyea]], k' est ddja foû do [[peritoenne]] dins l' [[bassin]] et ki s' raloye e l' anusse. == Fonccions des boyeas == Li prumî ovraedje des boyeas, c' est d' prinde les nourixhmints di l' amagnî, pol fé dins l' sonk, pu dins l' foete. Et d' distcherdjî evoye çou ki n' sieve nén, dins les [[distcheyaedjes]]. Les bactereyes do gros boyea pôrént eto awè on role dins l' ovraedje del tiesse (atuze do «[[deuzinme cervea]]»). ==Maladeyes des boyeas== * [[boylite]] ([[interite]]) * [[trintchêyes]] ([[colikes]], griyeus må d' vinte) * [[viers des boyeas]] * [[magnants mås]] Les senes di ces maladeyes la * [[schite]] * må d' vinte * [[resseraedje (boyeas)|resseraedje)]] * [[trota]] (petaedje et vessaedje) == Uzaedjes des boyeas == El [[cråxhreye]] les boyeas siervèt a fé des [[tripe]]s, des [[androuye]]s, do [[hatchisse]], des [[såcisse]]s et [[såcisson]]s. Ås [[magneus d' tchås]], les boyeas, magnîs avou leu contnou, c' est leu mwaisse sourdant di [[vitamenes B]]. [[Categoreye:Antomeye]] 5ef2zcwwcdazk98xmfu65h2yb7srlqg 0 36942 428321 427266 2026-11-01T10:45:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428321 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:Wa Odissêye definixha.ogg|thumb|definixha]] [[Imådje:Odyssey manuscript.jpg|thumb|On papîscrît d' l' Odissêye]] L' '''Odissêye''' (do [[grek]] «Ὀδῠ́σσειᾰ», «Odŭsseíā», lu-minme di «Ὀδυσσεύς» «Odysseus» {{odio|El Ὀδυσσεύς Odysseus.ogg|ling=el}}, li prôpe no d' [[Ulisse]]) , c' est ene [[epopêye]] e [[vî grek]] k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé [[Homere]]. C' est li spoûle da [[Ulisse]], on rwè grek ki va-st el guere et ki dmeure foirt lontins divant d' raboirder e s' payis. Si feme li ratinda 20 ans å long tot texhant ene carpete do djoû, k' ele distexheut al nute. Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa [[Albert Maquet]] et pa [[Tchåle Djosrand]]. On prezintaedje di tot l' voyaedje a stî fwait å [[scoles di Bive]], al seyance «sicole pås scolîs » pa Léon Thomas e 2018 et 2019. Des istoryins et djeyografes sincieus ont sayî di rfé l' parcours d' Ulisse, mins gn a des grossès diferinces d' onk a l' ôte. == Racourti == Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, [[Itake]] ki pårticipe al [[guere di Trwè]]. C' est lu k' enonde l' idêye do [[tchvå d' Trwè]]. Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves. So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant ene carpete pol pere da Ulisse. Elle aveut dit ås galants k' el vlént rmaryî k' elle n' è tchoezixhreut onk ki cwand elle åreut tot fwait. Mins, del nute, ele distexheut çou k' elle aveut texhou do djoû. == Voyes di l' Odissêye == Des sincieus ont sayî di rfé l' voye k' åreut polou esse li cene di l' Odissêye, k' est adon metowe come ene vraiye «naivyinne». Mins gn a ostant d' voyes ki d' sincieus, a pårt les prumîs et les dierins ponts. <center><gallery> De Troya a Ítaca (II).jpg Odysseus' Journey.svg D293-Voyages d’Ulysse et des Argonautes.-L2-Ch8.png De Troya a Ítaca.jpg Odyssey (Butler) Map.png </gallery></center> [[Imådje:Wa Odissêye ciclope.ogg|thumb|racontaedje des troes prumîs ponts pa Léon Thomas]] Li pont limero 1, c' est, come di djusse, [[Trwè (Azeye greke)|Trwè]], e l' [[Tourkeye]] d' asteure. Ulisse end eva did la avou doze [[batea]]s. === Mon les Kicônes === [[Imådje:Odysseus vecht met de Kikonen De werken van Odysseus (serietitel), RP-P-OB-66.735.jpg|thumb|Les Greks batèt les Kicônes]] Li pont l° 2, c' est e l' [[Trace]], mon les Kicônes, k’ estént camaeråde avou Trwè. Et la, les Greks [[piyaedje|piyèt]] ene veye k' il ont prins al taxhlete. I fåt bén k’ i s’ nourixhénxhe. Mins eto, i cometèt des [[moude]]s : i touwèt tos les sôdårds. I n' sipårgnèt k' on priyesse d' Apolon, k' e-st eto on rlomé [[vignuron]]. Po les rmerciyî, i lzî dene doze amfôres di vén, et il ervont avou. C’ e-st avou ç’ vén la ki Ulisse va sôler l' ciclope kéke tins après.<ref name=":0">Léon Thomas, prezintaedjes ås [[scoles di Bive]] (scole pås scolîs) 2018 et 2019.</ref> === Mon les magneus d' lotusse === Après on long voyaedje, les Greks aterixhnut mon les magneus d’ lotusse. El lotusse, c’ est ene fleur ki dene on frut come ene [[lintile]] et si gosse rishonne å ci d' ene [[date]].<ref>sorlon [[Herodote]], èn istoryin grek do [[5inme sieke divant Djezus-Cri]].</ref> Pol djoû d' ouy, on n' sait co todi kéne plante ki c' est å djusse. Mins les Greks k’ ont magnî do lotusse divnèt come sôs. I n’ volnut pus cwiter po nd eraler dins leu payis. Fåt k’ Ulisse si måvele et uze del foice po les fé ndaler, et po k’ i rmonténxhe dins les bateas. On pinse ki les magneus d' lotusse dimorént e l' [[Tunizeye]] d' asteure, e l' [[iye]] di [[Djerba]].<ref name=":0" /> Mins des ôtes oteurs les ont metou e l' [[Libeye]], ucobén e l' [[Dalmaceye]]. <center><gallery> Odysees men in Lotus Island.gif|Les cpagnons d' Ulisse edoirmous après awè magnî des foyes di lotusse Lotus-eaters.png|Ulisse rebarkêye ses cpagnon di foice </gallery></center> === Mon do ciclope === [[Imådje:CAMU-D2496.jpg|thumb|våze avou Ulisse sospindou a on bassî]] [[Imådje:Split D81 3117 (37732549365).jpg|thumb|li ciclope hene ene grosse pire eviè les Greks k' on rexhou do trô d' rotche et ki s' fotnut d' lu]] Epwis, il arivèt å limero 4. C’ est l' [[ciclope]]. Po sacwants, li ciclope di l' Odissêye si trovreut e l’ [[Sicile]]. D’ après des ôtes, i sont dins l’ [[baiye (djeyografeye)|baiye]] di [[Nape]]. A tere, i voeynut l' [[trô d' rotche]]. Aprume, les camaerådes d' Ulisse ont sogne d' intrer dins ç' bôme la. Mins Ulisse les atoûne po les î fé moussî. I veyèt do [[froumadje]] ; i veyèt do [[laecea]] ; i veyèt on pô did tot. C' est don on ciclope bierdjî, mins ki n' est nén la. Ça fwait : les Greks magnèt et fé do feu. Epwis, al nute, li ciclope rivént avou ses boks, avou ses gades, avou les motons. I s’ mete a mode les berbis et les gades. Et pu i fwait teter les ptits. I ralome li feu et il atake a soper. Pu il aporçût ces etrindjirs la ki s’ ont ressåvé å fond del [[bôme]]. I lzî dmande kî i sont. I racontèt k’ i vnèt d’ Trwè, k’ il ont stî al [[guere di Trwè]], k’ i sayèt d’ rintrer dins leu payis. Mins k’ leu batea s' a afondri, yet k' il est spiyî. Mins l' ciclope n’ elzès croet nén : il apice deus camaerådes, i lzî tape li gueuye al tere et i les magne. Mins Ulisse va cåzer avou lu. Li ciclope lyi dmande «kimint çk’ on t’ lome ?». Ulisse respond : «on m’ lome Nolu ». Adon, po fé passer s' soper å ciclope, Ulisse lyi dene les djusses di vén k' il aveut rçû ås Kicônes. Ça fwait k' vola l' ciclope sô, et i va rdoirmi. Adon, cwand l’ ciclope doime, Ulisse lyi saetche ene fritche dins s’ seul ouy, et la l’ ciclope aveule. Et cwand il a yeu l’ ouy crevé, il a criyî après les ôtes ciclopes. Et i lzî a dit : « on m’ a crevé l’ ouy. » « Kî ? » « Nolu ! ». Les ôtes ciclopes s' ont dit : « il est divnou fô ! ». I l’ ont prins po on sot et i l’ ont leyî tot seu in plan. Li londmwin al [[pikete do djoû]], li ciclope, ki n’ voet pus, saye di sinti dou çk’ i sont les Greks. I rsaetche li grosse rotche ki ristope l' intrêye del bôme et i s' mete la tot rawårdant ki les Greks moussénxhe foû. Mins Ulisse, k’ est vexhåd, a loyî troes [[berå]]s eshonne, et li ci del mitan, i lyi a ataetchî on camaeråde. Ey insi po tertos. Et ça fwait : li ciclope tåstene al rexhowe del grote, mins i n’ sint nén les omes d' Ulisse. I dmoréve on bassî, el pus gros. Ça fwait k' Ulisse s’ ataetche å bassî (gn a bråmint des våzes greks ki rprezintèt Ulisse k’ est dzo l’ berå et ki s’ tént al tozon). Les greks sôrtixhèt sins sey sintous på ciclope, ça fwait. Epwis i s’ dispaitchèt di rtrover leus bateas. Cwand i sont presse a s' ebarker, i criyèt po s' fote do ciclope k' il ont bén djondou. Mins adon, el ciclope, ki n’ saveut nén dou çk’ il estént evoye, råye on [[rotchî]] et l’ tape e l’ direccion do criyaedje k’ i vént d’ ôre. Li rotche passe a kékes metes do batea. Adon, les Greks si djhèt : « Asteure on n’ reye pus. On rmonte sol batea et on ndè va. Li ciclope ôt les Greks ki batèt l’ aiwe avou les rames. I hene co des ôtes rotchîs, mins i n’ els atrape nén. Et les Greks si såvèt.<ref name=":0" /> === Avou Eyole === I vont rescontrer Eyole, li diè des [[vint]]s. Eyole kimande å bon zuvion di shofler viè Itak. Il a reclôs tos les vints contråves dins ene djusse k' i dene ossu a Ulisse, et k' i n' fåt sortot nén drovi. Il est cåzu rarivé, tantea k' i savèt noder les hinêyes do pwin ki cût. Mins les cpagnons si dmandèt çou k’ n a dins l’ djusse. I pinsèt k' c' est des djowions. Et i profitèt k’ Ulisse doime po drovi l’ djusse. Et tos les vints contraires rissôrtixhèt. Et li flote rimonte addé Eyole. Mins Eyole ni sait pus rén fé por zels. === Emon les Lestrigons === Et l' flote Ulisse continowe viè l' Coûtchant, tchôkeye pås airs contraires, po-z ariver dé les Lestrigons. C’ est des adjeyants magneus d’ djins, k’ on plaece sovint e l’ Sardingne.<ref>A cåze ki les maréns greks årént veyou les adjeyantès posteures del civilizåcion nouradjike del Sardingne, et nd askepyî ene ledjinde.</ref> Les Lestrigons distrujhèt a côps d' grossès pires onze des doze bateas del flote, k' estént dins ene baiye retourêye di hôtès falijhes. I touwèt tos les omes u les hiner e l' mer. Li batea d' Ulisse n' esteut nén avou ls ôtes. C' est l' seu ki schape al rascråwe avou Ulisse et tos ses omes d' ekipaedje. === Amon Circé === Il arive addé Circé. Circé, c’ est ene grimancyinne. Ele ni fwait rén d’ mî ki d’ discandjî les cpagnons d’ Ulisse a [[pourcea]]s. Ulisse si måvele. Et pu finålmint i prind l’ macrale al doûce po lyi fé candjî d’ idêye, et k’ ele ridiscandje les cpagnons, et k’ ele lezî rinde leu coir di djin. === Les sirinnes === Après c' est les [[sirinne (tolu)|sirinnes]]. Gn a deus sôres di sirinnes: des mitan-femes-mitan-pexhons, et les ôtes mitan-femes-mitan-oujheas. Vaici, c’ est l’ deuzinme sôre di sirinnes. On a aprins a Ulisse k’ i s’ faleut mesfiyî di ces monses la. Et i fwait ristoper les orayes a ses cpagnons. I dvèt ramer. Et i s’ fwait loyî å mastea do batea. Ça fwait ki l' batea trevåtche li payis des sirinnes ki tchantèt, et ki sayèt d’ assaetchî les maréns. Mins ele n’ î arivèt nén. <center><gallery> Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|minme sinne, på John William Waterhouse, 1891 </gallery></center> === Calipso === Après les sirinnes, c’ est Calipso. Calipso, c’ est ene ninfe, avou, ki saye come Circé d’ awè Ulisse come ome. Ele dimeure dins ene bôme ki, d’ après les sincieus, est dins l’ iye di Cozo. C’ est ene iye di l’ [[iyreye]] di [[Male (payis)|Male]]. Et Ulisse î va dmorer set ans, laddé, reclôs dins l’ trô d’ rotche. Mins Ulisse vout dmorer fidele a s’ feme, Penelope. === Corfou === Après Male, c’ est Corfou. Li diè del mer, Posseyidon, est måva après Ulisse pask’ il a sboirgnî li ciclope. Il eclitche ene timpesse. Li batea da Ulisse tome a meye bokets, e lu doet fé les dierins metes e naedjant. Et il arive so ene pladje a Corfou. Il est crevé nåjhi. Il est tot nou et i doime dins on bouxhon. Et li deyesse Atena… ‒ i fåt saveur k’ i gn a des diès ki sont po Ulisse, gn end a ki sont conte. Po Ulisse, gn a Atena, conte di lu, gn a Posseyidon. Ça fwait k’ Ulisse arive a Corfou ‒ c’ est l’ payis des Feyacyins. Et Atena a metou e l’ tiesse da Nozicaha, li princesse des Feyacyins d’ aler laver les mousmints di tote si famile. Elle î va avou ses siervantes. Si pere lyi a metou on tchår et des moulets po-z aler tot do long do [[mouze (aiwe e l' mer)|mouze]]. Ele fijhèt leu bouwêye. Ele djouwèt al bale. Ele criyèt et Ulisse si dispiete. Et il arive dé zeles. Cwand les siervantes da Nozicaha veyèt ci ome la tot nou, elle ont peur. Ele si såvèt. Nozicaha, leye dimeure la. Ey ele kimince a djåzer a Ulisse. Ey ele li ramoenne al coû di s’ pere, li rwè des Feyacyins. Les Greks, ene des piceures di leu vicaedje dins l’ Antikité, c’ est la filocseneye (filo = ki voet voltî, senia = etrindjirs). Don, l’ amour d’ èn etrindjir. Et li rwè fwait on banket po Ulisse. Et tins do banket, gn a on conteu ki raconte li guere di Trwè. Et a on moumint dné, Ulisse si mete a plorer. Tolmonde si dmande çou ki s’ passe. Èn ome ki pleure å mitan d’ ene gasse. Et li rwè lyi dmande pocwè. Ca ç’ moumint la, li rwè n’ a nén dmandé kî il esteut.<ref name=":0" /> C' esteut insi li lwè di [[Dzeusse]] (li rwè des diès). C' est les Feyacyins ki rmoennît Ulisse a Itake. == Boket foû do live == Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet. <blockquote><i><poem>'''Li moirt do tchén''' Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?" Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !<ref>Vers XVII, 290-327, redjårbés pa [[Tchåle Djosran]], divins ''Le wallon au service des muses grecques et latines'', [[CRIWE]], 1986; rimetou cial e rfondou; [http://walon.1fr1.net/t276-charles-josserand#902 mwaisse modêye].</ref></poem></i></blockquote> == Ôte pårt, dins les belès-letes e walon == [[Imådje:Wa Beaucarne Rwè Ulisse.ogg|thumb|Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne]] Sol [[sitroete plake]] «[[La p'tite gayole (plake di muzike)|Li ptite gayole]]», [[Julos Beaucarne]] a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri. <blockquote><i>Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.</i></blockquote> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/maquet.php#OdisseyeV Ôte ratournaedje, da Albert Maquet] {{Abt}} == Sourdant == {{Commonscat|Odyssey|l' Odissêye}} [[Categoreye:Rilomés powinmes]] [[Categoreye:Civilizåcion greke]] [[Categoreye:Epopêyes]] if4tcei07hx1ca85dvg0op9uwvo4mmo 0 37036 428236 381332 2026-11-01T10:29:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428236 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|chiråde}} [[Imådje:COLLECTIE TROPENMUSEUM Tabut-feest TMnr 10001266.jpg|thumb|Porcession d' Aâchoura e l' Indonezeye ([[anêyes 1910]])]] L' '''Achoura''' (eto scrijhåve : '''Âachoura''' u '''Aâchoura'''; di l'[[arabe (lingaedje)|arabe]] : [[Wikt:عاشوراء|عاشوراء]], riscrît e l' inglès ''Ashura''), c' est ene [[fiesse]] ki s' passe li dijhinne [[djoû]] do prumî [[moes]] di l' [[anêye muzulmande]] ([[moharrem]]). Si no (volant dire a pô près ''dijhinme'') vént di çk' on î dene li [[déme sol tcheté]] ([[zakate el mâl]]). Li fiestixhaedje di l' Aâchoura est foirt diferin d' on payis a l' ôte, et aprume, d' ene coxhe di l' [[islam]] a l' ôte. Li fiesse avou si uzance des ptits feus, a motoit dné l' uzance walone del «[[chiråde]]». ==Fiestixhaedje chiyite== [[Imådje:Ashura in Bahrain 36.JPG|thumb|Djeu do moude di Hossin a Bareyn]] Ezès payis [[chiyite]], l' Aâchoura corespond ato l' [[moude]] da [[Hossin (fré da Hassan)|Hossin]], li ptit-fi do profete [[Mawoumet]], et fi da [[Ali (bea-pere da Mawoumet)|Ali]], riwaitî come li deuzinme askepieu del [[rilidjon islamike]]. Gn a bråmint des [[porcession]]s, la k' les djins bouxhèt so leu dos avou des bastons. U minme si scoryî avou des [[scoreye]]s ([[Iran]], [[Pakistan]], [[Inde]]). Pourtant, cisse pratike la est disconseye pa les mwaisses del rilidjon.<ref>Muhammad Hani, [[:en:|cial, sol Wiki inglès]]</ref> El l' [[Iran]], on pormoenne on [[sbara]] ki rprezinte [[Omar Ben Xhettab]], et l' broûler al fén del porcession.&nbsp;<ref> [[Amin Maalouf]], Samarcande (roman).</ref> E [[Bareyn]], on djowe ene pîce di teyåte ki rmostere li moude da Hossin, ene miete a môde do [[djeu del Passion]] el l' Urope. <gallery> Ashura in Syria- 2017 06 (2).jpg|porcession e l' Sireye 2عاشورا شبیه خوانی.jpg|e l' Iran Hossein behbood 16.JPG|item est i: riprezintaedje di [[Hossin (fré da Hassan)|Hossin]] </gallery> ==Fiestixhaedje sunite== ===Marok=== [[Imådje:Taburinaedje Achoura.jpg|thumb|taburinaedje des båshele tot [[heyant]].]] [[Imådje:Traece feus Aâchoura Sidi Smayil.JPG|thumb|traece des feus d' Achoura]] Li fiestixhaedje di l' Achoura deure tote ene termene ki va do [[novelan muzulmande]] disk' å 10 di ç' moes la, l' Âachoura leye-minme. Å Marok, les ptitès båsheles vont [[heyî]] les compagnes, tot taburinant so des ptits [[taburin]]s al mwin (târija). Les roufions aloumnut des ptits feus, et zoupler ådzeu, po-z aveur del tchance (djusse come el [[schiråde]] el Walonreye).<ref>Cisse-ciale, avou s' no ki rsaetche sol mot "Aâchoura", pôreut motoit vni di l' Âachoura des [[Trouk]]s, rescontrés dins les gueres do tins do [[redjime otrichyin]] (Loukîz a : «[[sidje et dissidjmint d' Wîne]]»).</ref> Totes les [[famile]]s atchtèt des [[setchs fruts]] ([[amande]]s, [[djaeye]]s, [[date]]s, setchès, [[fike]]s, setchs [[poes d' souke]]). Por zels, et po ofri ås parints. Li shijhe do djoû di dvant (li nouvinme djoû do moes), on va fé ene cråsse [[eurêye]], avou do [[rfîssa]], ene [[poye d' îne]] ou on [[cokea]] do payis. Les efants riçuvèt des [[djouwet]]s come, el [[Walonreye]], al [[Sint-Nicolai]]. Li londmwin d' achoura å matén, les djins si lavnut al froede aiwe, po esse santiveus tote l' anêye. Les efants et les grandes djins si stritchèt avou d' l' aiwe, avå les voyes. <gallery> Zemzem båshele corant botaye d'aiwe al mwin.jpg|Spritchaedje a l' aiwe Zemzem båshele porshuvant valet po l' frexhi.jpg|pareymint </gallery> So cisse termene la, on fwait bouxhî des [[petård]]s. ===Ôte pårt ezès payis sunites=== Les [[ptits feus]] d' l' Aâchoura shonnèt esse li cmon fiestixhaedje a bråmint des [[moslimî]]s sunites. Les feus rprezintèt li djoye ki les [[Sunite]]s ont wangnî disconte les [[Chiyite]]s. [[Omar Ben Xhettab|Omar]], li pere da [[Aycha]], li pus djonne feme do profete, aveut divnou calife estô di Ali. C' est po ça ki les Chiyites el voeynut evi. Å djoû d 'ouy, come gn a waire di bwès dins bråmint d' ces payis la, c' est bråmint des vîs pneus k' on broûle. Avou del [[mannixhance di l' air]], copurade dins les grandès veyes. == Sourdants == <references/> [[Categoreye:Islam]] [[Categoreye:Fiesses]] p7fnhaz1yu0joaogk14nj7n6xqe53cb 0 37049 427935 414646 2026-10-31T20:05:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427935 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Brown eye.jpg|thumb|]] L' '''ouy''' ou l' '''iy''', c' est l' organe ki sieve a vey clair, ås djins et å biesses. C' est ene bole sititchêye dins les [[oxhea]]s del tiesse et raloyeye å [[cervea]] på [[nier del vuwe]]. Gn a èn ouy di tchaeke costé. ==Pårteyes di l' ouy== Gn a les pårteyes di l' ouy metowes dins l' [[bole ouyrece]] et des ôtes ådfoû, mins dins l' [[cåvleure ouyrece]]. ===Bole ouyrece=== [[Imådje:Schematic diagram of the human eye en.svg|thumb]] Li bole ouyrece est retourêye po ene sitocaesse toele : li [[blanc d' l' ouy]]. Sol divant, cisse-ciale divént claire come do [[veule]], po leyî passer l' loumire. C' est l' [[coirnêye(ouy)|coirnêye]]. Dirî l' coirnêye: li tchambe-divant rimpleye avou l' aiwe di l' ouy (claire oumeur). Dirî leye: li tchambe-dirî avou li spesse oumeur. Inte les deus, come ene ronde toele trawêye à mitan ki si stind et s' rastrinde : li toele do poupåd. Li fniesse k' ele leye å mitan, c' est ça l' poupåd d' l' ouy. Divins gn a ene [[lintile (fizike)|lintile]], li [[crustalin]] ([[lintile di l' ouy]]). Li fond del bole ouyrece est racovrowe d' on texhou k' atcheteure li loumire: li [[rixhene]]. Li rixhene est fwaite di deus sôres di [[celule (biyolodjeye)|celules]]: les [[copale (celule)|copales]] et les [[brokete (celule)|roketes]]. Les fis sinsiûles di ces celules la si vont rdjonde al [[miyôle di l' ouy]] (''macula''). C' est la k' atake li [[nier di l' ouy]]. ===Ôtes organes del cåvleure ouyrece=== [[File:Eyemuscles.jpg|thumb|Musses mineus d' l' ouy]] * musses mineus d' l' ouy * fene pea d' l' ouy * [[troezinme påpire]] * [[nier ouyrece]] ===Organes foû del cåvleure=== * [[påpire]]s (dizeutrinne, dizotrinne) * [[ci (ouy)|cis]] * [[sorci]]s * [[glandes ås låmes]] * [[tchenå ås låmes]] ==Rotaedje di l' ouy== [[File:Modele optique oeil.svg|thumb|]] Li [[vuzion]] rote insi: Li loumire djond l' coirnêye et passer houte. Li poupåd si drouve ou s' rastrinde sorlon l' foice del loumire. Passe les tchambes divantrinne et drîtrinne et l' crustalin, k' est inte les deus , ki rashonne li loumire sol rixhene, a môde d' ene [[lintile ås deus vôsses]]. Li [[rixhene]] analize li loumire. Metans ele pout vey u n' nén vey les [[coleur]]s. Pu evoyî l' messaedje å [[cervea hanetrece]], pol voye do [[nier di l' ouy]]. Les musses moteurs di l' ouy sont cmandés pa deus [[nier crånyins]] a pårt, li dvintrin et l' difoûtrin. Li drovaedje ou l' rastrindaedje do poupåd et cmandé po [[sistinme nierveus otonome]]. ==Maladeyes di l' ouy== [[Imådje:Chlamydial-conjunctivitis.jpg|thumb|efouwaedje del fene pea d' l' ouy ]] ===senes des maladeyes=== * [[aveulté]] avou ou sins damadje e l' ouy * [[boignté]] * [[djontivite]], [[coirnêyite]], [[coirnêyidjontivite]] * [[breya]] * [[midriyåze]] et [[miyozisse]] * [[tchichåds]] ou catches ===intités malårdieuses=== * [[catarake]] * [[miyopeye]] et [[presbisreye]] * [[glocome]] * [[magnant må]] e l' ouy * [[morance del miyôle di l' ouy]] (''dégénérescence maculaire'') {{Commons|Category:Eye|l' ouy}} [[Categoreye:Antomeye]] [[Categoreye:Ouy|*]] mb7icyr3pbwff8etcnoqc8yobi4vyby 0 37073 428150 371951 2026-11-01T10:13:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428150 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Agricoûteure]] [[Categoreye:Cotlaedje]] Li '''treråyaedje''' ou '''intråyaedje''' (on dit eto : aclairixhaedje, asclairixhaedje, raclairixhaedje, rasclairixhaedje, distoclaedje, distroclaedje, plouctaedje, dispårtixhaedje) d' on semé, c' est l' råyaedje di sacwants djetes po k' les cis ki dmornut crexhexhe mî. C' est ene operåcion corante po les [[betråle]]s, les [[raecene (verdeure)|raecene]]s, les [[agnon]]s semés a roye. L' '''aclairixhaedje''' si fwait pareymint po les [[åbe]]s riplantés ([[sapén]]s). {{Wiccionaire}} == Treråyaedje des betråles == [[Image:Sugar beets thinning.jpg|thumb|betråles å souke après treråyaedje]] On treråye cwand les betråles ont cwate doets (5 cm). Mins s' i gn a bråmint des crouwås, i fåt asclairi pus yeure. Plamor ki les betråles vont crexhe pus hôte, pu, on côp distrokêyes, vont motoit [[flaxhaedje|flaxhî]]. Li treråyaedje si fjheut sovint e famile. Li pa (lomé "plaeceu") va passer l' [[razete]] po leyî des trokes di deus troes plantes. Après, li mame et les efants, a djno, vont discopler, po ndè leyî k' ene. C' esteut l' ovraedje li pus veyou-evi pa bråmint des efants des campagnes, soeye-t i dins les payis avou des betråles å souke ([[Hesbaye]], [[Roman Payis]]), soeye-t i ôte pårt po les betråles-fôraedje ([[Condroz]], [[Årdene]], [[Fagne]], [[Fåmene]], [[Payis d' Heve]]). :''Djilbert s’ aveut rapinsé les vacances di Påkes k’ il aveut stî treråyî l’ anêye di dvant : ses cloketes a ses dognons, ses djnos mesbridjîs fén rodjes pa les roukes di tere, les nuks plin s’ dos.'' :''Li prumî djoû, c’ esteut les plindaedjes : li fi del cinse d’ amon Bårbî : « Ay mes djnos ! », d’ awè treråyî ås petråles troes samwinnes.''<ref>[[J. Desmet]], [[On Sånî a pårt (roman)|On Sånî a pårt]]</ref> Les betråles råyeyes på treråyeu ou pås discopleus si lomnut des '''treråyes'''. On les pout rprinde po rplanter s' i gn a des mankes. Al fén, faleut traze betråles ås dijh metes.<ref>[[live Gaziaux so les coûteures]] (pp. 74-79).</ref> == Aclairixhaedje des sapinires == [[File:PikiWiki Israel 19230 Geography of Israel.JPG|thumb|left|120px|aclairixhaedje d' ene sapinire di pins]] I fåt fé on prumî aclairixhaedje ås [[sapinire]]s après 25 ans.{{?}} Les asclairis n' ont pont d' valeur. Pu on deuzinme après 30-35 ans. On lzès pout vinde ou fé do [[bwès d' tchåfaedje]]. ==Sourdants== <references/> {{Commons|Category:Thinning|l' aclairixhaedje}} 3sb2qhwo75zqghqp8nhh13n2atyesdx 0 37084 428290 401431 2026-11-01T10:39:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428290 wikitext text/x-wiki Li '''sindrome d' ayenåcion parintrece''' ou '''di tapaedje a l' abat d' on parint''' ou '''di spanixhaedje d' on parint pa l' efant'''<ref>dji pinse ki "spanixhaedje" ni va nén; spani c' est ene sacwè d' normåle, di haiteye, on parint doet voleur ki ses efants si spanixhexhe eyet divni otonomes, l' ayenaedje c' est ene ôte sacwè : c' est nén naturel, c' est må-haitî, c' est ene patolodjeye ([[Pablo Sarachaga]], [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=792 so djåspinreye Berdelaedje])</ref>, c' est cwand èn [[efant]] d' on [[mariaedje|manaedje]] ki va a schîfesse, ou d' ene cope k' a [[divoirçaedje|divoircî]] espaitche a onk des parints del vey voltî, a cåze d' on tapaedje a l' abat do rbouté parint (ou parint tapé a l' abat) pa l' ôte (li stombiant ou mescoyant parint). == Istwere di l' atuze == Ciste atuze la a stî atåvlêye dins on sincieus papî eplaidî e [[1985]] pa Richard Gardner, et rashiou so ene troke di senes sicolodjikes k' il aveut corwaitî å cmince des [[anêyes 1980]]. Adonpwis, gn a yeu bråmint d' sorbataedje so cisse teyoreye la, et les [[noerès cotes]] ni sont nén po l' ricnoxhe come on pont acontåve dins les dossîs d' divoirçaedje. Li [[Wikipedia]] inglès prezinte l' idêye dizo on laid djoû (tot l' adrovaedje mostere les astocas come cwè les tribunås n' acceptît nén l' atuze. Li Wikipedia francès prezinte l' atuze leye-minme, sins si rtourner des rujhes des Bijhe-Amerikins avou si acceptance el djustice. == Sene do må dins l' kidujhance di l' efant == * l' efant ni voet ki des mwais costés dins l' abatou parint; portant l' efant ni sait nén mostrer praticmint pocwè k' el riwaite témint d' triviè * cron råjhonmint : po s' djustifyî, l' efant va rcweri des astocas sins cou ni tiesse : Metans "c' est di s' difåte ki dj' a n' a djamåy yeu ene tchambe por mi tote seule" (dins l' boke d' ene båshele d' ene famile nombreuse mon des ptitès djins).<ref>cas rapoirté a l' uzeu</ref> * nol ablonçaedje sol djudjmint des deus parints : onk est måva a 100 %; l' ôte est binamé a tot côp. * divant ses deus parints, l' efant sotént li "bon parint", pår divant k' l' ôte n' åye drovou s' boke. * spårdaedje di l' haeyime al famile do rbouté parint : les grand-parints, mononkes et matantes di s' costé sont tapés a l' abat avou ossu vigreuzmint. * li spanixhant efant mostere ås ôtes k' il a bén tuzé a l' afwaire. Ci sûti tuzaedje la, c' est l' ci do stombiant parint. Ses frés et sours pus vîs, ki vikèt ddja å lon, tot l' schoûtant diront "oyi, mi ptit fré (ptite sour) tuze foirt djusse, mågré k' i (elle) est co djonne. * l' efant ni voet nén li metchansté do stombiant parint, ey adon, nel codåne nén; i n' voet nén nerén li poenne do parint tapé a l' abat.<ref>Richard A.Gardner. ''The Parental Alienation Syndrom. Creative therapeutics'', Cresskill NJ, 1992 (deuzinme edicion, 1998); racourtis so les Wikipedias</ref> == Consecwinces == === Stombiant parint === Li stombiant parint si cdût inla pask' i n' a nén divoircî sicolodjicmint di si cpagneye. I rsaye di fé ene cope avou si efant. Adon, i nel lairè nén fé s' veye, cwand l' efant arivrè al [[laide ådje]]. Kécfeye li stombiant parint a-t i dedja stî coschoyou divant çoula : abandné pa ses parints, pa on hanteu (ene hanteuse), margougnî secsuwelmint… Mins li cdujhance a eto on médiant costé : li hagnûlté permete å stombiant parint di n' nén tchaire (e ç' moumint la) el [[neurasteneye]]. I pôrè eto aveur dipus d' avantaedjes dins l' pårtixhaedje des béns å tribunå, ca li rbouté parint î serè sins exhowe.<ref>Gérard Beausire, ''L'aliénation parentale : quand le conflit conjugal devient parental'', [[pitite gazete]] "Vlan", diviè 2010.</ref> === Ribouté parint === Li rbouté parint, c' est l' ci ki n' a nén l' [[wåde des efants]]; adon, nouv côps so dijh, li pa. I serè tot disgurdi dins si vicaedje di tos les djoûs. Bråmint moens seur di lu. Årè des rujhes po rtrover en novele djin po viker eshonne. Serè pus nierveus a l' ovraedje; roveyrè des impôrtantès sacwès. S' il est a s' boûsse, pôrè piede mo des pratikes. Dins ene schålance administrative, si margayrè avou ses dzeutrins et dzotrins. === Efant === C' est l' pus margougnî des troes, capurade po l' efant di 7 a 12 ans. C' est a cist ådje la ki l' efant doet aprinde a vey li veur do fås. Mins nerén, dins ene cope ki s' margaye sifwaitmint, li modêye do veur n' est nén l' minme sorlon li parint ki l' prezinte. Adon, i va tchoezi li vraiy do rbotant parint et divni si aloyî, polant minme rafoirci li haeyime dins l' manaedje. Po les [[Ado|ados]], c' est pacô pus åjhey di dmorer neute, eneviè les dmandes di tchaeke parint di tni avou lu. «Vos margayes ni m' competnut nén !» Mins c' est l' meyeu des cas, et i n' est nén dit ki cisse neutrålisté la ni s' acpagntêye nén d' ene grande sofrixhance divintrinne. Ki s' radjoute ås ôtes mehins sicolodjikes del [[laide ådje]]. == Sourdants == <references/> [[Categoreye:Sicolodjeye]] [[Categoreye:Mariaedje]] [[Categoreye:Famile]] 3n9pv4mfedboyr0zu0shmwq6etwdz12 0 37086 427980 404115 2026-10-31T20:18:54Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427980 wikitext text/x-wiki L' '''Evandjîle sint Djhan''', c' est l' cwatrinme et l' dierinne des [[evandjîle]]s oficires, sicrîte pa [[Sint Djhan l' Evandjilî]], diviè l' an [[100]]. C' est on [[live (po lére)|live]] di 21 tchaptrês. == Mwaissès dnêyes == C' est l' dierinne des cwate evandjîles, et, nén come les 3 ôtes, avou bråmint des tuzaedjes di l' evandjilî. On n' cåze nén del nexhance da Djezus-Cri. L' evandjilî a purade sicrît po les apurdisses k' alént å [[catruceme]] divant di s' fé [[batijhî]], e l' Eglijhe del plaece ewou çki Djhan dmoréve. Ele djåze moens di çou ki Djezus a fwait, et dpus çou k' il a dit. Portant, gn a nén ddja l' pretchmint so l' montinne. Gn a k' deus paraboles: li cene do bon bierdjî, et li cene do vignron et del vegne. C' est k' ciste evandjîle ci, ele nos vout fé etinde nén tant des pretchmints ou del moråle, mins purade nos dire kî k' il est, l' [[Djezus]].<ref>[[Georges Sfasie]], {{Ran}} 54, ivier 2012-1012</ref> L' evandjilî djåze di lu come «do dicipe ki Djezus inméve li mî». Et dire tchaeke côp k' i scrît ene sacwè k' il a veyou d' ses prôpes ouys. == Contnou == Vola l' discôpaedje di ciste evandjîle la:<ref>Sorlon l' ratournaedje Djihan Dumont</ref> * Prumî tchaptrê ** El Parole divnowe ome ** Li temognaedje Djhan-Batisse ** Li bateme da Djezus ** Les prumîs cpagnons * Deuzinme tchaptrê ** Li prumî miråke, a Cana ** Djezus dvins l’ Timpe * Troezinme tchaptrê ** Djezus et Nicodinme; li novele nexhance ** Li mission da Djezus ** Novea temognaedje da Djhan-Batisse. * Cwatrinme tchaptrê ** Djezus eyet l' Samaritinne ** Djezus et les Samaritins ** Djezus werixh li fi d' èn oficî * Cénkinme tchaptrê ** Djezus rwerixh on paralitike ** Djezus dclåre si ewalisté avou s’ Pere * Shijhinme tchaptrê ** Li mopliyaedje des pwins ** Djezus rote so l’ aiwe ** Djezus est l’ pwin d’ veye ** Djezus anonce dedja li Sinte Cene * Setinme tchaptrê ** Les frés da Djezus nel creyèt nén ** Djezus va-st ossu al [[fiesse des houtes]] ** Les Farizyins volèt-st arester Djezus * Ûtinme tchaptrê ** Wice sont i, tes [[ameteu]]s ? == Lijhaedje di l' Evandjîle sint Djhan == Cwand on dit k' on lét l' «evandjîle Sint Djhan», e lingaedje des djins, c' est l' prumî boket. On l' lét : * al [[messe e meynute]], å [[Noyé]].<ref>[[Georges Sfasie]], come ådzeu.</ref> * cwand l' mame k' a stî [[payelinne]] aléve prezinter èn efant a l' eglijhe, pol [[ramessaedje]].<ref>temognaedje a Lucyin Mahin pa Fraziye Defossé, Cassete l° 10, 1994</ref> == Ratournaedjes e walon == * li ci da [[Djhan Dumont]] (parexhou e 1992) * li ci da [[Jean-Marie Lecomte]] (diviè 2000) * li ci [[Joseph Tilkin|Tilkin]]-[[Jacques Desmet|Desmet]] (kimincî diviè 1990, eplaidî e 2022) == {{HDs}} == * Tecse e-n etir di l' Evandjîle sint Djhan ratourné pa J.M. Lecomte {{Abt}} ** [http://lucyin.walon.org/guerni/evandjile_djihan.html avou l' accint del Hôte-Årdene] ** [http://rifondou.walon.org/rilidjon/evandjile_Djihan.html tecse ene miete rifondou (nén co rcoridjî pår)] * [http://lucyin.walon.org/guerni/DmDj_Ev_st_Djhan.pdf Riscanaedje del traduccion Djhan Dumont] * {{Wks|Èvanjile d’après sint Djan}} (modêye [[Joseph Tilkin]] et [[Jacques Desmet]], eplaideye dins «[[Li Novea Testamint e walon]]») == Sourdants == [[Categoreye:Crustinnisse]] [[Categoreye:Lives e grek]] [[Categoreye:Noû Testamint]] o4cso4uwk0dun2iib0u87wv0wrf73mq 0 37132 427485 387685 2026-10-31T18:37:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427485 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} {{Wiccionaire|erî-doet}} [[Imådje:Asian woman shushing.jpg|thumb|200px|dins ene djesse po dire di s' taire]] L' '''ondî''' ou '''ôlî'''<ref>paski c' est avou ç' doet la k' on [[Wikt:oende|oendeut]] (rilidjeuzmint).</ref> ou '''erî-doet'''<ref>dazår pask' il est metou padrî l' pôce, cwand on tént s' mwin dvant lu.</ref>, c' est l' [[doet]] del [[mwin]] li deuzinme pal grandeur, metou inte li [[pôce]] et l' [[grand doet]]. == Uzaedje == [[Imådje:Congue ary sirhar.jpg|left|100px|thumb|l' erî-doet est stitchî dins l' oraye d' on [[congue d' Urope]]]] Sieve a mostrer l' ene sacwè. On pout vey evi cisse djesse la, tot djhant «èn nén mostrer do doet !» Sieve di sene d' atôtchance po dire a on soçon di n' nén cåzer d' ene metowe sacwè k' ambedeus savnut bén, mins ôtes nén. == Ecwivalances dins les biesses == Dins les [[biesses ås cwate pates]], i n' est pus la ki come des ptitès ongletes (les "gadots") dins les [[roemiant]]s. End a nén dins les [[tchvå]]s. == Dins les rimas d' efants == Dins les [[doetrece]]s ([[rime-rame d' efants]]), i s' lome "Londî" (pa [[atroclaedje di l' årtike]], "Lôlî", "Lourdî", Djulin (a [[Lidje]]), "Laridet" (l' ''arî-dèt''). Dins les sfwaits rimas e l' [[arabe marokin]] on l' lome «لحّس لڭصعة» (raletcheu d' tåye, come li spot des dmorants di [[Djmele]], «[[Raletcheus d' paile]]»), paski c' est avou ç' doet la, riployî, ki s' deuzinme [[dognon]] raezene les pailes, po raspepyî les dierins rleyons plakés ddins. == {{HDV}} == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align:center; float:center; clear:center; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #AAAAAA; border-right-width: 1px; border-bottom-width: 1px; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |- ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[pôce]]'' ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[erî-doet]] / [[ondî]]'' ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[grand doet]]'' ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[doet a l' anea]]'' ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[pitit doet]]'' |} == Pî-note == {{Commonscat|Index fingers|l'&nbsp;erî-doet}} [[Categoreye:Antomeye]] 9lsr7jdzogdwul7erhajqfcghlyxb0n 0 37142 427399 290124 2026-10-31T18:27:36Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Troejhinme troke di viebes e walon]] vers [[Troezinme troke di viebes e walon]] 427399 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Troezinme troke di viebes e walon]] mjyovu7mknhoqoarwh8xfh3kg4ablw1 0 37207 428114 351566 2026-11-01T10:07:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428114 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Romans e walon]] [[Categoreye:Biyografeyes]] {{Wiccionaire-lives|MVSeb}} [[Imådje:Van Splunter Emile Botaye.jpg|thumb|coviete]] '''Emile Botaye''' (''Emile Boutaye''), c' est on [[roman]] [[biyografike]] sicrît pa [[Marcel Van Splunter]]. Il a vudî e [[1964]] ås eplaidreyes do [[Bourdon (gazete)|Bourdon]]. Il a stî saetchî a 500 egzimplaires. == Tinme == C' est l' vicåreye d' èn ome di [[Nålene]] skepyî e [[1873]]. Moussî a 10 ans a l' [[aminwer]], il est broûlé e s' figueure pa ene salêye et piede ses deus ouys. Aveule, i va aprinde li [[manderlî]], pu serè eto vindeu d' [[petrole]], [[acordeyoneu]], [[tcheron]] et [[cåbartî]]. Mågré si stroupiaedje, i rescontere ene binamêye comere k' el mareye. Donêye, k' ele si lome. I va aveur sacwants efant, mins vo n' la-t i nén ki l' prumî a ene maladeye des ouys. El l' oculisse di Tchålerwè pretind k' i n' voerè bénrade pus. Va-t i aveur deus [[aveule]]s dins l' famile ? == Corwaitaedje do live == Li motlî est foirt ritche, nén seulmint po des mots tot setchs, mins eto des tourneures di croejhete k' on n' rescontere nén sovint. * [[Wikt:houte di|houte di]] contin (pus ki contin) fr. ''[[Wikt:plus que|plus que]]'' * [[Wikt:minme et dpus|minme et dpus]] ([[Wikt:avou ça ki|avou ça ki]]); fr. ''[[Wikt:de plus|de plus]]'' == Riscompinses == Li roman a fwait on deuzinme pris a ene bate di scrijhaedjes di l' [[SLLW]] e 1962. jlwv5bqecg3shnxq1h9vpxj0wosiu96 0 37210 427637 329332 2026-10-31T19:00:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427637 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Van-Splunter.jpg|thumb|left|100px|(diviè 1960)]] {{Wiccionaire-sicrijheus|Marcel Van Splunter}} '''Marcel Van Splunter''', c' esteut on [[scrijheu e walon]] di [[Nålene]]. Il a skepyî e [[1911]] ey a morou li [[15 di fevrî]] [[1965]]. Il esteut d' l' [[ALWAC]]. Il est rprins dins l' [[antolodjeye Fleurs diyalectåles]]. == Ouves == Il a cmincî pa scrire pol teyåte. Li [[pîce di teyåte|pîce]] d' èn ake "Èn ureus evenmint" a yeu l' pris del [[UCW|Federåcion do Hinnot]] e 1960. Si mwaisse ouve est seurmint li [[roman]] [[biyografike]] "[[Emile Botaye (roman)|Emile Boutaye]]", ki lyi a valou on deuzinme pris a ene bate di scrijhaedjes di l' [[SLLW]] e 1962. Li roman vuda e [[1964]], kékes moes divant l' moirt do scrijheu. Il a eto scrît des [[powezeye]]s, rashonnêyes dins l' [[ramexhnêye d' arimés|ramexhnêye]] "[[Spiyeures et mexhons d' såjhons (arimés)|Spiyeures et mexhons d' såjhons]]".<ref>[[Félicien Barry]], "''[[Fleurs littéraires dialectales de Wallonie]]''" (1970) p. 34.</ref> == Alére == {{Ran}} '''65''', bontins 2013, p. 20. == Sourdants == <references/> p0szew9dcrier7b6jjyfq6t9nwtxhh3 0 37246 427752 423110 2026-10-31T19:20:03Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427752 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Codjowaedjes|Passer]] Li '''codjowaedje di "baguer"''' est on [[codjowaedje]] erîlé del prumire [[troke da Hendschel]]. Eto, i s' va codjower come "[[Codjowaedje bouter|bouter]]". Mins nerén, sorlon les rîles di scrijhaedje do [[son G]], dins l' dierinne cossoune do bodje, li '''GU''', va ridivni on simpe '''G''' divant l' voyale A ou ene cossoune (R ou N). Les minmès rîles di candjmint di scrijhaedje do son K si rtrovèt po les viebes del deuzinme troke, sol piceure di "[[Codjowaedje bôgyî|bôgyî]]". == Candjmint do scrijhaedje del cossoune == * e futeur ey e condicioneu : ** nos ba<span style="color:#ff0000;"><B>g</B></span>rans ** dji te<span style="color:#ff0000;">g</B></span>reu * dins l' cogne namurrece des [[rwaitants]] di l' [[indicatif prezintrece]] ** i s' rido<span style="color:#ff0000;"><B>g</B></span>nut po rén. Mins, dins ci dierin mot la, i fåt '''aprinde''' ki li [[scrijha gn]] ni s' prononce nén [/ɲ/] ([[son gn]]). == Kékes viebes ki s' codjowèt come "baguer" == * [[Wikt:baguer|baguer]], [[Wikt:abaguer|abaguer]], [[Wikt:ebaguer|ebaguer]] (bodjî d' plaece) ** [[Wikt:baguer|baguer]] (mete ene bague), [[Wikt:ribaguer|ribaguer]], [[Wikt:disbaguer]] * [[Wikt:teguer|teguer]] * [[Wikt:ridoguer|ridoguer]] * [[Wikt:metinguer|metinguer]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://lucyin.walon.org/codjowaedjes/teguer.html Tåvlea do codjowaedje di "baguer"] {{Abt}} * [[Wikt:Categoreye:Viebes do walon ki s' codjowèt come baguer|Sacwants viebes ki s' codjownut come "baguer"]] (dedja studyîs e [[Wiccionaire]]) hevvtrtcdavh5ov4ox24q6qcowekxqj 0 37255 428299 421564 2026-11-01T10:40:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428299 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Discours de payſans ſur le tremblement de terre & ſur les lochets des fille d’au preſent}}''}} {{Dizo-tite|Paskeye so les lotchets}} [[Imådje:Paskeye lotchets1.jpg|thumb]] [[Imådje:Paskeye lotchets.jpg|thumb]] Li '''«Paskeye so les lotchets»''' ou '''«Les lotchets des cmeres d' asteure»''', ki l' tite e francès, c' est : «''Discours de paysans sur le tremblement de terre et sur les lochets des filles d’au présent''», c' est ene viye [[paskeye]] di [[1640]]. C' est l' limero 2 do live «''[[Vîs arimés so les cmeres et l' mariaedje (live)|Dix pièces en vers sur les femmes et le mariage]]''», eplaidî pa [[Jean Haust]] e [[1941]]. Elle est rprinjhe sol limero '''285''' dins l' [[clasmint Piron des vîs scrîts e walon]]. ==Dataedje== On l' date di [[1640]], paski, li [[4 d' avri]] di ciste anêye la, gn a on foirt [[hosmint d' tere]] a [[Lidje]]. ==Personaedjes== * Wéri Lodî * Maroye Modêye, si feme * Stienon Hamlé * Robin Crespou, si pa ==Contnou== Gn a troes bokets dins l' paskeye, ki n' ont waire d' aloyance inte di zels. N a des strofes etires k' ont stî rcopeyes di des ôtès paskeyes di ç' trevén la. ===Prumî boket=== Vers 1 a 35 Les troes omes, c' est des [[houyeu]]s, ki sont-st å fond tins do [[tronnmint d' tere]]. Wéri si date a [[sinte Båre]] et a [[sint Linåd]]. :''O! K' est ç' voci, Djezus Maria! :''Sinte Båre et Monsieu sint Linåd! :''Nos alans abimer el fosse. :''Binamé Diè! Tot l' beur ki hosse !'' Stienon Hamlé dit årvey a s' monkeur :''Ay! Adiè, binamêye Aguisse :''Nos n' årans pus måy nole divize. Robin Crespou sondje å schapaedje di si åme. :''Doûs Diè! Ki n' estans ns kifessé. :''Et k' nos euxhénxhe bén fwait nos påkes. I savét rmonter :''Bouxhans nos tertos e panî. Li hosmint d' tere si djoke. :''Coraedje! I gn' a pus rén ki hosse Vo les la foû do beur. :''Gråce a Diè! Vo nos ci å djoû. ===Deuzinme boket=== Vers 36-42 Wéri toume dins les bresses di s' feme ki l' a vnou rawårder. ===Troezinme boket=== Vers 43-162 Bate di dvize inte li pa et s' fi, avou, å mitan, on long pretchaedje sol môde des båsheles di veye, ki leyèt des grands tchveas avou des lotchets (adon k' les båsheles des viyaedjes les haetchèt dandjreus e-n on [[topet (tchveas)|topet]]. :''Si vos les vlans on pô lofer, (=rabressî) :''I vénrè des måssîs poyaedjes :''Ki vs vénront voler e vizaedje :''Oubén el boke po vs sitronner. :''Kî våt ene båshele di viyaedje !? (= n' a nole del veye ki l' våt) :''Vos les båjhîz so leu vizaedje. :''Si n' estoz vs a rén ecombré :''Insi k' a ces paneas dguizés. [[Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon|Lotchets]] [[Categoreye:Rilomés powinmes e walon|Lotchets]] q71ikwsa30abktphhzl2niu98vz5ybl 0 37256 428039 421538 2026-10-31T20:28:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428039 wikitext text/x-wiki [[Categoreye: Vîs srijheaedjes e walon|Lotchets]] '''Les lotchets des cmeres d' asteure''', ki l' tite est e francès «''Discours de paysans sur le tremblement de terre et sur les lotchets des filles d' au présent''», c' est ene viye [[paskeye]] di [[1640]]. C' est l' limero 2 do live «''Dix pièces en vers sur les femmes et le mariage''», eplaidî pa [[Jean Haust]] e [[1941]]. Il est rprins sol limero 1 dins l' clasmint Piron des vîs serîts e walon. ==Dataedje== On l' date di 1640, paski, li [[4 d' avri]] di ciste anêye la, gn a on foirt [[hosmint d' tere]] a [[Lidje]]. ==Personaedjes== * Wéri Lodî * Maroye Modêye, si feme * Stienon Hamlé * Robin Crespou, si pa ==Contnou== Gn a troes bokets dins l' paskeye, ki n' ont waire d' aloyance inte di zels. Des strofes etires sont rcopieyes di des ôtés paskeyes di ç' trevén la. ===Prumî boket=== Vers 1 a 35 Les troes omes, c' est des [[houyeu]]s, ki sont-st å fond tins do [[tronmint d' terre]]. Wéri si date a [[sinte Båre]] et a [[sint Linåd]]. :''O! K' est ç' çovci, Djezus Maria! :''Sinte Båre et Monsieu sint Linåd! :''Nos alans abimer el fosse. :''Binamé Diè! Tot l' beur ki hosse! Stienon Hamlé dit årvey a s' monkeur :''Ay! Adiè, binamêye Aguisse :''Nos n' årans pus måy nole divize. Robin Crespou sondje å schapaedje di si åme. :''Doûs Diè! Ki n' estans ns kifessé. :''Et k' nos euxhénxhe bén fwait nos påkes. I savét rmonter :''Bouxhans nos tertos e panî. Li hosmint d' tere si djoke. :''Coraedje! I gn' a pus rén ki hosse Vo les la foû do beur. :''Gråce a Diè! Vo nos ci å djoû. ===Deuzinme boket=== Vers 36-42 Wéri toume dins les bresses di s' feme ki l' a vn-u rawårdé. ===Troezinme boket=== Vers 43-162 Bete di dvize inte li pa et s' fé, avou, å mitan, on long pretaedje sol môde des båsheles di veye, ki leyèt des grands tchveas avou des lotchets (adon k' les båsheles des viyaedjes les aetchèt dandjreus e-n on [[topet (tchveas)|topet]]. :''Si vos les vlons on pô lofer (=rabussî) :''I vénrè des måssîs payaedjes :''Ki vs vénront voler e vizaedje :''Oubén el boke po vs sitronner :''Kî våt ene båshele di viyaedje? :''Vos les båjhîz so leu vizaedje. :''Si n" estoz vs arén ecombré 6ujn7bi994ncz2qgvic1988cvzv9c6j 0 37263 428334 422122 2026-11-01T10:48:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428334 wikitext text/x-wiki Li '''diswalpaedje di l' efant''', c' est les estapes k' i va viker, dins s' coir et si tuza, del [[vinowe å monde]] disk' a l' ådje di 5 ans. {| class="wikitable" |+Ådjes del veye |- ! 0 a 2 ans!! 2 a 12 ans !! 12 a 18 ans !! 18 a 65 ans !! 65 a 100 ans |- | [[pitite efance]] || [[efance]] || [[laide ådje]] || [[tins d' grande djin]] || [[vîs djoûs]] |} == Pitite efance == === di 0 a 3 moes === === di 3 a 6 moes === === di 6 moes a èn an === === deuzinme anêye === L' efant rote et court; i naxhe di tos les costés. == Efance == {{Lka}} [[efance]] ===Di 2 ans et dmey a 3 ans=== L' efant discovere k' il est ene mierdjin, lu eto, astok di s' pa et di s' mame. I sait k' il est on ptit valet; ele sait k' elle est ene pitite båshele. Il dit «nonna» et «neni» dipus k' a s' toû. Li cis d' ene [[djermale]]s metèt pus di tins a prinde consyince di zels-minmes. Portant, i n' est nén pus råjhonåve po çoula. S' il a ene zine et rfuzer ene sacwè, k' on lyi vout fé fé di tote foice, i s' pete a [[braire]] (a [[tchoûler]]). Mins, deus munutes après, d' ene trake, i ridvént binamé ådla. ===Diviè 3 ans=== C' est l' ådje do skepiaedje del [[mådjinåcion]]. L' efant dmande k' on lyi raconte des [[floriconte]]s. C' est l' moumint d' aler rapexhî les [[fåves do vî vî tins]]. Ces racontaedjes la siervèt bén po-z [[edoirmi]] l' efant. Les [[djouwet]]s di ciste ådje la lyi vont permete di djouwer totes sôres di roles : esse li mame del [[pope]], li tchîf des [[indyin]]s, evnd. L' efant fwait les cwanses di croere a ses mådjinaedje, mins n' î croet nén vormint. C' est l' ådje ki l' efant dimande tofer des kesses et des messes: kimint lome-t on çoula? Et çouci, ça sieve a cwè ? Kimince eto: li sociålijhaedje, mins c' est co po s' fé plajhi a lu-minme. «Dji vou ene sakî po djouwer avou mi.» A troes ans, l' efant sait djåzer, sait roter a ses 20 [[dint]]s. I sait [[aler a l' ouxh]] (ås [[tchiyote]]s) tot seu, et si rmoussî. I magne avou les grands, come zels. I schoûte mî, et sayî di fé plajhi. ===di 3 a 5 ans=== Gn a pupont di grande noveaté, mins on rafoircixhaedje do coir (todi mî d' assene) et di l' esprit (todi pû sûti). Po l' adaptaedje a l' veye siciåle, l' efant doet aprinde a pårtaedjî avous ls ôtes, ki tot n' est nén «da minme» (come i dit co sovint). C' est dins les sintimints ki l' efant serè l' pus dzôrné a ces ådjes la, pask' i va viker li [[complesse d' Udipe]]. C' est a ciste ådje la ki, dins toplin des payis, l' efant va intrer al [[pitite sicole]].<ref> Laurence Pernoud, ''J’élève mon enfant'', Pierre Haroy, 1981, ISBN 2-7058-0107-3 </ref> == Sourdants == [[Categoreye:Efance]] [[Categoreye:Sicolodjeye]] jdf831ft9wqrpcdjl4cpuq4p7e7yhz8 0 37345 428211 385306 2026-11-01T10:23:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428211 wikitext text/x-wiki '''''Li Guere des Stoeles''''' u '''''el Duere des Estoeles''''' (en inglès : ''Star Wars''), c'est on [[fime di syince-ficcion]] creyé pa [[George Lucas]] e [[1977]]. Dispoy 1981, il est rlomé '''''Li Guere des Stoeles, 4inme boket: On novea Espwer'''''. Gn a deus ôtes ki shuvèt dins l' [[troezinne del guere des stoeles]]. == Doblaedjes == Gn a yeu on passaedje k' a stî [[doblaedje (fime)|doblé]] e walon, et dmorer veyåve so les fis sacwants moes, dins les [[anêyes 2000]]. Pu disfacé, ca fwait sins payî d' [[abondroets d' oteur]]. Èn ôte doblaedje, d' on tot ptit boket, a stî fwait po uzaedje privé ([[Fiesse ås lingaedjes walons]]) e 2019. Vo ndè ci kékes cåzaedjes: :''- C’ est vos k’ a touwé m’ pa! C’ est Obi Wane ki m’ l’ a dit! :''- Nonna, Luk, c’ est mi k’ est t’ popa. :''- Taijhoz vos, alez! Ça n’ si pout! :''- Schoûte ti prôpe cour, et ti voerès k’ c’ est l’ veur. [[Categoreye:Fimes di syince-ficcion]] nqgvh8xhnmby03u5klxcb7yfdiga2te 0 37355 427598 322477 2026-10-31T18:54:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427598 wikitext text/x-wiki [[File:Sierra Nevada Baza.JPG|thumb|Montagnes al nive, dirî des tienes castinnixheus (Gwadisse)]] [[File:Andalouzeye montinne nûlêye.JPG|thumb|Åbes ås fruts]] L' '''Andalouzeye''', c' est ene [[franke contrêye]] ([[kiminålté otonome (Espagne)|kiminålté otonome]]) di l' [[Espagne]]. Grandès [[veye (djeyografeye)|veyes]]: [[Sevile]], [[Gurnåde (Espagne)|Gurnåde]], [[Cordowe]], [[Aldjezirasse]], [[Malaga]]. == Lingaedje == * [[castiyan]] ([[lingaedje oficire]], cåzé avou l' [[accint (lingaedje)|accint]] andalou po les djins do payis). * [[lingaedje djupsyin]] ([[djupsyin]]s do payis) * [[inglès]], [[francès]], [[almand]] (tourisses et dmorants etrindjirs sol coisse). * [[arabe marokin]] (ovrîs et [[abagant]]s e stoumuligne). * [[arabe classike]] (intelectuwels arabe-rafiyants; dimorants des [[payis del Gofe piersike]]). == Djeyografeye == * Rilomêyès [[montinne]]s : ** [[Montaedje al nive]] (''Sierra nevada''). ** [[pegnon d' rotche el mer]] : [[Djibraltar]] * li coisse del [[mer]] : [[coisse å solea (Espagne)|Coisse å solea]] (''Costa del sol''). == Istwere == * Evayeye pa les [[Vandales]] (4inme-5inme sieke) ki lyi dnèt s' no (Vandalouzeye = Wandalouzeye = Andalouzeye). * Evayeye [[Concwesse arabe|pa les Arabes]] (8inme sieke) k' î vont diswalper li pus avanceye des civilizåcions d' adon. * Revayeye pa les Castiyans-Aragonès, ki prindèt [[Gurnåde]] e [[1492]], et tchessî les [[djwif]]s et les [[muzulman]]s evoye. Et traker les cis ki dmorît, et pratiker e muchete (loukîz a : [[Inkizicion]], [[Morisse]]). == Economeye == * [[Tourisse]] : ** [[mer]] et [[pladje]] ** [[deuzinme dimorance]] des djins d' veye d' Espagne mîtrinne ([[Madrid]]) et bijhrece et des cis des payis d' [[Urope bijhrece]] et [[Urope coûtchantrece]]. ** monumints do trevén arabe ([[Sevile]], [[Gurnåde]], [[Cordowe]]). * [[Agricoûteure]] et [[aclevaedje]] : ** [[åbes ås fruts]]. ** [[olivî]]s et [[ôle d' olive]]. ** aclevaedje di [[robete]]s. ** (divinltins) [[vatches]] ås longuès coines po les [[corida]]s. ** [[gade]]s å [[laecea]] ([[raece Mourciyinne-Gurnådene]]). {{Commonscat|Andalusia|l' Andalouzeye}} [[Categoreye:Espagne]] [[Categoreye:Impire arabe]] [[Categoreye:Andalouzeye|*]] [[Categoreye:Ebrocance tîxhone]] [[Categoreye:Frankès contrêyes d' Espagne]] b5py2snrzvr8ahurttd3nm87ske64kv 0 37375 427881 412890 2026-10-31T19:56:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427881 wikitext text/x-wiki {{po=}} {{Wiccionaire}} [[Imådje:Wa roemiaedje vatche.webm|thumb|roemiaedje d' ene vatche (espliké e walon)]] [[Imådje:Roemyî.webm|thumb|berbis årdinwesse ki roemeye]] Li '''roemiaedje''' ou l' '''rimawiaedje''', c' est l' mwaisse piceure fiziolodjike des [[roemiant]]s. I s' adjixh do rmontaedje di l' amagnî del panse, po-z esse rimawyî dins l' boke, et pu esse ravalé. L' amagnî ki rmonte et ridischinde insi si lome li '''roeme'''. == Rotaedje do rmawiaedje == Li rmawiaedje ni rote ki paski les roemiants ni mawieynut nén l' amagnî. Foiravant k' i n' ont nén l' tins, todi a l' awaite d' on [[magneu d' tchå]] k' elzès vénreut scroter. Li yebe, waire kibroyeye, arive dins l' [[panse]]. Les gros bokets dmeurnut å dzeu. C' est zels ki vont stombyî des rçuveus d' messaedje do costé do [[trô d' arivêye di l' avala]] (''cardia''), ki s' drouve å moumint ki l' panse (et l' [[bonete (pansreye)|bonete]]) si rastrindèt, et fé rmonter li roeme. Les gros bokets ni sårént passer e l' [[moliete]] (el vraiy sitoumak) a cåze do [[cint-fouyas]] (li troezinme potche del [[pansreye]]) ki fwait come ene passete. == Roemiaedje et rispoizaedje == Les roemiants roemeynut purade del nute. C' est por zels ene sôre di dmey [[doirmaedje]]. == Dizôrnances do roemiaedje == On roemiant ki n' roemeye pus, c' est k' il est [[malåde]]. Li roemiaedje est don on fel sene di [[haiteyisté]] (boune santé). Les roemiants ni [[rnådèt]] nén come les ôtes [[biesses ås tetes]], poy ki l' ovraedje a l' evier do [[buzea d' avalaedje]] et normå por zels. Mins i polnut leyî rtchaire li roemeye dins sacwants maladeyes. {{Commonscat|Ruminating|l'&nbsp;roemiaedje}} [[Categoreye:Roemiants]] [[Categoreye:Fiziolodjeye des biesses]] h9kbgphzqvn2rdpimjz71v90lkn5jgj 0 37473 428293 406375 2026-11-01T10:39:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428293 wikitext text/x-wiki Li '''calindrî muzulman''' u [[calindrî islamike]], c' est on [[calindrî lunrece]], rashiou so ene [[anêye]] di 12 [[moes]] lunreces di 29 ou 30 [[djoû]]s. Adon, l' anêye conte 354 ou 355 djoûs (dj' ô bén : a pô près onze djoûs moens ki l' [[anêye solrece]]). == Les moes do calindrî muzulman == <table border="1"> <tr><td>[[Arabe]] classike</td><td>[[Arabe marokin]]</td><td>Lomaedje e walon</td></tr> <tr><td>[[Moharrem]]</td><td>3chor (Aachour) «[[Wikt:عشور|عشور]]» </td><td>[[moes do novelan muzulman]]</td></tr> <tr><td>[[Çafar]]</td><td>che3t l-3chour (Chaat l-Aachour)</td><td>[[moes shuvant l' novelan muzulman]]</td></tr> <tr><td>[[Rabi3 l-ouwwal]]</td><td>milod (Miloude)</td><td>[[moes do Noyé muzulman]]</td></tr> <tr><td>[[Rabi3 th-thânî]]</td><td>ch3et el-milod (Chaat l-Miloude)</td><td>[[moes shuvant l' Noyé muzulman]]</td></tr> <tr><td>[[Joumada l-ouwwal]]</td><td>jad (Jinde)</td><td>[[Prumî djouminde (calindrî muzulman)]]</td></tr> <tr><td>[[Joumada th-thânî]]</td><td>joumad (Jouminde)</td><td>[[Deuzinme djouminde (calindrî muzulman)]]</td></tr> <tr><td>[[Rajab]]</td><td>rjem / rjeb (Rajebe)</td><td>[[Rajabe (moes do calindrî muzulman)]]</td></tr> <tr><td>[[Cha3bân]]</td><td>ch3eban (Chaabinne)</td><td>[[Chaabinne (moes do calindrî muzulman)]]</td></tr> <tr><td>[[Ramdân]]</td><td>remdan (Remdinne)</td><td>[[ramdinne]], [[ramadan]]</td></tr> <tr><td>[[Chawâl]]</td><td>chhar le-f6or (Chehar le-ftour)</td><td>[[moes del disdjune (calindrî muzulman)]]</td></tr> <tr><td>[[Dhou l-qa3da]]</td><td>f6or t-tani (Ftour t-tani) <BR> bin l-3ayad<BR> bo jlayb</td><td>[[moes d' inte les fiesses (calindrî muzulman)]]</td></tr> <tr><td>[[Dhou l-Hijja]]</td><td>3id el kbir (Aayid el-kebir)</td><td>[[moes do perlinaedje (calindrî muzulman)]]</td></tr> </table> [[Categoreye:Calindrî muzulman|*]] [[Categoreye:Cronolodjeye]] [[Categoreye:Islam]] fg7s1v368n60y0mvd9w2n9msl5ms5yq 0 37503 427680 397580 2026-10-31T19:08:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427680 wikitext text/x-wiki Li '''sida''', c' est ene maladeye des [[djin]]s [[ki s' prind]], spårdowe pattavå l' [[Daegne]]. A dipus d' 40 miyons d' djins rascråwés. Ele n' a stî cnoxhowe k' e [[1979]]. Elle est cåzêye pa on virûsse, li [[VBDDj]] ([[vébédédjin]], virûsse baxhant les disfinses del djin) lomé [[VIH]] e francès et [[HIV]] e-n inglès. Elle provoke todi l' moirt après 2 a 15 ans, minme médeye comifåt. Onk ki l' a est lomé '''sidateu'''. == Senes del maladeye == On pårtixh sovint les estapes del maladeye del façon ki shût : prumî ståde : [[five]], rodjixhmint totavå l' [[pea]], amwinrixhmint, tronna. deuzinme eståde : diferinnes maladeyes aparexhèt ki l' malåde ni s' disfind waire : [[mås d' vinte]], [[magnant må]], del [[pea]], maladeyes del [[goidje]] et des [[peumon]]s ki n' werixhèt nén. dierin ståde : disrindjmint do [[cervea]] : [[neurasteneye]], [[paralizeye]], [[foleye]], [[piete di parole]]. == Minêyolodjince == === Prindaedje === === Sipårdaedje avå l' Daegne === Foirt corant e l' [[Afrike dizo l' Sara]]. Insi, e 18 åcint des djins ki vnént dner do souk po des parints malådes å spitå d' [[Man]] ([[Coisse d' Ivwere]])<ref>Martial Ledecq, k' î esteut po ene mission [[MSF]] e 2005</ref> E 2005, gn a pus yeu d' crexhaedje do nombe di seropôzitifs. E 2006, on contéve ki 90 åcint des seropôzitifs avå l' monde ni savént nén k' i estént acsûts. == Espaitchance == Po-z esplaitchî li passaedje å påpåd tins d' l' [[acoûtchmint]] a pårti do sonk d' ene enindjeye mame, on dene des [[sconte-retrovirûsse]] li dierinne samwinne do tins d' [[ratindance]].<ref>Martial Ledecq.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Medcene]] [[Categoreye:Novelès maladeyes des djins]] 2rex98n7j41ub9y674f1jg66k4olw68 0 37537 427973 403720 2026-10-31T20:17:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427973 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Couscousse aprestaedje.jpg|thumb|Aprestaedje di couscousse po ene trope di djins]] [[File:Magnaedje couscousse avou priyîs.jpg|thumb|Magnaedje so ene seule tåve, omes et priyîs d' ådfoû]] Li '''couscousse''', c' est èn [[amagnî]] fwait avou del [[simouye]] bolowe dins ene grande djusse di blanc fier ou d' aluminiom, li [[couscoussire]]. Les [[verdeure]]s eyet l' tchå sont parbolowes dins li dzeu di l' ahesse. == Compôzucion == Les verdeures les pus corantes sont : les [[raecene (verdeure)|raecene]], les [[peturon]]s ([[citrouye]]s), li blanc [[cabu]], les [[poes d' souke]], les [[navea]]s, les [[crompire]]s (couscousse dit "ås setès verdeures"). Sins rovyî les [[poevron]]s pol gosse. Li [[tchå]] est å pus sovint del cene di [[boû]]. == Ricete == == Aprestaedje do couscousse == Dins l' tchôdron (li dzo) del couscoussire, fé rivni l' tchå avou des agnons, des tomates, do poeve, do sé, do djédjimbe, des yerbêyes, do do fås safran, di l' ôle ey ene miete di foirt [[boure]]. Leyî fricassî on cwårt d' eure. Radjouter 3 a 5 lites d' aiwe. Cwand l' aiwe boût, mete les naveas, ey on pô après les raecenes. Adon, dins l' meye-trôs (li dzeu) del couscoussire, mete li smouye a cure al wapeur. Cwand elle a bén tchåfé, li rsaetchî et l' rafroedi, li saler, cwand elle est bén souwêye, mete di l' ôle et li rmete a parboure on deuzinme côp. C' est adon k' on radjoute, li peturon et les poevrons et si on nd a do cabu ou des longues cawoûtes, avou les ôtes verdeures ki cujhèt ådzo. Après on moumint, on rsaetche co on côp l' couscousse, et l' rafroedit. Pu l' rimete a cure on troezinme côp. Deus eures après li cminçmint, li couscousse est presse. On mete li couscousse sol taile, mete les bokets d' tchå dissu, pu "frexhi", dj' ô bén mete les verdeures et l' såce, mins nén dtrop. On wåde ene djatlêye di såce po si sacwants è volnut radjouter divant zels. Ca po fé des boletes, i n' fåt nén k' ça soeye ni trop setch, ni trop crou (on pô come li moirtî). == Sôres di couscousse == On l' pout fé avou del tchå di [[grosse biesse]] come del ci d' bedot, ou d' polet. On l' pout minme bén fé avou sacwants pexhons (''qors''). A costé do couscousse ordinaire ås verdeures, gn a l' couscousse ås corintenes. Ci-la, on cût l' tchå, les corintenes, les poes d' souke et tos les ôtes ingredyints (agnons, yerbêyes, spéces) dins ene casrole a pårt. Cwand l' couscousse est presse, on l' mete dins l' taile, mete li tchå dsu, pu vudî l' såce avou les corintenes et les poes d' souke dissu. Li couscousse al tiesse di bedot, ki les Marokins aprestèt voltî li londi del [[fiesse di l' ofrixhaedje]]. == Magnaedje == Å [[Marok]], divins l' tins, on magnive l' couscousse al mwin, tot prustixhant des boletes avou ses doets, et les mete e s' [[boke]] avou ene djesse de tchicnåde. Asteure, bråmint des djins, foiravant dins les veyes, el magnnut avou des coyîs, mins todi tertos eshonne dins ene grande taile. Foû payis arabes, on l' sieve tcheconk si pårt dins des assîtes. <gallery> File:Magnaedje couscousse famile.jpg|Magnaedje e l' famile, omes ey valets File:Magnaedje couscousse mwins.jpg|boletes rade fwaites File:Couscousse boletes.jpg|boletes bén fwaites </gallery> {{Commonscat|Couscous|l'&nbsp;couscousse}} [[Categoreye:Amagnîs marokins]] [[Categoreye:Amagnîs]] dlxqllhbzb1ltbg4mh7ikom3kxyoc11 0 37563 428104 426037 2026-11-01T10:05:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428104 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-lives|JMtdt}} [[Imådje:Mignolet tchant tere.jpg|thumb]] '''Li tchant di m' tere''' (''Li Tchant di m'tére''), c' est ene [[epopêye]] sicrîte pa [[Djôzef Mignolet]]. Ele conte l' istwere di [[Lidje]] inte li moirt di [[Flipe III d' Bourgogne]] ([[15 di djun]] [[1467]]) disk' å branscataedje del veye pa s' fi [[Tchåle di Bourgogne]] e [[1468]] (après l' atake des [[shî cints Frantchimontwès]]). Li mwaisse personaedje, c' est [[Tchantchès]], ki rprezinte on Lidjwès do peupe, on cou-d'-rivadje (les cis ki viként sol boird do mouze). Les [[arimé]]s sont sovint des [[zandrin]]s, mins avou pacô, inte di zels, des volêyes di pus courts vers. Li live a moussî foû e [[1935]], saetchî a 302 egzimplaires. == Cotoûs istorikes == === Divant les paskeyes === * [[1461]] : A foice di calmoussaedjes, [[Flipe di Bourgogne]] fwait cwiter l' prince-eveke [[Djihan d' Hinsbiè]], et mete e s' plaece [[Louwis d' Bourbon]]. Ci-ci n' est nén accepté des Lidjwès et s' doet radmint steper evoye so [[Hu (veye)|Hu]]. Did la, i [[tape l' interdit]] so Lidje ([[19 d' octôbe]]). Dj' ô bén : serer les ouxhs des eglijhes et espaitchî les [[priyesse]]s di dner les [[sacramint]]s. * [[1465]] : Les Lidjwès (sins cavalreye) sont plouzés pås Bourguignons al [[batreye di Montnåk]] ([[19 d' octôbe]]), et 4000 milicyins î leyèt les hozetes. Lidje doet siner li [[Påye di Sint-Trond]] ou [[Peneuse Påye]] ([[22 d' decimbe]]), ki lyi rsaetche totes les libertés k' il aveut seu mintnou dispu l' [[Påye di Fexhe]]. * [[1466]] : li [[16 d' awousse]], Tchåle di Bourgogne si vént bouter dvant les meurs di [[Dinant (veye)|Dinant]]. Li veye des Coperes va esse branscatêye troes djoûs å long. === Prumî boket === Lomé "Côps d' vint", i cmince al moirt di [[Flipe di Borgogne]] a [[Brudje]]. Li pårti do borguimwaisse Håze di Her va bouter l' feu ås ritchès dmorances des sotnant do prince-eveke. Ci pårti la fijheut l' djeu da [[Louwis XI]], e margaye avou s' cuzén borguignon. === Deuzinme boket === '''Côp d' tonire''' I. Coronmint di [[Tchåle di Borgogne]] a [[Brudje]]. C' est ç' djoû la k' il aprind ki les Lidjwès, stombyîs pa [[Louwis XI di France]], avént stî branscater [[Hu]], po swè-dijhant raminer li [[Prince eveke]] [[Louwis d' Bourbon]] a [[Lidje]]. II. Tchantchès fwait d' l' espion a Lovén, ey aprinde les plans do Franc Tigneu d' on crinkinî d' Nameur (adon, k' esteut d' l' årmêye di Borgogne, mins ki cåzéve walon come lu. III. Atot rvnant a Lidje pa Sint-Trond, i rescontere Tchantchesse d' astcheyance IV. Deuzinme vizite a Mardjôzefe; voyaedje dins l' avni e-n [[ipnôze]]. [[Categoreye:Epopêyes|tchant di m' tere]] [[Categoreye:Lives e walon|tchant di m' tere]] [[Categoreye:Joseph Mignolet|tchant di m' tere]] bvriicjas5ahn35jgl5z7gmvawqy3mc 1 37585 428335 396090 2026-11-01T10:48:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428335 wikitext text/x-wiki Charles Camberlin a skepyî ås Trîs d' Salzene li 11 di nôvimbe 1885. Il a morou tot djonne (39 ans) li 9 d' avri 1924 a Malonne. I fourit on scrijheu e walon do payis d' Nameur eyet ancyin prezidint des Relîs Namurwès. Et ttossu matén k' e 1902, il evoye ses arimés ås gazetes walones “Li Mårmite” pu “l' Coirneu”. C' esteut onk des mwaisses sicrijheus del gazete "Li Bancloke". C' est dins l' Coirneu k' i va-st eplaidî e fouyton on roman : “Li bedoye”. Après, i ndè scrît on deuzinme : “Pitch Carlier, prumî adjint d' veye di Nameur”, wice k' i s' fote des romans policîs, ki c' est l' fouke, don, di ces trevéns la. Après l' guere di 1914-18, i toume malåde, mins scrît co “Li pus bele båshele di Crupet” wice k' i tape so l' vicaedje sins ratna des anêyes di l' après-guere 14. Après s' moirt, les Relîs editît on livret, kel tite, c' est “Un humoriste namurois : le docteur Charles Camberlin”. Il est rprins dins l' Antolodjeye des powetes namurwès des frés Maréchal. Di s' mestî, il esteut medcén. 8ovli13xdb52h1zgmaqg8x6k4z9kl91 0 37643 427606 301235 2026-10-31T18:56:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427606 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Codjowaedjes|Hertchi]] Li '''codjowaedje di "schoircî"''', c' est èn ''rîlêymint disrîlé'' codjowaedje des [[viebes del deuzinme troke]]. C' est l' minme ki ' [[codjowaedje hertchî]] (avou ene ristitcheye voyale '''ey'''), mins li c divént ç divant "a" et "o" * dji schoir'''c'''eye * nos schoir'''ç'''ans == Sacwants sfwaits viebes == * [[Wikt:mancî|mancî]], [[Wikt:rimancî|rimancî]] * [[Wikt:adiercî|adiercî]], [[Wikt:radiercî|radiercî]] * [[Wikt:schoircî|schoircî]], [[Wikt:rischoircî|rischoircî]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://lucyin.walon.org/codjowaedjes/schoirci.html Codjowaedje di "schoircî" e rfondou So l' Aberteke] * [[Wikt:Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come schoircî|Viebes ki s' codjowèt come "schoircî" dedja studyîs sol Wiccionaire]] bv9t7642i6k4qz5c35xd6c1c6d5661k 0 37669 428243 336547 2026-11-01T10:31:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428243 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Politikîs bedjes|Frere-Orban]] [[Categoreye:Rilomés Walons|Frere-Orban]] [[File:Walthère Frère-Orban (1812-1896).jpg|thumb|]] '''Hubert Joseph Walthère Frère''', spoté '''Frère-Orban''', c' esteut on [[politikî]] [[bedje]] eskepyî a [[Lidje (veye)|Lidje]] li [[24 d' avri]] [[1812]] (dizo l' [[redjime holandès]], dabôrd) et moirt li [[2 d' djanvî]] [[1896]] a [[Brussele (veye)|Brussele]]. == Cårire politike == C' est lu ki meta so pî li [[pårti liberå bedje]] e [[1846]], k' il î dmorrè prezidint a veye. I fourit minisse des finances di [[1848]] a [[1852]], pu di [[1857]] a [[1870]]. I divna [[prumî minisse]] deus côps, di [[1868]] a [[1870]], adonpwis di [[1878]] a [[1884]] (c' est adon k' s' enonde li [[Prumire guere des scoles (Beldjike)|prumire guere des scoles]]). I dmora deputé d' Lidje di [[1847]] disk' a [[1893]]. == Ene di ses dvizes e pårlumint sol cåzaedje do walon == E 1887, li [[mouvmint flamind]] saye di fé ricnoxhe li [[neyerlandès]] come deuzinme [[langue]] del [[Beldjike]]. Ene di leus dmandes, c’ est ki les ôres des [[oficî]]s di l’ [[årmêye]] bedje soeyexhe dinés e [[flamind]] ostant k’ e [[francès]]. Vola çou k' Frere-Orban va responde : « I n’ fåt nén dmander Mouze et les vås, cwand on riskêye di [[Wikt:i n' fåt nén dispierter l' tchet ki doime|dispierter l’ tchet ki doime]]<ref>Mwaisse modêye e francès : ''il ne faut pas montrer des exigences déraisonnables, parce qu'on arriverait à allumer des passions qui sont des plus dangereuses.''</ref>. Si vosse ricwestaedje divreut esse accepté, i fåreut eto ki les oficîs kinoxhrént l’ [[almand]] eyet l’ [[walon]]. C’ est ene dimande ostant d’ assene ki l’ cene k’ i cnoxhexhe li flamind. » Il aspite des vwès do gåtche costé do dmey-rond : « Taiss k’ oyi ! (li walon ossu !) » Coremans, onk des pus fels disfindeus do flamind, recasse ki tos les Walons kinoxhèt l’ [[francès]]. Frere-Orban : « Vos vos marixhoz pår. Les Walons k’ ont fwait des hôtès studes et les cis ki dmornut ezès [[veye (djeyografeye)|veyes]] savèt l’ francès, tot come les pareys a zels di [[Flande]]. Mins l’ contrumasse des djins des [[viyaedje]]s nel comprindèt nén, ou l’ etinde foirt må. » Coremans : « Vos scoles n’ ont don siervou a rén ? » Frère-Orban : « Les [[scoles prumreces]] ni sont nén poûssêyes assez po lzî aprinde comifåt l’ francès. Dji vos endè va dner l’ prouve. Tos les djoûs, ås [[tribunå]]s, les [[djudje]]s sont-st oblidjîs di djåzer walon avou les ametous ou les [[temoen]]s po s’ poleur fé comprinde. Vos ploz dmander a vos frés d’ mestî des [[Walonreye|provinces walones]] ki n’ mi disdiront nén. Ces djins la ki cåzèt tofer walon ont bén stî e [[scole primaire|primaire]], mins tot moussant foû, il ont rovyî l’ francès k’ il î avént aprins, oudonbén, foirt må l’ divizer. »<ref>Anales do Pårlumint bedje, sipepieus tecse, 1887-1888, p. 164, ratourné e walon pa [[Lucyin Mahin]], {{Ran}} l° 66, esté 2014</ref> == Sourdants == <references/> 48dp9aa4gmlq0fepsqx5d9hor8xf0ba 0 37715 428216 370754 2026-11-01T10:24:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428216 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Li '''passeyisse''', c' est l' [[zine]] di todi loukî dirî lu, dins s' [[passé]], et nén padvant. C' est ene cogne do [[tins-long]] après l' tins passé, k' est loukî come li '''bon vî tins'''. Bråmint des scrijheus walons ont stî et sont passeyisses. == Li passeyisse dins les belès letes e walon == [[Tchåle-Nicolai Simonon]] ([[1774]]-[[1847]]), li prumî grand [[scrijheu e walon]], est ddja on passeyisse. Fåt nén dmander ! <poem> :''Ele mi dene li sovnance :''Des anêyes di mi efance :''Ciste iluzion m' plait bén :''Kî çki n' a nén eveye :''Di s' repoirter, kécfèye :''En erî dvins s' djonne tins</poem> ::(Li [[Copareye]]) On djha parey di [[Djôzef Vrindts]]. :''Car la poésie de Vrindts (…) est vouée au culte languissant du passé. ''(ca l' powezeye da Vrindts est rimpleye d' èn alanmixhant préjhaedje do tins passé).<ref>[[Grosse antolodjeye Piron]] p. 255</ref> Tant k' a [[Louis Lagauche]], el dit long et lådje dins s' live [[Prindoz vosse bordon (prôzes)|Prindoz vosse bordon]]: :''Kibén d' feyes, ci djoû la, (les bon vîs [[posti]]s) m' avént fwait rvey mi djonnesse! Mi bele djonnesse ! Leye k' aveut si bén l' toû di vs fé wignî so vos pindmints tot erunis, mågré vos tchinnes et vosse loket, cwand dji gletéve divant ene roslante peme u des crotêyès biyokes.<ref>p. 50</ref> El fén do [[20inme sieke]], bråmint des scrijheus vinous å monde sol kimince do sieke vont raconter leu vicåreye. Droldimint assez, il ahotnut sovint après l' [[deuzinme guere daegnrece]], la ki l' monde di leu efance si va tot d' on côp coberôler.([[Maurice Georges]], [[El fi do schayteu]]; [[Robert André]], [[Del pire di molén al pire d' åté]]. == Clintcha sconte-passeyisse mon sacwants waloneus == E 21inme sieke, sacwants scrijheus e walon saynut di conter des spoûles d' asteure, et nén toltins do vî tins. Ci n' est k' ene manire di rmimbrer totès sinnes do passé come [[Calixte Culot]] dins on tecse di [[Raglenaedjes on pô pattavå (tecses)|Raglenaedjes on pô pattavå]], dedja eplaidî dins l' [[antolodjeye]] [[Scrijheus d' Årdene (antolodjeye)|Sicrijheus d' Årdene (antolodjeye)]]. Les romans del [[coleccion Somme-Denis]] sont foirt d' asteure, ou d' on passé istorike, mins waire rigretant do djonne tins des scrijheus. [[Lucyin Mahin]], lu, asprova tofer di scrire des spoûles (romans, ramexhnêyes di novele) si passant foû payis et do trevéns des djoûs d' ouy. == Sourdants == [[Categoreye:Sicolodjeye]] [[Categoreye:Sicrijhaedjes e walon]] f3oh8voqdeqaz62mvbt1ts6jbucaxsk 0 37726 427591 415092 2026-10-31T18:53:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427591 wikitext text/x-wiki {{po=}} {{Wiccionaire}} [[Imådje:Carro agricolo romagnolo.jpg|thumb|]] Ene '''tcherete''', c' est on rôlant éndjin ås deus [[rowe]]s, saetchî pa des [[boû]]s, des [[tchvå]]s, des [[tchén]]s, des [[djin (biyolodjeye)|djins]] po tcheryî totès sôres di ptitès sacwès. Les [[rowes di bwès]] did dinltins ont stî replaeceyes pa des rowes di cawoutchou après l' [[deuzinme guere daegnrece]]. == Sôres di tcheretes == * Les '''[[Wikt:begnon|begnon]]s''' ont ene bene ki va a cou, po distcherdjî. * Les [[Wikt:gayot|gayot]]s ou [[Wikt:sglisse|sglisse]]s ou [[Wikt:trinnåd|trinnåd]]s, c' est des ptitès bassès tcheretes. Å cmince, on minéve li tcherowe ås tchamps avou. * Les tcheretes ås tchéns sont saetcheyes pa des tchéns. C' esteut bråmint les martchand d' laecea ki s' endè siervént. * Les tcheretes ås bresses sont saetcheyes pa des djins. {{Commons|Category:carts|les tcheretes}} [[Categoreye:Viyès usteyes]] [[Categoreye:Tcheriaedjes]] [[Categoreye:Rôlants éndjins]] h2affderhep3jtiencqqdzralorbqrj 0 37775 428121 423916 2026-11-01T10:08:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428121 wikitext text/x-wiki {{po|Noyé|Noyé (discramiaedje)}} {{po|Sint-Nicolai|Sint-Nicolai}} [[Imådje:Louis Bernard Nute divant Noyé.jpg|thumb|Coviete d' ene modêye walone]] '''Li nute divant l' Noyé''' (e-n inglès: ''The night before Christmas''), c' est on [[live d' imådjes]] e-n [[inglès]], parexhou aprume come [[powinme]] li [[13 di decimbe]] [[1923]] dins ene gazete lomêye ''Sentinel'' del veye di Troy dins l' [[estat d' Noû York]] ([[Estats Unis]]). Li scrijheu ni s' a nén fwait cnoxhe. Li tite esteut adon «''An account of a visit of Sint Nicholas''» ==Cotoû== Li powinme riprind li paskeye da [[Sint Nicolai]], mins come i n' sait pus a kéne date ki c' est, il plaece li djoû di dvant [[Noyé]]. ==Shuvance== Après ci powinme la, les alaedjes rapoirt avou l' Sint-Nicolai, divnou l' [[Pere Noyé]], s' ont spårdou avå tote l' [[Amerike bijhrece]], adonpwis dins l' monde etir. Dins les payis ki fiestixhèt ddja l' Sint-Nicolai, c' est ene deuzinme dujhance ki s' a radjouté al prumire, copurade dispu l' fén do [[20inme sieke]] (a pårti di 1945). ==Ratournaedjes== Li powinme a stî ratourné dins trinte-shijh meye [[lingaedje]]s. E walon, gn a deus [[tradujhaedje]]s, onk da [[Jean-Luc Fauconnier]] et onk da [[Bernard Louis]] (''li nêt d'vant Noyé'', 2012, ISBN 978-3-943052-44-2). ==Boket foû do live== [[File:Santa Claus and His Reindeer.jpg|thumb|]] :''Vosse mame avou s’ noret, et mi avou m’ bonete, :''Nos vnéns d’ aler fé chlop, doirmant come des soketes, :''Cwand ns fourîs dispiertés pa on ramdam di diåle. :''Dji zoupla djus di m’ lét po vey si  on fjheut bal. :''Dji cora-st al finiesse et s’ råyî les gordenes, :''Drovi radmint les vites et l’ batante ki halkene. :''Li beaté erlujheut sol nive tote tchôde toumêye ; :''On s’ åreut ttaleure creu e plin djoû a meynêt; :''C’ est adon ki dj’ veya, di mes ouys ki rlouként, :''Ene tote pitite eschlide et ût gades k’ el saetchént ; :''Et l’ vî ome di mineu ki tneut fer el coirdea. :''Dj’ a seu a ç’ moumint la k’ c’ esteut l’ sint Nicolai…<ref>{{Ran}} l° 68, ivier 2013-1014 (modêye walone nén eplaideye divant)</ref> ==Sourdant== {{Commonscat|A Visit from St. Nicholas|ç' live la}} [[Categoreye:Lives e-n inglès]] [[Categoreye:Lives d' imådjes e walon]] [[Categoreye:Redjårbaedjes e walon]] [[Categoreye:Powezeye e-n inglès]] [[Categoreye:Sint-Nicolai]] n8vckrebztzwl79h6o5dwphmwojgqoc 0 37779 427911 354723 2026-10-31T20:01:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427911 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Ploketes d' aiwe29-01-02-4.jpg|thumb]] Les '''plokes d' aiwe''' ou '''ploketes volantes'''<ref>eto: blankès ploketes, pititès ploketes, fåssès ploketes, såvadjès ploketes, ploketes di rowe, ploketes di tchén, ploketes Sint-Djenvire; po-z awè dipus d' racsegnes, alez s' vey so l' [[ALW]] 15 pp. 293-294</ref>, c' est ene [[maladeye d' efant]] k' est cåzêye pa on virûsse, li [[virûsse des d' aiwe et des cingues]] ou [[virûsse ploketes-cingues]], ki pout rascråwer eto les grandès djins des [[cingues (maladeye)|cingues]]. Mins nén parint avou l' ci des [[noerès plokes]]. == Senes del maladeye == Ça atake pa on [[spitaedje-foû]] so tot l' coir. Les poketes vont divni des crapes, ki vont souwer so 15 djoûs a on moes. Li plaec eest co veyåve on ptit tins, mins ele ni lairè pont d' marke (årvier des noerès plokes, ki l' vizaedje est gravé). <gallery> File:Ploketes d' aiwe dj1 front.jpg|Prumî djoû File:Ploketes d' aiwe dj3 costé.jpg|Troezinme djoû File:Ploketes d' aiwe dj5 timpe.JPG|Cénkinme djoû File:Ploketes d' aiwe dj8 tchife timplis.jpg|Ûtinme djoû </gallery> == Espaitchance == Gn a èn eplocta po cisse maladeye la, mins ci est nén dins les vaccinaedjes oblidjîs. ==Sourdants== {{Commonscat|chickenpox|les ploketes d' aiwe}} [[Categoreye:Medcene]] [[Categoreye:Maladeyes d' efant]] [[Categoreye:Maladeyes ås virûsses des djins]] 6g2wldmgmrhsjyo9tyoxkfvyhtespsx 0 37860 427737 415755 2026-10-31T19:17:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427737 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Gamma Knife Graphic.jpg|thumb|Tecnike]] [[Imådje:Gama-coûte coviete.jpg|thumb|Binde d' imådje e walon sol tecnike]] Li '''radiocérudjeye''', c' est li touwaedje, come on [[côpaedje-evoye]] å coutea, d' on [[nucrê]] canceriveus ([[magnant må]] bén ramassé) metou parfond e [[cervea]]. Li «[[coutea]]» atomike si lome eto '''[[gama-coûte]]''' ou '''[[coutea gama]]'''. L' ekipe di specialisses (docteurs et fizicyins) ki boutèt dins on sfwait siervice, c' est les «gamayisses». El [[Beldjike]], li tecnike est eployeye a l' ospitå Erasse di l' [[ULB]]. == Mwaisse atuze == Li mwaisse atuze, c’ est d’ aplonker sol nucrê avou des [[rais gama]] prodûts pa des [[atôme]]s di [[cobal]]. N’ a nole dôze ki doet rispiter di ttåtoû do magnant må. Ça n’ fwait nén må et on n' doet nén ddja esse [[edoirmaedje (medcene)|edoirmou]]. == Aprestaedje do pacyin (del pacyinne) == I fåt rschurer l' tiesse do (del) malåde comifåt. Å prume, il esteut reki d’ astoker l’ tiesse avou on casse ki tént fer, ca ci cåde la ni doet nén bodjî d’ on milimete cwand l' malåde passe divins l’ machine. On côp l' tiesse bén astokêye, i fåt rpasser å [[scaner (medcene)|scaner]] et a l' [[iyerem]] po mzurer å cwårt di pwel près li cogne et l' grandeur del [[crantchoûle]]. Adon, les docteurs carculnut a on pwel près les dôzes et les tchamps d’ rayixhaedje, pu evoyî les dnêyes å fizicyin ki va miner l’ machine atomike. Tins d' operåcion, ki deure ene pitite eure, li pacyin si pout edoirmi di lu-minme, so l' inflouwince des [[rapåjhantès droukes]] et del [[muzike]] (motoit des [[hosseuse]]s). == Dins les belès letes e walon == [[Djozé Schoovaerts]], e [[2013]], toirtcha ene [[binde d' imådjes]] didactike, [[Gama-coûte (binde d' imådjes)|Gama-coûte]], po fé comprinde ås pacyins cisse tecnike la, et les mete foû [[hisse]]. Ene deuzinme BI sol tecnike, foirt sipepieuse, fourit askepieye do minme dessineu, ratournêye e walon pa [[Lucyin Mahin]]: [[Gama-coûte (binde d' imådjes2)|Gama-coûte 2]] {{Commonscat|Radiosurgery|l'&nbsp;radiocérudjeye}} [[Categoreye:Medcene]] [[Categoreye:Cérudjeye]] [[Categoreye:Fizike atomike]] olksnerec6wcbe4zlyjncv3cfkjpi3p 0 37897 428076 410348 2026-11-01T10:01:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428076 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-motîs|Live di spots Meurice}} '''Aprinde li walon d' Lidje pal voye des spots et ratourneures''' (po fé court : '''Live di spots Meurice''', ki s' tite e francès, c' est '''''Dictionnaire des spots ou proverbes wallons''''', c' est on [[live di spots walons]] sicrît pa [[Emile Meurice]] ey eplaidî e [[1994]], pu replaidî e [[2016]] do [[Muzêye do vicaedje des Walons]]. Côde e [[Wiccionaire]] : '''[[SpE10]]''' (loukîz a : [[Djivêye des lives di ratourneures et spots walons]]). == Contnou == Li live est pårti e 33 lçons. Tchaeke luçon dene sacwants spots, avou des esplikêyes des [[mot]]s k' i gn a dins li spot. L' enimådjaedje (58 desséns) a stî fwait pa des scolîs ki [[Emile Meurice]] aveut dins ene sicole professionele addé Lidje. End a djusse ene piceye ki vnèt do mwaisse [[motî Haust]]. Al fén, gn a ene tåve di mots, çou ki permete di rtrover åjheymint les spots k' on rcwirt après. == Ovraedje dilérin == Li live a stî eredjistré so [[cassete odio]]. Avou l' deuzinme eplaidaedje gn a eto ene pårteye di ces cåzaedje la k' a stî metou [[so les fis]]. == {{HD}} == {{mic}} [https://web.archive.org/web/20180405193933/http://www.provincedeliege.be/fr/viewallonne Sol waibe do Muzêye do vicaedje des Walons] [[Categoreye:Lives di spots walons]] pbwx4ioxu5515d0afqpm8pcfbb0lh73 0 37923 428276 415154 2026-11-01T10:36:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428276 wikitext text/x-wiki «'''Djôzef a messe'''», c' est li [[sketch]] k' est dandjreus li pus cnoxhou e walon. Li mwaisse ouve, c' est on [[monologue]] e francès da [[Roger Albert Champenois]], ki s' [[no d' sinne]], c' esteut [[Champi]]. Il a stî radapté e walon pa bråmint des comikes, inte di zels [[François Renard]] et [[Bob Dechamps]]. == Modêyes e walon == === Modêye Bob Dechamps === Vocial li modêye metowe al sinne pa [[Bob Dechamps]] <blockquote><i> Djôzef a stî passer sacwants djoûs addé les parints di s' bele-feye a Florissåt et pol prumî côp di s' veye, il a stî a [[messe (ofice)|messe]]. Fåt dire k' i n' è nén oizou fé ôtrumint, paski ces djins la, c' est des djins ki vont a messe, tos les dimegnes et Djôzef, po n' nén s' fé waitî, a stî a messe eto ; i les a shû. Cwand il a raconté ça a s' camaeråde Nesse, ki n' î aveut djamåy sitî non pus, ci-ci lyi a dmandé si télmint d' kesses, ki Djôzef a tot raconté. Il a spliké çou k' i croet k' il a veyou, pusk' i n' a rén compris. Dji va sayî d' el dire come lu. Bon ! T' arives vaila ; gn a ene grande poite avou des montêyes et on batch di pire di tchaeke costé avou d' l' aiwe. Mins ci n' est nén po boere, hin. Neni, neni ; i trimpnut leus doets, i ramouynut leu front et après, i rxhoubnut leus mwins so leu costume. Mi, dji n' m' a nén mostré pus biesse ki zels. Dji l' a fwait a deus mwins et dji so-st intré è rxhorbant mes mwins comifåt . Cwand t' arives dins l' bazår vaila, ti voes on grand coulwer å mitan avou des tcheyires a gåtche et a droete. T' endè tchoezis ene bele avou des cosséns et ti t' ashîs. Cwand dj' di : Ti t' ashîs !, tådje ene miete, hin, paski ti n' es djamåy trankile, hin, la ddins. Cwand c' est nén onk ki bodje, c' est l' ôte ki soune. Tchaeke côp k' on soune, ti t' erleves, ti t' rashîs ; ti t' rileves co ; ti n' as rén veyou ; ti t' rashîs ; t' as co rén veyou. Mins, mi, dj' els a yeu tertos : dji m' a rlevé dvant ls ôtes et cwand dj' a stî stampé, dji n' m' a nén rashî et dj' a tot veu. Dins l' fond, vaila, i gn a on decôr avou des montêyes ; i gn a ene coujhene a gåtche et ene erî-coujhene a droete. Tot d' on côp, i gn arive on grand del coujhene, on comike, hin, ci-la. I s' a-st atifé avou des rideas ; il a refaxhî on stôre alintoû d' lu. Il a ene dischinte di lét padvant, ene dischinte di lét padrî et on ptit noer tchapea. Ça, c' est l' tchanteu comike. Il est shû pa tos des gaméns abiyîs a feye avou des rodjès cotes. I s' amoenne å pî des montêyes et i tire si ptit noer tchapea et i l' mete a costé d' lu. I n' a nén l' tins d' el mete. Gn a on gamén k' l' apice et l' aler tchôkî dins on cwén. Li grand l' a veu, hin, lu, ki s' tchapea n' est pus la. On l' etind, hin. I moût tot bas dins ses dints : « On-z a volé m' tchapea ; dji vôreu bén sawè kî çk' a pris m' tchapea ! ». Les gaméns metnut leu front sk' a tere pou n' nén k' on voeye k' il ont do plaijhi et i repetnut tertos eshonne : « On n' a nén veyou l' tchapea ; on n' sait nén kî çk' a pris l' tchapea » Et après, ti voes l' grand ki monte sacwants montêyes. I drouve li cayé avou les tchansons. Ti t' dis k' i ndè va tchanter ene. Awè ! I comince a-z atraper des moxhes. I tape ses mwins e l' air, li gåtche, li droete, les deus. A ç' moumint la, ti voes onk des gaméns ki spite dins l' erî-coujhene. Dji m' di : «C' est ça, c' est l' ci ki va cweri li spritchoûle aveu l' flitok po fé crever les moxhes.» Mins i n' a nén rivnou avou ene sacwè po fé crever les moxhes, note bén, mins ci n' esteut nén ene sipritchoûle. Non, il aveut fotou l' feu dins on ptit agayon vaila ki pind avou des tchinnes et del poude insecticide ki fwait ene foumire a crever dins l' bazår. Et il a comincî a berlondjî ça. Gn aveut des djins ki tossént. Dj' åreu volou ki t' voeyes li pantomene k' i gn aveut la ddins. Et l' grand a fwait sene k' i s' djoke et l' ôte a rpoirté l' djéndjole dins l' coujhene. Et so ç' tins la, gn a l' pus ptit des gaméns, - pask' i gn c' est èn arsouye hin ! laddins, ene sobtilité d' diåle -, il apice li live k' est a gåtche, i passe pa drî et l' poite a droete, li live k' est a droete, i rpasse pa drî et l' poite a gåtche. Et l' grand est embêté, hin, lu ! Il est tot pierdou, i dschind, i rmonte, i va tos costés, i drouve ene pitite årmwere. A ç' moumint la, ti voes l' ôte ki rvént d' l' erî-coujhene, k' a stî rpoirté l' machin ki fome, i passe si mwin padrî l' bufet, i ramoenne ene botaye di vén. Hop !, l' ôte, li chef, il avance si bresse et i tind l' goblet pou-z aveur a boere. Li gamén rimplit l' vere, et sol tins k' i l' rimplit, i tchante ene pitit boket : « ''Laissez couler, laissez coulâ''. » I rwaite si on ni l' waite nén, m' fi, et, sins dire a vosse santé a personne, et … Hop ! tot dins l' vere ! I rtind l' goblet ; l' ôte è rvude, co l' minme ! A ç' moumint la, dji m' dis a mi-minme « Todi est i ki dji n' åreu nén volou tchaire avou ç'-t ome la dins on cåbaret, paski c' est on deur, hin m'-n ome ! » Mins, l' deuzinme vere, i n' åreut djamåy dvou l' boere. Dji n' sai nén çki l' gamén aveut metou ddins, mins l' deuzinme côp, hin ! por mi, il a atrapé des mås d' estoumak. On veyeut ki ç'-t ome la sofrixheut et il aveut ses deus mwins so s' pwetrene, il esteut la et i l' a dit tot hôt, dabôrd ! « ''C'est ma faute, c'est ma faute, c'est ma très grande faute. Je n'avais pas besoin de'' …. » Et il esteut tchoké. A ç' moumint la, il a monté dins on gayole ki pind vaila a ene colone, et la, i nos aveut a petaedje ; i nos a dit tot çk' il aveut sol cour. I nos a minme dit : « Si dji n' ritrouve nén m' tchapea, vous alez valser tertos dins l' infier. » Et cwand i a stî dischindou, po calmer les afwaires, gn a on vî ome k' a pris on platea et il a fwait ene coleke po ratchter on novea tchapea. Po n' nén m' fé waitî d' cresse, mi k' aveut wangnî troes francs vint cénk å couyon avou Zande et Djerminne, dj' a tot fotou dins l' platea. Et i sont-st evoye avou les cwårs dins l' coujhene. A ç' moumint, il åreut falou ndaler, hin, paski, po fote les djins a l' ouxh, il ont l' tour ; hin, laddins… Il arivnut avou on ptit saeyea et del brouyeye aiwe, ey ene broushe a blanki k' i gn a cåzumint pupont d' pwels dissu ; i trimpnut ça dins l' aiwe et i fwaiynut shonnance di voleur spritchî les djins. Hê ! hê ! hê ! dj' aveu m' bea costume, mi. Ça fwait k' on-z a sôrti tot doûçmint. Dj' a sôrti dierin po tot vir. N' t' è fwait nén; dj' a tot veu. I l' ont rtrové, la, l' tchapea, mins n' ont nén rindou les liårds ås djins tot l' minme, saiss !</i><ref>ricopiaedje da [[Louwis Baidjot]], pol cåbaret walon d' Bive, e moes d' måss 2009</ref><ref>loukîz li rcopiaedje pa [[Eric Monaux]] e Feller dins l' [[Bourdon]] limero 771 (decimbe 2024) pp. 20-22.</ref></blockquote> === Modêye François Renard === {{Listen|filename=Renard Thirion Djôzef a messe.ogg|title="Djôzef a messe"|description=pa [[Christian Thirion]]}} == {{HD}} == [[Categoreye:Sketchs e walon]] [[Categoreye:Riscrire e rfondou]] 9nsfik6344b92qznyuuf5p4s5o82eea 0 37927 428061 421614 2026-11-01T09:58:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428061 wikitext text/x-wiki {{Po|Gama-coûte|Gama-coûte (discramiaedje)}} [[Imådje:Gama-coûte coviete.jpg|thumb|Coviete]] [[Imådje:Riclame Gama-coûte1.jpg|thumb|Riclame]] '''Gama-coûte''', c' est ene [[binde d' imådjes]] scolincieuse askepeye pa [[Djozé Schoovaerts]] e [[2013]], so ene idêye da [[Nicolas Massager]]. ISBN 978-2-9601383-1-3 Ele serè shuvowe d' ene deuzinme, e [[2017]], on sincieus esplicaedje sol tecnike ([[Gama-coûte 2]]). <center><gallery> Nicolas_Massager.jpg|el professeur Massager Profèsseû Massager.jpg|li minme </gallery></center> == Såme == I s' adjixheut di fé comprinde ås pacyins del [[radiocérudjeye]] çou ki lzî aléve atoumer, et les mete foû [[hisse]]. == Amontaedje del BD == Cwate moes å long, Djozé va loukî les cotoûs do siervice, et toirtchî ses [[plantche (BI)|plantches]]. Les [[bouyote (BI)|bouyotes]] avént stî scrîtes aprume e walon disfondou pa José Schoovarts. ELe fourît rmetowes e [[rfondou walon]] pa [[Lucyin Mahin]]. Adonpwis, li live serè ratourné e-n [[inglès]] på [[spiroutî]] lu-minme. C' est l' prumî côp k' ene binde d' imådjes tuzêye e walon va esse ratournêye e-n inglès. == Corwaitaedje do walon == Li [[noûmot do walon|noûmot]] «[[Wikt:gama-coûte|gama-coûte]]» a stî foirdjî a pårti di l' inglès «gamma-knife» (coutea gama). On [[Wikt:coûte#Walon 2|coûte]], c' est ene pîce del [[tcherowe]] ki find l' tere divant l' [[Wikt:schî|schî]]. Ci mot la a ene [[sillabe]] permeteut d' awè l' minme grandeur et l' minme tcherpinte ([[aplacaedje tîxhon]]) ki l' mot inglès. == Prezintaedje do live dins les gazetes e walon == * {{Ran}} l° 67 (Waeyén-tins 2013) * ''[[Singulîs (gazete)|Singuliers]]'' 3/2013 == Shûte == Li bédéyisse riprind si mwaisse personaedje, [[Professeur Titôrvå]], po djouwer on malåde ki s' va fé operer, pu ki va ene sincieuse [[conferince]] sol sudjet. C' est [[Gama-coûte 2]]. Cisse deuzinme BI la parexhrè dins l' [[Rantoele-gazete]] e [[2017]]. Li modêye e walon est eplaideye et cossemêye pal [[soce nén recwårlante]] «[[Li Rantoele (soce)|Li Rantoele]]». [[Categoreye:Bindes d' imådjes e walon]] [[Categoreye:Li Rantoele (soce et gazete)]] ftqbd7nb2z6gimzkvopqm4vdts8vol0 0 38007 428217 420296 2026-11-01T10:24:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428217 wikitext text/x-wiki {{djermon}} [[Imådje:Marlon Brando by Edward Cronenweth, 1955.jpg|thumb|right|275px|'''Marlon Brando''' e 1955.]] '''Marlon Brando''', c' est èn [[acteur di cinema]] k' a skepyî li [[3 d' avri]] [[1924]] a [[Omaha]] et k' a morou li [[1î d' djulete]] [[2004]] a [[Los Angeles]]. Il est rprins dins l' rîlêye del troezinne di fime «&nbsp;[[The Godfather (troezinne di fimes)|''The Godfather''&nbsp;]]» da [[Francis Ford Coppola]]. Il a djouwé dins l' fime, rmetou a pårti d' on live do minme no[[The Godfather|&nbsp;]]: «[[The Godfather|&nbsp;]]''[[The Ugly American]][[The Godfather|&nbsp;]]''». gl8wkra5leuc1sfi2v6nfdazkhsu6up 0 38022 427986 390089 2026-10-31T20:19:54Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427986 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Tåvlea scolrece suddjonctif.jpg|thumb|Suddjonctif prezintrece di 3 viebes di diferinnès trokes]] '''Li Suddjonctif Prezintrece'''<ref>si pout scrire eto avou des ptitès letes ('''suddjonctif prezintrece''')</ref> ou '''prezint do suddjonctif''', c' est on [[tins d' codjowaedje|tins]] do [[suddjonctif]] ki s' rescontere dins ene [[fråzlete]] ki l' viebe del mwaisse fråze est codjowé a on [[tins d' asteure (linwince)|tins d' asteure]] (å pus sovint l' [[indicatif prezintrece]]). == Egzimpes et sinifiance == :''I fåt ki dj' '''ripasse''' amon matante divant 5e. :''Dji vou k' vos m' '''vinoxhe''' ricweri a 5 e. :''Tot ça vos rvént, ene miete å côp, divant k' vos n' '''endaléxhe'''.<ref>[[Emile Gilliard]], [[Zouprale (powezeyes)|Zouprale]] p. 15</ref> Cisse fråzlete la ni mostere nén ene sacwè seure et certinne. On n' sait nén s' i rpasrè amon s' matante, si l' ôte vénrè rcweri l' djin a 5 eures. == Ôte eployaedje == Dins des fråzes di sohaitaedje : :''Ki ça vos '''våye''' bén ! :''S' il est d' Bovegne, k' i '''vegne''' ! == Tcherpinte des codjowas di l' indicatif prezintrece == === Singulî === ==== Troes prumirès trokes ==== Pol [[prumire troke di viebes|prumire]], li [[deuzinme troke di viebes|deuzinme]] et l' [[troezinme troke di viebes|troezinme]] [[troke di viebes]], c' est l' minme cogne k' a l' [[indicatif prezintrece]]. :''Dji '''pinse''' k' oyi; / i fåt ki dj' '''pinse''' a vos priyî a soper. ([[Wikt:pinser|pinser]]) :''Ti '''waites''' droldimint a t' sour, ot djouwant so t' sûtifone ! i fåt ki t' '''waites''' twè-minme après, poy ki c' est twè ki l' a pierdou. :''Li lune '''tchereye''' dirî les nûlêyes; i fåt k' i '''tchereye''' co dijh coides d bwès. ==== Cwatrinme troke ==== Pol [[cwatrinme troke di viebes|cwatrinme]] [[troke di viebes]] : radjouter -e al cogne lidjwesse di l' [[indicatif prezintrece]]. :''Dji '''finixh''' di soper; i vou ki dj' '''finixhe''' mes dvwers divant 7e. :''Ti '''prustixhs''' li påsse cénk munutes / i fåt ki t' '''prustixhes''' å moens dijh munutes. :''Ele '''rastroetixh''' totes ses cotes, poy k' elle a pierdou 10 kilos; i fåt k' ele '''rastroetixhe''' totes ses cotes… ==== Cénkinme troke ==== Po bråmint des viebes del [[cénkinme troke di viebes|cénkinme]] [[troke di viebes|troke]], i s' fåt rashir so l' [[atuze des troes bodjes|bodje B]], et radjouter les cawetes di codjowaedje -e, -es & -e. :''dji vs '''ratind'''; fåt i ki dji vs '''ratinde''' ? Mins si l' codjowa finixh pa ene voyale oyåve, on pout mete li cawete -xhe (tot rsaetchant li "D" do bodje B. :''I fåt ki dj' '''raténxhe''' mi toû. :''I n' fåreut nén k' i rploûxhe so les hougnetes. Po les viebes foirt disrîlés, c' est l' bodje C. :''ti '''véns''' ou ti n' véns nén ?; si t' es d' Bovegne, ki t' '''vegnes''', si t' es d' Dinant, nos t' ritchesrans; i n' vegnnut nén. Si on viebe a on L divant l' cawete d' infinitif, li suddjonctif si fwait cobén avou on "y": «[[Wikt:poleur|poleur]]» (ki dj' poye), «[[Wikt:voleur|voleur]]» (ki dj' voye), «[[Wikt:faleur|faleur]]» (k' i fåye). Mins c' est l' cas ossu avou des disrîlés viebes: «[[Wikt:aveur|aveur]]» / awè (ki dj' åye); «[[Wikt:esse|esse]]» (ki dj' soeye) eyet «[[Wikt:aler|aler]]» (ki dj' våye). :''i n' '''pout''' må ! K' on nel '''poye''' nén aler vey el prijhon, ça c' est on pô foirt ! === Pluriyal === Les djins do pluriyal si fwaiynut erîlêymint tot radjoutant l' cawete di codjowaedje [[-xhe]] al cogne di l' indicatif prezintrece. ==== Cåzants ==== On a ene cawete -anxhe a totes les trokes : :''I fåt k' nos î '''pinsanxhe''' serieuzmint. :''I fåt ki dj' '''waitanxhe''' a nos. :''I fåt k' nos '''tcherianxhe''' evoye ces mannestés la devant dmwin. :''I fåt k' dji '''finixhanxhe''' cist ovraedje la. :''I fåt k' nos '''polanxhe''' intrer dins l' måjhone a tote les eures. ==== Atôtchîs ==== :''I fåt k' vos î '''pinséxhe''' serieuzmint. :''I fåt k' vos '''waitîxhe''' a vos. :''I fåt k' vos '''tcheryîxhe''' evoye ces mannestés la devant dmwin. :''I fåt k' vos '''finixhoxhe''' cist ovraedje la. :''I fåt k' vos '''poloxhe''' intrer dins l' måjhone a tote les eures. ==== Riwaitants ==== On a l' tchuze inte les [[Cawetes -nut & -èt|cognes namurwesses et lidjwesses]]. :''I fåt k' elle î '''pinsexhe''' / k' il î '''pinsnuxhe''' serieuzmint. :''I fåt k' i '''waitexhe''' / k' ele '''waitnuxhe''' a zels. :''Dimwin, i fåt k' i '''tcheriexhe''' å bwès / k' ele '''ritchereynuxhe''' leu bouwêye del rimouye al bouwêyreye. :''I fåt k' ele '''finixhexhe''' / k' i '''finixhnuxhe''' cist ovraedje la. :''I fåt k' ele '''polexhe''' / k' i '''polnuxhe''' intrer dins l' måjhone a tote les eures. == Dins les accints do walon == === Notules ALW === * [[Riwaitant]], [[viebe del cwatrinme troke]]: [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=2&alw_page=323 ki ça finixhe] * Riwaitant, [[viebe del cénkinme troke]]: [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=2&alw_page=319 k' i vegne] * [[Cåzants]], viebe del cénkinme troke: [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=2&alw_page=325 ki nos rindanxhe] * [[Atôtchîs]], viebe cwatrinme troke: [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=2&alw_page=327 ki vos finichîxhe] * [[Riwaitants]], viebe del prumire troke: [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=2&alw_page=329 po k' ele ni djalèxhe / djalnuxhe nén] === Uzaedje di cognes do suddjonctif erirece === Dins sacwants [[accints do walon]], gn a k' ene sôre di suddjonctif, å pus sovint avou ene cogne do [[suddjonctif erirece]]. :'' Quu ça t' '''[[Wikt:vache|vache]]''' bin ! ; dju vu qu'i '''mèche''' su paltot ''([[Årdene nonnrece]])'' :'' I fåt k' il î '''alinche''' vèy ''([[Årdene nonnrece]])''. Trover des fråzes avou des viebes avou l' cawete -isse (Sint-Houbert, Coûtchant walon). == Sourdant == [[Categoreye:Tins d' codjowaedje]] rpdmv3sm1twn5mpuanivzlbruy9lkl1 0 38024 427408 303222 2026-10-31T18:29:48Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme troke di viebes e walon]] vers [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 427408 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 41qh05402asrph4d1lo71tx2qgind8e 0 38025 427387 303223 2026-10-31T18:26:11Z Srtxg 7159 Destination de redirection modifiée de [[Deujhinme troke di viebes e walon]] en [[Troezinme troke di viebes e walon]] 427387 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Troezinme troke di viebes e walon]] mjyovu7mknhoqoarwh8xfh3kg4ablw1 0 38110 427899 421448 2026-10-31T19:59:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427899 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-lives|JSgre}} [[File:Operå Lidje.jpg|thumb|Operå d' Lidje, divant l' pîce]] '''Gretri''', c' est ene [[operå comike]] sicrîte pa [[Joseph Schetter]] e 1975 so l' vicåreye da [[Andrî Gretri]]. Li muzike est di Berthe Delvaux. I fourit creyé a l' operå d' [[Lidje]] li [[6 d' octôbe]] [[2013]], gråce a l' etervinaedje da [[Guy Fontaine]]. == Sipoûle == Li prumî ake, c' est cwand l' djonne Andrî va aler a [[Rome]]. Les djonnes di [[Blegné]] lyi fwaiynut fiesse. Si mayon, Mareye, est disbåtcheye. On tchenonne, so mononke (k' a scolé l' impreur [[Djôzef I do Sint Impire]]), est mwais ki les djonnes soeyénxhe si waire serieus. Li deuzinme ake, c' est l' londmwin. Li troezinme ake, c' est 50 ans pus tård, todi a Blegni. Mareye, k' a des efants et des ptits rivént so tote li vicåreye da Gretry. Come Schetter aveut léjhou les memweres da Gretry divant dis scrire si pîce, les racsegnes k' on-z î aprind ont l' air d' esse [[Istwere|istorikes]]. == Personaedjes istorikes cités dins l' pîce == Foû d' [[Andrî Gretry]], gn a sacwants ôtes personaedjes istorikes cités dins l' pîce : * [[Djôzef I do Sint Impire]] * [[Voltaire]] … [[Categoreye:Operås et operetes e walon]] p3plefchznyn1pbj3gw2tcoc3ld5f5k 0 38143 428273 420007 2026-11-01T10:36:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428273 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Linwince]] On '''radoûcixhant mot''' (ou po shuve li lomaedje eternåcionå, èn '''ufemisse'''), c' est on [[mot]] ou ene [[motlire]] metou estô d' èn ôte mot, k' est [[livea sociolinwistike d' on mot|djudjî måhonteus ou rabaxhant]] pol ci k' on-z atôtche, ou k' on cåze di lu. == Egzimpes di radoûcixhants mots == * "[[Wikt:dirî|dirî]]", "[[Wikt:papadrî|papadrî]]" po "[[Wikt:cou|cou]]" * "[[Wikt:brén|brén]]", "[[Wikt:crote|crote]]", "[[Wikt:paket|paket]]", po "[[Wikt:stron|stron]]" * "[[Wikt:flute|flute]]" po "[[Wikt:mèrde|mèrde]]" * "[[Wikt:bén poirtant|bén poirtant]]" po "[[Wikt:gros|gros]]", "[[Wikt:crås|crås]]" * "[[Wikt:hosse-cawe|hosse-cawe]]" po "[[Wikt:hosse-cou|hosse-cou]]" * "[[Wikt:låtchî les aiwes|låtchî les aiwes]]", "[[Wikt:raiwer|raiwer]]" po "[[Wikt:pixhî|pixhî]]" * "[[Wikt:disvoyî|disvoyî]]", "[[Wikt:disvoymint|disvoymint]]" po "[[Wikt:schiter|schiter]]" * po "[[Wikt:tchire|tchire]]", loukîz a : [[distcheyaedje]] * "[[Wikt:fåve|fåve]]", "[[Wikt:blague|blague]]", "[[Wikt:minte|minte]]" po "[[couyonåde|coye]]" (mintreye) == Diferinces coinreces == On mot pout esse normå dins ene coine do payis, et rsintou come måhonteus dins ene ôte coine. Dabôrd, gn a ki cisse deuzinme contrêye la ki va foirdjî on [[noûmot]] d' radoûcixhance : * "[[Wikt:magnî|magnî]]", loukî come måhonteus après [[Walon do Coûtchant|Tchålerwè]], a stî replaeci pa "[[Wikt:mindjî|mindjî]]" po les djins. * "[[Wikt:ti|ti]]", [[atouwaedje|loukî come måhonteus]], a stî replaecî par "[[Wikt:twè|twè]]" dispu li 18inme sieke, so cåzu tote li Walonreye. * li mot «&nbsp;cou&nbsp;» n' est nén si måhonteus [[Walon do Levant|so Lidje]] k' ôte pårt, poy ki des ratourneures come "[[Wikt:mamé vî cou|mamé vî cou]]" sont amiståves. * li mot «&nbsp;gueuye&nbsp;» n' est nén si måhonteus [[Walon do Levant|so Lidje]] k' ôte pårt : on pôrè dire "[[Wikt:viye gueuye|viye gueuye]]" a on planket. == Mots d' efants == Les [[mots d' efant]] sont sovint des radoûcixhants mots: * "[[Wikt:fé pipisse|fé pipisse]]" po "[[Wikt:pixhî|pixhî]]" * "[[Wikt:pitit oujhea|pitit oujhea]]", "[[Wikt:xhuflet|xhuflet]]", "[[Wikt:flûte|flûte]]" po "[[Wikt:vé|vé]]" * "[[Wikt:nounouche|nounouche]]", "[[Wikt:faflouche|faflouche]]" po "[[Wikt:mozete|mozete]]" == Radoûcixhance pa piede d' uzaedje == Li mot "[[Wikt:vé|vé]]" esteut kécfeye måhonteus a on metou moumint. Il a ridivnou on mot-astoca eciclopedike. == Mots do cåzaedje politicmint comifåt == Les radoûcixhants mots po do cåzaedje [[politicmint comifåt]] do 21inme sieke e francès ni sont co waire passé e walon. * "[[Wikt:aveule|aveule]]" et "[[Wikt:boigne|boigne]]" dimornut eployîs normåldimint. * "[[Wikt:sins-toet|sins-toet]]", come [[noûmot]], pôreut replaecî "[[Wikt:rôlî|rôlî]]", "[[Wikt:tchiminåd|tchiminåd]]" * "[[Wikt:Afrikin|Afrikin]]" est ddja eployî po "[[Wikt:negue|negue]]", "[[Wikt:noer|noer]]"; on pôreut eto stitchî : "[[Wikt:Walafrikin|Walafrikin]]" si on est purade pol droet del tere. == {{HDVs}} == * [[Atouwance]] * [[Livea sociolinwistike des mots]] * [[Politesse]] * [[Politicmint-comifåsté]] * [[Rabaxhant mot]] * [[Traitaedje (linwince)]] 2mkrw4wtfl1bwehhfdm9jtwwztddmj7 0 38196 427763 406859 2026-10-31T19:21:53Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427763 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Le wallon frontalier de Doncols-Sonlé}} / {{lang|de|Grenswallonisch aus Doncols-Soller}}''}} {{Dizo-tite|Motlî d' Doncô}} [[Imådje:Atten-S44.jpg|thumb|Coviete]] Li '''motlî d' Doncô''' (ki l' mwaisse tite est e francès ey e-n almand : ''Le wallon frontalier de Doncols-Sonlé'' / ''Grenswallonisch aus Doncols-Soller''), c' est on [[motî walon-francès]] et walon-almand, scrît pa [[Alain Atten]], ey eplaidî pal comene di [[Winderlé]] a [[Lussimbork veye|Lussimbork]] e [[1980]]. I fwait 105 pådjes I dene, e [[sistinme Feller]], les mots walons corants eployîs a [[Doncô]] eyet [[Sonlé]], les deus miers [[viyaedje]]s [[walon]]-cåzants del [[Grande Dutcheye]] e [[20inme sieke]]. Li motî d' Doncô est rprins sol limero '''[S44]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. == Contnou == Come adrovaedje å motî, gn a on foirt sipepieus studia so ces deus viyaedjes la, avou troes [[mape]]s sol walon di tote li contrêye metowe al [[frontire]] del [[province do Lussimbork]] et del [[Grande Dutcheye]] (pp. 3-32) Shût l' motî lu-minme, k' i gn a eto des [[nos d' plaeces]] divins. Tchaeke mot walon est ratourné e [[francès]] ey e-n [[almand]]. Al p. 100, on tecse e walon et s' ratournaedje e francès (pp 102-103) Les sourdants do motî sont lijhîs pådjes 104 et 105. == Shuvance == Li motî d' Doncô a dvou esse on sourdant foirt consecant po l' enondaedje et l' tcherpintaedje do [[motî d' Bastogne]], ki rascove ene contrêye djusse astok, et avou cåzu l' minme [[accint do walon]]. Li ratournaedje e-n almand est eto foirt ahessåve pol [[Wiccionaire]] walon. == Sacwants piceures diyalectolodjikes == Les [[viebes del deuzinme troke]] sont avou on long "i", dabôrd ki dins l' motî d' Bastogne, i l' sont avou ou court. : ''[[Wikt:rovyî|rovyî]] ([[Wikt:rovyi|rovyi]] dins [[S0]])'' == {{HDs}} == * [http://lucyin.walon.org/diccionairaedje/wf/S44.pdf Copeye éndjolike] * [https://wa.wiktionary.org/wiki/Sipeci%C3%A5s:Pages_li%C3%A9es/Sourdant:Mot%C3%AE_d'_Donc%C3%B4 Mots dedja ristudyîs] (sol [[Wiccionaire]]) [[Categoreye:Motîs walons|Doncô]] [[Categoreye:Motîs walon-almand]] [[Categoreye:Grande Dutcheye do Lussimbork]] [[Categoreye:Toponimeye do walon|Doncô]] [[Categoreye:Motîs walons so les fis]] 7sbkfi0zsfs5jsgdoc369n1u1kqh7yt 0 38275 428125 412323 2026-11-01T10:09:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428125 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Alice's Adventures in Wonderland''}} [[Imådje:Fauconnier Alice.jpg|thumb|coviete do prumî ratournaedje e walon]] '''Les aviretes da Alice å payis des marvoyes''', ki l' mwaisse tite c' est "''Alice's Adventures in Wonderland'' (sovint racourti "''Alice in Wonderland''"), c' est on [[roman]] scrît e [[1865]] e-n [[inglès]] pa [[Charles Lutwidge Dodgson]] dizo l' [[no d' pene]] di [[Lewis Carroll]]. == Istwere do scrijhaedje do live == Li 4 di djulete 1862, Lewis Carroll fijheut on toû e [[naeçale]] sol [[Tamijhe]] avou les troes feyes då doyén di s’ sicole, Édith (8 ans), Lorina (13 ans) eyet Alice, k’ aveut ses 10 ans ç’ djoû la minme. Les båsheles li taenît po k’ i lzî racontaxhe ene istwere. Et lu emantchî li fåve d’ ene lomêye Alice. :''Et tofer, cwand l' fåve divneut tote foû scwere, dji sayive di m' rischaper pol sayî d' el rimete d' adrame tot djhant «Dji vs dirè l' restant pus tård», les troes glawenes criyént d' on randon «on-z est ddja pus tård»<ref>Powinme metou a l' intrêye do live.</ref> == Racourti == Alice s' anoyive sol yebe la k' el pitite trope esteut ki fjheut prandjire. Tot d' on côp, la on blanc [[lapén]] avou des rodjes ouys ki passe divant zels e corant. Il esteut ecayté d’ on coirsulet. I s' a aresté po rprinde alinne, et tot rsaetchant ene [[monte (ôrlodjreye)|monte]] do gwisset di s' djilet, a låtchî «Mondju todi, Louwis! Dji va-z esse tårdou». Ci côp la, il a rbizé evoye. Alice ni fjha ni ene ni deus: ele shuva l' robete diski tot å fond di s’ terêye. La, ele va rescontrer totes sôres di biesses ki cåzèt avou leye, sovint des bates di dvizes sins cou ni tiesse, mins ki shuvèt ene lodjike d' efant. Tot åd dilong do conte, Alice va poleur crexhe (disk' ådzeu des åbes) et discrexhe (assez po manker di s' neyî dins ene basse fwaite di ses låmes). == Ratournaedjes == Li live a stî ratourné dins ene cåkêye di [[lingaedje]]s. E [[walon]], gn a yeu on [[translataedje]] fwait pa [[Jean-Luc Fauconnier]] k' a moussî foû e [[2012]] (''Lès-avirètes da Alice ô payis dès mèrvèyes'', ISBN 978-1-78201-005-0). E [[2017]], èn ôte pa [[Bernard Louis]], dizo l' tite: ''Lès paskéyes d'Alice è payis dès mèrvèyes'' (ISBN-13 978-1-78201-173-6). E [[picård]] ([[borén]]), end a yeu ene da [[André Capron]] (''Lès-Aventûres d’Alice ô Pèyis dès Mèrvèy'', 2012, ISBN 978-1-904808-87-92012). == {{HD}} == [https://www.amazon.co.uk/Lès-paskéyes-dAlice-payis-mèrvèyes/dp/1782011730/ref=sr_1_1?s=books&ie=UTF8&qid=1520679421&sr=1-1&keywords=alice+in+wonderland+central+walloon Vindaedje del deuzinme modêye walone] == Sourdant == {{Commonscat|Category:Alice in Wonderland|ç' live la}} [[Categoreye:Romans e-n inglès|Alice]] [[Categoreye:Romans e walon|Alice]] [[Categoreye:Redjårbaedjes e walon|Alice]] gn8gr7321lw9ly1xmh0x2ug4dyzvqpz 0 38293 427720 421626 2026-10-31T19:14:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427720 wikitext text/x-wiki [[File:Wellington at Waterloo Hillingford.jpg|thumb|Wellington al batreye]] [[File:Plake Inglès moirts Batreye Brinne-l'-Alou.JPG|thumb|Plake rimimberrece ås Inglès moirts (metowe ene sadju a Waterlô)]] Li '''batreye di Brinne-l'-Alou''' ([[Brinne-l'-Alou|la k' ça s' a passé]]) ou '''bataye di Waterlô''' (la k' les Inglès avént leu cwårtî djenerå, did la, tchoezi l' no po l' lomer), c' est l' dierinne batreye da [[Napoleyon Bonapåre]], la k' i rçuva si deuzinme et dierinne dispoûslêye. Ele si passa les [[16 di djun|16]], [[17 di djun|17]] et [[18 di djun]] [[1815]]. C' est ene des pus rlomêyès [[batreye (guere)|batreyes]] ki s' a passé sol teritwere di çou k' est asteure li [[Walonreye]] (avou l' cene di Bastogne, a l' [[Ofinsive da Von Rundstedt]]). Li dobleure ki Napoleyon rçuva a Brinne-l'-Alou va rafoirci les decidaedjes des [[raploûs d' Wîne]], ki durît do [[moes d' setimbe]] [[1814]] å [[moes d' djun]] [[1815]]. C' est ç' rapoûlaedje la ki decidrè di bråmint di nouvès [[frontire]]s e l' [[Urope]]. == Pårticipåcions walones == Gn aveut des [[Walonreye|Walons]] des deus costés. Les Otrichyins avént co tos des oficîs k' avént cmincî sôdårds do tins des [[Bas Payis otrichyins]] (come li conte di Latour, ki les revinteus francès lyi avént broûlé s' tchestea). Les Francès avént tos les djonnes Walons ki s' avént egadjî dins l' [[grande årmêye da Bonapåre]]. Come [[Tchårlî-djambe-di-bwès]], k' î pierda ene [[djambe]]. Ou l' personaedje do [[Li Lidjwès egadjî (operå)|Lidjwès egadjî]]. Après l' batreye, end ava eto po-z aler ramasser l' [[ôr]] so les curêyes (come, metans, [[Jean-Henri Géna]]). == Rimimbrances == Li batreye est rmimbrêye pa l' [[hourêye do Liyon d' Waterlô]] metowe [[Brinne-l'-Alou]]. [[Victor Hugo]] a scrît on long [[arimé]] dsu. == Dins les belès-letes e walon == Dins les [[belès-letes e walon]], [[Julien Noël]] a scrît on [[powinme]] ki cåze d' on [[sôdård]] moirt a Brinne-l'-Alou et k' a divnou on [[spér]]. Les prumîs arimés do powinme (e-n [[ortografeye Feller]]) : :''Dijoz-m’, à Watèrlo, combin d’ mwârts sins vachas,'' :''Tchèyus lon d’ leûs payis ? — èt gn-a one saqwè d’ pîre :'' :''On dit qu’ lès mârtchands d’ suke ont scroté leûs-ouchas !'' :''Asteûre, sés´, avaur-là, gn-a dèl djint mon lès spirs…''<ref>[[Julien Noël]], ''Nès´ « N'a-pont-d' tièsse »'', dins [[Cayés walons (gazete)|Les Cayés walons]], 86inme anêye, {{l°|2}}, måss-avri 2023, p. 47.</ref> == Sourdants == {{Commonscat|l'&nbsp;bataye di Brinne-l'-Alou}} [[Categoreye:Rilomêyès batreyes|Brinne-l'-Alou]] k7hj78u1kb46vu125jrfr1k6ndj2vrv 0 38337 427556 363206 2026-10-31T18:48:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427556 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|tahant}} Li '''tahant del lune''' ou '''discrexhant del lune''', c' est l' [[cwårtîs del lune|deuzinme pårteye do moes]] del [[Bele (lune)|Bele]], cwand ele discrexhe. C' est èn [[emacralé mot]], ca dins sacwants viyaedje, e 20inme sieke, ça vlet dire li contråve (eto etimolodjicmint). [[Categoreye:Astronomeye]] [[Categoreye:Lune]] 9vkimv1ndktrggpqf48ehgg9q7f5f60 0 38341 428109 421522 2026-11-01T10:06:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428109 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Matterne Henri Louwis Pitchou.jpg|thumb|coviete]] '''Louwis d' emon l' Pitchou''' (''Louwis d'èmon l' Pitchou''), c' est on [[roman e walon]], sicrît pa [[Henri Matterne]], k' a rexhou e [[2012]]. Il est sortitré "Istwere d' on djonne rezistant". Li roman est [[eplaidî]] pa les [[Relîs namurwès]]. Il a stî saetchî a 300 egzimplaires. == Personaedjes == Louwis d' emon l' Pitchou, c' est l' no do mwaisse personaedje. C' est on djonne di 18 ans ki va esse "emacralé dins l' mouvmint (del Rezistance siconte les Almands el [[deuzinme guere daegnrece]]) po les beas ouys del feye då [[tchampete]]" (p. 7). Cisse-ciale si lome Djuliye. Les ôtes acteurs candjnut tofer. == Plaeçmint dins li spåce et dins l' tins == === Tins === Gn a pont d' date pol kiminçmint do roman. Mins docô après li cmince, Louwis va esse evoyî al [[Werbestele]], ci sereut don e [[1942]]. Dins les dierins tchaptrês, on-z anonce li disbarcumint d' Normandeye ([[6 di djun]] [[1944]]), et on date li liberåcion d' Nameur, li [[3 d' setimbe]] [[1944]]. Li spoûle si finixh djusse après. === Espåce === Li mwaisse personaedje est d' [[Loyi]]. I va a [[Andwè]] po rescontrer l' prumî côp onk di l' [[Årmeye blantche]]. Pu po des missions a [[Foirzêye]] ([[Havsin]]), a [[Dåve]], a [[Sint-Dnis]], al fén a [[Djedene]], po rdjonde li [[maki del Cinse Djacot]]. == Corwaitaedje == === Bastixhaedje do live === Li live tchereye purade come ene cronike des faitindjes d' on rezistant ki come on roman a suspinse. Pa deus côps, gn a des tecses di discrijhaedje d' etrevéns del rezistance, riprins d' ôtes documints : * l' atake del cinse di [[Maibele]], on radjîstoe des rezistants. * discrijhaedje des makis del [[Cinse Djacot]] ([[Croes-Schaye]]) === walon === Come todi, li walon da Hinri Matterne est å pere des pôces. == {{HD}} == On boket do roman : * [https://walon.1fr1.net/t227-henri-matterne#767 Mwaisse modêye] {{Wenz}} * [http://rifondou.walon.org/guere40-45.php#cinse_djacot Modêye e rfondou] {{Abt}} [[Categoreye:Romans e walon]] [[Categoreye:Guere di 1940-1945]] ouicc6ccu28uy08e62hyrtqyoi1mmax 0 38572 427476 382116 2026-10-31T18:36:16Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme guere daegnrece]] vers [[Deuzinme guere daegnrece]] 427476 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme guere daegnrece]] s4akf5v3hkpf4qrko830c8y5rhzygo3 0 38577 428228 413599 2026-11-01T10:26:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428228 wikitext text/x-wiki {{po|tchet|Tchet (discramiaedje)}} [[File:Puss in boots by L.Bakst.jpg|thumb]] Li '''Tchet ås botes''', c' est on [[floriconte]] kinoxhou el [[France]] ey e l' [[Itåleye]] el mitan do [[16inme sieke]]. Li pus vî riscrijheu cnoxhou, c' est èn [[Itålyin]], Giovanni Francesco Straparola, dins on [[live (po lére)|live]] ki vuda diviè 1550-1553, «[[Les plaijhantès nutes (live e-n itålyin)|Les plaijhantès nutes]]» («''Le piacevoli notti''»). E francès, li pus cnoxhou riscrijhaedje, c' est l' ci da [[Tchåle Peråt]] e [[1697]]. E walon, il a stî redjårbé pa [[På-Hinri Thomsin]] dins l' live [[Contes do bon vî tins (live)|Contes do bon vî tins]] e [[2004]]. == Li spoûle == [[File:Offterdinger Der gestiefelte Kater (1).jpg|thumb|left|150px]] Gn aveut-st on côp on pôve [[mônî]] ki n' aveut ki s' [[molén]], èn [[ågne]] et on [[tchet]]. Il aveut troes fis. Divant do [[mori]], i [[eritance|fjha les pårts]]. Li molén å pus vî des valets, l' ågne å deuzinme et l' racoulot åreut don l' tchet. Li djonne fi esteut ki s' dilamintéve so s' sôr, cwand l' tchet (ki cåzéve, come dins tos les floricontes) lyi djha : " Ni vs fijhoz nou må d' tiesse, nosse mwaisse. Vos n' avoz k' a m' diner on saetch di grosse toele et m' fé fé ene pwaire di hôtès botes po poleur cori dins les [[broûlî]]s. Adon, vos n' rigretroz nén li pårt k' on vos a dné." Et c' est insi ki l' tchet do vî mônî divna l' Tchet ås botes, et l' pus djonne des fis li signeur di Carabasse... ki va spozer l' feye do Rwè. Kimint nosse tchet a-t i adiercî s' côp ? Avou s' saetch di grosse toele, i s' mete al tchesse di [[såvadjès robetes]] et d' [[pietris]], et les aler ofri å rwè, å no di s' mwaisse, li signeur di Carabasse. On djoû ki li rwè s' aléve porminer e carotche tot do long d' ene aiwe avou s' feye, li Tchet å botes kimanda a s' mwaisse di s' hiner e l' aiwe et di fé les cwanses di s' neyî. Li Tchet ås botes aresta l' carotche do rwè, et lyi conta ki des voleus avént ratindou l' signeur di Carabasse, haper ses mousmints et l' taper e l' aiwe. Li shûte si lait adviner... {{Commonscat|Puss in boots|l' tchet ås botes}} [[Categoreye:Floricontes]] q25vf0lj6dcxgu4h2aun3rmrx11w9nq 0 38865 427746 421368 2026-10-31T19:19:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427746 wikitext text/x-wiki Li '''broûlaedje totoute''' ou '''broûloûte'''<ref>racourtixhaedje do ci di dvant, deuzinme long "oû" pa assaetchance do prumî, skepyî spontanêymint dizo cogne "brûlo(u)te" ([[André Gauditiaubois]], 29-4-14)</ref> ou '''foûbroûlaedje'''<ref>calcaedje del tcherpinte di l' inglès «burn-out»</ref> ou '''fornåjhixhaedje på mestî'''<ref>calcaedje del tcherpinte do francès "épuisement professionnel"</ref> u '''burnôte'''<ref>[[Eprontaedje (linwince)|eprontaedje]] di l' inglès «burn-out».</ref>, c' est ene [[maladeye]] des niers des djins ki boutèt dtrop dins des ovraedjes del tiesse. C' est ene sôre di [[nurasteneye]]. == Cåzes == Li trop d' ovraedje del tiesse, foiravant avou les ahesses d' atôtchance do 21inme sieke ([[sûtifone]], [[éndjole (infôrmatike)|éndjoles]], [[tåvlete (éndjolreye)|tåvletes]]), c' est dandjreus çoula li mwaisse cåze do [[sindrome]]. == Minêyolodjince == Les omes al fén di leu cårire (50-65 ans) sont les pus acsûts pal maladeye. == Senes del maladeye == Li malåde est djus fizicmint et intelectuwelmint. I dmeure des eures aflaxhî so s' lét, a racatuzer. Des côps, i n' voet pus ki del blanke loumire. == Médiaedje == Li malåde divrè cwiter tot çou k' a-st a vey avou si ovraedje ([[telefone]]s, raloyaedje al [[Daegntoele]], [[éndjoles axhlåves]]). I s' divrè rispoizer des longuès samwinnes. == Sourdants == <references/> [[Categoreye:Sicolodjeye]] [[Categoreye:Nierolodjeye]] l0zpgwlnnc2nktm9w04m54ovvqwmpmy 0 38870 428053 414780 2026-11-01T09:57:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428053 wikitext text/x-wiki {{po|uro & Uro|Uro (discramiaedje)}} [[Image:Euro accession Eurozone as single entity.svg|thumb|upright=1.2|sitouwåcion e 2023]] L' '''uro'''<ref>erîlé so "[[Urope]]"</ref>, ou co '''euro''' (''eûro''), c' est l' kimene [[manoye]] di sacwants [[payis]] di l' [[Union uropeyinne]] (l' [[urogrope]]). Simbole corant: [[€]][[Image:Euro symbol.svg|thumb|100px|centré|Li simbole di l' '''uroliård'''.]] == Lomaedjes sipepieus == * manoye : [[Wikt:uro|uro]], [[Wikt:euro|euro]], ''[[Wikt:eûro|eûro]]'' (e [[Sistinme Feller]]). * Pîces d' € : [[Wikt:uroliård|uroliård]]. * Pîce di cintinmes d' uro : [[Wikt:cintime|cintime]], [[Wikt:cene|cene]], [[Wikt:uroçanse|uroçanse]] (ene miete po rire : [[Wikt:mastoke|uromastoke]], [[Wikt:picayon|uropicayon]], [[Wikt:patår|uropatår]]…)<ref>{{Ran}}&nbsp;78, esté 2016, p.&nbsp;3, 10, 15 &&nbsp;16</ref> == Biyets eyet pîces == === Pîces === * [[0,01 € (pîce)|0,01 €]] * [[0,02 € (pîce)|0,02 €]] * [[0,05 € (pîce)|0,05 €]] * [[0,10 € (pîce)|0,10 €]] * [[0,20 € (pîce)|0,20 €]] * [[0,50 € (pîce)|0,50 €]] * [[1 € (pîce)|1 €]] * [[2 € (pîce)|2 €]] === Biyets === * [[5 € (biyet)|5 €]] * [[10 € (biyet)|10 €]] * [[20 € (biyet)|20 €]] * [[50 € (biyet)|50 €]] * [[100 € (biyet)|100 €]] * [[200 € (biyet)|200 €]] * [[500 € (biyet)|500 €]] == Istwere == [[Image:Euro coins and banknotes.jpg|thumb|upright|Des pîces so des ancyins biyets.]] === Kimince === Elle a cmincî so les [[contes el banke]] e 1998. Elle a stî eployeye e [[pîce di manoye|pîces]] et [[biyet (manoye)|biyets]] dispu li [[1î d' djanvî]] 2002. === Payis ki l' eployèt === # [[Beldjike]] # [[Grande-Dutcheye do Lussimbork|Lussimbork]] # [[France]] # [[Bas Payis]] ([[Holande]]) # [[Almagne]] # [[Otriche]] # [[Itåleye]] # [[Espagne]] # [[Portugal]] # [[Irlande]] # [[Finlande]] # [[Grece]] (2001) # [[Sloveneye]] (2007) # [[Chîpe]] (2008) # [[Male]] (2008) # [[Eslovakeye]] (2009) # [[Estoneye]] (2011) # [[Letoneye]] (2014) # [[Litwaneye]] (2015) # [[Crowåceye]] (2023) == Impôrtance == L’ uro, c' est l' deuzinme manoye sol [[Daegne]] pol montant des discandjes di [[cwårs]], après l' [[dolår amerikin]]. Si on louke li nombe di biyets ki tournèt totavå, c' est l' uro l' prumire ca i gn a po 610&nbsp;miyårds d' uro. == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{en}}{{de}} [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Europa-B-En.htm Les biyets d' uro] == Sourdant et pî-notes == {{Commonscat|Euro|l' uro}} [[Categoreye:Manoyes]] [[Categoreye:Union uropeyinne]] pwkbxqzekmaalhlb5bzibuzpjrapyl8 0 38909 428144 404922 2026-11-01T10:12:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428144 wikitext text/x-wiki '''Paul Malherbe''', c' esteut on [[curé]] ki fjheut voltî des [[pretchmint]]s e [[walon]], foiravant po les [[fiesses del Walonreye]] a [[Nameur]]. I skepia a [[Salzene]] li [[7 d' octôbe]] [[1935]] et mora li [[18 d' avri]] [[2017]]. == Vicåreye == [[File:Plaque commémorative abbé Paul Malherbe.jpg|thumb|Plake po rinde bon dvwer a Paul Malherbe, li soçon des ptitès djins, rowe Rupplémont a [[Nameur (veye)|Nameur]]]] I va a scole ås Djezwites a Salzene. Pu å grand seinaire di [[Florefe]]; adonpwis vini ristudyî l' [[filozofeye]] a [[Nameur (veye)|Nameur]], pu a [[Lovén]]. I va esse [[apriyesté]] e 1960, ey aler pretchî l' boune parole ås roufions di l' Institut tecnike di Nameur. Cénk ans å long, i serè [[vicåre vecrece]]. Dispu 1970, il esteut al tiesse des [[pårotche]]s di Sint-Leu et d' Sint-Djan, a Nameur (veye)|Nameur]]. Il esteut foirt près des ptitès djins, et lzès rçure tos les djoûs al såle «Li vî clotchî», et sognî les cis k' avént fwin. Il aveut ossu drovou ene måjhone lomêye «li ptite bouwêye» po lzès [[bouwer]] et lzès leyî [[bagnî]]. I djha ene [[messe e walon]] li londi des fiesses del Walonreye dispu diviè 1980 disk' e 2016, avou l' [[tévé]] ki shuveut cist ofice la.<ref>[[Michel Piette]], [[Cotcorico (gazete)]], l° 42, deuzinme troes-moes 2017.</ref> == lu et l' walon == === si cnoxhance do walon === På n' cåzéve nén åjheymint walon, et maxhî bén sovint do francès avou. Mins po ses pretchmints, k' il î pinséve troes moes å long, i farfouyive dins l' [[Motî Linåd]] ou bén dins l' [[Franwal Denis]]. I cachive après les bons mots, après les ratourneures d' amon nozôtes. Mins i dmandéve a tos les côps a on [[waloneu]] del vini copler.<ref>[[Joseph Dewez]], Li tapeu d' brikes då Bon Diè, [[Les Cayés walons]] '''80''' (3), 2017, p. 66.</ref> == egzimpe di cminçmint d' on pretchmint == :''Mes dijns, :''Bondjoû a tertos ! Binåjhe di vos vey, bén vicants, avou, bén seur, dins l’ cour, des djoyes et des poennes. :''Sins rovyî ki l’ pus sovint, nos savans nos poennes et nos n’ savans nén assez les cenes des ôtes. :''Mins, tot va bén, so l’ tere, dit-st i l’ båbô di doûce creyance. I pinse, lu, ki tolmonde magne a s’ fwin, k’ i gn a totes sôres di machines et des dijns ki sont la po-z arindjî les bidons, inte les peupes, les payis, les rlidjons, et les djins. :''Dji n’ oize dire ki ces djins la n’ ont rén so leus coines. Dji croe tolminne k’ on nos fwait bråmint d’ catchotreyes. Et po l’ moumint, dji voe dins vos ouys k’ vos pinsez ki m’ tiesse est brouyeye. Vos avoz råjhon. :''Mins, bén seur, dji djheu ça po vey si vos schoûtîz vraiymint…''<ref>[https://web.archive.org/web/20130903221311/http://canalc.be/index.php?option=com_content&view=article&id=100002382&Itemid=150 sol waibe canalc.be] (rimetou cial e [[rfondou]])</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Bouteus pol walon|Malherbe]] [[Categoreye:Walon e l' eglijhe|Malherbe]] r9pqpcjfbsbro4sbcbr03t53lf4pc6r 0 38914 428133 426194 2026-11-01T10:10:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428133 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|si mete a fén}} [[File:Edouard_Manet_-_Le_Suicid%C3%A9.jpg|thumb|250px]] Li '''metaedje a fén d' lu-minme''', lomé eto '''sucide''', c' est cwand ene sakî si towe leye-minme, di s' prôpe volté. == Motlî == Dins l' lingaedje corant, on dit «i (elle) a fwait måleur si s’ coir»,; «i (elle) s’ a metou a fén» ; «i (elle) a fwait l’ fén d’ lu (di leye)», «i (elle) a fwait måluzance di s' coir»)», «i (elle) s' a distrût», «i (elle) s' a oisté l' veye». == Tecnikes di sucide == * pindaedje : foirt corant dvinltins ; la k’ on creyeut ki l’ coide d’ on pindou poirtéve tchance ; el [[toponimeye]], gn a eto sacwants « Bwès do pindou », el [[Walonreye]] et ôte pårt. * saetchaedje d’ ene bale dins s’ tiesse. * trawaedje di s’ [[vinte]] avou on grand [[coutea]], ene [[sipêye]]. * [[epweznaedje]]. * prôpe djetaedje dizo on [[trén]]. * [[seppuku]], tecnike di sucide djaponès. * [[neyaedje]], kécfeye avou ene grosse pire loyeye a ses pîs. * sucide po s' patreye, dins ene guere; po ses idêyes dins ene atake terorisse ([[camicåze]]). == Cåzes do sucide == Les cis ki fwaiynut måleur di leu coir sont des djins k’ ont ene grande sofrixhance divintrine. Et purade : * des djonneas al [[laide ådje]], e margaye avou leus parints, après ene poenne d’ amour… * des femes måmarieyes (ou des omes) * des cis k’ ont pierdou èn efant ou ene djin k’ i veyént voltî * des viyès djins stroupeyes, ki n’ vlèt nén dispinde des ôtes, ou des cis ki sont codånés d’ on griyeus må, evnd. * des djins ki s’ sintnut dzonorés e leu societé (traeyincieus k’ a fwait des målès afwaires, guerî k’ a pierdou ene batreye). == Espaitchance do sucide == Dins les societés modienes, gn a des cintes d’ aidance sicolodjike po les cis ki vôrént s’ mete a fén. Et des lenes telefonikes esprès, avou des respondeus(es) djoû et nute. == Sociolodjeye == === Rilidjons eyet sekes === Les grandès rlidjons monoteyisses (cristinnisse, islam…) sont disconte li metaeje a fén d' lu-minme. Les sucidés ni plèt nén esse [[eteré]]s e l' eglijhe. Sacwants [[seke (creyance)|sekes]] come l' [[Ôre do Timpe solrece]] (avou notannmint : [[Luc Jouret]]) ont — oubén dins ci egzimpe la: avént — organizé brånmint des metaedjes a fén eshonnreces. === Societés === Sacwants societés, come li Djapon, respectêynut et préjhî les sucides d’ oneur, sortot pindant les gueres wice les sôdårds divnut s' distrure al place di s' fé prijhnî på des ôtes sôdårds. Pindant li fén del [[deuzinme guere daegnrece]], brånmint d' nazis s' avént distrût paski l' [[URSS]] estént e trén d' prinde [[Berlin]], inte di zels : [[Adolf Hitler]] eyet les efants da [[Joseph Goebbels]]. C' esteut l' minme avou les [[Djapon|Djaponès]]. Come di djusse, i ni tchictént nén a s' distrure, metans tot si spotchant so les bateas d' guere estazunyins.<ref>https://web.archive.org/web/20161005043358/https://www.nationalgeographic.org/thisday/oct25/first-kamikaze-strikes/</ref> C' est çk' on lome voltî des « kamikazes ». == Tuzance peuprece == === Rilomêyès djins === * [[Chester Bennington]] (ancyin tchanteu di [[Linkin Park]]) *[[Kurt Cobain]] (ancyin tchanteu d' [[Nirvana]]) *[[Chris Cornell]] (ancyin tchanteu d' [[Soundgarden]]) *[[Adolf Hitler]] *[[Édith Piaf]] (ancyinne tchanteuse francesse) === Tchansons dzeu === Gn a sacwantès tchansons wice ki l' årtisse djåze voltî do metaedje a fén. Cisse lisse cial n' est nén erîlé : * [[Stromae]] – ''L'Enfer''<ref>https://web.archive.org/web/20220522083615/https://www.stromae.com/fr/musique/</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Sicolodjeye]] [[Categoreye:Moirt]] kblqg48uu2qf7dzcm7xonp6jpn1otnq 0 39069 427418 359780 2026-10-31T18:31:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427418 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Otriche}} [[File:Austria Bundesadler.svg|right|250px]] [[File:Flag of Austria.svg|right|250px]] [[File:EU-Austria.svg|thumb]] L' '''Otriche''', c' est on [[dislaxhî payis]] del [[Mîtrinne Urope]]. C' esteut did la k' esteut goviernêye li [[Walonreye]], do tins des [[Bas Payis otrichyins]]. [[Mwaisse veye]] : [[Wîne]] ([[Viene-e-l'-Otriche]]) Ôtès veyes : [[Zasbork]] == Istwere == Deus [[sidje (guere)|sidjes]] pa les [[Impire trouk|Trouks]]. Li [[Deuzinme sidje di Wîne pås Otomans|deuzinme]], e [[1683]]. Il a stî raconté e [[walon]] pa on [[Principåté d' Lidje|Lidjwès]] k' î esteut. I scrijha onk des [[Invintåre des pus vîs tecses e walon (live)|pus vîs documints e walon]], li «[[Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne]]». Evayeye sins [[batreye (guere)|s' bate]] pa [[Hitler]] e [[1938]]. Do tins del [[froede guere]], c' esteut la, al frontire avou l' [[Hongreye]] ki les Amerikins et les Rûsses discandjént les espions fwaits [[prijhnî]]s. == Djeyografeye == [[File:Wien-vom Oberen Belvedere-118-2009-gje.jpg|thumb|upright=1.5|Wîne]] [[File:Donaubrücke_Mautern.JPG|thumb|Payizaedje avou l' Danube]] Les [[Ales (montinnes)|Ales]] å [[Coûtchant]]. Trevåtcheye do [[Danube]]. == Politike == Les pårtis d' [[foite droete]] î rascoyèt sovint bråmint des vôtes. Il ont minme sitî ene feye dins l' [[govienmint]]. == Rilomés Otrichyins == * do vî tins ** [[Mareye-Tereze d' Otriche]] ** [[Djôzef II d' Otriche]] * des tins modienes ** [[Kurt Waldheim]] (ancyin scretaire djenerå d' l' [[ONU]]) ** [[Jörg Haider]] (tchîf d' on pårti d' [[foite droete]], k' a stî å govienmint) == {{HDVs}} == * [[Deuzinme sidje di Wîne pås Otomans]] ** [[Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne]] * [[El nute påjhûle (tchanson)|El nute påjhûle]] : [[tchanson]] d' [[Noyé]] scrîte e l' [[Otriche]] {{Commonscat|Austria|l'&nbsp;Otriche}} [[Categoreye:Urope]] [[Categoreye:Mîtrinne Urope]] [[Categoreye:Dislaxhîs payis]] [[Categoreye:Otriche|*]] qxmcnlmxtrfow67y1vch83f7phkufjk 0 39105 427799 404161 2026-10-31T19:27:43Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427799 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Flûte_a_l'_agnon1.jpg|thumb|]] Ene '''flûte a l' agnon''', c' est èn [[instrumint d' muzike]] foirt simpe, k' on fwait avou on boket d' tene bwès, disvudî e mitan, ristopé a on dbout d' ene fene pelete d' agnon, avou on trô sol costé k' on «cåze» divins po fé les sons. Ci n' est nén èn [[instrumint d' muzike å vint]] come li [[flûte]] ordinaire, mins èn [[instrumint å bouxhaedje-dissu]]. == Fabricaedje pate à pate == Prinde ene coxhete buzlêye (dedja vude å mitan) come del [[pate-d'-åwe]], do [[cierfouy di pidjon]], do [[bambou]], di l' [[andjlike]], do [[cladjot]]. Oubén ene coxhete di [[sayou]] disvudeye; oubén on montant d' fleur di [[roubåbe]]. Et-z è côper on boket. Avou on ptit coutea, fé on trô po-z î mete si [[boke]]. Oudonbén uzer l’ bwès avou ene [[cawe-di-rat (usteye)|cawe-di-rat]]. Côper èn agnon... et saetchî foû li tote tene pitite foye k’ on voet åd triviè. Cisse pelete la, c’ est leye ki va dner li son si télmint a pårt d’ ene flûte a l’ agnon. Tinkyî l’ foye d’ agnon å coron del buzete. Atincion ! I fåt ki l’ pelete dimeure ene miete rafrintcheye. I fåt leyî sacwants pleus, ene miete d’ åjhmince. Po fé tni l’ pea å coron del buzete, i nos fåt on ptit loyén : do rafia, ene foye di cladjot, ene yebe, do lén, on boket d’ linne, do strin, do crin ou ene elastike ! Li flûte a l’ agnon est presse. Fåt leyî ene miete rissouwer l’ pea.<ref>[[Joëlle Spierkel]] {{Ran}} 70, esté 2014</ref> == Fonccionmint == Po-z awè do son, on tchante tot zûnant dins l' trô. Ou adon, cåzer a spesse linwe (reper). Avou l’ mwin ki n’ fwait rén, po fé d’ l’ efet, po-z awè on [[tremolo]] (tronnmint do son) i fåt, tocter avou l’ deuzinme doet, so l’ mimbrane del flûte. Mins, dins tos les cas, i n' fåt nén shofler dvins.<ref>[[Joëlle Spierkel]], [[Bosret di s' no d' famile (live)|Bosret di s' no d' famile]] p. 25-27.</ref> == Rilomés eployaedjes == [[File:Molons côr sierpint.jpg|thumb|flûte a l' agnon (fritche) ki fwait l' muzike ki shonne rexhe foû di ç' [[côr]]-brotchet la]] Li soce des [[cwarante Molons]], k' a totes sôres di droles d' instrumints, c' est des flûtes a l' agnon ki les fwaiynut aler. == Sourdants == <references/> {{Commonscat|Eunuch flutes|les flûtes a l' agnon}} [[Categoreye:Instrumints d' muzike]] 7k74c7tli1cvgxyoal30d31z70pz2xs 0 39202 427985 415043 2026-10-31T20:19:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427985 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Bragard Walone tchanson1.jpg|thumb|Kimince]] '''Li walone tchanson di m' payis''' (e [[Måmdey (veye)#Accint walon d' Måmdey|måmdiyin|]] ''Lu walone tchanson du m’ payis'', c' est ene [[tchanson e walon]] [[cåzaedjisse|sicrîte pa]] [[Henri Bragard]] et [[compôzeu|metowe e muzike]] pa [[Max Michel]]. C' est ene tchanson a môde d' air d' [[operå]]. L' air, les paroles (rimetowes e [[sistinme Feller]], et on ratournaedje e francès ont stî eplaidîs divins « ''[[Li lire d' après Måmdey (live di tchansons)|La lyre malmédienne]]'' » (eplaidaedje do [[Rweyå Club walon d' Måmdey]], [[1966]]). == Rilomêye == Elle a stî rprinjhe pa [[Jules Bastin]] sol [[sitroete plake]] « ''Airs folkloriques wallons'' ». C' est ç' modêye la k' est rtchantêye pa des ôtes [[tchanteu]]s ou [[tchantresse]]s, metans Marie-Catherine Baclin. Dins cisse modêye la, on n' riprind ki les prumî et troezinme coplets. Çou ki amoenne on mescomprindaedje å cmince do deuzinme coplet. L’ addjectif « rapåjhtêye », metou al tiesse do coplet, n’ est pus comprindåve, ca i rahouke tot çou k’ est dit e deuzinme coplet, so l' [[Aiwe di Wåtche]]. == Tecse del tchanson == Li mwaisse tecse a stî scrît e-n on [[sistinmes pre-Feller|scrijha di dvant Feller]]. Vo l' ci cial riscrît e [[rfondou walon]]: :::'''I.''' :''Ele tchante e m’ cour et dvins mi oraye, :''Li walone tchanson di m’ payis. :''Nole pårt, dji n’ etinda l’ pareye ; :''Nole come leye ni m’ pout ahåyî. :''On direut l’ ramadje do prétins, :''On riya di djonnès femreyes :''S’ acoirdant l’ dimegne å matén :''Al houcåjhe d’ ene distante sounreye (2 côps). :::'''II.'''<ref>nén rprins pa [[Jules Bastin]]</ref> :''C’ est l’ plinte del [[Wåtche]] ezès rotchîs :''Et ses djoupes d’ aveur vinki l’ vene, :''Li brutinaedje do ri e l’ hé :''Et les clairès games del [[Wartchene]] ; :''Et s’ i lyi prind d’ groûler télfeye :''Et d’ emonter avou l’ [[måle bijhe]] :''K’ ashofele do waeraxhe payis,''<ref>çou ki vout dire : di l' [[Almagne]]</ref> :''I n’ lyi deure ki l’ valeur d’ ene [[Wikt:brijhe|brijhe]] (2 côps) :::'''III.''' :''Rapåjhtêye, elle est l’ tchant d’ l’ oujhea, :''Li son d’ ene cloke birçant l’ sofrance ; :''Elle est tofer ezès coxheas :''Li fiestixhante vwès do [[vint d' France]]. :''Insi tchante-t ele divins mi oraye, :''Li walone tchanson di m’ payis. :''Nole pårt dji n’ etinda l’ pareye ; :''Nole come leye ni m’ pout ahåyî (2 côps) == {{HD}} == * [http://walon.1fr1.net/t238-henri-bragard-walone-tchanson Modêye e scrijha Feller] {{wenz}} * [http://lucyin.walon.org/tchanson/tchansonswatv.php#waltchan Hårdêye eviè ene videyo del tchanson] {{tvwc}}, prezintêye {{Abt}} == Pî-notes == <references/> [[Categoreye:Tchansons e walon]] 4ikmjtfyr6z2leli21ukpnvh8xqe0w4 0 39347 427570 415188 2026-10-31T18:50:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427570 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Englebert Pol.jpg|thumb|Scoleus divant on cours]] [[Imådje:Sicoles Nameur.jpg|thumb|Scolîs et shuveus a ene djournêye «ouxhs å lådje»]] [[Imådje:Wa diplome Schoovaerts scole walon Nameur.jpg|thumb|diplome]] Li '''scole di walon d' Nameur''', c' est ene [[sicole di walon]] po [[efant]]s et [[grandès djins]]. == Istwere == Kiminceye diviè 1995, come ocupaedje des [[Relîs namurwès]], do tins del prezidince [[Lucyin Somme]]. Cwand Lucyin Somme cwite come prezidint des Relîs, ele si rlome «sicole di walon Lucien Somme». C' est adon ki l' ekipe minante, - Chantal Denis et Pol Englebert, eplaidnut ene [[waibe (Daegntoele)|waibe]], sovint raponteye. E 2019, ciste ekipe la decide di leyî ouve, et li scole ripasse dins les mwins des [[Relîs namurwès]] (avou Anne-marie François, di l' ancyinne ekipe, Christine Decock, Jean Hamblenne, eyet Joëlle Spierkel). Mins e 2020 & 2021, gn a yeu dipus d' [[acsegnmint éndjolike]] ki do tot-estant-la, di cåze del [[minêye di cronvirûsse]]. == Liveas == * prumî livea, des aprindisses * deuzinme livea, des scolés * troezinme livea, des capåbes. On pout rdobler l' troezinme livea ostant k' on vout. == Sacwants scoleus == === Anêyes 1990 === * [[Lucien Somme]] * [[Laurent Hendschel]] * [[Chantal Denis]] * [[Henry Matterne]] === Anêyes 2000 et 2010 === * [[Chantal Denis]] * [[Pol Englebert]] * [[Anne-Marie François]] * [[Albert Delvaux]] === Après 2020 === * [[Jean Hamblenne]] * [[Joëlle Spierkel]] * [[Anne-Marie François]] == {{HDV}} == [[Djeu del caracole ki vleut fé l' tchet]] : djeu askepyî e l' sicole. == {{HDs}} == * [http://www.ecoledewallon.be/ Waibe del sicole Lucien Somme] * {{itvwc}} [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#scolnam Videyo d' on cours] {{Abt}} {{Tvwc}} [[Categoreye:Sicolaedje do walon|Nameur]] [[Categoreye:Nameur]] 2jlz88l9zs46lxb94xmr8x69uw9q77b 0 39412 427652 386641 2026-10-31T19:03:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427652 wikitext text/x-wiki [[File:Jerusalem Modell BW 3.JPG|thumb|Onk des raptitixhas do deuzinme timpe]] [[File:TempleStepsMay2009.JPG|thumb|Montêyes e croupet la ki l' timpe esteut (2009)]] Li '''Timpe di Djeruzalem''', c' esteut on [[timpe]] metou a [[Djeruzalem]]. C' esteut l' [[bastimint]] li pus sacré del [[rilidjon djwive]]. == Istwere == Il a stî basti på [[rwè Salomon]]. Il a stî distrût deus côps, e l’ an [[586 dvDj|586 divant l’ Crisse]] pås [[Babilonîs]], pu e [[70]] après l’ Crisse, på [[Romins]]. Tchaeke côp, li E li 9 do [[moes ab]] do [[calindrî lunrece]].<ref>[[Djôr Sfasie]], Sourdants del Nosse-Dame d’ awousse, {{Ran}} 71, waeyén-tins 2014</ref> == Consecwinces do distrujhaedje do timpe po les djwifs == Å deuzinme distrujhaedje, les priyesses et les tchîfs des djwifs estît tchessîs evoye di Djudêye. Ci fourit la li skepiaedje del [[diyaspora djwive]]. Li rlidjon djwive tineut bråmint do cas des [[ofrixhaedje (rilidjon)|ofrixhaedjes]] (touwaedje di biesses) å timpe. Elle a bråmint candjî avou l' distrujhaedje do timpe, eyet s' rashir so des [[priyire]]s dijhowes ezès [[sinagoke]]s. Meskeyous do timpe, bråmint des djwifs — emey les ptitès djins k' avént dmoré la, todi — s' ont cviersé å [[crustinnisse]], pu pus tård, a l' [[islam]], et divni les Palestinîs d' asteure.<ref>[[Lucien Mahin]], {{Ran}} 71, waeyén-tins 2014, rahoucant on scrijhaedje da [[Ben Gourion]]</ref> Des Palestinîs dmorés el rilidjon djwive, end aveut co a pô près ene vintinne di meye diviè [[1900]].<ref>Yakov M. Rabkin; ''Au nom de la Torah; une histoire de l' opposition juive au sionisme''; ISBN 2-7637-8024-5.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Djudayisse]] [[Categoreye:Palestene]] [[Categoreye:Rilomés bastimints]] 4wcw7mx0wt6oemml0xem4hyotd9h47z 0 39691 427552 335154 2026-10-31T18:47:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427552 wikitext text/x-wiki {{po|B|B (discramiaedje)}} [[Imådje:Latin alphabet Bb.svg|thumb|250px|Grands et ptits B (letes d' imprimreye)]] [[File:Caractère latin d'écriture, B b.png|250px|thumb|Grand et ptit B (scrijhaedje al mwin)]] Li '''lete B''', c' est l' deuzinme [[lete]] eyet l' prumire [[cossoune]] di l' [[alfabet latén]]. == Prononçaedjes del lete B e walon == Ele riprezinte ordinairmint li [[son B]] ([[cossoune leprinne]] [[vuzlêye]]). Ele riprezinte li [[son P]] (cossoune leprinne divuzlêye) : * å coron d' on mot divant on [[halcrosse E]] :[[Wikt:tombe|tombe]] (/tɔ̃p/), [[Wikt:bombe|bombe]] (/bɔ̃p/), [[Wikt:cåbe|cåbe]] (/kɔːp/) * pus rålmint, divant ene ôte divuzlêye cossoune avou [[rmagnaedje del cossoune di dvant]] :[[Wikt:abcès|abcès]] (/apsɛ/) Dins des råles mots, li lete B å coron si s' prononce nén ([[halcrosse cossoune å coron]]) :[[Wikt:plomb|plomb]] == {{HD}} == [[Wikt:Lete B|Mots walons k' atakèt pa on B]] {{Commonscat|B|l'&nbsp;lete B}} [[Categoreye:Alfabet latén]] [[Categoreye:Sons et letes do walon]] [[Categoreye:Cossounes]] szc5lcmuwtyll7a68es3lpzfomk3i7j 0 39711 428064 310147 2026-11-01T09:59:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428064 wikitext text/x-wiki {{po|djama|djama (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|djama}} On '''djama''', c' est ene grande fiesse rilidjeuse, tantea k' on a on deuzinme djoû d' condjî, li [[londi d' fiesse|londi]] del fiesse. Li no e walon vént did la ([[bodje etimolodjike|bodje]] [[latén]] «''geminaculum''». == Djivêye des djamas crustins == * [[Noyé]], ki l' londi tome tolminme ké djoû del [[samwinne]] * [[Påke]], ki l' londi tome todi on londi * li [[Pintcosse]], ki l' londi tome todi on londi * li [[grande Nosse-Dame]], ki l' londi tome tolminme ké djoû del [[samwinne]] == Djivêye des djamas muzulmans == I shuvèt li [[calindrî lunrece]], adon i toumèt, come leu londi, tolminme ké djoû del [[samwinne]] * [[Fiesse di l' ofrixhaedje]] * [[Fiesse del disdjune]] * [[Fiesse do mouloude]] [[Categoreye:Fiesses]] 6asw0jdi97ccts4ne5figpt0g8bquiz 0 39714 427628 404877 2026-10-31T18:59:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427628 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Biyokî d' tchén fleurs.jpg|thumb]] [[Imådje:Biyokes di tchén.jpg|thumb|Biyokes di tchén schirêyes so l'åbe]] [[File:Biyokes di tchén côrin1.jpg|thumb|biyokes di tchéns dispirtêyes]] [[Imådje:Biyokî rodje bwès cougnets.jpg|thumb|bwès d' biyokî d' tchén]] [[File:Gruzlêyès biyokes.jpg|thumb|gruzlêyès biyokes]] On '''pronnî''' u on '''biyokî'''<ref>Li prumî sinse, po ene sôre di pus gros frut s' est stindou a totes les varyistés e bråmint des accints do walon.</ref>, c' est èn [[åbe ås fruts]] ki dene des pronnes u biyokes, on magnåve frut, foirt djuteus, avou ene grosse deure pirete. {{sla}} ''[[Prunus domestica]]'' {{Fam}} [[rôzacêyes]] == Såjhnaedje == Les biyokes mawrixhèt e moes d' [[awousse]], el [[Walonreye]], todi. == Sôres di pronnîs == === avou on no a pårt po l’ åbe === * [[pertigonî]] * [[nobertî]] * [[rinnglôtî]] * [[priyestî]] * [[såvadje pronnî]]<ref>Po ene saye di rindjmint des pronnes et des pronnîs, biyokes et biyokîs, loukîz a [[G100]] p. 260-261; li notule finit tot djhant k' on ratind des studias d' djenetike po mî vir cwè.</ref> === Sôres di biyokes === * biyokes vraiyes (pus grosses); elle årént stî rapoirtêyes al [[deuzinme croejhåde]], ki n' a måy a vindou Djeruzalem, did la li ratourneure : fé ene sacwè « po des biyokes ». * rinnglôtes * biyokes di tchén ou norbertes : pitites, nén magnåve, po fé do [[côrin]] ou assåjhner des plats. * pertigons * altesses * priyesses == Uzaedje == === frut === * a magnî frisse come frut naturel * fé do [[côrin]] * gårni des dorêyes * souwés, les biyokes dinnut des [[purnea (frut)|purneas]] ou [[pronne]]s, eployîs dins l' coujhene. * souwer pår po fé des tchitches. === bwès === Li biyokî a on deur bwès, ki pout aveur ene bele rodje coleur. == Rujhes di produjhaedje di biyokes == Ele polèt esse [[gruzlêye]]s == Sourdants et pî-notes == {{Commonscat|Prunus domestica|les pronnîs et les biyokes}} [[Categoreye:Åbes ås fruts]] [[Categoreye:Rôzacêyes]] t9f0ic6lueh9ivdz8x3bu2w1t0zjcbz 0 39718 427783 310176 2026-10-31T19:25:03Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427783 wikitext text/x-wiki Li '''cawete di codjowaedje -i''', po dire li vraiy, end a cwate sôres, bén diferinnes : * Li cawete di codjowaedje -i des [[viebes del 4inme cogne]] (prust'''i''') * Li cawete di codjowaedje -i di sacwants [[viebes del 5inme cogne]] (vin'''i''') * Li cawete di codjowaedje -i do [[cåzant (croejhete)]] di l' [[indicatif prezintrece]] des [[viebes del cwatrinme troke]] (dji fin'''i''') * Li cawete di codjowaedje -i, disfondowe di -î (''waiti'' = [[Wikt:waitî|waitî]]) == Li cawete di codjowaedje -i des viebes del 4inme cogne == === Kimint les ricnoxhe ? === * i fjhèt des codjowaedje avou l’ sititchete -ixh- : :: [[Wikt:fini|fini]] : i finixhèt :: [[Wikt:pouri|pouri]] : ça pourixheut :: [[Wikt:prusti|prusti]] : ele prustixhnut co avou leus mwins * ossubén ki l’ parintêye : ::[[Wikt:alårdji|alårdji]] : l’ alårdjixhaedje :: [[Wikt:setchi|setchi]] : li setchixhmint :: [[Wikt:meuri|meuri]] / [[Wikt:mawri|mawri]] : i fwait meurixhant === Diyalectolodjeye === Ces viebes la wårdèt l’ cawete -i (ki dvént -ë e Roman payis) dins tos les accints do walon. ::egz. : disfondowes di [[Wikt:blanki|blanki]] : ''blantchi'', ''blanki'', ''blankë'', ''blonki'' == Li cawete di codjowaedje -i di sacwants viebes del 5inme cogne == ===Kimint les ricnoxhe ? === * i s’ codjownut sins stitchete : ::[[Wikt:sinti|sinti]] : i '''sintèt''' ::[[Wikt:minti|minti]] : i '''minteut''' a s’ mame ::[[Wikt:sepi|sepi]] : nos l’ '''sepans''' bén ::[[Wikt:rascovri|rascovri]] : les rives, c’ est les schayes ki '''rascrovnut''' li dzeu des meurs. * parey dins l’ parintaedje : ::[[Wikt:drovi|drovi]] : ene droveuse å cinema ::[[Wikt:ratni|ratni]] : i n’ a pont d’ ratna ::[[Wikt:rivni|rivni]] : il a oyou des rivnants === Diyalectolodjeye === Ces viebes la ni wårdèt l’ cawete -i k’ après l’ payis d’ Lidje ; so Nameur, li Basse Årdene et Tchålerwè, c’ est -u (et esse todi -ë e Roman payis, mins est ç’ li candjmint d’ on U ou d’ on I ?) ::egz. : disfondowes di [[Wikt:vini|vini]] / [[Wikt:vni|vni]] : vini, vunu, vènu, vënë / vni – mni, vnu, vnë === Djivêye di viebes di cisse cogne la === {{Lka}} [[Cwatrinme troke di viebes e walon#Viebes avou ene cawete -i ki n' sont nén del 4inme troke]] == Cawete di codjowaedje -i do cåzant di l' indicatif prezintrece des viebes del cwatrinme troke == === E rfondou === Li [[cåzant (croejhete)|cåzant]] di l' [[indicatif prezintrece]] des [[viebes del cwatrinme troke]] a deus codjowaedjes e [[rfondou]] ([[dobe rifondowe]]) : * onk avou l' cawete -i : dji fin'''i''', dji prust'''i''', dji rodj'''i''' * onk avou l' [[cawete -ixh]] : dji fin'''ixh''', dji prust'''ixh''', dji rodj'''ixh''' === Diyalectolodjeye === Li prumî riprezinte li codjowaedje corant e 20inme sieke e [[walon do Mitan]], [[[walon do Coûtchant|do Coûtchant]] ey el [[Basse Årdene]]. :Disfondowes : ''-i'' (dji fini), ''-is'' (dji finis), ''-ë'' (djë fënë), ''ës'' (djë fënës) sorlon l' accint et les relijhas ortografikes. Li deuzinme riprezinte li codjowaedje corant e 20inme sieke e [[walon do Levant]]. :Disfondowes : ''-ih'' (dji finih), ''-ihe'' (dji finihe) ''-ihy'' (dji finihy) sorlon l' accint et les relijhas ortografikes. == Cawete di codjowaedje -i disfondowe di -î == Dins sacwants [[accints do walon]], li cawete di codjowaedje -i si rescontere eto po les viebes des [[Deuzinme troke di viebes e walon|deuzinme]] et [[Troezinme troke di viebes e walon|troezinme]] cogne, estô del [[cawete di codjowaedje -î]] (rifondou, Nameur, Lidje). ::egz. : [[Wikt:waitî|waitî]] (Nameur, Inguezêye, Bive) = ''waiti'' (Bastogne, Cînè, Dinant, Virwin, Djimbe) [[Categoreye:Cawetes do walon|I]] [[categoreye:Diyalectolodjeye walone]] [[Categoreye:Codjowaedjes]] a1lhszo2tm8utmcmtrm3rt64emd4dll 0 39767 427614 349958 2026-10-31T18:57:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427614 wikitext text/x-wiki Li '''codjowaedje di tcherdjî''', c' est l' ci d' on viebe del [[deuzinme troke da Hendschel]], "erîlêymint disrîlé", a cåze do R metou divant l' dierinne [[sillabe]]. Po-z [[rîle des troes cossounes|espaitchî d' aveur troes cossounes]] dins sacwants codjowaedjes, ou deus cossounes å coron do mot, li R tchait tenawete. Shuvant l' [[atuze des troes bodjes]], on pôreut dire : * bodje A : tcherdj- * bodjes B & C: tchedj- ''Li minme sacwè po les [[viebes del prumire troke]], c' est l' [[codjowaedje wårder]].'' == Sacwants viebes di cisse sôre la == * [[Wikt:tcherdjî|tcherdjî]], [[Wikt:distcherdjî|distcherdjî]], [[Wikt:ritcherdjî|ritcherdjî]], [[Wikt:fortcherdjî|fortcherdjî]] * [[Wikt:spårgnî|spårgnî]], [[Wikt:rispårgnî|rispårgnî]] * [[Wikt:sboirgnî|sboirgnî]], [[Wikt:boirgnî|boirgnî]], [[Wikt:aboirgnî|aboirgnî]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [[Wikt:Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come tcherdjî|Viebes di cisse sôre la dedja studyî e Wiccionaire]] [[Categoreye:Codjowaedjes|Tcherdji]] d8jy8iw8rb0c0pcsucm7w4t6mtnmd79 0 39785 427888 426780 2026-10-31T19:57:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427888 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Dictionnaire français-wallon <small>dans lequel on trouve la correction de nos idiotismes vicieux et de nos wallonismes</small>''}} {{Wiccionaire-motîs|Motî Rmåke li vî}} [[File:Remacle Lambert motî 2inme live 1843.jpg|thumb|Coviete 2e edicion do tôme 2]] Li '''motî Rmåke li vî''', ki s' no e francès, c' est ''Dictionnaire wallon et français'', c' est l' troezinme pus vî [[motî walon francès]], après l' ci da [[Motî Cambresier|Cambresier]] et l' ci da [[Motî Villers|Villers]]. Il a stî scrît pa [[Jean Laurent Lambert Remacle]], spoté [[Rimåke li vî]] (Rimåke li djonne estant [[Louwis Rmåke]]). Les mots î sont scrîts avou ene [[sistinme Feller|ortografeye di dvant Feller]]. Il a moussî foû a [[Lidje (veye)|Lidje]] e [[1823]]. Il a stî recråxhî et replaidî e [[1839]] (tôme 1) et 1843 (tôme 2) Il est rprins sol limero '''[E177]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]] (pus spepieuzmint, E177a po l' eplaidaedje di 1823 eyet E177b pol replaidaedje. [[File:Remacle Lambert motî t2 p336.jpg|thumb|pådje 336 do tôme 2|left]] == Accint eployî == I n' shût nén on metou accint. Gn a des prononçaedjes d' après [[Lidje]] et des cis d' après [[Vervî]]. == {{HD}} == * [http://books.google.co.ma/books?id=HGcTAAAAQAAJ&dq=Jean+Laurent+Lambert+Remacle&printsec=frontcover&source=bl&ots=ahc2GWhr9j&sig=CEfNkzcUzo1HPkIHXuL9-A0vWXk&hl=fr&ei=wuiLSu-nMND4-Qax3LXVDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1#v=onepage&q=&f=false Copeye aberwetåve] * So l'Wikisourd e francès : [[:s:fr:Dictionnaire wallon-français/Remacle|Motî Rmåke li vî]]. [[Categoreye:Motîs walons|Rimake li vi]] ejleo4aiafpfxt9r35islsf1edxxxwj 0 39802 427658 360519 2026-10-31T19:04:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427658 wikitext text/x-wiki Li '''cwatrinme live d' Esdrasse''' est on live do Vî Testamint. Dins l' bibe latinne, on l' lome '''deuzinme live d' Esdrasse'''. I n' est nén dins l' prumî-canon, nerén dins l' deuzinme-canon; on l' sondjreut purade dins l' troezinme-canon. Nén totes les bibes d' asteure ont ç' live la, dabôrd ki po les pus grandès pårteyes des Eglijhes, il est [[boigne sicrijhaedje|boigne]]. Mins on l' trouve voltî dins l' bibe latinne ([[Vulgate]]), dins l' [[Bibe do rwè Djåke]] en inglès, dins l' bibe etiopyinne, dins l' bibe russe, dins l' bibe djeyordjinne, et dins l' Nouve Bibe Eternåcionåle inglès-cåzante. Sacwantès aråbès bibes l' ont eto. E latén (ey en inglès), il a cwate tcheptrês d' rawaite (deus padvant, deus padrî) ki dins les ôtes lingaedjes. C' est on live d' [[apocalipe]]. Li live pretind ki l' mådjustér [[Esdrasse]] åreut sitî veyou pa des andjes, ki lyî årént raconté l' difén do monde, eyet les poennes et les djoyes des cias k' ont morou. On sait bén ki ç' n' est nén Esdrasse k' a scrît l' live. [[Categoreye:Date]] 3o81yswg2q1hhpi6mpb2isele74yrg8 0 39896 427627 370860 2026-10-31T18:59:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427627 wikitext text/x-wiki Li '''resdondixhance acoustike''', c' est l' enondaedje otomatike d' on deuzinme [[instrumint d' muzike ås coides]] al minme [[wachlire]] k' on prumî ki va. == Egzimpe == Si vos av deus [[piyano]]s, et k’ vos djouwez ene note so onk, li coide del minme note di l’ ôte si mete a tronner. == Uzaedje dins les instrumints d' muzike == [[File:Hårpe ås toutches coides simpatikes.jpg|thumb|coides simpatikes d' ene [[hårpe ås toutches]] (padzo)]] On profite di cisse lwè la del fizike e l' [[lutreye]] cwand on mete des resdondixhantès coides ou coides simpatikes so des instrumints come li [[hårpe ås toutches]].<ref>[[Willy Marchal]], [[Scoles di Bive]], 11 di nôvimbe 2014</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Fizike]] [[Categoreye:Acoustike]] 489i9r37p95pweld1gdiix4f5vzbjh0 0 39901 428309 422931 2026-11-01T10:42:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428309 wikitext text/x-wiki {{po|piket|piket (discramiaedje)}} [[Imådje:Adolf von Becker - A Game of Piquet.jpg|thumb|a deus djouweus]] [[Imådje:Ernest Meissonier - A Game of Piquet.jpg|thumb|piket a troes djouweus do 18inme sieke (et bråmint des rwaitants)]] Li '''piket''', c' est on [[djeu d' cwåtes]] ki s' djouwéve totavå l' [[Urope]], foirt coranmint disk' al mitan do [[20inme sieke]]. == Mwaissès dnêyes == Li piket s' djowe avou 32 cwåtes, mins å cmince, c' esteut avou 36.<ref>{{fr}} [[:fr:Piquet (jeu de cartes)|sol Wikipedia francès]]</ref> Dins bråmint des lingaedjes, li djeu d' 32 cwåtes a stî lomé «djeu d' piket». Sovint, li piket s' djowe a deus. Mins pacô, gn a troes u cwate djouweus. Li djouweu doet rashonner li pus di cwåtes possibe del minme coleur, et ki s' shuvèt. On pout eto rashonner li minme cwårdjeu (rén k' el 10 et ådzeu) di diferinnès coleurs. Gn a pont d' triyonfe å piket. Dabôrd, on n' sait côper. Mins l' contaedje des ponts est foirt målåjhey. == Motlî == Si on djowe a troes u cwate, on dit k' c' est å '''piket voleu'''. Djouwer sacwants pårts e-n erote si dit: djouwer '''on cint d' piket'''.<ref>[[C106]] a «pikèt» (1).</ref> Li ci k' a on laid djeu, sins imådje (roy, dame u valet), i dit k' il a '''dijh di blanc''' (mins i pout aveur des hasses). Il a dijh ponts s' i l' dit divant d' ecarter. Mins i doet mostrer s' djeu al taxhlete a l' ôte djouweu por lu aveuri l' cayet. Li ci k' a on bea djeu dit k' il a '''kénte et catoize et l' pont bon'''. C' est k' il a ene kénte (cénk cwåtes del minme coleur ki s' shuvnut) et on catoize (cwate cwåtes del minme sôre, des 10 u pus gros, çou ki rapoite 14 ponts), et l' pont bon (l' ôte u les ôtes n' ont nén mî). On sait '''fé swessante''', '''fé nonante''', '''fé capote'''.<ref>[[O1]] p. 179.</ref> == Djouwaedje == === Cwåtes et leu valixhance === Vocial les cwåtes, del pus foite al pus ptite: [[Imådje:01_of_hearts_A.svg|100px|hasse di cour]] [[Imådje:King of hearts fr.svg|100px|Roy di cour]] [[Imådje:Queen of hearts fr.svg|100px|Dame di cour]] [[Imådje:Jack of hearts fr.svg|100px|Valet d' cour]] [[Imådje:10 of hearts - David Bellot.svg|100px|Dijh di cour]] [[Imådje:09_of_hearts.svg|100px|Nouv di cour]] [[Imådje:08_of_hearts.svg|100px|ût di cour]] [[Imådje:07_of_hearts.svg|100px|Set di cour]] Li roy, li dame et l' valet sont lomés des «imådjes». Li hasse våt 11 ponts, tchaeke imådje våt dijh pont, les ôtes cwåtes valnut leu chife. === Dinaedje et contaedje di s' djeu === Li maxheu dene les cwåtes a tchaeke djouweu pa deus u troes. S' on djowe a deus, tchaeconk doet awè 10 u 12 cwåtes divant d' ataker. Tchaeke djouweu kimince pa conter çou k' il a e s' djeu, come: * pont: li nombe di cwåtes del pus foite coleur, avou tchaeke si valixhance. Li ci k' a l' pus hôte some wangne 5 ponts. I dit k' c' est lu k' a l' pont bon. * shûte: les cwåtes ki s' shuvèt dins l' minme coleur. Vocial leu valixhance : {| class="wikitable" border="1" |- !Nombe di cwårdjeus dins l' shûte !No del shûte !Nombe di ponts k' ele våt |- |3 |tiece |3 |- |4 | cwatrinme |4 |- |5 | kénte |15 |- |6 | shijhinme |16 |- |7 | setinme |17 |- |8 | ûtinme |18 |} * troes u cwate cwåtes les minmes (10 u pus hôt) di coleurs diferinnes. Po troes cwåtes, on a 3 ponts, po cwate, 14 (on dit k' c' est on catoize, did la l' ratourneure «kénte et catoize». === Les anonces === Li djouweu nén maxheu kimince pa dner les ponts k' il a e s' djeu. Si l' ôte a moens ki lu, i lyi dit k' il est bon. S' il a dpus, i lyi dit k' i n' est nén bon, mins i n' doet nén dire les ponts k' il a e s' djeu. Pu adon, on anonce les shûtes et les catoizes. === Contaedje des anonces === Si onk a dijh di blanc, c' est asteure k' el doet anoncî. Li prumî djouweu (a droete do maxheu si on djowe a troes u cwate) diclare tos les ponts k' il a e s' djeu, pu djowe ene cwåte. Li deuzinme sifwaitmint, et pu les ôtes, s' end a. === Ramassaedje des plis === I fåt shuve dins l' coleur k' est djouwêye. Cwand on est a rnon di ç' coleur la, on tape çou k' on vout. Li djouweu ki djowe li prumî cwårdjeu d' on pli a on pont (k' i radjoute orålmint ås cis d' ses anonces). Li ci ki ramasse li pli a eto on pont. Dj' ô bén ki l' minme pli pout rapoirter deus ponts. Li ci ki ramasse li dierin pli a deus ponts. Li djouweu k' a l' pus di plis a 10 ponts. Si les deus djouweus ont l' minme nombe di plis, on n' conte rén. Si on djouweu fwait tos le plis, l' ôte est '''capote'''. Li wangnant a 40 ponts, estô des 10 k' il a normåldimint cwand i fwait dipus d' plis k' l' ôte. === Contaedje des ponts === Al fén di tchaeke maxhe, on marke les ponts di tchaeke djouweus so ene foye di papî. On rdjowe ene pårt, et fé parey. On state cwand onk des djouweus a-st avnou a 100. Did la l' ratourneure : «fé on cint d' piket». == Istwere == [[Imådje:Quinze et Quatorze by Pauline D-G.jpg|thumb|Djouweus del fén do 19inme sieke (li toele est lomêye «kénte et catoize»)]] C' est on vî djeu, ki rmonte å [[16inme sieke]]. Il a stî edvinté e l' [[France]]. Pu i s' a spårdou dins tote l' [[Urope]], di l' [[Inglutere]] al [[Rûsseye]] tot passant pa l' [[Itåleye]]. Et l' Walonreye, i s' djouwéve surmint e 18inme sieke, poy k' il est ddja cité dins l' [[Motî Villers]] (1793), avou pår li viebe «picter» po «djouwer å piket». I s' djouwéve co coranmint dins l' l' [[eter-deus-gueres]]. Il a disparexhou dins les [[anêyes 1970]].<ref>[[E172]] p. 104.</ref> On djouwéve pacô po des [[çanses]]. Come ça aminéve bråmint des eguegnes ås cis ki pierdént, il a stî disfindou.<ref>Temognaedje da Jules Brisy, skepyî diviè 1918 a [[Nwezeu]], cassetes Lucyin Mahin l° 12A (moes d' måss 1996)</ref> == Dins l' lingaedje walon == Gn a sacwants mots do djeu d' piket k' ont passé dins l' [[lingaedje walon]] avou des [[stindaedjes do sinse]]. Li contaedje est foirt compliké, et i n' est nén l' minme ki po les ôtes djeus d' cwåtes. Did la li [[djhêye]] «[[Wikt:conter å piket|ça conte å piket]]», foirt corante e [[Coûtchant walon]]. Cénk cwårdjeus del minme coleur ki s' shuvèt, çou ki rapoite cwénze pont, on lome çoula ene [[Wikt:kénte|kénte]]. C' est on bea djeu. Mins l' mot a prins on sinse contråve e walon : ene kénte divént on laid toû k' on vos djowe, on mwais moumint a passer.<ref>E 20inme sieke, li mot n' aveut ç' sinse la k' e [[walon do Coûtchant]] et a costé dins l' [[walon do Mitan]].</ref> Pareymint, li djhêye «awè kénte et catoize», çou k' est on foû bea djeu, a stî eployî: * po «awè ene [[maladeyes atrapåve avou l' seke]]» * po ene [[Wikt:zine|zine]], on [[Wikt:maket|maket]].<ref>[[O0]] a «quénte».</ref> == Sourdants == {{Commonscat|Piquet (card game)|l' piket}} [[Categoreye:Cwårdjeus]] [[Categoreye:Raspepyî årtike]] tnkuyviplfmzdpic38r05lv8ojjzbi8 0 39904 428203 382902 2026-11-01T10:22:07Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428203 wikitext text/x-wiki {{djermon}} {{infoboesse}} '''Gustave Thiriart''', c' est on scrijheu d' [[pîces di teyåte e walon]]. == Ouve == [[File:Rassenfosse-affiche.jpg|thumb|afitche del pîce, pondowe pa [[Armand Rassenfosse]]]] * Ene troezinne hôte : caket d' femreyes e-n èn ake (''ine Treuzinme haute : caquet d' feum'reies èn ine acke''). Li pîve mete e l' sinne ene costire, ene siervante et ene bouwresse. [[Categoreye:Teyåtreus e walon|Thiriart]] [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Thiriart]] 3v0y4nd6npkxtg3t7lmnesh70dune9k 0 39973 428000 386154 2026-10-31T20:22:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428000 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Short-nosed Fruit Bat (Cynopterus sphinx) Photograph By Shantanu Kuveskar.jpg|thumb|ene tchawe-soris d' Inde]] [[File:A bat wing (2863151252).jpg|thumb|aiyes di tchawe-sori]] Ene '''tchawe-sori''' (ossu, padecô, '''sori volante''', ou '''tchet-sori''')<ref>Po tos les accints do mot «tchawe» dins «tchawe-sori», loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 54.</ref>, c' est ene [[biesse ås tetes]] ki [[volante biesse|vole]]. [[Ôre (biyolodjeye)|Ôre]]: [[kiroptere]] == Discrijhaedje == [[File:Deyrolle 948368.jpg|thumb|left]] Leus [[doet]]s del mwin sont divnous foirt foirt longs. Et, come ås djins, c’ est li [[troezinme doet]] k’ est l’ pus long. Leus djambes sont ptites et leus pîs sont metous å rvier: les [[talon]]s padvant et les [[årtea]]s avou des grawes padrî. Ene tchawe-sori a ene tote fene [[pea]] d’ ene seule pîce ki l’ rafûrlêye tote etire.<ref>[[W. Marchal]], {{Ran}} 82, esté 2017.</ref> Li pea des aiyes est foû fene. == Vicaedje == === Cike djournutrece === [[File:Proceedings of the Zoological Society of London (9515565801).jpg|thumb]] Ele vike li djoû dins des trôs, pindowe li cou e hôt. Ele sont la edoirmowes, pindowes pas leus grawes, li tiesse al valêye, les aiyes riployeyes, resserêyes åtoû d’ leu coir. Ele rexhe del nute et, estant cåzu [[aveule]], ele si moenne avou come on [[radår]]. C' est des [[ultrason]]s k' on ôt don nén. Mins on lzès pout rschoûter avou des apareys especiås. On côp l’ nute toumêye, ele vont à l’ tchesse ås insekes. Adon, ele rinturnut dins leus trôs po s’ ripoizer ene miete et dner 11 tetêyes ås ptits. La, ele ratindnut en s’ rashonnant ene conte l’ ôte po-z awè bén tchôd. === Amagnî === E [[Braezi]], i gn a deus ou troes [[Indje (biyolodjeye)|indjes]] li suçnut li sonk des biesses, mins totes les ôtes magnnut des fruts, des pexhons, des insekes. Les nosses ni magnnut ki des insekes. == Mopliyaedje == C’ est ene biesse ås tetes : ses djonnes skepeynut vicants et vont boere li laecea d’ leu mame. A l’ [[ahan]], ele si doevnut acopler et magnî po s’ fé del cråxhe po pleur passer l’ ivier e doirmant et tot ricmince 7 a 8 moes après. Di l’ [[ivier]], ele sont sovint dins les bômes wou çk’ i fwait frexh et la k’ i n’ djale nén. Elle î dimornut pindowes sins poujhî dins leus rezieves di cråxhe. Au [[bontins]], ele cominçnut a s’ dispierter et s’ evolnut po sayî di trover des tchabotes po djonnler. Ele s’ î rtrouvnut a 10, 20 disca 50. La, les djonnes crexhnut troes moes dins l’ vinte di leu moman. On côp k’ i sont vnous å monde, li laecea di leu mame est télmint ritche k’ i nelzî fåt ki cwate samwinnes divant di poleur voler.<ref>Willy Marchal, come cial ådzeu.</ref> == Telemoennance des tchawe-soris == [[File:Bat detector (2861898848).jpg|thumb|discovreu d' tchawe-soris]] Po-z aler tchessî sins s’ taper dins les meurs, les åbes, les coxhes, elle ont come on radår. Elle evoynut des sons k' ene djin n' såreut etinde, di 36 a 45 [[kiloherz]]. Po les [[oraye]]s di djin, c’ est inte 20 herz et 20 kiloherz (cwand on-z-est djonne). Di 10 criyaedjes al sigonde cwand l’ tchawe-sori ni fwait ki voler, ça va disca 40 à 60 cwand elle atake et porshuve des moxhetes ! Leu criyaedje arive su l’ aroke et erva aviè leus orayes, çou ki fwait ki, sins vey, les tchawes-soris candjnut d’ voye e-z « advinant
 » l’ aroke. E-n on schita d’ sigonde, ele polnut sawè si l’ aroke est grande, sitroete, si c’ est lon ou près, si c’ est vicant, si ça vole rade. Les specialisses ont des ptites boesses electronikes ki candjnut les Herz di leus criyaedjes et insi, on les pout etinde tchessî.<ref>Willy Marchal, come cial ådzeu.</ref> == Sôres di tchawes-soris == === el Walonreye === End a 23 sôres<ref>[[Willy Marchal]], Les tchawes-soris, [[Scoles di Bive]] do 14 di måss 2017</ref>, metans: * tchawe-soris fier å tchvå (''Rhinolophus'') ** [[Grande tchawe-soris fier å tchvå]] (''[[Rhinolophus ferrum-equinum]]'') ** [[Pitite tchawe-soris fier å tchvå]] (''[[Rhinolophus bipposideros]]'') * [[Pipistrale]]s (''[[Pipistrellus]]'') ** [[Pipistrale ordinaire]] (''[[Pipistrellus pipistrellus]]'') ** pipistrale Natuziusse (''Pipistrella nathusii'') ** pipistrale ninte (''Pipistrella pygmaeus'') ** pipistrale da Koûl (''Pipistrella kuhlii'') * Vespriyons (''Myotis'') ** [[Vespriyon ordinaire]] (''[[Myotis myotis]]'') ** [[Vespriyon Brande]] (''[[Myotis brandtii]]'') ** [[Vespriyon al moustatche]] (''[[Myotis mystacinus]]'') ** [[Vespriyon Naterer]] (''[[Myotis nattereri]]'') ** [[Vespriyon Bestinne]] (''[[Myotis bechsteinii]]'') ** [[Vespriyon des maraexhes]] (''[[Myotis dasycneme]]'') ** [[Vespriyon Dåbentone]] (''[[Myotis daubentonii]]'') * Oriyåds (''Plecotus'') ** [[Oriyåd ordinaire]] (''[[Plecotus auritus]]'') ** [[Gris oriyåd ordinaire]] (''[[Plecotus austriacus]]'') * Nutoûles (''Nyctalus'') ** [[Nutoûle ordinaire]] (''[[Nyctalus noctula]]'') ** [[Nutoûle Lesler]] (''[[Nyctalus leisleri]]'') ** [[Grande nutoûle]] (''[[Nyctalus lasiopterus]]'') * [[Båbastale d' Urope]] (''Barbastella barbastellus'') <gallery> File:Pipistrellus pipistrellus (3204890442).jpg|Pipistrale ordinaire File:Myotis myotis (2863167800).jpg|Vespriyon ordinaire File:Myotis brandtii (2862392077).jpg|Vespriyon Brande File:Myotis mystacinus (2863144030).jpg|Vespriyon al moustatche File:Myotis bechsteinii (2320325021).jpg|Vespriyon Bestinne File:Myotis dasycneme (3911421759).jpg|Vespriyon des maraexhes File:Myotis daubentonii (2863182012).jpg|Vespriyon Dåbentone File:Myotis nattereri (2863137424).jpg|Vespriyon Naterer File:Plecotus auritus (2320285777).jpg|Oriyåd ordinaire </gallery> === foû del Walonreye === I gn a 951 sôres so tote li Daegne (fok ene trintinne di sôres e l' [[Urope]]. Vo ndè la sacwantes pus rlomêyes ki ls ôtes. * [[tchawe-soris hagneuses]] ([[Amerike nonnrece]], ki polèt fé atraper l' [[må d' araedje]]). * [[rossete tchawe-sori]] ([[Afrike coûtchantrece]], ki pout fé atraper l' [[five Ebola]]). == Vicansté == [[File:Bats cage (2861938846).jpg|thumb|boesse ås tchawes-soris, po les tcheryî inte l' apiçaedje et li studiaedje]] Eles sont todi pus råles a cåze del [[mannixhance]]. Pus waire di viyès [[måjhone]]s (les måjhons d’ asteure n’ ont pupont d’  craeyes); pus waire di ptitès [[cinse]]s, di [[ståve]]s, di [[gregne]]s, di [[gurnî]]s, cåzu pupont d’ [[håye]]s.<ref>Willy Marchal, come cial ådzeu.</ref> == Doûcès creyances == Ele ont stî foirt sovint ametowes di esse li cåze di totes sôres di mås. On djheut k’ ele s’ agripént dins les longs tchveas des comeres. Come ele ni volnut ki dins l’ noer, on pinséve k’ elle estént emacralêyes do [[diåle]]. Les [[sôrcire]]s metént sovint des ptits bokets d’ tchawe-sori dins li rcete di leus comaxheures. On clawéve ene tchawe-sori so les ouxhs des gregnes po sayî di lzî fé sogne.<ref>[[Willy Marchal]], [[Scoles di Bive]], 14 di måss 2017.</ref> == {{HD}} == [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Chiroptera_of_Belgium Fotos di tchawe-soris del Walonreye] == Sourdants et pî-notes == {{Commonscat|Chiroptera|les tchawes-soris}} [[Categoreye:Biesses ås tetes]] [[Categoreye:Tchawes-soris|*]] [[Categoreye:Raspepyîs årtikes]] rsi2rinn3vdpq3clf8435wsj6wqdmwo 0 39999 427546 424183 2026-10-31T18:46:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427546 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == [[File:Benoit Ernest bokets tchoezis.jpg|thumb|[[Bokets tchoezis (prôzes)|Bokets tchoezis]] da [[Ernest Benoit]]]] === Etrevéns a vey avou l' walon === * Li [[fiesse ås lingaedjes walons]] a stî adjinçnêye pol prumî côp pa [[Michel Francard]] (dol fén d' setimbe et cmince d' octôbe) * [[Lives e walon]] k' ont rexhou ciste anêye la : ** [[Voyaedje ezès payis d' oyi (live)]] adjinçné pa [[Roland Thibaud]] ** [[Evandjîle Sint Mår (ratournaedje d' on ptit moenne)]] ** [[Bokets tchoezis (prôzes)|Bokets tchoezis]] ([[Ernest Benoit]]) ** [[Efances (prôzes)|Efances]] (ramexhnêye di bokets so l' efance d' ancyins grands scrijheus do payis d' Tchålerwè) ** [[Aviretes et glawinreyes (sovnances)|Aviretes et glawinreyes]] (ramexhnêye di bokets so l' efance di scrijheus d' l' ALWAC) ** [[Cayés d' guere des Relîs namurwès]] ([[Joseph Dewez]] et Axel Tixhon) ** [[Årdene todi (live di fotos comintêyes)]] (on bea live di fotos noer-et-blanc, trossêyes pa Jean-Louis Brocart; avou, djondant, des tecses a môde di biyets d’ oumeur, sinés Jean-Pierre Servais). * Creyåcions di pîces di teyåte e walon ** [[Les tchawes-soris da Boulboule (teyåte)|Les tchawes-soris da Boulboule]] ([[Nicole Goffart]]) ** [[T' enonde nén, Popo (teyåte)|T' enonde nén, Popo]] ([[Jacques Desmet]]) === Etrevéns a vey avou l' Walonreye === === Etrevéns a vey avou l' Beldjike === * [[Brussele]] sins metro ni tréns deus troes djoûs a cåze d' on mançaedje terorisse. * Li Beldjike arive pol prumî côp el finåle del [[Cope Daivisse]] ([[tenisse]]) === Ôtes etrevéns === * Atacaedje del gazete po rire "Charlie-Hebdo", a vey avou l' [[afwaire des caricateures daenwesses di Mawoumet]] (loukîz 3 pådjes ladsu dins l' [[Rantoele-gazete]] l° 73 do prétins 2015). Novele atake e moes d' setimbe todi a Paris. * Porshûte del [[guere civile siryinne]], avou les [[Dayech]] ki controlèt tot l' Levant do payis, avou tot l' Coûtchant di l' [[Irak]] mågré les bombårdumints di toplin des payis aloyîs disconte di zels. * Dipus d' on miyon [[abagant]]s arivèt e l' [[Urope]], çou ki fwait on rcôrd dispu l' [[deuzinme guere daegnrece]]. == Ont vnou å monde ciste anêye la == == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === [[Imådje:Omar Sharif Alzemer.jpg|thumb|[[Omar Sharif]], on po dvant d' mori]] * [[12 di fevrî]]: [[Georges Pècheur]] * [[3 d' octôbe]] : [[Emile Pècheur]] * [[28 di nôvimbe]] : [[Henri Rase]] * [[31 di decimbe]] : [[Henri Matterne]] * [[Claude Louis Bastin]] === Ôtès djins === * [[10 di djulete]]: [[Omar Sharif]] == {{HDV}} == [[Wikipedia:Wikinoveles/Årtchives 2015|Pådje d' egurniyaedje des noveles eplaideyes sol Wiki]] ciste anêye la [[Categoreye:Date]] 6oeibko44x1nppkslz2c6e530ad1979 0 40072 427938 421439 2026-10-31T20:06:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427938 wikitext text/x-wiki '''Li vî Bleu''', c' est ene [[binde d' imådjes]] dessinêye pa [[François Walthéry]] so on sinnariou da [[Raoul Cauvin]]. Gn a yeu deus tômes. Li prumî a rexhou li [[6 di djun]] [[1980]] ås [[Edicions Dupuis]] (ISBN 2800106964), et l' deuzinme e [[2011]], ås [[Noer Dessén (eplaideu)|Noer Dessén]] (ISBN 978-2-87351-244-6). Li [[ratournaedje e walon]] a stî fwait pa [[Jeanne Houbart-Houge]] pol prumî eyet pa [[På-Hinri Tomsin]] pol deuzinme. Mins li spoûle aveut ddja rexhou e francès dins l' [[gazete Spirou]] dispu [[1974]] dizo l' tite «''Le vieux Bleu''». == Plaeçmint dins l' espåce et dins l' tins == Les personaedjes, c' est des [[colebeu]]s ki vicnut a [[Årdjetea]] diviè [[1930]].<ref>[[François Walthéry]], Pitit mot ås camas da Djule et di s' vî bleu, 11-10-2011, Li Vî Bleu 2, après l' binde d' imådjes.</ref> == Mwaisse personaedjes == * Djule, li mwaisse do "Vî Bleu", ki dmane avou s' fi k' est maryî et k' a deus efants (ci sereut kécfeye bén l' famile da Françwès Walthéry lu-mminme).<ref>«Dj' a rtrové moman et popa e dessinant l' deuzinme tôme», Li Vî Bleu 2, come cial ådzeu.</ref> * Achile, si camaeråde; si colon s' lome «li ptit rodje» * Li curé, ki s' a metou a coleber eto, et k' a lomé s' tchampion, come di djusse, «Li Ptit Djezus». == Saetchaedje == Li prumî eplaidaedje a stî saetchî a 40.000 egzimplaires. Li 2inme parey, eyet l' troezinme a 20.000, çou ki ndè fwait li pus grand eplaidaedje di [[lives e walon]] di tos les tins.<ref>François Walthéry, emission «Radjoû», RTBF, diviè 1995.</ref> == Impôrtance po l' rivicance do walon == Ça a kécfeye li pus hôt saetchaedje di tos les [[lives e walon]]. Sacwants djins (come [[Lucien Mahin]] u [[Lorint Hendschel]]), å lére di ç' live la, s' ont-st abaiti ki l' walon, k' i cnoxhént bén di leu djonnesse walon-bagnante, si scrijheut come les ôtes langues, et ataker ene vocåcion di [[scrijheu e walon]]. == {{HD}} == * [http://lucyin.walon.org/livreye/hubaut.html#vibleu Pitit boket do tôme I] {{Abt}} * [https://amonlorint.wordpress.com/2024/04/30/li-walon-fe-avou-fe-sins-1/ Lorint Hendschel raconte si discovraedje do Vî Bleu… et do walon] == Sourdants == [[Categoreye:Bindes d' imådjes e walon]] ic0v7iz9h0xcfin9zr6pfn0suoueh81 0 40084 427878 414075 2026-10-31T19:56:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427878 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Valmy Féaux 2014.JPG|thumb|e 2014]] '''Valmy Féaux''', c' est on [[politikî]] [[Walonreye|walon]] k' a skepyî a [[Nî (Roman Payis)]] li [[19 di fevrî]] [[1933]]. Il est cnoxhou long et lådje po-z aveur foirdjî li [[decret Valmy Féaux|decret ki poite si no]] ki ricnoxhe li [[walon]] et les ôtes [[pitits lingaedjes]] del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. C' est lu (avou [[Émile Tasson]]) k' a rmetou l' live d' imådjes [[Les grands åbes (live d' imådjes)|«Les grands åbes»]] e walon d' [[Ocgniye]]. <gallery> Mahin dicåçtant Bernard Louis Valmy Féaux Joël Thiry.jpg|troezinme pal gåtche, avou [[Lucyin Mahin]], [[Bernard Louis]] et [[Joël Thiry]] </gallery> == {{HD}} == {{itvwc}} [https://aberteke.walon.org/respondaswatv.php#valmi Respondant a Lucyin Mahin] {{tvwc}} {{Commonscat|Valmy Féaux}} [[Categoreye:Rilomés Walons|Feaux]] [[Categoreye:Bouteus pol walon|Feaux]] [[Categoreye:Rilomés politikîs|Feaux]] [[Categoreye:Federåcion Walonreye-Brussele|Feaux]] b8yfmrx1pp2bseidt4iaezp2xzfktrs 0 40088 427885 412117 2026-10-31T19:57:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427885 wikitext text/x-wiki [[File:Ceftiofur.png|thumb|Essegne dins li spåce]] Li '''Ceftiyofur''', c' est èn [[antibiyotike]] del famile des [[cefalosporene]]s, ene di troezinme djermêye. Il a stî diswalpé djusse [[Årtisyince|po les biesses]], dedja dins les [[anêyes 1980]]. == Uzaedje == Ezès [[Stats Unis]], il est foirt eployî po les maladeyes do [[peumon]]s des [[åmea]]s a l' ecråxhe, pår e [[metafilacseye]]. On l' eploye eto po les [[poyon]]s d' poytreye. Sovint e l' [[acovoe]], å prumî djoû. Ås [[vatches laeçreces]], il a l' avantaedje di n' pont aveur di [[tins d' rastinance]] pol [[laecea]]. [[Categoreye:Antibiyotikes]] [[Categoreye:Årtisyince]] lg0kjp4d2c3mgr41s2t7mab0gk2y1ad 0 40204 427747 393577 2026-10-31T19:19:13Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427747 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''La langue gauloise''}} [[Imådje:Lingaedje_gayel.jpg|thumb]] Li '''Motî Lambert do gålwès''', ki l' tite e francès, c' est '''''La langue gauloise. Description linguistique, commentaire d'inscriptions choisies''''', c' est on [[motî]] so sacwants mots [[gålwès]] k' ont stî rtrovs håre et hote (ca l' gålwès ni si scrijheut nén, a cåze des [[creyances rilidjeuses]] des [[drude]]s). Il a stî scrît pa Pierre Yves Lambert et eplaidî ås ''Editions Errance'' a [[Paris]]. Li prumire edicion e [[1994]], li deuzinme, recråxheye, e [[2003]]. ISBN 2 87772 237 6. == Etimolodjeyes gayeles do walon == I rahouke pacô des [[etimolodjeye gayele|mots walons k' ont stî bén raloyîs a on mot gayel]], come [[Wikt:dûhon|dûhon]] (a «dusius»). [[Categoreye:Gayel]] ew57ku1fgcsbqttrv3o3h18tiv3kjx8 0 40436 428257 427090 2026-11-01T10:33:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428257 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Le bout de la langue}}'' (fime)}} {{Dizo-tite|Li langue åd dibout del linwe}} [[Imådje:Pormoennåde troufreye Djowele filmêye3.jpg|thumb|Sinne do filmaedje]] [[Imådje:Pormoennåde_troufreye_Djåke_filmé.jpg|thumb|Ôte sinne do filmaedje]] «'''''Le bout de la langue'''''» (k' a stî ratourné e walon «'''Li langue åd dibout del linwe'''»<ref>cial sol Wikipedia walon.</ref>, c' est on [[fime di racsegne]] da [[Xavier Istasse]] k' a rexhou e [[2015]]. == Sudjets == Li filmaedje s' a fwait dispu fén 2013 disk' a fén 2014. === Teyåte e walon === Pol [[teyåte e walon]], li cineyasse a shuvou, inte des ôtès sacwès, «[[Les vwès del nute (teyåte)|Les vwès del nute]]». Gn a eto des djonnes acteurs del [[dramatike (soce)|dramatike]] ki sont filmés dins les coulisses, so sinne, et eto dins leu veye di tos les djoûs. Aprume Jean-Claude Dermont et Adrien Decloux. C' est zels k' edåmèt et ki cloynut l' fime. === Tchanson e walon === Pol [[tchanson e walon]], il a stî filmé li [[Fiesse del tchanson e walon]]. Il î a fwait responde [[Michel Azais]]. Adon, il a shuvou e leu måjhone li binde «Luttig Transopera» et Jean-Pierre Vandel et s' feye. Mins gn a ds ôtes tchansons e walon tot åd dilong do fime, des cenes da [[William Dunker]], [[Elmore D]], [[Guy Cabay]]. [[Julos Beaucarne]] est lu ossu dins l' fime, mins ki dit si rlomêye fråze «Li walon, c' est l' latén vinou a pî do fond des ådjes». === Gazetes e walon === Tant k' ås [[gazetes e walon]], li fime cåze do [[Li Chwès (gazete)|Chwès]] tot mostrant [[Châle Massaux]] ki fwait del riclame po si rvuwe. I mostere eto on forbataedje inte les mimbes des [[Rantoele-soce|Rantoele]] so l' enimådjaedje del coviete di [[Li Rantoele (gazete)|leu gazete]]. <gallery> File:Chwes_2005.jpg|Li Chwès |Coviete del Rantoele-gazete : come ça… |… u come ça ? </gallery> === Sincieusès dvizes === Po les cåzaedjes sincieus, aprume sol [[sociolinwince]], gn a les féns cnoxheus shuvant k' ont vnou dire li leur, e francès : [[Esther Baiwir]] acertene ki, la 100 ans, les nouv dijhinmes des cåzaedjes di tos les djoûs si fjhént e walon. Lon do bôraedje di cråne d’ on Félix Rousseau ki nos bassinéve ki « les Walons avént adopté l’ francès dispu l’ 13inme sieke ». [[Michel Francard]] endè radjoute sol grandiveusté di sacwants Walons ki vos petèt l’ francès sins saveur ki leus grands-parints ‒ ou leus erî-grands-parints, todi ‒ cåzént tofer walon. Pu espliker li sitouwåcion des grandès djins ki n' pårlént cåzu ki l' walon, cwand on lzî djha di nel pus cåzer ni ås efants, ni dvant zels : i divnît adon «mouweas dins les deus langues». [[Jean-Luc Fauconnier]] rivént so l’ indiferince des politikîs eneviè l’ moraedje des langues. Cwand on distrût on monumint istorike, gn a do herleme dins les gazetes. Cwand l’ dierin cåzeu d’ on ptit lingaedje mourt, c’ est l’ silince ! [[Joseph Dewez]] cåze do « bôreataedje simbolike » subi pal djermêye k’ on lzî a dit ki leu langue ni valeut rén, et k’ il è faleut dvizer ene ôte avou leus efants. Do pirlodjaedje vinant des scoles. Adon, c’ est des scoles eto ki l’ ravicaedje do walon, a grande eschåle, divreut vni. Ôtrumint ci serè « foû målåjhey ». === Rassonraedje del langue === [[Emile Gilliard]], al fén d’ on raploû di l’ [[SLLW]], vént rhåyner li teze oficire vî-waloneuse come cwè on n’ pout nén bodjî ene faflote a nosse langue. E [[foû-vuzaedje]], li produjheu cominte tot rotant so des oûs come cwè ci pont la est «dispitiveus». Mins i dene li craetchoe docô après a [[Djan Cayron]], k’ esplike foirt binamêymint l’ ovraedje des rfondeus. Pu shuve troes noû-waloneus el Burtaegne, la k’ i rescontrèt [[Yoran Embanner|Yoran]] ‒ l’ eplaideu do [[Gaston e walon]] ‒ dins ses monceas d’ lives so les [[noûmot]]s e [[burton]]. Pu fé responde des djonnetes e burton, ki ene dit k' ele ni tchantreut ddja li «[[Marseyesse (ime)|Marseyesse]]». === Djåzer avou ses efants === Li filmeu a saizi [[Jean-Pierre Vandevandel]] k’ asprove di fé passer ene miete di mots walons a s’ feye. On voet eto [[Lucyin Mahin]] et [[Djan Cayron]] divizer walon avou tchaeke si ptite feye. L’ efant a l’ air di esse contin di saveur ene ôte [[langue]], et l’ dire a [[scole]], sapinse a Djan. Lucyin, prezinté cial come èn egzilé linwistike ‒ i dmeure å Marok ‒ a sogne di rivni el Walonreye avou s’ feye. I dit k’ bråmint des Walons si cdujhnut come ene police linwistike disconte do lingaedje di leus tåyes. Et poleur dizôrner les aprindants efants, tot lzî fjhant sinti, motoit nén ddja voltrûlmint, ki ci n’ est nén bén d’ cåzer walon. == Bastixhaedje == Li fime maxhe tofer des djins ki djåzèt co [[walon]] po des sudjets d' tos les djoûs — inte di zels, des djonnes — avou des sincieus k' esplicnut bråmint des sûteyès afwaires sol disparexhaedje di ç' [[lingaedje]] la. :''Li Zavî, i lyi faleut trover des walon-cåzants « vraiys ». Dj' ô bén des cis ki vicnut leu walon djoû après djoû. Et nén les cis ki pretchèt pol walon, mins n' sont nén capåbes di rexhe troes fråzes e walon divant on micro. Schoûtans [[Michel Azayisse]] dins l' fime : :''On lét d' l' angouxhe dins les ouys des politikîs ki nos vnèt vey tchanter. Pask' i si djhèt : « Mi ki s' prezinte come li disfindeu do peupe walon, s' i mi dmandèt di dire on ptit mot e walon, dji n' såreu ddja. » Adon, nozôtes, les tchanteus e walon, on est ene miete des « nén-criticåves ». Mins s' i vlèt mete so pî ene politike culturele, i n' nos houkèt nén nerén. » :''Li fime kimince et fini pa des berdelaedjes so l' veye di tos les djoûs di deus grands djonneas, Adrien Declouz et Jean-Claude Dermont. So l' adjinçnaedje tecnike di leu velo ki n' va pus. Pus totshûte après, so les feyes et les frecantaedjes. Sbarant (a bon) d' ôre ces djonnes Walons la, skepyî å aireurs do 21inme sieke, poleur cåzer di tot et d' rén dins l' lingaedje di Defrexheu.''<ref>[[Lucien Mahin]], {{Ran}} l° 74, esté 2015</ref> == Sovnances filmêyes == === Sinnes di filmaedje === <gallery> File:Pormoennåde troufreye Djowele filmêye1.jpg|Filmaedjes ås troufreyes di Libin File:Zavî filmeu Mina Souzane.jpg|Filmaedje å Marok File:Zavî filmeu3.jpg|item est i </gallery> === Prezintaedje === Li fime fourit prezinté a l' [[Aisse del Tuzance]] di [[Nameur]] e moes d' måss 2015, e [[dvant-prumire]]. I serè rmostré a Nameur, todi al [[Måjhon del Culteure]] et a [[Lidje]], ås Grignous, å cmince do moes d' djun 2015 Cossemaedje Passé a l’ RTBF prumire tchinne li 23 d’ setimbe 2015, avou ene riwaitance avirêye di 45000 tévéloukeus (li mitan di « The Voice », ene bate po les djonnes apurdisses tchanteus). <gallery> File:Prezintaedje dibout del linwe djouweus Zavî scabene.jpg|å prezintaedje a Nameur File:Prezintaedje dibout del linwe djouweus Perwé.jpg|djonnes acteurs di Perwé : Estelle Beynaerts, Jean-Claude Dermont, Adrien Decloux </gallery> == Corwaitaedjes do fime == :''Xavier Istasse a fwait on fime so l' walon, e francès bén seur, po l' poleur vinde a l' RTBF. Mins…, dji n' so minme nén dvins, mi, li [[retchårnaedje]] (riyetchårnåcion) da Jacques Bertrand. Mins rwaitîz l' cwanlminme, la, tizôtes!'' ([[André Gauditiaubois]], emile ado 13 di djun 2015). :''C' esteut målåjhey di fé avou tertos. Pus ki li cineyasse filméve des waloneus, pus k’ i s’ abaitixheut ki l’ walon esteut co pratiké pa ene cåkêye di djins, mins tchaeke d’ ene manire diferinne. Gn a nén nerén les cis d' [[Måmdey]] ni, [[del Lovire]]. C' est l' veur ki les critikes anti-RTBF n' ont nén "passé". Cwand on est dins l' comiece, li verité est boune a dire, mins mwints côps, i våt co mia s' taire. [[Vincent Delire|Mimile]] eto, aveut stî eterviouwé, et enonder li kesse del lete toûnrece Philippot k’ espaitche di passer des tchansons e walon dins les emissions ordinaires a l’ RTBF. Mins ci dvize la n’ a nén polou passer. Pinsez don : l’ RTBF serè seur èn atchteuse do fime. Et minme les ptits oujheas n’ coschitèt nén leu ni ! ''([[Lucien Mahin]], {{Ran}} 74, esté 2015.) :''Li fime da Istasse mostere çou ki lyi plait d' mostrer, et n' dit waire çou k' est nosse walon. Rén so l' istwere des langue, si [[literateure]] et totes les cenes et les cis ki fjhèt viker l' walon ådjourdu. Mins i n' roveye nén les cis ki rfondèt l' walon ''([[Bernard Louis]], [[Cotcorico (gazete)|Cotcorico]], l° 34, 2/2015). :''Dj' a veyou passer so [[Fesse-Bok]] bråmint des messaedjes di binåjhté, ey eto des criticaedjes, mins todi pa onk k' est dandjreus mwais di n' nén esse dins l' fime. Et todi måsgrognî sol plaece leyeye ås [[rfondeu]]s ''([[Vincent Delire]]). :''Li fime est vormint bén fwait ; on voet bén ki c’ est l’ ouve d’ èn ome di mestî ''(toplin des djins, après l’ passaedje al prumire tchinne RTBF). :''L' Adriyin Decloux djåze vormint bén, po on djonne. On ôt bén k' i n' doet nén cweri après ses mots ''(Djôzef Mahin). :''Dji n' saveu nén ki l' walon aveut stou tant ctapé pa les mwaisses di scole et les parints. Si on vout fé raprinde li walon dins les scoles, c' est clair come di l' aiwe di rotche k' i fåt aveur ene seule ortografeye ''(Djihinne Mahin, li 3 d' octôbe 2015). :''Les cis ki critikèt li rfondaedje do walon, i sont payîs (ou, pol moens, ecoraedjîs pår) pa les francès-cåzants po semer l' margaye inte les Walons. Les Francès ont-st eployî cisse tecnike la tocosté et di tos tins, metans po mete li bisbrouye inte les Marokins et les Aldjeryins. Pu s' vini prezinter grandiveuzmint divant les margayeus avou des « nos estans la po vs fé rexhe foû do broûlî ; vola çou k’ i fåt fé... » (nén dit : cial, cåzer tertos francès) ''(on djonne Walafrikin, li 2 d’ nôvimbe 2015). :''On fwait on paralele avou l' burton, mins ci n' est nén l' minme sacwè ki po l' walon ''([[Bernard Louis]], Nameur, li 3 d' octôbe 2015) :''Li pus sûteye des idêyes, c' est d' aveur fwait l' raprotchmint avou l' burton, ki c’ est totafwaitmint l’ minme kesmessaedje ''(Brigitte Mahin, li 23 d' setimbe 2015). :''Li fime n' est nén vormint on fime di racsegnes neute. Nos n' acceptans di cossemer ki les reyalijhaedjes la ki l' cineyasse fwait passer sûteymint ene idêye da sinne ''(Zamputti, produjheu, Nameur, li 3 d' octôbe 2015). :''N a des cis ki djhèt ki tot l’ fime prind l’ pårti do rfondou. Mins on n’ etind ç’ no la k' on côp ou deus so les 58 munutes ! ''([[Pablo Sarachaga]]). == Sacwants fråzes do djåzaedje e walon == * Non, dji n’ sai nén, dji nel sin nén bén (01.18) * Dj’ a corou assez après (01.23) * Di nos djoûs, ele rawaitèt bråmint purade ki dinltins (01.46) * Dji pinséve vey ene coujhene (?) po m’ ashir vaici (02.27) * Ti pous aler t’ ashir cou sol banc (02.29) * Voci, cwand on arivéve el pasteure, gn aveut bén sovint pus k’ el mitan dins les toneas; i faleut-z î aler on deuzinme côp; a l’ ivier, co dpus di complicåcions. Gn aveut a Lutrubwès deus abuvrires (06.30-41) * C’ est l’ eritaedje di nos parints; I l’ ont façoné di leus mwins (07.39) * Måssîs crevés efants ! (09.25) * Ti m’ fwais potchî foû d’ mes coyons (09.20) * Alez, mes djins, vos vs plaijhoz bén, don; catorade ! (10.06) * C’ est nén asteure li cafè; c’ est l’ sope asteure (10.25) * Ciddé, vos n’ avoz nén les djins ki tuzèt ki l' walon est laid; C’ ene ene sacwè tipicmint walone, çoula (10.41-46) * Gn a dpus d’ ågneus ciddé k’ a Lidje (11.43). (c’ est on djeu d' mot : Ågneu = 1. mineu d’ ågne 2. Årdinwès) * Dji so todi e ribote :: dji pinséve ki ti m’ rovyives (18.50) * Mi, mi prôpe lingaedje di m’ mame, on n' m' end a nén cåzé tot å long d' mes scoles. On n’ m’ a nén dit k’ il egzistéve, k’ il aveut des rcwereus (23.05-11) * Tén, fåt k’ dj’ emantche ça; emantche lu cwand il est dsu m’ dos (24.10-29) * Ça fwait come les feyes cwand ele metèt on sotént-goidje (24.33) * Et ça vént s’ agritchî tot do long di m’ coir (…) et pa fini po vni s’ agritchî ttåtoû di m’ tiesse (26.23-26) * C’ esteut torade sol côp d’ ût eures et dmey (27.05) * Paski ti rneteyes tes trotwers al nute, paret, twè... divant 10e. å matén (27.10) * Et avou zels, vos iroz vey les pititès crapådes (28.23) * Dji dåre sol feye; dji lyi råye si filet foû di s’ pate (28.34-36) * Cwè çki vos shonne ? (31.25) * Il a cwité po rivni; il a tchai dins ene corote; il a dschiré tote si coulote (32.17-20) * Gn a pont d’ si bele gazete ki mostere des belès båsheles (33.14) * On cåze nén di djins dismousseyes dins nosse gazete (33.23) * On boute por nos (33.35) (djeu d' mots avou «On boute porno») * C’ est l’ motî (38.36) * On magnrè des cécoreyes pal raecinêye (38.08) * Ké novele, vî cadet (44.06) * Bonswer a vozôtes tertos, les djins (44.33) * èm Waloneye ki t’ es djoleye, cwand on s’ dene el poenne di t’ waitî (44.55-59) * Ti n’ vas djamåy wangnî (45.14) * Dji va lyi plomber l’ cou, al blanc (45.37) * Scrijhoz Zeliye la, Zeliye (48.09) * Èn oujhea so les håyes (48.54) * C’ est trop målåjhey por vos (54.51) * Ti n’ as nén co ene copene :: Non, dj' a des rva-et-rvén :: t’ end a veyou ene ? (…) o ! mins ça c’ est pus åjhey, saiss, cwand elle a bevou (55.58-56.16) == {{HD}} == * [https://www.youtube.com/watch?v=xl5t7t_a_UQ boket do fime] (avou [[Romain Berger]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=lnhidDYeatw ôte boket] (sol [[Fiesse del Tchanson e walon ey e picård]] 2014) == Sourdants == {{Commonscat|Le bout de la langue (film)|ç' fime la}} [[Categoreye:Fimes avou des cåzaedjes e walon|Bout de la langue, Le]] [[Categoreye:Fimes tournés e l' Walonreye|Bout de la langue, Le]] [[Categoreye:Fimes di racsegnes|Bout de la langue, Le]] [[Categoreye:Fimes|Bout de la langue, Le]] b4nwq6wrq425arhgvh0aya78sl4t1re 0 40450 428074 378860 2026-11-01T10:00:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428074 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Castafiore Tombeur coviete.jpg|thumb|Ratournaedje da Christine Tombeur]] '''«Les ôrreyes del Castafiore»''', c' est l' seu albom [[Tintin (binde d' imådjes)|Tintin]] ratourné e walon, dins cénk accints diferins. Li sinne si passe e-n on payizaedje come li ci del Walonreye. Si on mete eshonne totes les modêyes, c' est l' deuzinme binde d' imådjes e walon li pus imprimêye après «[[Li vî bleu (binde d' imådjes)|Li vî bleu]]». == Ratournaedjes coinreces == === Tchålerwè === * "Les ôrreyes del Castafiore", rimetou e walon d' après Tchålerwè pa [[Jean-Luc Fauconnier]]. === Nivele === * "Les berlokes del Castafiore", tradût pa Jacques Chapelle, Michel Harcq, Remy Jeanson eyet Willy Chaufoureauk, a sôrti e [[2005]], saetchî a 5000 egzimplaires. === Ocgniye === [[Imådje:Tombeur Christine dicåçtant Pindants del Castafiôre.jpg|thumb|100px|Dicåçtaedje des «Pindants»]] * "Les pindants del Castafiore ", ratourné pa [[Christine Tombeur]], et k' a vudî e 2006. Il a stî saetchî a 5000 egzimplaires, inte di zels, 500 limerotés; ISBN 2-203-00933-0. Al fén do live, gn a on [[motlî]] d' a pô près 500 mots et ratourneures, rahoukî sol limero '''[O95]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. === Lidje === * "L' emerôde del Castafiore", redjårbé pa [[François Nyns]], k' a moussî foû eto e 2006, eplaidî pa on editeu d' mestî, "[[Noer Dessén (eplaidreye)|Noer Dessén]]". Il a stî saetchî a dpus d' 20.000 egzimplaires. === Nameur === * "Les ôrreyes del Castafiore", rimetou e walon d' après Nameur pa [[Châle Massaux]]. [[Categoreye:Bindes d' imådjes e walon|Orreyes]] g6e2ksag9bjd46lhuoa2sg0ktw4y3m3 0 40466 428014 403075 2026-10-31T20:24:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428014 wikitext text/x-wiki Ene '''lete di beloyance'''<ref>[[Noûmot do walon]], askepyî diviè 1997.</ref>, c' est ene [[lete]] sicrîte tote seule, mins loyeye å mot di dvant pa ene [[loyeure]] (e [[rfondou walon]]). Les deus eshonne, c' est ene [[loyeure di beloyance]].<ref>Ôte noûmot foirdjî sol [[Wiccionaire]] diviè 2020.</ref> Li mwaisse role d' ene lete di beloyance, c' est di ristoper èn [[ahiket]]. Ele serè don todi metowe dirî ene [[voyale]] et dvant ene ôte voyale. == Lete di beloyance -z == === Eployaedjes corants === Li lete di beloyance -z si trouve å pus sovint après les [[dvancete]]s [[Wikt:po|po]], [[Wikt:a|a]], [[Wikt:e|e]], [[Wikt:tot|tot]] (divant [[pårticipe prezintrece]]) et [[Wikt:å|å]] (divant on viebe sustantivé); ou après l' adjondrece «[[Wikt:et|et]]». :''I fåt bén ene eure po'''-z''' ariver :''Il a deur a'''-z''' ataker :''Dj' a yeu ça e'''-z''' eralant :''On nd a onk po rén tot'''-z''' atchtant ene tåvlete éndjolike :''Å'''-z''' ôre les djins, i sereut reclôs a Lantin. :''Fé fonde li boure dins ene casrole, et'''-z''' i mete doûcetmint l' farene ''([[C. Massaux]]). === Eployaedjes a pårt === Pa des côps, li lete di beloyance -z si rtrouve dirî des ôtes mots, mins ele pout eto esse rissaetcheye :''On n' sårè'''-z''' eraler. :''I pout'''-z''' endaler. :''pitit'''-z''' a ptit :''dins cint'''-z''' ans :''inte cwate'''-z''' ouys === Etroclaedje === Li lete di beloyance -z si pout vni [[etrocler]] e-n on vraiy djivion: * [[Wikt:rzè|rzè]] :Va rzè * [[Wikt:ezè|ezè]] : Va t' ezè * [[Wikt:rzî|rzî]] : Va rzî Dins les cåzaedjes ordinaires, sins respet do metaedje do prono coplemint divant l' [[aidant viebe]], on-z a eto : :''[[Wikt:zî|zî]]'' :''on n' pôré nén '''zî''' aler; :''[[Wikt:zè|zè]]'' :''on n' pout nén '''zè''' code Miercorecmint, ces fråzes la divnét : :''on n' î pôré nén aler :''on ndè pout nén code Mins zî s' pout eto rescontrer al tiesse del fråze : :''Fé fonde li boure dins ene casrole, et-z i mete doûcetmint l' farene; bén maxhî; '''zî''' mete ptit-z a ptit li tieni laecea Li [[shuvion]] on-z pout ossu divni èn etrocla : [[Wikt:ons|ons]] :'''''Ons''' a fwin == Lete di beloyance -t== Li lete di beloyance -t si voet : * dirî on viebe å rwaitant dins ene fråze di dimande :''Va'''-t''' i fé bon ? *dirî l' prezintoe d' apårtinance s' (divant voyale) :''C' est s’'''-t''' ome ( = c'est s'-n ome = c'est si ome) ==Lete di beloyance -n== On eploye li lete di beloyance -n : * dirî les [[prezintoes d' apårtinance]] singulîs des cåzants ou des atôtchîs, del cogne tchålerwetresse («[[Wikt:no|no]]» et «[[Wikt:vo|vo]]»), divant voyale. :''no'''-n''' ome :''vo'''-n''' amisse * dirî les prezintoes d' apårtinance «[[Wikt:mi|mi]]» et «[[Wikt:m'|m']]», «[[Wikt:ti|ti]]» et «[[Wikt:t'|t']]», «[[Wikt:si|si]]» et «[[wikt:s'|s']]», divant voyale. :''Mi'''-n''' ome, c' est on Piete di Bousvå. :''Et cwè, m’'''-n''' ome !? :''Ti'''-n''' afwaire e tribunå, ça tchereye ? :''I fåt raiwer t’'''-n''' åbe si t' vous k' i rprinde. :''Ti'''-n''' espwer, c' est d' riweri bénrade. ==Lete di beloyance -st== On eploye voltî li lete di belogance-st derî on codjowa, todi divant voyale :''Va'''-st''' al djote :''C' est nén mi, dit'''-st''' i :''I sont'''-st''' evoye Dirî ''[[wikt:est|est]]'', metou dvant voyale, on n' eploye nén li lete di beloyance -st,poy ki l' mot a ddja ces deus letes la a s' coron. :''Il est evoye si lét /i.lɛ.stɛ.voj/ == Lete di beloyance -y == Li lete di beloyance -y- n' a nén stî ritnowe e rfondou. Ele si rescontere sovint e [[walon do Mitan]] ey e l' [[Årdene nonnrece]]. :''[[Wikt:yèsse|yèsse]]'', ''[[Wikt:yute|yute]]'', ''[[Wikt:yôk|yôk]]'' Il est scrît eto dirî : mi, ti, si :''mi'''-y-'''ome'',''ti-y-èfant'' et minme dirî des mots a pårt : :on p'tit-y-ome E payis d' Vervî, li prono d' djin sudjet [[Wikt:i|i]] ni dvént nén [[Wikt:il|il]] divant voyale. L' ahiket si ristope pa ene lete di beloyance -y- ki s' divreut scrire : :i-y-a stou a messe Li lete di beloyance «-y-» a stî [[etroclaedje (linwince)|retroclêye]] al tiesse di sacwants mots e [[rfondou]] : * a l' atake do mot : [[Yåle]] * å coron do mot : [[Wikt:ey|ey]] k' a dné, a môde di [[dodobe mot]] : [[Wikt:eyet|eyet]]. == Frecwince de letes di beloyance sorlon l' coine del Walonreye == Li lete di belogance -st est puvite eployeye e [[walon do Levant]]. Li «-z» est eployeye tocosté. Li «-n» est tipike do [[Coûtchant walon]] avou «[[Wikt:no|no]]» et «[[Wikt:vo|vo]]»; do Coûtchant et del [[Basse Årdene]] dirî m' , t' et s'. Li «-t» dirî on viebe al troezinme djin si voet totosté. Dirî si et s', do costé d' Nameur == Sicrijhaedje des letes di beloyance == Dins l' [[sistinme Feller]], les letes di beloyance si radjondêt pa deus [[loyeure]]s å mot di dvant et å mot di drî, çou ki dene pacô des droles di acawmints: : ''i-n-a-st-in-ome ki ravize on påwion, Simon''<ref>[[Cråmignon]] «[[Prindoz vose baston, Simon (tchanson)|Prindoz vose baston, Simon]]»</ref> E Feller, li «n» et li «gn» di «i n a» et «i gn a» sont loukîs come des letes di beloyance et sont loyîs ås deus mots vijhéns. Divant l' sistinme Feller, on scrijheut voltî li «z» di beloyance tot seu (metans [[Edouard Remouchamps]] dins «[[Tåtî]]»). Sacwants scrijheus come [[Jeau Bosly]] ont porshuvou cisse dujhance la, minme tot scrijhant e Feller. == Sourdants == [[Categoreye:Croejhete walone]] [[Categoreye:Sons et letes do walon]] qw7agu4gf4lryt4x2xmy0hukeycvolw 0 40510 427704 414413 2026-10-31T19:12:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427704 wikitext text/x-wiki Li '''tîxhwès nonnafrikin''' ou '''africanse''' (''[AF] Afrikaans ; [NL] Afrikaans''), c' esteut li deuzinme [[lingaedje oficir]] di l' [[Nonne-Afrike]] disk' e [[1994]], cwand èç payîs est divnou ene democraceye. Asteure, il est li troezinme lingaedje li pus cåzé rola ey on des 11 oficîre lingaedje. On l' djåze eto e [[Namibeye]]. C' est on lingaedje di minme soûmint ki l' [[neyerlandès]], mins [[rifondaedje (langue)|rifondou]] d' ene ôte manire. A 's askepiance, c' esteut seulmint on pidjin, k' a divnou on creyole pus k' a divnou on lingaedje come ç' est cor li cas asteure. Côde [[ISO 639|ISO]]: '''af''' == Istwere di si eployaedje == Il a stî aminé pa les colons [[Bas Payis|neyerlandès]], al fén do 19inme sieke. Do trevén del [[Nonne-Afrike]] blanke, c' esteut li deuzinme [[lingaedje oficire]], dilé l' [[inglès]]. Tos les Nonnafrikins, noers et blancs, el divént aprinde e scole. Gn aveut mo des djins a n' nén esse binåjhe, tot djhant ki ci lingaedje la ni sierveut waire foû payis. Dispu li candjmint d' minance del Nonne-Afrike (fén del [[politike di vicaedje a pårt (Nonne-Afrike)|politike di vicaedje a pårt]]), il a seur moens di succès. == Lingaedje == {{Djermon}} === Boket d' africanse === ==== Årtikes des droets des djins ==== ===== Årtike prumî ===== ====== Africanse ====== Alle menslike wesens word vry, met gelyke waardigheid en regte, gebore. Hulle het rede en gewete en behoort in die gees van broederskap teenoor mekaar op te tree.<ref name=":0">https://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=afk</ref> ====== Walon (ratournaedje) ====== Tos les omes vinèt-st å monde libes, et sol minme pî po çou k' end est d' leu dignité et d' leus droets. I n' sont nén foû råjhon et-z ont i leu consyince po zels, çou k' elzès doet miner a s' kidure onk po l' ôte tot come des frés.<ref name=":1">https://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=frn1</ref> ===== Årtike trintinme ===== ====== Africanse ====== Niks in hierdie Verklaring mag interpreteer word as impliserend dat enige Staat, groep of persoon die reg het om deel te neem aan enige aktiwiteit of enige daad wat gerig is op die beskadiging van enige regte en vryhede hierin beskryf nie.<ref name=":0" /> ====== Walon (ratournaedje) ====== Rin di tot çou ki s' trouve divins cisse Declaråcion cial ni pout dner a tuzer d' èn Estat ou d' ene sakî, k' il a l' droet do fé tot l' minme cwè ki pôreut mete a må les droets et les libertés k' î sont rashious.<ref name=":1" /> === Diferinces avou li Neyerlandès === === Fås-amisses === == Djeyografeye == [[Imådje:South_Africa_2011_Afrikaans_speakers_proportion_map.svg|centré|vignette|Afrikaans el Nonne-Afrike e 2011.]] == Hårdêye difoûtrinne == * [[:af:|Eciclopedeye Wikipedia e tîxhwès nonnafrikin]] == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Nonne-Afrike]] 1mlnerx6xe1vpn25texawpyzffx9zuk 0 40523 428025 414711 2026-10-31T20:26:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428025 wikitext text/x-wiki {{po|Mårtén-pexheu|Mårtén-pexheu}} {{Wiccionaire}} [[Imådje:Zimorodek.jpg|thumb]] Li '''vert-pexheu''' ou '''mårtén-pexheu''' ou '''rwè-pexheu''' ou '''pexhrea''' ou '''rapexheu'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 79.</ref>, c' est èn [[oujhea]] ås belès coleurs ki vike tot l' long des aiwes, et haper des [[pexhon]]s tot ploncant dvins. {{sla}} ''[[Alcedo atthis]]'' Mins gn a des ôtes sôres di [[mårténs-pexheus (sôres)|mårténs-pexheus]] (''Alcedinidae'') == Spårdaedje == [[File:Alcedo atthis -range map-2-cp.png|thumb|]] [[Urope]], [[Azeye]] et [[Afrike bijhrece]] di l' [[ivier]]. El Walonreye, si rtrouve tot do long di l' [[Ambleve]] et del [[Simwès]]. == Discrijhaedje == Il a ene bleu-vete coleur so s' dos. Il est rossea so s' vinte. Il a ene pitite air peneuse. == Vicaedje == [[Imådje:Alcedo atthis -England-8.ogv|thumb]] [[Imådje:Alcedo atthis MWNH 1254.JPG|thumb|èn oû]] I vike tot seu. I creye come on pierdou. I vole di droete et d’ gåtche dins les bouxhons, et c' est målåjhey di l' apicî. Po pexhî, i s' mete so ene coxhe dizeu l’ ri, et plonkî dins l’ aiwe. I prind voltî les [[graevî]]s. I rind des [[Bolets d' rindaedje (oujheas)|boles d' amagnî]] avou les [[eriesse]]s des pexhons k' il a magnî. I fwait s' [[ni d' oujhea|ni]] e moes d' may. I trawe on grand longou boyea dvins on tera d' ene erive. Tot å coron, a longueur d' on bon bresse, i fwait s' djîsse avou des [[eriesse]]s di pexhon. Li frumele î pond des beas blancs [[oû]]s k' ele keuve deus grossès samwinnes.<ref>[[Jean Lejeune di Djoupeye]], «[[Avå trîxhes et bwès (noveles)|Avå trîxhes et bwès]]», pp 180.</ref> == Dins les belès letes e walon == [[Imådje:AberogwenLB39.JPG|thumb]] === Romancî discrijhaedje di s' vicåreye === Si vicaedje est discrît clapantmint pa [[Jean Lejeune]] dins «[[Avå trîxhes et bwès (noveles)|Avå trîxhes et bwès]]»<ref>dizo l' tite "Bleu-Baron", pp. 179-182.</ref>. I cmince a discrire si hagnûlisté po les ôtes oujheas ki vnèt dins s' canton. I l' mostere k' awaite les pexhons : :''Et s' faleut i prinde des precåcions toplin si on l' voleut tni a l' awaite, apîçté so ene roede coxhete, a ene cope di pîs dzeu l' fås plantchî (li toele di l' aiwe), i sirdjive les ptits pexhons ki naiviént al toele di l' aiwe ou dins les parfonds. (…) I dmaneut insi des eures a ratinde li bon moumint. Si vite ki les [[anwijhea]]s s' mostrént, nosse bracneu plonkive djus di s' pîce, avou ene téle rudeur k' i moussive tot s' coir e l' [[Ambleve]], po rivni a djoû on pô pus lon avou s' proye e betch. Adon, i ravoléve a pîce, si cschoyeut et avaléve li betcheye, tofer li tiesse li prumire. Li fén del [[novele]], c' est cwand l' Ambleve aveut dmoré edjalêye sacwants djoûs. Crevant d' fwin, i dva dandjreus plonkî dins on trô dins l' glaece, so ene colire di l' aiwe. Mins s' ni rtrova-t i nén l' trô, et mori dins l' aiwe. === Floriconte di si askepiaedje, modêye da Gaston Lucy === Sorlon [[Gaston Lucy]], l' askepiaedje do vert-pexheu s’ åreut yeu fwait insi : :''Dinltins, des trevéns ki [[sint Houbert]] coreut sol payis po-z [[evandjîler]] les payins k’ dj’ esténs, i gn aveut waire di tchmins potåbes po-z aler d' ene plaece a l’ ôte. :''On djoû d’ waerneus tins, sint Houbert et ses djins rivnént do [[Simwès|rivadje di Smwès]]. I n’ î avént nén fwait mirabiliå, dayeur, et i rmontént so l’ payis e shujhant onk di ces [[ri|bîs]] la ki s‘ tape e l’ rivire. :''C’ esteut ene anêye di setchresse et les bîs estént setchs. I dmoréve tenawete ene gofe avou des pexhons ki sayént d’ passer l’ côp. :''Il ere dedja on moumint k’ i shuvént l’ bî, et i lzî shonnéve ki l’ aiwe clapotéve drole, et i s’ dimandént bén cwè. :''Onk di zels, k’ esteut pus curieus, dit insi: :''- Fåreut cwanlminme sawè çou ki clapote insi. :''Il estént arivés a ene plaece eyou çk’ i gn’ aveut bråmint des sås et des ôneas ki crexhént des deus costés do bî. E schoyant les brantches, il ont veu li spectåke. I gn aveut so l’ aiwe, troes cwate gros oujheas come des betche-bos ki pexhént. I hapént on pexhon a tchaeke côp d’ betch k’ i dnént, et l’ brut k’ on-z etindeut, c’ ere les pexhons ki batént l’ aiwe pou saiwer å lon. :''Ces oujheas la avént ene rosse coleur, ene grande [[cawe]] avou ene noere båre å dbout. :''Sint Houbert a waitî ça on moumint, pu il a dit a onk des oujheas. :''- Vén on pô dlé mi ! :''Et ossu toit, l’ oujhea a vnou. :''- Schoûte, dit-st i l’ sint, i n’ fåreut pus pexhî insi. Les pexhons ont trop peu et dins kékes anêyes, i gn årè pus rén dins les bîs. Compris ? Mins puski t’ as schoûté å prumî côp cwand dji t’ a houkî, dji va fé åk por ti. A pårti d’ enute, ti serès, si nén l’ pus bea, å moens onk des pus beas d’ Årdene. :''Ey e l’ plaece del laide coleur ki t’ as, ti vas divni vert et bleu. Ti serès cwate côps pus ptit, ti volrès di droete et d’ gåtche dins les bouxhons; et on n’ sårè djamåy t’ awè. Fini d’ nedjî po pexhî; ti t’ metrès so ene brantche dizeu l’ bî, et ti ploncrès dins l’ aiwe, ossu vite k’ ti voerès on graevî. Ti serès todi tot seu, l’ air on pô trisse, mins foirt målåjhey a trover. :''Dji n’ conoxhe nén t’ no, mins, a pårti d’ enute, dji t’ dene li minne: tu serès « l’ houbert-pexheu ». :''Les djins d’ adon, ki n’ conoxhént nén co les miråkes di Sint Houbert, ont målureuzmint disfôrmé l’ ledjinde. Di l’ « houbert-pexheu », il ont fwait « Li vert-pexheu ». :''I gn a waire d’ adire, mins cwanlminme !<ref>Gaston Lucy ''Echos de la Cité'' - 10 d' octôbe 1968; [https://web.archive.org/web/20151001161027/http://walon.cultureforum.net/t184-gaston-lucy#823 copeye ciddé] (modêye raponteye pa Louwis Baidjot, lu 26 di djulete 1996)</ref> === Floriconte di si askepiaedje, modêye da Anatole Marchal === [[Anatole Marchal]] a eto si modêye so l' istwere do vete-pexheu. Elle est racontêye dins «[[Li dierinne shijhe]]» p. 150-152. :''C’ esteut l’ [[Diloujhe]]. Li pere [[Noyé (påtriyåtche)|Noyé]], so s’ grand [[batea]], avént veyou [[ploure]] shijh samwinnes å lon sins-aresse. :''Ni nos fjhans pont d’ bile, dijheut i tofer a ses djins k’ end avént leu sô, cwand il årè tot ploû, i n’ plourè pus. :''I n’ esteut nén co la si biesse… :''C’ est insi k’ ça a stî. Cwand il a yeu tot ploû, il a rfwait bea. :''Après awè ratindou deus troes samwinnes, Noyé a låtchî ene coirnaye, po vey si l’ grande basse n’ esteut nén co rsouwêye. :Mins l’ coirnaye ni lyi a nén rivnou dire cwè. S’ aveut ele neyî ? Ele n’ esteut nén si loigne ki ça, et s’ elle a dmoré a l’ ouxh, c’ est k’ ele aveut trové ene plaece po mete ses pates. Mins l’ vî ome, ki n’ aveut nén pus fiyate a ça k’ a l’ årmonak di l’ I.N.R., et ki n’ vleut djamåy rén croere sins vey, a co låtchî on pidjon. :''Mins, ene eure ou deus après, il a yeu ene espece di rmoird di consyince. :''C’ est-å troezinme côp k’ on voet les mwaisses, dit-st i e purdant l’ mårtén-pexheu, ki n’ aveut nén pus d’ coleur adon k’ on moxhon d’ toet. :''Ti n’ as nén peu d’ l’ aiwe, twè, t’ e-st abitouwé, va-z è vey po vey si ti n’ vierès nén co l’ tere. :''Et vola l’ moxhon voye come ene [[fuzêye]]. :''Mins télmint k’ il esteut binåjhe do plu voler ene mie­te, el plaece do dischinde so l’ aiwe, il a monté, monté... :''Et adon, i s’ a passe ene sacwè d’ miraculeus... Li grand stoelî do [[Bon Diè]] a maxhuré les aiyes et l’ dos do mårtén-pexheu avou s’ bele bleuwe coleur, télmint k’ il aveut monté hôt ! :''Come i s’ aprestéve a ridschinde, il a veyou l’ [[solea]] ki s’ levéve... padzo lu. :''Tinoz, tinoz, dit-st i dins lu-minme, v'-z è la onk ki dj’ vôreu bén vey di t’ tot près, wai mi. Dji n’ årè djamåy pus ene si bele ocåzion. :''I n’ fwait ni ene ni deus, i plonke so l’ solea. :''Faleut nén ddja esse coyon po-z è fé ene pareye. Et il a-t arivé si près, ki les grandès flames do solea lyi ont vnou letchî s’ vinte. :''Et les [[plome]]s di s’ vinte ont prins feu come des [[fenaesse]]s... :''Tot sbaré, li moxhon s’ a radmint leyî tchaire so l’ aiwe po distinde li fricassêye. :''Il esteut grand tins. :''Mins s’ vinte esteut rosti... :''Adon, il a rtuzé a çki l’ pere Noyé lyi aveut dit e l’ låtchant so les aiwes. Co ene miete i l’ rovyive. Et cmincî a rwaitî tocosté après l’ grand batea. :''Seulmint, il esteut on fameus côp trop tård ! :''Li pôve moxhon s’ a metou a criyî a råyî s’ gozî, e n’ veyant pus l’ batea nole pårt. :''Li djoû d’ ådjourdu, i waite co todi après, e criyant après l’ pere Noyé, tot do long des ris, disbeli et målureus. :''Il a co so s’ dos et so ses aiyes, li bele bleuwe coleur do grand stoelî, et les plomes di s’ vinte sont rossetes, pask’ i s’ les a fwait rosti e vlant vey li solea di d’ trop près.''<ref>[http://walon.cultureforum.net/t217-anatole-marchal#829 mwaisse copeye vaici]</ref> == Lomaedje dins des ôtes lingaedjes == Li [[francès]] et l' [[espagnol]] eploynut li minme tcherpinte ki «[[Wikt:mårtén-pexheu|mårtén-pexheu]]». Li mot [[inglès]] prind l' emantchaedje di [[Wikt:rwè-pexheu|rwè-pexheu]]» ([[Wikt:kingfisher|kingfisher]]») L' [[almand]] et l' [[neyerlandès]] l' lomnut «oujhea d' glaece», dandjreus pask' i l' veyèt dilé les edjalêyès aiwes, crevant d' fwin, et cwerant on trô dins l' glaece (loukîz li spoûle da Djhan Ldjonne di Djoupeye ciddé ådzeu). == Sourdants == {{Commonscat|Alcedo atthis|les verts-pexheus}} [[Categoreye:Oujheas]] [[Categoreye:Corantès aiwes]] [[Categoreye:Raspepyîs årtikes]] nwmjuzne78oz5fmwx1hq2e61rz6bdns 0 40530 428030 415805 2026-10-31T20:27:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428030 wikitext text/x-wiki {{po|toubak|toubak (discramiaedje)}} [[File:Muzêye toubak Yåle.jpg|thumb|Muzêye do toubak a [[Yåle]]]] Li '''toubak''', c' est ene plante k' on ahive po ses foyes, po fé do [[toubak a foumer]]. {{sla}} ''[[Nicotiana tabacum]]''. [[File:Djonnes toubaks Douccala.jpg|thumb|toubaks riplantés]] [[File:Fleur toubak tchamp.jpg|thumb|on toubak k' a ddja monté a fleur]] == Coûteure do toubak == === Coûtivaedje el Walonreye === El Walonreye, gn a yeu on måye coûtivaedje di toubak so [[Smwès]] di 1900 a 1960. === Semaedje === Les grinnes di toubak sont des foirt pititès grinnes. Ele estént semêyes dins des [[coûtche (cotlaedje)|coûtches]]. Ces coûtches la estént fwaites po k' on poye mete des [[cwårea]]s dsu, po cwand i [[ploût]] ou k' i [[gruzele]]. Come di djusse, cwand gn a do solea, on les rsaetche les cwareas, po-z enairi. Mins après 15 dj. troes samwinnes, vos atrapez ddja des plantes come des ptitès [[salåde]]s. === Riplantaedje === A ç’ moumint la, cwand il ont 7, 8 cm di grand, on les pout displanter po ls aler mete dins les tchamps. On roisteye totes les veulires ; on prind les plants d’ toubak, on les mete dins ene banse ou dins ene resse, et on les va miner po les planter dins les tchamps. Faleut on tchamp ki soeye bén [[rabouré]], bén [[îrpé]], bén netyî ossu. Ki ça soeye plat ou non, ça n’ a pont d’ impôrtance. Mins il inmént cwanlminme bén d’ awè des tchamps cwårés ou rectingulaires, paski les [[accizyin]]s vnént conter les toubaks dins l’ tchamp. S’ i gn aveut des tchamps avou des paltonaedjes (des royes ki vont e rastrindant), ça fjheut des rujhes por zels conter les plantes. Li prumire tchôze k’ i faleut fé cwand on-z aveut bén travayî l’ tchamp, avou ene [[harke]] (on grand rustea k’ on direut), el faleut lugnî (fé des royons). Les dints del harke estént metowe tos les 40 ou 50 cm, ça dipindeut di vosse plantaedje. Si vs plantîz a 40, so èn ectåre, vos è plîz mete 40.000. Si vs plantîz a 60, ci n’ esteut pus k’ 30.000.<ref>Yvon Barbazon, [[Scoles di Bive]], scoles pås scolîs do 1î d' avri 2015.</ref> == Crexhaedje == Cwand les toubaks sont rprins, on n' a pus waire a fé disk' å djetonaedje. == Djetonaedje et arestaedje == [[File:Toubak djetons.jpg|thumb|djetons]] Djetoner, c’ est rsaetchî les djetons. C’ est å moes d’ awousse. Les djetons, c' est des rdjetaedjes ki vnèt a l' axhale des foyes. C’ est èn ovraedje ki n’ est nén foirt ragostant. Et i l’ fåt fé deus côps, paski ça rvént. C’ est on niche ovraedje, ca cwand vs av ovré troes munutes ladvins, vs avoz on milimete di nichté so les mwins. C’ est ene placante crasse ki vos n’ savoz rawè. Et, å dierin djetonaedje, on casse padecô bråmint des foyes. Et pu, al fén do moes d’ awousse, kiminçmint do moes d’ setimbe, on ls arestêye, dj’ ô bén k’ on lzî côpe li tiesse po n’ nén k’ i vnexhe a fleur. Et ki les foyes vinexhe pus grandes. Et ki les foyes vinexhe pus grandes.<ref>[[Yvon Barbazon]], {{Ran}} 74, esté 2015.</ref> == Côpaedje == Å cminçmint, on prindeut ene seccion d’ fåtcheuse ; on l’ ataetchive a on ptit mantche – c’ esteut come on coutea avou ene lame triyingulaire - ; on clintchive ene miete li toubak et on côpéve e tapant on côp setch å pî. El faleut côper bén a raeze, pask’ ôtrumint, on n’ aveut nén les foyes do dzo. Les foyes do dzo, elle estént bén sovint djaenes. Ele n’ estént nén beles (on djheut les foyes di såvlon). Mins pusk’ on n’ pleut rén taper evoye, i faleut cwanlminme k’ on les ramasse après. Mins on côpéve padecô l’ toubak ådzeu des deus foyes di såvlon. Ça dipindeut di l’ abeyisté do côpeu. Après, on-z a yeu des cizeas esprès po côper l’ toubak, k’ on loméve des foixhes. On meteut ça dins l’ pî, et pu on côpéve, come avou ene cizete. On pô come on cizea d’ håye, mins les deus bokets del lames estént bråmint pus courts. I fjhént djusse cénk shijh cintimetes, djusse po côper l’ toubak. == Tcherdjaedje et distcherdjaedje == [[File:Tcherdjaedje toubak.jpg|thumb|tcheriaedje eviè les bårs di setchixhaedje (onk noû basti, å fond)]] On prind on toubak avou ses deus mwins ; on l’ ripoize sol lene do dzo ; on prind les deus, et on les rpoize co sol troezinme. Si vs avoz des grandès mwins, vos l’ ploz co fé on côp. Et on fwait des pakets d’ shijh, u des pakets d’ ût, k’ on waite di mete po leyî on passaedje di tcherete etur les lenes. Après, on vént avou l’ tcherete, et on lzès tchedje sol tcherete. Cwand on-z a des djins assez, elzès fåt bacouler dvant l’ måjhon. Po-z awè åjhey distcherdjî, on meteut des coxhes dins l’ fond del tcherete, tot leyant passer les buks padrî. C’ est des ptitès brantches d’ åbe k’ on va côper dins les bwès, vetes. Et mete les toubaks ladsu. Adon, cwand on arivévé al måjhon, on fjheut aler l’ tcherete a cou, on avancive e trinnant l’ tcherete, et on sayive di ritni les foyeas. Come ça, tot arivéve par tere e minme tins et on les pleut piker. Mins padecô, on les laixhive sol tchår po les mete so les boudriyos. Ça dpindeut on pô. Nozôtes, djenerålmint, on les bacouléve divant l’ hangår. == Pindaedje == === ås måjhons === [[File:Pindaedje toubak barole.jpg|thumb|toubaks pindous après les måjhons]] On prindeut ene aweye ey on fi, et on l’ passéve dins les côtes des foyes. Et on ls efiléve, come so des guirlandes, si on vout.<ref>[[Yvon Barbazon]], {{Ran}} 75, waeyén-tins 2015.</ref> === ås souwinnes === [[File:Hangår ås toubaks Simwès2.jpg|thumb|souwinne å toubak dilé Yåle]] So Smwès, les hangårs a souwer estént dilé les tchamps. Mins so les Hôteurs, c’ esteut les [[tcheri]]s ordinaires, k’ on aveut metou des grandès pietches sol longueur, espacêyes d’ 1m.20, po-z î pinde les boudriyôs. Les boudriyos, c’ est des ptits bwès, di sapén bén sovint, avou des godjons des deus costés po piker les toubaks dissu. A môde discalêye : onk d’ on costé, pu onk di l’ôte, on pô pus lon. Di façon a poleur ataetchî les toubaks après et les mete e setchixhoe.<ref>Yvon Barbazon, {{Ran}} 74, esté 2015.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Plantes]] 3w33v1gw2gzi7byxbvzifegsizktf79 0 40700 427620 314427 2026-10-31T18:58:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427620 wikitext text/x-wiki Li '''louganda''', c' est l' mwaisse [[lingaedje]] di l' [[Ouganda]]. Il est djåzé come [[lingaedje del mame]] pa 4 miyons d' djins do peupe Baganda. Come deuzinme lingaedje pa 1 miyons d' ôtes. C' est l' lingaedje li pus corant el [[mwaisse veye]], [[Campala]]. Côde ISO : '''lg''' [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Ouganda]] 8d6k45ikicsg6kp92qiivdi9zl49zf5 0 40809 428148 426660 2026-11-01T10:12:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428148 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; '''aragonès''' ---- [[Imådje:Linguistic map Southwestern Europe-II.gif |thumb|251px|Spårdaedje des langues e l' Espagne (1000-2000)]] L' '''aragonès''' (dins ç' lingaedje la : ''aragonés''), c' est on [[lingaedje roman]] co djåzé dins les viyaedjes di montinne [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] di l' [[Aragon (contrêye otonome)|Aragon]], et ki s' raprind eto a [[Saragosse]]. L' aragounès, eshonne avou l' [[Liyonès (lingaedje)|liyonès]], l' asturiyin, l' [[Occitan|occitan]], li [[Catalan (lingaedje)|catalan]], li basca eyet l' galicyin, sont les lingues ricnoxhowes pa l' [[Espagne]]. Il est [[Djivêye des lingaedje diswalpés so Wikipedia|diswalpé so Wikipedia]]. Côde : '''an'''. === Istwere === Come li [[castiyan]] et li [[Liyonès (lingaedje)|Liyonès]], l' aragonès s' a spårdou di [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]] avou l' [[riconcwesse di l' Espagne musulmane]]. Mins, a cåze del dômlance do castiyan après 1500, i s' a mintnou ki dins les contrêyes å Nôr, la k' il a skepyî. Loukîz tot çoula sol vicante mape. === Vicansté === [[File:Afitches esplicreces aragonès enute.jpg|thumb|Afitche so l' vicansté di l' aragonès ouy ([[Wikt:güe|güe]])]] Li [[Catalan (lingaedje)|catalan]], li [[Basse (lingaedje)|bassue]], li galicien, l'aragonais, l'asturyin, l'[[occitan]] et li [[Liyonès (lingaedje)|liyonès]] sont les lingaedjes ki l'[[Espagne|Etat Espagnol]] ricognoxh dins l'Carta Ewropeye des lingaedjes. ==== Statut ==== C' est onk des pus mancîs des lingaedjes romans, sapinse a l' [[Unesco]]. Ca i n' a nou statut oficire, nén ddja e l' [[contrêye otonome (Espagne)|contrêye otonome]] d' [[Aragon (contrêye otonome)|Aragon]], la k' il a skepyî. ==== Consyince linwistike ==== Les djins kel cåznut normåldimint n' ont nén l' consyince di djåzer ene vraiye [[langue]]. Bråmint dijhnut "[[Wikt:patués|patués]]". ==== Ovraedje des ravicantisses ==== Les [[ravicantisse]]s di l' aragonès ont-st eplaidî enawaire deus spès lives avou tos les pondants et les djondants. Li prumî « Li lingaedje aragonès e 21inme sieke » fwait 154 pådjes e-n espagnol avou des imådjes et des grafikes, + 35 e-n inglès (ratournaedje do mwaisse tecse). Gn a la on corwaitaedje di tos les costés del langue : li spårdaedje, les accints, l’ istwere, les Belès Letes, l’ ehåyaedje do statut (e castiyan « normalisación »), des studias sociolinwistikes foirt sipepieus, les lwès a vey avou l’ lingaedje, li tchanson, li teyåte, et on cataloke des lives disk’ e 2013 (p. 95 a 143 !!!). Pu ene djivêye des soces ki boutnut sol lingaedje (60, k’ i gn a). + 45 dramatikes et bindes di tchanteus + 27 djins ou soces ki s’ ocupnut des medias : Daegntoele, radio, tévé, fimes, gazetes, evnd. Li deuzinme, c' est "l' aragonès e 2014", avou totes les dnêyes po ciste anêye la, rimetowes ås anêyes di dvant.<ref>[[Lucyin Mahin]], [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=1838 14inme raploû di l' ALCEM]</ref> {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes romans]] qjwpim32h08794ljj7qfa5br25i7qy3 0 40832 427754 425646 2026-10-31T19:20:23Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427754 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Pingne-di-macrale plante etire.jpg|thumb|tiesse]] [[Imådje:Rakete pingne macrale sipene bwès Sint-Djuråd (fritche).jpg|thumb|[[rakete (å brut)|rakete]] fwaite avou ses montants; li fritche mostere li spene do bwès Sint-Djuråd]] Li '''tcherdon d' bwès''' ou '''fontinne di moxhon''', '''fontinne ås moxhons''' u '''pingne-di-macrale''', c' est on fås [[tcherdon]], ki vént dins les [[bwès]]. C' est l' près-parint do [[tcherdon ås folons]] {{?}}. {{sla}} ''[[Dipsacus fullonum]]'' (davance ''[[Dipsacus sylvestris]]'') {{Fam}} ''Dipsacacae'' <gallery> Pingne-di-macrale plante etire.jpg|plante etire ([[åborete]] [[Joëlle Spierkel]]) DIPSACUS FULLONUM - LLANERA - IB-024 (Cardó).JPG|tiesse, avou l' bwès padrî </gallery> == Discrijhaedje == Les [[foye]]s miroetreces do tcherdon d' bwès sont sôdêyes a leu dzo, et adon fômnut on ptit batchrê ki pout wårder l' [[rozêye]], ey eto l' [[plouve]]. Ås grossès [[walêye]]s di l' [[esté]], elle è pout rastini on lite. Gn a don bråmint des moxhons ki s' î vegnnut abuvrer, foiravant å [[waernu]]. C' est po ça ki l' no del plante, e [[grek (lingaedje)|grek]], vout dire «li dissoelante». Å [[waeyén-tins]], ses meyes di grinnes assaetchèt les ptits [[oujhea]]s, ca gn a 22 åcint d' [[ôle]] divins.<ref>[[Joëlle Spierkel]], ''Ornithophonie : chant et sons d' oiseaux'', Province di Nameur, 2010.</ref> ==Vicaedje== === Tournante biyolodjike === C' est ene plante [[bissåjhinrece]]. Li prumire anêye, gn è vént k' les foyes. Ene rôzete di longowes foyes avou des picas sol [[côton]] (mîtrinne nierveure). Li deuzinme esté, li montant stitche foû, et va pårti e sacwants coxhetes, avou on flormint so tchaeke dibout. Cwand l' plante va souwer a l' [[erî-såjhon]], ces setchès tijhes la fwaiynut do brut ki pout rshonner å xhuflaedje di sacwants moxhons. === Biyonaxhes === Li tcherdon d' bwès vént purade so l' [[årzeye]], dins les bwès, les [[trî]]s et les [[hourlea]]s (des voyes, des aiwes, des tchmins d' fier). ==Eployaedje== Foirt ahessåve po fé des [[apele]]s, come ene [[rakete (å brut)|rakete]] fwaite avou ses montants ey ene sipene di [[bwès Sint-Djuråd]] Po çoula, et fåt code e l' [[ahan]] ou e l' [[ivier]]. ==Sourdant== {{Commonscat|Dipsacus fullonum|l' tcherdon d' bwès}} [[Categoreye:Plantes]] [[Categoreye:Tcherdons]] tsu6pwtzm5wb0vym5wh2jdq5w7j79tz 0 41027 428102 399060 2026-11-01T10:05:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428102 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|Djusqu'au solia}} [[Imådje:Guillaume diskausolea.jpg|thumb|Coviete]] '''Disk' å solea''' (''Djusqu'au solia''), c' est ene [[ramexhnêye d' arimés]] da [[Jean Guillaume]]. Elle a rexhou e [[1947]], saetcheye a 1340 egzimplaires, çou k' endè fwait onk des pus foirts tiraedje d' on live d' arimés e walon. Tos les powinmes ont stî léjhous på scrijheu dins l' deuzinme plake do "[[scrinea Djan Guiyåme (plakes di cåzaedje)|scrinea Djan Guiyåme]]". == Kitaeyaedje do live == * coviete divintrinne * p. 7 : pådje di gåre, avou ene dijhêye e latén (''Patri Matrique Sacrum'') et ene citåcion e francès da [[Claudel]] (li ci k' a hagnî dins l' tere, li gosse lyi è dmeure dins ses dints). * p. 9-12 : Adrovaedje e francès pa [[Maurice Piron]]. * p. 13 : Sôre di dvanzouve, a tuzance rilidjeuse :''C’ est vos, mon Diè, ki mes simpès tchansons / Vôrént mostrer tot åd dilong di m’ voye / Grand fré k’ on va sovint cachî bén lon / Grand fré ki rote dé mi, po ki dj’ m’ aspoye. * p. 15 : [[Ver]] da [[Jules Claskin]] (avou, ådzo del pådje, si ratournaedje e francès) :''L’ aiwe est ossu coete k’ on grand muroe d’ acî * p. 17-119 : powinmes sovint foirt courts (ene seule pådje) avou l' ratournaedje e francès padzo. * p. 121-126 : [[motlî]] * p. 127-128 : Tåve des bokets, rashonnés pa troke avou, po tchaeke troke, on tite e francès ou e latén (nén rmetou e walon). **''Rives vierges'' (erives måy afroyeyes) **''Souvenirs de l’autre vallée'' (Sovnances di l’ ôte des vås) **''Au carrefour des trois cents routes'' (Al croejhlåde des troes cints voyes) **''A l’ombre des oiseaux noirs'' (A l’ ombrire des noers moxhons) **''Paradisio dei mei'' (Li paradis di m’ Bon Diu) == Sacwants bokets == === Blancs tchveas === Dins "Blancs [[tchvea]]s", i djåze di s' [[mame]], avou on repetaedje del tcherpinte del fråze ås troes strofes. <poem> Dji vou dmorer l’ efant tot simpe Simpe come les djoyes di m’ viye moman Ki rschandit dé mi ses vîs mimbes. Dji vou dmorer l’ efant tot simpe Simpe come les poennes di m’ viye moman K’ a veyou trop d’ ouys clôs trop timpe. Dji vou dmorer l’ efant tot simpe Simpe come l’ amour di m’ viye moman Ki brait cobén aviè nôvimbe. </poem> === Burnot === C' est sol tinme di l' [[ome k' est dins l' lune]] <poem> Nos irans cweri nos sclimbes å bwès Do tins k’ i djale Et nos rvénrans avou nos fwès Dizo les stoeles (''stwale''). Dji vôreu ki l’ lune riglatixhe (''riglatiche'') So nosse cron dos, Et k’ ene flotcheye fwaiye ene blanke guitche (''guiche'') A m’ rin d’ fagot. Sobayî s’ on n’ nos pudreut nén (''nin'') Po deus nûtons K’ årént dansé mon l’ grimancyin Cint rigodons ? </poem> [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon]] s3has905ym01y4uouhema9p2ikyix2e 0 41076 427494 316350 2026-10-31T18:37:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427494 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Hougnes waeyén.JPG|thumb|]] Li '''waeyén''', c' est do four fené a l' [[erî-såjhon]], on deuzinme fåtchaedje, adon. Li mot a dné l' no a cisse såjhon la ([[waeyén-tins]]). == Istwere == Come li four del fenåjhe, on a todi fwait moens di waeyén, a cmincî des anêyes 1980, plamour tos les fåtchaedjes estént [[essilé]]s. [[Categoreye:Amagnîs po les biesses]] [[Categoreye:Fenåjhe et awousse]] p27ev9i1370uuvh5fma10gx3hin4ai4 0 41153 428184 412428 2026-11-01T10:18:59Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428184 wikitext text/x-wiki {{po|Ayites Bougmesse|Ayites Bougmesse (discramiaedje)}} [[Imådje:Vå Ayites Bougmesse aiwe Bougmesse Mont Tizal.jpg|thumb|veyou del [[passåjhe des Ayites Imi]]]] [[Imådje:ⵉⵖⵉⵍ ⴰⴳⵓⴷⴰⵎⵏ vå des Ayites Bougmesse.JPG|thumb]] [[Imådje:Måjhon a môde di casba Ichogen Ayites Bougmesse.jpg|thumb|Måjhon a môde di casba, rifwaite avou ene tcherpinte di beton, so l' eplaeçmint del viye casba d' Ichogen, e fén mitan del vå)]] [[Imådje:Imelrasse ⵉⵎⵍⵖⴰⵙ voye viè Timite gurnî Sidi Moussa.jpg|thumb|gurnî Sidi Moussa, veyou d' [[Imelrinse]]]] [[Imådje:IskeTTafen pont måjhons.jpg|thumb|Pont so l' ouwed Iskettafen et prumirès måjhons d' [[Ikhef n Irhir]]]] [[Imådje:Ikhf n Irhir (ⵉⵅⴼ ⵏ ⵉⵖⵉⵔ) vå.jpg|thumb|vå aviè [[Ikhef n Irhir]]]] Li '''vå des Ayites Bougmesse''', c' est ene [[valêye]] touristike metowe e mîtrin [[Grand Atlasse]] ([[Marok]]) ocupêye pa les [[Ayites Bougmesse (tribu)|djins do minme no]] (e [[cmon amazir marokin]] [[Wikt:ⴰⵢⵜ ⴱⵓ ⴳⵎⵎⴰⵣ|ⴰⵢⵜ ⴱⵓ ⴳⵎⵎⴰⵣ]], ayt bo g^emmæz {{odio|Zgh tmz shi ayt bogemmaz ⴰⵢⵜ ⴱⵓⴳⵎⵎⴰⵣ.ogg|lang=zgh}}). == Administråcion == Li mwaisse viyaedje, c' est [[Tabane]]. C' est don l' cinte del comene des Ayites Bougmesse. Mins c' est ossu l' [[cayida (Marok)|cayida]] po cisse [[comene]] la, et pol comene vijhene des [[Ayites Bou Oulli]]. C' est la ossu k' gn a l' brigåde di [[djindåmreye]] po les deus comenes. Ele rileve del province d' [[Azilal]]. == Aiwes == Metou so l' [[corante aiwe|aiwe]] do [[Aiwe di Bougmesse|minme no]], ki rçût l' aiwe d' Ayite Imi å mitan del vå. Pu cori eviè Agouti. Adon dischinde li falijhe tot ahivant les [[goidjes di Jrou]] (sol comene d' [[Ayites Bou Woulli]]. == Voyes == Å mitan del vå, gn a ene croejhlåde di troes voyes: * li voye des [[Ayites Mhemmed]] et des [[Ayites Bou Welli]] (ki s' vont scåyî al rexhowe del vå). * li voye di [[Zawiyet Ahansal]], ki shût l' mwaisse aiwe, pu monter viè l' [[Passåjhe di Tirghest]], sol costé do [[Mont Azourki]] * li voye di l' aiwe di Rbate (k' egolene dins l' mwaisse aiwe å mitan del vå). Ele si raloye so s' droete avou l' cene do [[Tizi Ayt Imi]]. == Viyaedjes == === Sol voye di l' aiwe di Rbate === {{Listen|filename=Zgh-shi viyaedjes ABG voye TAI.ogg|title="Viyaedjes del voye di Rbate"|description=(tot vnant do sourdant d' l' aiwe)}} * [[Erribate]] : la k' gn a l' sourdant di l' aiwe des Ayites Bougmesse. ** Errebate oufella: viyaedje d' å hôt ** Errebate akourbi: viyaedje do dzo * [[Ibakelliwen]] : (e-n [[amazir (lingaedje)|amazir]] : [[Wikt:ⵉⴱⴰⵇⵍⵍⵉⵡⵏ|ⵉⴱⴰⵇⵍⵍⵉⵡⵏ]], ibaqelliwn) : la k' gn a des passêyes di dinozôres. * [[Ayites Imi]], k' a dné l' no al [[passåjhe]] metowe ådzeu: li [[passåjhe des Ayites Imi]]. * [[Tentrite]] * [[Tabane]] (e-n [[amazir (lingaedje)|amazir]] : [[Wikt:ⵜⴰⴱⴰⵏⵜ|ⵜⴰⴱⴰⵏⵜ]], tabant), mwaisse viyaedje, avou totes les ahesses: [[djindåmreye]], [[sicole sigondaire]], [[cayidat]], [[måjhon-comene]], [[farmaçreye]], [[docteur]] et [[årtisse des biesses]]. === Sol voye des Ayites Mhemmed et des Ayites Bou woulli === {{Listen|filename=Zgh-shi viyaedjes ABG voye AMhmd.ogg|title="Viyaedjes del voye des Ayites Mhemmed"|description=(tot ndalant del mîtrinne croejhlåde)}} * [[Timite]] : (e-n [[amazir (lingaedje)|amazir]] : [[Wikt:ⵜⵉⵎⵉⵜ|ⵜⵉⵎⵉⵜ]], timit) : avou l' dierinne [[casba-gurnî]] vizitåve, li gurnî Sidi Moussa. * [[Aguerde n ouzrou]] : (e-n [[amazir (lingaedje)|amazir]] : [[Wikt:ⴰⴳⵕⴹ ⵏ ⵓⵥⵕⵓ|ⴰⴳⵕⴹ ⵏ ⵓⵥⵕⵓ]], agerD n ozro): avou ses bokets d' rotche bricant d' tere, ki lyi dnèt s' no; onk des pus beas [[djîsses e viyaedje]], fwait so l' årtchitecteure des rafoirceyès måjhons. * [[Ayites Ziri]] * [[Itkwalen]] * [[Takhida]] * [[Telsennane]] * [[Agouti]]: li dierin viyaedje sol voye des Ayites Bou Oulli et d' Azilal (avou ene viye casba tote e-n ene blesse, et l' gurnî Sidi Chita). === Sol voye do Mont Azourki === {{Listen|filename=Zgh-shi viyaedjes ABG voye azorki.ogg |title="Viyaedjes del voye di l' Azourki"|description=(tot ndalant del mîtrinne croejhlåde)}} * [[Imelrhesse]] (e-n [[amazir (lingaedje)|amazir]]: [[Wikt:ⵉⵎⵍⵖⵙ|ⵉⵎⵍⵖⵙ]]): prumî viyaedje avou l' otel (pus grand djîsse del vå). * [[Iskettafen]]: on pô pus lon, erî del mwaisse voye, après on long pont so l' ouwed do minme no. * [[Ikhef n Irhir]]: (e-n [[amazir (lingaedje)|amazir]] : [[Wikt:ⵉⵅⴼ ⵏ ⵉⵖⵉⵔ|ⵉⵅⴼ ⵏ ⵉⵖⵉⵔ]], ikhef n irhir). * [[Talmoudinte]]: (e-n [[amazir (lingaedje)|amazir]] : [[Wikt:ⵜⴰⵍⵎⵓⴹⴰⵄⵜ|ⵜⴰⵍⵎⵓⴹⴰⵄⵜ]], talmoda3t). * [[Tadrouyt]] * [[Ayites Wounougdal]] * Ayites Wouran * Taghoulite * [[Ifrinne des Ayites Bougmesse|Ifrinne]] * [[Ayites Ouchi]] * Ayites Ouham * Zawiyt Walemzi * Ichouguene: al tiesse del voye do Djebel Azourki === Montinnes === * a Nonne: fijhant lene di pårtixhaedje des aiwes avou les vås do Dadesse : li [[Mont Wawolzate]] et l' [[Mont Igoudamen]], schåyîs pal [[passåjhe des Ayites Imi]]. * a Bijhe: li [[Mont Tizal]] == Hôteur ådzeu del mer == Li viyaedje li pus bas, c' est [[Agouti]]. Li pus hôt, c' est Zawiyal Elmazi a 2150 metes.<ref>Mape do live Huet, come ådzeu.</ref> Tabane, å mitan, est 1879 metes hôt. == Economeye == === Agricoûteure et aclevaedje === [[Imådje:Berbis Tirehaline ⵜⵉⵕⵃⵃⴰⵍⵉⵏ.jpg|thumb|berbis tirehaline]] L' aclevaedje des gades et des bedots ki paxhèt dins l' montinne. Ces-ci sont lomés [[Tirehaline]] (berbis [[voyaedjåjhe des aclevåvès biesses|voyaedjeuses]]). Tchaeke viyaedje a ene pårteye del montinne po wårder ses tropeas, et tchaeke famile ene pårteye des åbes k' i sbouxhèt po nouri l' tropea les termenes di setcheur. Gn a eto ene vatche u deus a tchaeke manaedje. Dispu les anêyes 2010, c' rest totès croejheyes frizones (cabolêyes-noeres). Elle ont replaecî les [[Brunes di l' Atlasse]]. Tchaeke måjhon a èn [[ågne]] u on [[moulet]], ostant po les tcherwaedjes ki pol poirtaedje di totès sôres. Les culteures: [[oidje]] u [[frumint]] (ki l' awousse si fwait e moes d' awousse); pu adon, ene deuzinme coûteure ([[canada]]s u [[poes d' trouk]]). Li plantisse di [[pemî]]s a cmincî diviè 1995, et ocupe ene grosse mitan des tchamps. Gn a eto des [[pixhî]]s, des [[biyokî]]s des [[tchersî]]s (dispu 2015) et des [[djaeyî]]s (dispu todi). === Tourisse === [[Imådje:Amz-tigami n wayyor djîsse.jpg|thumb|Djîsse lomé «Måjhon del lune»]] Les [[djîsses e viyaedje]] ont cmincî e 1988. Les djins do payis ont stî scolés å totes les coirnêyes di l' industreye touristike. Ene sicole di guides del nateure (pol hôte montinne) a stî basteye e 1982. Les prumîs scolîs rexhît e 1985. Elle a stî clôse e 2017 (elle a bagué a Warzazate). Li tourisse a crexhou, pu discrexhe avou les disduts eternåcionås (guere del gofe, terorisse). Portant, e 2018, on contéve co 52 djîsses (7 a Agouti, 5 a Talsennante, 2 a [[Timite]], 3 a [[Aguerde n ouzrou]], 1 a Ichouguene, 5 a [[Imelrhasse]], 5 a Iscattafel, 7 a Ighf n Ighir, 2 a [[Ifrane (Ayites Bougmesse)|Ifrane]], 4 a Zawiyate Walemzi, 2 a [[Tabane]], 6 a [[Ayites Imi]], 1 a [[Ibaqelliwen]], 2 a Ribate).<ref>Racsegnes da Ali El Ouakoumi, guide di mestî dispu tot djonne, a [[Uzeu:Lucyin]], li 21 di djanvî 2018.</ref> == Lingaedje == On î djåze li [[techelheyt]], mins dedja ene miete maxhî avou l' [[tamazir do Mîtrin Atlasse]]. Voci èn egzimpe ([[fåve del Bijhe et do Solea]]) {{Listen|filename=Zgh shi bijhe solea ⵜⴰⴼⵓⴽⵜ ⴷ ⵓⵚⵎⵎⵉⴹ.ogg|title="Li bijhe et l' solea"|description=ratourné et dit pa èn ome did la}} Li scrijhaedje di ç' langue la n' est nén cnoxhou des djins. Mins, l' anêye 2022, on a metou des plakes dins tos les viyaedjes avou l' no e [[tifinar]]. <gallery> Zgh tabant hôteur.jpg Zgh Imelrhesse.jpg Zgh talmoda3t (plake).jpg </gallery> == Alére == Karin Huet & Titouan Lamazou; ''Onze lunes au Maroc'', Gallimard, 2012, ISBN 978-9954-03764-5. == Sourdant == {{Commonscat|Aït Bouguemez|l'&nbsp;vå des Ayites Bougmesse}} [[Categoreye:Marok]] [[Categoreye:Atlasse (hôts tienes)]] [[Categoreye:Vå des Ayites Bougmesse|*]] [[Categoreye:Raspepyîs årtikes]] [[Categoreye:Comenes do Marok]] qo6fa7b64vbduho5vhmktvuf3upmkcc 0 41211 428252 405071 2026-11-01T10:32:59Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428252 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Le voyage en Oïlie''}} '''Voyaedje ezès payis d' oyi''', ki s' tite e francès, c' est : "'''''Le voyage en Oïlie'''''", c' est on [[live (po lére)|live]] avou des tecses di 15 escrijheus diferins, tchaeke dins on [[lingaedje d' oyi]] coinrece. Tchaeke boket est ratourné e francès djusse après. Il a stî adjinçné pa [[Roland Thibeau]], ey a vudî e [[2015]] dins l' [[coleccion Micromania]]. ISBN 978-2-930364-71-1. == Espoûle moennrece == Deus scolîs d' romanes, Pålene et Djonatan, sont ki fwaiynut des rcweraedjes e l' [[bibioteke]] di [[Mont]]. Tot lijhant li [[floriconte di Djîle di Chin]], i discovernut on mot madjike ki Djîle dit a l' oraye do [[dragon]], po k' ci-ci acceptêye di mori (les deus bateus sont djus, moirt escrans). Mins totshûte après, les deus djonneas toumèt dins ene astårdjeye. Pu s' dispierter tot åyant rçû come li [[Sint Spér]] : l' ådjeu d' djåzer totes les [[langue]]s. Ey ene mission : rôbaler foû les payis d' oyi, po waitî di rtrover l' mot madjike. C' est çou k' i fjhèt, tot åd dilong d' l' anêye [[2015]]. Po rtchaire e hapåd, a Mont, li djoû do [[novelan]] [[2016]]. Et fé leu rapoirt, come Mont fwait l' sinne di mwaisse veye del tuzance (veye capitåle culturele) k' elle a stî tote ciste anêye la. Mins ont i trové l' mot madjike, al fén des féns ? == Djivêye des bokets == * Enondaedje del paskêye al bibioteke di Mont (e [[picård]] did la, pa [[Roland Thibeau]]) * Vizite di [[Tornè]] (e [[picård]] did la, pa [[Annie Rak]]) * Tournêye [[el Lovire]] (e [[Aschates walon-picård|walon did la]], pa [[Jacqueline Boitte]]) * Aviretes a [[Lidje]] (e [[walon do Levant|walon d' låvå]], pa [[Jacques Warnier]]) * Les misteres di [[Nameur]] (e [[walon do Mitan|walon did vaila]], pa [[Joëlle Spierkel]]) * Cori l' Lorinne foû après on cofret avou on mot ki towe (e [[gåmès]] d' [[Sint-Må-dlé-Vierton]] pa [[Jean-Luc Geoffroy]]) * Di Courcele å muchî costé del lune (e [[walon do Coûtchant|walon d' drola]] pa [[Louis Marcelle]]) * On djoû d' [[tchesse]] a [[Suni]] (e [[tchampnwès]] did la, pa [[Roger Nicolas]]) * Les grossès pires do Morvan (e bourguignon morvandea, pa [[Pierre Léger]]) * Les mistere do dragon d' [[iye di Djeri]] (e [[normand]] [[djeriès]], pa [[Gerraint Jennings]]) * Emacralaedje (et saye di foircixhaedje del Pålene) e payis [[pweturlin]] ([[Stéphane Boudeau]]) * Resconte avou l' [[Diåle]] lu-minme el Hôte Burtaegne (payis [[galo]]-cåzant) ([[Matao Rollo]]) * Berlôraedje totavå l' Picardeye francesse avou Lafleur, on riboteu djamåy parey (e [[picård]] di Vimeu, pa [[Jean-Luc Vigneux]]). * Ertoû a Mont ([[Roland Thibeau]], e picård [[borin]]) * Rawete : nouv moes pus tård, gn a ene sorprijhe. * Est ç' adon k' i sont revoyîs dins l' [[Djura]] [[swisse]] ? == Dinêyes eciclopedikes == A costé di l' uzaedje come ouve di [[Belès Letes]], li live dene eto des racsegnes eciclopedikes, ki pôrént vni bén a pont sol Wikipedia. Metans : * contnou des [[muzêye]]s di [[Tournai]] * discrijhaedje di l' ovraedje dins ene [[fosse å tcherbon]] sol fén do 19inme sieke * discrijhaedje do mousmint d' on [[djîle]] del Lovire * distrujhaedje del catedråle Sint-Lambiet al [[binamêye revolucion]]. * Toû do [[Morvan]] * L' [[iye di Djeri]] : [[fåves do vî vî tins]]; ocupåcion almande tins del [[guere di 40]] * Li [[Some (aiwe el Picårdeye)|Some]], ses veyes, ses [[cloke-poite]]s, ses amagnîs tipikes, si [[istwere]] (boutans : li [[batreye di Kerci]]) == Prezintaedje Rantoele == Fé on live avou 15 sicrijheus dins 15 lingaedjes ou accints diferins de langues d' oyi, c’ est l’ wadjeure k’ a parvinou a adiercî Roland Tibåd, on scrijheu et teyåtreu e picård, bén cnoxhou emey li djin ås ptitès langues di Beldjike et d’ Picårdeye di France. Di cwè k' i rtoûne ? Roland evoye a tchaeke sicrijheu des grandès royes di çou k’ divreut esse li live. Ki vo ndè cial l’ espoûle moennrece. Deus scolîs d’ romanes, Pålene et Djonatan (…) doevnut rôbaler foû les payis d’ oyi, po rtrover on mot madjike. Gn a co kékès ôtès ricmandaedjes, sol caractere des heros. Pålene, c’ est ene prumire di classe, todi dins les lives ou so s’ tåvlete éndjolike po rascode toplin di dnêyes tecnikes so les floricontes des payis k’ il î pasnut ene tchoke. Djonatan, c’ est purade on scolî do fond, k’ a todi l’ dår di fé ribote. Et on fiyteu djamåy parey. Portant, c’ est sovint lu li va esse sol minme wachlire avou les misterieusès djins k’ i vont awè dandjî po discramyî leu cwacwa. Ça fwait k’ vola nos studiants evoye come al cwire di leu Sint-Grål. Sovint sol trén; des côps tcherdjîs pa des otos; on côp so on tchår saetchî pa on vî tracteur; ene feye tot trovant on convweturaedje sol Daegntoele. On påte di Mont (e Hinnot bedje), e l’ bibioteke (…). Come di djusse, c’ est Roland Thibaud k’ enonde cisse paskeye la, e picård do payis. Deuzinme eståcion : Tournai, ey ene viye feme did la, Madame Cucu, ki les moenne eviè l’ muzêye, tot djåzant l’ tournizyin come Annie Rak. Co ene pixheye pus lon, e L’ Lovire, c’ est Djåclene Boitte ki lzî evoye on vî leu (li vraiye biesse k’ a dné s’ no al veye) po lzî mostrer les fosses å tcherbon et les djîles ki s’ aprestèt pol [[cwarmea]]. Pu prinde li trin po Lidje, et dmander cwè al posteure da [[Djôr Simnon]]. Ci-ci, avou s’ pitite air di deus airs, evoye Pålene deus siekes e-n erî, do tins del [[binamêye revolucion]], la k’ on distrujha l’ catedråle [[sint Lambiet|Sint-Lambiet]]. Tant k’ a Djonatan, i l’ wåde pol fé rmoussî dins s’ roman, li pindou d’ Sint-Foyin. Kimint vnèt i foû d’ ces aviretes la ? C’ est l’ Djåke Warnî ki vos l’ dirè. Raler sol trén disca Nameur. Nameur avou toplin des misteres : les [[Molons]], les [[Alfers]], on boyea ki passe dizo Mouze, di [[Djambe (veye)|Djambe]] a Bomel. A n’ nén croere, dowô ? Fåt dire ki nosse Djowele Spierkel n’ est nén a l’ après d’ ene. Adonpwis, vont rôbaler l’ Lorinne foû, di [[Nanci]] a [[Vierton]], al cache d’ on vî cofret d’ bwès avou on [[pårtchumin]] ddins, ki cwand on l’ drouve et l’ lére, on mourt sol côp. Do moens, si on saizit bén l’ fén mot do gåmès da Djan-Luk Djofroe. Ont i rovyî ene sacwè e Hinnot ? Vo lzès la ki recournut a Courcele. Et la, rescontrer ene [[djupsyin]]ne astronote. Oyida. Li mådjinåcion då Louwis Mårcele n’ a pont d’ rastrinda. Et c’ est li rtoû el province do Lussimbork, on djoû d’ [[tchesse]] a [[Suni]]. Mins Suni, asteure, c’ est province di Nameur. Est ç’ a cåze di ces ecramireyes administratives la ? Ci côp ci, Pålene et Djonatan ni savnut peter on fayé mot d’ tchampnwès. Motoit djusse paski l’ tecse då Rodjî Nicolas est sins diyaloke. Li sakêye pitite fråze ki Pålene dit est scrîte e-n on grandiveus francès. Asteure, nos voyaedjeus rcwereus alèt viziter l’ [[Borgogne]]. Pu fé on toû el [[Grande Burtaegne]] (politike, mins el [[Normandeye]] linwistike) tot shuvant on dragon so l’ iye di Djeri. Adonpwis : si fé emacraler (et Pålene cåzu s’ fé foirci) e payis pweturlin; rescontrer l’ Diåle lu-minme el Hôte Burtaegne; berlôrer totavå l’ Picardeye francesse avou Lafleur, on riboteu djamåy parey. Pu c’ est l’ ertoû a Mont, li djoû do novelan 2016. Et fé leu rapoirt. Mins l’ mot madjike, al fén des féns, est ç’ « fåt k’ ti moures » ou « fåt fé l’ amour » ?<ref>{{Ran}} '''77''', bontins 2016, p. 18.</ref> == {{HD}} == * {{fr}} [http://www.rtbf.be/vivacite/article/detail_le-voyage-en-oilie-la-fin-du-voyage-un-nouveau-depart?id=9119953 Prezintaedje e francès et vindaedje] * [https://web.archive.org/web/20160327094734/http://www.languesdoil.org/?cat=9 Conte-rindou e pweturlin] == Sourdant == [[Categoreye:Lives e walon]] [[Categoreye:Lives e picård]] [[Categoreye:Lives e gåmès]] [[Categoreye:Lives e djeriès]] g3wjx057j3m7x5fzkrpd0yt3os7fyp8 0 41236 427855 418324 2026-10-31T19:52:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427855 wikitext text/x-wiki [[File:Årzeye Jean Guillaume.jpg|thumb]] '''Årzeye''' (''Aurzîye''), c' est ene [[ramexhnêye d' arimés]] da [[Jean Guillaume]]. Elle a rexhou e [[1951]]. Tos les powinmes ont stî léjhous på scrijheu dins l' troezinme plake do "[[scrinea Djan Guiyåme (plakes di cåzaedje)|scrinea Djan Guiyåme]]" (bokets l° 46 a 78). [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon]] hfaokztw9y0o5kr5dxlgbriskcqlsoc 0 41350 427630 409603 2026-10-31T18:59:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427630 wikitext text/x-wiki Li '''kitouba''', c' est on [[lingaedje d' atôtchance]] (''lingua franca'') cåzé pal mitan del djin do [[Congo-Braza]], a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]], inte [[Brazaveye]] et [[Noere Ponte (veye)|Noere Ponte]]. Il est djåzé e [[Congo-Kinchassa]] di l' ôte costé do [[mouze Congo]] pa on gros cwate miyons d' djins. C' est l' prumire ou l' deuzinme langue des djins d' ces payis la. == Nateure == C' est on [[creyole]] [[lingaedje bantou|bantou]] fwait so ene assene di [[kicongo]]. [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Congo-Braza]] [[Categoreye:Congo-Kinchassa]] mjc6rw4k3i6kuj44wknm8hew449oalj 0 41357 427734 421638 2026-10-31T19:17:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427734 wikitext text/x-wiki [[File:Cai-lun.jpg|thumb]] '''Tchay Loun''' (chinwès 蔡倫, [[ralfabetijhî]] eto ''Cài Lún'' u ''Ts'ai Lun''), c' esteut on [[Chine|Chinwès]] d' inte li [[prumî sieke|prumî]] et l' [[deuzinme sieke]]. C' est lu k' edvinta l' [[papî]]. A cåze di l' impôrtance do papî dins l' diswalpaedje del civilizåcion, il est rindjî å '''limero 7 des djins les pus inflouwinnes di l' [[Istwere]]''' dins l' [[djivêye Michael Hart]]. == Prouve si si egzistance == Come c' est èn ome ki n' a nén stî ricnoxhou pa l' [[Istwere]] dins les [[payis do Coûtchant]], on s' a dmandé si ç' n' esteut nén on [[forveyou personaedje]] (boutans come les vîs peres des rlidjons monoteyisses, [[Abråm]] et [[Moyisse]]). Mins si no est cité dins l' istwere del dinasteye Han. Houte di çoula, c' est ene djin k' a todi stî foirt rilomêye el Chine leye-minme. == Vicåreye == C' esteut èn [[unuke]] del coû di l' impreur Ho Ti. I lyi vna prezinter si discoviete diviè l' anêye [[105]]. L' impreur esteut si télmint binåjhe di s' trova k' i lyi dna on tite di nôblesse, çou ki l' rinda ritche. Mins pus tård, a cåze di calmaxhreyes e l' coû d' l' impreur, i fourit disgråcyî. Il åreut adon [[sucide|fwait måleur di s' coir]] tot bevant on [[pwezon]].<ref>[[Djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere]] pp 66-71</ref> == Sourdant == {{Commonscat|Cai Lun}} [[Categoreye:Rilomêyès djins]] [[Categoreye:Rilomés Chinwès]] [[Categoreye:Grands edvinteus]] 7nm6ad3sflg8hxbpzablf0gzmma2y9v 0 41373 427534 384735 2026-10-31T18:44:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427534 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == === Etrevéns a vey avou l' walon === * Li [[fiesse ås lingaedjes walons]] a stî adjinçnêye pol deuzinme côp. * [[Lives sol walon]] k' ont moussî foû èç-n anêye la. ** [[Motî Bal-Germain do payis d' Djanmioû]] * [[Lives e walon]] k' ont rexhou ciste anêye la. ** [[El bos d' l' esperance (arimés)|Bos d' l' esperance]] ([[Christian Thonet]]) ** [[Mareye, ene vicåreye (tåvleas)|Mareye, ene vicåreye]] ([[Joseph Bodson]]) ** [[Contes (arimés)|Contes]] ([[Batisse Frankinet]] et des ôtes vayants del [[Province di Lidje]]) ** [[L' ivier des purnalîs (sovnances)|L' ivier des purnalîs]] ([[Joseph Bodson]]) ** [[Plomes di Cok (arimés)|Plomes di cok]] (replaidaedjes di [[xhiltea]]s da [[Henri Colette]]) * [[Gazetes e walon]] ** [[Li Chwès (gazete)|Li Chwès]] djoke e moes d' djun, après 220 limeros (22 ans a 10 limeros l' an). * [[Teyåte e walon]] : **creyåcions : *** [[Li måjhone des åmes pierdowes (teyåte)|Li måjhone des åmes pierdowes]] *** [[Mi rdjeton (teyåte)|Mi rdjeton]] di [[Pierre Habets]] ** eplaidaedjes et replaidaedjes *** [[L' Ubu rwè (teyåte)|L' Ubu rwè]] (pîce di teyåte da Alfred Jarry, ratournêye pa André Blavier) *** [[El farce di Mwaisse Patlin (teyåte)|El farce di Mwaisse Patlin]] (pîce di teyåte del Moyinådje ratournêye pa [[Willy Bal]]) *** [[Batisse, el ci ki s' creyeut coirnåd (teyåte)|Batisse, el ci ki s' creyeut coirnåd]] da [[Molière]] === Etrevéns a vey avou l' Walonreye === [[File:Parlement wallon - CETA.jpg|thumb|Sotnaedje a Magnette divant l' [[Pårlumint d' Nameur]]]] E moes d' octôbe, [[Paul Magnette]] rastådje di sacwants djoûs li sinateure di l' [[Acoird economike et comierçå globå (Union Uropeyinne-Canada)|Acoird economike et comierçå globå]] inte l' [[Union Uropeyinne]] eyet l' [[Canada]] po k' sacwants ponts soeyexhe raclairis. === Etrevéns a vey avou l' Beldjike === * [[Novelan]] : [[Brussele]] sins metro ni tréns deus troes djoûs a cåze d' on mançaedje [[terorisse]]. * Li Beldjike arive pol prumî côp el finåle del [[Cope Daivisse]] ([[tenisse]]). * [[22 d' måss]] : [[Atacaedjes terorisses di Brussele et Zaventem (2016)|atacaedje terorisse]] di [[Brussele]] et [[Zaventem]]. === Ôtes etrevéns === * [[23 d' djun]] : les [[Grande Burtaegne|Britanikes]] decidèt pa referandom di rexhe di l' [[Union uropeyinne]]. * decimbe: dins l' [[guere civile siryinne]], a sa 6inme anêye, li veye d' Alep est tot etirmint rprinjhe pa les Bacharisses, avou l' aidance des Rûsse et des Iranyins. == Ont vnou å monde ciste anêye la == == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[1î d' awousse]] : [[François Nyns]] * [[14 di nôvimbe]]: [[René Brialmont]] * [[8 di decimbe]]: [[Augustin Beelaert]] * [[21 di decimbe]]: [[Yves Gourdin]] === Ôtès djins === * [[Fidel Castro]] * [[Abderrahim Yousfi]] * [[7 di nôvimbe]]: [[Leonard Cohen]] == {{HDV}} == [[Wikipedia:Wikinoveles/Egurniyaedjes 2016|Pådje d' årtchives des noveles eplaideyes sol Wiki]] ciste anêye la [[Categoreye:Date]] c3xqemwk0tfnp7ydbi998qc6rdoh1er 1 41575 428344 346951 2026-11-01T10:49:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428344 wikitext text/x-wiki == Shuvance d' èn acovoe tins d' ene minêye == * Poytreye 1 (Tidli) : 50 samwinnes e moes fevrî, nén eplocté: 12 d' avri (59 samwinnes), toumaedje roed do ponaedje (58inme: 68 åcint; 59e samwinne : 54 åcint (8-4 : 4005 oûs; 9-4; 3084; 10-4: 2166; 11-4:1385; 12-4:1055); 60e samwinne 18 åcint (1260 oûs); moraedje 3 djoûs (10-4 => 12-4); rôguea cwate djoûs dvant. * Poytreye 2 (Boursasse 2) : 29 samwinnes e moes fevrî, eploctés li 12 di måss: toumaedje roed do ponaedje djusse après l' eploctaedje + rôguea & morance 12-3: 5012 oûs / 4 poyes crevêyes; 13-3: 4836 / 5; 14-3: 3240/5; 15-3: 1992/10; 16-3: 1118/8; 17-3: 903/6; 18-3: 841/0; 19-3: 792/0; 20-3: 791/2; 21-3: 793/0; 22-3: 835/2; 23-3: 880/1. Samwinne 30: 84 %; 31: 76%; 32: 55%; 33: 13%; 34: 18%; 35: 28%. Mins adon, morance 6 a 20 par djoû dispu l' 5-4, avou des ponaedje dins l' vinte ; leusses dins l' poyî å baxhaedje. L' alimint a stî baxhî di 148 gr. a 130 gr. Mins les poyes ki ponnut bén n' ont don nén assez (zeles n' è plèt rén !). => flåwe eschafiote ? * Poytreye 3 (Boursasse 1) : 33 samwinnes e moes fevrî, eploctés li 15 di måss; rén n' ariva. Portant li cinse est emey les deus ôtes. Pocwè l' rascråwe di Boursasse 2 ? Å moumint d' l' eploctaedje, gn aveut on passaedje di [[fåsse pesse des poyes|fåsse pesse]] (mostrêye pa les tites d' anti-coir) (dj' esténs 13 samwinnes après l' dierin vaccin fåsse pesse). => c' esteut on passaedje di "Noûtchestea", foirt griyeus, ca tos les linfocites estént ocupés avou l' fijhaedje d' anticoirs disconte H9N2. => '''ci n' esteut nén ene maladeye cåzêye pa on rewoeyaedje d' on virûsse do vaccin (ci-cial a stî touwé). Ponaedje dins l' vinte : Li ponaedje dins l' vinte n' a rén a vey avou li schafiote; c' est l' ovecdût ki n' apice nén les oûs djus d' l' ovaire. On trouve cisse [[ponaedje dins l' vinte]] la dins li rfijhinne des maladeyes, eyet dins les salmonelôzes. Si c' est l' prumî cas, ça a a vey avou l' tcheyaedje do ponaedje; si c' est l' deuzinme, c' est ene novele plôke. --[[Sipeciås:Contributions/105.156.102.185|105.156.102.185]] 22 d' avri 2016 a 16:17 (UTC) nym74wijcoh7s23boaxg3wpxw6etruw 0 41578 428313 381509 2026-11-01T10:42:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428313 wikitext text/x-wiki Li '''Motlî Desmet des Gueuyes di Walons''', c' est on [[motlî]] metou å coron do live da [[Jacques Desmet]] «[[Gueuyes di Walons (portraits)|Gueuyes di Walons]]», sicrît e [[rfondant namurwès]]. Il aveut stî eplaidî dizo licince Wikipedia sol pådje do live. Gn a ladvins 670 mots, ortografyîs e [[rfondant namurwès]], ey esplikés e francès. Il est rprins sol limero '''[C66]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. == Deuzinme modêye == I fourit adon recråxhî, på scrijheu lu-minme, avou les mots di ses ôtes lives, ey adon avou l' accint d' [[Mélin]], dizo lomaedje «[[Po së en cas]]».<ref>Ci lomaedje la provént des romans del [[coleccion Somme-Denis]].</ref> Cisse modêye la est rprinjhe dizo limero '''[C66b]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. == {{HD}} == [[Wikt:Sourdant:Motlîs Desmet/Dinêyes|Dinêyes]] (sol [[Wiccionaire]]). [[Categoreye:Motlîs walons]] pdfvyz6rsl4agehm4bdig0pikwtgai5 0 41607 427969 329697 2026-10-31T20:17:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427969 wikitext text/x-wiki [[File:Randa Kamel Egyptian Bellydancer 2007 1.jpg|thumb]] Li '''danse do vinte''' (pus fôrmelmint, '''danse levantrece'''), c' est ene [[danse]] foirt [[erotike]] di danseuses di mestî des [[payis arabes]], aprume l' [[Edjipe]]. == Discrijhaedje == Sovint l' danseuse est tote seule, avou ene grande cotes ås lamkenes, ki laiynut vey ses [[coxhe (antomeye)|coxhes]]. Li [[vinte]] est nou eto. Gn a des grands pas et des mouvmints des [[bresse]]s et do coir, aprume on ramxhiaedje do vinte. Les djins sont la a deus [[tåve]]s ou so des [[divan]]s, ki scarwaitnut l' danseuse, mins rålmint vini danser avou leye. Adon, c' est tot l' aprepiant, et xhiner s' dansaedje, mins sins l' aduzer. Et lyi hiner des [[biyets d' banke]] come dringuele. == Dins les belès letes e walon == Passaedje k' endè cåze dins les [[Belès Letes e walon]]. :''Våt mî aveur li feu al buze k’ al cambuze ! :''Li feu al buze, gn a bråmint des priyîs ki l’ ont-st avou cwand il ont monté å troezinme astaedje al fén del shijhe, inte li mechwi eyet l’ dessert. Gn aveut la des hosseuses do vinte tunizyinnes. Dj’ åreu volou k’ t’ åreus veu leus belès grossès coxhes vini briker foû d’ leu long cotrê, avou ene plinne findaxhe sol costé. Et leu vinte tot nou ki hoskiyive come totåtoû d’ leu botroûle. Avou leu coir clintchî lanwoureuzmint e-n erî, et leus bresses ki bloncént londjinnmint, come ene feme-sirinne ki naiveyreut so s’ dos.''<ref>[[Lucyin Mahin]], Li rmariaedje, [[Tchicago-el-Walonreye (noveles)|Tchicago-el-Walonreye]].</ref> == Sourdant == {{Commonscat|Raqs Sharqi|li danse do vinte}} [[Categoreye:Danse]] [[Categoreye:Monde arabe]] 5g35gr0mbyjw1cw4l7ajjqz0r32mzfq 0 41613 427972 420648 2026-10-31T20:17:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427972 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Épinal - Saint-Nicolas.jpg|thumb]] [[Imådje:M0354 1-137-60 1.jpg|thumb]] '''N aveut-st on côp troes ptits efants''', c' est ene [[tchanson d' Sint-Nicolai]] ki raconte li spoûle do ravicaedje di troes efants, schapé pa on [[miråke]] di [[Nicolai d' Mire]]. == Ratournaedje e walon == <poem> ::'''[[Resploe]]''' Gn aveut-st on côp troes ptits efants K' endalént mexhner dins les tchamps. ::'''I.''' Ont catourné di rvén di rva Eyet s' ont pierdou avår la. ::''å resploe'' ::'''II.''' Ont toké a l' ouxh d' on botchî « Mangon, nos vôreuss bén lodjî ? » « Intrez, intrez, mes ptits efants ; Gn a del plaece padrî et padvant. » ::''å resploe'' ::'''III.''' Il estént a schipe dins l' måjhon K' i les ctaeya a såcisson ; Eyet lzès tchôkî bonzeroed Avou l' pourcelreye dins s' saloe. ::''å resploe'' ::'''IV.''' Sint Nicolai, set ans pus tård Passéve atchter ene bague di lård. « Metoz mu co les såcissons Ki sont dins l' saloe, e parfond. » ::''å resploe'' ::'''V.''' Cwand l' botchî etinda ç' conte la, I skifta al dadaye foû d' la. « Mangon, mangon, rivén dé mi ! Li Bon Diu pardone ås rpintis. ::''å resploe'' ::'''VI.''' « Dispiertez vos, mes ptits kertons. Assez socté ; hay, c' est ddja bon ! » Li grand sint stinda ses troes doets Et les cårpeas s' levît todroet. ::''å resploe'' ::'''VII.''' Li prumî djha :« Dj' a bén doirmou. » L' ôte creyeut k' on l' magnive tot crou. Eyet l' troezinme, li ptit scourlot, S' contéve e paradis des tchots. ::''å resploe'' ::'''VIII.''' Ça fwait k' el botchî, on schura, Divna [[Hanscroufe]] avou s' flayea. I vént scoryî tos les fayés, Mins dene des soukes ås binamés. ::''å resploe''<ref>trosseye pa [[Lucyin Mahin]] e moes d' avri 2016</ref> </poem> == Sourdants == [[Categoreye:Tchansons d' efant]] [[Categoreye:Sint-Nicolai]] t0sm6dzboolx4da74c5kb7bpxjxu5pj 0 41730 427991 415723 2026-10-31T20:20:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427991 wikitext text/x-wiki Li '''Påye ås vint-cwate hagnons''' ou '''Traitî d' Londe di 1839''' ou ou '''Påye di Londe di 1839''', c' est ene [[påye (acoird)|påye]] sinêye a [[Londe]] li [[19 d' avri]] [[1839]] inte li [[Beldjike]] eyet li rwè des [[Bas Payis]], [[Wiyåme 1î d' Orandje]], dizo l' waeranteye del [[Grande Burtaegne]], di l' [[Otriche]], del [[France]], del confederåcion djermanike (minêye pal [[Prûsse]]) eyet del [[Rûsseye]]. Elle est lomêye insi pask' i gn aveut dvins 24 hagnons d' tecse (årtikes, paragrafes). Ele ricandje li [[Påye ås 18 hagnons]], sicrîte pa les pouxhances uropeyinnes après l' [[revintreye di 1830]], mins ki li rwè Wiyåme prumî n' aveut måy accepté. == Aprestaedjes == C' est e [[1938]] ki Wiyåme prumî accepta les clawes del påye. Les Bedjes sayît co d' martchander po n' nén piede les teritweres, mins fé [[berwete]]. On lzî rabata djusse leu pårt des kimene desse do [[Rweyåme Uni des Bas Payis]] (5.400 florins el plaece di 8.400). == Diferinces di limotches 1830-1839 pol Beldjike == {{Lka}} «[[ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike]]» Li påye di Londe di 1839 ricroylêye les frontires del Beldjike, ki divnèt pus stroetes. Paski li rwè di Holande a manké di rprinde tot l' payis e 1831 ([[campagne des dijh djoûs]]). Ey esse sotnou del [[Prûsse]] et del [[Rûsseye]]. Di s' costé, li Beldjike esteut aspalêye del [[France]] et do [[Rweyåme Uni]], k' a bouxhî sol clå po ki l' payis soeye loukî come neute. Li Beldjike doet adon rmete li Limbork holandès al Holande et l' mitan del Grande Dutcheye a Wiyåme prumî k' e divna l' grand duk. C' esteut ddja metou come possibe dins l' Påye ås 18 hagnons di 1830. Mins adon, elzès dveut ratchter. <center><gallery> File:Belgique 1830.jpg|1830 File:Belgien 1914 - Eroberung von Lüttich.svg|1839 </gallery></center> == Droets d' passaedje == Li påye des 24 hagnons waerantit eto on passaedje på [[tchmin d' fier]] ou pa [[tchenå d' aiwe]] inte [[Anverse]] eyet l' [[Rour]] almande, tot trevåtchant l' [[Limbork holandès]]. Ci droet la a stî racertiné li 24 di may 2005 pa on djudjmint del Cour permanante d' arbitraedje la k' gn aveut do khagntaedje sol voye di tchmin d' fier. Mins li naiviaedje do l' [[Esco]] holandesse, lu, dimoréve sometou a èn [[octrwè]], ki deurrè disk' e [[1863]]. == Neutrålté del Beldjike et ses consecwinces == [[File:The Scrap of Paper - Enlist Today.jpg|thumb|Houcaedje ås sôdårds po "disfinde li cafougnî boket d' papî"]] Li traitî d' Londe acertinéve li neutrålité del Beldjike. Come dit, c' est l' Inglutere k' aveut foirt bouté al tcherete po ç' pont la. Eto, [[guere 1914-1918|cwand les Almands abrokît e 1914]], l' Inglutere declara l' [[guere]] a l' Almagne a cåze di çoula. Li reyaccion des Almands : vos n' alez nén fé l' guere po on biesse boket d' papî. C' est inla k' i rwaitive li påye ås 24 hagnons.<ref>Prôpès paroles do [[tchançlî almand]] Theobald von Bethmann Hollweg.</ref> Les gazetes et l' propagande inglesses alént fé maroner les Almands so cisse fråze la. L' egadjmint di sôdårds si fjha tot djhant : "disfindoz ci biesse boket d' papî la." == Candjmint pol Grande Dutcheye == Pol [[Grande Dutcheye do Lussimbork]], ci fourit li troezinme sicawaedje di s' teritwere, ki n' lyi leya ki l' tîce di çou k' il esteut å cmince. Mins l' aroyaedje ki lyi dmoréve esteut culturelmint foirt li minme, çou ki permetrè, cint et des ans pus tård, d' ehåyî li [[lussimbordjwès]] come [[lingaedje oficir]]. == Sourdants == [[Categoreye:Istwere del Beldjike]] [[Categoreye:Istwere des Bas Payis]] [[Categoreye:Istwere del Grande Dutcheye]] 87s36rhus577zb5nrold357dbai98st 0 41739 427819 402363 2026-10-31T19:31:03Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427819 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} {{po=}} [[File:Stack of Copy Paper.jpg|thumb]] Li '''papî''', c' est ene matire fwaite avou del pape di bwès, po scrire dissu. == Istwere == Divant l' papî, les scrijhaedjes estént fwaits so do [[påtchmint]], çou ki rvineut bråmint pus tchir ki l’ papî. Il aveut replaecî l’ [[papirûsse]] des Greks et des Romins. C' est on siervant d' èn [[impreur]] [[chinwès]], [[Tchay Loun]], k' a-st edvinté l' papî e-n on trevén a tchvå sol [[prumî sieke|prumî]] et l' [[deuzinme sieke]] après Djezus-Cri. Li tecnike a stî wårdêye sicrete des siekes et des rassiekes å long. Ci n' est k' diviè l' [[an 1000]] ki des martchands arabes li hapît, et cmincî a-z è fabriker dins leus payis. Li produjhaedje di papî kiminça el Chine e 2inme sieke, et kékes siekes pus tård, les Chinwès esportént do papî dins tote l’ [[Azeye]]. E [[751]], les Arabes apicît des fabricants d’ papî, et aprindît kimint l’ fabriker. Gn ourit adon des fabrikes di papî a [[Samarcande]] et a [[Bagdade]]. Li tecnike si spårda pitchote a midjote dins l’ monde arabe. Les Uropeyins l’ aprindît des Arabes e [[12inme sieke]]. Li progrès el Chine fourît pus grands k’ e l’ Urope tot l’ prumî meynaire. Les scrîts da Marco Polo mostrèt ki, e 13inme sieke, les Chinwès estént bråmint pus avancîs ki les Uropeyins. Metans, on doet ås Chinwès l’ edvincion del [[boussole]], del [[poure ås canons]] et l’ imprimreye sémpe pa blok di letes. I shonne ki c' est l' mwaistrijhe do papî ki dna on meyeu diswalpaedje del civilizåcion, aprume el Chine, adonpwis dins l' monde arabe, termetant ki l' Urope esteut foirt erirêye. Ele ni s' ratrapa ki cwand ele sipårda l' [[imprimreye]], e [[15inme sieke]].<ref>sorlon l' corwaitaedje da Michael Hart; waitîz al pådje di s' live «[[Djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere]]»</ref> == Prumire tecnike chinwesse di fjhaedje do papî == <gallery> File:Making Paper 1.PNG|les côpés bambous sont rnetyîs et metous a trimper dins on batch File:Making Paper 2.PNG|i sont tchåfés File:Making Paper 3.PNG|fijhaedje d' ene foye di papî File:Making Paper 4.PNG|les foyes di papî sont pressêyes File:Making Paper 5.PNG|ele sont souwêyes </gallery> == Sôres di papîs == * [[papî d' veule]] / [[papî d' vere]] * gris papî * papî d' boure * [[papî-cale]] * glaecî papî / papî glaecî * papî k' on voet houte * [[papî d' twelete]] ([[papî d' cou]], [[papî d' cabinet]], [[papî d' tchiyote]]) * [[ralouwé papî]] == Alouwaedje di papî == L' alouwaedje di papî a beacôp crexhou e [[20inme sieke]], a cåze do diswalpaedje des administråcions et des scoles. Li passaedje massif a l' [[infôrmatike]] a pårti des [[anêyes 1990]] n' a waire fwait discrexhe l' alouwaedje di papî, ca il a permetou on pus grand comiece. == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/economeye.php#prispapi papî sol pris do papî] (e 1995) {{Abt}} == Sourdants == {{Commonscat|paper|l'&nbsp;papî}} [[Categoreye:Documintåcion]] rn9gnr76us8f9vhcc3aando2fey2rcy 0 41775 427978 407517 2026-10-31T20:18:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427978 wikitext text/x-wiki [[File:Mamite å colibacile laecea.jpg|thumb|laecea d' ene vatche al colimamite (a hontche)]] Li '''colimamite''' u '''mamite ås colis''', c' est ene [[mamite ås biesses|mamite]] cåzêye pa les [[colibacile]]s (''Escherichia coli''). C' est ene des pus griyeuses des mamites ås vatches. == Minêyolodjince == Elle acsût pus voltî les grandès dineuses. Foirt laide ås [[vatches Hostine]]. Cwand gn a des trôs dins l' beton do [[ståve]], les biesses si vnèt coûtchî dvins, et l' tete pind dins l' [[bigåd]]. Les colibaciles n' ont k' a rmonter dins l' tchenå do trayon. Dins les tchôds payis, di l' [[esté]], les vatches si vont insi voltî rafrister dins les frexhès plaeces, la k' elle ont pixhî enawaire. Cwand i ploût bråmint, po les biesses al libe divins èn eclôs, on a les minmès rujhes. == Senes del maladeye == [[File:Mamite ås colis matons vinant foû del tete fritche.jpg|thumb|al kimince, gros blanc [[:wa:matons (mamite)|maton]]]] [[File:Colimamite matons.jpg|thumb|gros djaeniåsses [[:wa:matons (mamite)|matons]]]] Les prumirès 6 eures, li [[five]] monte disca 41°C. Li laecea pout dmorer normå, mins li cwårtî malåde kimince a esse pus deur. Après 12 eures, li vatche ni magne pus. Li five ritome ddja. Gn a des [[matons (mamite)|matons]] dins l' laecea, ki dmane blanc. Après 24 eures, li laecea toûne a aiwe, d' ene djaene coleur. Gn a pus waire di matons, oudonbén, i sont eto djaeniåsses. Li pés est moirt houzé, tchôd, et dorleus. Li deuzinme djoû, li biesse si pout coûtchî sins s' voleur rilever. Li five a rtoumé et l' [[timperateure do coir]] shonne normåle (39°C). Si l' vatche dimeure astampêye, ele pout [[schiter]]. A pårti do 3inme djoû, si l' vatche n' est nén médieye comifåt, ele pout ddja crever. == Médiaedje == On médeye purade pa des pikeures ([[trimetoprim]], [[colistene]], [[djintamicene]], [[marboflocsasene]]). Les [[tubes al mamite]] ni sont nén foirt aidûles zels tot seus. == Pronostik == Si l' mamite est médeye dins les 12 eures, on pout schaper l' rascråwêye tete. Si on tådje disk' å londmwin, li tete est pierdowe, nouv côps so dijh. Si les biesses ni sont nén bén médeyes (metans tot prindant des tubes po les streptos), et k' on n' fwait les bons [[antibiyotike]]s ki l' troezinme djoû, foirt a crinde ki l' biesse va aler setche des cwate tetes. Minme si on n' sogne comifåt ki l' cwatrinme djoû, li biesse est å pus sovint pol Laid Wåtî. [[Categoreye:Maladeyes des bovrins]] [[Categoreye:Maladeyes cåzêyes pa des microbes]] izqbol5n47ape7ltov10ojrao7shslb 0 41776 427610 331765 2026-10-31T18:56:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427610 wikitext text/x-wiki Li '''motlî des cinsîs a Fraire''', c' est on [[memwere di licince]] ki l' tite e francès, c' est "'''''Ferme et élevage à Fraire; étudedialectologique''", prezinté pa [[Brigitte Hosslet]] a l' [[ULB]] e [[1971]]. L' [[accint walon]] studyî, c' est l' ci d' [[Fraire]]. Les mots sont rashious e [[sistinme Feller]]. Cist ovraedje la est rprins sol limero '''[O102]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. == {{HD}} == * [http://denee.walon.org/~lucyin/diccionairaedje/wf/O102_1.pdf Prumî boket] * [http://denee.walon.org/~lucyin/diccionairaedje/wf/O102_2.pdf Deuzinme boket] [[Categoreye:Motlîs walons|Fraire]] 2q8t5oq8r3vm3suq6qcajaz50jij6y4 0 41903 427411 413760 2026-10-31T18:30:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427411 wikitext text/x-wiki [[File:Map Crusader states 1135-en.svg|thumb|djeyografeye politike do Moyén Levant diviè 1135]] [[File:Nur ad-Din Zangi.jpg|thumb|Noreddine Zengui, k' aveut rprins Edesse]] Li '''deuzinme croejhåde''', c' est ene [[croejhåde]] ki fourit dmandêye på [[påpe]] [[Udjinne III]] e [[1145]] a cåze do rprindaedje d' [[Edesse]] pa les [[Trouk (peupes)|Trouks]] da [[Zengui]] e [[1144]]. Li [[conteye d' Edesse]], c' esteut li prumî estat catolike ahivé tins del [[prumire croejhåde]]. Adon, c' esteut, rissintiveuzmint, ene grande piete po les catolikes. Li croejhåde ataca e [[1147]]. Ele finixha e [[1149]], et c' est les croejhîs k' avît ene dobleure. == Voyaedjåjhe == === Voye des Francès et des Djermanikes === Les Francès et les Almands fijhît l' voye eshonne, li minme ki l' cene del prumire croejhåde (pal [[Hongreye]], disk' a [[Constantinope]]). Les Djermanikes, dizo l' minance da [[Conråde III d' Hohenstaufen]], arivnut les prumîs, mins c' est higne et hagne avou l' [[impreur di Bizance]] [[Manouwel prumî Cominne]]. I n' vlèt nén ratinde les Francès, et roter so Edesse. I s' vont fé rdobler pa les Trouks [[seldjoukide]]s. Les sorvicants eralèt po rescontrer l' årmêye francesse. Li Rwè d' [[France]] Louwis VII<ref>Sorlon Amine Maalouf (cité pus lon), les [[Cronikeu|cronikeus]] arabes ni djåznut måy do rwè d’ France, mins todi do rwè des Almands, Conråde. L' ôte esteut pus magneu d' Bon Diu, et rindou après s' feme, Yonôre d' Akitinne, k' åreut yeu des asblawetes avou s' mononke, li conte di Tripoli.</ref> est pus arindjant avou l' impreur bizantin. Et lyi promete di lyi rinde les teritweres k' il åreut ravou des muzulmans. I continowe si voye, mins ni vout nén trevåtchî li dezert d' Anatoleye, come li prumire croejhåde. Seulmint li voye est pus longue, et i s' fwait ratinde pa les Trouks dins les [[schavêyes di montinne]] do [[Mont]] Cadmosse. Et piede ene pårteye di ses omes. Les deus restant d' årmêye, francesse et djermanike, li cwårt di çou k' il estént aprume, vont wangnî l' [[Principåté d' Antiyotche]] e [[batea]]. === Pelrinaedje a Djeruzalem === Did la, fé l' [[pelrinaedje]] a [[Djeruzalem]] (todi tnowe pa les rwès catolikes do [[Rweyåme crustin d' Djeruzalem]]). Louwis VII î avna li 19 di måss. Conråde ene miete après. Asteure, gn aveut des ôtes årmêyes crustinnes k' avént arivé e l' [[Sinte Tere]]. Po cmincî, ene flote [[Inglutere|inglesse]], k' aveut, sol voye, esseré [[Lisbone]], eyet l' prinde ås [[Môres]] pol rinde å rwè do [[Portugal]]. Mins ces croejhîs la n' avént nou tchîf, ca l' Inglutere esteut adon dins l' anartcheye. Adonpwis des [[Occitan]]s, kimandés på conte di [[Toulousse]]. Mins ci-ci va mori divant d' ariver a Djeruzalem. On ameta li conte di Tripoli, et ci herleme la va discoraedjî bén des Provinçås a porshuve li croejhåde. === Concile d' Åke === [[File:Second crusade, meeting in Acre, Louis VII, Conrad III and Baldwin III.jpg|thumb|left|Bådwin III, Conråde, et Louwis VII å concile d' Åke]] Adon ki l' prumire såme esteut di rprinde Edesse, li rwè d' Djeruzalem [[Bådwin III d' Djeruzalem]] et les [[Timplîs (ôre rilidjeus)|Timplîs]] vlént ataker [[Damasse]]. Li [[concile d' Åke]], tinou inte les croejhîs novea-vnous et l' hôte coû d' Djeruzalem (consey des nôbes), decida li [[24 di djun]] [[1148]] di ratropler les foices des croejhîs po-z ataker [[Damasse]]. Po les corwaitants arabes, li tchuze di Damasse fourit ene grande flotche diplomatike, ca li veye aveut èn acoird di påye avou li [[rweyåme crustin d' Djeruzalem]]. Ele mostréve ki les catolikes rimagnént leus acoirds. C’ esteut diner des astocas stocaesses al propagande da [[Norddine Mawmoude]] po-z enonder li rezistance des muzulmans.<ref>[[Amin Maalouf]] [[Les croejhådes ås ouys des Arabes (live)|Les croejhådes ås ouys des Arabes]], J’ai lu, Paris, 1994, ISBN 2-277-21916-9, p. 173.</ref> === Sidje di Damasse === [[File:Siege of Damascus.jpg|thumb|sidje di Damasse]] {{Lka}} [[Sidje di Damasse di 1148]] Les croejhîs decidît d' ataker Damasse på [[Coûtchant]], la k' gn aveut toplin des [[corti]]s, po-z awè toltins a magnî. Arivés a [[Daraya]] li 23 d' djulete 1148, i fourît atakés pa les disfindeus del veye dizo l' kimandmint da Anour, l' [[atabeg]] di Damasse. Ci-cial aveut dmandé d' l' aidance a Sayfeddine Rhazi I di [[Mossoul]] eyet [[Noureddine d' Alepe]]. Les deus vnît diner on côp di spale po rbouter les croejhîs erî des murayes di Damasse, eviè les cortis la k' il estént tofer li cibe d' atakes a môde di [[gueriya]]. Conråde esta l' prumî a lever l' daxhe (li 28 di djulete 1148). == Shuvance == [[File:Byzantium1173.JPG|thumb|left|mape del Mîtrinne Mer e 1173]] === Rapoirtaedje des biyokes === Divant d’ cwiter les cortis d' Damasse, les croejhîs metît dins leus saetchs sacwants [[biyoke]]s did la, et les rplanter e leu payis. C' est dandjreus did la ki vént l' no walon des [[biyoke]]s (di l' arabe «برقوق», berqouq). Eyet ossu l' ratourneure "po des biyokes".<ref>{{Ran}} 79, erî-såjhon 2016</ref> === Riconcwesse espagnole === Si les Croejhîs, des meyes et des meyes, fijhît [[berwete]] el Palestene, les sacwants k' alît aidî les rwès espagnols di Bijhe a-z avanci eviè Nonne, tot prindant [[Almeriya]] ont fwait wangnî bråmint dpus a l' idêye k' i faleut rprinde des teritweres so les muzulmans. Pareymint, li flote inglesse ki rprinda Lisbone, po l' ridner, definitivmint, al corone do [[Portugal]]. == Gn aveut i des Walons dins l' deuzinme croejhåde ? == Come pol prumire croejhåde, li [[Principåté d' Lidje]] n' î prinda nén pårt. Nerén les conteyes et dutcheyes k' alént divni les [[Bas Payis bourguignons]], ca il estént co [[Impire Romin Djermanike]]. Les dutcheyes do Nonne di l' Impire prindît pårt al croejhåde dirî [[Conråde III d' Hohenstaufen]]. Les cis d' Bijhe minît des gueres di rlidjon, avou les minme avantaedjes rilidjeus ki les ôtes, disconte des Slåves. Li manke d' acoird ådvins di l' Impire pôreut motoit espliker pocwè k' les payis walons n' î alît nén. Fåt dire ki l' enondance populaire k' aveut yeu leu al prumire croejhåde mankéve bråmint pol deuzinme. Tolminme, ça s' pout bén ki des tchivalîs k' i gn a î alît avou l' voyaedje almand, mins sins leu sovrin, come les [[Tchekeye|Tcheke]]s et les [[Pologne|Polonès]]. Ridmeure les [[Tournaizyin]]s. Tournai estant adon [[conteye di Flande]], i shuvît leu conte [[Tiri d' Alzace]], lu-minme aidant si [[sovrin (tite del Mîtrinne Ådje)|sovrin]], li rwè d' France. Mins gn ava ossu des Flaminds avou l' flote inglesse. Est ç' zels ki raminît l' no des biyokes ? == Sourdants == [[Categoreye:Croejhådes]] 40wqo9gx1nllu89z2d5hmjhfr5v4bh4 427445 427411 2026-10-31T18:34:02Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Deujhinme croejhåde]] viè [[Deuzinme croejhåde]] : rif. deuzinme, troezinme 427411 wikitext text/x-wiki [[File:Map Crusader states 1135-en.svg|thumb|djeyografeye politike do Moyén Levant diviè 1135]] [[File:Nur ad-Din Zangi.jpg|thumb|Noreddine Zengui, k' aveut rprins Edesse]] Li '''deuzinme croejhåde''', c' est ene [[croejhåde]] ki fourit dmandêye på [[påpe]] [[Udjinne III]] e [[1145]] a cåze do rprindaedje d' [[Edesse]] pa les [[Trouk (peupes)|Trouks]] da [[Zengui]] e [[1144]]. Li [[conteye d' Edesse]], c' esteut li prumî estat catolike ahivé tins del [[prumire croejhåde]]. Adon, c' esteut, rissintiveuzmint, ene grande piete po les catolikes. Li croejhåde ataca e [[1147]]. Ele finixha e [[1149]], et c' est les croejhîs k' avît ene dobleure. == Voyaedjåjhe == === Voye des Francès et des Djermanikes === Les Francès et les Almands fijhît l' voye eshonne, li minme ki l' cene del prumire croejhåde (pal [[Hongreye]], disk' a [[Constantinope]]). Les Djermanikes, dizo l' minance da [[Conråde III d' Hohenstaufen]], arivnut les prumîs, mins c' est higne et hagne avou l' [[impreur di Bizance]] [[Manouwel prumî Cominne]]. I n' vlèt nén ratinde les Francès, et roter so Edesse. I s' vont fé rdobler pa les Trouks [[seldjoukide]]s. Les sorvicants eralèt po rescontrer l' årmêye francesse. Li Rwè d' [[France]] Louwis VII<ref>Sorlon Amine Maalouf (cité pus lon), les [[Cronikeu|cronikeus]] arabes ni djåznut måy do rwè d’ France, mins todi do rwè des Almands, Conråde. L' ôte esteut pus magneu d' Bon Diu, et rindou après s' feme, Yonôre d' Akitinne, k' åreut yeu des asblawetes avou s' mononke, li conte di Tripoli.</ref> est pus arindjant avou l' impreur bizantin. Et lyi promete di lyi rinde les teritweres k' il åreut ravou des muzulmans. I continowe si voye, mins ni vout nén trevåtchî li dezert d' Anatoleye, come li prumire croejhåde. Seulmint li voye est pus longue, et i s' fwait ratinde pa les Trouks dins les [[schavêyes di montinne]] do [[Mont]] Cadmosse. Et piede ene pårteye di ses omes. Les deus restant d' årmêye, francesse et djermanike, li cwårt di çou k' il estént aprume, vont wangnî l' [[Principåté d' Antiyotche]] e [[batea]]. === Pelrinaedje a Djeruzalem === Did la, fé l' [[pelrinaedje]] a [[Djeruzalem]] (todi tnowe pa les rwès catolikes do [[Rweyåme crustin d' Djeruzalem]]). Louwis VII î avna li 19 di måss. Conråde ene miete après. Asteure, gn aveut des ôtes årmêyes crustinnes k' avént arivé e l' [[Sinte Tere]]. Po cmincî, ene flote [[Inglutere|inglesse]], k' aveut, sol voye, esseré [[Lisbone]], eyet l' prinde ås [[Môres]] pol rinde å rwè do [[Portugal]]. Mins ces croejhîs la n' avént nou tchîf, ca l' Inglutere esteut adon dins l' anartcheye. Adonpwis des [[Occitan]]s, kimandés på conte di [[Toulousse]]. Mins ci-ci va mori divant d' ariver a Djeruzalem. On ameta li conte di Tripoli, et ci herleme la va discoraedjî bén des Provinçås a porshuve li croejhåde. === Concile d' Åke === [[File:Second crusade, meeting in Acre, Louis VII, Conrad III and Baldwin III.jpg|thumb|left|Bådwin III, Conråde, et Louwis VII å concile d' Åke]] Adon ki l' prumire såme esteut di rprinde Edesse, li rwè d' Djeruzalem [[Bådwin III d' Djeruzalem]] et les [[Timplîs (ôre rilidjeus)|Timplîs]] vlént ataker [[Damasse]]. Li [[concile d' Åke]], tinou inte les croejhîs novea-vnous et l' hôte coû d' Djeruzalem (consey des nôbes), decida li [[24 di djun]] [[1148]] di ratropler les foices des croejhîs po-z ataker [[Damasse]]. Po les corwaitants arabes, li tchuze di Damasse fourit ene grande flotche diplomatike, ca li veye aveut èn acoird di påye avou li [[rweyåme crustin d' Djeruzalem]]. Ele mostréve ki les catolikes rimagnént leus acoirds. C’ esteut diner des astocas stocaesses al propagande da [[Norddine Mawmoude]] po-z enonder li rezistance des muzulmans.<ref>[[Amin Maalouf]] [[Les croejhådes ås ouys des Arabes (live)|Les croejhådes ås ouys des Arabes]], J’ai lu, Paris, 1994, ISBN 2-277-21916-9, p. 173.</ref> === Sidje di Damasse === [[File:Siege of Damascus.jpg|thumb|sidje di Damasse]] {{Lka}} [[Sidje di Damasse di 1148]] Les croejhîs decidît d' ataker Damasse på [[Coûtchant]], la k' gn aveut toplin des [[corti]]s, po-z awè toltins a magnî. Arivés a [[Daraya]] li 23 d' djulete 1148, i fourît atakés pa les disfindeus del veye dizo l' kimandmint da Anour, l' [[atabeg]] di Damasse. Ci-cial aveut dmandé d' l' aidance a Sayfeddine Rhazi I di [[Mossoul]] eyet [[Noureddine d' Alepe]]. Les deus vnît diner on côp di spale po rbouter les croejhîs erî des murayes di Damasse, eviè les cortis la k' il estént tofer li cibe d' atakes a môde di [[gueriya]]. Conråde esta l' prumî a lever l' daxhe (li 28 di djulete 1148). == Shuvance == [[File:Byzantium1173.JPG|thumb|left|mape del Mîtrinne Mer e 1173]] === Rapoirtaedje des biyokes === Divant d’ cwiter les cortis d' Damasse, les croejhîs metît dins leus saetchs sacwants [[biyoke]]s did la, et les rplanter e leu payis. C' est dandjreus did la ki vént l' no walon des [[biyoke]]s (di l' arabe «برقوق», berqouq). Eyet ossu l' ratourneure "po des biyokes".<ref>{{Ran}} 79, erî-såjhon 2016</ref> === Riconcwesse espagnole === Si les Croejhîs, des meyes et des meyes, fijhît [[berwete]] el Palestene, les sacwants k' alît aidî les rwès espagnols di Bijhe a-z avanci eviè Nonne, tot prindant [[Almeriya]] ont fwait wangnî bråmint dpus a l' idêye k' i faleut rprinde des teritweres so les muzulmans. Pareymint, li flote inglesse ki rprinda Lisbone, po l' ridner, definitivmint, al corone do [[Portugal]]. == Gn aveut i des Walons dins l' deuzinme croejhåde ? == Come pol prumire croejhåde, li [[Principåté d' Lidje]] n' î prinda nén pårt. Nerén les conteyes et dutcheyes k' alént divni les [[Bas Payis bourguignons]], ca il estént co [[Impire Romin Djermanike]]. Les dutcheyes do Nonne di l' Impire prindît pårt al croejhåde dirî [[Conråde III d' Hohenstaufen]]. Les cis d' Bijhe minît des gueres di rlidjon, avou les minme avantaedjes rilidjeus ki les ôtes, disconte des Slåves. Li manke d' acoird ådvins di l' Impire pôreut motoit espliker pocwè k' les payis walons n' î alît nén. Fåt dire ki l' enondance populaire k' aveut yeu leu al prumire croejhåde mankéve bråmint pol deuzinme. Tolminme, ça s' pout bén ki des tchivalîs k' i gn a î alît avou l' voyaedje almand, mins sins leu sovrin, come les [[Tchekeye|Tcheke]]s et les [[Pologne|Polonès]]. Ridmeure les [[Tournaizyin]]s. Tournai estant adon [[conteye di Flande]], i shuvît leu conte [[Tiri d' Alzace]], lu-minme aidant si [[sovrin (tite del Mîtrinne Ådje)|sovrin]], li rwè d' France. Mins gn ava ossu des Flaminds avou l' flote inglesse. Est ç' zels ki raminît l' no des biyokes ? == Sourdants == [[Categoreye:Croejhådes]] 40wqo9gx1nllu89z2d5hmjhfr5v4bh4 0 41910 428230 405358 2026-11-01T10:27:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428230 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Cahors - Pont Valentré - Diablotin - 2012-12-28.jpg|thumb|Scultreye do Diåle k' espaitche di fini on pont pask' i s' a fwait emantchî dins on martchî d' vindaedje d' åme]] [[Imådje:The Sale of a Soul promo poster.jpeg|thumb|Vindaedje di l' åme (riclame po on roman di ç' tite la)]] Li '''diåle maçon''', c' est ene [[fåve do vî vî tins]] la ki l' [[diåle]] promete di construre on grand bastimint so waire di tins, conte on paymint ki c' est l' [[åme]] do dmandeu. Li [[pake]] est siné avou l' sonk do dmandeu. == Sôres di bastimints == Sapinse li fåve, i rvént totes les nutes ritirer ene pire po s' vindjî d' l' ovrî k' l' a-st emantchî. * ene eglijhe come li cene d' [[Aviote]] * on molén (Payis d' Lidje), come li ci des [[Fonds d' Cwåreu]] * ene gregne ([[Basse Årdene]], Braibant flamind) * on pont (li pont do Diåle a [[Cahôr]] (Cahors), e payis occitan) == Fén del fåve == Gn a deus sôres di féns: === Ureuse fén === Soeye-t i ki l' diåle est djondou: i promete d' aveur fini divant l' aireur do djoû. Mins, al fén del nute, gn a on [[cok]] ki tchante, et i dmane on boket nén atchivé. Oudonbén li diåle a prometou di fé troes travos ki l' ome lyi dmandrè. Mins après côp, c' est impossibe di fini l' bastimint, ki ça soeye djusse a ene pire près come a [[Aviote]]. C' est l' cas des gregnes do Braibant flamind<ref>[[Léon Marquet]] et Alfons Roeck, ''Légendes de Belgique'', De Vlijt, [[Anverse]], 1980, ISBN 90-6304-079-2; pp 103.</ref>, et dins l' Basse Årdene.<ref>[[Gaston Lucy]], ''Lu diape maçon'', ''Echos de la Cité'', 1968.</ref> Mins eto dins des ôtes payis d' Urope.<ref>Modèle 303.9.1 do [[rindjmint des fåves da Aarne et Thompson]].</ref> Vola l' conte del gregne del Malplakêye a [[Longveye (Roman Payis)|Longveye]] (e [[Roman Payis]], la k' gn a on trô dins l' toet (dandjreus fwait po dner del loumire sol batire). :''C' esteut on [[Lonviyî]] k' åreut bén vleu awè ene bele grande gregne. Il ala paker avou l' Diåle et lyi vinde si åme al condicion ki l' xheure soeye tote fwaite divant l' tchant do cok. Li diåle bouta fer tote li nute, et il aveut cåzu fini. C' est adon ki l' cinsresse ava l' idêye di sayî di fé tchanter l' cok divant les [[aires do djoû]]. Ale prinda oon [[live (po lére)|live]] et s' aler mete dilé l' poyî. Pu, si mete a cafroyî les covietes do live, a môde d' on batmint d' aiyes des poyes ki s' dispietnut. Adon, li cok tchanta, et l' diåle diva leyî ouve, adon k' i gnè dmoréve co ene pitite plaece a covri. On a sayî mwints côps di fini l' toet, mins tchaeke côp, les panes volént evoye, et l' trô dmoréve dins l' toet.<ref>Marquet et Roeck, come cial ådzeu.</ref> === Peneuse fén === [[Imådje:Fonds de Quarreux - 04.jpg|thumb|Grossès pires des Fonds d' Cwåreu, aspitêyes dins l' Ambleve après l' distrujhaedje do molén do diåle]] Dins l' ôte cas, li dmandeu djouwixh di s' bén ostant k' il est dit pol pake. Mins li dierin djoû, i gnè vént èn abominåbe oraedje ki distrût l' bastixhe. Et les rwenes dimanèt la po fé rsovni les djins d' après. Cisse penuse fén la si voet avou les fåves di molén e [[Payis d' Lidje]]. Dins l' cene do Molén des Cawetes, al [[Veye-do-Bwès]], on [[mônî]] novea-vnou e payis, n' a sepou taeyî si deuzinme pire di molén dins les gros bloks d' [[arkôze]] k' i gn a vaila. Il a houkî l' diåle. I lyi a dné 25 ans. Al fén , li novea molén a stî distrût, et li mônî a peri avou.<ref>J. Pimpurniaux (Adolphe Borgnet), ''Guide du voyageur en Ardenne'', Brussele 1856, p. 135-137.</ref> Dins l' cene do Molén des [[Fonds d' Cwåreu]], li mônî est disbåtchî pa l' setcheur, afeye, ou les [[grossès aiwes]] des ôtes côps ki vnèt espaitchî l' molén d' tourner. Li diåle lyi atåvele di basti on [[molén å vint]] sol crestea djondant. I fåt k' i toûne divant l' tchant do cok. Li feme do mônî k' a-st oyou l' martchî, si catche dins l' bastimint, ey mete on gros mairin dins le aiyes po ls espaitchî d' tourner. Cwand les coks tchantèt dins tote li vå, li diåle, k' a pierdou, distrût l' molén, touwant l' mônresse k' esteut dmerowe ådvins.<ref>A. Borgnet (come cial ådzeu), p. 91-95.</ref> Les pires do bastimint ont spité djus dins l' [[Ambleve]] ey elle î sont co. == Alére == * Marie-Christine Purper, Li mônî ds Fonds d' Cwåreu, [[Nosse Lingaedje (gazete)|Nosse Lingaedje]] l° 125 (djulete 2022) pp. 16-19. == {{HDs}} == * Tecses parexhous e l' {{Ran}} 79 (erî-såjhon 2016) ** {{Wks|Li molén des cawetes}} ratournaedje da [[Joseph Docquier]], ** {{Wks|Les gregnes do diåle}} cas des gregnes == Sourdants == [[Categoreye:Fåves do vî vî tins|Diale macon]] 83evi0jfyeai4jfdz3nz2sd1y67hzos 0 41927 428034 421690 2026-10-31T20:27:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428034 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Fougères (35) Église Saint-Sulpice Baie 06 Fichier 02.jpg|thumb]] '''Marluzene'''<ref>Ortografeye shuvant «les ''marluzines''» u «les ''marluzennes''», cogne rascodowe pa [[Albert Doppagne]]. [[Anatole Marchal]] wåde li scrijhaedje francès ''[[Mélusine]]''. On rtént purade li cogne tipicmint walone avou on [[ristitchî R]] ey avou l' [[cawete -ene]]. Li cogne avou R si rtrouve eto e l' [[Tchampagne (contrêye)|Tchampagne]] (''Merluisaine''), dins les [[Vôdjes]] (''Merlusse''), ey e l' Coisse d' ôr (dipårtumint del France) (''Mère Lousine'').</ref>, c' est ene [[fêye]] ki, cåze d' èn emacralaedje, atrape ene cawe di [[sierpint]] tos les [[semdi]]s. Dins les floricontes da [[Anatole Marchal]], elle a divnou ene «[[bele macrale]]» ki rexhe on côp l' an, li [[nute]] del [[Sint-Djhan]] foû d' l' [[Aiwe di Bok]]. Les shijh nutes di dvant, on l' ôt tchanter ene tchanson foirt disbelixhante. == Sipårdaedje do mite == [[Imådje:Karte verbreitung melusine.svg|thumb|350px|Spårdaedje del fåve]] === E l' Urope === Èç [[fåve do vî vî tins]] la est spårdowe e l' [[France]], e l' [[Grande Dutcheye]], e l' [[Almagne]], e l' [[Swisse]] ey e l' [[Eslovakeye]]. Mins gn a des ptitès diferinces d' ene plaece a l' ôte. === E l' Walonreye === E l' [[Walonreye]], gn a nole fåve do vî vî tins ki shût cråndimint li modele classike do floriconte. E l' bijhe do [[Hinnot]], les marluzenes, c' est des [[crodjambot]]es ki shoflèt dizo l' ouxh u divins li tchminêye. On manceye les efants ki n' schoûtnut nén insi : «Les marluzenes vos vont vni haper».<ref>[[Esprits et génies du terroir]], p. 87.</ref> On n' sait nén si les «pires da Marluzene» k' on trouve a Spontin etur li Breujhete et l' Voye des mônîs, c' est on vraiy no d' plaece. [[Anatole Marchal]] endè fwait des pires k' ont toumé del blanke cote da Marluzene cwand ele bastixheut li tchestea di [[Spontin]], et k' elle aveut tårdjî ene houbonde après les aireurs do djoû.<ref>[[Li dérène Chîje]], 1941, pp. 110-111.</ref> Gn a eto, e l' [[Walonreye di France]], ene tchesturlinne d' [[Idje]] ki s' loméve Marluzene. Mins kécfeye k' ele provneut d' Luzignan, e l' France, la k' el mite est bén vicant. == Modêye del Grande Dutcheye == [[Imådje:Luxembourg, Église Saint-Jean (Neumünster) côté Alzette (101).jpg|thumb|posteure e [[Lussimbork (veye)|Lussimbork]] dilé l' Alzete]] Li modêye classike del fåve k' est l' pus près di l' aroyaedje del Walonreye, c' est seur li cene del [[Grande Dutcheye]]. Marluzene esteut l' båshele do rwè di [[Scôsse]]. Si mame esteut ene macrale. Si pa les tchessa evoye, leye et ses troes sours, et ele si vnît rascoyî dins on [[trô d' rotche]], metou å [[maxhaedje (aiwe)|maxhaedje]] di l' [[aiwe di Petrusse]] et di l' [[Alzete]]. Sol rotche do Bok, la-djondant, gn aveut on [[tchestea]] ki touméve e-n ene blesse. Li tchesturlin, Sigfrwè, coixhî pa on [[singlé]] fourit médyî pa Marluzene et ses sours. Et s' emouraedjî del comere. Cisse-ciale vola bén maryî l' duk, mins s' meta-t ele des kesse et des messes: «Djurez mu, èm binamé ome, ki sol tins des anêyes ki nos pasrans nos deus, vos n' cwirroz måy a m' vey li semdi et a savou cwè rapoirt a çou ki dj' fwai ç' djoû la.» Li duk prometa. Li cope fourit ureus et ava toplin des [[cårpea (efant)|cårpeas]]. Mins, 25 ans après, on semdi k' il esteut sô, Sigfrwè moussa dins l' tchambe di s' feme. Il veya Marluzene et ses deus sours k' avént on coir avou ene cawe di [[sierpint]]. <center><gallery> Bookofmelusine.jpg|discoviete do scret da Marluzene Melusinediscovered.jpg|sifwaitmint Julius Hübner - Piękna Meluzyna.jpg|pondeure da Julius Hübner </gallery></center> I les aveut a schipe veyou ki l' tchestea tot etir moussa e tere et essevlixha l' duk.<ref>[[Walonreye, tere di ledjindes (binde d' imådjes)|Walonreye, tere di ledjindes]], pp. 45-52, [[Noer Dessén]], 1998, ISBN 2-87351-028-5; tecses e walon di [[På-Hinri Thomsin]].</ref> == Modêye Anatole Marchal == [[Imådje:Pont tchmin fier inte Spontin et Durnale.jpg|thumb|payis del fåve Anatole Marchal|350px]] [[Imådje:Anatole Marchal dierinne shijhe-rc.jpg|thumb]] Marluzene, c' est l' mwaisse personaedje di troes des fåves do live «[[Li dierinne shijhe]]» da [[Anatole Marchal]]. Les troes s' pasnut dilé li «Trô Colet», a [[Durnale]].<ref>[[li dérène Chîje]], 1941, pp. 87-126.</ref> Si istwere si porshût dins on cwatrinme boket, «Montaigue et Pwelvatche». === Prumî boket === Dins l' prumî boket, «Marluzene, li bele macrale», c' est l' feye do prumî signeur di [[Spontin]], ki s' lome Mariolinne, k' a toumé roede bleuwe sote d' on fi d' [[cinsî]]. Lu , i l' veyeut voltî eto mins i sinteut bén ki leu-z [[amour]] aléve aminer bråmint des rascråwes. Adon, i l' a cwité sins si rtourner. Marluzene s' a leyî dcweli et l' dierin djoû, elle a toumé dins l' [[aiwe di Bok|Bok]]. Mins elle a stî rascodowe pal royinne des macrales et divni Marluzene. Li royinne lyi a dné l' ådjeu di rivni so tere ene feye par an, li [[nute]] del [[Sint-Djhan]]. Les shijh nutes di dvant, elle est dins l' aiwe di Bok ki ratind, et on l' ôt tchanter ene tchanson foirt disbelixhante. Tchaeke djoû, li tchanson est todi pus claire. On croet ki, s' i gn åreut on djonne ome — mins onk ki n' a måy veyou voltî — ki djondreut s' rôbe cwand ele rexhe al Sint-Djhan, il åreut on trezôr. C' est çou k' saye di fé Colas l' shabotî, k' a-st oyou l' tchanson d' astcheyance li prumî djoû, et k' a-st aprins l' cwacwa do setinme djoû mon on vî Durnalî. Mins cwand, catchî drî èn ônea, i voet l' bele macrale s' aprepyî, i tchait so ses djnos, i s' trinne, i stind les bresses et n' si sait ratni d' dire «A! Marluzene» divant d' awè toutchî s' longue cote. Mins a ç' moumint la, li bele macrale boerlêye on côp come si on l' åreut vlou touwer, et divni ene bleuwe wapeur ki toûne a rén. === Deuzinme boket === Dins l' deuzinme sipoûle, «Li tchesseu d' sondjes», Marluzene a rivnou å palå del Royinne des macrales, e fond d' l' aiwe. Mins ele ni vént pus foû li nute del Sint-Djhan. Les nûtons do Trô Colet, ki s' rafiyént d' ôre tos ls ans si miråcolieuse tchanson, endè sont tot disbåtchîs. A Spontin, c' est des ôtes signeurs, mins i n' dimeure pus del linêye k' on djonne ome avou ç' viye mere, ki sont rwinés. Marluzene end a s' sô di esse imortele. Ele vout ridivni ene kimere come les ôtes : viker, vey voltî, mori. Li royinne des macrales lyi acoirdêye, mins a ene condicion : k' ele rivegne tos les semdi å palå. Si ome a-divni lyi doet promete di n' måy dimander d' ses noveles ci djoû la. Adon, Marluzene rexhe li nute Sint-Djhan et va rescontrer l' djonne signeur, si maryî avou lu, et lyi rbasti on noû stocaesse tchestea, so troes nutes, avou des pires k' ele poite dins les pleus di s' longue rôbe di blanke mouslene. Li nute des noices, ele dit a s'-n ome si condicion po k' leu bouneur dimane todi come ci djoû la. <blockquote><i>Tos les semdis ås aireurs do djoû, i fåt k' dj' evåye. (…) Dji dmeurrè evoye disk' å dimegne å matén. Vos n' ploz nén sawè wice ki dj' va, paski vaila, i gn a pont d' plaece po les omes. Et si vos årîz l' måleur di m' dimander d' ewou ki dj' divén, målureus ! c' endè sreut fwait d' mi, et vos n' mi rvierîz djamåy pus.</i></blockquote> Come divins l' modêye lussimbordjwesse, après on grand vî long tins… <blockquote><i>…on dimegne å matén, l' ome n' a nén ddja leyî l' tins a Marluzene di drovi l' ouxh. I lyi a criyî, e l' apiçant pa les pougnets : «ci côp ci, dji vou sawè wice ki vs alez !» Ey ossu rade, Marluzene, tournêye a [[gade d' ôr]], a potchî foû do tchestea pal finiesse e boerlant d' doleur. On côp d' tonoere et l' tchestea croûléve. Come ene fritche, tot zouplant dzeu tot, li gade d' ôr a filé disk' å prumî trô d' tere k' elle a rescontré : li Trô Colet. Elle esteut codånêye a-z î tourner et catourner e tere.</i></blockquote> === Troezinme boket === E troezinme boket, «Li gade d' ôr et l' enocin», on rtrouve Marluzene li gade d' ôr e trô d' rotche, la k' elle est prijhnire. Mins tos les set ans, todi l' nute del Sint-Djhan, cwand aprepyive meynute, li gade d' ôr saye do zoupler foû do trô des nûtons. S' ele rarivreut måy dins l' aiwe di Bok, ele ridvénreut «li blanke, li doûce Marluzene». Mins ene di ces nutes la k' elle aveut sayî, dispu l' anuti, di spiyî avou ses coines el meur di fier di l' intrêye del grote (on meur ki nolu n' voet), la k' on ptit djonne here mousse e bwès, et shuve li pî-sinte des nûtons ki passe på Trô Colé. C' esteut èn enocin, ki n' åreut pont fwait d' må a ene moxhe. A cåze di si enocince, i disfijheut les emacralaedjes. Å lon, gn a on clotchî ki souna meynute, cwand l' enocin avént djondant l' trô des nûtons. <blockquote><i>Ossu rade, gn a ene sacwè ki s' dischire dins tote li valêye. Et n a-st ene aloumoere dorêye ki stritche foû do Trô Colet, å triviè des åbes, et plonkî e Bok. Ey ene bele grande kimere avou ene longue rôbe di blanke mouslene si stind so l' aiwe. (…) Marluzene ! C' esteut l' pus bele nute di Sint-Djhan ki l' vå n' åye djamåy veyou. Li prumî côp k' Marluzene ni breyeut nén e s' cotoirdant so l' aiwe. Kéne djoye di resse li pus bele des macrales, cwand on a stî ene gade d' ôr resserêye dins les trôs d' tere. Ostant dire eterêye vicante !</i></blockquote> === Cwatrinme boket === <center><gallery> Falaen (43).jpg|tchestea d' Montaigue Houx JPG01.jpg|tchestea d' Pwelvatche Tournament bavarian engraving.png|tournoe </gallery></center> C' est l' signeur di [[Montaigue]] ki hantéve Uguete di [[Pwelvatche]]. Mins vo l' la k' i rtome roed bleu sot di Midône di [[Biou]], et abandner s' prumire mayon. Po maryî s' feye, li conte di Biou preye a on [[tournoe]] tos les signeurs do cotoû. C' est Djîle di Montaigue k' a l' air d' esse li meyeu. Mins gn arive on novea bateu, on cavayî å blanc ploumet ki s' vizire a dmoré baxheye, et ki n' s' a nén dné a cnoxhe. Il « esteut foirt sitroet del taeye et des spales, et k' aveut pus l' air d' ene feme ki d' ôte tchoi ». I parvént a fote Djîle di Montaigue djus di s' tchivå. Onk des rwaitants a chuchloté on no a s' vijhén, et ç' no la aveut fwait l' toû do tchamp, come l' aloumoere : «Marluzene». Ele vineut stårer on signeur k' aveut vnou å tournoe d' amour après awè rnoyî l' fwè djurêye a ene ôte. Djîle, ribouté do conte, rivént catchetmint, et kidnaper Mîdone. S' eshût ene guere d' oneur inte Biou et Montaigue, k' ont des årmêyes ki sont foirt å foirt. Fåt croere ki Marluzene est do costé des Bioutîs, ca les Montaugurlins perixhèt disk' å dierin. Li conte lu-minme towe d' on côp di spêye e stoumak si feye ki l' a dzonoré. Djîle di Berlaimont, sire di Montaigue n' a l' ricours ki d' aler dmander pardon a Uguete di Pwelvatche. Mins, cwand i mousse e s' tchambe… <blockquote><i>Uguete si dresse e boerlant. (…) Å coron d' ses doets, gn a des ongletes di sôrcire. Ele prind l' djonne ome på cô, ele li pice des deus mwins et li stronner. (…) Adon, ele l' atrape pa s' tiesse, et l' assaetchî avou leye et s' leyî tchaire e Mouze, di tote li hôteur del fôrturesse. Etur les [[djonc]]s, gn aveut pus k' ene miete di schome inte seus cayôs. - A ! Vo vs rila, Marluzene, a-t ele dit li rinne des macrales. Vos avoz vlou resse ene feme come les ôtes et vos avoz manké voste afwaire. Mins gn a pupont d' plaece por vos å palå des macrales e l' aiwe. Alez rzè sol tere. Vos n' î åroz pupont di rpoize. Vos bastixhroz des tchesteas so les hôtès rotches di Mouze et d' ôte pårt. Et vos poitroz måleur ås vayants tchesturlins ey ås belès tchesturlinnes ki vôront cåzer d' amour. (…) Ene consolåcion dins vosse prôpe måleur : vos froz tot çk' i serè possibe do fé po distourner les nôbes des mwaijhès voyes do crime et do dzoneur. Alez rzè sol tere, Marluzene, feme et macrale e minme tins. Vosse måleur, ådjourdu, est sins rméde.</i></blockquote> === Rimetaedje des paskeyes Anatole Marchal al modêye classike === Li prumî boket, ki raconte li «skepiaedje» di Marluzene est diferin del modêye classike, la k' elle est l' feye di s' mame, li feme do rwè di Scôsse, k' a do sonk di macrale dins les voennes. C' est l' deuzinme boket k' î rshonne li pus. Mins on n' î djåze nén del cawe di sierpint. Li semdi, Marluzene si reclôt bén dins s' tchambe. Mins elle endè foû totsu rade. Et l' ome ki l' a spozé nel vént nén sorprinde e s' tchambe et vey si cawe di sierpint. I lyi dmande djusse la k' elle a stî. I lyi dmande djusse, li dimegne ås aireurs, cwand ele rivént, wice k' elle a stî. Come divins l' modêye lussimbordjwesse, Marluzene bastit on clapant tchestea a si ome k' est on signeur rwiné. A Spontin, ele li fwait d' ses prôpès mwins. Li troezinme sipoûle est on radjoutaedje sol tinme del [[gade d' ôr]]. El cwatrinme espoûle est ossu foû do mite di Marluzene. Mins elle amoenne li minme fén k' ezès ôtès modêyes : Marluzene est codånêye a wåler sins fén sol tere. Totes les sinnes avou l' aiwe et l' palå des macrales å fond, et l' royinne des macrales ni si rtrouvnut nén ôte pårt. Sobayî si c' est la on peur ovraedje di belès-letes da Anatole Marchal, oudonbén s' i gn a des fåves do vî vî tins do payis di Spontin k' endè djåzèt ? == Dins les årmureyes == On vout ki les årmureyes del [[Grande Dutcheye]], et del [[Province do Lussimbork]] (Beldjike) åyénxhe sovnance do floriconte di Marluzene. Li rodje liyon provénreut di Scôsse. Li roylaedje gris årdjinté et bleu sereut l' essegne des aneas del cawe di sierpint da Marluzene.<ref>{{fr}} «Walonreye, tere di ledjindes» come ådzeu, p. 45-46.</ref> <center><gallery> Heinrich Vogeler Melusine.jpg|pondeure da Heinrich Vogeler mostrant les bleus aneas del cawe Coat of arms Grand Duchy of Luxembourg.png|årmureyes del Grande dutcheye Armoiries Luxembourg province.svg|årmureyes del Province di Lussimbork </gallery></center> Ele est bén rprezintêye dins les årmureyes d' Isen (veye d' Almagne, e l' [[Bavire]]), Zusamaltheim (comene do Payis Chwåbe, todi e l' Almagne), eyet di Dunajov ([[Slovakeye]]). <center><gallery> Coa de-by-isen.svg|Isen DEU Zusamaltheim COA.svg|Zusamaltheim Dunajov arm.png|Dunajov </gallery></center> == {{HDs}} == * [http://walon.1fr1.net/t217-anatole-marchal Mwaisse modêye do conte di Marluzene da Anatole Marchal] {{Wenz}} * [http://rifondou.walon.org/Marchal_Anatole.php#meluzene Modêye e rfondou] {{Abt}} == Sourdants == {{Commonscat|Melusine|l&nbsp;floriconte di Marluzene}} [[Categoreye:Fåves do vî vî tins]] [[Categoreye:Grande Dutcheye do Lussimbork]] [[Categoreye:Almagne]] [[Categoreye:Province do Lussimbork]] [[Categoreye:Escôsse]] [[Categoreye:Raspepyîs årtikes]] 7jngkp094yprgeyh9gcf1445964hckz 0 41943 428132 417041 2026-11-01T10:10:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428132 wikitext text/x-wiki {{po=}} {{Infoboesse payis}} Li '''Montenegro''', c' est on [[dislaxhî payis]] (dispu l' moes d' awousse [[2006]]), vinant do disrashonnaedje di l' ancyinne [[Yougoslaveye]]. <gallery> Montenegro-02376 - Flour Square in Kotor (10596522986).jpg Durmitor (20800041273).jpg Fjord von Kotor (2808590883).jpg </gallery> == Stindêye == C’ est on ptit payis, ene miete pus ptit kel [[Waloneye]]. == Peuplåcion == I n’ î vike ki 660.000 djins, li minme nombe ki les provinces do [[Roman Payis]] et do [[Province do Lussimbork|Lussimbork]] rashonnêyes. On les lome '''Montenegrin'''. == Lingaedjes == === Lingaedjes oficirs === Li [[lingaedje oficir]], c' est el [[Montenegrin (lingaedje)|montenegrin]]. === Ôtes lingaedjes === Mins nerén, ci payis cial ricnoxhe eto l' [[Albanès (lingaedje)|albanès]], li [[Bosniyin (lingaedje)|bosniyin]], li [[Crowate (lingaedje)|crowate]] eyet li [[Serbe (lingaedje)|serbe]]. == Istwere == [[Imådje:Théodore Valerio - The warrior mother.jpg|thumb]] [[Imådje:Montenegrins from Chevo clan march to battle.jpg|thumb]] Li prumire grande limotche fourit l’ pårtixhaedje inte l’ [[Impire Romin do Levant]] et do [[Impire Romin do Coûtchant|Coûtchant]]. Li [[Sloveneye]], l’ [[Crowaceye]] eyet l’ [[Bosneye]] divegnnut [[catolike]]s dabôrd ki l’ [[Serbeye]], li Montenegro eyet l’ [[Macedône]] divegnnut [[ortodosse]]s. Pitchote a midjote, les Slåves arivnut dins l’ contrêye et metnut so pî les prumîs estats. Li prumî dislaxhî estat serbe, le Rasseye, si diswalpêye eviè les anêyes 800. Å cominçmint do 14e sieke, li Montenegro si trouve dins on grand et pouxhant [[rweyåme]] serbe, ki comprind ossu l’ pårteye nonnrece del Serbeye, li Macedône et l’ [[Albaneye]]. Li deuzinme limotche, ci serè l’ cene ki shurè l’ [[concwesse otomane]]. Al difén do 14e sieke, les Otomans atacnut a enindjî les Balkans. E 1482, des sorvicants des gueres otomanes si rassåvnut dins les montinnes do Montenegro et askepyî l’ estat do Montenegro. Ci tot ptit rweyåme, nén pus grand k’ on cwårt a on tîce do Montenegro d’ enute et miné pa des Vladikas (des sôres di [[Princes-Vekes]] come a [[Principåté d' Lidje|Lidje]]), serè l’ seule intité serbe a dmorer dislaxheye des Otomans disk’ å 20e sieke. Tant k' al Bosneye, al Serbeye, et les ôtes pårteyes do Montenegro, i sont, zels, mwaistris pa les Trouks. Les Montenegrins, des rcrindous et firs guerîs, rezistêynut disk’ ås gueres del difén do 19e sieke ki les Slaves boutnut ls Otomans foû d’ leus payis. Did la leu spot : « les pus vayants des Serbes ». E 1918, li Montenegro, k’ a divnou troes côps pus gros, est rataetchî å Rweyåme des Serbes, Crowates et Slovenes ki dvénrè l’ [[Yougoslaveye]]. Do tins del [[guere di pårtixhaedje del Yougoslaveye]], li Montenegro s’ a metou do costé des Serbes sins vraiymint pårticiper. Å moumint del [[guere do Kossovo]], bén k’ fijhant pårteye do minme payis, li Montenegro s’ a dclåré neute et minme ascoyî des rfudjîs kossovårs. == Kiminåltés == Gn a bråmint des cminåltés dins ci ptit payis la. * des Montenegrins (å mitan) * des Serbes et des bosnyins (al [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] * des Kossovårs (å [[Levant (costé del Daegne)|levant]]) * des Albanais (do costé d’ l’ [[Albaneye]]) * des crowates (do costé d’ Kotor et del Crowaceye) == Rilidjons == Come les Serbes di [[Serbeye]], les Montenegrins sont bråmint [[ortodosse]]s (70 åcint). Mins gn a ossu 20 % d’ [[muzulman]]s, 3 % d’ [[catolike]]s.<ref>[[Jean Cayron]] Li Montenegro, li payis des pus vayants Serbes, {{Ran}} 79, erî-såjhon 2016.</ref> == Sourdant == {{Commonscat|Montenegro|l'&nbsp;Montenegro}} [[Categoreye:Montenegro|*]] [[Categoreye:Payis]] [[Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer]] [[Categoreye:Urope nonnrece]] [[Categoreye:Balcans]] ol9jgfxrq8svhdphdhyvq902451cl48 0 41946 427994 426474 2026-10-31T20:21:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427994 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Fête aux langues de Wallonie''}} [[Imådje:Francard et Molons.jpg|thumb|[[Michel Francard]] et les [[40 Molons|Molons]] (2015)]] [[Imådje:Astampés pol Tchant des Walons.jpg|thumb|Assimblêye tchantant li [[Tchant des Walons]] (2015)]] [[Imådje:Disployant programe fiesse walon 2015.jpg|thumb|disployant pol riclame e 2015]] Li '''fiesse ås lingaedjes walons''' u '''fiesse ås lingaedjes del Walonreye''' (ki s' no oficir, e francès, c' est '''''Fête aux langues de Wallonie''''', eto: '''''FALW'''''), c' est ene [[fiesse]] ki s' tént dispu [[2015]], metowe e-n alaedje pa ene trope di djins ki rotént, po cmincî, a môde di [[soce sins papîs]]. Mins après, dizo l' tchaptaedje del [[SNR]] «&nbsp;''[[El måjhon des Walons (soce)|èl Méso dès Walons&nbsp;]]''». Elle a stî mådjinêye et metowe so pås so fotches pa [[Michel Francard]]. Li grand raploû, a môde di fiesse, s' a ddja passé a [[Nameur]] (2014-2018, 2025), a [[Lidje]] (2019), a [[Couyet]] (2021), a [[Måtche-el-Fåmene]] (2022), a [[Måmdiy]] (2023), a [[Tcheslet]] (2024) ey a [[Nameur]] (2025). == Pougneyes di djins ovrant ladvins == Gn a ladvins toplin des [[waloneu]]s di sacwants coines do payis, ossu bén des soces oficires ([[CLRE]], [[province di Nameur]], [[Muzêye do Vicaedje des Walons]]) ki des [[SNR]] ([[Li Rantoele (soce)|Li Rantoele]], l' [[ALWAC]], li [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]], li [[Club walon d' Måmdiy]], li [[SLLW]], li [[CHADWE]] eyet les [[Relîs namurwès]]. Dins les doetoes del fiesse: [[Nadine Vanwelkenhuyzen]], [[Jean-Luc Fauconnier]], [[Michel Francard]], [[Christine Decock]], Aude Antoine, [[Julien Noël]]. Houte des bouteus pol [[walon]], n a-st eto des ovreus pol [[picård]] (''Roulotte théâtrale'' d' [[Elouje]], [[måjhon del tuzance]] di [[Tournai]]), eyet l' [[gåmès]]. Li fiesse a eto l' aspoya di sacwants soces foclorikes, come les [[40 Molons]] (2015-2019). Et del gazete «''[[Vers l' Avenir]]''» cwand l' fiesse esteut a Nameur. A pårti di 2022, c' est l' [[Måjhon des Walons]] k' a stî l' penleu do comité del fiesse. == Såme == Li såme del fiesse, c' est d' rinde li walon veyåve pa totès sôres di djins. Et pår di rashonner des waloneus — et des picårdijhants — ki boutèt tchaeke divins leus coines. Gn a des bates ki cminçnut shijh moes dvant. Inte di zeles, [[Bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons|on concours]] di trovaedje di [[noûmot]]s. Cisse voye la mostere ki l' walon doet dmorer on vicant lingaedje (ci n' est nén l' såme di totes les [[soces pol walon]], sovint wårdiveuses so ç' pont la). E 2015 et 2017, gn a yeu totès sôres d' ocupaedjes ezès viyaedjes et veyes di Walonreye, totåtoû del date del grande fiesse. Avou l' programe «[[nosse comene dit OYI (label)|Nosse comene dit OYI]]» (enondé e 2017, prumîs sinaedjes e 2018), on saye di fé moussî l' walon emey les decideus politikes des [[rebanêyès comenes]]. Al fiesse di Nameur, a ddja des rprezintants del veye et del province di Nameur, et do govienmint walon. == Fiesse 2015 == <center><gallery> Fiesse ås lingaedjes walons Walonissîme Nameur 2015.jpg|djeu do walnissime (2015) Fiesse ås lingaedjes walons nombe bateus lére sins rlåtche.jpg|nombe bateus a "lére sins rlåtche" (2015) Fiesse ås lingaedjes walons wangnants bate lére sins rlåtche.jpg|riprezintant d' [[Troes-Ponts]], wangnants del bate "lére sins rlåtche" (2015) </gallery></center> E moes d' octôbe, avou des ocupaedjes coinreces. Bate di noûmots, bate "lére sins rlåtche" et djeu do walnissime. Riwaitaedje do fime di racsegne da [[Zavî Istasse]] «''[[Le bout de la langue]]''» Concert des [[Composs Binde]]. == Fiesse 2016 == E moes d' octôbe, sins ocupaedje coinrece. Houte di çoula, gn ava 3 bates (sicrijhaedje d' ene pîce di teyåte, noûmots, creyåcion d' ene mascote). L' après-nonne finixha avou ene pîce da [[Roland Thibeau]], on [[redjårbaedje]] do [[Li ptit prince (roman)|Ptit Prince]], li pîce ki wangna l' bate di teyåte. <center><gallery> Pitit Prince Pîce Thibeau Walons Willam Warnier.jpg|li ptit prince eyet l' tchanteu, djouwé pa [[William Warnier]] Pitit Prince Pîce Thibeau Walons djeyografe.jpg|avou l' djeyografe, djouwé pa [[Jany Paquay]] Pitit Prince Pîce Thibeau Walons esprindeu distindou.jpg|avou l' esprindeu d' lampes djouwé pa [[Jacques Warnier]] </gallery></center> == Fiesse 2017 == E moes d' may, avou des ocupaedjes coinreces. Sacwants d' ces-ci avént stî relîs come meyeus, et subzidyîs. I s' adjixheut di: * ene [[Pîce di teyåte]] e [[picård]] «[[Merci monsieu Douxhane (teyåte e picård)|Merci monsieu Douxhane]]» da [[Roland Thibeau]]. * ene [[pîce di teyåte]] po ls efants a [[Åjho-Préle]] sicrîte pa Jean-Claude Kegelart. * ene vizite del [[veye (djeyografeye)|veye]] di [[Vizé (veye)|Vizé]] * des afitches e walon mon les martchands [[do Tchestea]] et lijhaedje pa les efants des scoles, amonté pa [[Pire Otdjåke]] * walon el rowe, a [[Nameur (veye)|Nameur]] ([[Christine Decock]] avou les [[cwarante Molons]], les ''[[Schasseus (soce)|Chacheus]]'' et les [[Mazwis (soce)|Mazwis]]). * ene après-nonne eterdjermêye a [[Bive]] adjinçnêye pal [[Rantoele-soce|Rantoele]]: 100 efants des scoles di Bive et Graide aprindît ene miete di walon, tchaeke a s' livea avou les grands scolîs des [[scoles di rfondou walon d' Bive]], tot s' siervant del tecnike d' [[enaiwaedje linwistike]]. <center><gallery> Scole eterdjermêye Lucyin Mahin son tch.jpg|[[Lucyin Mahin]] avou les ptits Scole eterdjermêye Désiré Malet Magrite.jpg|[[Désiré Malet]] avou les grands Scole eterdjermêye Willy Marchal crånes magneus tchår.jpg|[[Willy Marchal]] avou les grands Scole eterdjermêye Yvon Barbazon toubak.jpg|[[Yvon Barbazon]] avou les emîtrins </gallery></center> Li grand raploû-fiesse a stî tnou a Nameur li 27 di may. Po l' adrovi, on ava l' oneur di rçure come priyeyes d' oneur des [[politicresse]]s do [[govienmint walon]] (li minisse [[Éliane Tillieux]]), del [[province di Nameur]] ([[Geneviève Lazaron]]) eyet li [[scabene]] del [[tuzance]], Cécile Crevecoeur. <center><gallery> Fiesse ås lingaedjes walons Eliane Tillieux.jpg|[[Éliane Tillieux]] tins di si spitch Fiesse ås lingaedjes walons 2017 Djenvire Lazaron.jpg|[[Geneviève Lazaron]], ki fjha o boket di di spitch e walon Mape pårlers walons.jpg|thumb|såle pol Ronde Tåve </gallery></center> Adonpwis, gn ava ene [[ronde tåve (raploû)|ronde tåve]] avou des scrijheus e walon ([[Dominique Heymans]], [[Jean-Luc Fauconnier]], [[Joseph Dewez]], [[Jacques Warnier]], [[Joël Thiry]] eyet [[Lucien Mahin]] ey e picård ([[Rose-Marie François]] eyet [[Roland Thibaud]]. Li cåzaedje esteut miné pa [[Michel Francård]]. Gn av troes kesses: «pocwè scrire e walon?», «po kî scrire e walon?» eyet «kimint scrire e walon?» Li djournêye finixha avou on concert des [[Crapådes]]. == Fiesse 2018 == Li tinme del fiesse, c' esteut l' [[scolaedje do walon|aprindaedje do walon ås efants]]. === Ocupaedjes coinreces === Dins les ocupaedjes coinreces, a [[Rotchfoirt]], divant 250 djins, 18 efants dinît on spectåke avou des sketchs et des tchansons (acpagntés pa [[Willy Marchal]]) et divant l' minisse [[François Bellot]] ki djåza ene miete e walon. <center><gallery> Imådje:Spectåke Rotchfoirt sketch.jpg|Onk des spectåkes. Imådje:Spectåke Rotchfoirt efants fén.jpg|Li prezintaedje finå. Imådje:Belot Colette.jpg|Colete, li mwaisse adjinçneuse avou l' minisse [[François Bellot]]. Imådje:Divantrin tecnicyin Rotchfoirt efants do walon.jpg|Divantrin ofri å tecnicyin pa les «&nbsp;efants do walon&nbsp;». Imådje:Ongelaer Olivier-tiesse.jpg|[[Olivier Engelaere]] tins d' ès spitch sol [[Picård (lingaedje)|picård]]. </gallery></center> === Fiesse rapoûlrece === Li fiesse «po mete li cougnet» a Nameur, li dierin djoû, esta animêye pås [[Tchanteus d' dicåce (binde di tchanteus)|Tchanteus d' dicåce]]. [[Imådje:Tchanteus d' dicåce tchantant.jpg|thumb|Les Tchanteus d' dicåce]] Gn ourit ene cwénzinne di pordjets prezintés a Nameur, pa totes sôres di bouteus, so des videyos, u e-n evike. A ritni: * l' avizance d' aprinde eto l' walon ås efants des «Walons k' ont vnou d' ôte pårt» ([[abagant]]s), esplikêye pa deus troes waloneus ([[Jacques Warnier]], [[Dominique Heymans]], pordjet d' Vervî avou l' societé «Badjawe»). * les bouneurs et les målåjhminces k' on popa a di djåzer walon avou s' feye ([[Jean Cayron]]). * on kessionaedje sol novele pedagodjeye po li scolaedje des scoleus al Hôte sicole Janfosse a Lidje ? ([[Romain Berger]]). * li plaijhi di fé rescontrer des efants et des viyès djins dins des [[ospice]]s. So les standes, gn aveut des lives, des djeus eyet des amagnîs do payis. <center><gallery> Warnier novelès voyes.jpg|Jacques Warnier prezinte les novelès voyes (aprume l' uzaedje di l' éndjolike) po fé goster l' walon ås efants Michele Herlin efants.jpg|Michèle Herlin avou les efants d' après Chevri Prezintaedje Warnier efants aloctones.jpg|Kesse des efants «vinous d' ôte pårt» Prezintaedje Joelle Spierkel.jpg|Joëlle Spierkel mostere si scolyince (avou l' live [[Les grands åbes (live d' imådjes)|Les grands åbes]] Pordjet Claire oufti-mw.jpg|fotos d' efants avou des mots walons (soce "Badjawe") </gallery></center> Adonpwis, gn ava li rmetaedje des pris del [[Bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons|bate di noûmots]] eyet li prezintaedje di l' avançmint do pordjet [[Nosse comene dit oyi (label)|Nosse comene dit oyi]] <center><gallery> Alix-Dassargues comene oyi.jpg|Alix Dassargues prezinte l' avançmint do pordjet [[Nosse comene dit oyi (label)|Nosse comene dit oyi]] Avizances mayeurs Blegné Hu Djeve Nameur comene oyi.jpg|les mayeurs di Blegné, Hu, Djeve et Nameur deynut l' leur sol pordjet </gallery></center> === {{HD}} === [https://www.youtube.com/watch?v=dWcZ0kFFQh4 Fime d' imådjes sol paskêye «Li diåle e pourcea»] (prezinté pa [[Joseph Dewez]] et Madeleine Delvaux) == Fiesse 2019 == === Ocupaedjes coinreces === Li mierkidi 15 di may, gn ava ene grande fiesse a [[Sint-Houbert]] po li strimaedje del [[ramexhnêye di noveles]] da [[Lucyin Mahin]], «[[Moudes a rvinde]]». Après on [[spitch]] del [[sicabene]] del culteure, Anne Henneaux, vina l' toû da [[Pire Otdjåke]], prezidint do [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]] ki va rnovler li cårire do scrijheu. Vina li spitch da Lucien Mahin, avou on long plaitiaedje po l' impôrtance do wårder l' lingaedje walon bén vicant. Adonpwis ariva l' prezintaedje sol toele des pordjets fwaits avou les scolîs: * tchanson [[So nosse voye (tchanson)|So nosse voye]] ([https://lucyin.walon.org/tchanson/tchansonswatv.php#snv videyo des apresses]) * Deus [[tot ptits fimes]] ** Les grand foirts omes å paradis de comeres ** Li scole foû-scwere. * troes bokets d' fime [[doblaedje (fime)|doblés]] e walon. ** [[Li royinne del nivaye]] ** [[Hinri Potî (lives et fimes)|Hinri Potî]] ** [[Li Guere des Stoeles (fime)]] ([https://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#fies-lw19lb boket cial]) === Grande fiesse === [[Imådje:Buchholz cactaedjes.webm|thumb|[[Marie-Claire Buchholz]] ki prezinte les "Cactaedjes" (pordjet wangnant)]] Li fiesse do dierin djoû s' passa a [[Lidje]], e [[Muzêye do Vicaedje des Walons]]. Do matén, gn ava des [[conferince]]s so les [[mancîs lingaedjes]] ([[fôrlan]], [[basse (lingaedje)|basse]], [[picård]], lingaedjes coinreces del [[Flande]] ([[flamind]], [[limbordjwès]]…). L' après-nonne fourit ocupêye på prezintaedje des pordjets subzidyîs. Li prumî, foirt rimarké, c' esta l' ci del sicole di Sint-Houbert prezintant on [[clip videyo]] avou l' tchanson «[[So nosse voye (tchanson)|So nosse voye]]». Adonpwis, ci fourit l' toû do [[Rweyå CLub walon]] di prezinter si [[copinreye]] «Les cactaedjes». Pu ç' côp la, gn a yeu li rmetaedje des rzultats del [[Bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons|Bate di noûmots]]. Di flaxhe, les [[stande]]s des [[soces pol walon]], et des concerts di [[tchanteus e walon]]: [[William Warnier]], [[Michel Azaïs]] avou Jacques-Yvan Duchesne, et Remi Decker avou Marc Malempré. === {{HD}} === {{itvwc}} [https://lucyin.walon.org/tchanson/tchansonswatv.php#snv Videyo di l' aprestaedje del tchanson "So nosse voye"] == Fiesses 2020-2021 == ==== Standes des soces ==== Ciste anêye la, el fiesse s' a passé e [[Couyet]]. Li soce k' a tot organizé, c' est [[El Mojô dès Walons]]. L' accint a stî metou sol [[teyåte]]. Tos les stands estént walon-cåzants, årè cwate : * Onk k' esteut [[borén]] (patwès do lingaedje picård). * Onk k' esteut [[walipicård]] * Li ci del [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]] esteut walon-cåzant mins eto lorin-cåzant, avou el diyaleke : li [[gåmès]]. * Li ci del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. Avou les standes seulmint walon-cåzants, i gn aveut : * [[El Mojô dès Walons]] * [[Joëlle Spierkel]] (avou ès dierin ratournaedje e Feller-Namurwès : [[Les chtroumes et l' emacralé muroe (binde d' imådjes)|Lès Chtroumf èt l' murwè èssôrçulé)]] * [[Les Relîs Namurwès]] * [[Li Rantoele]] * Li [[SLLW]] === Spectåke === L' après-nonne, on djouwa li [[pîce di teyåte e walon|pîce]] «[[Vauban, todi lu (teyåye)|Vauban, todi lu]]». === Ronde tåve === Li [[ronde tåve]] planetêye sol teyåte walon ni s' a pout fé k' e moes d' setimbe 2022, todi å Bwès do Cazî. === Alére === * «Oufti ! L' edicion 2020-2021 a bén stî» ({{Ran}} l° 100, ivier 2021-2022). * [[Lucyin Mahin]]: Ronde tåve sol teyåte e walon ({{Ran}} l° 104 (ivier 2022-2023) & l° 105 (bontins 2023) == Fiesse 2022 == Po l' anêye [[2022]], el fiesse s' a passé li semdi [[14 di may]] e [[Måtche-el-Fåmene]]. Elle esteut organizêye på [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]]. == Fiesse 2023 == [[Imådje:Fiesse Lingaedjes Walons 2023 ascoye.jpg|thumb|Adrovaedje (Jacques Remy-Paquet)]] === Matinêye === Li fiesse si fjha a [[Måmdiy]], li semdi [[13 di may]]. Elle esteut adjinçnêye på [[Rweyå Club Walon]]. Po l' ashyinne academike, do matén, li prezintaedje da Jacques Remy-Paquet et do [[scuvin]] del tuzance di Måmdiy kimincît ambedeus e [[walon]]. Pu on spitch e francès pa [[Bénédicte Linard]], li minisse del culteure del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. C' esteut l' prumî côp k' el minisse responsåve vineut al fiesse. Shuva ene [[ronde tåve (raploû)|ronde tåve]] sol walon dins les medias. Adonpwis, li sinaedje di cwate noveas acoirds pol label «[[Nosse comene dit oyi]]» Al fén, rimetaedje do [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele|pris «Ricweraedje» del Federåcion Walonreye-Brussele]] I fourit rascodou mitan mitan pa [[Esther Baiwir]] eyet [[Georges Larcin]] po tchaeke si ovraedje sol [[picård]]. Les wangneus prezintît adon leu-z ouve. <center><gallery> Fiesse Lingaedjes Walons 2023 assimblêye.jpg|Assimblêye a l' adrovaedje Fiesse Lingaedjes Walons 2023.jpg|Ronde tåve sol walon dins les medias Fiesse Lingaedjes Walons 2023 minisse sinant nosse comene dit oyi.jpg|minisse sinant po «[[Nosse comene dit oyi]]» Baiwir Esther atlasse éndjolike tot l' picård.jpg|Prezintaedje di si atlasse éndjolike do picård pa [[Esther Baiwir]] </gallery></center> === Après-nonne === Di l' après-nonne, gn aveut les [[stande]]s e walon d' on costé, eyet des [[tchansons e walon]] [[emey tchapele]] pa troes [[tchantreye]]s po Payis d' Måmdiy dins l' grande coû do moustî (rilomé «Malmoundariom»). === Alére === * Conte-rindou del fiesse: {{Ran}} 106 p. 17. * Conte-rindou del ronde tåve: {{Ran}} 107 p. 17. === {{HDs}} === * {{fr}} [https://www.vedia.be/www/video/info/societe/fete-aux-langues-de-wallonie-comment-perenniser-les-langues-regionales_111507.html Conte-rindou so "Vedia"] * {{fr}} [https://vimeo.com/indiestudioco/review/831792698/1143ef2944 Bate di dvizes sol walon divins les medias] == Fiesse 2024 == === Disrôlmint === [[Imådje:Fiesse lingaedjes walons 2024 ronde tåve.jpg|thumb|[[Nadine Vanwelkenhuyzen]] adrovant l' fiesse 2024]] Li fiesse esteut adjinçnêye a [[Tcheslet]], aprume al «Måjhon del Potreye» a [[Boufiou]]. Li [[ronde tåve (raploû)|ronde tåve]], c' esteut so l' [[eplaidaedje]] di [[lives e walon]]. Après on wilicom, les djins estént priyîs mon l' [[potriyeu]] «Dubois» k' a prezinté si ovraedje e walon. Adonpwis, gn a yeu on lijhaedje di tecses di [[Émile Lempereur]], «[[Tiesses pelêyes (portraits)|Tiesses pelêyes]]». Après çoula, li lijhaedje do tecse da [[Joseph Dewez]] «[[Dji n' sai shofler (live)|Dji n' sai shofler]]», acpagnté pa l' cwatrinne di [[violon]]s «''Légia''» djouwant ene muzike da [[Nicolas Paternotte]]. L' après-nonne si porshuva pås rindaedje di pris odiovizuwels a [[Guy Cabay]] ey a l' ovroe picård di l' [[aisse del tuzance]] di [[Tornè]]. Li djournêye si cloya på rindaedje des pris del [[bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons|bate di noûmots 2020-2024]]. === Fotos d' sovnance === <center><gallery> Fiesse lingaedjes walons 2024 assimblêye.jpg|l' assimblêye, do matén Flw24 lijhaedje tiesses pelêyes Robert Thibeau.jpg|Tiesse pelêyes: [[Michel Robert]] eyet [[Roland Thibeau]] Flw24 lijhaedje tiesses pelêyes tertos.jpg|item est i (tos les lijheus et lijheuses) Henry Pierre 24.jpg|[[Pierre Henry (waloneu)|Pierre Henry]] lijhant «''[[Dji n' sé sofler]]''» Fiesse lingaedjes walons 2024 Rak Cabay.jpg|[[Annie Rak]] riçujhant [[Guy Cabay]] Flw24 bate di noûmots.jpg|Anonçaedje des rzultats del bate di noûmots </gallery></center> === Alére === * [[Julien Noël]], ''Éditer en langue régionale au XX{{e}} siècle'' (prezintaedje del ronde tåve so l' eplaidaedje di lives e walon), [[El Bourdon (gazete)|El Bourdon]] {{l°|764}} (måss 2024), p. 5 * [[Samuël Dumont]], El fiesse ås lingaedjes del Waloneye, {{Ran}} {{l°|110}} (esté 2024) === {{HD}} === [https://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#dewez bokets do tecse Joseph Dewez] (lîs pa Pierre Henry) == Fiesse 2025 == Ele s' a disrôlé li 24 di may a [[Nameur]] sol tinme del tchanson d' asteure e walon.<ref>{{fr}} ''«[https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/fete-aux-langues-de-wallonie-2025 Fête aux langues de Wallonie 2025]»'', årtike sol waibe do Mwaisse Siervice des Belès-letes et do Live, 9 di decimbe 2024.</ref> Ele s' aveut edjîstré e l' Espåce Harscamp, ene eglijhe dissacrålijheye del rowe Sint-Nicolai. Veyanmint k' on fiestixheut ses dijh ans, li programe aveut veyou grand. Et c' est po ça eto ki l' fiesse aveut rvinou a Nameur, ewou çk' ele s' aveut passé pol l' tot prumî côp, e 2015. === Matinêye === [[Imådje:Comene oyi sinaedje Åjhô-Préle.jpg|thumb|sinaedje del convincion «[[Nosse comene dit oyi]]» pa [[Åjhô-Préle]]]] Li prumire pårteye, do matén, esteut ene miete academike, avou li spitch d' intrêye da [[Joseph Dewez]] et l' ci del mayoresse di Nameur, Charlotte Bazelaire. Shuveut on rprezintaedje do label « Nosse comene dit oyi ». Gn a yeu ene novele arivante, [[Åjhô-Préle]], k' a siné l' convincion ci djoû la. Après çoula, gn ava on cåzaedje sol tchanson ezès lingaedjes walons pa [[Xavier Bernier]] et [[Lorint Hendschel]]. C' esteut tos [[tchanteu e walon|tchanteus et tchanteuses]] d’ après 1985 (après l’ termene « [[Bob Dechamps]] » come avént decidé les deus pretcheus). Les tchanteus estént prezintés pa cope, avou tchaeke on boket d' tchanson so on tinme diné, k' on oyeut et vey li cåzaedje sol toele. Paregzimpe : les « metalikeus », « les bôreus d’ crakes », les « [[emey tchapele|emeytchapelisses]] », les « må do payis ». Po tchaeke sôre di tchanson, les schoûtants divént vôter pol meyeu des deus. Il avént rçû des ptits drapeas di deus coleurs po çoula. <center><gallery> FLW25 mayoresse ff Nameur.jpg|Spitch del mayoresse Bernier Philippe Anciaux.jpg|Zavî Bernî va prezinter [[Philippe Anciaux]] (tchanson «Cama») Flw25 Bernier bôreus d' crake.jpg|Divant l' schoûtaedje di deus «bôreus d' crake» ([[Vincent Delire]] et [[Julos Beaucarne]]) Mape Walonreye Bernier.jpg|mape pol tchanson e [[gåmès]] da [[Jean-Claude Watrin]] </gallery></center> Termetant, [[Joëlle Spierkel]] aveut-st arindjî ene pitite sicole avou ls efants sol tinme des [[caracole]]s. === Rindaedje di diferins pris === Li pris po riscompinser on pordjet scolrece a stî dné a [[Joëlle Spierkel]], emey shijh ôtes pordjets ritnous po fini.<ref>{{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/prix-de-linitiative-pedagogique-en-langue-regionale-2024-le-laureat Pris do meyeu pordjet scolrece]</ref> Li [[Bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons|bate di noûmots]], c' esteut sol tinme del muzike et d' ès-n industreye.<ref>https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/bate-di-noumots-concours-de-neologismes</ref> Les troes prumîs noûmots prumés, ci fourit da [[Joëlle Spierkel]], [[Johan Viroux]] eyet [[Jean-Claude Somja]], so shijh propôzucions ritnowes al difén.<ref>{{fr}} [https://livre.cfwb.be/fileadmin/sites/lali/uploads/Document/Actualites/Classement_noumots_2025.pdf Rizultats del bate di noûmots]</ref> [[Imådje:Maraton lijhaedje25.jpg|thumb|onk des wangnants do meyeu lijheu: Jean-Marie Marx, e l' bibioteke di [[Rindeu]] avou on tecse da [[Maurice Lambert]]]] El maraton d' lijhaedje «Lére sins rlåtche» («lére sins rla», «lére sins rlaye»), c' esteut èn ocupaedje la k' ene dijhinne di bibiotekes avént prins pårt. Po tot fini, gn a yeu 1.120 djins, inte di zeles 613 efants et [[laidadjisse]]s k' ont vnou lére on ptit boket di 30 sigondes a 3 munutes (so tot l' tins do moes d' avri). Come les rzultats acontént li nombe di dmorants del comene, li djuri aveut fwait deus categoreyes. Pol prumire, les comenes di pus d' 20.000 djins, c' est [[Courcele]] k' a yeu l' plouma, shuvowe di [[Lidje]] (bibioteke di [[Djoupeye]]) pu d' [[Nameur]]. Po les pus ptitès comenes, li ponpon, ça a stou po [[Chevri-Rance]], ki dvancixha [[Teu]] eyet [[Vierton]].<ref>{{fr}} [https://objectifplumes.be/doc/marathon-de-lecture-lire-sins-rlache-2025-les-resultats/ Rizultats do maraton d' lijhaedje]</ref> Gn aveut eto des pris po les meyeus lijheus et lijheuses, categoreye djonnes et categoreye grandès djins. === Bate di tchansons === [[Imådje:Bellens Yves tiesse.jpg|thumb|Yves Bellens, pris do publik]] I gn aveut ene bate di tchansons ezès lingaedjes do payis po-z ecoraedjî les djonnes årtisses. C' esteut l' prumire sifwaite bate dispu l' difinmint del [[fiesse del tchanson e walon ey e picård]] di l' [[RTBF]] e [[2014]]. Po l' aprester, les adjinçneus avént publiyî ene [[Tchansons a mete e muzike (ramexhnêye 2024)|ramexhnêye di tecses a mete e muzike]].<ref>{{fr}} ''«[https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/tremplin-pour-la-chanson-en-langue-regionale Tremplin pour la chanson en langue régionale]»'', årtike sol waibe do Mwaisse Siervice des Belès-letes et do Live, 15 di nôvimbe 2024.</ref> Elle a siervou a deus des tchanteus ritnous pol fiesse. Gn ava cwate finalisses, ki tchaeke di zels a vnou tchanter deus tchansons sol sinne : * [[Yves Bellens]], so on stîle di tchansons d' dicåce, metant e muzike des tecses da [[Jean Goffart]]; * «la Rawette», li seule vwès d' comere, deus muzicyins padrî leye, avou des tchansons å tecse da [[Lorint Hendschel]]; * «Solia Cubana» ene binde di ût muzicyins avou tchanteu et tchanteuse, k' avént metou do walon so del muzike di [[Couba]]; * Olivier Terwagne, so des tchansons å tecse, onk e walon del pene da [[Jacques Desmet]] et onk e picård sicrît pa [[Roland Thibeau]]. Et s' acpagnter lu tot seu å [[piyano]]. C' est Olivier Terwagne k' a wangnî. C' est Yves Bellens k' a rascodou l' pris do publik. === Concerts === Po fini l' djournêye, on ourit on concert des [[Loriot (binde di tchanteus)|Loriot]] et on recitå da [[Guy Cabay]]. === Alére === * [[Julien Noël]], On mot so l' edicion 2025 (rifé ene bate di tchansons e walon) {{Ran}} l° 111 (waeyén-tins 2024) * [[Lucyin Mahin]], Fiesse ås lingaedjes walons 2025 (dijh ans viye, dedja) {{Ran}} l° 114 (esté 2025) === A vey === * [https://www.youtube.com/watch?v=ZZ7dDtG9qB4 Rapoirtaedje videyo] (avou toplin des respondas d' waloneus, pa [[Lorint Hendschel]]) * Tchansons del bate ** [https://www.youtube.com/watch?v=njtwP3LOOI8 ''Dj’a bén ausse dè l’ tchanter''] (tchanson Olivier Terwagne e walon) ** [https://www.youtube.com/watch?v=h4LfvmT0sUk ''Sul vôye di Brogne''] (tchanson del Rawete) ** [https://www.youtube.com/watch?v=B9MO-MF0kmM ''Ërprinde lès viés k’mégn''] (tchanson Olivier Terwagne e picård) * Conferince sol tchanson e walon ** [https://www.youtube.com/watch?v=T8-tJed8aEU Prumî boket] (prezintaedje des conferincîs, [[Lorint Hendschel]] et [[Zavî Biernî]] ** [https://www.youtube.com/watch?v=V3BPGGAMkiw Deuzinme boket] (prezintaedje da [[Wiyam Dunker]], [[Elmore D]], [[Flipe Ansea]] et [[les Slugs]] ** [https://www.youtube.com/watch?v=hi43HV5ioJ4 Troezinme boket] (comintåres so les Slugs, so [[André Gauditiaubois]] come [[cåzaedjisse]], tchanson da [[Djåke Leféve]] so on tecse da [[Guy Fontinne]], tchanson [[des Crapådes]] sicrîte pa [[Emile Hesbois]]) ** [https://www.youtube.com/watch?v=dYx-J5gvjY0 Cwatrinme et dierin boket] (on-z î ôt tchanter : [[William Warnier]], [[Guy Cabay]], [[Vincent Delire]] (Mimile), [[Julos Beaucarne]], [[André Gauditiaubois]] eyet l' tchanteuse di Luttik Transopera) * Concert ** [https://www.youtube.com/watch?v=Wvol27_PIdc ''Djonne macrale''] (tchanson di [[Loriot (binde)|Loriot]], so on tecse di [[Lorint Hendschel]]) == Fiesse 2026 == === Alére === * [[Jean-Luc Fauconnier]], ''2026 - La onzième Fête aux Langues de Wallonie'', [[El Bourdon (gazete)|El Bourdon]] {{l°|787}} (djun 2026), p. 2-5 * [[Dominique Heymans]], Fiesse ås lingaedjes di Waloneye 2026, {{Ran}} {{l°|118}} (esté 2026), p. 17 * [[Dany Henkinet]] et [[Guy Dirick]], ''La Fête aux Langues de Wallonie'', [[Bultén walon (gazete)|Bultén walon]] {{l°|434}} (setimbe 2026), p. 7-8 == {{HDVs}} == *[[Nosse comene dit oyi (label)]] *[[Bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons]] == {{HDs}} == * {{fr}} [http://falw.be Leu waibe oficire] * {{fr}} [https://www.facebook.com/search/top/?q=f%C3%AAte%20aux%20langues%20de%20wallonie Leu pådje Fesbok] * Rapoirtaedjes videyos {{tvwc}} ** Edicion 2017 *** {{itvwc}} [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#fies-lw17a Adrovaedje] *** {{itvwc}} [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#fies-lw17rt1 Troes prumîs bokets del ronde tåve] ** Edicion 2018 *** {{itvwc}} [https://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#fies-lw18a Ocupaedjes coinreces ey fiesse finåle a Nameur] == Sourdants == {{Commonscat|Fiesse ås lingaedjes walons|l'&nbsp;Fiesse ås lingaedjes walons}} [[Categoreye:Soces pol walon]] [[Categoreye:Etrevéns avou do walon]] ntngvvoc0n17e65avc8b7d75lenc994 0 42005 428183 411645 2026-11-01T10:18:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428183 wikitext text/x-wiki '''Aymadeddine Zengui''' (e [[trouk]], Zenki, زنكي e l’ [[arabe]], ki n' a nén li [[son G]]), c’ esteut on tchîf militaire [[trouk]] do tins des [[croejhådes]]. C’ est cwand i prinda li veye d’ [[Edesse]] ki les catolikes vont-st enonder li [[deuzinme croejhåde]]. I skepia e [[1085]]. I mora li [[14 di setimbe]] [[1146]] a 61 ans. Si gråde, c’ esteut [[atabek]] des [[Trouks Seldjoukides]]. I s’ bata ostant disconte les ôtes tchîfs muzulmans ki disconte les [[foices catolikes di Palestene]]. == Cårire == Il a cmincî govierneu di [[Bassora]]. E [[1127]], i maistrijha ene [[revintreye]] do [[calife di Bagdet]] disconte di ses mambors [[seldjoukides]]. Pol riscompinser, li Zultan trouk li lome govierneu d’ [[Alep]] eyet d’ [[Mossoul]]. Il intere pol prumî côp a Alep li [[18 di djun]] [[1128]]. E [[1132]], i doet co on côp aler rataker l’ [[calife di Bagdet]], mins ci côp cial, c’ est lu k’ a l’ dobleure, a Ticrite. I manke d’ esse apicî pa l’ innmi, cwand èn oficî cûde, Ayyoub, lyi fwait ripasser l’ aiwe do Tigue, et rintrer a Alep. Les deus familes vont dmorer aloyeyes, des dijhinnes d’ anêyes å lon. (Ayyoube, c’ est l’ pa da [[Saladin]]). E [[1133]], li calife vént [[assidjî]] [[Mossoul]] troes moes å long mins fwait [[berwete]]. Li calife serè touwé på Zultan trouk e [[1135]]. Ciste anêye la, Zingui est dmandé a Damasse pa on djonnea al tiesse del veye, ki s’ a metou tertos a dos. Mins si prôpe mame, Zemrôde, towe si fi po rfé l’ påye avou les djins. Et espaitchî Zingui d’ moussî come vinkeu a Damasse (li disfinse est acviernêye pa on militaire trouk lomé [[Moynouddine Ounar]]. Po n’ nén fé l’ guere, les Damaskîs dinèt a Zengui li tite teyorike di [[sovrin (tite del Mîtrinne Ådje|sovrin]]. Et lu eraler riprinde sacwants veyes a [[Bijhe]], inte di zeles [[Maarate]]. E [[1137]], Zingui vout prinde [[Homse]]. Li disfindeu, ci rest [[Moynouddine Ounar]] k’ evoye ene lete å [[conte di Tripoli]] k’ i va capituler. Les [[Croejhîs|foices catolikes]] (tripoli et Djeruzalem) arivnut dåre dåre po-z espaitchî Zengui di prinde Homse, a deus djoûs d’ rotaedje lon d’ Tripoli. Les catolikes ont ene dôpinne. Li rwè [[Foulki d’ Djeruzalem]] si reclôt dins l’ tchestea-fôrt. I saye di dmander des scours a Djeruzalem, mins Zengui côpe totes les voyes, et les assidjîs n’ ont nole novele des leurs. I s’ rindèt, et poleur eraler a Djeruzalem, disconte li rindicion do tchestea-foirt di Baarine, et 50.000 dinårs. E [[1138]], i va aidî li vî emir di [[Chayzar]] disconte d’ èn aloyance des [[Impire romin do Coûtchant|Roumis]] et des contes d’ Edesse, Djoçlin II et d’ Antiyotche, Raimond. I parvént a fé lever l’ [[sidje (d' ene veye)|sidje]] (li 21 di may), djusse pal voye d’ ene guere sicolodjike (fé dispetroner les aloyîs, fé sogne ås sôdårs ki des ricfoirts vinèt d’ totavå l’ monde muzulman, evnd.). Adonpwis, i passe on drole d’ acoird avou les Damaskîs. I va maryî li princesse Zemrôde, ey aveur Homse po dote. E 1939, on towe li deuzinme fi da Zemrôde a Damasse, et l’ feme dimande a Zengui dil’ aller vindjî. Mins gnè ra la li vî [[Moynouddine Ounar]] ki va disfinde li veye. Zengui el sait bén, ey atake ene ôte possession des Damaskîs, [[Baalbek]]. Ele tént deus moes. C’ est l’ erî-såjhon. On doet ratinde li [[bontins]] po rfé l’ guere (les sôdårs divèt aller coûtiver leus tchamps tins del såjhon des plouves, les voyes sont berdouyeuses… ). C’ est adon ki les Damaskîs sinèt ene aloyance avou li rwè d’ Djeruzalem. Sorlon cist acoird di 1140, les deus årmêyes si metront eshonne disconte Zengui ; Damasse payrè 20.000 dinårs po les operåcions militaires. I rprindont li foitresse di Baniasse eshonne, et l’ rinde å rwè Foulki. Les Damaskîs vont livrer eto des [[ostaedje]]s å Djeruzalemîs po mostrer leu bounalwè. Zengui si sint groujhî. I dene Balbek come fî a Ayyoube, eyet raler gueryî so Bijhe. Cist acoird la amoenne li påye disk’ e [[1144]], cwand Zengui va ataker et [[riprinjhe d’ Edesse|rprinde Edesse]], et shuvanmint, escoursi li [[deuzinme croejhåde]]. Ca Zengui a « dzingnî » [[Edesse]] di tos les catolikes, et n’ leyî dins l’ veye ki les crustins årmenyins et siryins. E [[1146]], adon k’ i s’ aprestêye a ataker les veyes di Palestene, i doet raler a [[Edesse]], la k’ li conte Djoçlin saye di rprinde li povwer. I towe les sotneus do vî conte, et astaler rola 300 familes [[djwive]]s. Adonpwis, il erva po rmete di l’ ôre å plin mitan di s’ dominne, inte Alep er Mossoul, a Jaabar, la k’ èn emir ni ricnoxhe nén si otorité. Tins do sidje, ene nute, k’ i s’ a edoirmou crevé sô, i s’ dispiete, et vey onk di ses [[unuke]]s boere do vén dins s’ prôpe posson. I l’ manceye del pûni comifåt li londmwin. Po n’ nén passer les berdouxhes, l’ unuke ratind ki s’ mwaisse soeye redoirmou, et li sgoziyî, pu såperter evoye viè Jaabar, wice k’ il est rçû come li Messeye. == Caractere et manire di govierner == Il esteut waraexhe come tot, et sovint sô, come cåzu tos les tchîfs militaires trouks di ç’ trevén la. Mins i n’ leyive måy ses tropes piyî les payis k’ i goviernéve. I doirmeut avou ses sôdärs, rinacant tos ses palås k’ ilaveut divins si lådje [[fî]]. Ces-ci estént diciplinés. I n’ årént oizou roter so on tchamp cwand i passént dins des coûteures, mins s’ shuve al cawêye so les pazeas. Il a åtoû d’ lu des conseyîs, et ene cåkêye di racsegneus di tot çou ki s’ passe a [[Bagdad]], [[Ispahan]], [[Damasse]], [[Antiyotche]] et [[Djeruzalem]].<ref>[[Amin Maalouf]] [[Les croejhådes ås ouys des Arabes (live)|Les croejhådes ås ouys des Arabes]], edicions ''J’ai lu'', Paris, 1994, ISBN 2-277-21916-9, p. 135-164.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Rilomés muzulmans]] [[Categoreye:Croejhådes]] [[Categoreye:Rilomés Trouks]] [[Categoreye:Rilomés sôdårds]] cly1yfq2klgdgxyfh58w1y9osv9qqru 0 42052 427410 321847 2026-10-31T18:29:53Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme troke di viebes e walon]] vers [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 427410 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme troke di viebes e walon]] 41qh05402asrph4d1lo71tx2qgind8e 0 42055 427580 346251 2026-10-31T18:51:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427580 wikitext text/x-wiki [[File:Cholesterol.svg|thumb|Fôrmule tchimike]] [[File:Cholesterol molecule ball.png|thumb|Tcherpinte dins l' espåce]] Li '''colesterol''', c' est ene molecule biyolodjike avou on [[nawea binzene]]. Il est parint avou l' [[cortizone]] et l' [[vitamene K]]. == Colesterol dins l' sonk et crås sonk == Li [[colesterol e sonk]] a stî loukî come on mzura do [[crås sonk]] dins l' deuzinme mitan do [[20inme sieke]]. [[Categoreye:Biyotchimeye]] rgiqsez7ilqf9codzs4jy5ll1c52xi1 0 42056 427505 415809 2026-10-31T18:39:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427505 wikitext text/x-wiki Li '''colesterol e sonk''', c' est l' livea do [[colesterol]] divins l' [[sonk]]. Ci chife la a stî loukî come on mzura do [[crås sonk]] dins l' deuzinme mitan do [[20inme sieke]]. == Valixhances == On dnéve les chifes shuvants el deuzinme mitan do 20inme sieke {| cellpadding=3 cellspacing=0 border=1 style="border-collapse:collapse" |bgcolor="#cccccc"| '''Livea e sonk''' [[grame å grame]]/[[lite]] |bgcolor="#cccccc"| '''Livea e sonk''' [[Môle (unité)|milimôle]]/[[lite]] |bgcolor="#cccccc"| '''Esplikêye''' |- | < 2,00 | < 5,2 | Livea sohaitî, metou come aloyî a on mwinre risse di maladeyes do sonk et des ecdûts |- | 2,00-2,39 | 5,2-6,2 | Livea ki pôreut miner a on risse di maladeyes do sonk et des ecdûts |- |- | > 2,40 | > 6,2 | Hôt riscaedje ene [[maladeye do sonk et des ecdûts]] |} [[Categoreye:Medcene]] [[Categoreye:Biyotchimeye]] chgrzkgj64jvgo3kshpl77f30b7e2iz 0 42067 427364 405353 2026-10-31T18:20:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427364 wikitext text/x-wiki Li '''sidje di Damasse al deuzinme croejhåde''', c' esteut li såme decidé pol [[deuzinme croejhåde]] å concile d' Åke. C' esteut e moes d' djulete e [[1148]]. I fjhît corwêye, et awè stî el croejhåde [[Wikt:po des biokes|po des biokes]] ([[Wikt:po des pronnes|po des pronnes]]). == Disrôlmint == Les rwès crustins (Croejhîs et årmêye di Djeruzalem) arivît divant Damasse avou des colones di chamôs poirtant leus bagaedjes. Les disfindeus del veye les vont ataker å lon, mins sins les poleur fé stater. Li dimegne 25 di djulete, on s’ bata tote li djournêye. Al [[nute]], les Damaskîs dmorît so les murayes. Les Croejhîs estént veyåves, divant zels. Li londi 26, a Bijhe, la des wachlires di cavlîs trouks, cûdes ey arabes k’ arivnut å scours des assidjîs. Pol londmwin, on anonce l’ arivêye di l’ årmêye d’ Alepe da Nordine Mawmoude, eyet l’ cene di Mossoul di s’ fré Saifeddine. == Lete da Moinouddine ås assidjants == I va evoyî deus letes diferinnes. Ene ås [[Croejhîs]], l’ ôte ås [[princes catolikes di Palestene]]. Ås prumîs, i dit k’ i va dner l’ veye a Norddine. Ås deuzinmes, i dit k’ el va dner a Sayfeddine, et k’ après, i lzî va rprinde leus principåtés. Norddine va eto abriber sacwants hôt-plaecîs des crustins por zels atourner Conråde a candjî d’ plaece, eyet ndaler å Levant d’ Damasse, tot passant dins les cortis, griblés d’ francs tireus. Li londi al nute, si volant ratropler, i s’ ritrovèt dins on plin sins pont d’ pousse ni d’ rivire po poujhî a l’ aiwe. I sont si disbåtchîs k’ i n’ sondjnut nén ddja a rataker, mins a dårer evoye po schaper leu pea. Li mårdi å matén, i recornut eviè [[Djeruzalem]]. Gn a nén ddja yeu cwate djoûs d’ batreye divant l’ coraedje-evoye. Les Almands ervont so Bizance, et did la viè leu payis. [[Categoreye:Croejhådes]] [[Categoreye:Sireye]] nimo6xdttpoikrkvynad4caqqbir63y 0 42163 427970 415332 2026-10-31T20:17:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427970 wikitext text/x-wiki [[File:ThiamHeptathlon.png|thumb]] '''Nafissatou Thiam''' a vnou å monde el [[19 d' awousse]] [[1994]] a [[Brussele]]. C' est ene [[heptatlonisse]]. == Vicåreye == Elle a vnou dmorer a [[Rénne]] dins l’ [[Payis d' Nameur]]. Elle a stî aclevêye dins ene [[famile a on parint]] avou troes ôtes efants. Ele s' a etrinné a [[Lidje]] avou [[Roger Lespagnard]] tot porshuvant des scoles di [[djeyografeye]]. Ele pårteut a 7 eures å matén avou s’ saetch di spôrt po daler a scole. Après les studiaedjes a Nameur, ele purdeut l’ trén viè Lidje po rvini a s’ måjhon so l’ côp d’ dijh eures å niût. Et seulmint adon awè droet a s’ soper!<ref>[[Jean Goffart]] {{Ran}} 80, ivier 1916-1917</ref> == Meyeus rzultats == * Totå d' 6508 ponts reyussi les 31 di may eyet l' prumî d’ djun 2014 a Gueutzisse e-n [[Otriche]]. * Medaye di bronze a l' Uro d' [[atletisse]] di [[Zurik]], e 2014. * Medaye d' [[ôr]] ås [[djeus olimpikes di Riyo]] (2016). Elle a adiercî on totå di 6.810 ponts Et disfaçant ès totå di ). Li podiom di Riyo Ele fourit prumire a Riyo, divant Jessica Ennis-Hill (6.775 ponts). El Canadyine Brianne Theisen Eaton, avou ses 6.653 ponts, esta l’ troezinme sol podiom. <gallery> File:Nafissatou Thiam Rieti 2013.jpg|hinant l' djavlot e 2013 File:Podium Heptathlon Zurich 2014.jpg|3inme a Zurik (2014) File:Nafissatou Thiam Beijing 2015.jpg|corant a Pekin (2015) </gallery> == Sourdant == {{Commonscat|Nafissatou Thiam}} {{CLEFDETRI:Thiam, Nafissatou}} [[Categoreye:Rilomés spôrtifs walons|Thiam]] [[Categoreye:Rilomés spôrtifs bedjes|Thiam]] pdv7aj9ewdf3mggah1r1gz2sqzkn0zx 0 42164 427760 329482 2026-10-31T19:21:23Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427760 wikitext text/x-wiki [[File:Dam 800 meter i sjukampen vid Junioreuropamästerskapen i friidrott 2015.jpg|thumb|ene des coûsses di l' eptatlon]] [[File:Nafissatou Thiam Rieti 2013.jpg|thumb|[[Nafissatou Thiam]] hinant l' djavlot]] [[File:IAAF World Athletics Final Stuttgart 2008 (3187838923).jpg|thumb|Tia Hellebaut passant l' båre so hoplaedje el hôteur]] [[File:20090815 Sara Aerts WK2009.JPG|thumb|Sara Aerts (a hintche) potchant les håyes do 100 metes]] [[File:Jessica Ennis - long jump - 3.jpg|thumb|Jessica Ennis å lon potchaedje]] L' '''eptatlon''' ou '''setespôrt'''<ref>Calcaedje di l' almand "siebenkampf", [[noûmot do walon|noûmot]] askepyî so [[Wikipedia walon|Wikipedia]] e 2016</ref>, c' est on [[spôrt]] avou set diferinnès diciplenes (adon, metou inte li [[pintatlon]] et l' [[decatlon]]). == Sôres == Les sôres di spôrts sont diferins po les omes et les cmeres. === Eptatlon d' omes === L' eptatlon des omes est vî. === Eptatlon d' comeres === L' eptatlon des cmeres n' egzistêye ki dispu les [[anêyes 1980]]. Li prumî côp k' il a stî metou ezès [[djeus olimpikes]], ci fourit e [[1984]]. Les set espôrts de comeres, c' est: * li [[100 metes ås håyes]] * li [[hôt hoplaedje]] (sôt el hôteur) * li [[hinaedje do pwès]] * li [[200 metes]] * li [[lon-potchaedje]] (sôt el longueur) * li [[hinaedje do djavlot]] * li [[800 metes]] == Manire di djudjî == On dene des ponts a tchaeke esprouve, et lzès radjouter po classer les bateus(es). Po tchaeke espôrt, 1000 ponts corespond a on rzultat moyén. Gn a on minimom a-z avinde dins tchaeke esprouve. Metans 0,75 metes pol [[hoplaedje el hôteur]]. == Rilomés eptatlonisses == === di Beldjike === * [[Nafissatou Thiam]] (prumire ås [[djeus olimpikes d' esté d' Riyo]], e 2016) * Tia Hellebaut * Sara Aerts‎ === d' ôtes payis === * Jessica Ennis-Hill (deuzinme ås [[djeus olimpikes d' esté d' Riyo]] dirî [[Nafissatou Thiam]]) == Sourdant == {{Commonscat|Heptathlon|li setespôrt}} [[Categoreye:Spôrts]] s6d9jan64i2j2hdsk1f0eg6vz8cy019 0 42187 427520 421292 2026-10-31T18:42:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427520 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Estats de Mèxic per IDH (2006).svg|thumb|Estats do Mecsike di diferins liveas d' diswalpaedje]] [[Imådje:Landscape, Chiquimula Department, 1980.jpg|thumb|Payizaedje]] Li '''Mecsike''', c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Amerike bijhrece]]. Mwaisse veye: [[Mecsico]] Manoye: pezo mecsikin Lingaedjes: * [[espagnol]] (oficire) * lingaedjes do payis: [[mancî lingaedje|nén ricnoxhous]] == Djeyografeye == Binde di tere, ki s' rastroetixh aviè [[Nonne]] inte l' [[Oceyan atlantike]] (å [[Levant]]) eyet l' [[Påjhûle Oceyan]] (å [[Coûtchant]]). == Istwere == * civilizåcion maya * civilizåcion asteke * abrocaedje des Espagnols, vinant d' «Ispagnola» ([[Ayiti]]), dizo l' moennance da [[Hernan Cortés]]. * Cwand Napoleyon evayixha l' Espagne (1808), les Mecsikins declarèt leu dislaxhaedje di l' Espagne e 1910. * Li prumî impire (1821-1824) ki comprindeut totes les coloneyes espagnoles, del Californeye å Costa Rica, ni fjha nén long feu. Si dfinaedje e 1824 va provoker li disrashonnaedje di l' [[Amerike cintråle]]. * Prumire republike (federåle) (1824-1833) shuvowe d' ene republike cintralisse (1833-1845) * Abrocaedje des Estazunyins (1845-1847): li Mecsike piede li mitan di s' teritwere (tos les estats d' Nonne des [[Estats Unis]] d' asteure). * Diferinnès rifômes, inte di zeles li creyåcion d' èn estat layike (1857) pu li moratwere sol ripayaedje des desses di l' estat (1862). C' est adon ki les Francès, les Espagnols et les Inglès, ni veyant vni li rtoû des brokes k’ il avént prusté, mancît d' evayi l' payis. Mins les bidons fourît arindjîs avou les Espagnols et les Inglès. Dimorént les Francès ki prindît l' povwer avou l' aidance des pårtis wårdiveus. * Deuzinme impire, k' el corone rivént a [[Miyin d' Otriche]], l' ome da [[Tchårlote di Beldjike]] (1864). Cisse-ciale divént don imperresse do Mecsike. Mins les sôdårds francès si rsaetchèt. Les Bedjes et les Otrichyins evoyèt des sôdårds lavola (2000 po les Bedjes et 6000 po ls Otrichyins).<ref>[[Roland Neuprez]], Ene princesse k’ on a on pô rovyî, {{Ran}} l° 116, ivier 2025-2026, p. 7.</ref> Mins gn a pont d' avance : Miyin est ramassé pås revinteus et fuziyî (1867). Tchårlote, k' a rwangnî l' Urope po dmander d' l' aidance a [[Napoleyon III]] ey å påpe [[Pî IX]], divént sote. <center><gallery> Ancient civilizations of Mexico and Central America (1922) (18196145621).jpg|Viye posteure asteke Felix Parra Episodios de la conquista La matanza de Cholula.jpg|thumb|Abrocaedje des Espagnols El cura D. Miguel Hidalgo proclama la Independencia Nacional en Dolores, a la madrugada del 16 de septiembre de 1810, no obstante que no tenía terminados aún los preparativos para la revolución.jpg|Prumire declaråcion d' indipindance Mexico 1821.PNG|Prumî impire (1821) Tlaxcala_-_Palacio_de_Gobierno_-_Kaiser_Maximilian.jpg|sol meur d' on palås d' Mecsico (1865)|deuzinme impire (avou Miyin d' Otriche, Tchårlote di Beldjike et les wårdiveus mecsikins) Edouard Manet 022.jpg|fuziyaedje di Miyin d' Otriche Plaza de Dolores.JPG|e 19inme sieke </gallery></center> == Economeye == Mousse e l' [[ALCAB]] e 1994. Li payis ni s' a nén diswalpé come ratindou pa les disfindeus do libe comiece. == Societé == Foirt siplawné pa les martchands d' droukes, aprume li [[cocayene]]. == Dins les Belès Letes e walon == [[Yves Paquet]]: [[Ya basta et vos nd åroz (prôzes)|Ya basta et vos nd åroz]]: live avou sacwants tecses sol Mecsike. == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/Raskin.php Claudy Raskin, a Mecsico avou mi aparey]] {{Abt}} == Sourdant == {{Commonscat|Mexico|l'&nbsp;Mecsike}} [[Categoreye:Mecsike|*]] 1bfogc6hlt2zuc0xaqs97avmy4ht43b 0 42192 427909 322455 2026-10-31T20:01:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427909 wikitext text/x-wiki {{Omonimeye}} * [[croejhåde di voyes]] * [[croejhåde (guere)]] ** [[prumire croejhåde]] ** [[deuzinme croejhåde]] ** [[troezinme croejhåde]] ** [[cwatrinme croejhåde]] *** [[croejhåde des efants]] ** [[cénkinme croejhåde]] ** [[shijhinme croejhåde]] ** [[setinme croejhåde]] ** [[ûtinme croejhåde]] * ene croejhåde, c' esteut eto ene lûte po-z adiercî on metou såme; mins, dispu l' siervaedje di ç' mot la pa [[Djôr Bush fi]], diviè 2001, po-z ataker sacwants payis muzulmans, et les disduts eternåcionås k' ont shuvou, li mot a motoit divnou [[politicmint nén comifåt]] 2ktyam9z7p6b9ue0efjgwwdt452bhok 0 42206 427738 422455 2026-10-31T19:17:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427738 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Donald Trump official portrait.jpg|thumb|150px|Foto da lu, e [[2017]].]] '''Donald Trump''' ([[riwalnijhî]] '''''Donal Trompe'''''<ref>On pô mocreçmint, li spotaedje '''Trompe'''» a vnou avou ene [[caricateure]] k' a tourné fén 2016 sol [[Daegntoele]], mostrant l' [[canård]] da Disney ki s' lome Donald, astitchî d' ene trompe d' [[olifant]].</ref>), c' est li 45inme prezidint des [[Estats Unis]]. Il a skepyî li [[14 di djun]] e [[1946]]. == Elijhaedjes == Il a sbaré tertos, d' esse relî dins s' prôpe pårti e [[2017]], pu å nåcionå, vinant après [[Barack Obama]]. Mins il a yeu moens di vwès ki si eterbateuse, Hilari Clinton. Li deuzinme côp, el [[5 di nôvimbe]] [[2024]], el madjorité des grands vôteus l' ont rmetou al tiesse des [[Uyessês]]. Inte ses deus termenes, c' est [[Joe Biden]] k' a vierné ç' payis la. == Decidaedjes == Onk di ses prumîs decidaedjes, c' esta di si rsaetchî di l' [[Acoird di Paris sol climat]]. Onk di ses prumîs decidaedjes, après awè rdivnou prezidint e [[2025]], ça a stî d' erlomer li [[gofe do Mecsike]] e «&nbsp;gofe d' Amerike». == Herleme == [[Donald Trump]] est cnoxhou po sovint awè s' nez dins les ramdams.<ref>https://www.lesechos.fr/monde/etats-unis/linterminable-liste-des-affaires-de-donald-trump-devant-la-justice-americaine-1968228</ref> Lu rwaitant, ça cmince dedja dins l' [[dijhnêye 1970]] avou li trepådje conte les [[Noers estazunyins|Noers des Uyessês]], pwis l' dijhnêye k' a shuvou avou des mezuzes secsuweles conte des femes.<ref name=":0">https://www.cosmopolitan.com/uk/reports/a62831426/trump-allegations-timeline/</ref> Dispoy [[2016]], i gn a des herlemes timpesse. On-z endè fwait des lisses avou.<ref name=":0" /> Li pus impôrtant politicmint, c' est l' [[Assôt do Capitål]]. == Alére == * [[Lucyin Mahin]], [[Jacques Desmet]] & [[Richard Joelants]]; «Democraceye: li cas Donal Trompe»; {{Ran}} 80, ivier 2016-2017. * [[Georges Ghys]], On foirt bea ome, {{NosL}} l° 105 do moes d' avri 2017. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Prezidints des Estats Unis]] 0whqwnq3tiblna0y4twomdjikxoatos 0 42313 428272 413553 2026-11-01T10:36:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428272 wikitext text/x-wiki {{po|Gama-coûte|Gama-coûte (discramiaedje)}} {{Wiccionaire-lives|LMJS}} [[Imådje:Schoovaerts coviete BI Gama-coûte2.jpg|vignette|Coviete]] '''Gama-coûte 2''' ou '''Gama-coûte: li tecnike''', c' est ene [[binde d' imådjes]] dessinêye pa [[José Schoovaerts]] so des sincieusès dnêyes esplikêyes pa l' ekipe di [[Nicolas Massager]] eyet Cécile Renier a ene [[conferince]] a l' [[Atoniom]]. Elle a moussî foû e [[2017]]. ISBN 978-2-8052-0332-9 == Mwaissès dnêyes == C' est Djozé Schoovaerts k' a ossu fwait l' tecse des [[bouyote (binde d' imådjes)|bouyotes]], ki fourit [[ratourné]] e [[rfondou walon]] pa [[Lucyin Mahin]].<ref>Mins si no a stî rovyî dins l' modêye papî.</ref> Li [[BI]] a parexhou e bokets dins l' [[Rantoele-gazete]] e [[2017]]. On [[motlî]] [[motî walon-francès|walon-francès]], adjinçné på ratourneu, rileve des [[noûmot do walon|noûmots]], sacwants nén co documintés ôte pårt. Ossu, il est rprins sol limero '''[R19]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. == Sudjet == Li [[radiocérudjeye]] å Gama-coûte (Coutea gama), c’ est on médiaedje radjouté a, ou ki replaece li [[niericérudjeye]] classike. On s’ è sieve dins sacwants [[magnants mås]] u des ôtes maladeyes do [[cervea]]. Sovint, les malådes savnut wai d’ tchoi so ciste operåcion la, ey adon, esse dins les transes. Cisse [[binde d’ imådjes]] cial, c’ est on deuzinme documint po les [[pacyin]]s et leus djins – et les djins d’ leus djins – awè cnoxhance des ca et des ma del tecnike. Gn aveut ddja yeu, e 2013, ene prumire B.I. sol minme sudjet, ki l’ tite, c’ esteut tot bounmint « Gama-coûte ». I s’ adjixheut di l’ esperyince d’ on malåde ki s’ fijheut médyî di ç’ façon la. Cisse B.I. ci esplike kimint çki l’ éndjolreye rote. == Disrôlmint di l' ovraedje == === Desséns et mwaisse tecse === José Schoovaerts, a pårti di notes prinjhes al lomêye conferince, a toirtchî l' tecse e francès. Et l' fé acertiner pa les sincieus d' Erasse. Et, come di djusse, dessiner les [[plantche (BI)|plantches]]. === Ratournaedje e walon === Li ratournaedje e walon a stî fwait pa [[Lucyin Mahin]] e moes d' decimbe 2016. === Sitrimaedje === [[Imådje:Dès_djins,_dès_waloneûs.jpg|vignette|Pitite vuwe des djins vinous å [[Noû Lovén]] po l' rexhaedje]] Li live a stî strimé å [[Muzêye Tintin]] e [[Noû Lovén]] li 27 di djanvî 2017, pa l' oteur et tote l' ekipe univiersitaire. Gn aveut eto des waloneus come [[Lorint Hendschel]], [[Michel Francard]], [[Jacques Desmet]], [[Jean Cayron]], [[Jany Paquay]], José-Louis Thomsin, René-Jean Michel (ki tchante sakants arandjemints da Djozewal) et [[Pierre Otjacques]]. Ene binde d' imådjes a stî rdessinêye pa [[José Schoovaerts]] po rmimbrer l' etrevén. Li tecse (ene modêye e walon ey ene e francès) shût li tipetape del tchanson da [[Charles Aznavour]], ''[[Ele va mori, el mama (tchanson e francès)|Elle va mourir, la mamma]]''.<ref>eplaideye e walon divins {{Ran}} 81, prétins 2017.</ref> == Motlî == djusse les sinses et l' [[cogne croejhetrece]] siervous droci :abaiti (s' ---) : se rendre compte :acertiner : s'assurer :acî : acier :aconter : tenir compte de :acsure : atteindre :adierça : cible :adierceu : responsable du résultat :adiercî : toucher, atteindre précisément; --- s' côp : réussir :ådjeu : possibilité :adonpwis : alors :adroet (a l' --- di) : en face de :ådvins : intérieur :agåjhner : bombarder (de fines particules) :agayon : engin :ahåyî : convenir :ahesse : appareil; ---s : matériel :aisse : foyer :aistrijhî : focaliser :alugnî : ciblé :amidraedje : amélioration :amidrer : améliorer :an : 5 ans ey ene rawete; 5 ans et des : 5 ans et quelque :antibiyotike : antibiotique :apicî : capter :apinse : idée :apoticåre : apoticaire (carcul d' ---) : calcul fastidieux :ashire (s' ---) : s'asseoir :aspiter (el tiesse) : germer (dans la tête) :asprover : essayer, tester :assulon (a l' --- di) : selon, suivant :astchaire : s' il astchait : le cas échéant :astocant : de fixation, de soutien :ataker : commencer, débuter :atôme : atome :atomike : atomique, nucléaire :Atoniom : Atomium :atuze : concept :atuzler : concevoir :avance (gn a pont d’ ---) : il est inutile :avént (avni) : arriver :avinde : atteindre :avirer : estimer :avni : parvenir, arriver :aweur : chance, bonheur :axhlåve : portable :B.I. : B.D. :balzins (tronner des ---) : être atteint de tremblements incoërcitifs, de la maladie de Parkinson :båshele : jeune fille :batijhî : baptiser :bedire : lit, couche :bedreye : lit, couche :berwete (fé ---) : être aléatoire :biesse : simple :binamé, binamêye : cher, chère; heureux, -se; bienfaisant(e) :binavnant(e) : charmant(e) :binde d’ imådjes : bande dessinée :bindlaedje : blindage :biyaire (di ---) : en oblique :biyård (sol ---) : en salle d' op :blanc-moussî : membre du personnel médical; blanc-moussîs : équipe médicale :blankixhant prodût : produit de contraste :boird : bord :boket : morceau :bresse : bras :buze : conduit, tube :buzete : tuyau :ca (les --- et les ma) : tous les aspects :cåde : cadre :caracolaedje : hélice :carculaedje : calcul, opération mathématique :carculeu : mathématicien :carwaitî : examiner minutieusement :cawe : côper les ---s di ceréjhes e cwate : couper les cheveux en quatre :cayet : chose; vola l' --- : en conclusion :ceke : cercle :''celure'' (rifondou «[[:wikt:celule|celule]]» e 2019) : cellule :ceréjhe : v. cawe :cérudjeye : chirurgie :cint : centaine; sacwants ---s kilos : plusieurs centaine de kilos :cintinme : centième :cizete : ciseaux (chirurgical) :cmere / comere : femme :cmince / kimince : commencement, début. :cobal : cobalt :cobén : souvent :cogne : forme :coine : région, coin (v. sorcoine) :coir : corps :competer : être de la compétence de, concerner :conteu Geiger : compteur Geiger :côpa : coupe :côpaedje-evoye : exérèse, -tomie, -ectomie :copurade : surtout :cordinêye : coordonnée :costeures (so totes les ---) : sous toutes les coutures :cotche : réduit, cabine :coube : courbe :coujhnêye : barbecue :Coutea gama : Gamma-knife (radiochirurgie aux rayons gamma) :covtoe : couverture :crexhince : excroissance; måle --- : malformation :cwårtî d' ceke : secteur (d'irradiation) :cweri (aler ---) : aller chercher :damadje : lésion :damadjî (adj.) : lésionnel :dandjî : besoin :dandjreus : probablement :demoné : énorme :dhåjhiner / dihåjhiner : ébranler :dhaler / dihaler : débarrasser :dihaernaxhî : enlever les sangles :dijhinme : dixième :dimander cwè (a) : consulter, s'adresser (à) :dimeye veye : demi-vie :dimincion : dimention :dire cwè et come : expliquer en détail :disbrôler : désorganiser :discatibulé : désorganisé :disferer : "déferrer", enlever le cadre rigide :dismantchûle : instable, excité :dispårti : réparti :dispierter : réveiller :distcherdjî : décharger :distreyî: distraire :distrujhant : invasif :distrure : détruire, tuer :diswalper : développer :diveur : devoir :divintrin : interne, intégré :diyamete : diamètre :dizashonnaedje : désintégration :dj’ ô bén : c'est-à-dire :djåzer : parler :djenetike : génétique :djermêye : génération :djin : 1) personne 2) dame :djin d’ mestî : professionnel(le) :djins (ses ---) : ses proches; les --- d' ses --- : sa famille et amis :djoker : arrêter :djondant : contre, à côté de, touchant à :djonde : toucher, atteindre :djondou, djondowe : atteint(e) :djusse (come di ---) : naturellement, évidemment :djustumint : précisément :dmander cwè et kesse : poser toutes les questions :dmani / dimani : demeurer, rester :dner / diner : donner :dnêye / dinêye : donnée :documint : document :doet : doigt :doirmi : dormir :dôzaedje : dosage :drovi : ouvrir :ecdugrafeye : angiographie :ecdût : vaisseau sanguin :eclawé, eclawêye : fixé(e) solidement :ecôder : encoder :edoirmeu : anesthésiste :edvincion : invention :efouwaedje : excitation (nucléaire) :efouwé (estat ---) : état d'excitation (nucléaire) :electron : électron :emantchî : créer, construire :éndjole : machine, système :éndjolreye : machinerie, installation :enonder : lancer, inventer, concevoir :eplaeçmint : position, situation, localisation :Erasse : Érasme :eriesse : arête :esbåtchî, esbåtcheye : ébauché(e) :esplincté / splincté : coincé :esprinde : allumer :essocter (s' ---) : s'assoupir, s'endormir :et hay vos nd åroz : et ainsi de suite :evoyaedje : émission :evoyeu : émetteur :evoyî : émettre :exhowe : énergie :fé soelant : "faire assoiffant", nécessiter une pause café :fé toubak : faire une pause-café :fel (on --- ovraedje) : (un travail) conséquent :fén (al --- des féns) : au final, en dernière analyse :fier : fer :fizik : fusil :flauwe : faible :flîme : bistouri :foice : force :foiravant : surtout :foirdjî : forger, créer :for å solo, for å solea : four solaire :forcrexhaedje : excroissance pathologique :fornea solrece : four solaire :fotografyî : photographier :foton : photon :franc boket : radical libre :frisse : frais, récent :fwait (awè tot --- les sculteus) : avoir fini de jouer aux sculpteurs :gådrêye : feu de joie, feu de camp :Gama-coûte : Gamma-knife (radiochirurgie aux rayons gamma) :gayole : cadre rigide :groxheur : grosseur :haerna : cadre fixe :haeyi : haïr :hapêye : long moment :hati : brûler :hatixhant : irradiant :hoplêye : grande série :houte : terminé :idrodjinne : hydrogène :imådjreye medicåle : imagerie médicale :infirmire : infirmière :insidon : ainsi donc :iyerem : IRM (imagerie par résonnance magnétique) :kesse : question; les --- et des messes : les multiples questions :kiminer : conduire, diriger :lacobén : heureusement :lanawaire : récemment, naguère :lét : lit :lintile : lentille :lîtrê : couche, plancher :lomé : nommé, appelé :londjin : lent; --- neutron : neutron thermique (ralenti) :lugnî : viser :mådjiner : imaginer :magnant må : tumeur, cancer, néoplasme :måhaitî, måhaiteye : malsain(e), pathologique :måle : mauvais, anormal :måstitchî, måstitcheye : malformé :médiaedje : traitement :médyî : traiter, soigner médicalement :médyinne : cure, traitement :metou, metowe : donné :mezåjhe : besoin :miercopete : sommet :miercorin : centre exact :mierdoleur : algie :miersipepieuzmint : très précisément, exhaustivement, avec la plus grande perfection :mintni : maintenir :môde (a --- di) : par :''molecure'' (rifondou «[[:wikt:molecule|molecule]]» e 2019) : molécule :monte-et-dschinde : ascenseur :mostere-voye : GPS :moumint (sol ---) : instantané :moussî : pénétrer :muroe : miroir :mwaisse (adj.) : principal, crucial; magistral :mwints : maints, beaucoup de; nos esténs nos --- : nous étions nombreux :mzeure / muzeure : mesure :nawea : noyau :nerén (mins ---) : néanmoins :nier : nerf :niericérudjeye : neurochirurgie :no : nom :non-syince (a ---) : en dépit du bon sens :nouzome : énorme :nucrê : tumeur, excroissance :nukerrece : tumoral :ocsidjinne : oxygène :ôre : ordre :ouxh : porte; a l' --- : dehors :ovrant : efficace, efficient :pacyin, pacyinne : patient(e) :pår : exactement; même :pattavå : tout autour; --- l’ Daegne : du monde entier :pescane : PET-scan (v. pôziton) :piceure : charactéristique :pirete atomike : noyau atomique :plaeçaedje : placement, position, positionnement :plaece : endroit :platezak : sans ambage :plonk : plomb :poite : grande porte :pona (li --- et l’ cova) : tous les détails :ponces (sognî å pair des ---) : être aux petits soins :pondants (les --- et les djondants) : tous les détails :pont : point :pôreut vali ki : pourvu que :pout (i n' --- må) : il n'y a aucun risque :pouxhant : puissant :pôzicionmint : positionnement, localisation :pôziton (scanaedje ås ---s) : tomographie par émission de positons :pôzucion : position :pretchaedje : exposé :pretcheu(se) : orateur, -trice :programe : logiciel :pupe : plomb de tir de foire :pwel, poy (a on --- près) : avec la précision de l'épaisseur d'un cheveux :rabocter : réparer :racatuzer : paufiner :raclaper (si --- les doets) : se coincer les doigts :racsegne : renseignement, information :racsegnî : renseigner, informer :ractini : retenir :radio : radiographie :radiocérudjeye : radiochirurgie :radiofizicyin : radiophysicien :radiofizicyin(ne) : radiophysicien(ne) :radjonde : juxtaposer :raguider : observer :rai : rayon :raiwire : toilette :rampono : percolateur :rapåjhant : calmant :rapåmer : recouper :raplaker : recoller :rascovrou : recouvert :rashonner : rassembler :ratuzer (tuzer et ---) : longuement réfléchir :rayêye : faisceau de rayons, de radiations :rayi : brûler, irradier :rayixhaedje : irradiation :rayixhmint : rayonnement :rayixhoe : colimateur (litt. "rayonnoir") :rclôre / riclôre : refermer :rcovri / ricovri : couvrir, recouvrir :rcwerance / ricwerance : recherche :rdjiblaedje / ridjiblaedje : rebondissement :reclôs : enfermé :recloymint :claustration :relére : sélectionner, déterminer :rescouler : reculer :resdondixhaedje : résonnance :rexhe : sortir :reyacteur : réacteur :ricarculer : recontrôler :rischapé : sauvé :riskeus : dangereux, hasardeux :ritni : retenir, mémoriser :rmouwer / rimouwer : se déplacer, remuer, bouger :robotijhî : robotiser, automatiser :rotaedje : fonctionnement :rwangnî / riwangnî : regagner :saetchî : tirer :såle : salle :såvrité : sécurité :sayî : essayer, tenter :scanaedje : tomographie :scaner : scanner :scarwaitî : examiner minutieusement :schipe (a ---) : à peine :sculteu : sculpteur :sculteure : sculpture :SDN : ADN :serer (è --- cénk) : serrer la pince :seur dezocsiribonawearece : acide désoxyribonucléique :shofler des poes : ronfler :shonner : sembler :si + inversion verbe sujet : dès lors, alors, et; si dmandît i : à cette ocasion, ils demandèrent :sifwaitmint : pareillement, semblablement :sincieus : scientifique, savant :sinse : sens :sipeter djus / speter djus : détruire :Sistinme d’ Ehåyaedje del Médyinne (S.E.M.) : Treatment Programming System (T.P.S.) :sitoele / stoele : astérisque :skepyî : naître :sketer : casser :smané, smanêye : manchot, sans main :soeye-t i : soit :sognaedje : traitement :sognant : infirmier; sognants : personnel soignant :sognî ås ptits agnons : prodiguer des soins attentifs :sondjî : rêver :sorcoine (les coines et les ---s) : les coins et recoins :sourdant : source :sourdon : source :spepieus : précis :spepieuzmint : précisément :spitch : exposé :spiter; fé --- evoye : émettre :spiyî : casser, détruire :spliker / espliker : expliquer :splitchî : détailler :sploton : barreau (transversal) :stereyotacseye : stéréotaxie :stok (a ---) : fixé :stoumuligne (e ---) : incognito, en "stoemeling" :syince : science :taiss k’ oyi : en effet :talamusse : thalamus :tantea ki : tant et si bien que :tchå : chair, matériel vivant :tcheriaedje : déroulement, avancement :tcheryî : avancer :tchessi : cadre, support, chassis :tchinne : chaine :tchoezi (adj.) : choisi, sélectionné :tecnicyin, tecnicyinne : technicien(ne) :tecnike : technique :télécmandé : télécommandé :termetant : entretemps :tertos : tous :tévé : télé, télévision :texhou : tissu :tiesse : tête :tinre : sensible :tinzayeure (a ---) : régulièrement :tire-pupe : tir de foire :tournante montêye : escalier en colimaçon; dobès tournantès montêyes ecrameyes ene dins l’ ôte : double hélice imbriquée :traitmint : traitement :transes (esse dins les ---) : être stressé :trevéns : époque :tridjermale : trijumeau :uzeu : utilisateur :veur (po dire li ---) : au fait, en vérité :vey cwè : juger du cas :veyanmint ki : étant donné que :vistrer : visser :voenne : veine, vaisseau sanguin :volte : volt :voye (pal --- di) : par le biais de, via, au moyen de, grâce à :waerantixhant (tot ---) : en préservant, en protégeant :wai d’ tchoi : peu de chose :waitroûle : écran :walêye (del dierinne ---) : de la dernière pluie; ça n' date nén del dierinne --- : ça ne date pas d'hier :xhamea : support (de source atomique) == Sourdants et pî-notes == [[Categoreye:Bindes d' imådjes e walon]] [[Categoreye:Nierolodjeye]] 3yfnlun53ra1ldlrhwf48aas08evoj4 0 42372 428337 323353 2026-11-01T10:48:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428337 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} {{po|moice|moice (discramiaedje)}} [[File:Soû d' ouxh plaistadiu-fritche.jpg|thumb|Plaistadiu racoirdé å soû d' ene viye måjhon (rassonrêye); il åreut dvou siervi a basti l' deuzinme pårçon]] On '''plaistadiu''', ou des '''moices''', c' est ene ou des pire(s) ou brike(e) aloyrece(s) ki vnèt foû d' on meur, po, si on-z a des cwårs, [[Wikt:plait-st a Diu|plait-st a Diu]], continouwer l' meur et fé ene ôte plaece. == Motlî == Cwand tot l' meur a des pires ki brikèt, tchaeke di zeles est lomêye '''dint d' moice'''. == Istwere == Les plaistadius sont corant des trevéns ou dins les payis la k' les djins ont del plaece, mins waire di cwårs, et poleur kimincî des bastimints sins plans d' årtchiteke, a fwait k' il ont kékes liårds di costé. El [[Walonreye]], on fjheut co des plaistadius divant l' [[guere di 40]]. [[Categoreye:Bastimints]] 66rl5666f9fsh3vp6rxvo7qrig81eti 0 42383 428003 380049 2026-10-31T20:22:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428003 wikitext text/x-wiki [[File:QWERTZ swiss.jpg|thumb|di machene a scrire]] [[File:CeBIT 2011 Samstag PD 24.JPG|thumb|di copiutrece]] Ene '''taprece''', c' est l' pîce d' ene [[machene a scrire]] ou d' ene [[copiutrece]] avou tote des tapes po tchaeke lete (ou chife). == Sôres di tapreces == I gn a totplins des tapreces. Li pus peuprece, c' est l' QWERTY, mins des ôtes payis uznut voltî d' ôtes adjinceure : come el QUERTZ (Almagne) ubén l' AZERTY (France eyet Beldjike). Ces nos la sont sorlon les prumirès letes k' i gn a sol prumire roye, a hintche. == Metaedje des mwins so ene taprece == Li hintche mwin si dvreut mete avou les cwate doets ([[pitit doet]], [[doet a l' anea]], [[grand doet]], [[erî-doet]] so les letes del troezinme rindjeye, QSDF po les tapreces AZERTY. [[File:Hand-on-high-contrast-accessible-computer-keyboard.jpg|thumb|left|120px|pôzucion del gåtche mwin]] Li droete mwin si mete di l' ôte des costés del minme façon so JKLM. Les letes do dzeu et do dzo sont les cenes ene miete di bihaire. Metans li ptit doet del gåtche mwin va taper A ådzeu eyet W ådzo. L' erî-doet a eto les letes do mitan: i taprè F eyet G (gåtche mwin) et J eyet K (droete mwin). Mins gn a des hoplêyes di djins ki tapnut a deus doets. == Dins les belès letes e walon == On djåze di diferinnès sôres di tapreces di machenes a scrire dins [[Lucien Mahin]] l' [[roman e walon]] [[Vera (roman)|Vera]]: :''Natasha s' ocupreut des machenes a scrire vîs modeles. End aveut d' cénk sôres : des avou les caracteres cirilikes, les cenes k' on vindeut l' pus. Dins les cenes ås caracteres laténs, t' end aveus avou l' taprece AZERTY. AZERTY, c' est les letes k' aparexhèt sol deuzinme rîlêye di tapes, å hôt, a hintche. Ces-lales, i les vindént ås consulats des payis do Coûtchant et a sacwants otels di Yalta. Des ôtes al taprece QWERTZ, c' esteut po les Almands d' Crimêye. :''Al fén, n aveut les cenes avou tote li riguilete des accints pol trouk, on scrijha k' gn a des faflotes a tos les mots. Gn aveut cåzu k' zels a les vinde so tote li Crimêye. Leus cliyints, c' esteut bråmint les soces cultureles tatåres k' avént adopté li scrijhaedje latén a môde des Trouks. :''Li cénkinme sôre, c' esteut les tapreces ås caracteres arabes, ki l' rôlea ride sol droete cwand on tape, li contråve des ôtes, paski li scrijhaedje arabe va di droete a hintche. End avént vindou bråmint so l' Iran, ki cåzèt piersan, mins scrijhèt avou des caracteres arabes. L' Iran, c' esteut cåzu l' seule cliyintele k' el Buro Marinov aveut ådfoû del Crimêye, et fé d' espôrtaedje. :''Asteure ki les djins s' éndjolijhént a make tertos, Zande ni saveut nén dtrop cwè fé avou ces agayons la.''<ref>al pådje .</ref> == Sourdant == [[Categoreye:Infôrmatike]] [[Categoreye:Burotike]] fgdeh8puhdt150oz93no7v7mjw3uq91 0 42401 427572 323462 2026-10-31T18:50:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427572 wikitext text/x-wiki [[File:Alfabeto-Latino-Yy.png|thumb]] Li '''lete Y''' (k' on lét '''igrek'''), c' est li 25inme et dvant-dierinne lete di l' [[alfabet latén]]. C' est l' deuzinme [[dimeye cossoune]]. E walon ([[rifondou]] eyet [[sistinme Feller]]), ele riprezinte todi li [[mouyeye (son)|mouyeye]] (li son yod). {{Commonscat|Y|l'&nbsp;lete Y}} [[Categoreye:Alfabet latén]] [[Categoreye:Sons et letes do walon]] csuw75u9zuygexaw17j081khpjstbuo 0 42544 427854 403991 2026-10-31T19:52:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427854 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Rén}} [[File:Rhein-Karte2.png|thumb|Coraedje]] L' '''Aiwe do Rén'''<ref>Rifondaedje sorlon [[E165]] (Ré), tos les mots come ça î shuvèt li spårdaedje do [[betchfessî én]]; li cogne «Aiwe di Rén» (êwe do Ré) acertiné e-n èn emile da [[Manfred Lejoly]] a [[Uzeu:Lucyin]] do 1î d' avri 2019.</ref>, c' est troezinme pus long fleuve d’ [[Urope]] (1233 km), dirî l’ [[Danube]] (2800 km) eyet l’ [[Volga]] (3500 km). == Coraedje == I prind sourd dins les [[Ales (montinne)|Ales]], e l' [[Swisse]] et ndaler viè [[Bijhe]]. I fwait ddja [[frontire]] inte li Swisse eyet l' [[Lichtenstinne]], pu etur li Swisse et l' [[Otriche]]. Adonpwis, i court do [[Levant]] eviè l’ [[Coûtchant]], disk’ a [[Båle]], fijhant co on côp limotche (inte li Swisse et l' [[Almagne]]. La, i prind a [[Bijhe (Nôr)]] et cori inte les [[Vôjhes]] ([[France]]) et l’ [[Grand Noer Bwès]] ([[Almagne]]), å mitan d’ ene lådje plinne ([[Alzace]]). [[File:St.Goarshausen Loreley Burg Katz 2016-03-27-18-25-21.jpg|thumb|left|Rén passant dins l' Loreley]] On pô pus long, i rescontere des pus deurès rotches, ey adon fé ene parfonde [[schavêye]] (graben) k’ a leyî eto des [[bricant (aiwe)|bricants dins l’ aiwe]]. C’ est l’ [[Loreley]]. Come gn aveut sacwants [[batea]]s ki s’ alént aroker so les bricantès pires, on pinsa ki les pexheus estént emacralés pa des sirinnes. [[Laure Gesell]] a scrît èn [[arimé]] ladsu. A [[Mayince]], i va fé on keute. Pus lon, a [[Coblince]], li Rén va rçure on mwaisse [[afloyant]], li [[Mozale]]. Leye-minme s’ a rapleni avou ene pitite cwantité d’ aiwe ki vnèt do [[Payis walon]], li cene di [[Seure (aiwe)|Seure]], leye-minme egolinant dins Mozale. Finålmint, i s’ va maxhî al [[Mer do Nôr]] dins les plinnes di [[Bas Payis|Holande]], djusse a costé d’ [[Mouze (grande aiwe)|Mouze]], et il fôrmèt minme on troezinme bresse d’ aiwe eshonne (l’ [[Eyssel]]). == {{HDV}} == [[lene di Benrath]] == Sourdant == {{Commonscat|Rhine|li Rén}} [[Categoreye:Aiwes d' Urope]] [[Categoreye:Aiwes d' Almagne]] [[Categoreye:Aiwes di Swisse]] [[Categoreye:Aiwes des Bas Payis]] mll5ch4hq9p6ipsd393xmubz7gyxx1g 0 42568 427440 324301 2026-10-31T18:33:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427440 wikitext text/x-wiki Li '''Danube''', c' est deuzinme pus long [[mouze (grande aiwe)|mouze]] d’ [[Urope]] (2800 km) après l’ [[Volga]] (3500 km), mins lon divant l' [[Rén]] (1233 km).. [[Categoreye:Aiwes d' Urope]] e6okp4sizeh0tf5ulavixp94epldhs3 0 42631 428130 386042 2026-11-01T10:09:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428130 wikitext text/x-wiki [[File:Mape Alphonse Maréchal 1926.jpg|thumb|Mape Alphonse Maréchal (1926) ki mete ci payis la avou l' walon]] [[File:Wallonie-linguistique-wa.svg|thumb|mape David Descamps ki rtaeye co sol walon do Coûtchant et leye li Bote å picård]] Li '''walipicård del Bote do Hinnot'''<ref>atuze askepeye pa [[Lucyin Mahin]] e 2017, cwand il a yeu rloukî les motlîs da [[Michèle Herlin]] et rivni so les lives da [[Jean Lagaume]]; l' atuze aveut ddja stî atåvlêye pa [[André Gauditiaubois]] dins les [[anêyes 1990]].</ref>, c' est ene troke di pårlers del Bote do Hinnot, et del contrêye del France djusse astok, målåjheys a rindjî come [[walon]] u come [[Wikt:picård|picård]]. == Sacwants scrîts sourdants == * pårlers d' après [[Chevri]] et [[Rance]] : ** scrijhaedjes da [[Maurice Herlin]] ** [[motlî]]s da [[Michèle Herlin]] ** fåves da [[Georges Ducarme]] * pårler d' [[Coussour]] : scrîts da [[Jean Lagaume]] * pårler d' [[El Rû]] : scrîts da [[Joseph Faucon]] == Sacwants piceures == {{Lka}} [[Coussour#Clasmint|Coussour: lingaedje do payis]] [[File:Carte dialectale de la Belgique romane - Chapeau.png|thumb|Mape des accints do mot [[tchapea]] mostrant li cogne gatebok "tchapiau"]] Li [[cawete -iau]] picåde, bén ricnoxhåve, li freut mete come picård. Mins gn a toplin des traits nén picård, come li wårdaedje des S tipicmint walons (strannè), et do [[son dj]]. On mot gatebok tipike: [[Wikt:tchapiau|tchapiau]] (betchete walone et cawete picåde) Li spotchåve voyale est picåde (é). Ele si rtrouve eto dins toplin des mots respondant al voyale walone “è” Egzimpes:<ref>Ortografeye do walipicård da [[Georges Ducarme]].</ref> * [[betchete er-]]: érloyié (erloyî = èrloyî) * [[cawete -ete]]: coupétte (copete = copète) * dé (di); dés (des = dès); éié (eyet); él (el); qué (ki = fr. que); il é-st-à l’uche (il est a l’ ouxh =il è-st-a...); awé (awè) * résponde (responde = rèsponde); péchon (pexhon = pèchon / pèhon); réper (reper = rèper); pérfond (parfond) * [[coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant]]: dés longués années (des longuès anêyes). Prezince, come e walon, des [[viebes del deuzinme sôre]]: saccadgîe (sacadjî); agritchîe (agritchî) + stîe (stî) Li [[cawete -î]] des sustantifs est hanzinante: vo vié papî (vo / vosse vî papî) Repetaedje d’ on sustantif pa on prono (come e picård) “Tout d’mème ! gn’y a pwins d’ bon sin” ieu dit l’ live ås moulons (mot po mot: lezî dit l’ live ås molons) Rishonnances avou l’ Coûtchant walon * motlî: nindje, todi “dsu” (nén “so”) * accint di mots corants: êjilmint (åjheymint) * [[oyon O/OU]] dizo l’ disfondowe “ou”: moulon (molon) * [[prezintoes d’ apårtinance]] singulî des cåzants et atôtchîs: no, vo * [[betchfessî én]] dizo disfondowe “én” is avéint (il avént); béin (bén); néin (nén) Rishonnances avou l’ [[walipicård del Lovire]]: * coron des rwaitants do [[NDIE]]: i réspondir-té (i respondît); lés nouviaux ramons ramon-té (ramonèt / ramonnut) * motlî: l’ainsi (linsi) * pronon pårtixhrece “in” (è) Rishonnances avou l’ gåmès: * infinitif del [[prumire troke]]: routéy (roter); péléy (peler), tournéy (tourner) Motlî picård: * pwins (pont) == {{HDV}} == [[Aschates walon-picård]] == Sourdants == [[Categoreye:Aschates walon-picård]] 4s3marlqr664yamrmtn3axae32p4xvy 0 42642 427979 421659 2026-10-31T20:18:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427979 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Dèviè l'an carante''}} '''Diviè l' an cwarante''' (''Dèviè l'an carante''), sortitré «sovnances rasserceyes» (''sovenances rassërcîyes''), c' est on [[live di sovnances]] sicrît a môde di [[roman e walon|roman]] pa [[Emile Gilliard]]. Il a vudî e [[2017]] dins l' [[pitite coleccion di l' SLLW]], dizo l' limero 40. == Tinme == Come si no el dit, on djåze del [[guere di 40]]. Mins purade tot s' metant dins l' pea des djins dei deus viyaedjes d' avår ci. Po on prumî, [[Måyin]] e moes d' setimbe 1944, cwand les Almands sont retchessîs di leus pôzucions so [[Mouze]]. Adonpwis, [[Moustî (viyaedje)|Moustî]], et pår li vicåreye dins l' grande sicole ki s' aveut fwait dins l' ancyin tchestea et l' vî [[moustî]]. == Adjinçnaedje do live == Li '''prumî tchaptrê''' (pp. 9-27), etitré "Setimbe 44; on shofele", mostere li societé d' on ptit viyaedje des boirds di Mouze, la k' gn a yeu les dierinnès bates di canons. C' est [[Måyin]]. Li '''deuzinme tchapite''' (pp. 29-43), c' est on [[ralaedje e-n erî (e-n on scrijhaedje)|ralaedje e-n erî]] et on si rtrouve li [[10 di may]] [[1940]], cwand les Almands ont-st abroké el [[Beldjike]]. Li sinne est veyowe del [[Basse Sambe]], dilé [[Rodjimont]]. Li '''troezinme boket''' (pp 45-51, etitré: «Setimbe 44: on spepeye») raconte les djoûs k' ont shuvou l' liberåcion. Avou les ragaiyixhmints come les bals a l' improvisse avou ls Amerikins. Mins eto li tondaedje des comeres k' avént coûtchî avou ls Almands. C' est fok adon ki l' mwaisse personaedje del fén do live si vént mostrer. On l' lome Djo (''Jo''). I vént d' esse egadjî professeur al sicole di Moustî. Li '''cwatrinme pårteye''' (pp 53-67 «Tot do long do rixhot; li Djo et ls ôtes») nos essinne li resconte do Djo avou on drole d' apoticåre: on Rûsse ki djowe ene air di piyano si strindante ki l' djouweus et l' schoûteu end ont les låmes ås ouys. Djo fwait moussî l' ome avou les cis ki s' catchèt dins l' covint, po ene råjhon u l' ôte, k' on n' elzî dmande nén. Il î sont-st eployîs come ovrîs. [[Categoreye:Émile Gilliard]] [[Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon]] [[Categoreye:Guere di 1940-1945]] [[Categoreye:Pitite coleccion del SLLW]] 1wauuc8p5pjrepwzwfrcauhartxb5v9 0 42649 428303 409182 2026-11-01T10:41:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428303 wikitext text/x-wiki {{po|accint|accint (discramiaedje)}} Èn '''accint''', c’ est ene pitite [[faflote (diyacritike)|faflote]] ki s’ mete dissu ene [[voyale]] (å pus sovint) po ndè candjî l’ prononçaedje. == E walon == === Sistinmes ortografikes === E walon, gn a cwate sôres d’ accints corants : * el [[tchapea (diyacritike)|tchapea]]<ref>Vî lomaedje k' egzistêye ossu e [[francès d' Beldjike]].</ref> u l' [[toetea (diyacritike)|toetea]]<ref>Vî lomaedje e walon do payis d' Lidje.</ref>, k' i gn a so les voyales ê, î, û, ô ([[rifondou]]) eyet â (sistinme Feller). On l' sait minme mete so l' deuzinme voyale d' on [[son ås deus letes]] (digrame) ([[scrijha eû|eû]], [[scrijha oû|oû]] e [[rfondou]]; aû, în, îm ôⁿ, îⁿ dins sacwants sistinmes Feller u divins des ortografeyes espontanés). * el [[montant accint]] u l' [[accint sol hintche]], k' i gn a sol [[lete e]], çou ki dene li [[lete é]]; dins l' lingaedje corant, «E accint sol hintche» est co dit «betchou E»<ref name=":0">[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé pa [[Roland Neuprez]] ås [[scoles di Bive]], 5 di nôvimbe 2024.</ref> * el [[dischindant accint]] u l' [[accint sol droete]], k' i gn a sol [[lete e]], çou ki dene li [[lete è]]; dins l' lingaedje corant, «E accint sol droete» est co dit «schayî E».<ref name=":0" />. E sacwants cognes do [[sistinme Feller]] (Feller-Stasse, Feller-Léonard, Feller-Fauconnier), gn a eto «A accint sol droete» ([[lete à]]), et, pus rålmint, «U accint sol droete» ([[lete ù]])<ref>Li minme lete a stî reployeye on moumint dins on [[rfondant walon]] del Basse Årdene, po rashonner les prononçaedje «U franc» et l' [[son ë]] (/œ/)</ref><ref>Li lete «ù» est ossu eployeye dins l' [[ALW]] po on son inte on franc U et l' [[son ë]].</ref>. * el [[bole (diyacritike)|bole]], k' i gn a sol a ([[scrijha å|å]]); dins l' lingaedje corant, «A-bole» est co dit «A-botroûle».<ref>Noûmot spontané, payis d' Lidje, [[anêyes 2000]].</ref> Dins l' sistinme Feller-Gaziaux, gn a eto [[scrijha e̊|e̊]]. Gn a ossu des ôtes diyacritikes metou ådzeu do mot, pus råles, k' on n' lome motoit nén coranmint «accint». * li [[dobe pont sol lete]] ou ''[[trema]]'', metou sol [[lete E]] po rinde deus sons diferins, sorlon les scrijheus (loukîz a «[[scrijha ë]]»). * l' [[accint-båre]] ([[macron]]) metou lu avou sol [[lete E]] dins l' Feller-Gaziaux ([[scrijha ē]]), po noter li [[rinflé ê]]. === Scrijhas fonetikes === Gn a des ôtes accints k' on eploye u k' on eployive dins li scrijha fonetike do walon. End a ene cåkêye so les voyales divins l' [[alfabet fonetike Gillieron]] (reployî dins l' [[FEW]]). Dins «''[[Contes de la Haute-Ardenne]]''» [[Albert Lenfant]] si sieve del [[wachlete]] po noter les troes naziåles [[son an|an]] (α᷉), [[son on|on]] (ɔ̃) et [[son in|in]] (ɛ̃ṛ). <center><gallery> Raploû Lile faflotaedje FEW.jpg|accints et ôtès [[faflotreye]]s dins l' [[FEW]] (pol walon et les ôtes lingaedjes galiromans) AFI Lenfant.jpg|scrijhas Albert Lenfant </gallery></center> == Sourdants == [[Categoreye:Linwince]] [[Categoreye:Sons et letes do walon]] [[Categoreye:Diyacritikes]] 9ty5doz8bxif9s0z0xd1m8ts8srzj4p 0 42675 427922 414614 2026-10-31T20:03:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427922 wikitext text/x-wiki {{po|ronde tåve|ronde tåve (discramiaedje)}} Ene '''ronde tåve''', c' est des djins metous teyoricmint åtoû d' ene ronde [[tåve]], et ki djåzèt tchaeke a s' toû d' on metou sudjet. == Motlî == Les atåvlés cåzeus ont stî lomés «[[tåvleu]]s» (tåvleuse u tåvelresse po ene kimere).<ref>noûmot atåvlé pa [[Michel Francard]] (motoit a môde di rireye) e 2017.</ref> == Egzimpe di disrôlmint d' ene ronde tåve == Ronde tåve sol [[sicrijhaedje e walon]] al [[fiesse ås lingaedjes walons]] 2017 (prumire ronde tåve pår e walon dispu ki l' monde est monde) * Po cmincî: prezintaedje do sudjet del ronde tåve et des tåvleus et tåvelresses (2 munutes, på mineu, pal mineuse del tåvlêye). * prumî toû d' tåve: « Pocwè scrire e walon e XXIe sieke ? » (po responde: 2 munutes par djin) * deuzinme toû d' tåve: « Po kî scrire e walon e XXIe sieke ? » (minme tins d' response) * troezinme toû d' tåve: « Kimint scrire e walon e XXIe siéke ? » (minme tins d' response) * On ptit toû do costé des rwaitants (8 munutes) * Cloyaedje: rashonner sacwants idêyes (på mineu, pal mineuse del tåvlêye). == {{HD}} == * {{itvwc}} [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#fies-lw17a Prumî boket del ronde tåve del fiesse ås lingaedjes walons 2017] {{tvwc}} == Sourdant == [[Categoreye:Atôtchance]] 5otngzqhn17btd1ynvseiw517l1d4wi 0 42690 428134 336530 2026-11-01T10:10:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428134 wikitext text/x-wiki '''El bos d' l' Esperance''' (''èl bos d' l'Èspèrance''), c' est ene [[ramexhnêye d' arimés]] da [[Christian Thonet]] k' a rexhou e [[2016]] dins l' [[coleccion Odace]]. I note l' accint d' après [[l' Lovire]]. Les arimés sont ratournés e francès vizon vizu. Li live a yeu li deuzinme pris al [[bate di scrijhaedjes del Lovire]] e [[2014]]. ISBN 978-2-917453-62-9 == Prezintaedje == Tchaeke tecse tént so ene pådje. Gn a ene tiestire di deus [[ver]]s. Adonpwis on tite. Et pu, li powinme di 12 vers. == Onk des powinmes == :''Cwand l' veye prind l' muzeure di vos reves, :''Vos n' avoz pus k' ene afwaire a fé... vos redoirmi. :::'''Espwer''' :''So l' tere des leus, :''L' ome bastit, eyet l' bos s' dislaminte. :''L' abateu lyi a dné s' dierin betch, :''E rabressant l' tere di ses tayons. :''El kernaxhe s' a rfrumé :''So l' bosket d' l' Esperance :''Eyet padzo l' plouve, :''El tchenea a triyané. :''Dji so la dmoré a ratinde :''Dji n' sai nén cobén d' tins... :''Mezavi ki dj' aveu discampé :''So les royes di m' djonnesse. j8x2uyxn0yraxdh1ec5bvhnrz7zhze7 0 42743 427784 421310 2026-10-31T19:25:13Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427784 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Grignard Hadelin.jpg|thumb|left|80px]] '''Adelin Grignard''' (ossu ''Hadelin Grignard''<ref>[[Live Coppe]] p. 185.</ref>), ''Adelin-Marie Grignard''<ref>[[Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî]].</ref>) a vnou å monde a [[Vervî (veye)|Vervî]] li [[prumî d' setimbe]] [[1875]]. Il a morou a Ranchi, estat do Bingale ([[Inde]]) li [[31 di may]] [[1942]]. C' esteut on [[scrijheu e walon]] (dizo l' no d' pene di «Halin», metou po «Hålin») et on [[rcwereu sol walon]]. Riprins dins l' [[Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî]]. Di s' mestî, il esteut [[priyesse]] ([[djezwite]]), [[professeur]] d' umanités, pu [[missionaire]] catolike. == Ouve e walon == I cmince pa produre des powinmes sol tinme del rilidjon (1901-1902), k' i rashonne avou come tite: «''[[Tchîptaedjes et côps d' aiye (arimés)|Tchiptèdjes et côps d' èle]]''» (Imprimreye Dereppe, Serè, 1901). Adonpwis, e-n ene deuzinme ramexhnêye, «''[[Nosse Diè, nosse payis, nosse coulêye (arimés)|Nosse Dièwe, nosse payis, nosse coulèye]]''» (1908). E 1905, avou [[Jules Sottiaux]], il a-st enondé l' gazete [[El Cok d' Awousse (gazete)|El Cok d' Awousse]]. On l' kinoxhe aprume po si studia sol [[Walon do Coûtchant]];: ''{{lang|fr|Phonétique et morphologie des dialectes de l'ouest-wallon}}'', eplaidî dins l' [[BSLLW]] e 1908. E 1906, i fourit evoyî ås [[Inde|Indes]] pa ses mwaisses ås [[djezwite]]s, et s' ni scrijha-t i pus e walon. == Si avuzion sol walon == Onk des prumîs a vey, tot djonne, ki li [[rfondaedje d' ene langue|rfondaedje]] et l' [[linwe-ehåyaedje]] do walon, c' esteut l' seule piceure po l' polou schaper. «Di Bince a Vervî, di Åve a Djivet, Troes miyons d' Walons n' årént k' ene seule vwès.» sicrijha-t i e-n ene tchanson lomêye «Li tchant des Walons». == Alére == * [[Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî]] (1928) p. 425-436. * {{fr}} [[Cayés walons]] l° 36 (1941) p. 692. * {{fr}} ''Le Père Adelin Grignard (Nécrologie)'', ''Les dialectes belgo-romans'', t. 5, Brussele, 1946, pp. 181-183. * {{fr}} ''Adelin Grignard, l'initiateur de l'étude de l'ouest-wallon'', divins: «[[On fiesse les sints (antolodjeye)|On fiesse les sints]]»: ''Les fêtes calendaires dans la littérature en wallon carolorégien'' (3), Ed.[[El Bourdon]], 1993, p. 3-13. == Hårdêyes difoutrinnes == * {{Wikisourd-sicrijheus|ling=fr}} (ovraedjes e francès) * {{Wikisourd-sicrijheus}} (scrijhaedjes e walon) == Sourdants == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Grignard]] [[Categoreye:Ricwereus sol walon|Grignard]] [[Categoreye:Rilomés djezwites|Grignard]] 00rzdwp8cuvuwvgtzxxwadf4d7lx6ap 0 42835 428250 420357 2026-11-01T10:32:39Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428250 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Lès nut′ di måle leune}}'' (plakes di muzike)}} {{Dizo-tite|Les nutes di måle lune}} [[Imådje:Droles di lodjeus nutes maule lune.jpg|thumb|450px]] [[Imådje:Wa Vervier Elza.ogg|thumb|boket del plake (po Elza)]] '''Les nutes di måle lune''' (''Lès nut′ di måle leune''), c' est l' tite d' ene boessete avou deus [[stroetès plakes]] des [[Droles di Lodjeus]] k' a vudî e [[2016]]. Gn a on livret dvins l' boessete, avou les paroles. == Sourdant des tchansons == Li [[cåzaedjisse]] et [[compôzeu]] di bråmint des tchansons, c’ est [[Djhan-Pire Vervî]]. Mins gn a eto des airs rifwaits so des scrijhaedjes di mwaisses powetes walons, [[Louis Lagauche]] (deus côps) eyet [[Joseph Duysenx]]. Ci-cial clôt l’ schôtlêye avou ene tchanson d’ sôlêye, nén pikêye des viers, xhinant ene rilomêye compôzucion francesse « ''Sur le seuil de ta porte'' ». == Les tchansons == N a deus côps onze tchansons, 21 noveles ey ene riprinjhe (« L’ andje ki pindeut l’ aiye »). Li prumire tchanson rind bon dvwer å [[teyåte e walon]]. Li tite, c' est « Li vî teyåte ». Li tchanson est etcherpeté avou les tites di totes sôres di pîces k’ ont stî djouwêyes å [[Triyanon d' Lidje]]. A ricnoxhe tola: *« [[Cuzén Bebert (operete)|Cuzén Bebert]] » et « [[Li mårlî (teyåte)|Li mårlî]] » da [[Djôzef Dwizink]] * « [[Tåtî l' perikî]] da [[Douwård Rimoûtchamp]] * « [[Revolucion et consyince (teyåte)|Revolucion et consyince]] », da [[Richard Joelants]] * « [[Djannesse (teyåte)|Djannesse]] » et «[[Cour d’ agnon (teyåte)|Cour d’ agnon]]» da [[Hinri Simon]] * « [[Sadi Hozete (teyåte)|Sadi Hozete]] » da [[Bebert Maquet]]; k’ on ôt [[Françwès Dwizink]] dire on passaedje après ene des tchansons. == Tinmes == === Amour === L’ [[amour]] rivént sovint, come di djusse. Dins « Ele » (ene tchanson ki rvént deus côps, li deuzinme a môde « bossa nova »), c’ est ene djonne feye ki n’ pinse måy å leddimwin: :''elle est come li toûne-å-vint :'' I n’ a rén k’ el ratind :'' Si veye, c’ est l’ candjmint :''Ele ni tuze nén a dmwin :''Ele dit k’ ele n’ a nén l’ tins :''C’ est co si lon, dimwin Ele mete ses lepes so les cenes d’ onk ki « djåze di davance » et rire di ses sovnances. Pu gn a l' paskeye di ci vî hanteu d’ tertotes, mins nén foirt amiståve avou les cmeres: :''Les femes ont troes toûs dpus ki l’ Diåle :''Avou l’ ådje, ele divnèt des macrales. :''S’ ele dijhèt l’ vraiy, elzî tome on dint :''Les femes ont vormint tos les ehins. Tot å rvier, n a l’ ci ki n' nd a hanté nole, et k’ a atchté ene pope di cawoutchou (di resconte) po « fé des timpesses å mitan des linçous ». Disk’ å djoû ki... i trawe li pope d' on tchén d' cigarete nén distindowe. === Ôtes tinmes === Djan-Pire n’ est nén tchitche di tinmes. On va trover des tchansons: * sol [[drouctaedje]] (« Bouneur di Flamind ») * sol tuzinaedje so deus côps rén (« Tot m’ ewaere ») * sol [[roviance d’ Alzemer]] (« Po Elsa ») * sol viyesse, k’ arive si raddimint (« Tuzaedjes ») * sol ritchesse k’ amoenne toplin des fås copleus (« Les potches vudes ») * so on vî «[[Wikt:hait-l'-djin|hait-l'-djin]]», haeyåve et vergogneus (« Å monde conte cour »). Li tchanson k’ a dné l’ tite å scrinea, c’ est « Li måle lune », la k’ on mousse e-n on monde di [[macrale]]s et d’ [[grimancyin]]s. Minme airance dins « Plaijhante famile » (do Lagauche), wice ki l’ tchanteu vout hanter avou ene feye ki ses parints et atnants fijhèt åtoû des moirts. === Tchansons ås beas mots === Dedja dins ene ôte plake, Vervî aveut trossî ene tchanson avou des [[toitche-linwe]]. Cial, vo-z endè la ene avou tos rmetaedjes a biesses (« biesse di tchanson »), ki n’ est nén ene biesse tchanson.<ref>[[Mahin Lucien]], Ene dobe sitroete plake e walon; {{Ran}} 78 (esté 2016).</ref> == Efets foû tchanson == Dins deus cas, on ôt ene langue etrindjire, ki c' est do [[malgache]], dit på guitårisse del binde, Paul Talbot. N a co l' vwès da Françwès Duizink, ki dit do Maquet. Gn a ossu l' cene dal tchanteuse des Droles di Lodjeus, Gilberte Matina, ki dit ene ricete di macrale. == Tchantaedje == Ci côp cial, c’ est Jean-Pierre Darras ki tchante tote les tchansons. Gilberte Matina etervént dins deus tchansons « tchanson po Jean-Pierre » et « les potches vudes » (vwès padrî).<ref>Gilberte Matina, letes di cibernaivieus {{Ran}} 79, erî-såjhon 2016.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Plakes di muzike e walon]] 5ur9npchtxhb3sr514v5v7sq2t05cpb 0 42982 428087 421165 2026-11-01T10:02:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428087 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|El Dochriye}} '''El Dochriye''' (la-minme : ''El Dochrîye'', ''al Dochrîye dins ene fråze'', F. ''La Docherie''), c' est èn eshonnaedje di deus [[hamtea|hamteas]] d' [[Mårciene|Mårciene&nbsp;]]: '''El Dochriye coûtchantrece''' ey '''El Dochriye levantrece'''. == Lomaedje == === Etimolodjeyes === On n' sait nén podbon l' oridjene do no. Totfeye, i gn a mwintès abayeyes. L' ene d' inte di zels acdine k' el no vénreut do latén "''Docere''" ki vout dire "acsegnî". Cist etimolodjeye cial sereut raloyeye a on sûti ermite k' åreut viké dins li bwès drola. L' ôte atåvele purade k' el mot "Dochriye" vénreut do [[vî francès]] "''Dochard''", ki sereut "ene sakî poirtant do bwès".<ref>Émile Van Aelst, ''Gens de la Docherie'', 1993, 207 <abbr>p.</abbr></ref> === Spotaedje des djins === Li [[No|lomaedje]] des djins drola, c' est «[[Mårciene|&nbsp;]]Les Dochårds[[Mårciene|&nbsp;]]». == Djeyografeye == === Edroet === '''El Dochriye''' si trouve sol pindant do crestea k' est schåyeye pa [[Goyîssåt]]. Les pitits bans åtou d' '''El Dochriye''' sont : [[Dårmè]] (al Nonne-Levant), [[Djumet]] (al Bijhe), [[El Moncea-so-Sambe]] (å Coûtchant), [[El Rou-dlé-Tchålerwè]] (å Bijhe-Coûtchant), [[Lodlinsåt]] (å Levant) eyet les ôtès sadju d' [[Mårciene]] (al Nonne). L' edroet li pus hôt, c' est å dzeu di l' aite yet c' est a 185m ådzeu do livea del mer. C' est l' ene des sadju li pus hôt del [[province do Hinnot]], tot sinkant ene avuzion (sapinse åzès francès-cåzants : ''panorama'') so [[Goutrou]] eyet [[Mont-dzeu-Mårciene]].<ref name=":0">Gérard Amand, ''La Docherie au passé recomposé : 125^e'' ''anniversaire de la paroisse Saint-Pierre'', 88 <abbr>p.</abbr></ref> === Compôzucion === ==== Discrijhaedje ==== Èç hamtea cial, c' est on pôve dimeurrece hamtea. I gn a cåzumint ki des måjhones, åré åtoû do canå ewou i gn a sacwantès oujhenes. ==== Aite ==== L' aite a stî adjinçnêye etur [[1872]] eyet [[1873]]. On lz a agrandi on prumî côp a l' atake do [[20inme sieke]] ; pus, on deuzinme e [[1997]].<ref name=":0" /> ==== Bastimints rlidjeus ==== * L' [[Eglijhe Sint-Pire]] : Elle ava stî atåvlêye e [[1868]]. Ès no, c' est po Simon-Pire, mins eto po Pierre Parent, k' esta l' ome k' ava metou les liårds dins l' askepiance do bastimint. On-z el ava drovowe eyet li prumî titulaire canonike, ci fourit Victor Van Achter. Il ava dmoré titulaire disk' e [[1878]]. Cwand elle ava stî drovowe, i nd aveut pont d' toû, pont di clotchî ey adon : pont di clotche. Ene dijhnêye après ès-n' ahivaedje, i gn ava ddja des tchabotes. C' est pocwè, on-z ava ataké å tribunå les soces d' ''Amercœur'' eyet d' ''Bayemont'', e [[1881]]. El calindje va durer disk' e [[1892]] ; dj' ô bén, ene afwaire d' onze anêyes. Totfeye, troes ans padvant l' fén di l' afwaire, el pårotche a monté po divni on ''vicariat''{{?}}. C' est l' vicaire Marcquebreucq k' a oyou l' sintince do tribunå di Tchålerwè conte les deus soces d' houyires a payî les rfijhaedjes. L' anêye shuvant l' sintince, l' eglijhe ava rçuvou ès tour avou s' clotchî eyet troes clotches. A l' atake, elle avît l' no d' leus mårenes avou leus sons muzicås. Tchårlote, ci fourit e ''mi-bémol''{{?}}, Mareye-Båre e ''fa''{{?}} eyet Gustene e ''sol''{{?}}. * L' Ôrfulinat Sint-Djôzef I s' trouve al Rowe Favette. Il aveut stî, on tins, manaedjî pa ene kiminålté rlidjeuse. Totfeye, l' ôrfulinat a divnou layike e [[1965]], pus a divnou el Måjhone Sint-Djôzef.<ref name=":1" /> D' ayeur, elle est sovint lomêye come çoula. Ès sociå rôle a ledjirmint candjî. Tenawete, c' est todi des djonnes k' ont moens d' 18 ans ki vicnut drola. C' est ene des pus viyès institucions sociåles publikes d' '''El Dochriye'''. Cwek' sacwants candjmints sorlon les anêyes, l' ôrfulinat est todi dins les dujhances sociåles avou les djonnes dzerités.<ref name=":1" /> * Li [[Tchapele Notru-Dame des Set Sofrixhances]] Cisse tchapele la si trouve al Rowe Émile Gantois. C' est l' deuzinme bastimint rlidjeus d' '''El Dochriye''' ey elle a stî consacrêye li [[9 di nôvimbe]] [[1936]]. C' est dins l' åté e pire k' i gn a les relikes des Sints mårtirs Ciyin eyet Macsime. Asteure, c' est ene eglijhe ortodosse. ==== Corons ==== On-z î trouve tot plins des corons drola : * El coron des Cerijhîs * El coron des ovrîs : ci coron la a stî askepyî e [[1925]] på ''Habitations marchiennoises''. C' est l' coron ki si trouve åzès rowes Jean Jaurès eyet Victor Hachez. Ès piceure, c' est oridjinålté do stîle des måjhones. Bråmint des dmorants ls ont racaté. Cwek' ça, pô d' candjmints ont stî fwaits so les foûtrins. Metans el rowe Jean Jaurès ki monte sacwantès måjhones d' ci djinre avou leu maye d' oridjene.<ref name=":1">Émile Van Aelst, ''Les fantômes de la Docherie'', 1990, 152 <abbr>p.</abbr></ref> * El coron di Båyemont * El coron di l' "Ewålisté" * El coron Hachez ==== Caliguluks ==== * Caliguluk des Depoirtés * Caliguluk des Mames === Mape === <br />Fåt prinde asteme k' i gn a èn [[essera]] dins l' hamtea coûtchantrece. Come di djusse, on voet sol mape k' i gn a l' [[Coron des Cerijhîs (Hamtea di Mårciene)|Coron des Cerijhîs]] ddins.<mapframe latitude="50.423257" longitude="4.404402" zoom="14" width="300" height="252" align="center" /><br /> === Rimarke === El grande anecdôte d' èç hamtea ci, c' est k' c' est l' seu hamtea di [[Mårciene]] a esse padzeu do Canå Brussele-Tchålerwè. C' est pocwè bråmint d' djins pinsnut, tot s' brouyant, k' '''El Dochriye''' est on pitit ban. == Istwere == Li skepiance d' '''El Dochriye''' rimonte disk' a [[1840]] po divni èn hamtea avou des dimorants timpesse ey actif. Li [[canå Tchålerwè-Brussele]] passéve dedja drola, dispu [[1832]]. C' est pindant ciste anêye la k' on-z a yeu come pordjet d' basti l' pont Beghin. Ci pont ci, c' ît po raloyî [[Gochliye]] eyet [[Mårciene]]. Mins nerén, a l' epoke, c' ît puvite « canå Mårciene-Brussele ». Come di djusse, el fén do canå esteut å Fond Beghin. Li mot "Beghin" a divnou, l' no d' ene pårteye d' '''El Dochriye'''. '''Al Dochriye''', gn aveut divinltins des houyires timpesse. Asteure, i n' dimane k' les teris : * Pousse Sinte-Cicile * Pousse Sint-Gusse * Pousse Sint-Hinri * Pousse Sint-Louwis * Pousse Sinte-Mareye * Pousse Sinte-Souzane * Pousse Sint-Tåve * Pousse Sint-Tchåle * Pousse Sint-Teyo * [[Teri do Båyemont]] On-z el lome eto li Teri Sint-Tchåle, u co insi : Teri Båyemont-Sint-Tchåle. I si trouve al Nonne-Coûtchant do hamtea. * [[Teri Sint-Teyo Coûtchantrece]] == Fotos == Vocial des fotos del hamtea padzo, e-n esté [[2021]] : <center><gallery> Imådje:El Dochriye Rond-point.jpg|Novea rond-pont (atake del dijhnêye 2020) el Dochriye. Imådje:El Dochriye "Rue des Dochards".jpg|Il est råle d' vir des rowes ossu grande k' ça el Dochriye. Imådje:El Dochriye "Rue François Castermont".jpg|I gn a bråmint d' tienes el Dochriye, copuvite so les rowes Bijhe-Nonne. Imådje:El Dochriye "Rue du Curé Robert".jpg|Voye d' hame ki finixh avou ene aite padrî. </gallery></center> == Tuzance == === Tuzance walon-cåzante === ==== Teyåte ==== Ene [[dramatike]] ès lome : ''[[Les traiteaux dochards|Les tréteaux dochards]].''<ref name=":2">https://www.lavenir.net/cnt/39224544</ref> ==== Sicrijheus e walon ==== * [[Emile Dumont]] * [[Achille Goethals]] * [[Emile Van Aelst]]<ref name=":2" /> === Ôtès rlomêyès djins === * L' abé [[Léon Robert]] : Pindant l' ivier [[1892]], l' abé [[Léon Robert]] est lomé pa l' Evetchî po manaedjî el pårotche d' '''El Dochriye'''. Divinltins, cisse pårotche ci n' ava nén ene boune rlomêye. Houte di çoula, il a stî evoyî rola come pûnixhaedje, pask' i n' esta nén veyou tot n' estant nén po fé catolike dins s' pårotche di dvant. A l' epoke, il ava 34 ans. El cure fourit måhaitî. Totfeye, il aveut ès ritchesse. Il a rastindou l' bontins po fé des boutaedjes. Li scole catolike fourit tant dihåmonêye k' on-z ava dvou l' serer pindant dijh ans, l' tins des ovraedjes. Viè [[1920]], pus d' 900 scoleus ont stî pårti dins sacwantès scoles d' '''El Dochriye'''. Çou k' ava kerlé ene guere d' escoles. C' esteut on grand ome avou on nouzome caractere. Il ava nexhou e [[1858]] ey esteut revoye e [[1951]]. El rowe di l' aite a s' no, enute.<ref>https://www.7sur7.be/belgique/sept-rues-viennent-de-changer-de-nom-a-charleroi~adfef5f2/</ref> * [[Jean Ester]] : C' esteut on mineu d' areyoplane k' ava nexhou e [[1951]], å [[El Rou-dlé-Tchålerwè|Rou]], yet k' est revoye e [[1946]], a Gander, el [[Canada]]. Il aveut dmoré dins l' rowe ki, ouy, a s' no. == Kimon transpoirt == '''Al Dochriye''', gn a mwintès lenes di busse ki pasnut drola : li 85, 86, 172 eyet li Midi-Docherie. Cisse dierinne lene la, c' est avou on ptit busse ki va dins les stroetès rowes d' èç hamtea ci. Disk' å [[moes d' may]] [[1982]]<ref>http://www.mupdofer.be/pho2.pdf</ref><ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Lignes_d%27autobus_du_TEC_Charleroi#85_Charleroi_-_Jumet</ref>, gn aveut deus lenes di trams k' avént li minme trote avou des sinses diferins. Elle estént lomêyes : 85 eyet 86. C' esteut les [[Vicinås]] k' les fijhént mete e-n ovraedje. == Referinces eyet sourdants == '''Èç årtike ci a des dnêyes k' ont stî riprindowes timpesse di l' [[:fr:La_Docherie|årtike ki s' trouve sol Wikipedia francès-cåzant]].'''<references /> {{RC/Tchålerwè}} s7z7s8ta1j1wgosmqux1l0wlp5lr5jm 0 43060 427409 421303 2026-10-31T18:29:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427409 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Liturgical codex Louvre E10094.jpg|thumb|kischirêye copeye e [[cope (lingaedje)|cope]] (a hintche)]] [[Imådje:II Corinthians Bib Lat 1486 Bodleian Library 273.jpg|thumb|modêye e latén]] [[Imådje:RattviksKyrka-Fattigb.JPG|thumb|Ratournaedje e [[suwedwès]]]] Li '''deuzinme lete sint På ås djins d' Corinte''', c' est on boket do [[Noû Testamint]]. Come si no el dit bén, c' est ene [[lete d' apoisse]] sicrîte pa [[sint På]] avou [[Timoté]] et evoyeye ås noveas [[crustin]]s d' [[Corinte]], et di tot l' payis alintoû (l' Acayeye, asteure, li [[Grece]]). I lzî aveut [[Prumire lete sint På ås djins d' Corinte|ddja scrît ene prumire lete divant]]. == Compôzicion del lete == On est a pô près seur ki c' est bén [[sint På]] k' a scrît l' messaedje. Mins motoit ki ci n' est nén ene seule lete, mins deus u minme pluzieurs. On acsegne aprume les tchaptrês 11 a 13, la ki l' ton est bråmint pus straegne et rprotchiveus ki dins les 10 prumîs tchaptrês. == Etcherpetaedje == * 1:1–11 Salutåcions d' intrêye * 1:12 – 7:16 – På disfind çou k' il a fwait et acsegnî, mostrant k' i voet voltî les cis d' Corintwès. * 8:1 – 9:15 – Dimande di portchesse po les pôves di l' eglijhe di Djeruzalem. * 10:1 – 13:10 – Disfinse pu hagnante di si acsegnmint. * 13:11–13 – Salutåcions d' cloyaedje. == Cotoû istorike == Les rapoirts di sint På avou les Corintwès si plèt espliker insi: * Prumî voyaedje; i va dmorer la 18 moes ([[Ouve des Apoisses]] 18:11). Adonpwis, i va cwiter Corinte et passer cåzu troes ans a Efeze (Ouve des Apoisses 19:8, 19:10, 20:31). Çoula trevna a pô près di l' an 53 a l' an 57. * Tins di s' prumire anêye a efeze, På lezî scrît ene lete po les prevni (di n' nén candjî d' idêye) (Prumire lete ås Corintwès 5:9). * Tins di s' deuzinme anêye, i scrît li [[prumire lete sint På ås Corintîs]]. * I rva a Corinte on deuzinme côp, dandjreus å mitan di s' troezinme anêye a Efeze (come i dijheut k' i freut dins l' prumire lete, 16:6). Dins l' deuzinme lete, i lome ci vizite la «li poenneuse vizite». :''Ça fwait ki, di dj' mi dins mi-minme, dji n' erirè nén dé zels estant peneus (deuzinme lete, 2:1) * På scrît li «lete des låmes» (nén ene [[lete d' apoisse]]). :''Dji vos a scrît di ç’ façon la afén çki, arivant dlé vozôtes, dji n’ soeye nén rindou peneus pås cis ki m’ divrént ragaiyi, paski dji croe moirdicusse ki m’ prôpe contintmint serè l’ contintmint da vozôtes tertos (2:3.). * I scrît adon li deuzinme lete dijhant k' i les vout aler rtrover on troezinme côp (12:14, 13:1). Li lete ni dit nén li plaece k' elle a stî scrîte, mins on pinse ki c' est cwand il va cwiter Efeze po ndaler el Macedône (Ouve des Apoisses, 20), k' adon, ci sereut di [[Flipe (viye veye)|Flipe]] u d' [[Tessalonike]]. * Après awè evoyî l' lete, På rala dandjreus pol troezinme côp a Corinte, ca les Ouves des Apoisses (20:2–3) rilevnut k' i passa troes moes el Grece. Il î scrijha si [[Lete sint På ås Romins|lete ås Romins]], la k' il preye li bondjoû å Romins del pårt des mwaisses mimbes di l' eglijhe d' Efeze. == {{HD}} == {{Wks|Deuzinme lete sint På ås djins d’ Corinte}} {{Commonscat|Second Epistle to the Corinthians|l'&nbsp;deuzinme lete ås djins d' Corinte}} [[Categoreye:Bibe]] [[Categoreye:Noû Testamint]] [[Categoreye:Letes d' apoisse]] tl3bsyg0cihltq2bdsadgfnso5pfls2 427448 427409 2026-10-31T18:34:16Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte]] viè [[Deuzinme lete sint På ås djins d' Corinte]] : rif. deuzinme, troezinme 427409 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Liturgical codex Louvre E10094.jpg|thumb|kischirêye copeye e [[cope (lingaedje)|cope]] (a hintche)]] [[Imådje:II Corinthians Bib Lat 1486 Bodleian Library 273.jpg|thumb|modêye e latén]] [[Imådje:RattviksKyrka-Fattigb.JPG|thumb|Ratournaedje e [[suwedwès]]]] Li '''deuzinme lete sint På ås djins d' Corinte''', c' est on boket do [[Noû Testamint]]. Come si no el dit bén, c' est ene [[lete d' apoisse]] sicrîte pa [[sint På]] avou [[Timoté]] et evoyeye ås noveas [[crustin]]s d' [[Corinte]], et di tot l' payis alintoû (l' Acayeye, asteure, li [[Grece]]). I lzî aveut [[Prumire lete sint På ås djins d' Corinte|ddja scrît ene prumire lete divant]]. == Compôzicion del lete == On est a pô près seur ki c' est bén [[sint På]] k' a scrît l' messaedje. Mins motoit ki ci n' est nén ene seule lete, mins deus u minme pluzieurs. On acsegne aprume les tchaptrês 11 a 13, la ki l' ton est bråmint pus straegne et rprotchiveus ki dins les 10 prumîs tchaptrês. == Etcherpetaedje == * 1:1–11 Salutåcions d' intrêye * 1:12 – 7:16 – På disfind çou k' il a fwait et acsegnî, mostrant k' i voet voltî les cis d' Corintwès. * 8:1 – 9:15 – Dimande di portchesse po les pôves di l' eglijhe di Djeruzalem. * 10:1 – 13:10 – Disfinse pu hagnante di si acsegnmint. * 13:11–13 – Salutåcions d' cloyaedje. == Cotoû istorike == Les rapoirts di sint På avou les Corintwès si plèt espliker insi: * Prumî voyaedje; i va dmorer la 18 moes ([[Ouve des Apoisses]] 18:11). Adonpwis, i va cwiter Corinte et passer cåzu troes ans a Efeze (Ouve des Apoisses 19:8, 19:10, 20:31). Çoula trevna a pô près di l' an 53 a l' an 57. * Tins di s' prumire anêye a efeze, På lezî scrît ene lete po les prevni (di n' nén candjî d' idêye) (Prumire lete ås Corintwès 5:9). * Tins di s' deuzinme anêye, i scrît li [[prumire lete sint På ås Corintîs]]. * I rva a Corinte on deuzinme côp, dandjreus å mitan di s' troezinme anêye a Efeze (come i dijheut k' i freut dins l' prumire lete, 16:6). Dins l' deuzinme lete, i lome ci vizite la «li poenneuse vizite». :''Ça fwait ki, di dj' mi dins mi-minme, dji n' erirè nén dé zels estant peneus (deuzinme lete, 2:1) * På scrît li «lete des låmes» (nén ene [[lete d' apoisse]]). :''Dji vos a scrît di ç’ façon la afén çki, arivant dlé vozôtes, dji n’ soeye nén rindou peneus pås cis ki m’ divrént ragaiyi, paski dji croe moirdicusse ki m’ prôpe contintmint serè l’ contintmint da vozôtes tertos (2:3.). * I scrît adon li deuzinme lete dijhant k' i les vout aler rtrover on troezinme côp (12:14, 13:1). Li lete ni dit nén li plaece k' elle a stî scrîte, mins on pinse ki c' est cwand il va cwiter Efeze po ndaler el Macedône (Ouve des Apoisses, 20), k' adon, ci sereut di [[Flipe (viye veye)|Flipe]] u d' [[Tessalonike]]. * Après awè evoyî l' lete, På rala dandjreus pol troezinme côp a Corinte, ca les Ouves des Apoisses (20:2–3) rilevnut k' i passa troes moes el Grece. Il î scrijha si [[Lete sint På ås Romins|lete ås Romins]], la k' il preye li bondjoû å Romins del pårt des mwaisses mimbes di l' eglijhe d' Efeze. == {{HD}} == {{Wks|Deuzinme lete sint På ås djins d’ Corinte}} {{Commonscat|Second Epistle to the Corinthians|l'&nbsp;deuzinme lete ås djins d' Corinte}} [[Categoreye:Bibe]] [[Categoreye:Noû Testamint]] [[Categoreye:Letes d' apoisse]] tl3bsyg0cihltq2bdsadgfnso5pfls2 1 43064 427450 362778 2026-10-31T18:34:16Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Copene:Deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte]] viè [[Copene:Deuzinme lete sint På ås djins d' Corinte]] : rif. deuzinme, troezinme 362778 wikitext text/x-wiki Ratournaedje fwait pa [[Lucyin Mahin]], bråmint a pårti d' lingaedjes diferins do francès (aprume l' arabe, ki vént motoit d' on pus vî ratournaedje, adon-pwis, di l' inglès) po sayî di translater li pus walonmint possibe. [https://wikisource.org/wiki/Deujhinme_lete_sint_P%C3%A5_%C3%A5s_djins_d%E2%80%99_Corinte Dierinne modêye] == Prumî tchaptrê == بولس رسول يسوع المسيح بمشيئة الله وتيموثاوس الاخ الى كنيسة الله التي في كورنثوس مع القديسين اجمعين الذين في جميع اخائية 1. På, messaedjî da Djezus l' Messeye, avou l' åjhmince do Bon Diu, eyet l' fré Timoté, a l' eglijhe do Bon Diu k' est a Corinte, et a tos les crustins di tote l' Acayeye. 2. نعمة لكم وسلام من الله ابينا والرب يسوع المسيح Ki l' gråce et l' påye fouxhexhe so vozôtes tertos, del pårt do Bon Diu nosse pa, et do signeur Djezus l' Messeye. 3. مبارك الله ابو ربنا يسوع المسيح ابو الرأفة واله كل تعزية Ki l' Diu l' Pere soeye beni, et nosse mwaisse Djezus l' Messeye, li pere do pardonmint, et l' diu di tos les solåciaedjes... 4. الذي يعزينا في كل ضيقتنا حتى نستطيع ان نعزي الذين هم في كل ضيقة بالتعزية التي نتعزى نحن بها من الله. ...Ki sofrixh avou nozôtes tchaeke côp ki ns estans dins l' penin, disk' a tant k' nos polanxhe ricfoirter les cis ki sont zels-minmes dins l' penin, avou l' minme foice di ricfoirtaedje ki l' cene ki ns avans rçû på ricfoirt do Bon Diu. 5. ''For as we share abundantly in Christ's sufferings, so through Christ we share abundantly in comfort too.'' Poy ki nos avans pårti totes les sofrixhances do Criss, adon, åd triviè do Criss, nos profitrans eto di s’ ricfoirtaedje. 6. {{en}} ''If we are afflicted, it is for your comfort and salvation; and if we are comforted, it is for your comfort, which you experience when you patiently endure the same sufferings that we suffer.'' S’ i nos avént des rascråwes, c’est po k’ nos vos polanxhe riconssoler et schaper. Et si nos estans rconsolés, c’ est po vos rconsoler podbon, come vos l’ avoz bén sintou cwand vos edurîz sins rnigter les minmès sofrixhances ki nos. 7 {{en}}''Our hope for you is unshaken, for we know that as you share in our sufferings, you will also share in our comfort.'' Nos avans boune maye po vozôtes, paski dji savans bén ki, come vos avoz prindou pårt a nosse doleur, vos prindroz sifwaitmint pårt a nosse riconssolaedje. 8 {{en}}''For we do not want you to be unaware, brothers, of the affliction we experienced in Asia. For we were so utterly burdened beyond our strength that we despaired of life itself.'' Ca, binamés frés, nos n’ vos vlans nén catchî les rujhes ki ns avans cnoxhou e l’ Azeye. Nos î avans stî si mesbridjîs ki nos avans bén manké d’ î leyî les hozetes. 9 {{en}} ''Indeed, we felt that we had received the sentence of death. But that was to make us rely not on ourselves but on God who raises the dead.'' Po dire li veur, dj’ avéns les pinses d’ awè stî codånés a moirt. Mins c’ esteut po nos fé aveur fiyate, nén dins nos-minmes, mins divins l’ Bon Diu k’ est l’ vinkixheu del moirt. 10 {{en}}''He delivered us from such a deadly peril, and he will deliver us. On him we have set our hope that he will deliver us again.'' I nos a schapé d’ on sfwait dandjî d’ moirt, et s’ nos schaprè-t i co. C’ est sor lu ki dj’ avans metou l’ espwer k’ i nos rschapaxhe co todi des ôtes côps. 11 {{en}}''You also must help us by prayer, so that many will give thanks on our behalf for the blessing granted us through the prayers of many.'' : {{fr}} ''… afin que la grâce obtenue pour nous par plusieurs soit pour plusieurs une occasion de rendre grâces à notre sujet. Vos nos dvoz ossu aidî pa vos priyires, po k’ toplin des djins rmerciyexhe li Bon Diu pol benediccion ki nos atoumrè a cåze del priyire ci cisse minme flouxhe di djins la. 12{{en}} ''For our boast is this, the testimony of our conscience, that we behaved in the world with simplicity and godly sincerity, not by earthly wisdom but by the grace of God, and supremely so toward you. :{{fr}} ''Car ce qui fait notre gloire, c'est ce témoignage de notre conscience, (…) et surtout à votre égard, avec sainteté et pureté devant Dieu, non point avec une sagesse charnelle, mais avec la grâce de Dieu. Paski, çou ki fwait nosse firté, c’ est l’ temognaedje di nosse consyince ki nos nos avans cdût avå les djins – et aprume emey vozôtes - sins grandiveusté ni toursiveusté, et sins shuve les tuzaedjes do monde, mins fok avou l’ åjhmince do Bon Diu. 13{{en}} ''For we are not writing to you anything other than what you read and understand and I hope you will fully understand— Paski nos n’ vos scrijhans rén d’ ôte ki çou k’ vos lijhoz et l’ comprinde, et dj’ espere ki vos comprinroz totafwaitmint... 14 {{en}} ''just as you did partially understand us—that on the day of our Lord Jesus you will boast of us as we will boast of you. — come vos l’ avoz ddja comprins assez bén — ki, å djoû do rivnaedje da nosse signeur Djezus, vos seroz firs di nozôtes ostant k’ nos serans contins d’ vozôtes. 15 {{en}}''Because I was sure of this, I wanted to come to you first, so that you might have a second experience of grace. C’ est paski dj’ esteu seur di çoula ki dj’ a volou vni on prumî côp dé vozôtes, pu on deujhinme côp, po vozôtes awè ene deujhinme apriyesse del gråce. 16 {{en}}''I wanted to visit you on my way to Macedonia, and to come back to you from Macedonia and have you send me on my way to Judea. : {{fr}} ''...et vous m'auriez fait accompagner en Judée. Dji vos vleu co raler vey so m’ voye eviè l’ Macedwene, et co rpasser dé vozôtes cwand dji rvénreu did ladrî, et k’ vos m’ årîz adon racpagnté por mi rwangnî l' Djudêye. 17 {{en}}''Was I vacillating when I wanted to do this? Do I make my plans according to the flesh, ready to say “Yes, yes” and “No, no” at the same time? : {{fr}} ''Est-ce que, en voulant cela, j'ai donc usé de légèreté ? Ou bien, mes résolutions sont-elles des résolutions selon la chair, de sorte qu'il y ait en moi le oui et le non ? Esteut ç’ des plans fwaits al grosse fotche ? Oudon-bén, do planetaedje sins tuzer, et m’ ôre dire e minme tins « taiss k’ åy » et « oyi mins nonna »? 18 {{en}} ''As surely as God is faithful, our word to you has not been Yes and No. Ossu seur ki l’ Bon Diu est fiyåve, dji n’ vos dirè nén sol minme trevén “oyi” et “nonna”. 19 {{en}}''For the Son of God, Jesus Christ, whom we proclaimed among you, Silvanus and Timothy and I, was not Yes and No, but in him it is always Yes. Paski pol Fi do Diu, Djezus-Cris, ki nos vos avans acsegnî, mi, Silvin et Timoté, ci n’ esteut nén “oyi mins nonna”, mins avou lu, c’ est tofer “oyi, oyi”. 20 {{en}} ''For all the promises of God find their Yes in him. That is why it is through him that we utter our Amen to God for his glory. :: {{fr}} ''c'est pourquoi encore l'Amen par lui est prononcé par nous à la gloire de Dieu. Pask’ il a todi dit “oyi” ås dmandes do Bon Diu. C’ est po ça ki c’ est par lu ki nos djhans « åmen » a Diu, eyet l’ glorifyî. 21 {{en}}''And it is God who establishes us with you in Christ, and has anointed us, :: {{fr}} ''Et celui qui nous affermit avec vous en Christ, et qui nous a oints, c'est Dieu, Et c’ est l’ Bon Diu ki nos aloye, vozôtes et nozôtes, dins l’ Criss; et c’ est lu ki nos a ondou del sinte ôle... 22{{en}} ''and who has also put his seal on us and given us his Spirit in our hearts as a guarantee. : {{fr}} ''lequel nous a aussi marqués d'un sceau et a mis dans nos coeurs les arrhes de l'Esprit. … et ki nos a eto marké di s’ catchet, et k’ a fwait adschinde li Sint Spér dins nos cour, a môde de dnî-diu. 23{{en}} ''But I call God to witness against me—it was to spare you that I refrained from coming again to Corinth. Mins — dji prin l’ Bon Diu come temoen a tchedje — c’ esteut po vos spårgnî des måleurs ki dji m’ a rastenou di rivni a Corinte. 24 {{en}}''Not that we lord it over your faith, but we work with you for your joy, for you stand firm in your faith. Nén ki nos åyénxhe doté d' vosse fwè, mins nos avans ovré po k' vos soeyîxhe a voste åjhe, et seurs et certins dins vos creyances. == Deujhinme tchaptrê == 1. ولكني جزمت بهذا في نفسي ان لا آتي اليكم ايضا في حزن. Ça fwait ki, di dj' mi dins mi-minme, dji n' erirè nén dé zels estant peneus. لانه ان كنت احزنكم انا فمن هو الذي يفرحني الا الذي احزنته. .2 Ca, si dji vs rin peneus, adon, mi, kî çki m' rindrè del djoye emey les cis k' dj' årè stî por zels on rabat-djoye? وكتبت لكم هذا عينه حتى اذا جئت لا يكون لي حزن من الذين كان يجب ان افرح بهم واثقا بجميعكم ان فرحي هو فرح جميعكم. .3 :{{en}}''And I wrote as I did, so that when I came I might not suffer pain from those who should have made me rejoice, for I felt sure of all of you, that my joy would be the joy of you all. ::{{fr}} ''J'ai écrit comme je l'ai fait pour ne pas éprouver, à mon arrivée, de la tristesse de la part de ceux qui devaient me donner de la joie, ayant en vous tous cette confiance que ma joie est la vôtre à tous. Dji vos a scrît di ç’ façon la afîsse ki, arivant dlé vozôtes, dji n’ soeye nén rindou peneus pås cis ki m’ divrént ragaiyi, paski dji croe moirdicusse ki m’ prôpe contintmint serè l’ contintmint da vozôtes tertos. لاني من حزن كثير وكأبة قلب كتبت اليكم بدموع كثيرة لا لكي تحزنوا بل لكي تعرفوا المحبة التي عندي ولا سيّما من نحوكم .4 :{{en}}''For I wrote to you out of much affliction and anguish of heart and with many tears, not to cause you pain but to let you know the abundant love that I have for you. Taiss ki dji vos a scrît, estant rimpli d’ ene grande disbåtchance et d’ angoxhe di cour, eyet tot breyant mes ouys foû, nén po k’ vos åyîxhe del poenne, mins afîsse ki vos sepîxhe l’ amour ki dj’ a, aprume po vozôtes. ولكن ان كان احد قد احزن فانه لم يحزني بل احزن جميعكم بعض الحزن لكي لا اثقل. .5 :{{en}}''Now if anyone has caused pain, he has caused it not to me, but in some measure—not to put it too severely—to all of you. Mins, s’ end a onk k’ end a fwait sofri ds ôtes, c’ est nén mi k’ il a fwait sofri, mins ene miete — sins criyî foirt — vozôtes tertos. مثل هذا يكفيه هذا القصاص الذي من الاكثرين .6 :{{en}}''For such a one, this punishment by the majority is enough, Pask’ on parey, il a po fé avou l’ pûnixhmint vinant d’ ene contrumasse di djins... حتى تكونوا بالعكس تسامحونه بالحري وتعزونه لئلا يبتلع مثل هذا من الحزن المفرط. .7 :{{en}}''so you should rather turn to forgive and comfort him, or he may be overwhelmed by excessive sorrow. ...disk’ å moumint wice ki — ki do contråve —, vos lyi pardonîxhe librumint, et l’ solåcyî, afîsse k’ i n' sofrixhe nén dtrop, lu nerén. لذلك اطلب ان تمكنوا له المحبة. .8 Ey adon, dji vos dmande di fé plaece a d’ l’ amiståvisté por lu. لاني لهذا كتبت لكي اعرف تزكيتكم هل انتم طائعون في كل شيء. .9 :{{en}}''For this is why I wrote, that I might test you and know whether you are obedient in everything. ::{{fr}}''car je vous ai écrit aussi dans le but de connaître, en vous mettant à l'épreuve, si vous êtes obéissants en toutes choses. Ca c’ est po ça ossu ki dj’ vos scrijha : po vs sayî, et vey si vs schoûtez bén dins tot. والذي تسامحونه بشيء فانا ايضا. لاني انا ما سامحت به ان كنت قد سامحت بشيء فمن اجلكم بحضرة المسيح .10 :{{en}}''Anyone whom you forgive, I also forgive. Indeed, what I have forgiven, if I have forgiven anything, has been for your sake in the presence of Christ, Ca, li ci k’ vos lyi pardonez åk, dji lyi pardone, mi avou. Paski, çou k’ dj’ a pardoné — boutans k’ dj’ åye pardoné ene sacwè — dji l’ a fwait po vosse bén, et l’ Messeye esteut la dlé mi, lu eto, po dire « åmen »... لئلا يطمع فينا الشيطان لاننا لا نجهل افكاره .11 :{{en}}''so that we would not be outwitted by Satan; for we are not ignorant of his designs. ::{{fr}}''afin de ne pas laisser à Satan l'avantage sur nous, car nous n'ignorons pas ses desseins. ... po ki l’ Diåle ni nos vinkixhe nén, ca nos n’ meskinoxhans nén ses idêyes. ولكن لما جئت الى ترواس لاجل انجيل المسيح وانفتح لي باب في الرب .12 :{{en}}''When I came to Troas to preach the gospel of Christ, even though a door was opened for me in the Lord, Po dire li vraiy, cwand dj’ ariva a [[Trowasse]] po pretchî l’ evandjîle do Messeye, mågré k’ ene poite esteut å lådje por mi addé l’ Bon Diu... لم تكن لي راحة في روحي لاني لم اجد تيطس اخي. لكن ودعتهم فخرجت الى مكدونية .13 :{{en}}''my spirit was not at rest because I did not find my brother Titus there. So I took leave of them and went on to Macedonia. … dji n’fouri nén a mi åjhe divintrinnmint, ca dji n’ î trova nén m’ fré Titusse. Adon, dj' elzès cwita po ndaler eviè l’ [[Macedwene (vî payis)|Macedwene]]. ولكن شكرا للّه الذي يقودنا في موكب نصرته في المسيح كل حين ويظهر بنا رائحة معرفته في كل مكان. .14 :{{en}}''But thanks be to God, who in Christ always leads us in triumphal procession, and through us spreads the fragrance of the knowledge of him everywhere. ::{{fr}}''Grâces soient rendues à Dieu, qui nous fait toujours triompher en Christ, et qui répand par nous en tout lieu l'odeur de sa connaissance Gråce et merci å Bon Diu ki nos moenne todi, på Messeye, eviè l’ voye do triyonfe, et ki, åd triviè d’ nozôtes, sipåd totavå li sint-bon di s’ kinoxhance. لاننا رائحة المسيح الذكية للّه في الذين يخلصون وفي الذين يهلكون. .15 :{{en}}''For we are the aroma of Christ to God among those who are being saved and among those who are perishing Paski nos estans l' sint-bon do Messeye k’ est l’ tuzance do Bon Diu, emey les cis ki sont schapés, ey emey les cis ki sont distrûts. لهؤلاء رائحة موت لموت ولاولئك رائحة حياة لحياة. ومن هو كفؤ لهذه الامور. .16 :{{en}}''to one a fragrance from death to death, to the other a fragrance from life to life. Who is sufficient for these things? ::{{fr}}''aux uns, une odeur de mort, donnant la mort; aux autres, une odeur de vie, donnant la vie. Po des cis k’ i gn a, ene pufkene di moirt moennant al moirt ; po les ôtes, ene nodeur di veye moennant al veye. لاننا لسنا كالكثيرين غاشين كلمة الله لكن كما من اخلاص بل كما من الله نتكلم امام الله في المسيح .17 :{{en}}''For we are not, like so many, peddlers of God's word, but as men of sincerity, as commissioned by God, in the sight of God we speak in Christ. Paski nos n’ estans nén come bråmint des ctoirtcheus del parole do Bon Diu ; mins dj’ estans des djins boune fwè, evoyîs do Bon Diu ; si cåzans dj’ divant l’ Bon Diu, pal voye do Messeye. == Troejhinme tchaptrê == أفنبتدئ نمدح انفسنا ام لعلنا نحتاج كقوم رسائل توصية اليكم او رسائل توصية منكم. .1 :{{en}} ''Are we beginning to commend ourselves again? Or do we need, as some do, letters of recommendation to you, or from you? ::{{fr}} ''Commençons-nous de nouveau à nous recommander nous-mêmes ? ... Alans dj’ don cmincî a nos rkimander pa nozôtes-minmes ! Oudon, avans dj’ co dandjî, come des cis k’ i gn a, di letes di ricmandaedje a vos mostrer, ou des sfwaites di vosse pårt (po mostrer a ds ôtes) ? انتم رسالتنا مكتوبة في قلوبنا معروفة ومقروءة من جميع الناس .2 C’ est vozôtes k’ est parey a des messaedjes sicrîts divins nos cours – et çoula, les djins l’ savnut bén tertos – ... ظاهرين انكم رسالة المسيح مخدومة منا مكتوبة لا بحبر بل بروح الله الحي . لا في الواح حجرية بل في الواح قلب لحمية .3 :{{en}} ''… not on tablets of stone but on tablets of human hearts.[b] … come si vos serîz on testamint do Messeye nén scrît avou d’ l’ intche, mins avou l’ Esprit do vicant Bon Diu. Nén so des tåvletes di pire, mins so des tåvletes di tchå d’ on cour di djin. ولكن لنا ثقة مثل هذه بالمسيح لدى الله. .4 :{{en}} ''Such is the confidence that we have through Christ toward God. C’ est l’ minme fiyate å Bon Diu ki ns avans åd triviè do Messeye. ليس اننا كفاة من انفسنا ان نفتكر شيئا كانه من انفسنا بل كفايتنا من الله .5 :{{en}} ''… to claim anything as coming from us... Nos n’ estans nén capåbes di rclamer åk come si ça vénreut d’ nos-minmes ; nosse capåbté vént do Bon Diu… الذي جعلنا كفاة لان نكون خدام عهد جديد. لا الحرف بل الروح. لان الحرف يقتل ولكن الروح يحيي. .6 :{{en}} ''who has made us sufficient to be ministers of a new covenant, not of the letter but of the Spirit. For the letter kills, but the Spirit gives life. ::{{fr}} ''… d'une nouvelle alliance... … ki nos a dné l’ polance d’ esse des ovrîs d’ ene novele aloyance. Nén si scrijhaedje, mins si Esprit. C’ est k’ li scrijhaedje vos towe, mins l’ Esprit vs fwait viker. ثم ان كانت خدمة الموت المنقوشة باحرف في حجارة قد حصلت في مجد حتى لم يقدر بنو اسرائيل ان ينظروا الى وجه موسى لسبب مجد وجهه الزائل .7 :{{en}} ''Now if the ministry of death, carved in letters on stone, came with such glory that the Israelites could not gaze at Moses' face because of its glory, which was being brought to an end, ... Asteure, si l’ ovraedje del moirt, schavé a môde di letes dins des pires, dinéve del glwere po fé, tantea ki les fis d’ Israyel n’ ont nén polou loukî l’ vizaedje da Moyisse di cåze di cisse glwere la, – et mågré k’ elle esteut po disparexhe – ... فكيف لا تكون بالأولى خدمة الروح في مجد. .8 :{{en}} ''will not the ministry of the Spirit have even more glory? … adon, kimint çki l’ ovraedje di l’ Esprit ni sereut i nén co, aprume, pus glorieus ? لانه ان كانت خدمة الدينونة مجدا فبالأولى كثيرا تزيد خدمة البر في مجد. .9 :{{en}} ''For if there was glory in the ministry of condemnation, the ministry of righteousness must far exceed it in glory. ::{{fr}} ''Si le ministère de la condamnation a été glorieux, le ministère de la justice est de beaucoup supérieur en gloire Paski, si l’ fwait di codåner a stî èn oneur, li siervaedje del djustice est co bråmint pus onorant. فان الممجد ايضا لم يمجد من هذا القبيل لسبب المجد الفائق. .10 :{{en}} ''Indeed, in this case, what once had glory has come to have no glory at all, because of the glory that surpasses it ::{{fr}} ''Et, sous ce rapport, ce qui a été glorieux ne l'a point été, à cause de cette gloire qui lui est supérieure. Pask’ a ç’ moumint la, çou k’aveut stî glorieus ni l’ a pus stî gote, a cåze d’ ene ôte glwere co pus grande ki ça. لانه ان كان الزائل في مجد فبالأولى كثيرا يكون الدائم في مجد .11 :{{en}}''For if what was being brought to an end came with glory, much more will what is permanent have glory. Paski, si çou k’ aléve disparexhe a stou glorieus, çou ki va dmorer po todi va co esse pus glorieus, dabôrd. فاذ لنا رجاء مثل هذا نستعمل مجاهرة كثيرة. .12 :{{en}} ''Since we have such a hope, we are very bold, ::{{fr}} ''Ayant donc cette espérance, nous usons d'une grande liberté Come nos avans cist espwer la (d’ ene sacwè eternele), nos nos sintans pår libes divant les djins... وليس كما كان موسى يضع برقعا على وجهه لكي لا ينظر بنو اسرائيل الى نهاية الزائل. .13 :{{en}} ''not like Moses, who would put a veil over his face so that the Israelites might not gaze at the outcome of what was being brought to an end ::{{fr}} ''et nous ne faisons pas comme Moïse, qui mettait un voile sur son visage, pour que les fils d'Israël ne fixassent pas les regards sur la fin de ce qui était passager. … et nén-z esse come Moyisse ki muchive si vizaedje po k’ les fis d’ Israyel ni voeyénxhe nén li finixhmint d’ ene sacwè k’ esteut po disparexhe. بل أغلظت اذهانهم لانه حتى اليوم ذلك البرقع نفسه عند قراءة العهد العتيق باق غير منكشف الذي يبطل في المسيح. .14 :{{en}} ''But their minds were hardened. For to this day, when they read the old covenant, that same veil remains unlifted, because only through Christ is it taken away. ::{{fr}} ''Mais ils sont devenus durs d'entendement. Car jusqu'à ce jour le même voile demeure quand, ils font la lecture de l'Ancien Testament, et il ne se lève pas, parce que c'est en Christ qu'il disparaît. Mins leu tuzaedje s’ a aspexhi ; paski, disk’ å djoû d’ ouy, cwand i lijhèt l’ Vî Testamint, li minme vwele est todi la po lzî catchî l’ veur, ca l’ verité n’ est discatcheye ki på Messeye. لكن حتى اليوم حين يقرأ موسى البرقع موضوع على قلبهم. .15 :{{en}} ''Yes, to this day whenever Moses is read a veil lies over their hearts Taiss k’ åy ! Disk’ asteure, cwand i lijhnut Moyisse, gn a todi on vwele dissu leu cour. ولكن عندما يرجع الى الرب يرفع البرقع. .16 Mins Moyisse, lu, cwand i rariveut adlé l’ Bon Diu, i rdiscatchive si vizaedje. واما الرب فهو الروح وحيث روح الرب هناك حرية. .17 :{{en}} ''Now the Lord is the Spirit, and where the Spirit of the Lord is, there is freedom. Ca l’ Bon Diu, c’ est l’ Esprit, et la k’ i gn a l’ Esprit do Signeur, i gn a l’ liberté. ونحن جميعا ناظرين مجد الرب بوجه مكشوف كما في مرآة نتغيّر الى تلك الصورة عينها من مجد الى مجد كما من الرب الروح 18 :{{en}} ''And we all, with unveiled face, beholding the glory of the Lord, are being transformed into the same image from one degree of glory to another. For this comes from the Lord who is the Spirit. ::{{fr}} ''Nous tous qui, le visage découvert, contemplons comme dans un miroir la gloire du Seigneur, nous sommes transformés en la même image, de gloire en gloire, comme par le Seigneur, l'Esprit. Nozôtes tertos ki rwaite li glwere do Signeur a vizaedje discatchî, come s’ on waitreut dins on muroe, nos divnans ciste imådje la, et passer d’ ene glwere a l’ ôte come on passe do Signeur a l’ Esprit. == Cwatrinme tchaptrê == 1. {{en}} ''Therefore, having this ministry by the mercy of God,[a] we do not lose heart'' Ça fwait ki nos n’ piedrans måy coraedje, paski nosse mission, dji l’ avans rçû a cåze del bonté do Bon Diu. 2. {{en}} ''But we have renounced disgraceful, underhanded ways. We refuse to practice[b] cunning or to tamper with God's word, but by the open statement of the truth we would commend ourselves to everyone's conscience in the sight of God. :{{fr}} ''Nous rejetons les choses honteuses qui se font en secret, nous n'avons point une conduite astucieuse, et nous n'altérons point la parole de Dieu. Mais, en publiant la vérité, nous nous recommandons à toute conscience d'homme devant Dieu. Mins nos n’ avans nén vlou bouter catchetmint, ni toursiveuzmint come des rosseas tchén, tot cotoirdant les messaedjes do Bon Diu. Mins, paski nos rclamans l’ veur platezak, nos adierçans li peure consyince des djins, et l’ Bon Diu end est l’ temoen. 3. {{en}} ''And even if our gospel is veiled, it is veiled to those who are perishing. Et minme si nosse boune novele avize målåjheye a comprinde, ele ni l’ est ki po les cis ki sont ddja moirts. 4. {{en}} ''In their case the god of this world has blinded the minds of the unbelievers, to keep them from seeing the light of the gospel of the glory of Christ, who is the image of God. Pos ces-la ki n’ volèt nén croere, c’ est les diès do monde teresse ki sont k’ aveulnut leu tuza, et ls espaitchî di vey li loumire del Boune Novele ki mostere li glwere da Djezus-Cri, k’ est l’ imådje minme do Bon Diu. 5. {{en}} ''For what we proclaim is not ourselves, but Jesus Christ as Lord, with ourselves as your servants[c] for Jesus' sake. Ca nos n' fijhans pont d' riclame po nozôtes-minmes mins bén po Djezus-Cri, ki dj' loucans come nosse mwaisse, et nozôtes djusse esse ses vårlets. 6. {{en}} ''For God, who said, “Let light shine out of darkness,” has shone in our hearts to give the light of the knowledge of the glory of God in the face of Jesus Christ. Paski l' Bon Diu, k' a dit "Fijhans l' loumire po loumer li spexheur", il a loumé dvins nos cours po nos dner li loumire del sepiance del glwere do Bon Diu, leye ki rglatixh sol vizaedje da Djezus-Cri. 7. {{en}} ''But we have this treasure in jars of clay, to show that the surpassing power belongs to God and not to us Mins, ci trezôr la est wårdé dins des spiyåvès djusses di taile, po bén mostrer ki l' polance et l' povwer et l' foice dizeutrinne, c' est l' Bon Diu k' els a, et nén nozôtes. 8. {{en}} ''We are afflicted in every way, but not crushed; perplexed, but not driven to despair; :{{fr}} ''Nous sommes pressés de toute manière, mais non réduits à l'extrémité; dans la détresse, mais non dans le désespoir; Nos estans strindous d’ tos les costés, mins nén språtchîs come des wandions ; dizavirés, mins nén tchôkîs al diloujhe ; 9. {{en}} ''persecuted, but not forsaken; struck down, but not destroyed; :{{fr}} ''persécutés, mais non abandonnés; abattus, mais non perdus; trakés, mins nén leyîs hatche et matche ; aflaxhîs, mins nén distrûts. 10. {{en}} always carrying in the body the death of Jesus, so that the life of Jesus may also be manifested in our bodies. ... et nos poirtans todi divintrinnmint li moirt da Djezus, tantea ki l' veye da Djezus si pout eto leyî vir dins nos coirs. 11. {{en}} For we who live are always being given over to death for Jesus' sake, so that the life of Jesus also may be manifested in our mortal flesh. :{{fr}} Car nous qui vivons, nous sommes sans cesse livrés à la mort à cause de Jésus, afin que la vie de Jésus soit aussi manifestée dans notre chair mortelle Foice ki, nozôtes ki vike, nos estans tofer e dandjî d’ moirt a cåze di Djezus, po kel veye da Djezus soeye mostrêye divins nosse coir di tchå. 12. {{en}} So death is at work in us, but life in you. :{{fr}} Ainsi la mort agit en nous, et la vie agit en vous. Di cisse façon la, li moirt ki '''nos''' travaye, c' est l' veye ki '''vos''' travaye. 13. {{en}} Since we have the same spirit of faith according to what has been written, “I believed, and so I spoke,” we also believe, and so we also speak Come nos avans li minme fwè dins les escrîteures ki deynut: "dji croe, adon, dji djåze", nozôtes eto, nos creyans, et dabôrd, nos cåzans... 14. {{en}} knowing that he who raised the Lord Jesus will raise us also with Jesus and bring us with you into his presence. paski dji savans bén ki Lu k' a rlevé Djezus d' emey les moirts, i nos rlevrè sifwaitmint, avou Djezus, et nos poitrè avou vozôtes divant lu. 15. {{en}} For it is all for your sake, so that as grace extends to more and more people it may increase thanksgiving, to the glory of God. :{{fr}} Car tout cela arrive à cause de vous, afin que la grâce en se multipliant, fasse abonder, à la gloire de Dieu, les actions de grâces d'un plus grand nombre. Paski tot çoula, al fén des féns, c' est po vosse bén; tantea ki, a fwait ki l' benixhaedje do Bon Diu si spåde a todi pus di djins, pus çk' i gn a des priyires tocosté, po rmerciyî l' Bon Diu. 16. {{en}} So we do not lose heart. Though our outer self[d] is wasting away, our inner self is being renewed day by day. :{{fr}} ... Et lors même que notre homme extérieur se détruit, notre homme intérieur se renouvelle de jour en jour. Insi, nos n' pierdans nén coraedje. Et minme si nosse coir di tchå dicwelixh et tourner a rén, noste åme, leye, si ramidere tos les djoûs. 17. {{en}} For this light momentary affliction is preparing for us an eternal weight of glory beyond all comparison, :{{fr}} Car nos légères afflictions du moment présent produisent pour nous, au delà de toute mesure, un poids éternel de gloire Ca totes ces ptitès eguegnes ci ki nos subixhans asteure, et ki n' durront nén, c' est po nos apontyî ene aweure foû muzeure ki, leye, durrè advitam... 18. {{en}} as we look not to the things that are seen but to the things that are unseen. For the things that are seen are transient, but the things that are unseen are eternal. puski nos n' riwaitans nén les veyåvès sacwès, mins ôte tchoi, k' on n' voet nén. Paski les sôres k' on voet, c' est åk ki passe, mins les sôres k' on n' voet nén, ele durnut ameternam. == Cénkinme tchaptrê == 1. {{en}} For we know that if the tent that is our earthly home is destroyed, we have a building from God, a house not made with hands, eternal in the heavens. Paski nos sepans bén ki, si l’ cahoute k’ est nosse dimorance so tere est distrûte, nos årans, po todi, on bea manaedje e Cir, basti på Bon Diu lu-minme, et nén avou des mwins d’ maçon. 2. {{en}} For in this tent we groan, longing to put on our heavenly dwelling, :2. {{fr}} Aussi nous gémissons dans cette tente, désirant revêtir notre domicile céleste, Adon, nos groumians des dints dins nosse cahoute so tere, ca nos djerians après nosse dimorance e Cir. 3. {{en}} if indeed by putting it on we may not be found naked. :3. {{fr}} si du moins nous sommes trouvés vêtus et non pas nus. Pôreut ddja vali ki, etot djeriant insi, nos soeyénxhe trovés moussîs et nén miernous. 4 {{en}} For while we are still in this tent, we groan, being burdened—not that we would be unclothed, but that we would be further clothed, so that what is mortal may be swallowed up by life. :4. {{fr}} Car tandis que nous sommes dans cette tente, nous gémissons, accablés, parce que nous voulons, non pas nous dépouiller, mais nous revêtir, afin que ce qui est mortel soit englouti par la vie. Ca so tot l’ tins k’ nos estans dins nosse cahoute sotere, nos groumians des dints, tot disbåtchîs, paski nos n’ nos volans nén dismoussî, mins nos rabiyî, afén çki tot çou ki va ndaler soeye egolé pol veye do monde. 5 {{en}}He who has prepared us for this very thing is God, who has given us the Spirit as a guarantee. Li ci ki nos aprestêye po çoula, c’ est l’ Bon Diu, ki nos a dné l’ Sint Spér come waerantixhaedje. 6 {{en}} So we are always of good courage. We know that while we are at home in the body we are away from the Lord, C’ est po çoula k’ nos estans todi l’ cour etait. Nos sepans bén ki, tant k’ dj’ estans edjîstrés dins nosse coir di tchå, dj’ estans erî do Signeur, 7 {{en}} for we walk by faith, not by sight. Ca nos rotans les ouys clôs, et nén å lådje. 8 {{en}} Yes, we are of good courage, and we would rather be away from the body and at home with the Lord. Taiss k’ åy ki ns estans l’ cour etait; et s’ åréns dj’ putchî do cwiter nosse coir di tchå et nos aler retcheturer dins l’ måjhon do Signeur. 9 {{en}} So whether we are at home or away, we make it our aim to please him. Dabôrd, ki nos fouxhénxhe e nosse måjhon u avå les voyes, nos nos fjhans on dvwer di Lyi plaire. 10 {{en}} For we must all appear before the judgment seat of Christ, so that each one may receive what is due for what he has done in the body, whether good or evil. Paski nos nos dvrans tertos prezinter divant l’ tribunå do Criss, po tchaeconk riçure çou ki lyi rvént po çou k’ il a fwait divins s’ coir di tchå, soeye-t i des bounes u des målès keures. 11 {{en}} Therefore, knowing the fear of the Lord, we persuade others. But what we are is known to God, and I hope it is known also to your conscience. Adon, veyanmint k’ nos rcrindans l’ Signeur, nos waitans d’ pretchî les ôtès djins. Mins l’ fén fond d’ noste åme, el Bon Diu l’ conoxhe, et dj’ espere bén ki vosse prôpe consyince el kinoxhe eto. 12 {{en}} We are not commending ourselves to you again but giving you cause to boast about us, so that you may be able to answer those who boast about outward appearance and not about what is in the heart. :12. {{fr}} Nous ne nous recommandons pas de nouveau nous-mêmes auprès de vous; mais nous vous donnons occasion de vous glorifier à notre sujet, afin que vous puissiez répondre à ceux qui tirent gloire de ce qui est dans les apparences et non dans le coeur. Nos n’ nos ricmandans nén nozôtes-minmes a vôzôtes co èn ôte côp, mins vos dner l’ ocåzion di vs vanter d’ nos conoxhe, po vozôtes esse capåbes di responde azès cis ki s’ vantèt di leu grandiveuzreyes, et nén di çk’ i gn a e parfond d’ leu cour. 13 {{en}} For if we are beside ourselves, it is for God; if we are in our right mind, it is for you. :13. {{fr}} En effet, si je suis hors de sens, c'est pour Dieu; si je suis de bon sens, c'est pour vous. Ca si les djins trouvnut k’ nos avans l’ air on pô droles, nos estans insi pol Bon Diu ; mins po vozôtes, nos dvans awè l’ air tot djusse. 14 {{en}} For the love of Christ controls us, because we have concluded this: that one has died for all, therefore all have died; Paski c’ est l’ amour do Criss ki nos cdût, ca nos avans bén comprins çoucial : gn a Onk k’ a morou po tertos, ey adon, il ont morou tertos. 15 {{en}} and he died for all, that those who live might no longer live for themselves but for him who for their sake died and was raised. Et foice k’ Il a morou po tertos, les cis ki vicnut ouy ni dvèt pus viker po zels-minmes, mins por Lu k’ a morou et raviker por zels. 16 {{en}} From now on, therefore, we regard no one according to the flesh. Even though we once regarded Christ according to the flesh, we regard him thus no longer. A cmincî do djoû d’ ouy, nos n’ waitans pus nouk come åyant on coir di tchå. Cabén ki, davance, nos loukîs pår li Criss come åyant on coir di tchå, asteure, nos nel raguidans pus insi. 17 {{en}} Therefore, if anyone is in Christ, he is a new creation. The old has passed away; behold, the new has come. Insidon, si ene sakî vike e sin do Criss, cisse djin la, c’ est on novea skepion. Si vî coir est evoye ; el plaece, c’ est on noû coir k’ a disclôs. 18 {{en}} All this is from God, who through Christ reconciled us to himself and gave us the ministry of reconciliation; Tot çoula vént do Bon Diu, ki, åd triviè do Criss, nos a racmoirdou avou Lu, et nos dner l’ mission del racmoirdance ; 19 {{en}} that is, in Christ God was reconciling the world to himself, not counting their trespasses against them, and entrusting to us the message of reconciliation. :19. {{fr}} ...en n'imputant point aux hommes leurs offenses,... Dj’ ô bén ki, åd triviè do Criss, li Bon Diu a racmoirdou l’ monde avou Lu, et n’ si pus voleur vindjî des afronts dås djins, et nos fé fiyate po nozôtes sipåde li messaedje del racmoirdance. 20 {{en}} Therefore, we are ambassadors for Christ, God making his appeal through us. We implore you on behalf of Christ, be reconciled to God. Ça fwait ki : vo nos la les ambassadeurs do Criss, poy ki l’ Bon Diu houke les djins pal voye di nos pretchaedjes. Nos vos priyans don, å no do Criss, di vos racmoide avou l’ Bon Diu. 21 {{en}} For our sake he made him to be sin who knew no sin, so that in him we might become the righteousness of God. :21. {{fr}} Celui qui n'a point connu le péché, il l'a fait devenir péché pour nous, afin que nous devenions en lui justice de Dieu C’ est po nozôtes ki l’ Bon Diu a dné on coir di petcheu å Ci ki n’ a måy kinoxhou l’ petchî, afén çki, pådviè Lu, dji divnénxhe li djustice do Bon Diu. == Sjijhinme tchaptrê == 1. {{en}} Working together with him, then, we appeal to you not to receive the grace of God in vain. Poy ki nos boutans eshonne avou lu, nos vos dmandans a djno di n’ nén rçure li gråce do Bon Diu po des biyokes. 2. {{en}} For he says, “In a favorable time I listened to you, and in a day of salvation I have helped you.” Behold, now is the favorable time; behold, now is the day of salvation. Pask’ il a dit ezès Scrîteures “Dji vos a schoûté å bon moumint, et li djoû ki vos plîz esse schapés, dji vos a dné on côp di spale.” ebén, enute, c’ est l’ bon moumint; ådjourdu, c’ est l’ djoû do schapaedje. 3. {{en}} We put no obstacle in anyone's way, so that no fault may be found with our ministry, Nos n’ avans metou nole aroke sol voye di tolminme kî, po k’ on n’ nos poye rén rprotchî dins l’ ovraedje ki ns avans fwait. 4. {{en}}  but as servants of God we commend ourselves in every way: by great endurance, in afflictions, hardships, calamities, mins, come siervants do Bon Diu, nos nos avans mwaistri di totes les manires possibes, dins les målåjhminces, les pûnes, les rascråwes, 5. {{en}} beatings, imprisonments, riots, labors, sleepless nights, hunger; et cwand on nos a batou et nos resserer e l’ gayole, ey eto dins les berdouxhas, les ovraedjes foircis, les trawêyès shijhes, li pômagne 6. {{en}} by purity, knowledge, patience, kindness, the Holy Spirit, genuine love; pa nosse purté d’ esprit, nosse kinoxhance, nosse pacyince, nosse binamêyisté, li foice do Sint Spér, et on vraiy amour d’ ôtru. 7. {{en}} by truthful speech, and the power of God; with the weapons of righteousness for the right hand and for the left; pa on pretchaedje del vraiye verité, et avou l’ åjhmince do Bon Diu, avou l’ djustice come usteye, ostant pol droete mwin ki pol gåtche, 8. {{en}} through honor and dishonor, through slander and praise. We are treated as impostors, and yet are true; :{{fr}} … au milieu de la mauvaise et de la bonne réputation... tot passant åd triviè des oneurs come des rabaxhmints, houte des discåzaedjes come des préjhaedjes; 9. {{en}} as unknown, and yet well known; as dying, and behold, we live; as punished, and yet not killed; come des etrindjirs u des rlomêyès djins, come des moirts, et mågré tot estant vicants, come condånés, mins nén co pindous; 10. {{en}} as sorrowful, yet always rejoicing; as poor, yet making many rich; as having nothing, yet possessing everything. come rimplis d’ lai-m’-e-påye, et portant, todi po ragaiyi ls ôtes; come des pôvriteus, mins k’ aritchixhnut bråmint des djins; come des cis ki n’ ont rén, mins ki totafwait est da zels. 11. {{en}} We have spoken freely to you,[a] Corinthians; our heart is wide open. Nos vos avans djåzé li cour grand å lådje, vos, djins d’ Corinte. 12. {{en}} 12 You are not restricted by us, but you are restricted in your own affections. C’ est nén nozôtes ki vos rastrind; vos estoz rastrindous pa vos prôpes eclitchmints 13. {{en}} In return (I speak as to children) widen your hearts also. Adon, djans, adrovoz ene miete vos cours ! 14. {{en}} Do not be unequally yoked with unbelievers. For what partnership has righteousness with lawlessness? Or what fellowship has light with darkness? :{{fr}} Ne vous mettez pas avec les infidèles sous un joug étranger. Ni vos leyîz nén bôrer l’ cråne påzès måcreyants. 15. {{en}} What accord has Christ with Belial? Or what portion does a believer share with an unbeliever? Ké rapoirt pout i gn awè inte li Criss et Beyinl; oudon-bén - dit ôtmint - kéne pårt del fwè d’ on creyant est pareye ki l’ cene d’ on måcreyant ? 16. {{en}} What agreement has the temple of God with idols? For we are the temple of the living God; as God said, “I will make my dwelling among them and walk among them, and I will be their God, and they shall be my people. Kén acoird n a-t i inte li timpe do Bon Diu et les idoles ? Paski, nozôtes, dj’ estans l’ timpe do Diè vicant, sorlon çou k’ a stî scrît : «Dji frè mi dmorance å mitan d’ zels, et roter å mitan d’ zels <BR> Et dji serè leu Bon Diu <BR> Si seront i mes djins.» 17. {{en}} Therefore go out from their midst, and be separate from them, says the Lord, and touch no unclean thing; then I will welcome you, «C’ est po çoula k’ i vos fåt cwiter leu cpagneye<BR> Et viker a pårt di zels», dit-st i l’ Bon Diu; <BR>«et n’ nén aduzer des amagnîs nén rapurés; <BR>adon, dji vos ascoyrè les bresses å lådje,» 17. {{en}} and I will be a father to you,     and you shall be sons and daughters to me, says the Lord Almighty.” «et dji serè on pere por vos <BR> et vos seroz mes fis et mes feyes» <BR> dit-st i l’ Diè Tot-pouxhant. == Setinme tchaptrê == 1 {{en}} Since we have these promises, beloved, let us cleanse ourselves from every defilement of body and spirit, bringing holiness to completion in the fear of God. : {{fr}} Ayant donc de telles promesses, bien-aimés, purifions-nous de toute souillure de la chair et de l'esprit, en achevant notre sanctification dans la crainte de Dieu. Puski dj’ avans cisse prometance la, rapurans nos di totes les toursiveuzreyes do coir et do tuza, po-z avinde pår li sintté, tot rcrindant l’ Bon Diu. 2 {{en}} Make room in your hearts for us. We have wronged no one, we have corrupted no one, we have taken advantage of no one. Fijhoz nos ene plaece dins vos cours. Ca nos n’ avans fwait do toirt a nolu; nos n’ avans splawné nouk; nos n’ avans profité d’ persoune. 3 {{en}} I do not say this to condemn you, for I said before that you are in our hearts, to die together and to live together. Dji n’ di nén çoula po vs condåner, dismetant ki dji vén d’ dire enawaire ki vs serîz dins nos cours tant k’ nos vicrans, et minme après, si nos morans. 4 {{en}} I am acting with great boldness toward you; I have great pride in you; I am filled with comfort. In all our affliction, I am overflowing with joy. : {{fr}} J'ai une grande confiance en vous, j'ai tout sujet de me glorifier de vous; je suis rempli de consolation, je suis comblé de joie au milieu de toutes nos tribulations. Dj’ a pår fiyate dins vozôtes, et dji so carapmint fir di vozôtes ; dji so fén ricfoirté, plin d’ djoye mågré totes nos rascråwes. 5 {{en}} For even when we came into Macedonia, our bodies had no rest, but we were afflicted at every turn—fighting without and fear within. : {{fr}} Car, depuis notre arrivée en Macédoine, notre chair n'eut aucun repos; nous étions affligés de toute manière : luttes au dehors, craintes au dedans. Paski, dispu k’ dj’ avans-avnou e l’ Macedwene, nos tcherpintes ni s’ ont nén rispoizé ; nos esténs catibulés tocostés : si dveur bate dfoûtrinnmint, et n’ pont fé d’ bén divintrinnmint. 6 {{en}} But God, who comforts the downcast, comforted us by the coming of Titus, : {{fr}} Mais Dieu, qui console ceux qui sont abattus, nous a consolés par l'arrivée de Tite. Mins l’ Bon Diu, ki solåceye les cis ki sont djus, nos a rconsolé avou l’ arivêye da Titusse. 7 {{en}} and not only by his coming but also by the comfort with which he was comforted by you, as he told us of your longing, your mourning, your zeal for me, so that I rejoiced still more. : {{fr}} et non seulement par son arrivée, mais encore par la consolation que Tite lui-même ressentait à votre sujet : il nous a raconté votre ardent désir, vos larmes, votre zèle pour moi, en sorte que ma joie a été d'autant plus grande. et nén fok pa si arivêye, mins copurade pal binåjhté da Titusse lu-minme cwand i m’ djåzéve di vozôtes : di vos djeriaedjes, di vos ploraedjes, di vost atimprance por mi, tantea ki dj’ end a stî tot mouwé. 8 {{en}} For even if I made you grieve with my letter, I do not regret it—though I did regret it, for I see that that letter grieved you, though only for a while. Paski, minme si dji vs a ene miete coixhî avou m’ lete, dji nel rigrete nén – mågré k’ djel rigretaxhe ene miete paski cisse lete la vos a poenné, cabén djusse po on court moumint 9 As it is, I rejoice, not because you were grieved, but because you were grieved into repenting. For you felt a godly grief, so that you suffered no loss through us. Tot conté tot rabatou, dji so binåjhe, nén paski dji vs a metou dins l’ penin, mins paski cisse poenne la vos a moenné a vos rpinti; paski vos avou bén sintou ki c’ esteut l’ Bon Diu ki vos fjheut des rprotches, et nén nozôtes asprovant d’ vos fé do toirt. 10 For godly grief produces a repentance that leads to salvation without regret, whereas worldly grief produces death. Paski les rprotches do Bon Diu codujhnut al ripintance ki moenne, sins nou rgret, å schapaedje, dabôrd ki les rprotches des omes kidujhèt al moirt. 11 For see what earnestness this godly grief has produced in you, but also what eagerness to clear yourselves, what indignation, what fear, what longing, what zeal, what punishment! At every point you have proved yourselves innocent in the matter. : {{fr}} Et voici, cette même tristesse selon Dieu, quel empressement n'a-t-elle pas produit en vous ! Quelle justification, quelle indignation, quelle crainte, quel désir ardent, quel zèle, quelle punition ! Vous avez montré à tous égards que vous étiez purs dans cette affaire. Paski : loukîz bén li kéne håsse di rapurer vos cours ki ces rprotches la do Bon Diu ont askepyî dins vos-minmes ; vos avoz tant djeryî après l’ droete voye, tot åyant sogne del pûnicion, tot volant dmorer degnes, ki vos avoz prové noer so blanc ki vos estîz droets dins vos botes dins cist afwaire la. 12 So although I wrote to you, it was not for the sake of the one who did the wrong, nor for the sake of the one who suffered the wrong, but in order that your earnestness for us might be revealed to you in the sight of God. : {{fr}} Si donc je vous ai écrit, ce n'était ni à cause de celui qui a fait l'injure, ni à cause de celui qui l'a reçue; c'était afin que votre empressement pour nous fût manifesté parmi vous devant Dieu. Adon, si dji vos a scrît, ci n’ esteut nén a cåze do ci ki vos a fwait do toirt, ni a cåze do ci k’ a stî djosté di ces målès paroles la, mins c’ esteut po k’ on soeye avå vozôtes – et dzo les ouys do Bon Diu – ki vos nos veyîz co todi voltî. 13 Therefore we are comforted. And besides our own comfort, we rejoiced still more at the joy of Titus, because his spirit has been refreshed by you all. Ci côp ci, vo no la tot ricfoirtés. Et houte di nosse binåjhté, dj’ estans co pus binåjhe do contintmint da Titusse, paski s’ tuza a stî rafristé pa vozôtestertos. 14 For whatever boasts I made to him about you, I was not put to shame. But just as everything we said to you was true, so also our boasting before Titus has proved true. : {{fr}} Et si devant lui je me suis un peu glorifié à votre sujet, je n'en ai point eu de confusion; mais, comme nous vous avons toujours parlé selon la vérité, ce dont nous nous sommes glorifiés auprès de Tite s'est trouvé être aussi la vérité. Et si dji m’ a ene miete vanté dvant lu di mes bounès keures emey vozôtes, ci n’ esteut nén d’ mwaijhe chôze ; mins puski tot çki nos vos avans dit, c’ esteut l’ veur, adon, çou k’ nos avans dit a Titusse avou l’ air di nos è vanter, c’ esteut l’ veur eto. 15 And his affection for you is even greater, as he remembers the obedience of you all, how you received him with fear and trembling. : {{fr}} Il éprouve pour vous un redoublement d'affection, au souvenir de votre obéissance à tous, et de l'accueil que vous lui avez fait avec crainte et tremblement. Et si binamêyisté po vozôtes end a co crexhou, dabôrd k’ i s’ rimimbere vosse boune aschoûte, a tertos, et k’ vos l’ avoz rçû tot-z åyant peu et tot tronnant. 16 I rejoice, because I have complete confidence in you. Vo m’ la don fén binåjhe, paski dj’ a èn etir fiyate dins vozôtes. == Ûtinme tchaptrê == 8 {{en}} We want you to know, brothers,[a] about the grace of God that has been given among the churches of Macedonia, Vos, mes frés, nos vlans sawè cwè rpoirt a l’ åjhmince ki l’ Bon Diu a dné ås eglijhes di Macedwene; 2  {{en}} for in a severe test of affliction, their abundance of joy and their extreme poverty have overflowed in a wealth of generosity on their part. :{{fr}} Au milieu de beaucoup de tribulations qui les ont éprouvées, leur joie débordante et leur pauvreté profonde ont produit avec abondance de riches libéralités de leur part. Paski, mågré totes les eguegnes k’ elle ont rescontré et mågré k’ leu djins n’ avént rén, elle ont todi mostré djoye et contintmint, et on î a todi stî rçû avou les cosséns so les xhames; 3  {{en}} For they gave according to their means, as I can testify, and beyond their means, of their own accord, :{{fr}} Ils ont, je l'atteste, donné volontairement selon leurs moyens, et même au delà de leurs moyens, Dji vos l’ pou acertiner : i nos ont dné tot çou k’ il avént, et pår çou k’ i n’ avént nén, et l’ epronter po nozôtes. 4 {{en}} begging us earnestly for the favor[b] of taking part in the relief of the saints— :{{fr}} nous demandant avec de grandes instances la grâce de prendre part à l'assistance destinée aux saints. et nos hairyî po poleur diner leu ptit scot el tcharité ki nos portchessans po les sints. 5 {{en}} and this, not as we expected, but they gave themselves first to the Lord and then by the will of God to us. :{{fr}} Et non seulement ils ont contribué comme nous l'espérions, mais ils se sont d'abord donnés eux-mêmes au Seigneur, puis à nous, par la volonté de Dieu. ca i n’ ont nén seulmint dné leu pårt, come nos l’ rawårdéns, mins i s’ ont dné tot etirmint å Signeur, pu a nozôtes, ‒ çoula, pal volté do Bon Diu. 6 {{en}} Accordingly, we urged Titus that as he had started, so he should complete among you this act of grace. :{{fr}} Nous avons donc engagé Tite à achever chez vous cette oeuvre de bienfaisance, comme il l'avait commencée. Ça fwait ki nos dmandîs a Titusse di porshuve emon vozôtes ciste ouve di bénfjhance la, poy ki c’ est lu k’ aveut-st ataké cisse bouye la. 7 {{en}} But as you excel in everything—in faith, in speech, in knowledge, in all earnestness, and in our love for you[c]—see that you excel in this act of grace also. :{{fr}} De même que vous excellez en toutes choses, en foi, en parole, en connaissance, en zèle à tous égards, et dans votre amour pour nous, faites en sorte d'exceller aussi dans cette oeuvre de bienfaisance. Come vos estoz al copete del schåle po totafwait, pol fwè, po l’ cåzaedje, pol syince, pol coraedjeusté dins tos les dominnes, et po vosse vir-voltî eviè nozôtes, sayîz d’ fé parey dins ciste ouve di tcharité la. 8 {{en}} I say this not as a command, but to prove by the earnestness of others that your love also is genuine. Dji vs di çoula sins vs kimander, mins po mostrer ås djins ki vosse vey-voltî po nozôtes est vraiy et veritåve. 9 {{en}} For you know the grace of our Lord Jesus Christ, that though he was rich, yet for your sake he became poor, so that you by his poverty might become rich. Poy ki vos cnoxhoz les cwålités di nosse Signeur Djezus Cris, lu ki, estant ritche, divna pôve po vozôtes, çoula po k’ vos polîxhe divni ritche tot s’ rashiant so s’ pôvurté. 10 {{en}} And in this matter I give my judgment: this benefits you, who a year ago started not only to do this work but also to desire to do it. Et dji vos va la dire li minne, platezak : çoula vos serè rindou å dobe et å radobe, vozôtes k’ a ataké a fé cist ovraedje la, gn ddja èn an did ça, nén paski vos î årîz stî oblidjîs, mins avou l’ rafiya del fé. 11 {{en}} So now finish doing it as well, so that your readiness in desiring it may be matched by your completing it out of what you have. Adon, finixhoz lu come vos l’ avoz cmincî, insi, tot come vos avîz bon d’ aveur håsse del fé å cmince, vos seroz mo binåjhes di l’ aveur achevé. 12 For if the readiness is there, it is acceptable according to what a person has, not according to what he does not have. :{{fr}} La bonne volonté, quand elle existe, est agréable en raison de ce qu'elle peut avoir à sa disposition, et non de ce qu'elle n'a pas. Paski, si vos estoz presses a l’ fé, vosse boune volté serè bénvnowe, avou les moyéns do bôrd, come di djusse, nén les cis ki vos n’ avoz nén. 13 {{en}} For I do not mean that others should be eased and you burdened, but that as a matter of fairness :{{fr}} Car il s'agit, non de vous exposer à la détresse pour soulager les autres I n’ est nén d’ kession di os mete dins l’ imbaras po solåcyî les ôtes ‒ nonna ca nonna ‒ , 14 {{en}} your abundance at the present time should supply their need, so that their abundance may supply your need, that there may be fairness. mins come vos avoz po fé di ces tins ci, et k’ zels ont dandjî, tuzez k’ on bea djoû, motoit, c’est zels k’ åront di cwè vos rinde çou k’ vozôtes, vos åroz mezåjhe, et sifwaitmint, i s’ åront racwité. 15 {{en}} As it is written, “Whoever gathered much had nothing left over, and whoever gathered little had no lack.” Insi k’ il a stî scrît: “Gn a des cis ki ramassèt toplin, et k’ i nelzî dmeure djamåy rén, et des cis ki spårgnèt mastoke pa mastoke, et k’ ont djourmåy po fé.” 16 {{en}} But thanks be to God, who put into the heart of Titus the same earnest care I have for you Ki l’ Bon Diu fouxhe rimerciyî, lu k’ a metou dins l’ cour da Titusse li minme boune volté ki l’ cene ki dj’ aveu po vozôtes. 17 {{en}} For he not only accepted our appeal, but being himself very earnest he is going to you of his own accord Ca i n’ a nén fok respondou a nosse dimande, mins lu-minme estant mo voltrûle, il a prind l’ voye sins k’ on lyi ridmande 18 {{en}} With him we are sending the brother who is famous among all the churches for his preaching of the gospel Avou lu, nos evoyans nosse fré k’ a divnou fén rlomé avå totes les eglijhes pask’ il est foirt capåbe po pretchî l’ evandjîle. 19 {{en}} And not only that, but he has been appointed by the churches to travel with us as we carry out this act of grace that is being ministered by us, for the glory of the Lord himself and to show our good will Et ci n’ est nén tot: il a ossu stî relî pa les eglijhes po nos acpagnter so nosse voye po rimpli nosse mission pol glwere do Signeur lu-minme, et po vos mostrer nosse boune chôze. 20 {{en}} We take this course so that no one should blame us about this generous gift that is being administered by us :{{fr}} Nous agissons ainsi, afin que personne ne nous blâme au sujet de cette abondante collecte, à laquelle nous donnons nos soins; Nos fjhans insi po n’ nén esse barboté d’ awè portchessî ostant ki nos l’ avans fwait. 21 {{en}} for we aim at what is honorable not only in the Lord's sight but also in the sight of man ca nos avans l’ dår di dmorer des pus oniesses, nén seulmint ås ouys do Signeur, mins eto ås ouys des djins d’ nos djins. 22 {{en}} And with them we are sending our brother whom we have often tested and found earnest in many matters, but who is now more earnest than ever because of his great confidence in you Et c’ est po ça ki nos evoyans avou zels ci fré la ki nos avans asprové, et todi trové sins rprotche dins tos les dominnes, et k’ est co asteure pus voltrûle ki djourmåy, pask’ il a pår fiyate a vozôtes. 23 {{en}} As for Titus, he is my partner and fellow worker for your benefit. And as for our brothers, they are messengers[f] of the churches, the glory of Christ Tant k’ a Titusse, c’ est m’ copleu et mi aidant, et c’ est tot benefice po vozôtes. Pareymint po nos ôtes frés ki sont les messaedjîs des ôtès eglijhes, ki c’ est l’ glwere do Criss. 24 {{en}} So give proof before the churches of your love and of our boasting about you to these men. :{{fr}} Donnez-leur donc, à la face des Eglises, la preuve de votre charité, et montrez-leur que nous avons sujet de nous glorifier de vous. Bén dabôrd, ci côp ci, dinez ås eglijhes li prouve ki vos estoz midones, et mostrez lzî ki dj’ avans bén råjhon di vos vanter tofer. == Nouvinme tchaptrê == 1. {{en}} Now it is superfluous for me to write to you about the ministry for the saints, Asteure, ça n’ m’ avance a rén di vs sicrire åk sol messaedje di mes evoyîs. 2  {{en}} for I know your readiness, of which I boast about you to the people of Macedonia, saying that Achaia has been ready since last year. And your zeal has stirred up most of them. :{{fr}} 2 Je connais, en effet, votre bonne volonté, dont je me glorifie pour vous auprès des Macédoniens, en déclarant que l'Achaïe est prête depuis l'année dernière; et ce zèle de votre part a stimulé le plus grand nombre. Ca dji sai bén ki vs estoz d’ boune volté, et dji l’ a rdit co cint côps ås djins del Macedwene, tot lzî esplicant k’ l’ Acayeye est presse dispu l’ anêye passêye, et k’ vosse abeyisté end a stombyî bråmint, emey zels 3 {{en}} But I am sending the brothers so that our boasting about you may not prove empty in this matter, so that you may be ready, as I said you would be. :{{fr}} J'envoie les frères, afin que l'éloge que nous avons fait de vous ne soit pas réduit à néant sur ce point-là, et que vous soyez prêts, comme je l'ai dit. Mins dj’ evoye les soçons po k’ vosse coraedje ki nos avans vanté totavå, ni toûne nén a rén, et po k’ vos soeyoxhe presses, come dj’ a l’ epinse ki vos l’ seroz. 4  {{en}} Otherwise, if some Macedonians come with me and find that you are not ready, we would be humiliated—to say nothing of you—for being so confident. Ôtrumint, s’ i gn a des Macedonyins ki vegnnut avou mi, et trover ki vos n’ estoz nén co presses, nos serans ahontis — et vozôtes sifwaimint — come onk ki vind l’ oû k’ est co e cou del poye. 5  {{en}} So I thought it necessary to urge the brothers to go on ahead to you and arrange in advance for the gift you have promised, so that it may be ready as a willing gift, not as an exaction. :{{fr}} J'ai donc jugé nécessaire d'inviter les frères à se rendre auparavant chez vous, et à s'occuper de votre libéralité déjà promise, afin qu'elle soit prête, de manière à être une libéralité, et non un acte d'avarice. Adon, dj’ a tuzé k’ i m’ faleut priyî mes copleus a vs aler trover a l’avance po rçure les dnêyes ki vs avîz prometou, k’ adon, vos åroz dedja portchessî po, et n’ nén dmander çoula al dierinne broke, a môde d’ on råvlaedje di taeye. 6  {{en}} The point is this: whoever sows sparingly will also reap sparingly, and whoever sows bountifully will also reap bountifully. :{{fr}} Sachez-le, celui qui sème peu moissonnera peu, et celui qui sème abondamment moissonnera abondamment Ca c’ est todi come todi : li ci ki vout spårgnî li smince n’ årè k’ on pôve awousse ; mins l’ ci ki seme a grossès pougneyes årè d’ cwè ragregnî po rimpli mafes et cinas. 7  {{en}} Each one must give as he has decided in his heart, not reluctantly or under compulsion, for God loves a cheerful giver. :{{fr}} ...car Dieu aime celui qui donne avec joie. Tchaeconk doet dner çou k’ il les pinses di bayî, a l’ muzeure di s’ bon cour, et sins s’ sinti oblidjî, ca l’ Bon Diu voet voltî li ci ki dene di bon cour. 8  {{en}} And God is able to make all grace abound to you, so that having all sufficiency[e] in all things at all times, you may abound in every good work. :{{fr}} Et Dieu peut vous combler de toutes sortes de grâces, afin que, possédant toujours en toutes choses de quoi satisfaire à tous vos besoins, vous ayez encore en abondance pour toute bonne oeuvre, Paski l’ Bon Diu est capåbe di vos evoyî totès sôres d’ åjhminces, tantea ki vos åroz assez di tot çou ki vs avoz dandjî, et ki åroz co ene boune rawete po vozôtes fé ouve di tcharité. 9  {{en}} As it is written, “He has distributed freely, he has given to the poor; his righteousness endures forever.” :{{fr}} … Il a fait des largesses, il a donné aux indigents; Sa justice subsiste à jamais. Come il est scrît: “il a stî lådje avou tertos, ey ahessî les pôvès djins; et s’ djustice durrè disca todi.” 10  {{en}} He who supplies seed to the sower and bread for food will supply and multiply your seed for sowing and increase the harvest of your righteousness. Lu ki dene del simince å semeu et ki baye do pwin a magnî po tertos, i vos va dner des sminces po vozôtes semer, et les fé mopliyî, et radobler l’ awousse di vosse droeteure d’ åme. 11  {{en}} You will be enriched in every way to be generous in every way, which through us will produce thanksgiving to God. Vos seroz insi todi pus ritches dins tos les dominnes, po vozôtes poleur esse midone dins tos les dominnes, et nozôtes, nos è rmerciyrans l’ Bon Diu. 12  {{en}} For the ministry of this service is not only supplying the needs of the saints but is also overflowing in many thanksgivings to God. Paski cisse boune ouve ci, ci n’ est nén fok diner çou k’ les evoyîs ont mezåjhe, mins c’ est eto covri l’ Bon Diu di rmerciymints. 13  {{en}} By their approval of this service, they[f] will glorify God because of your submission that comes from your confession of the gospel of Christ, and the generosity of your contribution for them and for all others, Ces djins la seront binåjhes do siervice ki vos lzî rindoz; si rindront i gråce a Diu po vosse boune schoûtance, ki vént di vosse shuvance di l' Evandjîle, et vosse midonté por zels et po tos les ôtes, 14  {{en}} while they long for you and pray for you, because of the surpassing grace of God upon you. tins k' i priynut po vozôtes, pol nouzome gråce ki l' Bon Diu vos evoye. 15  {{en}} Thanks be to God for his inexpressible gift! Ki l' Bon Diu fouxhe rimerciyî po esse si télmint di dnêye ! == Dijhinme tchaptrê == 1.{{en}} I, Paul, myself entreat you, by the meekness and gentleness of Christ—I who am humble when face to face with you, but bold toward you when I am away!— :{{fr}} … et plein de hardiesse à votre égard… C’ est mi, På, ki vos l’ dimande a djno, po l’ amour di Djezus-Cri — mi ki s’ fwait tot ptit cwand dji so coirzenoxh divant vozôtes, mins ki dvént bråmint pus hardi cwand dji so lon erî — 2 {{en}} I beg of you that when I am present I may not have to show boldness with such confidence as I count on showing against some who suspect us of walking according to the flesh. :{{fr}} je vous prie, lorsque je serai présent, de ne pas me forcer à recourir avec assurance à cette hardiesse, dont je me propose d'user contre quelques-uns qui nous regardent comme marchant selon la chair. Dji vs è preye: cwand dji serè rarivé emey vozôtes, ni m' oblidjî a-z awè li straegnté ki dji va eployî totasteure disconte sacwants ki deynut ki nos volans djusse wangnî des çanses. 3 {{en}} For though we walk in the flesh, we are not waging war according to the flesh. :{{fr}}Si nous marchons dans la chair, nous ne combattons pas selon la chair. Paski, si nos nos siervans des cwårs, nos n’ nos batans nén po ramonçler les liårds. 4 {{en}} For the weapons of our warfare are not of the flesh but have divine power to destroy strongholds. Paski li nier di nosse guere, ci n’ est nén les sôs, mins li foice do Bon Diu ki pout spîter totes les murayes disfindreces. 5 {{en}} We destroy arguments and every lofty opinion raised against the knowledge of God, and take every thought captive to obey Christ, :{{fr}} Nous renversons les raisonnements et toute hauteur qui s'élève contre la connaissance de Dieu, et nous amenons toute pensée captive à l'obéissance de Christ Dji flaxhans djus les råjhons et les fås råjhonmints ki vont esconte del kinoxhance do Bon Diu; si atournans dj’ les djins k’ ont des idêyes totes fwaites a schoûter Djezus-Cri; 6 {{en}} being ready to punish every disobedience, when your obedience is complete. si estans dju presses a pûni tos les cis ki rtoûnrént cazake, on côp k’ il ont decidé a nos schoûter. 7 {{en}} Look at what is before your eyes. If anyone is confident that he is Christ's, let him remind himself that just as he is Christ's, so also are we. :{{fr}} … Si quelqu'un se persuade qu'il est de Christ, qu'il se dise bien en lui-même que, comme il est de Christ, nous aussi nous sommes de Christ. Loukîz çou k’ i n a dvant vos ouys. Si ene sakî vout esse on abshuveu da Djezus-Cri, k’ i s’ mete e l’ tiesse ki, come i shût Djezus-Cri, nozôtes, avou, dji shuvans Djezus-Cri. 8 {{en}} For even if I boast a little too much of our authority, which the Lord gave for building you up and not for destroying you, I will not be ashamed. :{{fr}} Et quand même je me glorifierais un peu trop de l'autorité que le Seigneur nous a donnée pour votre édification et non pour votre destruction, je ne saurais en avoir honte, Et cabén ki dji m’ vantreu ene miete ditrop di l’ otorité ki l’ Signeur m' a dné, ‒ po vos scoler comifåt, et nén po vos dzôrner ‒, dji n’ è sereu nén djinné. 9 {{en}} I do not want to appear to be frightening you with my letters. Dji n’ vou nén awè l’ air di vos fé sogne avou mes letes. 10 {{en}} For they say, “His letters are weighty and strong, but his bodily presence is weak, and his speech of no account.” Pask’ i gn a des cis ki djhèt : « Ses letes sont bén tournêyes, avou des belès foitès avizances, mins cwand il est la coirzenoxh, i shonne mo flåwe et fwebe, et ses pretchaedjes, c’ est tos boignes messaedjes. 11 {{en}} Let such a person understand that what we say by letter when absent, we do when present. Fijhoz comprinde a ces djins la ki, çou k’ nos djhans dins nos letes, cwand nos n’ estans nén la, nos l’ fijhans cwand nos estans la. 12 {{en}} Not that we dare to classify or compare ourselves with some of those who are commending themselves. But when they measure themselves by one another and compare themselves with one another, they are without understanding. :{{fr}} ... qui se recommandent eux-mêmes… ils manquent d'intelligence Ci n’ est nén paski nos nos rmetréns a onk di ces-la ki s’ ricmandnut zels-minmes. Mins cwand t’ elzès voes ki s’ muzurnut d’ onk a l’ ôte, et si rmete onk a l’ ôte, i m’ frént bén rire di leu loignreye. 13 {{en}} But we will not boast beyond limits, but will boast only with regard to the area of influence God assigned to us, to reach even to you. :{{fr}} Pour nous, nous ne voulons pas nous glorifier hors de toute mesure; nous prendrons, au contraire, pour mesure les limites du partage que Dieu nous a assigné, de manière à nous faire venir aussi jusqu'à vous. Tant k’ a nozôtes, dji n’ nos vlans nén vanter foû mzeure ; nost aroyaedje, c’ est l’ triyaedje ki l’ Bon Diu nos a metou po pretchî l’ Boune novele, et ci stindêye la nos amoennrè disca vozôtes. 14 {{en}} For we are not overextending ourselves, as though we did not reach you. For we were the first to come all the way to you with the gospel of Christ. Taiss ki nos n’ nos forsitindans nén, et passer foû d’ nos limotches, come si nos n’ åréns nén yeu l' åjhmince d' ariver disca dé vozôtes. Nén rovyî ki ça a stî nozôtes, les prumîs k’ ont-st avnou addé vozôtes avou l’ Boune Novele da Djezus-Cri. 15 {{en}} We do not boast beyond limit in the labors of others. But our hope is that as your faith increases, our area of influence among you may be greatly enlarged, Nos n’ nos vantans nén pår di l’ ovraedje dås ôtes. Mins nos sperans ki, a fwait k’ vosse kiminålté s' racrexhrè, nos pôrans ndaler pus lon padvant dins vosse payis… 16 {{en}} so that we may preach the gospel in lands beyond you, without boasting of work already done in another's area of influence. …et-z î pretchî l’ Boune Novele; dj' ô bén: sins passer houte des limotches ki nos ont stî metowes, et sins s’ vanter d’ l’ ovraedje ki des ôtes pretcheus on fwait lavola. 17 {{en}} “Let the one who boasts, boast in the Lord.” « Ki l’ ci ki s’ vante si vante å no do Bon Diu ! » 18 {{en}} For it is not the one who commends himself who is approved, but the one whom the Lord commends. Paski ci n’ est nén l’ ci ki s’ vént prezinter lu-minme k’ a l’ abondroet d’ pretchî, c’ est l’ ci k’ c’ est l’ Bon Diu ki ricmande. == Onzinme tchaptrê == 1 {{en}} I wish you would bear with me in a little foolishness. Do bear with me! :{{fr}} 1 Oh! si vous pouviez supporter de ma part un peu de folie ! Mais vous, me supportez ! Sobayî si vos m’ lairîz dire ene miete des biestreyes. Alez, s’ i vs plait ! 2 {{en}} For I feel a divine jealousy for you, since I betrothed you to one husband, to present you as a pure virgin to Christ. :{{fr}} Car je suis jaloux de vous d'une jalousie de Dieu, parce que je vous ai fiancés à un seul époux, pour vous présenter à Christ comme une vierge pure. Paski dji so djalot d’ vozôtes, come li Bon Diu el sereut, ca dji n’ vos a lai hanter k’ on seu galant, po vs prezinter a Djezus come ene båshele etire. 3 {{en}}But I am afraid that as the serpent deceived Eve by his cunning, your thoughts will be led astray from a sincere and pure devotion to Christ. :{{fr}} Toutefois, de même que le serpent séduisit Eve par sa ruse, je crains que vos pensées ne se corrompent et ne se détournent de la simplicité à l'égard de Christ. Mins nerén, a môde do sierpint k’ edoûla Eve avou ses toûs d’ rossea tchén, dj’ a sogne ki vos idêyes n’ alexhe foû voye, et cwiter li peur messaedje da Djezus-Cri. 4 {{en}} For if someone comes and proclaims another Jesus than the one we proclaimed, or if you receive a different spirit from the one you received, or if you accept a different gospel from the one you accepted, you put up with it readily enough. :{{fr}}… vous le supportez fort bien. Paski, s’ i gn a des cis ki vos vegnnut acsegnî èn ôte Djezus ki l’ ci ki nos vs avans acsegnî, u ki vos fwaiynut rçure èn ôte Sint Spér ki l’ ci ki vos avoz ddja rçû, u ki vos mostrèt ene ôte evandjîle ki l’ cene ki vos avoz ddja accepté, vos vos metoz a les shuve raddimint assez, candjant d’ idêye come di tchmijhe. 5 {{en}} Indeed, I consider that I am not in the least inferior to these super-apostles. Portant, dji n’ a nén l’ epinse ki dj’ so pus biesse ki ces djins la, ki s’ creyèt pus maléns k’ mi. 6 {{en}} Even if I am unskilled in speaking, I am not so in knowledge; indeed, in every way we have made this plain to you in all things. :{{fr}} et nous l'avons montré parmi vous à tous égards et en toutes choses. Cabén ki dj’ fouxhe ene miete fayé cwand dji cåze, c’ est nén po ça ki dji n’ so nén sûti; dji vos l’ avans mostré pus d’ ene feye, dins totes sôres di pondants et djondants. 7 {{en}} Or did I commit a sin in humbling myself so that you might be exalted, because I preached God's gospel to you free of charge? :{{fr}} Ou bien, ai-je commis un péché parce que, m'abaissant moi-même afin que vous fussiez élevés, je vous ai annoncé gratuitement l'Evangile de Dieu ? Oudon-bén, est ç’ petchî di s’ awè abaxhî po vos sorlever, poy ki dji vos a pretchî l’ evandjîle da Djezus sins m’ fé payî ? 8 {{en}} I robbed other churches by accepting support from them in order to serve you. Dj’ a profité des åmonnes di des ôtès eglijhes, ki m’ ont payî, zeles, por mi vos poleur vini siervi. 9 {{en}} And when I was with you and was in need, I did not burden anyone, for the brothers who came from Macedonia supplied my need. So I refrained and will refrain from burdening you in any way. Et cwand dj’ esteu avou vozôtes, et k’ dj’ aveu dandjî d’ çanses, dji n’ a rén dmandé a nolu, puski c’ est les frés ki vnît del Macedoenne ki m’ ont recwårlé. Adon, dji m’ a rastrindou, et dji m’ rastrindrè co, por mi n’ nén-z esse ene tchedje po vozôtes. 10 {{en}} As the truth of Christ is in me, this boasting of mine will not be silenced in the regions of Achaia. Pal peure verité do Criss ki dj’ poite e mi-minme, dji pou esse fir di çoula, et nouk ni mel prindrè. 11 {{en}} And why? Because I do not love you? God knows I do! Paski pocwè ? Paski dji n’ vos viereu nén voltî ? Mondju todi ! Li Bon Diu sait bén k’ ci n’ est nén l’ veur, mafrike ! 12 {{en}} And what I am doing I will continue to do, in order to undermine the claim of those who would like to claim that in their boasted mission they work on the same terms as we do. :{{fr}} Mais j'agis et j'agirai de la sorte, pour ôter ce prétexte à ceux qui cherchent un prétexte, afin qu'ils soient trouvés tels que nous dans les choses dont ils se glorifient. Et çou ki dj’ fwai pol moumint, dji continouwrè a l’ fé a l’ avni, po rtaeyî les poretes azès cis ki s’ vantèt d’ esse meyeus k’ nozôtes po pretchî – cwand on vout bate on tchén, on trove todi bén on baston ! 13 {{en}} For such men are false apostles, deceitful workmen, disguising themselves as apostles of Christ. Paski, inte di nozôtes soeye-t i dit, ces djins la, c’ est des fås-djudas, des wachoteus ki s’ diguijhnut a dicipes di Djezus-Cri. 14 {{en}} And no wonder, for even Satan disguises himself as an angel of light. Çoula n’ est nén si sbarant k’ ça, puski Satan lu-minme s’ a ddja dguijhî e s’ abiyant a andje di loumire. 15 {{en}} So it is no surprise if his servants, also, disguise themselves as servants of righteousness. Their end will correspond to their deeds. Adon, ci n’ est nén ewaerant ki ses siervants, zels avou, si dguijhexhe a siervants do droet tchmin. Mins i finixhront come i l’ meritèt; si seront i pûnis po leus målès keures. 16 {{en}} I repeat, let no one think me foolish. But even if you do, accept me as a fool, so that I too may boast a little. Djel ridi co: ni leyîz nén les djins croere ki dj’ so fô; mins metans ki vos m’ prindrîz vormint po on sot, adon, acceptez mu pår come on sot, po ki dj’ poye, mi eto, mi recrester ene miete. 17 {{en}} What I am saying with this boastful confidence, I say not as the Lord would[a] but as a fool. Çou ki dj’ di franc batant, dji nel di nén come li Signeur l’ åreut yeu dit, mins come on dmey doûs el direut. 18 {{en}} Since many boast according to the flesh, I too will boast. Pusk’ i gn a tant des djins ki s’ vantèt d’ leu ritchesse, asteure, dji va fé di m’ nez del minme manire ki zels. 19 {{en}} For you gladly bear with fools, being wise yourselves! :{{fr}} Car vous supportez volontiers les insensés, vous qui êtes sages. Ca vos edurez bén les wargnasses, vozôtes k’ est saedje. 20 {{en}} For you bear it if someone makes slaves of you, or devours you, or takes advantage of you, or puts on airs, or strikes you in the face. :{{fr}} Si quelqu'un vous asservit, si quelqu'un vous dévore, si quelqu'un s'empare de vous, si quelqu'un est arrogant, si quelqu'un vous frappe au visage, vous le supportez Et sopoirter, sins mouvter, cwand onk vos fwait bate l’ aiwe, u vos vni magnî vosse sope, u profiter d’ vozôtes, u vos dire des påters di bourike, u vos fote on pougn e l’ gueuye. 21 {{en}} To my shame, I must say, we were too weak for that! But whatever anyone else dares to boast of—I am speaking as a fool—I also dare to boast of that. Målureuzmint, djel doe bén ricnoxhe, dj’ avans stou des coyons et des schitåds. Mins si ene sakî d’ ôte si vante d’ ene sacwè – dji djåze co la come on loigne – mi ossu, dji m’ è vantrè sifwaitmint. 22 {{en}} Are they Hebrews? So am I. Are they Israelites? So am I. Are they offspring of Abraham? So am I. I sont-st Ebreus? Mi avou ! I sont-st Israyelites ? Mi ossu. I sont dischindants d’ Abråm? Mi eto. 23 {{en}} Are they servants of Christ? I am a better one—I am talking like a madman—with far greater labors, far more imprisonments, with countless beatings, and often near death. I sont des siervants da Djezus-Cri. Dji vå mî k’ zels di ç’ costé la – cial, dji fwai co di m’ yane – si a dju-st ovré bråmint dpus k’ zels, ey esse reclôs pus sovint k’ zels, ey esse bouxhî ostant d’ feyes ki dji n’ les contreu ddja, kécfeye batou a moirt. 24 {{en}} Five times I received at the hands of the Jews the forty lashes less one. Pa cénk feyes, dj’ a stî scoryî påzès djwifs, des cwarante côps di scaswere moens onk. 25 {{en}} Three times I was beaten with rods. Once I was stoned. Three times I was shipwrecked; a night and a day I was adrift at sea; Pa troes côps, dj’ a stî dôpiné a côps d’ baston; on côp, on m’ a caloné d’ pires; troes feyes, mi batea a-st efondré, et mi dmorer on djoû ey ene nute so ene naivlicote, e plinne mer. 26 {{en}} on frequent journeys, in danger from rivers, danger from robbers, danger from my own people, danger from Gentiles, danger in the city, danger in the wilderness, danger at sea, danger from false brothers; Estant todi so tchamp so voye, dj’ a schapé ås grossès aiwes, ås hapeus d’ boûsse, a mes prôpès djins ki m’ véyént evi, ås etrindjirs ki m’ retchessént; dj’ esteu strindou d’ peu ostant dins les veyes ki dins les viyaedjes et les tchamps; dj’ a yeu des serådes so les bateas tins des timpesses, ostant k’ a cåze des fås frés; 27 {{en}} in toil and hardship, through many a sleepless night, in hunger and thirst, often without food, in cold and exposure. :{{fr}} J'ai été dans le travail et dans la peine, exposé à de nombreuses veilles, à la faim et à la soif, à des jeûnes multipliés, au froid et à la nudité. dj’ a bouté et rinde do må, sovint sins poleur doirmi m’ sô, sovint e crevant d’ fwin et d’ soe, dins l’ froedeur et rén so m’ dos. 28 {{en}} And, apart from other things, there is the daily pressure on me of my anxiety for all the churches. Ey al copete do martchî, gn a l’ angoxhe di tos les djoûs po sawè çou k’ divnèt totes mes eglijhes. 29 {{en}} Who is weak, and I am not weak? Who is made to fall, and I am not indignant? S’ end a onk ki s’ sint flåwe, dji m’ sint flåwe avou lu; s’ end a onk ki tome al tere, dji m’ è fwai do må. 30 {{en}} If I must boast, I will boast of the things that show my weakness. Si dji doe bråcler, adon, dji frè di m’ gueuye – såf respet – so des sacwès ki mosternut m’ fweblesse et m’ flåwisté. 31 {{en}} The God and Father of the Lord Jesus, he who is blessed forever, knows that I am not lying. Diu l’ Pere – k’ i soeye beni disca todi et po todi – i sait bén, Lu, ki dji n’ conte nén des mintes. 32 At Damascus, the governor under King Aretas was guarding the city of Damascus in order to seize me, A Damasse, li govierneu do rwè Aretasse essera li veye di Damasse po m’ poleur ramasser 33 but I was let down in a basket through a window in the wall and escaped his hands. mins on m’ dischinda foû pa ene finiesse, dins on tchena, et c’ est insi ki dj’ lyi schipa foû des mwins. == Dozinme tchaptrê == {{en}} 1. I must go on boasting. Though there is nothing to be gained by it, I will go on to visions and revelations of the Lord. Dji doe continouwer a m’ vanter, mågré k’ gn a rén a-z î wangnî; mins did la, dji vos mosterrè les avizances et les dijhêyes do Signeur. {{en}} 2 I know a man in Christ who fourteen years ago was caught up to the third heaven—whether in the body or out of the body I do not know, God knows. Dji cnoxhe ene sakî da Djezu-Cri k' a stî sorlevé disk' å troejhinme cir, la d' çoula catoize ans – esteut ç' avou s' coir oudon foû di s' coir, dji n' è sai rén, c' est l' Bon Diu kel sait. {{en}} 3 And I know that this man was caught up into paradise—whether in the body or out of the body I do not know, God knows— Et dji sai bén ki cist ome la a stî elevé disk' å dvins do paradis – esteut ç' avou s' coir oudon foû di s' coir, dji n' è sai rén, c' est l' Bon Diu kel sait. {{en}} 4 and he heard things that cannot be told, which man may not utter. Et il a-st etindou des sacwès ki n' plèt nén esse racontêyes, k' ene djin n' såreut ddja dire. {{en}} 5 On behalf of this man I will boast, but on my own behalf I will not boast, except of my weaknesses— Å no di cisse djin la, dji m' vantrè, mins dji n' mi vantrè nén d' mi-minme, apus k' po rdire mi fweblesse et m' flåwisté. {{en}} 6 though if I should wish to boast, I would not be a fool, for I would be speaking the truth; but I refrain from it, so that no one may think more of me than he sees in me or hears from me. Mågré ki, si dji m' vôreu vanter, dji n' sereut nén on berdouxhî po çoula, paski dji n' freu k' dire li veur; mins dji m' è rastén; insi, gn a nouk ki pinsrè ôte tchoi ki çou k' i voet dins mi-minme, et ki çou k' i m' ôt dire. {{en}} 7 So to keep me from becoming conceited because of the surpassing greatness of the revelations, a thorn was given me in the flesh, a messenger of Satan to harass me, to keep me from becoming conceited. ''{{fr}} Et pour que je ne sois pas enflé d'orgueil, à cause de l'excellence de ces révélations, il m'a été mis une écharde dans la chair, un ange de Satan pour me souffleter et m'empêcher de m'enorgueillir. Et po m’ espaitchî di divni on grandiveus potince, a cåze del nouzomté di ces messaedjes la do Bon Diu, on m’ a tchôkî ene sipene dins m’ pea, et on m’ a metou esprès ene andje da Satan – on diålotin – po m’ vini fote ene petêye, por mi n’ nén divni grandiveus. {{en}} 8 Three times I pleaded with the Lord about this, that it should leave me. Pa troes côp, dji m' a stî plinde å Signeur, et lyi dmander k' on m' rissaetche ces pûnes la. {{en}} 9 But he said to me, “My grace is sufficient for you, for my power is made perfect in weakness.” Therefore I will boast all the more gladly of my weaknesses, so that the power of Christ may rest upon me. Mins i m' a respondou: « t’ as ddja mi åjhmince, li gråce ki dj’ t’ a dné et ki nouk ni t’ prindrè ; n’ ass nén assez avou çoula ? Ni saiss nén ki m’ foice si voet pår divins l’ flåwisté ? » C’ est po çoula ki dji so tot binåjhe di m’ vanter di m’ flåwisté afén çki l’ foice da Djezus-Cri si rashîdaxhe sor mi. {{en}} 10 For the sake of Christ, then, I am content with weaknesses, insults, hardships, persecutions, and calamities. For when I am weak, then I am strong. Ça fwait k' insi, po l' amour do Criss, dji so binåjhe d' esse flåwe, d' esse traitî d' tos les nos, d' esse traké et d' esse rascråwé. Ca, cwand c' est k' dj' avize fwebe, c' est adon ki dj' so l' pus foirt. {{en}} 11 I have been a fool! You forced me to it, for I ought to have been commended by you. For I was not at all inferior to these super-apostles, even though I am nothing. Dj' a stî ene gros biesse, vormint, mins c' est vozôtes ki m' î a foirci; c' est vozôtes k' åreut dvou fé m' riclame, ca dji n' fouri nén moens ki ces swè-dijhant grands apoisses la, mågré ki dj' so lon di m' prinde po onk k' åreut yeu pixhî Mouze ‒ såf respet. {{en}} 12 The signs of a true apostle were performed among you with utmost patience, with signs and wonders and mighty works. Cwand dj' esteu-st emey vozôtes, dji vos a mostré avou atimprance çou k' on vraiy apoisse doet mostrer: des senes, des miråkes et des ovraedjes di grande valixhance. {{en}} 13 For in what were you less favored than the rest of the churches, except that I myself did not burden you? Forgive me this wrong! Douvént ki vos vs av plindou d' esse leyîs la hatche et matche? Si dj' a motoit passé pus di tins dins les ôtès Eglijhes, c' esteut po n' nén esse ene ehale po vozôtes. Mins pardonez m' çoula, ca dj' aveu toirt (di n' nén rpasser pus sovint). {en}} 14 Here for the third time I am ready to come to you. And I will not be a burden, for I seek not what is yours but you. For children are not obligated to save up for their parents, but parents for their children. Asteure, pol troejhinme côp, dji so presse a rivni adlé vos. Et dji n' vos ehalrè nén, paski dji n' ricwir nén çou k' vos avoz a dner, mins çou k' dji rcwir, c' est d' esse avou vozôtes. Paski ci n' est nén ås efants a spårgnî po nouri leus parints, mins ås parints di spårgnî po nouri leus efants. {{en}} 15 I will most gladly spend and be spent for your souls. If I love you more, am I to be loved less? C' est avou l' pus grand des plaijhis ki dji pasrè do tins po vs aidî schaper vos åmes. Adon, si mi, dji vos voe si télmint voltî, est çki vos m' abaxhroz co dins voste asteme ? {{en}} 16 But granting that I myself did not burden you, I was crafty, you say, and got the better of you by deceit. :{{fr}} Soit ! je ne vous ai point été à charge; mais, en homme astucieux, je vous ai pris par ruse ! Vos convnoz ki dji n’ a nén stî ene tchedje po vozôtes, mins vos djhoz ki dj’ a stî malén come on rnåd, et vos edoûler. {{en}} 17 Did I take advantage of you through any of those whom I sent to you? A dju profité d' vozôtes tot vos evoyant mes djins, k' årént, zels, profité d' vozôtes? {{en}} 18 I urged Titus to go, and sent the brother with him. Did Titus take advantage of you? Did we not act in the same spirit? Did we not take the same steps? Dj' a priyî Titusse di vos aler rinde vizite, lu ey èn ôte di nos frés. Est çki Titusse a profité d' vozôtes ? Est çki nos n' ovréns nén del minme manire ? Est çki nos n' roténs nén sol minme pî-sinte? {{en}} 19 Have you been thinking all along that we have been defending ourselves to you? It is in the sight of God that we have been speaking in Christ, and all for your upbuilding, beloved. Av tuzé tot ç' tins la ki nos avans sayî di nos disfinde divant vozôtes? C' est å no do Bon Diu ki nos vos avans djåzé, pal voye da Djezus-Cri, po vozôtes sawè cwè et kesse, mes binamêyès djins. {{en}} 20 For I fear that perhaps when I come I may find you not as I wish, and that you may find me not as you wish—that perhaps there may be quarreling, jealousy, anger, hostility, slander, gossip, conceit, and disorder. Paski dj' a sogne ki, tot-z arivant addé vozôtes, dji n' vos trovaxhe nén come dji vos vôreu bén trover, et ki vos n' mi trovîxhe nén come vos m' vôrîz trover ‒ ey adon, k' i gn åreut do khigne-et-khagne, del djalotreye, del margaye, des toûs d' rossea tchén, des canlaedjes, del grandiveusté et del dizôrnance. {{en}} 21 I fear that when I come again my God may humble me before you, and I may have to mourn over many of those who sinned earlier and have not repented of the impurity, sexual immorality, and sensuality that they have practiced. :{{fr}} ...mon Dieu ne m'humilie de nouveau à votre sujet, et que je n'aie à pleurer sur plusieurs de ceux qui ont péché précédemment... Dj' a peu ki, cwand dji rvénrè avå vozôtes, li Bon Diu n' m' ahontixhaxhe divant vos djins et dvant les djins d' vos djins, et ki dj' n' åye a poirter l' doû po bråmint des cis k' ont fwait des petchîs d' mannixhance, et s' houtdiner a des sekelreyes et des plaijhis tchånreces, et ki nd ont yeu nole ripintance. == Trazinme tchaptrê == {{en}} 1. This is the third time I am coming to you. Every charge must be established by the evidence of two or three witnesses. C' est l' troejhinme côp ki dj' vén dilé vozôtes. Tot çou ki vs åroz dispinsé por mi doet esse acertiné pa deus u troes temoens. {{en}} 2 I warned those who sinned before and all the others, and I warn them now while absent, as I did when present on my second visit, that if I come again I will not spare them— Dji prevén les cis k' ont fwait des petchîs et tos les ôtes, dji les prevén asteure ki dji n' so nén la, come dji l' aveu ddja fwait cwand dj' esteu la, a m' deujhinme vizite, dj' elzès prevén ki, si dji rvén co on côp, dji n' les spågnrè nén (et lzî dire leus toirts divant tertos),… {{en}} 3 since you seek proof that Christ is speaking in me. He is not weak in dealing with you, but is powerful among you. poy ki vos cachîz après des prouves come cwè c' est l' Criss lu-minme ki cåze avou m' vwès. I n' est nén flåwe cwand il a-st a fé a vozôtes; c' est l' contråve: il est foirt cwand il est emey vozôtes… {{en}} 4 For he was crucified in weakness, but lives by the power of God. For we also are weak in him, but in dealing with you we will live with him by the power of God. pusk' il a stî crucifyî come ene djin sins foice, mins il a raviké pal foice do Bon Diu. Paski, nozôtes eto, dj' estans fwebe divant lu, mins tot s' ocupant d' vozôtes, nos vicrans avou lu, pal pouxhance do Bon Diu. {{en}}5 Examine yourselves, to see whether you are in the faith. Test yourselves. Or do you not realize this about yourselves, that Jesus Christ is in you?—unless indeed you fail to meet the test! Waitîz vozôtes minmes, po vey si vos shuvoz l' vraiye fwè. Fijhoz des sayes so vos-minmes. Oudon, ni creyoz vs don nén, å sudjet d' vozôtes minmes, ki Djezus Cri vike ådvins d' vozôtes? — oyi, vos nel creyoz nén, si vos n' avoz nén reyussi les asproves. {{en}} 6 I hope you will find out that we have not failed the test. Dji spere ki vos vieroz bén ki, nozôtes, dji n' avans nén raté les asproves. {{en}} 7 But we pray to God that you may not do wrong—not that we may appear to have met the test, but that you may do what is right, though we may seem to have failed. :{{fr}} …non pour paraître nous-mêmes approuvés, mais afin que vous pratiquiez ce qui est bien et que nous, nous soyons comme réprouvés. Mins nos dmandans å Bon Diu po k' vos n' soeyîxhe nén dins l' petchî — nén ki nos nos nos volans vanter d' aveur passé les bardouxhes, mins po k' vos vos houwîxhe do petchî, et ki nozôtes, adon, nos nos divréns rpinti di vos awè må djudjî. 8 For we cannot do anything against the truth, but only for the truth. Paski nos n' polans rén fé disconte li verité, nos n' polans ovrer ki po l' verité. 9 For we are glad when we are weak and you are strong. Your restoration is what we pray for. Ca nos seréns fén binåjhes di vey ki nos avans stî flåwes dins nosse djudjmint, et k' vozôtes, vos estîz dins l' bon. Nos priyans di tot nosse cour po k' vos rivnîxhe sol droete voye. 10 For this reason I write these things while I am away from you, that when I come I may not have to be severe in my use of the authority that the Lord has given me for building up and not for tearing down. C' est po çoula ki dj' a scrît tot çouci dabôrd ki dj' so lon erî d' vozôtes, po ki, cwand dj' arivrè, dji n' divrè nén esse trop sitraegne dins l' uzaedje di l' otorité ki l' Signeur m' a dné, po basti, et nén po distrure. 11 Finally, brothers, rejoice. Aim for restoration, comfort one another, agree with one another, live in peace; and the God of love and peace will be with you. Al fén des féns, mes binamés frés, ragaiyixhoz vos. Sayîz di vos ricfoirter et d' vos solåcyî d' onk a l' ôte, d' esse todi d' acoird onk avou l' ôte, eyet viker e l' påye; adon, li Diu d' amour et d' påye serè avou vozôtes. 12 Greet one another with a holy kiss. Salouwez vs onk l' ôte d' on rabressaedje rilidjeus. 13 All the saints greet you. Tos les dicipes (ki sont-st avou mi) vos preynut leu bondjoû. 14 The grace of the Lord Jesus Christ and the love of God and the fellowship of the Holy Spirit be with you all. Ki l' gråce do Signeur Djezus-Cri, l' amour do Bon Diu et l' camaerådreye do Sint Spér soeyexhe avou vozôtes tertos. ::::<big>'''Li lete est foû'''</big> 9dgg87i3hz6ta13e4le2r1ytl8onejb 428342 427450 2026-11-01T10:49:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428342 wikitext text/x-wiki Ratournaedje fwait pa [[Lucyin Mahin]], bråmint a pårti d' lingaedjes diferins do francès (aprume l' arabe, ki vént motoit d' on pus vî ratournaedje, adon-pwis, di l' inglès) po sayî di translater li pus walonmint possibe. [https://wikisource.org/wiki/Deuzinme_lete_sint_P%C3%A5_%C3%A5s_djins_d%E2%80%99_Corinte Dierinne modêye] == Prumî tchaptrê == بولس رسول يسوع المسيح بمشيئة الله وتيموثاوس الاخ الى كنيسة الله التي في كورنثوس مع القديسين اجمعين الذين في جميع اخائية 1. På, messaedjî da Djezus l' Messeye, avou l' åjhmince do Bon Diu, eyet l' fré Timoté, a l' eglijhe do Bon Diu k' est a Corinte, et a tos les crustins di tote l' Acayeye. 2. نعمة لكم وسلام من الله ابينا والرب يسوع المسيح Ki l' gråce et l' påye fouxhexhe so vozôtes tertos, del pårt do Bon Diu nosse pa, et do signeur Djezus l' Messeye. 3. مبارك الله ابو ربنا يسوع المسيح ابو الرأفة واله كل تعزية Ki l' Diu l' Pere soeye beni, et nosse mwaisse Djezus l' Messeye, li pere do pardonmint, et l' diu di tos les solåciaedjes... 4. الذي يعزينا في كل ضيقتنا حتى نستطيع ان نعزي الذين هم في كل ضيقة بالتعزية التي نتعزى نحن بها من الله. ...Ki sofrixh avou nozôtes tchaeke côp ki ns estans dins l' penin, disk' a tant k' nos polanxhe ricfoirter les cis ki sont zels-minmes dins l' penin, avou l' minme foice di ricfoirtaedje ki l' cene ki ns avans rçû på ricfoirt do Bon Diu. 5. ''For as we share abundantly in Christ's sufferings, so through Christ we share abundantly in comfort too.'' Poy ki nos avans pårti totes les sofrixhances do Criss, adon, åd triviè do Criss, nos profitrans eto di s’ ricfoirtaedje. 6. {{en}} ''If we are afflicted, it is for your comfort and salvation; and if we are comforted, it is for your comfort, which you experience when you patiently endure the same sufferings that we suffer.'' S’ i nos avént des rascråwes, c’est po k’ nos vos polanxhe riconssoler et schaper. Et si nos estans rconsolés, c’ est po vos rconsoler podbon, come vos l’ avoz bén sintou cwand vos edurîz sins rnigter les minmès sofrixhances ki nos. 7 {{en}}''Our hope for you is unshaken, for we know that as you share in our sufferings, you will also share in our comfort.'' Nos avans boune maye po vozôtes, paski dji savans bén ki, come vos avoz prindou pårt a nosse doleur, vos prindroz sifwaitmint pårt a nosse riconssolaedje. 8 {{en}}''For we do not want you to be unaware, brothers, of the affliction we experienced in Asia. For we were so utterly burdened beyond our strength that we despaired of life itself.'' Ca, binamés frés, nos n’ vos vlans nén catchî les rujhes ki ns avans cnoxhou e l’ Azeye. Nos î avans stî si mesbridjîs ki nos avans bén manké d’ î leyî les hozetes. 9 {{en}} ''Indeed, we felt that we had received the sentence of death. But that was to make us rely not on ourselves but on God who raises the dead.'' Po dire li veur, dj’ avéns les pinses d’ awè stî codånés a moirt. Mins c’ esteut po nos fé aveur fiyate, nén dins nos-minmes, mins divins l’ Bon Diu k’ est l’ vinkixheu del moirt. 10 {{en}}''He delivered us from such a deadly peril, and he will deliver us. On him we have set our hope that he will deliver us again.'' I nos a schapé d’ on sfwait dandjî d’ moirt, et s’ nos schaprè-t i co. C’ est sor lu ki dj’ avans metou l’ espwer k’ i nos rschapaxhe co todi des ôtes côps. 11 {{en}}''You also must help us by prayer, so that many will give thanks on our behalf for the blessing granted us through the prayers of many.'' : {{fr}} ''… afin que la grâce obtenue pour nous par plusieurs soit pour plusieurs une occasion de rendre grâces à notre sujet. Vos nos dvoz ossu aidî pa vos priyires, po k’ toplin des djins rmerciyexhe li Bon Diu pol benediccion ki nos atoumrè a cåze del priyire ci cisse minme flouxhe di djins la. 12{{en}} ''For our boast is this, the testimony of our conscience, that we behaved in the world with simplicity and godly sincerity, not by earthly wisdom but by the grace of God, and supremely so toward you. :{{fr}} ''Car ce qui fait notre gloire, c'est ce témoignage de notre conscience, (…) et surtout à votre égard, avec sainteté et pureté devant Dieu, non point avec une sagesse charnelle, mais avec la grâce de Dieu. Paski, çou ki fwait nosse firté, c’ est l’ temognaedje di nosse consyince ki nos nos avans cdût avå les djins – et aprume emey vozôtes - sins grandiveusté ni toursiveusté, et sins shuve les tuzaedjes do monde, mins fok avou l’ åjhmince do Bon Diu. 13{{en}} ''For we are not writing to you anything other than what you read and understand and I hope you will fully understand— Paski nos n’ vos scrijhans rén d’ ôte ki çou k’ vos lijhoz et l’ comprinde, et dj’ espere ki vos comprinroz totafwaitmint... 14 {{en}} ''just as you did partially understand us—that on the day of our Lord Jesus you will boast of us as we will boast of you. — come vos l’ avoz ddja comprins assez bén — ki, å djoû do rivnaedje da nosse signeur Djezus, vos seroz firs di nozôtes ostant k’ nos serans contins d’ vozôtes. 15 {{en}}''Because I was sure of this, I wanted to come to you first, so that you might have a second experience of grace. C’ est paski dj’ esteu seur di çoula ki dj’ a volou vni on prumî côp dé vozôtes, pu on deuzinme côp, po vozôtes awè ene deuzinme apriyesse del gråce. 16 {{en}}''I wanted to visit you on my way to Macedonia, and to come back to you from Macedonia and have you send me on my way to Judea. : {{fr}} ''...et vous m'auriez fait accompagner en Judée. Dji vos vleu co raler vey so m’ voye eviè l’ Macedwene, et co rpasser dé vozôtes cwand dji rvénreu did ladrî, et k’ vos m’ årîz adon racpagnté por mi rwangnî l' Djudêye. 17 {{en}}''Was I vacillating when I wanted to do this? Do I make my plans according to the flesh, ready to say “Yes, yes” and “No, no” at the same time? : {{fr}} ''Est-ce que, en voulant cela, j'ai donc usé de légèreté ? Ou bien, mes résolutions sont-elles des résolutions selon la chair, de sorte qu'il y ait en moi le oui et le non ? Esteut ç’ des plans fwaits al grosse fotche ? Oudon-bén, do planetaedje sins tuzer, et m’ ôre dire e minme tins « taiss k’ åy » et « oyi mins nonna »? 18 {{en}} ''As surely as God is faithful, our word to you has not been Yes and No. Ossu seur ki l’ Bon Diu est fiyåve, dji n’ vos dirè nén sol minme trevén “oyi” et “nonna”. 19 {{en}}''For the Son of God, Jesus Christ, whom we proclaimed among you, Silvanus and Timothy and I, was not Yes and No, but in him it is always Yes. Paski pol Fi do Diu, Djezus-Cris, ki nos vos avans acsegnî, mi, Silvin et Timoté, ci n’ esteut nén “oyi mins nonna”, mins avou lu, c’ est tofer “oyi, oyi”. 20 {{en}} ''For all the promises of God find their Yes in him. That is why it is through him that we utter our Amen to God for his glory. :: {{fr}} ''c'est pourquoi encore l'Amen par lui est prononcé par nous à la gloire de Dieu. Pask’ il a todi dit “oyi” ås dmandes do Bon Diu. C’ est po ça ki c’ est par lu ki nos djhans « åmen » a Diu, eyet l’ glorifyî. 21 {{en}}''And it is God who establishes us with you in Christ, and has anointed us, :: {{fr}} ''Et celui qui nous affermit avec vous en Christ, et qui nous a oints, c'est Dieu, Et c’ est l’ Bon Diu ki nos aloye, vozôtes et nozôtes, dins l’ Criss; et c’ est lu ki nos a ondou del sinte ôle... 22{{en}} ''and who has also put his seal on us and given us his Spirit in our hearts as a guarantee. : {{fr}} ''lequel nous a aussi marqués d'un sceau et a mis dans nos coeurs les arrhes de l'Esprit. … et ki nos a eto marké di s’ catchet, et k’ a fwait adschinde li Sint Spér dins nos cour, a môde de dnî-diu. 23{{en}} ''But I call God to witness against me—it was to spare you that I refrained from coming again to Corinth. Mins — dji prin l’ Bon Diu come temoen a tchedje — c’ esteut po vos spårgnî des måleurs ki dji m’ a rastenou di rivni a Corinte. 24 {{en}}''Not that we lord it over your faith, but we work with you for your joy, for you stand firm in your faith. Nén ki nos åyénxhe doté d' vosse fwè, mins nos avans ovré po k' vos soeyîxhe a voste åjhe, et seurs et certins dins vos creyances. == Deuzinme tchaptrê == 1. ولكني جزمت بهذا في نفسي ان لا آتي اليكم ايضا في حزن. Ça fwait ki, di dj' mi dins mi-minme, dji n' erirè nén dé zels estant peneus. لانه ان كنت احزنكم انا فمن هو الذي يفرحني الا الذي احزنته. .2 Ca, si dji vs rin peneus, adon, mi, kî çki m' rindrè del djoye emey les cis k' dj' årè stî por zels on rabat-djoye? وكتبت لكم هذا عينه حتى اذا جئت لا يكون لي حزن من الذين كان يجب ان افرح بهم واثقا بجميعكم ان فرحي هو فرح جميعكم. .3 :{{en}}''And I wrote as I did, so that when I came I might not suffer pain from those who should have made me rejoice, for I felt sure of all of you, that my joy would be the joy of you all. ::{{fr}} ''J'ai écrit comme je l'ai fait pour ne pas éprouver, à mon arrivée, de la tristesse de la part de ceux qui devaient me donner de la joie, ayant en vous tous cette confiance que ma joie est la vôtre à tous. Dji vos a scrît di ç’ façon la afîsse ki, arivant dlé vozôtes, dji n’ soeye nén rindou peneus pås cis ki m’ divrént ragaiyi, paski dji croe moirdicusse ki m’ prôpe contintmint serè l’ contintmint da vozôtes tertos. لاني من حزن كثير وكأبة قلب كتبت اليكم بدموع كثيرة لا لكي تحزنوا بل لكي تعرفوا المحبة التي عندي ولا سيّما من نحوكم .4 :{{en}}''For I wrote to you out of much affliction and anguish of heart and with many tears, not to cause you pain but to let you know the abundant love that I have for you. Taiss ki dji vos a scrît, estant rimpli d’ ene grande disbåtchance et d’ angoxhe di cour, eyet tot breyant mes ouys foû, nén po k’ vos åyîxhe del poenne, mins afîsse ki vos sepîxhe l’ amour ki dj’ a, aprume po vozôtes. ولكن ان كان احد قد احزن فانه لم يحزني بل احزن جميعكم بعض الحزن لكي لا اثقل. .5 :{{en}}''Now if anyone has caused pain, he has caused it not to me, but in some measure—not to put it too severely—to all of you. Mins, s’ end a onk k’ end a fwait sofri ds ôtes, c’ est nén mi k’ il a fwait sofri, mins ene miete — sins criyî foirt — vozôtes tertos. مثل هذا يكفيه هذا القصاص الذي من الاكثرين .6 :{{en}}''For such a one, this punishment by the majority is enough, Pask’ on parey, il a po fé avou l’ pûnixhmint vinant d’ ene contrumasse di djins... حتى تكونوا بالعكس تسامحونه بالحري وتعزونه لئلا يبتلع مثل هذا من الحزن المفرط. .7 :{{en}}''so you should rather turn to forgive and comfort him, or he may be overwhelmed by excessive sorrow. ...disk’ å moumint wice ki — ki do contråve —, vos lyi pardonîxhe librumint, et l’ solåcyî, afîsse k’ i n' sofrixhe nén dtrop, lu nerén. لذلك اطلب ان تمكنوا له المحبة. .8 Ey adon, dji vos dmande di fé plaece a d’ l’ amiståvisté por lu. لاني لهذا كتبت لكي اعرف تزكيتكم هل انتم طائعون في كل شيء. .9 :{{en}}''For this is why I wrote, that I might test you and know whether you are obedient in everything. ::{{fr}}''car je vous ai écrit aussi dans le but de connaître, en vous mettant à l'épreuve, si vous êtes obéissants en toutes choses. Ca c’ est po ça ossu ki dj’ vos scrijha : po vs sayî, et vey si vs schoûtez bén dins tot. والذي تسامحونه بشيء فانا ايضا. لاني انا ما سامحت به ان كنت قد سامحت بشيء فمن اجلكم بحضرة المسيح .10 :{{en}}''Anyone whom you forgive, I also forgive. Indeed, what I have forgiven, if I have forgiven anything, has been for your sake in the presence of Christ, Ca, li ci k’ vos lyi pardonez åk, dji lyi pardone, mi avou. Paski, çou k’ dj’ a pardoné — boutans k’ dj’ åye pardoné ene sacwè — dji l’ a fwait po vosse bén, et l’ Messeye esteut la dlé mi, lu eto, po dire « åmen »... لئلا يطمع فينا الشيطان لاننا لا نجهل افكاره .11 :{{en}}''so that we would not be outwitted by Satan; for we are not ignorant of his designs. ::{{fr}}''afin de ne pas laisser à Satan l'avantage sur nous, car nous n'ignorons pas ses desseins. ... po ki l’ Diåle ni nos vinkixhe nén, ca nos n’ meskinoxhans nén ses idêyes. ولكن لما جئت الى ترواس لاجل انجيل المسيح وانفتح لي باب في الرب .12 :{{en}}''When I came to Troas to preach the gospel of Christ, even though a door was opened for me in the Lord, Po dire li vraiy, cwand dj’ ariva a [[Trowasse]] po pretchî l’ evandjîle do Messeye, mågré k’ ene poite esteut å lådje por mi addé l’ Bon Diu... لم تكن لي راحة في روحي لاني لم اجد تيطس اخي. لكن ودعتهم فخرجت الى مكدونية .13 :{{en}}''my spirit was not at rest because I did not find my brother Titus there. So I took leave of them and went on to Macedonia. … dji n’fouri nén a mi åjhe divintrinnmint, ca dji n’ î trova nén m’ fré Titusse. Adon, dj' elzès cwita po ndaler eviè l’ [[Macedwene (vî payis)|Macedwene]]. ولكن شكرا للّه الذي يقودنا في موكب نصرته في المسيح كل حين ويظهر بنا رائحة معرفته في كل مكان. .14 :{{en}}''But thanks be to God, who in Christ always leads us in triumphal procession, and through us spreads the fragrance of the knowledge of him everywhere. ::{{fr}}''Grâces soient rendues à Dieu, qui nous fait toujours triompher en Christ, et qui répand par nous en tout lieu l'odeur de sa connaissance Gråce et merci å Bon Diu ki nos moenne todi, på Messeye, eviè l’ voye do triyonfe, et ki, åd triviè d’ nozôtes, sipåd totavå li sint-bon di s’ kinoxhance. لاننا رائحة المسيح الذكية للّه في الذين يخلصون وفي الذين يهلكون. .15 :{{en}}''For we are the aroma of Christ to God among those who are being saved and among those who are perishing Paski nos estans l' sint-bon do Messeye k’ est l’ tuzance do Bon Diu, emey les cis ki sont schapés, ey emey les cis ki sont distrûts. لهؤلاء رائحة موت لموت ولاولئك رائحة حياة لحياة. ومن هو كفؤ لهذه الامور. .16 :{{en}}''to one a fragrance from death to death, to the other a fragrance from life to life. Who is sufficient for these things? ::{{fr}}''aux uns, une odeur de mort, donnant la mort; aux autres, une odeur de vie, donnant la vie. Po des cis k’ i gn a, ene pufkene di moirt moennant al moirt ; po les ôtes, ene nodeur di veye moennant al veye. لاننا لسنا كالكثيرين غاشين كلمة الله لكن كما من اخلاص بل كما من الله نتكلم امام الله في المسيح .17 :{{en}}''For we are not, like so many, peddlers of God's word, but as men of sincerity, as commissioned by God, in the sight of God we speak in Christ. Paski nos n’ estans nén come bråmint des ctoirtcheus del parole do Bon Diu ; mins dj’ estans des djins boune fwè, evoyîs do Bon Diu ; si cåzans dj’ divant l’ Bon Diu, pal voye do Messeye. == Troezinme tchaptrê == أفنبتدئ نمدح انفسنا ام لعلنا نحتاج كقوم رسائل توصية اليكم او رسائل توصية منكم. .1 :{{en}} ''Are we beginning to commend ourselves again? Or do we need, as some do, letters of recommendation to you, or from you? ::{{fr}} ''Commençons-nous de nouveau à nous recommander nous-mêmes ? ... Alans dj’ don cmincî a nos rkimander pa nozôtes-minmes ! Oudon, avans dj’ co dandjî, come des cis k’ i gn a, di letes di ricmandaedje a vos mostrer, ou des sfwaites di vosse pårt (po mostrer a ds ôtes) ? انتم رسالتنا مكتوبة في قلوبنا معروفة ومقروءة من جميع الناس .2 C’ est vozôtes k’ est parey a des messaedjes sicrîts divins nos cours – et çoula, les djins l’ savnut bén tertos – ... ظاهرين انكم رسالة المسيح مخدومة منا مكتوبة لا بحبر بل بروح الله الحي . لا في الواح حجرية بل في الواح قلب لحمية .3 :{{en}} ''… not on tablets of stone but on tablets of human hearts.[b] … come si vos serîz on testamint do Messeye nén scrît avou d’ l’ intche, mins avou l’ Esprit do vicant Bon Diu. Nén so des tåvletes di pire, mins so des tåvletes di tchå d’ on cour di djin. ولكن لنا ثقة مثل هذه بالمسيح لدى الله. .4 :{{en}} ''Such is the confidence that we have through Christ toward God. C’ est l’ minme fiyate å Bon Diu ki ns avans åd triviè do Messeye. ليس اننا كفاة من انفسنا ان نفتكر شيئا كانه من انفسنا بل كفايتنا من الله .5 :{{en}} ''… to claim anything as coming from us... Nos n’ estans nén capåbes di rclamer åk come si ça vénreut d’ nos-minmes ; nosse capåbté vént do Bon Diu… الذي جعلنا كفاة لان نكون خدام عهد جديد. لا الحرف بل الروح. لان الحرف يقتل ولكن الروح يحيي. .6 :{{en}} ''who has made us sufficient to be ministers of a new covenant, not of the letter but of the Spirit. For the letter kills, but the Spirit gives life. ::{{fr}} ''… d'une nouvelle alliance... … ki nos a dné l’ polance d’ esse des ovrîs d’ ene novele aloyance. Nén si scrijhaedje, mins si Esprit. C’ est k’ li scrijhaedje vos towe, mins l’ Esprit vs fwait viker. ثم ان كانت خدمة الموت المنقوشة باحرف في حجارة قد حصلت في مجد حتى لم يقدر بنو اسرائيل ان ينظروا الى وجه موسى لسبب مجد وجهه الزائل .7 :{{en}} ''Now if the ministry of death, carved in letters on stone, came with such glory that the Israelites could not gaze at Moses' face because of its glory, which was being brought to an end, ... Asteure, si l’ ovraedje del moirt, schavé a môde di letes dins des pires, dinéve del glwere po fé, tantea ki les fis d’ Israyel n’ ont nén polou loukî l’ vizaedje da Moyisse di cåze di cisse glwere la, – et mågré k’ elle esteut po disparexhe – ... فكيف لا تكون بالأولى خدمة الروح في مجد. .8 :{{en}} ''will not the ministry of the Spirit have even more glory? … adon, kimint çki l’ ovraedje di l’ Esprit ni sereut i nén co, aprume, pus glorieus ? لانه ان كانت خدمة الدينونة مجدا فبالأولى كثيرا تزيد خدمة البر في مجد. .9 :{{en}} ''For if there was glory in the ministry of condemnation, the ministry of righteousness must far exceed it in glory. ::{{fr}} ''Si le ministère de la condamnation a été glorieux, le ministère de la justice est de beaucoup supérieur en gloire Paski, si l’ fwait di codåner a stî èn oneur, li siervaedje del djustice est co bråmint pus onorant. فان الممجد ايضا لم يمجد من هذا القبيل لسبب المجد الفائق. .10 :{{en}} ''Indeed, in this case, what once had glory has come to have no glory at all, because of the glory that surpasses it ::{{fr}} ''Et, sous ce rapport, ce qui a été glorieux ne l'a point été, à cause de cette gloire qui lui est supérieure. Pask’ a ç’ moumint la, çou k’aveut stî glorieus ni l’ a pus stî gote, a cåze d’ ene ôte glwere co pus grande ki ça. لانه ان كان الزائل في مجد فبالأولى كثيرا يكون الدائم في مجد .11 :{{en}}''For if what was being brought to an end came with glory, much more will what is permanent have glory. Paski, si çou k’ aléve disparexhe a stou glorieus, çou ki va dmorer po todi va co esse pus glorieus, dabôrd. فاذ لنا رجاء مثل هذا نستعمل مجاهرة كثيرة. .12 :{{en}} ''Since we have such a hope, we are very bold, ::{{fr}} ''Ayant donc cette espérance, nous usons d'une grande liberté Come nos avans cist espwer la (d’ ene sacwè eternele), nos nos sintans pår libes divant les djins... وليس كما كان موسى يضع برقعا على وجهه لكي لا ينظر بنو اسرائيل الى نهاية الزائل. .13 :{{en}} ''not like Moses, who would put a veil over his face so that the Israelites might not gaze at the outcome of what was being brought to an end ::{{fr}} ''et nous ne faisons pas comme Moïse, qui mettait un voile sur son visage, pour que les fils d'Israël ne fixassent pas les regards sur la fin de ce qui était passager. … et nén-z esse come Moyisse ki muchive si vizaedje po k’ les fis d’ Israyel ni voeyénxhe nén li finixhmint d’ ene sacwè k’ esteut po disparexhe. بل أغلظت اذهانهم لانه حتى اليوم ذلك البرقع نفسه عند قراءة العهد العتيق باق غير منكشف الذي يبطل في المسيح. .14 :{{en}} ''But their minds were hardened. For to this day, when they read the old covenant, that same veil remains unlifted, because only through Christ is it taken away. ::{{fr}} ''Mais ils sont devenus durs d'entendement. Car jusqu'à ce jour le même voile demeure quand, ils font la lecture de l'Ancien Testament, et il ne se lève pas, parce que c'est en Christ qu'il disparaît. Mins leu tuzaedje s’ a aspexhi ; paski, disk’ å djoû d’ ouy, cwand i lijhèt l’ Vî Testamint, li minme vwele est todi la po lzî catchî l’ veur, ca l’ verité n’ est discatcheye ki på Messeye. لكن حتى اليوم حين يقرأ موسى البرقع موضوع على قلبهم. .15 :{{en}} ''Yes, to this day whenever Moses is read a veil lies over their hearts Taiss k’ åy ! Disk’ asteure, cwand i lijhnut Moyisse, gn a todi on vwele dissu leu cour. ولكن عندما يرجع الى الرب يرفع البرقع. .16 Mins Moyisse, lu, cwand i rariveut adlé l’ Bon Diu, i rdiscatchive si vizaedje. واما الرب فهو الروح وحيث روح الرب هناك حرية. .17 :{{en}} ''Now the Lord is the Spirit, and where the Spirit of the Lord is, there is freedom. Ca l’ Bon Diu, c’ est l’ Esprit, et la k’ i gn a l’ Esprit do Signeur, i gn a l’ liberté. ونحن جميعا ناظرين مجد الرب بوجه مكشوف كما في مرآة نتغيّر الى تلك الصورة عينها من مجد الى مجد كما من الرب الروح 18 :{{en}} ''And we all, with unveiled face, beholding the glory of the Lord, are being transformed into the same image from one degree of glory to another. For this comes from the Lord who is the Spirit. ::{{fr}} ''Nous tous qui, le visage découvert, contemplons comme dans un miroir la gloire du Seigneur, nous sommes transformés en la même image, de gloire en gloire, comme par le Seigneur, l'Esprit. Nozôtes tertos ki rwaite li glwere do Signeur a vizaedje discatchî, come s’ on waitreut dins on muroe, nos divnans ciste imådje la, et passer d’ ene glwere a l’ ôte come on passe do Signeur a l’ Esprit. == Cwatrinme tchaptrê == 1. {{en}} ''Therefore, having this ministry by the mercy of God,[a] we do not lose heart'' Ça fwait ki nos n’ piedrans måy coraedje, paski nosse mission, dji l’ avans rçû a cåze del bonté do Bon Diu. 2. {{en}} ''But we have renounced disgraceful, underhanded ways. We refuse to practice[b] cunning or to tamper with God's word, but by the open statement of the truth we would commend ourselves to everyone's conscience in the sight of God. :{{fr}} ''Nous rejetons les choses honteuses qui se font en secret, nous n'avons point une conduite astucieuse, et nous n'altérons point la parole de Dieu. Mais, en publiant la vérité, nous nous recommandons à toute conscience d'homme devant Dieu. Mins nos n’ avans nén vlou bouter catchetmint, ni toursiveuzmint come des rosseas tchén, tot cotoirdant les messaedjes do Bon Diu. Mins, paski nos rclamans l’ veur platezak, nos adierçans li peure consyince des djins, et l’ Bon Diu end est l’ temoen. 3. {{en}} ''And even if our gospel is veiled, it is veiled to those who are perishing. Et minme si nosse boune novele avize målåjheye a comprinde, ele ni l’ est ki po les cis ki sont ddja moirts. 4. {{en}} ''In their case the god of this world has blinded the minds of the unbelievers, to keep them from seeing the light of the gospel of the glory of Christ, who is the image of God. Pos ces-la ki n’ volèt nén croere, c’ est les diès do monde teresse ki sont k’ aveulnut leu tuza, et ls espaitchî di vey li loumire del Boune Novele ki mostere li glwere da Djezus-Cri, k’ est l’ imådje minme do Bon Diu. 5. {{en}} ''For what we proclaim is not ourselves, but Jesus Christ as Lord, with ourselves as your servants[c] for Jesus' sake. Ca nos n' fijhans pont d' riclame po nozôtes-minmes mins bén po Djezus-Cri, ki dj' loucans come nosse mwaisse, et nozôtes djusse esse ses vårlets. 6. {{en}} ''For God, who said, “Let light shine out of darkness,” has shone in our hearts to give the light of the knowledge of the glory of God in the face of Jesus Christ. Paski l' Bon Diu, k' a dit "Fijhans l' loumire po loumer li spexheur", il a loumé dvins nos cours po nos dner li loumire del sepiance del glwere do Bon Diu, leye ki rglatixh sol vizaedje da Djezus-Cri. 7. {{en}} ''But we have this treasure in jars of clay, to show that the surpassing power belongs to God and not to us Mins, ci trezôr la est wårdé dins des spiyåvès djusses di taile, po bén mostrer ki l' polance et l' povwer et l' foice dizeutrinne, c' est l' Bon Diu k' els a, et nén nozôtes. 8. {{en}} ''We are afflicted in every way, but not crushed; perplexed, but not driven to despair; :{{fr}} ''Nous sommes pressés de toute manière, mais non réduits à l'extrémité; dans la détresse, mais non dans le désespoir; Nos estans strindous d’ tos les costés, mins nén språtchîs come des wandions ; dizavirés, mins nén tchôkîs al diloujhe ; 9. {{en}} ''persecuted, but not forsaken; struck down, but not destroyed; :{{fr}} ''persécutés, mais non abandonnés; abattus, mais non perdus; trakés, mins nén leyîs hatche et matche ; aflaxhîs, mins nén distrûts. 10. {{en}} always carrying in the body the death of Jesus, so that the life of Jesus may also be manifested in our bodies. ... et nos poirtans todi divintrinnmint li moirt da Djezus, tantea ki l' veye da Djezus si pout eto leyî vir dins nos coirs. 11. {{en}} For we who live are always being given over to death for Jesus' sake, so that the life of Jesus also may be manifested in our mortal flesh. :{{fr}} Car nous qui vivons, nous sommes sans cesse livrés à la mort à cause de Jésus, afin que la vie de Jésus soit aussi manifestée dans notre chair mortelle Foice ki, nozôtes ki vike, nos estans tofer e dandjî d’ moirt a cåze di Djezus, po kel veye da Djezus soeye mostrêye divins nosse coir di tchå. 12. {{en}} So death is at work in us, but life in you. :{{fr}} Ainsi la mort agit en nous, et la vie agit en vous. Di cisse façon la, li moirt ki '''nos''' travaye, c' est l' veye ki '''vos''' travaye. 13. {{en}} Since we have the same spirit of faith according to what has been written, “I believed, and so I spoke,” we also believe, and so we also speak Come nos avans li minme fwè dins les escrîteures ki deynut: "dji croe, adon, dji djåze", nozôtes eto, nos creyans, et dabôrd, nos cåzans... 14. {{en}} knowing that he who raised the Lord Jesus will raise us also with Jesus and bring us with you into his presence. paski dji savans bén ki Lu k' a rlevé Djezus d' emey les moirts, i nos rlevrè sifwaitmint, avou Djezus, et nos poitrè avou vozôtes divant lu. 15. {{en}} For it is all for your sake, so that as grace extends to more and more people it may increase thanksgiving, to the glory of God. :{{fr}} Car tout cela arrive à cause de vous, afin que la grâce en se multipliant, fasse abonder, à la gloire de Dieu, les actions de grâces d'un plus grand nombre. Paski tot çoula, al fén des féns, c' est po vosse bén; tantea ki, a fwait ki l' benixhaedje do Bon Diu si spåde a todi pus di djins, pus çk' i gn a des priyires tocosté, po rmerciyî l' Bon Diu. 16. {{en}} So we do not lose heart. Though our outer self[d] is wasting away, our inner self is being renewed day by day. :{{fr}} ... Et lors même que notre homme extérieur se détruit, notre homme intérieur se renouvelle de jour en jour. Insi, nos n' pierdans nén coraedje. Et minme si nosse coir di tchå dicwelixh et tourner a rén, noste åme, leye, si ramidere tos les djoûs. 17. {{en}} For this light momentary affliction is preparing for us an eternal weight of glory beyond all comparison, :{{fr}} Car nos légères afflictions du moment présent produisent pour nous, au delà de toute mesure, un poids éternel de gloire Ca totes ces ptitès eguegnes ci ki nos subixhans asteure, et ki n' durront nén, c' est po nos apontyî ene aweure foû muzeure ki, leye, durrè advitam... 18. {{en}} as we look not to the things that are seen but to the things that are unseen. For the things that are seen are transient, but the things that are unseen are eternal. puski nos n' riwaitans nén les veyåvès sacwès, mins ôte tchoi, k' on n' voet nén. Paski les sôres k' on voet, c' est åk ki passe, mins les sôres k' on n' voet nén, ele durnut ameternam. == Cénkinme tchaptrê == 1. {{en}} For we know that if the tent that is our earthly home is destroyed, we have a building from God, a house not made with hands, eternal in the heavens. Paski nos sepans bén ki, si l’ cahoute k’ est nosse dimorance so tere est distrûte, nos årans, po todi, on bea manaedje e Cir, basti på Bon Diu lu-minme, et nén avou des mwins d’ maçon. 2. {{en}} For in this tent we groan, longing to put on our heavenly dwelling, :2. {{fr}} Aussi nous gémissons dans cette tente, désirant revêtir notre domicile céleste, Adon, nos groumians des dints dins nosse cahoute so tere, ca nos djerians après nosse dimorance e Cir. 3. {{en}} if indeed by putting it on we may not be found naked. :3. {{fr}} si du moins nous sommes trouvés vêtus et non pas nus. Pôreut ddja vali ki, etot djeriant insi, nos soeyénxhe trovés moussîs et nén miernous. 4 {{en}} For while we are still in this tent, we groan, being burdened—not that we would be unclothed, but that we would be further clothed, so that what is mortal may be swallowed up by life. :4. {{fr}} Car tandis que nous sommes dans cette tente, nous gémissons, accablés, parce que nous voulons, non pas nous dépouiller, mais nous revêtir, afin que ce qui est mortel soit englouti par la vie. Ca so tot l’ tins k’ nos estans dins nosse cahoute sotere, nos groumians des dints, tot disbåtchîs, paski nos n’ nos volans nén dismoussî, mins nos rabiyî, afén çki tot çou ki va ndaler soeye egolé pol veye do monde. 5 {{en}}He who has prepared us for this very thing is God, who has given us the Spirit as a guarantee. Li ci ki nos aprestêye po çoula, c’ est l’ Bon Diu, ki nos a dné l’ Sint Spér come waerantixhaedje. 6 {{en}} So we are always of good courage. We know that while we are at home in the body we are away from the Lord, C’ est po çoula k’ nos estans todi l’ cour etait. Nos sepans bén ki, tant k’ dj’ estans edjîstrés dins nosse coir di tchå, dj’ estans erî do Signeur, 7 {{en}} for we walk by faith, not by sight. Ca nos rotans les ouys clôs, et nén å lådje. 8 {{en}} Yes, we are of good courage, and we would rather be away from the body and at home with the Lord. Taiss k’ åy ki ns estans l’ cour etait; et s’ åréns dj’ putchî do cwiter nosse coir di tchå et nos aler retcheturer dins l’ måjhon do Signeur. 9 {{en}} So whether we are at home or away, we make it our aim to please him. Dabôrd, ki nos fouxhénxhe e nosse måjhon u avå les voyes, nos nos fjhans on dvwer di Lyi plaire. 10 {{en}} For we must all appear before the judgment seat of Christ, so that each one may receive what is due for what he has done in the body, whether good or evil. Paski nos nos dvrans tertos prezinter divant l’ tribunå do Criss, po tchaeconk riçure çou ki lyi rvént po çou k’ il a fwait divins s’ coir di tchå, soeye-t i des bounes u des målès keures. 11 {{en}} Therefore, knowing the fear of the Lord, we persuade others. But what we are is known to God, and I hope it is known also to your conscience. Adon, veyanmint k’ nos rcrindans l’ Signeur, nos waitans d’ pretchî les ôtès djins. Mins l’ fén fond d’ noste åme, el Bon Diu l’ conoxhe, et dj’ espere bén ki vosse prôpe consyince el kinoxhe eto. 12 {{en}} We are not commending ourselves to you again but giving you cause to boast about us, so that you may be able to answer those who boast about outward appearance and not about what is in the heart. :12. {{fr}} Nous ne nous recommandons pas de nouveau nous-mêmes auprès de vous; mais nous vous donnons occasion de vous glorifier à notre sujet, afin que vous puissiez répondre à ceux qui tirent gloire de ce qui est dans les apparences et non dans le coeur. Nos n’ nos ricmandans nén nozôtes-minmes a vôzôtes co èn ôte côp, mins vos dner l’ ocåzion di vs vanter d’ nos conoxhe, po vozôtes esse capåbes di responde azès cis ki s’ vantèt di leu grandiveuzreyes, et nén di çk’ i gn a e parfond d’ leu cour. 13 {{en}} For if we are beside ourselves, it is for God; if we are in our right mind, it is for you. :13. {{fr}} En effet, si je suis hors de sens, c'est pour Dieu; si je suis de bon sens, c'est pour vous. Ca si les djins trouvnut k’ nos avans l’ air on pô droles, nos estans insi pol Bon Diu ; mins po vozôtes, nos dvans awè l’ air tot djusse. 14 {{en}} For the love of Christ controls us, because we have concluded this: that one has died for all, therefore all have died; Paski c’ est l’ amour do Criss ki nos cdût, ca nos avans bén comprins çoucial : gn a Onk k’ a morou po tertos, ey adon, il ont morou tertos. 15 {{en}} and he died for all, that those who live might no longer live for themselves but for him who for their sake died and was raised. Et foice k’ Il a morou po tertos, les cis ki vicnut ouy ni dvèt pus viker po zels-minmes, mins por Lu k’ a morou et raviker por zels. 16 {{en}} From now on, therefore, we regard no one according to the flesh. Even though we once regarded Christ according to the flesh, we regard him thus no longer. A cmincî do djoû d’ ouy, nos n’ waitans pus nouk come åyant on coir di tchå. Cabén ki, davance, nos loukîs pår li Criss come åyant on coir di tchå, asteure, nos nel raguidans pus insi. 17 {{en}} Therefore, if anyone is in Christ, he is a new creation. The old has passed away; behold, the new has come. Insidon, si ene sakî vike e sin do Criss, cisse djin la, c’ est on novea skepion. Si vî coir est evoye ; el plaece, c’ est on noû coir k’ a disclôs. 18 {{en}} All this is from God, who through Christ reconciled us to himself and gave us the ministry of reconciliation; Tot çoula vént do Bon Diu, ki, åd triviè do Criss, nos a racmoirdou avou Lu, et nos dner l’ mission del racmoirdance ; 19 {{en}} that is, in Christ God was reconciling the world to himself, not counting their trespasses against them, and entrusting to us the message of reconciliation. :19. {{fr}} ...en n'imputant point aux hommes leurs offenses,... Dj’ ô bén ki, åd triviè do Criss, li Bon Diu a racmoirdou l’ monde avou Lu, et n’ si pus voleur vindjî des afronts dås djins, et nos fé fiyate po nozôtes sipåde li messaedje del racmoirdance. 20 {{en}} Therefore, we are ambassadors for Christ, God making his appeal through us. We implore you on behalf of Christ, be reconciled to God. Ça fwait ki : vo nos la les ambassadeurs do Criss, poy ki l’ Bon Diu houke les djins pal voye di nos pretchaedjes. Nos vos priyans don, å no do Criss, di vos racmoide avou l’ Bon Diu. 21 {{en}} For our sake he made him to be sin who knew no sin, so that in him we might become the righteousness of God. :21. {{fr}} Celui qui n'a point connu le péché, il l'a fait devenir péché pour nous, afin que nous devenions en lui justice de Dieu C’ est po nozôtes ki l’ Bon Diu a dné on coir di petcheu å Ci ki n’ a måy kinoxhou l’ petchî, afén çki, pådviè Lu, dji divnénxhe li djustice do Bon Diu. == Sjijhinme tchaptrê == 1. {{en}} Working together with him, then, we appeal to you not to receive the grace of God in vain. Poy ki nos boutans eshonne avou lu, nos vos dmandans a djno di n’ nén rçure li gråce do Bon Diu po des biyokes. 2. {{en}} For he says, “In a favorable time I listened to you, and in a day of salvation I have helped you.” Behold, now is the favorable time; behold, now is the day of salvation. Pask’ il a dit ezès Scrîteures “Dji vos a schoûté å bon moumint, et li djoû ki vos plîz esse schapés, dji vos a dné on côp di spale.” ebén, enute, c’ est l’ bon moumint; ådjourdu, c’ est l’ djoû do schapaedje. 3. {{en}} We put no obstacle in anyone's way, so that no fault may be found with our ministry, Nos n’ avans metou nole aroke sol voye di tolminme kî, po k’ on n’ nos poye rén rprotchî dins l’ ovraedje ki ns avans fwait. 4. {{en}}  but as servants of God we commend ourselves in every way: by great endurance, in afflictions, hardships, calamities, mins, come siervants do Bon Diu, nos nos avans mwaistri di totes les manires possibes, dins les målåjhminces, les pûnes, les rascråwes, 5. {{en}} beatings, imprisonments, riots, labors, sleepless nights, hunger; et cwand on nos a batou et nos resserer e l’ gayole, ey eto dins les berdouxhas, les ovraedjes foircis, les trawêyès shijhes, li pômagne 6. {{en}} by purity, knowledge, patience, kindness, the Holy Spirit, genuine love; pa nosse purté d’ esprit, nosse kinoxhance, nosse pacyince, nosse binamêyisté, li foice do Sint Spér, et on vraiy amour d’ ôtru. 7. {{en}} by truthful speech, and the power of God; with the weapons of righteousness for the right hand and for the left; pa on pretchaedje del vraiye verité, et avou l’ åjhmince do Bon Diu, avou l’ djustice come usteye, ostant pol droete mwin ki pol gåtche, 8. {{en}} through honor and dishonor, through slander and praise. We are treated as impostors, and yet are true; :{{fr}} … au milieu de la mauvaise et de la bonne réputation... tot passant åd triviè des oneurs come des rabaxhmints, houte des discåzaedjes come des préjhaedjes; 9. {{en}} as unknown, and yet well known; as dying, and behold, we live; as punished, and yet not killed; come des etrindjirs u des rlomêyès djins, come des moirts, et mågré tot estant vicants, come condånés, mins nén co pindous; 10. {{en}} as sorrowful, yet always rejoicing; as poor, yet making many rich; as having nothing, yet possessing everything. come rimplis d’ lai-m’-e-påye, et portant, todi po ragaiyi ls ôtes; come des pôvriteus, mins k’ aritchixhnut bråmint des djins; come des cis ki n’ ont rén, mins ki totafwait est da zels. 11. {{en}} We have spoken freely to you,[a] Corinthians; our heart is wide open. Nos vos avans djåzé li cour grand å lådje, vos, djins d’ Corinte. 12. {{en}} 12 You are not restricted by us, but you are restricted in your own affections. C’ est nén nozôtes ki vos rastrind; vos estoz rastrindous pa vos prôpes eclitchmints 13. {{en}} In return (I speak as to children) widen your hearts also. Adon, djans, adrovoz ene miete vos cours ! 14. {{en}} Do not be unequally yoked with unbelievers. For what partnership has righteousness with lawlessness? Or what fellowship has light with darkness? :{{fr}} Ne vous mettez pas avec les infidèles sous un joug étranger. Ni vos leyîz nén bôrer l’ cråne påzès måcreyants. 15. {{en}} What accord has Christ with Belial? Or what portion does a believer share with an unbeliever? Ké rapoirt pout i gn awè inte li Criss et Beyinl; oudon-bén - dit ôtmint - kéne pårt del fwè d’ on creyant est pareye ki l’ cene d’ on måcreyant ? 16. {{en}} What agreement has the temple of God with idols? For we are the temple of the living God; as God said, “I will make my dwelling among them and walk among them, and I will be their God, and they shall be my people. Kén acoird n a-t i inte li timpe do Bon Diu et les idoles ? Paski, nozôtes, dj’ estans l’ timpe do Diè vicant, sorlon çou k’ a stî scrît : «Dji frè mi dmorance å mitan d’ zels, et roter å mitan d’ zels <BR> Et dji serè leu Bon Diu <BR> Si seront i mes djins.» 17. {{en}} Therefore go out from their midst, and be separate from them, says the Lord, and touch no unclean thing; then I will welcome you, «C’ est po çoula k’ i vos fåt cwiter leu cpagneye<BR> Et viker a pårt di zels», dit-st i l’ Bon Diu; <BR>«et n’ nén aduzer des amagnîs nén rapurés; <BR>adon, dji vos ascoyrè les bresses å lådje,» 17. {{en}} and I will be a father to you,     and you shall be sons and daughters to me, says the Lord Almighty.” «et dji serè on pere por vos <BR> et vos seroz mes fis et mes feyes» <BR> dit-st i l’ Diè Tot-pouxhant. == Setinme tchaptrê == 1 {{en}} Since we have these promises, beloved, let us cleanse ourselves from every defilement of body and spirit, bringing holiness to completion in the fear of God. : {{fr}} Ayant donc de telles promesses, bien-aimés, purifions-nous de toute souillure de la chair et de l'esprit, en achevant notre sanctification dans la crainte de Dieu. Puski dj’ avans cisse prometance la, rapurans nos di totes les toursiveuzreyes do coir et do tuza, po-z avinde pår li sintté, tot rcrindant l’ Bon Diu. 2 {{en}} Make room in your hearts for us. We have wronged no one, we have corrupted no one, we have taken advantage of no one. Fijhoz nos ene plaece dins vos cours. Ca nos n’ avans fwait do toirt a nolu; nos n’ avans splawné nouk; nos n’ avans profité d’ persoune. 3 {{en}} I do not say this to condemn you, for I said before that you are in our hearts, to die together and to live together. Dji n’ di nén çoula po vs condåner, dismetant ki dji vén d’ dire enawaire ki vs serîz dins nos cours tant k’ nos vicrans, et minme après, si nos morans. 4 {{en}} I am acting with great boldness toward you; I have great pride in you; I am filled with comfort. In all our affliction, I am overflowing with joy. : {{fr}} J'ai une grande confiance en vous, j'ai tout sujet de me glorifier de vous; je suis rempli de consolation, je suis comblé de joie au milieu de toutes nos tribulations. Dj’ a pår fiyate dins vozôtes, et dji so carapmint fir di vozôtes ; dji so fén ricfoirté, plin d’ djoye mågré totes nos rascråwes. 5 {{en}} For even when we came into Macedonia, our bodies had no rest, but we were afflicted at every turn—fighting without and fear within. : {{fr}} Car, depuis notre arrivée en Macédoine, notre chair n'eut aucun repos; nous étions affligés de toute manière : luttes au dehors, craintes au dedans. Paski, dispu k’ dj’ avans-avnou e l’ Macedwene, nos tcherpintes ni s’ ont nén rispoizé ; nos esténs catibulés tocostés : si dveur bate dfoûtrinnmint, et n’ pont fé d’ bén divintrinnmint. 6 {{en}} But God, who comforts the downcast, comforted us by the coming of Titus, : {{fr}} Mais Dieu, qui console ceux qui sont abattus, nous a consolés par l'arrivée de Tite. Mins l’ Bon Diu, ki solåceye les cis ki sont djus, nos a rconsolé avou l’ arivêye da Titusse. 7 {{en}} and not only by his coming but also by the comfort with which he was comforted by you, as he told us of your longing, your mourning, your zeal for me, so that I rejoiced still more. : {{fr}} et non seulement par son arrivée, mais encore par la consolation que Tite lui-même ressentait à votre sujet : il nous a raconté votre ardent désir, vos larmes, votre zèle pour moi, en sorte que ma joie a été d'autant plus grande. et nén fok pa si arivêye, mins copurade pal binåjhté da Titusse lu-minme cwand i m’ djåzéve di vozôtes : di vos djeriaedjes, di vos ploraedjes, di vost atimprance por mi, tantea ki dj’ end a stî tot mouwé. 8 {{en}} For even if I made you grieve with my letter, I do not regret it—though I did regret it, for I see that that letter grieved you, though only for a while. Paski, minme si dji vs a ene miete coixhî avou m’ lete, dji nel rigrete nén – mågré k’ djel rigretaxhe ene miete paski cisse lete la vos a poenné, cabén djusse po on court moumint 9 As it is, I rejoice, not because you were grieved, but because you were grieved into repenting. For you felt a godly grief, so that you suffered no loss through us. Tot conté tot rabatou, dji so binåjhe, nén paski dji vs a metou dins l’ penin, mins paski cisse poenne la vos a moenné a vos rpinti; paski vos avou bén sintou ki c’ esteut l’ Bon Diu ki vos fjheut des rprotches, et nén nozôtes asprovant d’ vos fé do toirt. 10 For godly grief produces a repentance that leads to salvation without regret, whereas worldly grief produces death. Paski les rprotches do Bon Diu codujhnut al ripintance ki moenne, sins nou rgret, å schapaedje, dabôrd ki les rprotches des omes kidujhèt al moirt. 11 For see what earnestness this godly grief has produced in you, but also what eagerness to clear yourselves, what indignation, what fear, what longing, what zeal, what punishment! At every point you have proved yourselves innocent in the matter. : {{fr}} Et voici, cette même tristesse selon Dieu, quel empressement n'a-t-elle pas produit en vous ! Quelle justification, quelle indignation, quelle crainte, quel désir ardent, quel zèle, quelle punition ! Vous avez montré à tous égards que vous étiez purs dans cette affaire. Paski : loukîz bén li kéne håsse di rapurer vos cours ki ces rprotches la do Bon Diu ont askepyî dins vos-minmes ; vos avoz tant djeryî après l’ droete voye, tot åyant sogne del pûnicion, tot volant dmorer degnes, ki vos avoz prové noer so blanc ki vos estîz droets dins vos botes dins cist afwaire la. 12 So although I wrote to you, it was not for the sake of the one who did the wrong, nor for the sake of the one who suffered the wrong, but in order that your earnestness for us might be revealed to you in the sight of God. : {{fr}} Si donc je vous ai écrit, ce n'était ni à cause de celui qui a fait l'injure, ni à cause de celui qui l'a reçue; c'était afin que votre empressement pour nous fût manifesté parmi vous devant Dieu. Adon, si dji vos a scrît, ci n’ esteut nén a cåze do ci ki vos a fwait do toirt, ni a cåze do ci k’ a stî djosté di ces målès paroles la, mins c’ esteut po k’ on soeye avå vozôtes – et dzo les ouys do Bon Diu – ki vos nos veyîz co todi voltî. 13 Therefore we are comforted. And besides our own comfort, we rejoiced still more at the joy of Titus, because his spirit has been refreshed by you all. Ci côp ci, vo no la tot ricfoirtés. Et houte di nosse binåjhté, dj’ estans co pus binåjhe do contintmint da Titusse, paski s’ tuza a stî rafristé pa vozôtestertos. 14 For whatever boasts I made to him about you, I was not put to shame. But just as everything we said to you was true, so also our boasting before Titus has proved true. : {{fr}} Et si devant lui je me suis un peu glorifié à votre sujet, je n'en ai point eu de confusion; mais, comme nous vous avons toujours parlé selon la vérité, ce dont nous nous sommes glorifiés auprès de Tite s'est trouvé être aussi la vérité. Et si dji m’ a ene miete vanté dvant lu di mes bounès keures emey vozôtes, ci n’ esteut nén d’ mwaijhe chôze ; mins puski tot çki nos vos avans dit, c’ esteut l’ veur, adon, çou k’ nos avans dit a Titusse avou l’ air di nos è vanter, c’ esteut l’ veur eto. 15 And his affection for you is even greater, as he remembers the obedience of you all, how you received him with fear and trembling. : {{fr}} Il éprouve pour vous un redoublement d'affection, au souvenir de votre obéissance à tous, et de l'accueil que vous lui avez fait avec crainte et tremblement. Et si binamêyisté po vozôtes end a co crexhou, dabôrd k’ i s’ rimimbere vosse boune aschoûte, a tertos, et k’ vos l’ avoz rçû tot-z åyant peu et tot tronnant. 16 I rejoice, because I have complete confidence in you. Vo m’ la don fén binåjhe, paski dj’ a èn etir fiyate dins vozôtes. == Ûtinme tchaptrê == 8 {{en}} We want you to know, brothers,[a] about the grace of God that has been given among the churches of Macedonia, Vos, mes frés, nos vlans sawè cwè rpoirt a l’ åjhmince ki l’ Bon Diu a dné ås eglijhes di Macedwene; 2  {{en}} for in a severe test of affliction, their abundance of joy and their extreme poverty have overflowed in a wealth of generosity on their part. :{{fr}} Au milieu de beaucoup de tribulations qui les ont éprouvées, leur joie débordante et leur pauvreté profonde ont produit avec abondance de riches libéralités de leur part. Paski, mågré totes les eguegnes k’ elle ont rescontré et mågré k’ leu djins n’ avént rén, elle ont todi mostré djoye et contintmint, et on î a todi stî rçû avou les cosséns so les xhames; 3  {{en}} For they gave according to their means, as I can testify, and beyond their means, of their own accord, :{{fr}} Ils ont, je l'atteste, donné volontairement selon leurs moyens, et même au delà de leurs moyens, Dji vos l’ pou acertiner : i nos ont dné tot çou k’ il avént, et pår çou k’ i n’ avént nén, et l’ epronter po nozôtes. 4 {{en}} begging us earnestly for the favor[b] of taking part in the relief of the saints— :{{fr}} nous demandant avec de grandes instances la grâce de prendre part à l'assistance destinée aux saints. et nos hairyî po poleur diner leu ptit scot el tcharité ki nos portchessans po les sints. 5 {{en}} and this, not as we expected, but they gave themselves first to the Lord and then by the will of God to us. :{{fr}} Et non seulement ils ont contribué comme nous l'espérions, mais ils se sont d'abord donnés eux-mêmes au Seigneur, puis à nous, par la volonté de Dieu. ca i n’ ont nén seulmint dné leu pårt, come nos l’ rawårdéns, mins i s’ ont dné tot etirmint å Signeur, pu a nozôtes, ‒ çoula, pal volté do Bon Diu. 6 {{en}} Accordingly, we urged Titus that as he had started, so he should complete among you this act of grace. :{{fr}} Nous avons donc engagé Tite à achever chez vous cette oeuvre de bienfaisance, comme il l'avait commencée. Ça fwait ki nos dmandîs a Titusse di porshuve emon vozôtes ciste ouve di bénfjhance la, poy ki c’ est lu k’ aveut-st ataké cisse bouye la. 7 {{en}} But as you excel in everything—in faith, in speech, in knowledge, in all earnestness, and in our love for you[c]—see that you excel in this act of grace also. :{{fr}} De même que vous excellez en toutes choses, en foi, en parole, en connaissance, en zèle à tous égards, et dans votre amour pour nous, faites en sorte d'exceller aussi dans cette oeuvre de bienfaisance. Come vos estoz al copete del schåle po totafwait, pol fwè, po l’ cåzaedje, pol syince, pol coraedjeusté dins tos les dominnes, et po vosse vir-voltî eviè nozôtes, sayîz d’ fé parey dins ciste ouve di tcharité la. 8 {{en}} I say this not as a command, but to prove by the earnestness of others that your love also is genuine. Dji vs di çoula sins vs kimander, mins po mostrer ås djins ki vosse vey-voltî po nozôtes est vraiy et veritåve. 9 {{en}} For you know the grace of our Lord Jesus Christ, that though he was rich, yet for your sake he became poor, so that you by his poverty might become rich. Poy ki vos cnoxhoz les cwålités di nosse Signeur Djezus Cris, lu ki, estant ritche, divna pôve po vozôtes, çoula po k’ vos polîxhe divni ritche tot s’ rashiant so s’ pôvurté. 10 {{en}} And in this matter I give my judgment: this benefits you, who a year ago started not only to do this work but also to desire to do it. Et dji vos va la dire li minne, platezak : çoula vos serè rindou å dobe et å radobe, vozôtes k’ a ataké a fé cist ovraedje la, gn ddja èn an did ça, nén paski vos î årîz stî oblidjîs, mins avou l’ rafiya del fé. 11 {{en}} So now finish doing it as well, so that your readiness in desiring it may be matched by your completing it out of what you have. Adon, finixhoz lu come vos l’ avoz cmincî, insi, tot come vos avîz bon d’ aveur håsse del fé å cmince, vos seroz mo binåjhes di l’ aveur achevé. 12 For if the readiness is there, it is acceptable according to what a person has, not according to what he does not have. :{{fr}} La bonne volonté, quand elle existe, est agréable en raison de ce qu'elle peut avoir à sa disposition, et non de ce qu'elle n'a pas. Paski, si vos estoz presses a l’ fé, vosse boune volté serè bénvnowe, avou les moyéns do bôrd, come di djusse, nén les cis ki vos n’ avoz nén. 13 {{en}} For I do not mean that others should be eased and you burdened, but that as a matter of fairness :{{fr}} Car il s'agit, non de vous exposer à la détresse pour soulager les autres I n’ est nén d’ kession di os mete dins l’ imbaras po solåcyî les ôtes ‒ nonna ca nonna ‒ , 14 {{en}} your abundance at the present time should supply their need, so that their abundance may supply your need, that there may be fairness. mins come vos avoz po fé di ces tins ci, et k’ zels ont dandjî, tuzez k’ on bea djoû, motoit, c’est zels k’ åront di cwè vos rinde çou k’ vozôtes, vos åroz mezåjhe, et sifwaitmint, i s’ åront racwité. 15 {{en}} As it is written, “Whoever gathered much had nothing left over, and whoever gathered little had no lack.” Insi k’ il a stî scrît: “Gn a des cis ki ramassèt toplin, et k’ i nelzî dmeure djamåy rén, et des cis ki spårgnèt mastoke pa mastoke, et k’ ont djourmåy po fé.” 16 {{en}} But thanks be to God, who put into the heart of Titus the same earnest care I have for you Ki l’ Bon Diu fouxhe rimerciyî, lu k’ a metou dins l’ cour da Titusse li minme boune volté ki l’ cene ki dj’ aveu po vozôtes. 17 {{en}} For he not only accepted our appeal, but being himself very earnest he is going to you of his own accord Ca i n’ a nén fok respondou a nosse dimande, mins lu-minme estant mo voltrûle, il a prind l’ voye sins k’ on lyi ridmande 18 {{en}} With him we are sending the brother who is famous among all the churches for his preaching of the gospel Avou lu, nos evoyans nosse fré k’ a divnou fén rlomé avå totes les eglijhes pask’ il est foirt capåbe po pretchî l’ evandjîle. 19 {{en}} And not only that, but he has been appointed by the churches to travel with us as we carry out this act of grace that is being ministered by us, for the glory of the Lord himself and to show our good will Et ci n’ est nén tot: il a ossu stî relî pa les eglijhes po nos acpagnter so nosse voye po rimpli nosse mission pol glwere do Signeur lu-minme, et po vos mostrer nosse boune chôze. 20 {{en}} We take this course so that no one should blame us about this generous gift that is being administered by us :{{fr}} Nous agissons ainsi, afin que personne ne nous blâme au sujet de cette abondante collecte, à laquelle nous donnons nos soins; Nos fjhans insi po n’ nén esse barboté d’ awè portchessî ostant ki nos l’ avans fwait. 21 {{en}} for we aim at what is honorable not only in the Lord's sight but also in the sight of man ca nos avans l’ dår di dmorer des pus oniesses, nén seulmint ås ouys do Signeur, mins eto ås ouys des djins d’ nos djins. 22 {{en}} And with them we are sending our brother whom we have often tested and found earnest in many matters, but who is now more earnest than ever because of his great confidence in you Et c’ est po ça ki nos evoyans avou zels ci fré la ki nos avans asprové, et todi trové sins rprotche dins tos les dominnes, et k’ est co asteure pus voltrûle ki djourmåy, pask’ il a pår fiyate a vozôtes. 23 {{en}} As for Titus, he is my partner and fellow worker for your benefit. And as for our brothers, they are messengers[f] of the churches, the glory of Christ Tant k’ a Titusse, c’ est m’ copleu et mi aidant, et c’ est tot benefice po vozôtes. Pareymint po nos ôtes frés ki sont les messaedjîs des ôtès eglijhes, ki c’ est l’ glwere do Criss. 24 {{en}} So give proof before the churches of your love and of our boasting about you to these men. :{{fr}} Donnez-leur donc, à la face des Eglises, la preuve de votre charité, et montrez-leur que nous avons sujet de nous glorifier de vous. Bén dabôrd, ci côp ci, dinez ås eglijhes li prouve ki vos estoz midones, et mostrez lzî ki dj’ avans bén råjhon di vos vanter tofer. == Nouvinme tchaptrê == 1. {{en}} Now it is superfluous for me to write to you about the ministry for the saints, Asteure, ça n’ m’ avance a rén di vs sicrire åk sol messaedje di mes evoyîs. 2  {{en}} for I know your readiness, of which I boast about you to the people of Macedonia, saying that Achaia has been ready since last year. And your zeal has stirred up most of them. :{{fr}} 2 Je connais, en effet, votre bonne volonté, dont je me glorifie pour vous auprès des Macédoniens, en déclarant que l'Achaïe est prête depuis l'année dernière; et ce zèle de votre part a stimulé le plus grand nombre. Ca dji sai bén ki vs estoz d’ boune volté, et dji l’ a rdit co cint côps ås djins del Macedwene, tot lzî esplicant k’ l’ Acayeye est presse dispu l’ anêye passêye, et k’ vosse abeyisté end a stombyî bråmint, emey zels 3 {{en}} But I am sending the brothers so that our boasting about you may not prove empty in this matter, so that you may be ready, as I said you would be. :{{fr}} J'envoie les frères, afin que l'éloge que nous avons fait de vous ne soit pas réduit à néant sur ce point-là, et que vous soyez prêts, comme je l'ai dit. Mins dj’ evoye les soçons po k’ vosse coraedje ki nos avans vanté totavå, ni toûne nén a rén, et po k’ vos soeyoxhe presses, come dj’ a l’ epinse ki vos l’ seroz. 4  {{en}} Otherwise, if some Macedonians come with me and find that you are not ready, we would be humiliated—to say nothing of you—for being so confident. Ôtrumint, s’ i gn a des Macedonyins ki vegnnut avou mi, et trover ki vos n’ estoz nén co presses, nos serans ahontis — et vozôtes sifwaimint — come onk ki vind l’ oû k’ est co e cou del poye. 5  {{en}} So I thought it necessary to urge the brothers to go on ahead to you and arrange in advance for the gift you have promised, so that it may be ready as a willing gift, not as an exaction. :{{fr}} J'ai donc jugé nécessaire d'inviter les frères à se rendre auparavant chez vous, et à s'occuper de votre libéralité déjà promise, afin qu'elle soit prête, de manière à être une libéralité, et non un acte d'avarice. Adon, dj’ a tuzé k’ i m’ faleut priyî mes copleus a vs aler trover a l’avance po rçure les dnêyes ki vs avîz prometou, k’ adon, vos åroz dedja portchessî po, et n’ nén dmander çoula al dierinne broke, a môde d’ on råvlaedje di taeye. 6  {{en}} The point is this: whoever sows sparingly will also reap sparingly, and whoever sows bountifully will also reap bountifully. :{{fr}} Sachez-le, celui qui sème peu moissonnera peu, et celui qui sème abondamment moissonnera abondamment Ca c’ est todi come todi : li ci ki vout spårgnî li smince n’ årè k’ on pôve awousse ; mins l’ ci ki seme a grossès pougneyes årè d’ cwè ragregnî po rimpli mafes et cinas. 7  {{en}} Each one must give as he has decided in his heart, not reluctantly or under compulsion, for God loves a cheerful giver. :{{fr}} ...car Dieu aime celui qui donne avec joie. Tchaeconk doet dner çou k’ il les pinses di bayî, a l’ muzeure di s’ bon cour, et sins s’ sinti oblidjî, ca l’ Bon Diu voet voltî li ci ki dene di bon cour. 8  {{en}} And God is able to make all grace abound to you, so that having all sufficiency[e] in all things at all times, you may abound in every good work. :{{fr}} Et Dieu peut vous combler de toutes sortes de grâces, afin que, possédant toujours en toutes choses de quoi satisfaire à tous vos besoins, vous ayez encore en abondance pour toute bonne oeuvre, Paski l’ Bon Diu est capåbe di vos evoyî totès sôres d’ åjhminces, tantea ki vos åroz assez di tot çou ki vs avoz dandjî, et ki åroz co ene boune rawete po vozôtes fé ouve di tcharité. 9  {{en}} As it is written, “He has distributed freely, he has given to the poor; his righteousness endures forever.” :{{fr}} … Il a fait des largesses, il a donné aux indigents; Sa justice subsiste à jamais. Come il est scrît: “il a stî lådje avou tertos, ey ahessî les pôvès djins; et s’ djustice durrè disca todi.” 10  {{en}} He who supplies seed to the sower and bread for food will supply and multiply your seed for sowing and increase the harvest of your righteousness. Lu ki dene del simince å semeu et ki baye do pwin a magnî po tertos, i vos va dner des sminces po vozôtes semer, et les fé mopliyî, et radobler l’ awousse di vosse droeteure d’ åme. 11  {{en}} You will be enriched in every way to be generous in every way, which through us will produce thanksgiving to God. Vos seroz insi todi pus ritches dins tos les dominnes, po vozôtes poleur esse midone dins tos les dominnes, et nozôtes, nos è rmerciyrans l’ Bon Diu. 12  {{en}} For the ministry of this service is not only supplying the needs of the saints but is also overflowing in many thanksgivings to God. Paski cisse boune ouve ci, ci n’ est nén fok diner çou k’ les evoyîs ont mezåjhe, mins c’ est eto covri l’ Bon Diu di rmerciymints. 13  {{en}} By their approval of this service, they[f] will glorify God because of your submission that comes from your confession of the gospel of Christ, and the generosity of your contribution for them and for all others, Ces djins la seront binåjhes do siervice ki vos lzî rindoz; si rindront i gråce a Diu po vosse boune schoûtance, ki vént di vosse shuvance di l' Evandjîle, et vosse midonté por zels et po tos les ôtes, 14  {{en}} while they long for you and pray for you, because of the surpassing grace of God upon you. tins k' i priynut po vozôtes, pol nouzome gråce ki l' Bon Diu vos evoye. 15  {{en}} Thanks be to God for his inexpressible gift! Ki l' Bon Diu fouxhe rimerciyî po esse si télmint di dnêye ! == Dijhinme tchaptrê == 1.{{en}} I, Paul, myself entreat you, by the meekness and gentleness of Christ—I who am humble when face to face with you, but bold toward you when I am away!— :{{fr}} … et plein de hardiesse à votre égard… C’ est mi, På, ki vos l’ dimande a djno, po l’ amour di Djezus-Cri — mi ki s’ fwait tot ptit cwand dji so coirzenoxh divant vozôtes, mins ki dvént bråmint pus hardi cwand dji so lon erî — 2 {{en}} I beg of you that when I am present I may not have to show boldness with such confidence as I count on showing against some who suspect us of walking according to the flesh. :{{fr}} je vous prie, lorsque je serai présent, de ne pas me forcer à recourir avec assurance à cette hardiesse, dont je me propose d'user contre quelques-uns qui nous regardent comme marchant selon la chair. Dji vs è preye: cwand dji serè rarivé emey vozôtes, ni m' oblidjî a-z awè li straegnté ki dji va eployî totasteure disconte sacwants ki deynut ki nos volans djusse wangnî des çanses. 3 {{en}} For though we walk in the flesh, we are not waging war according to the flesh. :{{fr}}Si nous marchons dans la chair, nous ne combattons pas selon la chair. Paski, si nos nos siervans des cwårs, nos n’ nos batans nén po ramonçler les liårds. 4 {{en}} For the weapons of our warfare are not of the flesh but have divine power to destroy strongholds. Paski li nier di nosse guere, ci n’ est nén les sôs, mins li foice do Bon Diu ki pout spîter totes les murayes disfindreces. 5 {{en}} We destroy arguments and every lofty opinion raised against the knowledge of God, and take every thought captive to obey Christ, :{{fr}} Nous renversons les raisonnements et toute hauteur qui s'élève contre la connaissance de Dieu, et nous amenons toute pensée captive à l'obéissance de Christ Dji flaxhans djus les råjhons et les fås råjhonmints ki vont esconte del kinoxhance do Bon Diu; si atournans dj’ les djins k’ ont des idêyes totes fwaites a schoûter Djezus-Cri; 6 {{en}} being ready to punish every disobedience, when your obedience is complete. si estans dju presses a pûni tos les cis ki rtoûnrént cazake, on côp k’ il ont decidé a nos schoûter. 7 {{en}} Look at what is before your eyes. If anyone is confident that he is Christ's, let him remind himself that just as he is Christ's, so also are we. :{{fr}} … Si quelqu'un se persuade qu'il est de Christ, qu'il se dise bien en lui-même que, comme il est de Christ, nous aussi nous sommes de Christ. Loukîz çou k’ i n a dvant vos ouys. Si ene sakî vout esse on abshuveu da Djezus-Cri, k’ i s’ mete e l’ tiesse ki, come i shût Djezus-Cri, nozôtes, avou, dji shuvans Djezus-Cri. 8 {{en}} For even if I boast a little too much of our authority, which the Lord gave for building you up and not for destroying you, I will not be ashamed. :{{fr}} Et quand même je me glorifierais un peu trop de l'autorité que le Seigneur nous a donnée pour votre édification et non pour votre destruction, je ne saurais en avoir honte, Et cabén ki dji m’ vantreu ene miete ditrop di l’ otorité ki l’ Signeur m' a dné, ‒ po vos scoler comifåt, et nén po vos dzôrner ‒, dji n’ è sereu nén djinné. 9 {{en}} I do not want to appear to be frightening you with my letters. Dji n’ vou nén awè l’ air di vos fé sogne avou mes letes. 10 {{en}} For they say, “His letters are weighty and strong, but his bodily presence is weak, and his speech of no account.” Pask’ i gn a des cis ki djhèt : « Ses letes sont bén tournêyes, avou des belès foitès avizances, mins cwand il est la coirzenoxh, i shonne mo flåwe et fwebe, et ses pretchaedjes, c’ est tos boignes messaedjes. 11 {{en}} Let such a person understand that what we say by letter when absent, we do when present. Fijhoz comprinde a ces djins la ki, çou k’ nos djhans dins nos letes, cwand nos n’ estans nén la, nos l’ fijhans cwand nos estans la. 12 {{en}} Not that we dare to classify or compare ourselves with some of those who are commending themselves. But when they measure themselves by one another and compare themselves with one another, they are without understanding. :{{fr}} ... qui se recommandent eux-mêmes… ils manquent d'intelligence Ci n’ est nén paski nos nos rmetréns a onk di ces-la ki s’ ricmandnut zels-minmes. Mins cwand t’ elzès voes ki s’ muzurnut d’ onk a l’ ôte, et si rmete onk a l’ ôte, i m’ frént bén rire di leu loignreye. 13 {{en}} But we will not boast beyond limits, but will boast only with regard to the area of influence God assigned to us, to reach even to you. :{{fr}} Pour nous, nous ne voulons pas nous glorifier hors de toute mesure; nous prendrons, au contraire, pour mesure les limites du partage que Dieu nous a assigné, de manière à nous faire venir aussi jusqu'à vous. Tant k’ a nozôtes, dji n’ nos vlans nén vanter foû mzeure ; nost aroyaedje, c’ est l’ triyaedje ki l’ Bon Diu nos a metou po pretchî l’ Boune novele, et ci stindêye la nos amoennrè disca vozôtes. 14 {{en}} For we are not overextending ourselves, as though we did not reach you. For we were the first to come all the way to you with the gospel of Christ. Taiss ki nos n’ nos forsitindans nén, et passer foû d’ nos limotches, come si nos n’ åréns nén yeu l' åjhmince d' ariver disca dé vozôtes. Nén rovyî ki ça a stî nozôtes, les prumîs k’ ont-st avnou addé vozôtes avou l’ Boune Novele da Djezus-Cri. 15 {{en}} We do not boast beyond limit in the labors of others. But our hope is that as your faith increases, our area of influence among you may be greatly enlarged, Nos n’ nos vantans nén pår di l’ ovraedje dås ôtes. Mins nos sperans ki, a fwait k’ vosse kiminålté s' racrexhrè, nos pôrans ndaler pus lon padvant dins vosse payis… 16 {{en}} so that we may preach the gospel in lands beyond you, without boasting of work already done in another's area of influence. …et-z î pretchî l’ Boune Novele; dj' ô bén: sins passer houte des limotches ki nos ont stî metowes, et sins s’ vanter d’ l’ ovraedje ki des ôtes pretcheus on fwait lavola. 17 {{en}} “Let the one who boasts, boast in the Lord.” « Ki l’ ci ki s’ vante si vante å no do Bon Diu ! » 18 {{en}} For it is not the one who commends himself who is approved, but the one whom the Lord commends. Paski ci n’ est nén l’ ci ki s’ vént prezinter lu-minme k’ a l’ abondroet d’ pretchî, c’ est l’ ci k’ c’ est l’ Bon Diu ki ricmande. == Onzinme tchaptrê == 1 {{en}} I wish you would bear with me in a little foolishness. Do bear with me! :{{fr}} 1 Oh! si vous pouviez supporter de ma part un peu de folie ! Mais vous, me supportez ! Sobayî si vos m’ lairîz dire ene miete des biestreyes. Alez, s’ i vs plait ! 2 {{en}} For I feel a divine jealousy for you, since I betrothed you to one husband, to present you as a pure virgin to Christ. :{{fr}} Car je suis jaloux de vous d'une jalousie de Dieu, parce que je vous ai fiancés à un seul époux, pour vous présenter à Christ comme une vierge pure. Paski dji so djalot d’ vozôtes, come li Bon Diu el sereut, ca dji n’ vos a lai hanter k’ on seu galant, po vs prezinter a Djezus come ene båshele etire. 3 {{en}}But I am afraid that as the serpent deceived Eve by his cunning, your thoughts will be led astray from a sincere and pure devotion to Christ. :{{fr}} Toutefois, de même que le serpent séduisit Eve par sa ruse, je crains que vos pensées ne se corrompent et ne se détournent de la simplicité à l'égard de Christ. Mins nerén, a môde do sierpint k’ edoûla Eve avou ses toûs d’ rossea tchén, dj’ a sogne ki vos idêyes n’ alexhe foû voye, et cwiter li peur messaedje da Djezus-Cri. 4 {{en}} For if someone comes and proclaims another Jesus than the one we proclaimed, or if you receive a different spirit from the one you received, or if you accept a different gospel from the one you accepted, you put up with it readily enough. :{{fr}}… vous le supportez fort bien. Paski, s’ i gn a des cis ki vos vegnnut acsegnî èn ôte Djezus ki l’ ci ki nos vs avans acsegnî, u ki vos fwaiynut rçure èn ôte Sint Spér ki l’ ci ki vos avoz ddja rçû, u ki vos mostrèt ene ôte evandjîle ki l’ cene ki vos avoz ddja accepté, vos vos metoz a les shuve raddimint assez, candjant d’ idêye come di tchmijhe. 5 {{en}} Indeed, I consider that I am not in the least inferior to these super-apostles. Portant, dji n’ a nén l’ epinse ki dj’ so pus biesse ki ces djins la, ki s’ creyèt pus maléns k’ mi. 6 {{en}} Even if I am unskilled in speaking, I am not so in knowledge; indeed, in every way we have made this plain to you in all things. :{{fr}} et nous l'avons montré parmi vous à tous égards et en toutes choses. Cabén ki dj’ fouxhe ene miete fayé cwand dji cåze, c’ est nén po ça ki dji n’ so nén sûti; dji vos l’ avans mostré pus d’ ene feye, dins totes sôres di pondants et djondants. 7 {{en}} Or did I commit a sin in humbling myself so that you might be exalted, because I preached God's gospel to you free of charge? :{{fr}} Ou bien, ai-je commis un péché parce que, m'abaissant moi-même afin que vous fussiez élevés, je vous ai annoncé gratuitement l'Evangile de Dieu ? Oudon-bén, est ç’ petchî di s’ awè abaxhî po vos sorlever, poy ki dji vos a pretchî l’ evandjîle da Djezus sins m’ fé payî ? 8 {{en}} I robbed other churches by accepting support from them in order to serve you. Dj’ a profité des åmonnes di des ôtès eglijhes, ki m’ ont payî, zeles, por mi vos poleur vini siervi. 9 {{en}} And when I was with you and was in need, I did not burden anyone, for the brothers who came from Macedonia supplied my need. So I refrained and will refrain from burdening you in any way. Et cwand dj’ esteu avou vozôtes, et k’ dj’ aveu dandjî d’ çanses, dji n’ a rén dmandé a nolu, puski c’ est les frés ki vnît del Macedoenne ki m’ ont recwårlé. Adon, dji m’ a rastrindou, et dji m’ rastrindrè co, por mi n’ nén-z esse ene tchedje po vozôtes. 10 {{en}} As the truth of Christ is in me, this boasting of mine will not be silenced in the regions of Achaia. Pal peure verité do Criss ki dj’ poite e mi-minme, dji pou esse fir di çoula, et nouk ni mel prindrè. 11 {{en}} And why? Because I do not love you? God knows I do! Paski pocwè ? Paski dji n’ vos viereu nén voltî ? Mondju todi ! Li Bon Diu sait bén k’ ci n’ est nén l’ veur, mafrike ! 12 {{en}} And what I am doing I will continue to do, in order to undermine the claim of those who would like to claim that in their boasted mission they work on the same terms as we do. :{{fr}} Mais j'agis et j'agirai de la sorte, pour ôter ce prétexte à ceux qui cherchent un prétexte, afin qu'ils soient trouvés tels que nous dans les choses dont ils se glorifient. Et çou ki dj’ fwai pol moumint, dji continouwrè a l’ fé a l’ avni, po rtaeyî les poretes azès cis ki s’ vantèt d’ esse meyeus k’ nozôtes po pretchî – cwand on vout bate on tchén, on trove todi bén on baston ! 13 {{en}} For such men are false apostles, deceitful workmen, disguising themselves as apostles of Christ. Paski, inte di nozôtes soeye-t i dit, ces djins la, c’ est des fås-djudas, des wachoteus ki s’ diguijhnut a dicipes di Djezus-Cri. 14 {{en}} And no wonder, for even Satan disguises himself as an angel of light. Çoula n’ est nén si sbarant k’ ça, puski Satan lu-minme s’ a ddja dguijhî e s’ abiyant a andje di loumire. 15 {{en}} So it is no surprise if his servants, also, disguise themselves as servants of righteousness. Their end will correspond to their deeds. Adon, ci n’ est nén ewaerant ki ses siervants, zels avou, si dguijhexhe a siervants do droet tchmin. Mins i finixhront come i l’ meritèt; si seront i pûnis po leus målès keures. 16 {{en}} I repeat, let no one think me foolish. But even if you do, accept me as a fool, so that I too may boast a little. Djel ridi co: ni leyîz nén les djins croere ki dj’ so fô; mins metans ki vos m’ prindrîz vormint po on sot, adon, acceptez mu pår come on sot, po ki dj’ poye, mi eto, mi recrester ene miete. 17 {{en}} What I am saying with this boastful confidence, I say not as the Lord would[a] but as a fool. Çou ki dj’ di franc batant, dji nel di nén come li Signeur l’ åreut yeu dit, mins come on dmey doûs el direut. 18 {{en}} Since many boast according to the flesh, I too will boast. Pusk’ i gn a tant des djins ki s’ vantèt d’ leu ritchesse, asteure, dji va fé di m’ nez del minme manire ki zels. 19 {{en}} For you gladly bear with fools, being wise yourselves! :{{fr}} Car vous supportez volontiers les insensés, vous qui êtes sages. Ca vos edurez bén les wargnasses, vozôtes k’ est saedje. 20 {{en}} For you bear it if someone makes slaves of you, or devours you, or takes advantage of you, or puts on airs, or strikes you in the face. :{{fr}} Si quelqu'un vous asservit, si quelqu'un vous dévore, si quelqu'un s'empare de vous, si quelqu'un est arrogant, si quelqu'un vous frappe au visage, vous le supportez Et sopoirter, sins mouvter, cwand onk vos fwait bate l’ aiwe, u vos vni magnî vosse sope, u profiter d’ vozôtes, u vos dire des påters di bourike, u vos fote on pougn e l’ gueuye. 21 {{en}} To my shame, I must say, we were too weak for that! But whatever anyone else dares to boast of—I am speaking as a fool—I also dare to boast of that. Målureuzmint, djel doe bén ricnoxhe, dj’ avans stou des coyons et des schitåds. Mins si ene sakî d’ ôte si vante d’ ene sacwè – dji djåze co la come on loigne – mi ossu, dji m’ è vantrè sifwaitmint. 22 {{en}} Are they Hebrews? So am I. Are they Israelites? So am I. Are they offspring of Abraham? So am I. I sont-st Ebreus? Mi avou ! I sont-st Israyelites ? Mi ossu. I sont dischindants d’ Abråm? Mi eto. 23 {{en}} Are they servants of Christ? I am a better one—I am talking like a madman—with far greater labors, far more imprisonments, with countless beatings, and often near death. I sont des siervants da Djezus-Cri. Dji vå mî k’ zels di ç’ costé la – cial, dji fwai co di m’ yane – si a dju-st ovré bråmint dpus k’ zels, ey esse reclôs pus sovint k’ zels, ey esse bouxhî ostant d’ feyes ki dji n’ les contreu ddja, kécfeye batou a moirt. 24 {{en}} Five times I received at the hands of the Jews the forty lashes less one. Pa cénk feyes, dj’ a stî scoryî påzès djwifs, des cwarante côps di scaswere moens onk. 25 {{en}} Three times I was beaten with rods. Once I was stoned. Three times I was shipwrecked; a night and a day I was adrift at sea; Pa troes côps, dj’ a stî dôpiné a côps d’ baston; on côp, on m’ a caloné d’ pires; troes feyes, mi batea a-st efondré, et mi dmorer on djoû ey ene nute so ene naivlicote, e plinne mer. 26 {{en}} on frequent journeys, in danger from rivers, danger from robbers, danger from my own people, danger from Gentiles, danger in the city, danger in the wilderness, danger at sea, danger from false brothers; Estant todi so tchamp so voye, dj’ a schapé ås grossès aiwes, ås hapeus d’ boûsse, a mes prôpès djins ki m’ véyént evi, ås etrindjirs ki m’ retchessént; dj’ esteu strindou d’ peu ostant dins les veyes ki dins les viyaedjes et les tchamps; dj’ a yeu des serådes so les bateas tins des timpesses, ostant k’ a cåze des fås frés; 27 {{en}} in toil and hardship, through many a sleepless night, in hunger and thirst, often without food, in cold and exposure. :{{fr}} J'ai été dans le travail et dans la peine, exposé à de nombreuses veilles, à la faim et à la soif, à des jeûnes multipliés, au froid et à la nudité. dj’ a bouté et rinde do må, sovint sins poleur doirmi m’ sô, sovint e crevant d’ fwin et d’ soe, dins l’ froedeur et rén so m’ dos. 28 {{en}} And, apart from other things, there is the daily pressure on me of my anxiety for all the churches. Ey al copete do martchî, gn a l’ angoxhe di tos les djoûs po sawè çou k’ divnèt totes mes eglijhes. 29 {{en}} Who is weak, and I am not weak? Who is made to fall, and I am not indignant? S’ end a onk ki s’ sint flåwe, dji m’ sint flåwe avou lu; s’ end a onk ki tome al tere, dji m’ è fwai do må. 30 {{en}} If I must boast, I will boast of the things that show my weakness. Si dji doe bråcler, adon, dji frè di m’ gueuye – såf respet – so des sacwès ki mosternut m’ fweblesse et m’ flåwisté. 31 {{en}} The God and Father of the Lord Jesus, he who is blessed forever, knows that I am not lying. Diu l’ Pere – k’ i soeye beni disca todi et po todi – i sait bén, Lu, ki dji n’ conte nén des mintes. 32 At Damascus, the governor under King Aretas was guarding the city of Damascus in order to seize me, A Damasse, li govierneu do rwè Aretasse essera li veye di Damasse po m’ poleur ramasser 33 but I was let down in a basket through a window in the wall and escaped his hands. mins on m’ dischinda foû pa ene finiesse, dins on tchena, et c’ est insi ki dj’ lyi schipa foû des mwins. == Dozinme tchaptrê == {{en}} 1. I must go on boasting. Though there is nothing to be gained by it, I will go on to visions and revelations of the Lord. Dji doe continouwer a m’ vanter, mågré k’ gn a rén a-z î wangnî; mins did la, dji vos mosterrè les avizances et les dijhêyes do Signeur. {{en}} 2 I know a man in Christ who fourteen years ago was caught up to the third heaven—whether in the body or out of the body I do not know, God knows. Dji cnoxhe ene sakî da Djezu-Cri k' a stî sorlevé disk' å troezinme cir, la d' çoula catoize ans – esteut ç' avou s' coir oudon foû di s' coir, dji n' è sai rén, c' est l' Bon Diu kel sait. {{en}} 3 And I know that this man was caught up into paradise—whether in the body or out of the body I do not know, God knows— Et dji sai bén ki cist ome la a stî elevé disk' å dvins do paradis – esteut ç' avou s' coir oudon foû di s' coir, dji n' è sai rén, c' est l' Bon Diu kel sait. {{en}} 4 and he heard things that cannot be told, which man may not utter. Et il a-st etindou des sacwès ki n' plèt nén esse racontêyes, k' ene djin n' såreut ddja dire. {{en}} 5 On behalf of this man I will boast, but on my own behalf I will not boast, except of my weaknesses— Å no di cisse djin la, dji m' vantrè, mins dji n' mi vantrè nén d' mi-minme, apus k' po rdire mi fweblesse et m' flåwisté. {{en}} 6 though if I should wish to boast, I would not be a fool, for I would be speaking the truth; but I refrain from it, so that no one may think more of me than he sees in me or hears from me. Mågré ki, si dji m' vôreu vanter, dji n' sereut nén on berdouxhî po çoula, paski dji n' freu k' dire li veur; mins dji m' è rastén; insi, gn a nouk ki pinsrè ôte tchoi ki çou k' i voet dins mi-minme, et ki çou k' i m' ôt dire. {{en}} 7 So to keep me from becoming conceited because of the surpassing greatness of the revelations, a thorn was given me in the flesh, a messenger of Satan to harass me, to keep me from becoming conceited. ''{{fr}} Et pour que je ne sois pas enflé d'orgueil, à cause de l'excellence de ces révélations, il m'a été mis une écharde dans la chair, un ange de Satan pour me souffleter et m'empêcher de m'enorgueillir. Et po m’ espaitchî di divni on grandiveus potince, a cåze del nouzomté di ces messaedjes la do Bon Diu, on m’ a tchôkî ene sipene dins m’ pea, et on m’ a metou esprès ene andje da Satan – on diålotin – po m’ vini fote ene petêye, por mi n’ nén divni grandiveus. {{en}} 8 Three times I pleaded with the Lord about this, that it should leave me. Pa troes côp, dji m' a stî plinde å Signeur, et lyi dmander k' on m' rissaetche ces pûnes la. {{en}} 9 But he said to me, “My grace is sufficient for you, for my power is made perfect in weakness.” Therefore I will boast all the more gladly of my weaknesses, so that the power of Christ may rest upon me. Mins i m' a respondou: « t’ as ddja mi åjhmince, li gråce ki dj’ t’ a dné et ki nouk ni t’ prindrè ; n’ ass nén assez avou çoula ? Ni saiss nén ki m’ foice si voet pår divins l’ flåwisté ? » C’ est po çoula ki dji so tot binåjhe di m’ vanter di m’ flåwisté afén çki l’ foice da Djezus-Cri si rashîdaxhe sor mi. {{en}} 10 For the sake of Christ, then, I am content with weaknesses, insults, hardships, persecutions, and calamities. For when I am weak, then I am strong. Ça fwait k' insi, po l' amour do Criss, dji so binåjhe d' esse flåwe, d' esse traitî d' tos les nos, d' esse traké et d' esse rascråwé. Ca, cwand c' est k' dj' avize fwebe, c' est adon ki dj' so l' pus foirt. {{en}} 11 I have been a fool! You forced me to it, for I ought to have been commended by you. For I was not at all inferior to these super-apostles, even though I am nothing. Dj' a stî ene gros biesse, vormint, mins c' est vozôtes ki m' î a foirci; c' est vozôtes k' åreut dvou fé m' riclame, ca dji n' fouri nén moens ki ces swè-dijhant grands apoisses la, mågré ki dj' so lon di m' prinde po onk k' åreut yeu pixhî Mouze ‒ såf respet. {{en}} 12 The signs of a true apostle were performed among you with utmost patience, with signs and wonders and mighty works. Cwand dj' esteu-st emey vozôtes, dji vos a mostré avou atimprance çou k' on vraiy apoisse doet mostrer: des senes, des miråkes et des ovraedjes di grande valixhance. {{en}} 13 For in what were you less favored than the rest of the churches, except that I myself did not burden you? Forgive me this wrong! Douvént ki vos vs av plindou d' esse leyîs la hatche et matche? Si dj' a motoit passé pus di tins dins les ôtès Eglijhes, c' esteut po n' nén esse ene ehale po vozôtes. Mins pardonez m' çoula, ca dj' aveu toirt (di n' nén rpasser pus sovint). {en}} 14 Here for the third time I am ready to come to you. And I will not be a burden, for I seek not what is yours but you. For children are not obligated to save up for their parents, but parents for their children. Asteure, pol troezinme côp, dji so presse a rivni adlé vos. Et dji n' vos ehalrè nén, paski dji n' ricwir nén çou k' vos avoz a dner, mins çou k' dji rcwir, c' est d' esse avou vozôtes. Paski ci n' est nén ås efants a spårgnî po nouri leus parints, mins ås parints di spårgnî po nouri leus efants. {{en}} 15 I will most gladly spend and be spent for your souls. If I love you more, am I to be loved less? C' est avou l' pus grand des plaijhis ki dji pasrè do tins po vs aidî schaper vos åmes. Adon, si mi, dji vos voe si télmint voltî, est çki vos m' abaxhroz co dins voste asteme ? {{en}} 16 But granting that I myself did not burden you, I was crafty, you say, and got the better of you by deceit. :{{fr}} Soit ! je ne vous ai point été à charge; mais, en homme astucieux, je vous ai pris par ruse ! Vos convnoz ki dji n’ a nén stî ene tchedje po vozôtes, mins vos djhoz ki dj’ a stî malén come on rnåd, et vos edoûler. {{en}} 17 Did I take advantage of you through any of those whom I sent to you? A dju profité d' vozôtes tot vos evoyant mes djins, k' årént, zels, profité d' vozôtes? {{en}} 18 I urged Titus to go, and sent the brother with him. Did Titus take advantage of you? Did we not act in the same spirit? Did we not take the same steps? Dj' a priyî Titusse di vos aler rinde vizite, lu ey èn ôte di nos frés. Est çki Titusse a profité d' vozôtes ? Est çki nos n' ovréns nén del minme manire ? Est çki nos n' roténs nén sol minme pî-sinte? {{en}} 19 Have you been thinking all along that we have been defending ourselves to you? It is in the sight of God that we have been speaking in Christ, and all for your upbuilding, beloved. Av tuzé tot ç' tins la ki nos avans sayî di nos disfinde divant vozôtes? C' est å no do Bon Diu ki nos vos avans djåzé, pal voye da Djezus-Cri, po vozôtes sawè cwè et kesse, mes binamêyès djins. {{en}} 20 For I fear that perhaps when I come I may find you not as I wish, and that you may find me not as you wish—that perhaps there may be quarreling, jealousy, anger, hostility, slander, gossip, conceit, and disorder. Paski dj' a sogne ki, tot-z arivant addé vozôtes, dji n' vos trovaxhe nén come dji vos vôreu bén trover, et ki vos n' mi trovîxhe nén come vos m' vôrîz trover ‒ ey adon, k' i gn åreut do khigne-et-khagne, del djalotreye, del margaye, des toûs d' rossea tchén, des canlaedjes, del grandiveusté et del dizôrnance. {{en}} 21 I fear that when I come again my God may humble me before you, and I may have to mourn over many of those who sinned earlier and have not repented of the impurity, sexual immorality, and sensuality that they have practiced. :{{fr}} ...mon Dieu ne m'humilie de nouveau à votre sujet, et que je n'aie à pleurer sur plusieurs de ceux qui ont péché précédemment... Dj' a peu ki, cwand dji rvénrè avå vozôtes, li Bon Diu n' m' ahontixhaxhe divant vos djins et dvant les djins d' vos djins, et ki dj' n' åye a poirter l' doû po bråmint des cis k' ont fwait des petchîs d' mannixhance, et s' houtdiner a des sekelreyes et des plaijhis tchånreces, et ki nd ont yeu nole ripintance. == Trazinme tchaptrê == {{en}} 1. This is the third time I am coming to you. Every charge must be established by the evidence of two or three witnesses. C' est l' troezinme côp ki dj' vén dilé vozôtes. Tot çou ki vs åroz dispinsé por mi doet esse acertiné pa deus u troes temoens. {{en}} 2 I warned those who sinned before and all the others, and I warn them now while absent, as I did when present on my second visit, that if I come again I will not spare them— Dji prevén les cis k' ont fwait des petchîs et tos les ôtes, dji les prevén asteure ki dji n' so nén la, come dji l' aveu ddja fwait cwand dj' esteu la, a m' deuzinme vizite, dj' elzès prevén ki, si dji rvén co on côp, dji n' les spågnrè nén (et lzî dire leus toirts divant tertos),… {{en}} 3 since you seek proof that Christ is speaking in me. He is not weak in dealing with you, but is powerful among you. poy ki vos cachîz après des prouves come cwè c' est l' Criss lu-minme ki cåze avou m' vwès. I n' est nén flåwe cwand il a-st a fé a vozôtes; c' est l' contråve: il est foirt cwand il est emey vozôtes… {{en}} 4 For he was crucified in weakness, but lives by the power of God. For we also are weak in him, but in dealing with you we will live with him by the power of God. pusk' il a stî crucifyî come ene djin sins foice, mins il a raviké pal foice do Bon Diu. Paski, nozôtes eto, dj' estans fwebe divant lu, mins tot s' ocupant d' vozôtes, nos vicrans avou lu, pal pouxhance do Bon Diu. {{en}}5 Examine yourselves, to see whether you are in the faith. Test yourselves. Or do you not realize this about yourselves, that Jesus Christ is in you?—unless indeed you fail to meet the test! Waitîz vozôtes minmes, po vey si vos shuvoz l' vraiye fwè. Fijhoz des sayes so vos-minmes. Oudon, ni creyoz vs don nén, å sudjet d' vozôtes minmes, ki Djezus Cri vike ådvins d' vozôtes? — oyi, vos nel creyoz nén, si vos n' avoz nén reyussi les asproves. {{en}} 6 I hope you will find out that we have not failed the test. Dji spere ki vos vieroz bén ki, nozôtes, dji n' avans nén raté les asproves. {{en}} 7 But we pray to God that you may not do wrong—not that we may appear to have met the test, but that you may do what is right, though we may seem to have failed. :{{fr}} …non pour paraître nous-mêmes approuvés, mais afin que vous pratiquiez ce qui est bien et que nous, nous soyons comme réprouvés. Mins nos dmandans å Bon Diu po k' vos n' soeyîxhe nén dins l' petchî — nén ki nos nos nos volans vanter d' aveur passé les bardouxhes, mins po k' vos vos houwîxhe do petchî, et ki nozôtes, adon, nos nos divréns rpinti di vos awè må djudjî. 8 For we cannot do anything against the truth, but only for the truth. Paski nos n' polans rén fé disconte li verité, nos n' polans ovrer ki po l' verité. 9 For we are glad when we are weak and you are strong. Your restoration is what we pray for. Ca nos seréns fén binåjhes di vey ki nos avans stî flåwes dins nosse djudjmint, et k' vozôtes, vos estîz dins l' bon. Nos priyans di tot nosse cour po k' vos rivnîxhe sol droete voye. 10 For this reason I write these things while I am away from you, that when I come I may not have to be severe in my use of the authority that the Lord has given me for building up and not for tearing down. C' est po çoula ki dj' a scrît tot çouci dabôrd ki dj' so lon erî d' vozôtes, po ki, cwand dj' arivrè, dji n' divrè nén esse trop sitraegne dins l' uzaedje di l' otorité ki l' Signeur m' a dné, po basti, et nén po distrure. 11 Finally, brothers, rejoice. Aim for restoration, comfort one another, agree with one another, live in peace; and the God of love and peace will be with you. Al fén des féns, mes binamés frés, ragaiyixhoz vos. Sayîz di vos ricfoirter et d' vos solåcyî d' onk a l' ôte, d' esse todi d' acoird onk avou l' ôte, eyet viker e l' påye; adon, li Diu d' amour et d' påye serè avou vozôtes. 12 Greet one another with a holy kiss. Salouwez vs onk l' ôte d' on rabressaedje rilidjeus. 13 All the saints greet you. Tos les dicipes (ki sont-st avou mi) vos preynut leu bondjoû. 14 The grace of the Lord Jesus Christ and the love of God and the fellowship of the Holy Spirit be with you all. Ki l' gråce do Signeur Djezus-Cri, l' amour do Bon Diu et l' camaerådreye do Sint Spér soeyexhe avou vozôtes tertos. ::::<big>'''Li lete est foû'''</big> eslzdq1bekcqbfo68ivd38pgftizq03 0 43079 427694 421618 2026-10-31T19:10:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427694 wikitext text/x-wiki {{po|Novea Testamint|Novea Testamint (discramiaedje)}} [[Imådje:Cénk letes apoisses.JPG|thumb|Ratournaedje e walon di bokets do Noû Testamint]] Li '''Noû Testamint''' u '''Novea Testamint''', po les [[crustin]]s, c' est l' pårteye del [[Bibe]] ki raconte el veye da [[Djezus-Cri]] ([[Evandjîle]]s) et des prumîs crustins ([[Ouve des Apoisses]], [[letes d' apoisse]] et co ds ôtes). == Rapoirt avou les live sacrés des ôtès rlidjons abråmikes == Ces scrijhaedjes la ni sont nén rprins del tradicion [[djwive]], dabôrd ki l' restant del Bibe, li [[Vî Testamint]] est cåzumint parey amon les djwifs. I n' ont waire passé nerén divins les scrîts des [[Muzulman]]s, adon ki bråmint des passaedjes do Vî Testamint si rtrovèt divins l' [[Alcoran]]). Portant, ene pårt di çou k' est scrît dins les [[Evandjîle]]s l' est ossu dins l' Alcoran: l' istwere da [[Djhan-Batisse]], li personaedje di Zacareye, li nexhance da [[Djezus-Cri]] di l' [[Aviedje Mareye]] pal voye do «shofla do Bon Diu». Li grande diferince, c' est ki, po l' Alcoran, Djezus n' a nén stî touwé pa les Djwifs, mins a monté direk e Cir. == Pårteyes do Noû Testamint == * les [[Evandjîle]]s oficirs ** l' [[Evandjîle sint Matî]] ** l' [[Evandjîle sint Mår]] ** l' [[Evandjîle sint Luk]] ** l' [[Evandjîle sint Djhan]] * l' [[Ouve des Apoisses]] * l' [[Apocalipe]] * les letes sint På ** li [[lete sint På ås djins d' Efeze]] ** li [[prumire lete sint På ås djins d' Corinte]] ** li [[deuzinme lete sint På ås djins d' Corinte]] ** li [[lete sint På ås Galates]] ** li [[lete sint På ås Colossîs]] ** li [[lete sint På ås Flipîs]] ** li [[lete sint På ås cis d’ Tessalonike]] ** li [[lete sint På ås Romins]] * les letes des ôtes apoisses et prumîs crustins ** li [[lete sint Djåke]] ** les deus [[letes sint Djhan]] ** les deus [[letes Sint Pire]] ** li [[lete Djude]] ** les deus [[letes Timoté]] ** li [[lete Tite et Filemon]] ** li [[lete ås Ebreus]] == Ratournaedjes e walon == On pordjet [[Jean Hamblenne]] di ratournaedje etir do Noû Testamint a stî eplaidî al [[fiesse ås lingaedjes walons]] 2016. Les cwate evandjîles oficirs, l' Ouve des Apoisses, et sacwants [[letes d' apoisse]] sont dedja lijhåves e walon. L' Ouve des Apoisses est ossu schoûtåve (léjhowe avou l' accint del Hôte Årdene pa [[Jean-Marie Lecomte]]). [[Categoreye:Lives sacrés]] [[Categoreye:Bibe]] [[Categoreye:Noû Testamint|*]] [[Categoreye:Lives e grek]] bgdnen9y5665uz3gm62f44ixqwfyddd 0 43186 427957 329538 2026-10-31T20:15:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427957 wikitext text/x-wiki [[File:Crantche ouy vatche Monbeliåde1.jpg|thumb|]] Li '''crantche e l' ouy ås vatches''' ('''cancer di l' ouy''', '''magnant må e l' ouy'''), c' est l' pus corant des [[magnants mås]] des [[rodjès biesses]]. Do moens dins les payis sins [[leucôze des vatches|leucôze]]. == Minêyolodjince == I prind ås vatches di dpus d' cwatre ans. Pus ki vatche est viye, pus k' il est corant. I n' acsût ki les vatches al blanke tiesse. Eyet les cafloreyes noeres u rodjes, s' i gn a do blanc åtoû d' l' ouy. Mins ci n' est nén a 100 åcint. <gallery> File:Crantche ouy å tot cminçmint.jpg|cogne kiminçante, mågré l' noer toû d' ouy File:Crantche ouy noere pea.jpg|magnant må bén avancî, mågré on noer toû d' ouy] </gallery> == Senes del maladeye == [[File:Crantche e l' ouy vatche troezinme påpire.jpg|thumb|porea waire evayixhant (pår avou des poys)]] I cmince so ene des [[påpire]]s, ou sol [[troezinme påpire]], a môde d' on [[porea (maladeye)|porea]]. I crexhe tot doûçmint, so des moes, minme des anêyes. Al fén, i s' va tchôkî dins l' texhou djondrece di l' ouy. Les poreas del dizotrinne påpire sont pus eraecinants ki les cis del dizeutrinne.<ref>Live veterinaire Merck, Merck and co, Rahway, N.J., USA, 3inme ed., 1967 p. 665</ref> == Médyince == I fåt côper-evoye les texhous crantcheus li pus rade possibe. Et rayi les ponts la k' ene ôte crantchoûle si vôreut ahiver. Dins les cas k' ont moussî fond dins l' ouy, i fåt côper l' ouy evoye. Po les biesses di cinses, l' operåcion n' è våt les poennes ki si c' est ene vatche di valeur et nén trop viye. == Sourdant == {{Commonscat|Squamous-cell carcinoma of eye in cattle|l'&nbsp;crantche e l' ouy des vatches}} [[Categoreye:Maladeyes des bovrins]] [[Categoreye:Crantches ås biesses]] [[Categoreye:Crantcholodjeye]] gfbt0rd0o3maqesznzck6g7oi6x8dhs 0 43299 428192 415177 2026-11-01T10:20:19Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428192 wikitext text/x-wiki '''Pôve tiesse''', lomêye eto '''Amon Laca'''<ref>c’ esteut on ptit botike k’ ene troye n’ î åreut nén rtrové ses djonnes, e payis d’ Vervî (esplikêye da Guy Cabay a [[Lucien Mahin]], Al coine do bwès, 1998).</ref>, c’ est ene [[Djivêye di tchansons e walon|rilomêye]] [[tchanson e walon|tchanson]] da [[Guy Cabay]] (cåzaedje, air et tchantaedje). Elle a stî fwaite e 1978. Pu resse rimetowe sol [[sitroete plake]] « ''the biesse tof'' » (diviè 1995). == Tinme == l est dné dins l’ prumire fråze : :''A foice di m' escoler pask' i faleut tot cnoxhe po viker, on m' a hati l' cervea. Adon vént tote ene riguilete di sinonimes po mostrer åk k' est cou dzeu cou dzo. Insi, c' est ene critike di l' acsegnmint "bôratif", ki les parints veyént voltî et les mwaisses pratiker el deuzinme mitan do 20inme sieke. == Cåzaedje == :::'''I.''' :''A foice di m' escoler pask' i faleut tot cnoxhe po viker, :''on m' a [[Wikt:hati|hati]] l' cervea. :''N a-st ene årmêye d' idêyes ki minèt [[Wikt:bacara|bacara]], sins s' arester, :''Dj' a l' tiesse come on saeyea. :::'''Resploe''' :''Dji croe k' il î fwait co pé k' amon Laca ''(sacwants côps) :::'''II.''' :''A! ké tricbale !, a! ké micmak ! a! ké vôtion! :''A! ké bazår! a! ké cayon! :''A! ké maxhisse! i m' shonne ki m' tiesse a mezåjhe d' on bon côp d' ramon. :::'''Resploe''' :''Dji croe k' il î fwait co pé k' amon Laca ''(sacwants côps) :''Asteure il î fwait co pé k' amon Laca ''(sacwants côps) :::'''III.''' :''Pôve tiesse, a t' voleur trop bén fé, on t' a goirdjî, disk' a t' fé peter :''D' ene kiriyele d' amålvåts. :''Faleut tot ahopler, tot etonler, n' rén leyî passer; :''Faleut-st infler l' cervea... et co on pô pus, et co on pô pus. :::'''Resploe''' :''Asteure il î fwait co pé k' amon Laca ''(sacwants côps) :''A ké tricbale !, a ké micmak ! a ké vôtion! a ké bazår! a ké cayon! :''A ké maxhisse! i m' shonne ki m' tiesse a mezåjhe d' on bon côp d' ramon. :''Dji croe k' il î fwait co pé k' amon Laca ''(sacwants côps) :''Asteure il î fwait co pé k' amon Laca ''(sacwants côps).<ref>Tecse e [[scrijhaedje Feller]] divins [[Wallonnes]] 3/2017 p. 10</ref> == Muzike == Li stîle Gui Cabay si voet på repetaedje do resploe, ki sereut covite taenant s' i n' esteut nén sotnou pa ene muzike a môde braezilyinne. == Corwaitaedje == {{fr}} [[Baptiste Frankinet]], ''Wallon ou portugais? «Pôve tièsse» de Guy Cabay''; [[Wallonnes]] 3/2017 p. 9-13 == {{HD}} == {{Mic}} [http://denee.walon.org/~lucyin/tchanson/odio/GCab_Laca.ogg Mwaisse tchantaedje] == Sourdant == [[Categoreye:Tchansons e walon]] [[Categoreye:Acsegnmint]] gnlpjfzielc7l2pa11w7spk6mh2543u 0 43358 428107 330441 2026-11-01T10:06:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428107 wikitext text/x-wiki {{dal}} Il a vudî ås Edicions Georges Thone, a [[Lidje (veye)|Lidje]], dandjreus e [[1950]].<ref>Li live n' est nén daté, mins li prumire novele a stî scrîte e moes d' fevrî 1949 eyet l' deuzinme e moes d' djanvî 1950.</ref> == Sudjets == * Deus omes avå les voyes: sinne datêye di 1890; deus tchåfortîs rivnèt d' l' ovraedje del samwinne et raler e leu lodjisse, e-n on hamtea dilé Lidje, Beuret; mins i rpassèt el veye po-z atchter des tchikes po leus efants... et ramasser ene boune tchike; tecse sicrît e moes d' fevrî 1949. * On må d' dint abeymint rweri: sinne datêye di 1890 e-n on hamtea dilé Lidje; tecse sicrît e moes d' djanvî 1950. == Pî-note == [[Categoreye:lives e walon]] [[Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon]] 3lzmjghg78vkfpyoh3yttbky10ri8jn 0 43365 428208 413730 2026-11-01T10:23:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428208 wikitext text/x-wiki {{po|pont|pont (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|pont}} [[Imådje:Pont Mareye-Téjhe Maissin-Viyance3.jpg|pont d' pires|thumb|Pont Mareye-Téjhe inte Viyance et Maissin]] [[Imådje:Pont d' Alcantara.jpg|thumb|Pont d' Alcantara (Espagne)]] On '''pont''', c' est on basti ovraedje metou so on passaedje, ki permete di trevåtchî ene [[corante aiwe]] u ene parfonde [[vå]] u passer ådzeu d' ene ôte voye. Li mot «pont» si rtrouve dins [[Pont (toponimeye)|sacwants nos d' plaece del Walonreye]], et did la divins des [[nos d' famile]] (Dopont, todi rmetou a môde francesse ''Dupont''). == Motlî == On ptit pont si lome on '''pontea''' u '''ponsea'''. On stroet pont djusse po les pîtons si houke purade ene '''pasrele'''. Les hôts ponts ådzeu d' ene vå si lomnut purade des [[viyaduk]]. == Sôres di ponts == === sorlon l' materiå === * pont d' tere (pont naturel, come li ci d' [[Imi n Ifri]]) * Pont d' cloyes * Pont d' plantches * Pont d' pires (come li [[Pont ds Åtches]]) * Pont d' beton * Pont d' fier u d' ôte metå (acî) <gallery> Imi n Ifri ⵉⵎⵉ ⵏ ⵉⴼⵔⵉ pont foû-wåde.jpg|pont naturel (Imi n Ifri, Marok) Lu pont d' clôyes.jpg|Pont d' cloyes (Walonreye) Pont d' cloyes Imelrhasse.jpg|Pont d' cloyes (Marok) Nameur pont d' Djambe.jpg|Pont d' pires so [[Mouze]] Aiwe d' Oûte Nwezeu pont.jpg|Pont d' pires so l' [[Aiwe d' Oûte]] Vî pont distrût dilé Cagnaberal.jpg|ancyin pont d' pires (Espagne) Tif pont d' fier Aiwe d' Oûte.jpg|pont d' fier (Walonreye) Pont Ouwed Derna croejhlåde voye Wawizerht Imilchil3.jpg|pont d' fier (Marok) Pont Ouwed Asaca.jpg|pont d' beton so des pilés d' pire Aiwe Tensif dilé Talmest vî pont.jpg|pont d' beton so des pilés d' beton </gallery> === sorlon l' tcherpetaedje === * Pont simpe * Pont so pilés * Pont ås åtches * Pont-levisse di tchestea d' disfinse del Mîtrinne ådje * Pont levrece so des tchenås * Sospindou pont <gallery> Transene Wézrin pont plate pire.jpg|pont fwait d' ene simpe plate pire Pont des Arches, Liège, c. 1890 (1).jpg|Pont ds Åtches, Lidje, 1890 Pont Mareye-Téjhe Maissin-Viyance2.jpg|pont ås åtches Pont a Rsupê.jpg|Pont ås åtches ritchapêyes Bardonwé pont aiwe d' Oûte.jpg|Pont so pilés a môde di meur Tchestea Bouyon deus ponts.jpg|ponts do tchestea d' Bouyon; li deuzinme (a droete) esteut on pont-levisse Sospindou pont otovoye distoûne Rabat.jpg|sospindou pont </gallery> === sorlon l' voye k' î passe === * Pont po ene voye ordinaire * Pont po ene otovoye * Pont di tchmin d' fier <gallery> Laidadjisses moto.jpg|pont po on tidje (voye di tere) Vî pont Bole3wan.jpg|pont po ene viye voye, ritarmakêye IskeTTafen pont måjhons.jpg|pont po ene voye tarmakêye Nameur Grognon Pont so Sambe.jpg|Pont po ene grand-rote dins [[Nameur]] Pont ouwed bijhe Tiznite.jpg|pont po ene grand-rote (Marok) Pont tchmin fier inte Spontin et Durnale.jpg|ancyin pont di tchmin d' fier (inte [[Spontin]] et [[Durnal]] Pont tchmin fier båraedje Qçar el qçir.jpg|pont di tchmin d' fier (TGV, Marok) Tédjévé pont Cagnaberal.jpg|pareymint, Espagne </gallery> === sorlon l' baxheur trevåtcheye === * pont so ene aiwe * pont so èn ouwed * pont so ene vå (viyaduk) * pont so ene voye * Pont sol on bresse di mer * Pont houte d' ene grande laetche <gallery> Nameur Mouze vî pont d' Djambe.JPG|pont on fleuve ([[Mouze]]) Pont Mareye-Téjhe Maissin-Viyance3.jpg|pont so ene corante aiwe Ait Bo olli pont distrût des aiwes.jpg|pont distrût so èn ouwed Aiwe d' Orica pont beton.jpg|pont d' beton so èn ouwed, avou des gargouyes (pus stocaesse ås grossès plouves) Warmich pont et verdô.jpg|pont so ene voye Pont dizo otovoye Espagne.jpg|po on tchmin d' campagne, dizo ene otovoye Pont so otovoye Bejar Espagne.jpg|po passer ene otostråde, après riscrestaedje do tiene, dizo ene ôte voye </gallery> [[Categoreye:Voyes et tchmins]] 2r3lkea24z01escnb0job29isfsku6b 0 43457 428329 387906 2026-11-01T10:47:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428329 wikitext text/x-wiki Ene '''bire di manaedje''', c' est ene [[bire]] k' on fwait por lu, e s' [[måjhone]]. Sovint, on prind l' [[oidje]], li [[frumint]] u li [[speate]]<ref>[[G0]] t. I. p. 73.</ref> tés kés, sins fé do [[brå]]. Mins i n' fåt nén des varyîstés trop poûssêyes. == Prumire ricete == Po 50 botayes di bire (di troes cwårts di lite), prinde 2 kilos d' [[oidje]] metou dins on saetch avou ene pougneye di [[houbion]]. Leyî cure ene eure å long. Rissaetchî l' saetch avou l' oidje et l' houbion et mete deus kilos d' souke. Si on n' l' inme nén soucrêye, mete moens. Avou l' souke, leyî co boure ene dimeye eure. Mete on ptit boket d' [[yesse]] (50gr) et leyî rafroedi. Leyî rispoizer 24 eures. Adon, gnè vént ene [[schome]] dissu. El schoumer, pu mete ezès botayes. Li fond est on pô toubyî: el fåt fote evoye. On la pout boere tote novele. Après, ele sipite cwand on drouve les botayes. On lzès drouve dins ene pinte, paski i gn a dtrop d' pression.<ref>Ricete da Albert Mahin et Aline Brolet ki nd ont fwait a [[Transene]] di 1951 a 1975.</ref> == Deuzinme ricete == Po ene samwinne d' on gros manaedje, on fjheut 10 a 20 lites di bire. On prindeut on saetch di toele et mete on dmey kilo d' oidje et ene pougneye di houbion. Adon on prindeut l' "tchôdron al bire" u casrole al bire, et-z î mete 20 lites d' aiwe et mete li saetch didins. Po rinde li bire pus brune, on pleut cure on pô d' oidje dins ene grande paile divant del mete dins l' saetch. End a eto ki metént ene coyirêye di [[tchicorêye]] dins l' saetch. On fjheut [[bolaedje (likide)|boure]] l' aiwe, pu laixhî deus a troes eures a ptit feu. Pu rtirer l' saetch, et mete on dmey kilo d' souke (on-z è pleut mete dupus si on vleut ene bire pus soucrêye). Adon, cwand l' bire est tiene, mete les [[leye]]s (a pô près deus coyî a sope). Leyî l' bire deus a troes djoûs dins l' tchôdron u dins on ptit [[tonea]] d' bwès. Li bire travayive, et gn aveut on paket d' schome ki montéve å dzeu del casrole. On s' arestéve di tirer cwand l' bire divneut brouyeye. I faleut ratinde ki les yesses ni fjhénxhe pus d' efet po mete e botaye, ôtrumint les boutchons petént. On tiréve li claire bire avou on sifon, ca gn aveut on depot dins l' fond. C' esteut des botayes k' avént on boutchon d' porçulinne et on djwin d' cawoutchou. On l' picive avou on clipe monté sol botaye. On pleut passer li depot pol wårder. C' esteut li '''lewin d' bresseu'''. On l' meteut d' costé ene samwinne, et on s' è rsierveut estô des [[leveures]] po fé s' bire li côp d' après.<ref>[[Pire Otdjåke]], ramexhné di [[Andrée Bacq]], Marie-Louise Lequeux et Gabrielle Renauld al [[Soce des rcåzeus d' Årdene nonnrece]]; eplaidî dins [[Singulîs]] 2002/1 p. 19-20.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Bires]] 1ttw6b0ob7z1stkyodwa3nosloguzkj 0 43586 427977 417916 2026-10-31T20:18:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427977 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Scolaedje son é.jpg|thumb]] Li '''son é''', e-n [[AFE]] /e/, c' est on prononçaedje drovou del [[voyale]] [[e]]. == e rfondou walon == E [[rfondou walon]], li son é si rtrouve dins sacwants categoreyes di mots. * ene pitite rîlêye di sustantifs k' årént stî ratindous avou l' [[cawete -î]], mins k' ont passé avou ene pus lådje oyowe avou l' [[cawete -é 2]]: [[Wikt:singlé|singlé]], «[[colé]]», [[Wikt:pilé|pilé]] (pilasse), [[Wikt:tchandlé|tchandlé]], [[Wikt:mestré|mestré]]. * des [[viebes del prumire troke]]: ** dins l' cawete d' l' infinitif et do [[pårticipe erirece]]: [[Wikt:tuzer|tuzer]], [[Wikt:poirter|poirter]], [[Wikt:tchanter|tchanter]]». ** dins l' cawete do [[pårticipe erirece]]: [[Wikt:tuzé|tuzé]], [[Wikt:poirté|poirté]], [[Wikt:tchanté|tchanté]]. ** dins l' [[cawete di codjowaedje -ez]] (atôtchî ordinaire et poli, atôtchîs di l' [[indicatif prezintrece]] et do [[kimandeu (tins)|cmandeu]]) des [[viebes del prumire troke]]: vos [[Wikt:tchantez|tchantez]], vos [[Wikt:pinsez|pinsez]], [[Wikt:alez|alez]] s' coûtchî * dins ene pougneye di mots rindjîs come [[cåzu betchfessî é]]: [[Wikt:lét|lét]], [[Wikt:ceréjhe|ceréjhe]], [[Wikt:cérudjin|cérudjin]], [[Wikt:sézaneye|sézaneye]]… * dins sacwants ptits mots k' ont on coron -el e francès: pé (pire), pés (d' vatche), té, ké, sé… I n' est nén ritnou come [[prononçaedje zero-cnoxheu]] dins les calcaedjes do francès: [[Wikt:decimbe|decimbe]], [[Wikt:prezidint|prezidint]], [[Wikt:prezinter|prezinter]], ki sont purade prononcîs avou l' son /ɛ/. Nerén po sacwants ôtes divintrins E ki s' polèt spotchî coinreçmint: [[Wikt:boledjî|boledjî]] (''bol'djî''), [[Wikt:limero|limero]] (''lim'rô''), [[Wikt:metou|metou]] (''m'tu''). == dins les walons coinreces == On trouve des sons é nén rprins e rfondou: * po les cawetes d' infinitif et les pårticipes passés omrin des viebes del deuzinme et troezinme troke, dins sacwants coines di l' Årdene ([[ban des Libins]], [[Ôvîfa]]: ''mougner'', ''tchèrier''. * pol [[cawete -êye]] dins l' Walon do Mitan et do Coûtchant (''-éye''), et dins les viyaedjes do foirt Levant (payis d' Måmdey, Simwès): (-ée, -é). * pol [[betchfessî ai]] sol [[Coûtchant walon]] (''mwésse, dj' é fét, il èst léd). * po toplin des mots avou l' [[son è]] dins les [[aschates walon-picård]] (''éyèt''…). Mins cåzu tos les sons é do rfondou mankèt dins ene lådje contrêye metowe e fén mitan del Walonreye, åtoû del [[Fåmene]] ki lzès prononce "è" (/ɛ/): ''singlè'', dji va ''tchantè'', dj' a ''tchantè'', ''tchantèz'', on ''lèt'', do ''sè''. Les accints k' ont l' son é come e rfondou el sicrijhnut å pus sovint del minme façon. Portant, dispu les anêyes 1970, ene novele piceure ortografike a stî askepeye dins l' Coûtchant walon po les infinitifs del prumire troke, sicrîts avou l' cawete «-ér» (''tchantér'').<ref>Dins [[O0]], letes F-Z, [[O81]], [[O100]].</ref> == Sourdant == [[Categoreye:Sons et letes do walon]] 6g3z5ouncjjekwok4xirq5jfoq95bpu 0 43759 427366 421481 2026-10-31T18:21:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427366 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Cercle Wallon Vesquevillois''}} [[File:Teyåte Veskeveye trope.jpg|thumb|Djouweus del pîce «[[L' ôtel est rimpli (teyåte)|L' ôtel est rimpli]]» (2018)]] Li '''Dramatike walone di Veskeveye''' (ki s' no est dné e francès : ''Cercle Wallon Vesquevillois''), c’ est ene [[dramatike (soce)|dramatike]] di [[Veskeveye]]. == Istwere == Elle a stî ahivêye e [[1988]] pa [[Willy Leroy]], k' end esta l' prezidint, et ki dmeure li ratourneu des [[pîce di teyåte|pîces]] [[francès|francesses]] e walon. Li role di [[mwaisse del djowe]] a stî rprins pa Georges Lessuisse ki dvént prezidint e 2009. Li prezidince passe a on pus djonne acteur, Maxime Lagasse, e 2017.<ref>Programe del pîce «[[L' ôtel est rimpli (teyåte)|L' ôtel est rimpli]]» (2018)</ref> Il ont cmincî pa des coûtès pîces, pu des pus longues. Adon fé des [[cåbarets walons]]. Pu djouwer do [[Christian Derycke]], pu do [[Feydeau]], ey eto do [[Pierre Chesnot]]. Todi des [[comedeye]]s. E 2018, so 30 ans d' vicance, il ont conté awè monté 38 pîces, djouwêyes 163 côps pa 38 comedyins, çou k' a fwait 4800 eures di [[dvant-rdijhaedje]] (repetaedje). Les spectåkes ont stî veyous pa 27.000 riwaitants.<ref>so on ptit cwårton a môde di [[cwåte di vizite]], diné a l' intrêye del pîce e 2018.</ref> Il ont pårticipé al [[Cope do Rwè]] e 2016 (et fé troezinmes) pu e 2017 (et fé deuzinmes). Et al difén, el rascode e [[2018]] avou «[[L' otel est rimpli (teyåte)|L' otel est rimpli]]». <gallery> File:Afitche Veskeveye Derycke manaedjes riscrîte rifondou.jpg|Afitche d' on [[Derycke]] ([[On dit k' les manaedjes ni vont pus (teyåte)|On dit k' les manaedjes ni vont pus]] (2008) File:Pîce Derycke Fåssès beguenes Veskeveye.jpg|Djouwaedje d' on [[Derycke]] (2012) File:Feydeau Veskeveye1.jpg|do [[Georges Feydeau|Feydeau]] File:Teyåte Veskeveye wa-tchambe.jpg|Djouwaedje d' on Pierre Chesnot (2018) File:Veskeveye ôtel rimpli2.jpg|pareymint File:Teyåte Veskeveye wa-tchambe rimpli.jpg|sifwaitmint File:Veskeveye djouweus intrake.jpg|intrake avou les comedyins (2018) </gallery> == Manire d' ovrer == [[File:Teyåte Veskeveye rimpli.jpg|thumb|Pancwåte e walon so li scanfår]] Å cmince, i loukèt les acteurs ki volèt bén djouwer ciste anêye la. Tos les comedyins vinèt do viyaedje di [[Veskeveye]]. Adonpwis, gn a ene troclete di troes djins (Claire Paulet et deus ôtes) ki lijhnut ene cénkinne di pîces e francès. Pu relére ene did zeles. Après çoula, c' est Willy Leroy ki ratoûne e walon, avou l' accint d' Veskeveye, mins tot cwerant des beas mots ôte pårt ([[Wikt:ricwerance|ricwerance]]...).<ref>[[Responda]] del trope ramexhné pa [[Lucyin Mahin]], li 18 di måss 2018.</ref> Li ratournaedje et les djeus d' sinne sont todi foirt près del mwaisse pîce (on dmeure el France cwand l' mwaisse accion si passe vaila, et wårder l' francès po sacwants personaedjes egzotikes, come les Swisses).<ref>årvier d' ôtes redjårbaedjes des minmès pîces e walon, metans «[[L' ôtel est rimpli (teyåte)|L' ôtel est rimpli]]» pa [[Philippe Decroo]]</ref> Sol sinne, on havtêye voltî des mots walons po mostrer les intrêyes et rexhowes. == {{HDs}} == * [[On dit k' les manaedjes ni vont pus (teyåte)|On dit k' les manaedjes ni vont pus]] ** [http://www.youtube.com/v/u1zy1MZxMi4 Kiminçmint del pîce] (djouwêye pal dramatike di [[Veskeveye]]) ** [http://www.youtube.com/watch?v=ERWrNL7FDNY Shûte del pîce et responda des djouweus] * [http://aberteke.walon.org/abertekes2017.html#efirdji Efirdjî (un fil à la patte)] (da [[Georges Feydeau]]) == Sourdants == [[Categoreye:Dramatikes e walon|Veskeveye]] bqzvp9ug17r0ij2ubdl7ysgehda3gz3 0 43795 427416 426380 2026-10-31T18:30:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427416 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Atlas sonore des langues régionales de France}}''}} {{Dizo-tite|Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå}} {{po|Atlasse des lingaedjes di France|Atlasse des lingaedjes di France (discramiaedje)}} Li '''Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå'''<ref>Å cmince, cwand gn aveut k' el France et les payis vijhéns, c' esteut «Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' '''avår la'''»</ref> — sovint pus courtinnmint, li '''Djåzant Atlasse''', ucobén: li '''Dvizant Atlasse''' —, ki s' no e francès, c' est '''''Atlas sonore des langues régionales de France''''', c' est ene [[waibe (Daegntoele)|waibe]] la k' on a metou dipus d' cint céncwante ponts del France et des payis totåtoû (inte di zels li [[Beldjike]], [[Walonreye]] et [[Flande]]). [[Imådje:Raploû Lile pretchaedje Boula Rantoele.jpg|thumb|Prezintaedje a Lîle (2019)]] Po tchaeke pont, on pout ôre et lére li [[fåve do vî vî tins|fåve]] d' [[Ezope]], «[[li bijhe et l' solea (fåve do vî vî tins)|li bijhe et l' solea]].» == Amontaedje == Li waibe a stî amontêye pa [[Philippe Boula de Mareüil]] a pårti di respondas mon des [[temoens diyalectolodjikes]], mins eto mon des [[rcåzeus]]. Li pordjet esteut ecwårlé på Cinte Nåcionå francès po les Rcweraedjes sincieus (CNRS). Les dnêyes sont dizo libe licince al såme nén comerciåle (''Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License''). == Succès do pordjet == Li waibe a yeu dipus d' 400.000 viziteus dispu l' esté 2017 disk' å moes d' avri 2018.<ref>Philippe Boula de Mareüil, ''Atlas sonore: de la genèse du projet à sa perception'', raploû d' [[Pwetî]] so les [[mancîs lingaedjes]], 6 & 7 d' avri 2018.</ref> E moes d' may 2019, end aveut yeu 600.000.<ref>Philippe Boula de Mareüil, {{Ran}} 90, esté 2019.</ref> [[File:Raploû Lile djåzant atlasse mape Beldjike Philippe Boula.jpg|thumb|Prezintaedje del mape del Beldjike pa [[Flipe Boula]]]] == Ponts walons == === Louwijhaedje === Les [[Prononçaedje do walon|ponts walons]] sont purades metous sol mape del Walonreye.<ref>https://atlas.limsi.fr/?tab=be</ref> End a eto sol mape del France, sacwants el Walonreye<ref>I s' polèt radjouter tot clitchant sol caze Be+CH+Je tot ådzo del waitroûlêye</ref> et onk el [[Walonreye di France]], a [[Vireu-Molén]] (ki pout esse metou avou l' [[walon do Mitan]]): li walon n' est nén bén assuré, avou puzieurs passaedjes e francès. === Walon do Levant === Pol [[walon do Levant]], on a: * [[Lidje (veye)]]: modêye bén djåzêye et bén scrîte * [[Serè (veye)|Serè]]: on î pout ôre on cminçmint d' [[fondaedje (linwistike)|fondaedje do H]] * [[Vervî (veye)]]: notez ki li [[spotchaedje (linwince)|spotchaedje]] n' est nén si corant ki po ls ôtes walons. * [[Li Viye Såm]]: li [[H prumrece]] est bén clair. I [[rimagnaedje di lete|rmagne li lete di dvant]] (dhaler => /thale/). * Wême ** [[Ôvîfa]] (metou a [[Waime]]): djåzeu né-natif et diccionairî. ** [[Zôrbrôte]] * [[Mårcin]]: raprindisse dispu s' djonne tins, et scrijheu al leccion. * [[Binne]]: * [[Esneu]] * Aschates Levant / Nonne: ** [[Derbu]] ([[Tohogne]]) ** [[Erezêye]] === Walon do Mitan === [[Imådje:Wa Bijhe Solea Hamblenne.webm|thumb|Saye d' eredjistrumint do prumî pont namurwès]] Pol [[walon do Mitan]], gn a: * [[Nameur]]: bea rcweraedje di mots simpes po ratourner "renoncer" (leyî tchaire les bresses) u "prétendre" (voleur awè råjhon); notez li disfondowe rifrancijheye [[Wikt:vwèyajeû|vwèyajeû]] dandjreus a cåze di l' arivêye do mot avou l' mestî d' [[comis-voyaedjeu]] e 20inme sieke. ** [[Boudje]] * [[Bovegne]]: cåzeu né-natif, k' a raprins l' walon al sicole di Nameur. * [[Åssôrt]]: waloneu foirt fén cnoxheu * payis d' [[Inguezêye]]: ** temoen arotiné ås scrijhaedjes e walon, et scrijheu lu-minme (ki provént d' [[Tavî]] ** temoen waloneu, min nén scrijheu, ki provént d' [[Anret]] (prononçant les I foirt racourtis, /í/) * [[Roman Payis]] * payis d' [[Djodogne]]: franc scrijheu e walon. ** [[Bôvetchén]]: waloneu et politikî ** [[Tourene]]: teyåtreu ** [[Perwé]]: deus onglets 1. sicrijheu e walon; 2. pu cåzeu né-natif, mins k' a cwité l' viyaedje a s' mariaedje * [[Tîne-el-Hesbaye]] (eplaecî a [[Hanu]]): cåzeu né-natif, k' a cmincî a scrire sins scolaedje difoûtrin. * [[Nametche]]: sicrijheu foirt sipepieus. * [[Meu]] * [[Les Înes]] ([[Djiblou]]): teyåtreu * [[Djimepe-so-Sambe]] ** [[Moustî]] * [[Djeve]] * Aschates Nonne-Mitan ** [[Li Vå-Sinte-Ane]] ([[Rotchfoirt]]): cåzeuse canêye native, ki djåze co voltî tenawete. ** [[Houyet]]: ricåzeuse, 50 ans === Walon do Coûtchant === Tant k' å [[walon do Coûtchant]], on î a polou eredjistrer: * payis d' [[Tchålerwè]]: tecse al leccion fwait sorlon l' accint noté dins tos les scrijhaedjes da [[Jean Goffart]]. * [[Wagnlêye]] ([[Fleuru]]): ricwereu eyet cåzeu raprindisse dispu s' djonne tins. * Cinte: ** [[El Lovire]]: scrijheu et bouteu pol walon ** [[El Rû]]: ôte escrijheu et bouteu * [[Courcele]]: teyåtreu * [[Djerpene]]: scrijheu et teyåtreu. * [[Viêpe]] ([[Virwinvå]]): sicrijheu e walon. === Walon d' Nonne === Li [[Basse Årdene]] a bén stî rasgotêye: * Comene di Libin ** [[Transene]]: modêye ene miete literaire ([[Wikt:leyî ouve|leyî ouve]] po "renoncer"), avou rcweraedje di sinonimeye ([[Wikt:paltot|paltot]] / [[Wikt:mantea|mantea]]; [[Wikt:tchiminåd|tchiminåd]] / [[Wikt:roteu|roteu]] / [[Wikt:pormineu|pormineu]]). ** [[Libin]]: modêye espontanêye d' ene cåzeuse nêye-native, nén scolêye ås scrijhaedjes walons * Comene di [[Sint-Houbert]] ** [[Li Bork]]: modêye espontanêye d' on cåzeu né-natif, nén scolé ås walon ** [[Årveye]]: modêye literaire, d' ene cope di djin arotinés ås scrijhaedjes e walon. ** [[Veskeveye]]: waloneu d' 50 ans * [[Tchonveye]] ([[Bietris]]): modêye espontanêye ene cåzeuse nêye-native, nén scolêye. * [[Måtche-el-Fåmene|Måtche]]: walon-cåzant istoryin do payis * [[Djedene]]: djouweu d' teyåte et istoryin do payis * [[Maissin]] ([[Palijhoû]]): cåzeu né-natif, 55 ans, mins ki n' djåze pus waire. * [[Ambli]] ([[Nassogne]]): scolresse di scoles di walon. * [[Bive]]: djåzeuse nêye-native * [[Warmich]] ([[Li Tchestea]]): sicrijheu et bouteu pol walon * [[Nuviè]] ([[Libråmont]]): cåzeu né-natif, 60 ans, mins ki n' djåze pus waire. * [[Almå]] ([[Welin]]): cåzeu né-natif, 75 ans, mins sins loyén avou les soces di waloneus. === Rifondants walons eyet rfondou === Sacwants tecses ont stî atuzlés dins on [[rfondant walon]] u pår e rfondou. * [[Mont-Sint-Wubert]]: schoûtez l' [[prononçaedje zero-cnoxheu]] do [[betchfessî én]] (prononçaedje di "al fén") * Deuzinme onglet a Transene (efant scolé e rfondou walon, foirt dilé on [[prononçaedje zero-cnoxheu]]) * Deuzinme onglet a Nameur (noûcåzeu, Walon vinou d' ôte pårt) * Deuzinme onglet a Lidje (noûcåzeu, Walon vinou d' ôte pårt) * Deuzinme onglet a Tchålerwè (noûcåzeu, raprindisse do payis) Des ôtes tecses atuzlés dins des walons coinreces, mins la k' gn aveut deus djins sol minme comene, ont stî ortografyîs e rfondou dizo l' deuzinme onglet «rifondou walon». * deuzinme pårticipacion di Djmepe-so-Sambe * deuzinme pårticipacion di Perwez == Ponts picårds == Gn a 5 ponts picårds, onk el Walonreye, a [[Doû (comene)|Doû]], sicrît et foirt bén dit pa [[Roland Thibeau]]. == Lussimbordjwès d' Walonreye == Gn a on pont po [[Bhô]], eredjistré e moes d' måss 2019. Mins drola, li lussimbordjwès nén ricnoxhou come té pa ses cåzeus, ki deynut cåzer [[plate (lingaedje)|plate]]. Gn a set ôtes so [[Rûland]] et [[Sint-Vi]].<ref>å 13 d' awousse 2024.</ref> Adon, gn a cwate ponts dins l' [[Payis d' Erlon]]. == Lingaedjes coinreces di Flande == Gn a ene dijhinne di ponts d' [[limbordjwès]], ene ôte dijhinne pol [[wess-flamind]] et ostant pol [[tîxhwès braibançon]].<ref>å 13 d' awousse 2024.</ref> == Ponts gåmès == N a-st on ratournaedje e gåmès d' [[Vierton]] a stî eredjistré pa [[Jean-Luc Geoffroy]]. Adonpwis, onk d' [[Etåle]] et onk di [[Marbuhan]]. == Uzaedje dilérece == Po les mots ki rivnèt del minme façon dins l' fåve, on pout adon dressî des mapes atlassikes mot pa mot, come dins les atlasses linwistikes classikes. Avou ça ki on-z ôt l' mot prononcî cwand on clitche sol pont. == {{HDs}} == * Pådjes del mwaisse waibe ** [https://atlas.limsi.fr/ Pådje divantrinne del waibe] ** [https://atlas.limsi.fr/?tab=be Mape del Beldjike tote seule] ** [https://atlas.limsi.fr/liste.html Djivêye di tos les eredjistrumints] ** [https://atlas.limsi.fr/?tab=bise2 Djåzant atlasse do mot «bijhe» dins les pårlers del France] ** [https://atlas.limsi.fr/?tab=soleil2 Item est i pol mot «solea»] * Studias so les ponts del Walonreye ** Studia so les 15 prumîs ponts walons (Univ di Pwetî, 2018, eplaidaedje 2022) ** [https://aberteke.walon.org/Bijhe-Solea_32_ponts.pdf Studia so 32 ponts d' Walonreye] (univ di Lîle, 2019) ** [https://aberteke.walon.org/Bijhe-Solea_50_ponts.pdf Studia so 50 ponts] (fwait pol [[Pris del Kiminålté]], seccion studia filolodjike, 2020) ** [https://web.archive.org/web/20220121082715/https://aberteke.walon.org/Dj%C3%A5zant%20Atlasse_pormoenn%C3%A5de.pdf «Porminåde» so 80 ponts] (fwait pol [[Pris del Kiminålté]], seccion medias, 2021) * {{fr}} Comintåres di sacwants tecses<ref>evoyîs a fwait avou les eredjistrumints pa [[Lucien Mahin]] a [[Philippe Boula de Mareüil]].</ref> ** [https://lucyin.walon.org/guerni/BS/Libin.pdf Libin] ** [https://lucyin.walon.org/guerni/BS/Rindeu.pdf Rindeu] == Sourdants == [[Categoreye:Waibes e walon]] [[Categoreye:Diyalectolodjeye]] [[Categoreye:France]] [[Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e walon]] nng6rxxyrb5it0rbqodyjeoqgkibrih 0 43805 428084 333520 2026-11-01T10:02:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428084 wikitext text/x-wiki '''Cwir et rcwir''' (''Rquirre è rquirre, cherche et recherche, poésie en dialecte d'Arville, Aurvaye''), c' est on ptit [[live (po lére)|livret]] avou deus powinmes da [[Pire-Djôzef Dozîmont]], eplaidîs a [[Libin (viyaedje)|Libin]]. Li live lu-minme n' est nén daté, mins li deuzinme arimé a stî scrît e moes d' may [[1947]]. == Tinme == Li prumî arimé, k' dné l' tite å livret, cåze des rcweraedjes do scrijheu po rtrover des vîs mots walons. Si cwire a stî ecoraedjeye pa ene vizite da [[Jean Haust]] ki lyi a bén espliké li manire di fé. C' est çou k' i rdit bén dins l' powinme, ribouxhant sol clå come cwè tchaeke viyaedje a si prôpe patwès, et k' i nel fåt nén «mesbridjî». Li deuzinme, lomé «l' eraeciné», a stî compôzé so l' air d' ene tchanson e francès ki dveut esse kinoxhowe adon (''devant un pot de vin clairet''). == Interesse do scrijhaedje po l' istwere do linwe-ehåyaedje do walon == C' est motoit l' seu tecse e walon k' esplike les ricmandåcion da Jean Haust a ses [[temoen (diyalectolodjeye)|temoens]] pol ramexhnaedje des mots. Mins li scrijheu ni sieve gote li [[sistinme Feller]], çou ki mostere ki, pår e 1947, cisse manire di scrire li walon n' esteut nén co si spårdowe ki ça. == {{HD}} == [http://denee.walon.org/~lucyin/guerni/Dosimont_cwir_et_rcwir.pdf Scanaedje do livret] [[Categoreye:Rilomés powinmes e walon]] ahumit4fs9fq5xo18ljkt9mgvwq8l9b 0 43825 428007 425624 2026-10-31T20:23:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428007 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Danse Marîye Doudouye''}} Li '''Danse Mareye Doudouye''' u '''''danse Marîye Doudouye''''', c' est ene [[danse]] [[foclorike]] del [[Walonreye]], aprume e [[Roman Payis]]. Ele si fjheut å bontins, cwand on plantéve les [[crompire]]s et les [[navea]]s. [[Imådje:Danse Mareye Doudouye.ogg|thumb]] == Cåzaedje del tchanson == <blockquote><i><poem> Mareye Doudouye, doudouye, doudouye, doudouye, doudouye, doudouye '''et nonna''' ! Des blancs [[navea]]s po bén rimpli des grands tchenas.<ref>tchanté a l' evier (grands naveas / blancs tchenas)</ref> Et nos plantrans nos [[canada (plante)|canadas]] Avou Mareye Doudouye (2 côps) Doudouye, doudouye, doudouye, doudouye, doudouye, doudouye, doudouye '''et nonna''' ! Nos prometans s' i vegnnut beas K' on broûlrè a Mareye Doudouye (2 côps) Doudouye, doudouye, doudouye, doudouye, doudouye, doudouye, doudouye '''et nonna''' ! Troes djéns d' [[tchandele]]s et deus d' ''blanbia'' {{?}} Li danse Mareye Doudouye, li danse Mareye Doudouye; li danse Mareye, li danse Mareye, danse Mareye Doudouye (2 côps)<ref>sorlon l' eredjistrumint [[Robert Vanorlé]] (diviè 1980)</ref></poem></i></blockquote> On rprind l' tot on deuzinme u on troezinme côp s' on vout. == Dansaedje == C' est ene [[ronde danse]] tchantêye påzès danseus zels-minmes. Tchaeke côp k' on dit «et nonna», les danseus si doeynut rtourner, ôtrumint, i sont wadjîs (i paynut ene aminde).<ref>{{Fldr}}, p. 63.</ref> == Istwere == Elle a rtrové del ravicance lanawaire dins les fiesses di viyaedjes come a [[Côroe-l'-Tchestea]]. == Rindjmint sincieus == Li danse Mareye Doudouye est rindjeye dins les danses di [[fertiyisté]].<ref>[http://connaitrelawallonie.wallonie.be/sites/wallonie/files/livres/fichiers/wph_culture_tiv_p153-156.pdf e-n on papî Fanny Thibout]</ref> == {{HDs}} == * [http://www.lavenir.net/cnt/dmf20110919_00046655 Dansaedje pa des efants a Côroe-l'-Tchestea] * [https://www.canardfolk.be/index.php?rub=1000092&PHPSESSID=su172kgt4rpfkmd0t7a63i8ai1 Pårticion d' èn air vijhén] ([[danse do cossén]]) == Sourdant == [[Categoreye:Danse]] [[Categoreye:Foclore del Walonreye]] [[Categoreye:Province do Roman Payis]] dsi7w19i6xds1h5vj208w5z6ca7ptit 0 43918 428251 426662 2026-11-01T10:32:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428251 wikitext text/x-wiki {{po|itålyin|itålyin (discramiaedje)}} {{Lingaedje |coleur = #cdF |no = Italyin |no_natif = ''italiano'' |rilîjhaedje = {{IPA|[itaˈljaːno]}} |estats = [[Itålye]], [[Suisse]], [[Sint-Marin]], [[Vatican]], [[Croacye]] eyet [[Slovuneye]] (coinreçmint) |djins = 67.000.000 (natifs), 85.000.000 (totå) |date = 2024 |classemint = - |scrijhaedje = [[alfabet latin]] |tipolodjeye = SVO |famile = [[Lingaedjes induropeyins|Induropeyinne]] |fam2 = [[Lingaedjes italikes|Italike]] |fam3 = [[Lingaedjes romans]] |fam4 = [[Lingaedjes italo-dalmates|Italo-dalmate]] |fam5 = '''Italyin''' |minortaire = [[Eritrêye]], [[Libeye]], [[Somaliye]], [[Etiopeye]] |lwè = Lingaedje oficir di l' [[Itålye]], del [[Suisse]], di [[Sint-Marin]] eyet do [[Vatican]]. |adjince = [[Accademia della Crusca]] |iso1 = it |iso2 = ita |iso3 = ita |glotto = ital1285 |linguasphere = 51-AAA-a |egzeympe = <i>Tutti gli esseri umani nascono liberi ed eguali in dignità e diritti. Essi sono dotati di ragione e di coscienza e devono agire gli uni verso gli altri in spirito di fratellanza.</i> |[[Map Italophone World - updated.png|thumb|Mape k' i mostere ewou çki l' '''itålyin''' est dvizé&nbsp; e bleu, come lingaedje manaedjrece ubén d' mame&nbsp;; e vert, come lingaedje impôrtant u nén oficir.]]}} [[File:Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|thumb|Luçon po scrire al mwin dins ene escole itålyinne.]] [[File:WIKITONGUES- Paola speaking Italian and Sicilian.webm|thumb|Ene comere ki cåze e-n '''itålyin''', mins eto e [[Sicilyin (lingaedje)|sicilyin]].]] [[File:It-Vangeli.ogg|thumb|Èn eredjistrumint e-n '''itålyin'''.]] L' '''itålyin''' (pa côp [[riscôpé]] a li '''tålyin'''), (''italiano'' u ''lingua italiana'') fwait pårteye del famile des [[Indo-uropeyin|lingas indo-europeyinnes]]. Li linga italyinne s' a fwait cnoxhe pa l' voye del literateure eyet, disk' å sike di dvinant, n' esteut cåzêye ki pa des ptitès minorités. L' istwere di l' italyin, c' est do côp l' istwere di l' afirmåcion do dialeke literaire del Toscane, ki, gråce å contribucion des grands scrijheus et poetes di c' redjon la (come [[Dante Alighieri]]<ref>Dante a scrit e si ovraedje [http://www.danteonline.it/italiano/opere2.asp De vulgari eloquentia 1, XII]</ref> "Tote lo que le italianos produce in poesia se appella siciliano"., [[Francesco Petrarca]], [[Giovanni Boccaccio]]) eyet å grand rôle d' economeye eyet d' comiece ki Florence a prins tins do [[Moyinådje]], s' a spårdou dins tote li peninsol italyinne. L' italyin est ene des lingas oficires di l' [[Union Uropeyinne]] ey i gn a kékès 70.000.000 di cåzants. Côde [[ISO 639|ISO]]: '''it''' == Istwere del linga italyinne == L' italyin d' ouy a come båze li florentin literaire eployî e "Trecento" (XIVe sike) pa Dante, Petrarca et Boccaccio, influenced pa li linga sicilyinne literaire k' a stî fwaite pal Sicole Sicilyinne da Jacopo da Lentini eyet sol modele do latén. Pol long tins, l' italyin a stî reclô dins l' uzaedje literaire : li linga n' esteut nén cåzêye pol peupe, ki continouwéve a djvizer avou les lingas locåles.<ref>Vittorio Coletti, ''Storia della lingua'', Treccani, 2011.</ref> L' uzaedje di l' italyin a cmincî a creche après l' nexhance do Royåme d' Itåleye, cwand ci linga la a stî fwaite linga oficire. Å d' ouy, l' italyin a cåzu tot rimplaecî les lingas redjonåles dins les veyes les pus grandes. Dins les provinces, å rviers, si l' italyin est l' linga k' on cåze li pus, l' uzaedje des lingas redjonåles est co mo spårdou. === Do latén vulgaire å l' italyin vulgaire === Pizer ki l' italyin vént d' on dret d' fiyåcion do latén pôreut esse sibeut : l' italyin est l' minme linga ki les Romins djvizént, k' a paser on long chemin d' evoluccion disk' a l' italyin d' ouy. === Do florentin vulgaire å l' italyin === L' italyin d' asteure dischind do florentin vulgaire do XIIIe sike. Emey les elemints di l' italyin d' asteure ki n' si trouvèt nén dins d' ôtes dialekes d' Itåleye et ki sont prôpes å florentin, i gn a li rcloyaedje do "e" protonike eyet l' evoluccion do nexe latén -RI- e -I-. == Djeyografeye del linga == Il est cåzé e l' [[Itåleye]], el [[Swisse]] (10% del populåcion) et dins les estats wice ki l' egrigråcion italyinne a stî importante ([[Estats-Unis]], [[Ostraleye]], [[Canada]], [[Beldjike]], [[France]], [[Almagne]]). Il est linga oficire eto a San Marino eyet å Vatican. L' italyin est sovint comprins eyet djvizé eto pa les [[Espagne|Spagnols]], les [[Albaneye|Albanès]] eyet les [[Maltès (lingaedje)|Maltès]]. == Activité des martchands eyet les lingas vulgaires italyinnes == Tins do Moiyen Ådje, l' Itåleye esteut on carrefour des voyes di comiece, gråce al prezince des foitès republiks marinnes come Veneze, Djene, Pize eyet Amalfi. Les excandjes di martchandijhe ont moenné a des contaks continus etur les martchands italyins eyet les peupes di linga foresitire.<ref>''Attività mercantili e volgari italiani'', Enciclopedia Treccani.</ref> C' est l’ RAI (tévé d' estat itålyinne) k’ a-st aprindou a tos les Itålyins a djåzer li hôt itålyin après l' [[deuzinme guere daegnrece]].<ref>Massimo Di-Giusti, ''Le frioulan, de lyriques grecs à internet'', raploû d' [[Pwetî]] so les mancîs lingaedjes, 6 & 7 d' avri 2018</ref> == Itålyin, Latén, Walon eyet d' ôtes lingas == Vocial ene tåvlea di comparåjhon etur li latén, l' itålyin, li walon eyet d' ôtes [[Lingaedjes romans|lingas romanes]]. == Dialekes eyet lingas romanes == [[File:Linguistic_map_of_Italy.png|thumb|Lingas d' Itåleye.]] Avou l' rwinne di l' Imperi romin d' oucident, li latén vulgaire si maxhéve avou les dialekes des peupes latinizés, dnant nexhance ås lingas neolatines.<ref>E. Villa, ''Manuale di linguistica'', p. 9.</ref> I gn a bråmint d' lingas romanes k' ont on statut oficire : el purtuguer, el spagnol, el francès, l' italyin, el roumin eyet l' catalan. I gn a eto d' ôtes lingas k' ont yeu on djudjmint d' ricnoxhance : l' occiton, l' arpitan, l' aromun, el sarde,<ref>Amos Cardia, ''S'italianu in Sardìnnia'', Iskra, 2006, p. 92. ISBN 9788890136757</ref> el corse, el friulan, el ladin, el romanche, l' asturiyin, l' aragounès, el liyonès,<ref>Abel Pardo Fernández, [https://www.peterlang.com/document/1108745 ''Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche''], Peter Lang, 2011, pp. 81-144. ISBN 9783631595558</ref> el venicyin, el lombård, l' emilyin, el piemuntès, el napolitin,<ref>[https://www.treccani.it/enciclopedia/dialetti-meridionali_(Enciclopedia-dell'Italiano)/ ''Dialetti meridionali'', Enciclopedia Treccani].</ref> el sicilyin, eyet l' istriote. L' italyin a dmoré pol long tins come li linga des letres k' ont rprins li florentin do XIVe sike. C' est Pietro Bembo k' a preposté li florentin come modele di linga.<ref>Lorenzo Renzi et Alvise Andreose, ''Manuale di linguistica e filologia romanza'', Il Mulino, 2015, pp. 44-45.</ref> Disk' å XIXe sike, on ptit pårt del populåcion cåzéve l' italyin. Alessandro Manzoni djheut e 1806 ki l' italyin "pote dicer se quasi como un lingua morte".<ref>Sergio Salvi, ''L'Italia non esiste'', CAMUNIA, 1996, p. 112. ISBN 9788877672049</ref> E 1861, kékès 2,5% del populåcion djvizéve italyin secundo Tullio De Mauro,<ref>Tullio De Mauro, ''Storia linguistica dell'Italia unita'', 1970, p. 43.</ref> u 10% secundo Arrigo Castellani.<ref>Arrigo Castellani, "Quanti erano gli italofoni nel 1861?", ''Studi linguistici italiani'', 1982, pp. 3-26.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background: #f2f2f2;" ! [[Latén]] !! [[Sicilyin (lingaedje)|Sicilyin]] !! [[Interlingua]] !! [[Walon]] !! [[Lombård]] !! [[Venicyin (lingaedje)|Venicyin]] !! [[Liyonès (lingaedje)|Liyonès]] !! [[Espagnol (lingaedje)|Espagnol]]!! [[Itålyin (lingaedje)|Itålyin]] |- | annus || annu || anno || an || ann || ano || annu || año || anno |- | lingua || lingua || lingua || linga || lengua || lengua || llingua || lengua || lingua |- | oculus || occhiu || oculo || ouy || œgg || ocio || gueyu || ojo || occhio |- | clavis || chiavi || clave || clé || ciav || ciave || chave || llave || chiave |- | filius || figghiu || filio || fî || fieu || fio || fiyu || hijo || figlio |- | noctem || notti || nocte || nute || nocc || note || nueiche || noche || notte |- | factum || fattu || facto || fwait || fat || fato || feichu || hecho || fatto |- | planum || chjanu || plano || plin || cian || pian || chanu || llano || piano |- | ligna || ligna || ligna || lenye || legna || legna || lleinna || leña || legna |- | fumus || fumu || fumo || foumî || fumm || fumo || fumu || humo || fumo |} == Academeye del Crusca == L' Accademia della Crusca a pol but d' "asoutni li linga italyinne come fondamint di l' identité del nåcion".<ref>''Statuto dell'Accademia della Crusca''.</ref> Elle overe so l' etimolodjeye eyet les neolodjijhas.<ref>''Gruppo Incipit'', Accademia della Crusca.</ref> == Notis == <references/> == Sourdants == {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Itålyin (lingaedje)|*]] [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Itåleye]] [[Categoreye:Lingaedjes romans]] gzr3ftfl4iu4b28e4ykwow3hua9wp21 0 43977 427932 335088 2026-10-31T20:05:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427932 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Mimile soris pol tchet.jpg|thumb]] '''Sori pol tchet''' (''Soris pou l' Tchat''), c' est ene [[plake (muzike)|plake]] e walon da [[Mimile (tchanteu)|Mimile et les bribeus d' toubak]]. C' est leu troezinme. Elle a vudî e [[2014]]. Gn a 11 [[tchansons e walon]], des viyes et des noveles di diferins [[cåzaedjisse]]s. Rashiou al [[SABAM]] sol limero WPWA /68.924 == Djivêye des tchansons == # «Djoliye Louwisse»: aprume ene tchanson e-n inglès da Daniel Lanois, rimaxheye cial mitan inglès, mitan walon. Elle a stî tchantêye pa les efants del sicole di [[Djivri]] pol [[fiesse ås lingaedjes walons]] 2018. # «Sori pol tchet», li tite k' a lomé l' plake etire: rireye so onk k' on [[såvadje no|spote]] «Coca-Cola», et ki ''grete come on moulot / po payî t' bele oto / et les televuzions k' gn a pattavå t' måjhon /… Mins ti n' es k' ene sori pol tchet (''tchat''), Coca-Cola.". Cåzaedje et muzile da [[Vincent Delire]]. # «[[L' arsouye (tchanson)|L' arsouye]]»: riprinjhe d' ene des prumirès tchansons des Bribeus d' toubak, cåzaedje da [[Philippe Antoine]], muzike da Mimile. Les paroles ont stî eplaideyes dins l' [[Rantoele-gazete]]. # «Herman li mitomane»: fotaedje d' onk ki s' vout fé passer po èn [[aviateur]]. # «[[Dins les rouwales (tchanson)|Dins les rouwales]]» (''Dins les ruelles'') riprinjhe d' ene rilomêye tchanson da [[François Loriaux]]. # «El vî Leyon»: redjårbaedje d' ene tchanson da [[Brassinse]], pa [[Flipe Antoenne]]; tecse parexhou dins l' [[Rantoele-gazete]]. # «Tot peneus»: item est i. # «Waite å gorile»: co parey. # «Gurnî d' sovnances»: del cope «classike» Antoine (cåzaedje) / Delire (muzike) # «Vén vey»: da [[Mimile]] lu tot seu; tchanson studieye ås [[Scoles di rfondou walon d' Bive]]. # «Tertos a l' ouxh» (''tèrtous à l'Uch''): mocreye del kidujhance racisse, co pa Antoine (cåzaedje) / Delire (muzike). == {{HD}} == * {{mic}} [http://denee.walon.org/~lucyin/tchanson/odio/Mimile/Gurnî_d'_sovnances.ogg Tchanson "Gurnî d' sovnances"] * {{mic}} [http://denee.walon.org/~lucyin/tchanson/odio/Mimile/Vén_vey.ogg Tchanson "Vén vey"] [[Categoreye:Plakes di muzike e walon]] qztr1hu5xoa0csog17uk3ztl0ex1wyy 0 44013 427945 420142 2026-10-31T20:11:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427945 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[File:Belgium national football team World Cup 2018.jpg|thumb|Ekipe del cope daegnrece 2018]] Les '''Rodjes Diåles''', c' est li [[Såvadje no|spot]] di l' ekipe nåcionåle di [[fotbale]] del [[Beldjike]]. Ç' est ossi li spot dès djouweus d' [[Manchester United FC]] (''[EN] Red Devils''). == Meyeus djouwaedjes == Ål [[cope daegnrece di fotbal|copes do monde]] [[2014]], il avnît e cwårt di finåle. Is ont pierdou conte l' [[Årdjintene]]. E [[2018]], is vont minme esse sol troezinme egré do podiom, e wangnant li ptite finåle. Ç' est leus meyeu rzultat dispoy [[1986]] è [[Mecsike]] où is avént fini al cwantrinme plaece. == Eternåcionå parcour == === Anêyes === {| class="wikitable" |+ !Anêyes !No del cope !Rizultat !Pôzucion |- |1930 |Cope Daegnrece |Faze do groupe |11/13 |- |1934 |Cope Daegnrece |Ûtinme |15/16 |- |1938 |Cope Daegnrece |Ûtinme |13/15 |- |1950 |Cope Daegnrece |/ |/ |- |1954 |Cope Daegnrece |Faze do groupe |12/16 |- |1958 |Cope Daegnrece |/ |/ |- |1960 |Cope d' Urope |/ |/ |- |1962 |Cope Daegnrece |/ |/ |- |1964 |Cope d' Urope |/ |/ |- |1966 |Cope Daegnrece |/ |/ |- |1968 |Cope d' Urope |/ |/ |- |1970 |Cope Daegnrece |Faze do groupe |10/16 |- |1972 |Cope d' Urope |Dimeye |3/4 |- |1974 |Cope Daegnrece |/ |/ |- |1976 |Cope d' Urope |/ |/ |- |1978 |Cope Daegnrece |/ |/ |- |1980 |Cope d' Urope |Finåle |2/8 |- |1982 |Cope Daegnrece |Deuzinme tour |10/24 |- |1984 |Cope d' Urope |Faze do groupe |5/8 |- |1986 |Cope Daegnrece |Dimeye |4/24 |- |1988 |Cope d' Urope |/ |/ |- |1990 |Cope Daegnrece |Ûtinme |11/24 |- |1992 |Cope d' Urope |/ |/ |- |1994 |Cope Daegnrece |Ûtinme |11/24 |- |1996 |Cope d' Urope |/ |/ |- |1998 |Cope Daegnrece |Faze do groupe |19/32 |- |2000 |Cope d' Urope |Faze do groupe |9/16 |- |2002 |Cope Daegnrece |Ûtinme |14/32 |- |2004 |Cope d' Urope |/ |/ |- |2006 |Cope Daegnrece |/ |/ |- |2008 |Cope d' Urope |/ |/ |- |2010 |Cope Daegnrece |/ |/ |- |2012 |Cope d' Urope |/ |/ |- |2014 |Cope Daegnrece |Cwårt |6/32 |- |2016 |Cope d' Urope |Cwårt |6/24 |- |2018 |Cope Daegnrece |Dimeye |3/32 |- |2018-2019 |Nations League |Faze do groupe |5/55 |- |2021 |[[UEFA Euro 2020|Cope d' Urope]] |Cwårt | |} === Tchwès sorlon les copes === ==== Copes Daegnreces ==== * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1930]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1934]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1938]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1954]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1970]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1982]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1986]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1990]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1994]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1998]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 2002]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 2014]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 2018]] ==== Copes d' Urope ==== * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope d' Urope e 1972]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope d' Urope e 1980]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope d' Urope e 1984]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope d' Urope e 2000]] * [[Ekipe des Rodjes Diåles al Cope d' Urope e 2016]] == Siervaedje politike == L' ekipe di fotbale nåcionåle, c' est ene des rålès ocåzions po les [[Flande|Flaminds]], [[Walonreye|Walons]] et [[Brusselwès]] d' aveur li minme idêye so on metou sudjet (ki les Rodjes Diåles divèt wangnî). == Alére == * [[Jean Goffart]], El cope do monde å Braezi, {{Ran}} 71, waeyén-tins 2014. * [[Jean Goffart]], El cope do monde di fotbale 2018; {{Ran}} 87, waeyén-tins 2018. {{Commonscat|Belgium national association football team|les Rodjes Diåles}} [[Categoreye:Fotbale]] [[Categoreye:Beldjike]] eqr3zahhdfl0ddxjdvo69az25mlg0t4 0 44019 428279 401215 2026-11-01T10:37:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428279 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Lĕ bĕdète d'à Colas''}} [[Imådje:Henrard bidete Colas.JPG|thumb]] '''Li bidete da Colas''' (''Lĕ bĕdète d'à Colas''), c' est on long [[arimé]], a môde d' [[epopêye]] e l' campagne, sicrît pa [[Louis Henrard]]. Li powinme serè eto lomé l' «epopêye Colas-Poyete».<ref>Lomaedje atåvlé e 2023 å recråxhî cist årtike cial do Wikipedia walon.</ref> == Eplaidaedje == Il a stî eplaidî come limero 12 (li dierin di ces trevéns la) dins l' [[Coleccion Haust di scrijhaedjes e walon]] e [[1949]] pa [[Élisée Legros]] eyet [[Maurice Piron]]. Ces-ci avént rprins l' ovraedje foirt avanci pa [[Jean Haust]]. Avou l' epopêye Colas-Poyete, gn a èn ôte compôzucion do scrijheu, «Après l' oraedje», la k' i raconte li djoû k' il a ristî dins les rwenes di s' viye måjhon. Li live finit pa on [[motlî]] foirt interessant, k' a rçût l' limero '''C69''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. Mins divant çoula, gn aveut dedja on boket k' aveut parexhou dins les [[Cayés walons]] (l° 45, 1943). == Istwere do papîscrît == Li scrijheu a cmincî a scrire e walon e 1937. Dandjreus k' il a-st ataké ciste epopêye la dins les anêyes d' après. Li powinme esteut tot fwait e moes d' may 1940. Mins tins d' l' abrocaedje des Almands ([[Deuzinme guere daegnrece]]), ces-ci vont bouter l' feu al måjhon Louwis Henrard (c' ere li 16 di may). Tote l' ouve do scrijheu a stî anixhilêye, evoye ezès foumires. E moes d' setimbe 1940, li scrijheu, disbåtchî erva dins s' måjhone. Après awè ataké l' [[Bon Diu]] di permete des sfwaitès waeraxhreyes, i s' riprind, ahoukî k' il est pal «Råjhon»: :''Vo m' la, ni t' esbare nén. Dji so l' Råjhon dit-st ele. :''Dj' a ratindou k' l' oraedje soeye a pô près passé. :''Divant di t' fé vizite. Ci côp la, Henrard riprind coraedje et s' va-t i riscrire tote si epopêye. Adon, l' evoyî a [[Jean Haust]] ki va bouter dsu. Cwand ci-ci mourt e [[1944]], l' ovraedje esteut ddja cåzu presse po ses shuveus el saveur eplaidî, cénk ans pus tård. == Tinme == I raconte li [[paskeye]] d' ene [[wadjeure]] inte li prôpietaire d' ene [[cavale]], Colas, ene pitite djin do payis d' [[Perwé]], eyet Tchantchès, li scretaire cominå, on disfindeu do novea [[tchmin d' fier]]. Colas, c' est èn [[amedeu]], et fé ossu totès sôres di [[ptits mestîs]]. Il est vî djonne ome, et viker avou s' sour. I louke si cavale, k' i lome Poyete, come ene djin. I vont adjinçner ene coûsse inte li [[bidete]], Poyete, eyet l' [[trén]]. Poyete, c' est ene cavale di [[bidet (sôre di tchvå)|bidet]], k' a ddja wangnî totes sôres di coûsses avår la. Va-t ele poleur aler pus rade k' on trén al wapeur ? Dins tos les cas, ci serè on [[londi d' dicåce]] nén come les ôtes a Perwé. :''Li londi del dicåce, c' est todi l' minme afwaire :''Les djins, nantis, l' cour wake, doimnut disk' a prandjire. :''On a tûtlé del keute, do france ou bén do doûs, :''Rôjhné tote li djournéye et dansé disk' å djoû. :''Mins po ç' grand londi d' fiesse, tot timpe låtchant l' tîclete, :''Les djins estént so pî. C' esteut l' djoû da Poyete.<ref>p. 39</ref> == Plaçaedje dins l' espåce et dins l' tins == C' est ene espoûle ki s' passe e [[1865]], l' anêye ki li [[tchmin d' fier]] a avnou a [[Perwé]]. Kécfeye ki li paskeye s' a passé podbon. Elle åreut stî wårdêye come racontroûle, ey adon riscrîte pa [[Louwis Hinrård]]. == {{HDs}} == * [https://lucyin.walon.org/guerni/LHen_Bidete.pdf Riscanaedje do live] * [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=8132#8132 Prumî tchaptrê, ortografeye Haust] * [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=8002#8002 Ôte boket, ortografeye Soverdeas] == Sourdants == [[Categoreye:Rilomés powinmes e walon|Bidete]] [[categoreye:Lives e walon|Bidete]] [[Categoreye:Epopêyes|Bidete]] k6989tia3u3ioarubjxf4jcrhrez55b 0 44038 427997 334884 2026-10-31T20:21:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427997 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[File:Eglijhe Transene tchimin croes desséns efants.jpg|thumb|desséns d' efant riprezintant les ståcions metous å meur e l' eglijhe di [[Transene]])]] [[File:Couillet - église Saint-Basile - 07.jpg|thumb|e l' eglijhe di [[Couyet]]]] Li '''tchmin del croes'''<ref>emantchåjhe riprinjhe do tite d' on livret e walon da [[Reynolds Hostin]] ([[Li tchmin del croes (live)|Li tchmin del croes]]).</ref> u '''tchimin d' croes''', c' est èn ofice do [[bon vénrdi]], la k' on rmimbere li voye ki [[Djezus-Cri]] åreut shuvou do [[tribunå]] la k' i fourit codåné, disca dsu croupet la k' il åreut stî clawé so ene [[croes]], mori, pu esse dispindou. Li tchmin d' croes comprind catoizes eståcions. C' est ene dujhance rilidjeuse catolike, ki s' pout fé ossu divant l' ouxh, u a èn ôte moumint tins do [[cwareme]]. == Såme rilidjeuse == Li creyant catolike ki shût on tchmin d' croes a l' idêye di rsinti – et kécfeye di pårti – les sofrixhances da Djezus-Cri. I rmimbere dins les priyires si fwè ki ces sofrixhances la ont siervou a rlaver li [[petchî cominçrin]]: Insi, après l' no del sitåcion, li priyesse dit li priyire shuvante: :Nos vos adorans, Djezus, et nos vs benixhans. Et les djins responde: :Paski vos avoz ratchté l' monde pa vosse sinte croes. Al ûtinme eståcion, [[Reynolds Hostin]] el rapele co insi: :Ele (les cmeres k' avént vnou sol voye pol soladjî) compurdèt leu mwaisse k' eva viè s' destinêye :'''C' est l' pere ki s' sacrifeye po såver ses efants'''. Sifwaitmint, al nouvinme sitåcion: :Po sopoirter l' traeyin, I tuze al dilivrance :I tuze a tos ses frés, dåbés a leu nexhance :Pal martchî da Satan et d' leu prumîs parints.<ref>[[R. Hostin]], come cial dizeu.</ref> == Les catoize sitåcions == #Djezus est codåné a moirt #Djezus est tcherdjî di s' croes #Djezus tome dizo l' poes del croes #Djezus rescontere si moman #Simon dene on côp d' mwin a Djezus #Ene comere rixhoube li vizaedje da Djezus #Djezus tome pol deuzinme côp #Djezus rapåjhtêye les cmeres di [[Djeruzalem]] #Djezus tome pol troezinme côp #Djezus est dismoussî #Djezus est clawé sol croes #Djezus mourt dissu l' croes #Djezus est dischindou del croes #Djezus est metou dins l' tombe<ref>Tites des ståcions dins l' live da [[R. Hostin]] (loukîz ciddé ådzeu) riscrîts e [[rfondou walon]].</ref> <center><big>Les catoize eståcions e l' eglijhe Sint-Djôzef di Tchålerwè</big></center> <gallery> File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 01.jpg File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 02.jpg File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 03.jpg File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 04.jpg File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 05.jpg File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 06.jpg File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 07.jpg File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 08.jpg File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 09.jpg File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 10.jpg File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 11.jpg File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 12.jpg File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 13.jpg File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 14.jpg </gallery> == Sourdant == {{Commonscat|Stations of the Cross|les ståcions do tchmin d'&nbsp;croes}} [[Categoreye:Catolicisse]] [[Categoreye:Påke]] alrcxygn7g5sl40fx1rrbcd4v9hxnjz 0 44131 427692 389584 2026-10-31T19:10:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427692 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Sint Çanse po sins çanses (fåsse lete).jpg|thumb|[[fås sint|sint Çanses]] = sins [[çanses]]]] On '''djeu d' mot''', c' est ene [[riyotreye]] rashiowe so ene [[omofoneye]]. Dj' ô bén k' c' est ene [[rireye]] k' on dit tot cåzant, pask' on mot rishonne foirt a l' oraye a èn ôte. Ça pout esse dins ene [[crake]] u dins ene simpe [[response]]. == Piceure == Les djeus d' mots candjnut bråmint sorlon les [[lingaedje]]s. Come d' efet, i gn a ki rotnut dins on lingaedje mins nén e-n ôte. E walon, i polèt aler po on metou [[accints do walon|accint]] mins nén po èn ôte. == Egzimpes di vîs djeus d' mots, ki n' alèt k' e walon == === egzimpe 1 === :- Kimint çk' on s' [[Wikt:lome|lome]] ? :- Avou ene tchandele «lome» est comprins come codjowa do viebe [[Wikt:si lomer|si lomer]] dins l' prumire fråze, et do viebe [[Wikt:si loumer|si loumer]] dins l' deuzinme. === egzimpe 2 === Dins ene [[couyonåde]] classike, on [[mwaisse di scole]], moussî avou ene blanke [[tchimijhe]], s' ecrouke (modêye [[Henri Matterne]]<ref>[[Zande et Twenete]], paskeye l° {{?}}</ref>) et sketer li boton di s' [[col]] (pareymint tot montant so ene schåle dins l' modêye [[Emile Pecheur]]<ref>[[Rimas did dinltins]] p. {{?}}</ref>). Si copleu lyi dit: «c' est l' prumî côp ki dj' voe èn instituteur ki n' est nén '''mwaisse di scole'''» (etindoz: ki n' sait mwaistri s' col di tchmijhe). === egzimpe 3 === Djeu d' mots rashiou sol mot «[[Wikt:coye|coye]]»: 1. mintreye, [[couyonåde]]; 2. [[tiesticule]].<ref>[[Christian Thirion]], {{Ran}} {{?}}.</ref> == Ricopiedje des djeus d' mots do francès == * inte [[tchet]] et «[[mozete]]» (tradût d' on djeu d' mot francès avou «chatte»).<ref>[[Christian Thirion]], "[[s:Kés poyaedjes ?|]], {{Ran}} 95.</ref> * inte [[polet]] et [[djindåre]] (e francès, «poulet» po les deus).<ref>[[Christian Thirion]], {{Ran}} {{?}}.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Motyince]] 6kd9hm9l2vii05k17k960n0c1msqhh9 0 44164 427795 407242 2026-10-31T19:27:03Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427795 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-sititchetes|-isté}} Li '''cawete -isté''', c' est ene [[cawete (linwince)|cawete]], ene miete vicante, acawêye a èn [[addjectif]] et ki bastit on sustantif ki dene li cwålité di l' addjectif dit dins ene fråze mouwrece (ki mostere ene [[emôcion]], on mouwaedje). == Etimolodjeye == Ele soude del [[cawete -sté]] cwand l' bodje finixh pa ene cossoune, po shuve li [[rîle des troes cossounes]]. == Istwere == Des sfwaits mots si rtrouvnut dedja e [[vî walon]]: :[[Wikt:laidesteit|laidesteit]] ([[Wikt:laidisté|laidisté]]), diviè 1200.<ref name=":0">[[Louis Remacle]], [[Sintake del Gléjhe]], tôme I, pp 70.</ref> == Egzimpes classikes == :''Kéne '''abeyisté''', ces ovrîs la, mes djins! :''Il est d' ene '''nawisté''', dji n' ti di k' ça. :''C' est d' ene '''fåwisté''', <ref name=":0" /> == Dins les noûmots == Li cawete a rsiervou po riwalnijhî des calcaedjes do francès avou l' [[cawete -ité]], foû d' on cotoû d' mouwrece. :''C' est ene croejhlåde avou '''[[Wikt:prumiristé|prumiristé]]''' a s' droete. == Acawaedje == Po foirdjî des noûmots avou l' cawete -isté, li bodje doet esse li femrin addjectif. Cwand l' femrin si fwait avou on [[halcrosse E]], gn a nole rujhe: :''deur => dure => [[Wikt:duristé|duristé]] Nerén s' i gn addja on halcrosse E a l' omrin: :''nawe => nawe => [[Wikt:nawisté|nawisté]] I pout gn aveur candjmint d' voyale, erîlêymint: :''malén => malene => [[Wikt:malinisté|malinisté]] Po les addjectifs u pårticipe erireces ([[deuzinme troke|deuzinme]] et [[troezinme troke]]) avou on coron omrin -î, u -i, c' est l' bodje (sins l' cawete -î et -i) ki sieve a l' [[acawaedje]]: :''haitî => [[Wikt:haitisté|haitisté]] :''sûti => [[Wikt:sûtisté|sûtisté]]<ref>[[Wikt:Sujet:Vughomf9satqtjpm|Bate di dvizes sol Wiccionaire]]</ref> :''varyî => [[Wikt:varyisté|varyisté]] :''araedjî => [[Wikt:araedjisté|araedjisté]] Sifwaitmint po les addjectifs avou on coron -y a l' omrin: :'' målåjhey => [[Wikt:målåjhisté|målåjhisté]]<ref>Dedja dins [[E203]] ([[Wikt:mâlâhîsté|mâlâhîsté]]), mins nén rprins dins les gros motîs do 20inme sieke; ritrové spontnêymint dins [[S17]] ([[Wikt:malaujîsté|malaujîsté]]).</ref> Po les addjectifs vinant d' on pårticipe erirece del [[prumire troke]], on pout shuve li rîle do bodje k' est l' addjectif femrin: :''binamé => binamêye => binamêyisté :''spontané => spontanêye => spontanêyisté == Dins les accints do walon == Li cawete n' egzistêye ki dins l' [[Levant walon]], dizo deus cognes: * li cogne -isté (Lidje) * li cogne -suté (Hôte Årdene). == Sourdants == [[Categoreye:Cawetes do walon|isté]] [[Categoreye:Diyalectolodjeye walone]] t04lhmjmkkoxt166a6gcf4yajc87s7q 0 44282 428222 382000 2026-11-01T10:25:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428222 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Tåvlea scolrece viebes å prono.jpg|thumb]] On '''viebe å prono''', c' est on [[viebe]] todi metou avou on [[prono d' djin]], et del minme [[djin (croejhete)|djin]] k' el sudjet. A l' infinitif, il est prezinté avou l' prono "si": :''si brouyî; si rapinser; si fé må; si dispetroner. == Sôre di viebes å prono == [[Imådje:Tåvlea scolrece viebes prono1.jpg|thumb|dispårtis pa sôre (muroetreces u nonlôtreces)]] Gn a deus sôres di viebes å prono. Les '''viebes muroetreces''': l' accion si fwait sol sudjet lu-minme. :si laver; si taire; si piede Les '''viebes nonlôtreces''', la k' puzieurs sudjets fwaiynut l' accion so n' onk l' ôte. :si rabressî; si margayî; s' etraidî. == Codjowaedje ås rpassés tins == Ås [[erî-tins]], les viebes å prono si codjownut avou l' [[aidant viebe]] "awè" :Dji m' '''a''' rovyî. :Ti t' '''as''' brouyî dins tes contes. :Vos '''av''' dispierté a tins po-z awè vosse trén? :I s' '''åreut''' tai, i n' åreut nén totes les eguegnes k' il a asteure. :Ele s' '''aveut''' adôboré come po on mostra d' môde. :Nos nos '''avans''' dispaitchî, mins cwanlminme ariver trop tård. :Vos vos '''avoz''' fornåjhi po des biyokes. :I s' '''ont''' dispetroné tote li matinêye. Adon, li [[pårticipe erirece]] dimeure nén candjî. Les rcåzeus et les raprindisses fwaiynut sovint des flotches avou ci trait d' croejhete la, veyanmint k' i cnoxhèt sovint l' francès ki n' rote nén come li walon. == Vwès passive et uzaedje avou des aidants viebes == Al [[vwès passive]], les viebes å prono si prezintèt come on [[viebe esse]] eyet l' pårticipe erirece. Dj' ô bén ki l' prono d' djin a disparexhou. C' est ene sintake ki rvént sovint dins les motîs po-z enimådjî les viebes å prono. {| class="wikitable" |+ Viebes å prono al vwès passive |- ! Vwès a l' adjixhant sudjet<BR>(vwès active) !! Vwès å nén adjixhant sudjet<BR>(vwès passive) |- | Dji m' a mouwé divant ç' tåvlea la || Dj' a stî mouwé divant ç' tåvlea la |} Ki: li deuzinme colone si pout eto espliker pa on simpe viebe å prono. Sifwaitmint, avou èn aidant viebe, li prono d' djin tchait: :Noré k’ aveut l’ pincea e l’ ouy, ponda l’ imådje so ene grande toele di lén po n’ rén rovyî di çou ki nos aveut tant fwait mouwer ([[Joseph André]], tecse «les tchivroûs») (et nén: …tant fwait *''nos'' mouwer) == Dins les ôtes lingaedjes == === francès === Les viebes å prono do francès rotèt a pô près come les cis do walon. :''se pencher ''(si clintchî)''; se concentrer ''(tuzer comifåt, parpinser)''; s'amuser ''(s'amuzer)''. :''se battre ''(si bate)''; se réconcilier ''(rimete les caetches e for, si racmoirder, si rmete)''. Mins, ås erî-tins, i s' codjowèt avou l' aidant viebe [[Wikt:être|être]]. :''Je me suis endormi." (dji m' a-st edoirmou). Shuvanmint, li pårticipe erirece s' acoirdêye avou l' sudjet: :''Ele s'est évapor'''ée''' dans la nature.'' (ele a disparexh'''ou''' avå les campagnes). :''La bise et le soleil ne se sont pas disput'''és''' longtemps.'' (Li bijhe et l' solea ni s' ont nén margay'''î''' lontins) (Loukîz a: [[Li bijhe et l' solea (fåve do vî vî tins)]]). :''Elles se sont longtemps attard'''ées''' devant cette parodie de la Joconde.'' (Ele s' ont-st acalourd'''é''' divant ciste kitoirdowe Djoconde la) === espagnol === A l' infinitif, li prono si scrît dirî l' viebe, ey aplaké après. :''enamorar'''se''' (toumer amoureus); despertar'''se''' (si dispierter, si rewoeyî). === neyerlandès === A l' infinitif, li viebe si scrît avou l' prono "zich" po les muroetreces, avou l' adviebe "elkaar" po les nonlôtreces. :''zich vergissen ''(si brouyî);'' zich bemoeien ''(si nåjhi). == {{HD}} == {{itvwc}} Scoles so les viebes å prono do walon * [https://rifondou.walon.org/sicole/00q.php Muroetreces] * [https://rifondou.walon.org/sicole/00r.php Nonlôtreces] [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Croejhete walone]] 0wxjqmf3ggx8a5ufzio1eezezhfuerc 0 44339 427478 382117 2026-10-31T18:36:21Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme guere daegnrece]] vers [[Deuzinme guere daegnrece]] 427478 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme guere daegnrece]] s4akf5v3hkpf4qrko830c8y5rhzygo3 0 44419 427642 411683 2026-10-31T19:01:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427642 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Les planificateurs linguistiques au chevet du wallon}}''}} {{Dizo-tite|Les rfondeus al siponte do walon (papî Ltchanteu disconte li rfondaedje)}} '''''Les planificateurs linguistiques au chevet du wallon''''' ('''Les rfondeus al siponte do walon'''), c' est èn [[årtike (di gazete)|årtike]] e [[francès]] sicrît pa [[Jean Lechanteur]] et parexhou dins l' [[rivuwe]] «''[[Wallonnes (rivuwe)|Wallonnes]]''» deuzinme limero di [[1996]]. On dnè djåze sovint come do «[[papî Ltchanteu disconte do rfondaedje]]». == Aspoyeus do papî == Li papî a stî aspoyî pa des ôtes mimbes di l' [[SLLW]]: [[Jenny d'Inverno]], [[Jean-Luc Fauconnier]], [[Victor George]], [[Émile Gilliard]], [[Jean Guillaume]], [[Albert Maquet]], [[Jean-Marie Pierret]].<ref>Mins ni [[Willy Bal]], ni [[Jean Germain]], portant mimbes del soce.</ref> Li soce e-n etir a dné si åjhmince a leu seyance do 10 d' avri 1996.<ref>dirî del coviete, dizo in-tiesse: ''Numéro spécial d'actualité''</ref> == Contnou == Li papî si prezinte come ene reyaccion di l' [[SLLW]] disconte des pordjets di [[rfondaedje do walon]], esplikés å [[raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje]]. Dins l' adviertance, cisse-ciale si prôpoze di «[[Wikt:rimete l' eglijhe e mitan do viyaedje|rimete l' eglijhe e mitan do viyaedje]]».<ref>''Nous ressentions aussi le besoin, en ce moment de grand désordre, de remettre l'église au milieu du village et donc, abandonnant à chacun son utopie, de permettre à tous de reprendre le chemin de la vérité.</ref> L' avuzion håynêye divins l' årtike si vout don l' vraiye verité, totes les ôtes idêyes sol walon estant loukeyes come eretikes. L' askepiaedje di [[noûmot]]s est foirt critiké.<ref>''On peut se demander s' il est opportun de proposer à des jeunes des néologismes (…) relatifs à (…) l'informatique? (…) Cela a tout l' air d'être une farce, mais ce n'en est pas une; ou plutôt, c'est une farce ubuesque et sinistre.'' (p. 11-12).</ref> == Reyaccions == [[Rodjî Viroux]] va scrire on papî d' refleccion dins les [[Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès]]. I scoreye aprume l' uzaedje do mot «[[Wikt:patwès|patwès]]», cité ene trintinne di côps. == Consecwinces == Li papî va espaitchî des anêyes å long li moende bate di dvizes inte les [[rfondeus]] et les djins di l' [[SLLW]]. Portant, deus mimbes del societé, [[Jean Germain]] (k' aveut-st enondé l' idêye d' on rfondaedje do walon e 1989) et [[Willy Bal]] avént ovré avou [[Lorint Hendschel]] (ki va porshuve l' idêye Djan Djermwin) dins l' pordjet do [[Franwal Walo +|Walo +]]. Willy Bal aveut eto consyî les rfondeus so sacwants ponts tecnikes. Après l' papî Ltchanteu, Djan Djermwin si schowe evoye do sudjet. Willy Bal sicrirè co on papî so les precocions a prinde po rfonde on lingaedje.<ref>''Standardiser, moderniser, la juste mesure à garder'', [[MicRomania (gazete)|micRomania]] 22, 3.97, p. 3-13.</ref> Come li SLLW a l' bresse long, ele va spåde ces idêyes la eto emey les [[soces pol walon]] et å [[CLRE]]. Adon, i serè foirt målåjhey d' eplaidî des sacwès e [[rfondou walon]].<ref>«C' esteut å cmince di l' [[esplicant motî]], on diccionaire e walon, avou les definixhas zels-minmes e walon. On aveut stî vey çou ki s' loméve co li "Conseil des langues endogènes de la communauté française de Belgique", po vey s' i gn aveut moyén d' aveur èn aspoya di leu pårt po èn eplaidaedje papî. Li fwait ki l' esplicant motî n' aveut pont d' aroyaedje djeyografike (c' esteut on motî do lingaedje, et nén d' ene redjon dnêye), et ki c' esteut scrît e rfondou (po les minmès råjhons, l' ortografeye do rfondou vént do mezåjhe di s' afranki des izoglosses) a fwait k' i gn a-st avou ene foite opôzucion des rprezintants des soces di walon (nén ds ôtes lingaedjes redjonås, notes bén, ki zels ni comprindèt nén vormint l' problinme). Adon, a on moumint dné, on-z a propôzé di fé djusse èn aspoyaedje simbolike, po 1€ seulmint, djusse po mete leu logo sol cou-coviete et on payrè nozôtes-minmes tos les costindjes. I n' ont nén vlou.» ([[Pablo Sarachaga]], response a èn emile da [[Bernard Thiry]] a [[Lucyin Mahin]], setimbe 2019.)</ref> Li pression siconte do rfondaedje si va eto fé sinte so l' [[UCW]], edjîstrêye a Lidje, come li SLLW, et k' aveut metou e-n alaedje ene [[Tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW|Tåvlotêye Rifondaedje]] ''(commission langue)''. Cisse-ciale va esse rade sitantche, et leyî ouve e 2001. Les djins d' mestî k' arivront å walon après côp, dins les [[anêyes 2010]], vont trover cisse sitouwåcion la pår biesse.<ref>''En tout cas, le surgissement de deux (prétendus) « camps » me semble relever d’un antagonisme malvenu. Respect de la langue « classique » ET engagement dans le service d’une langue d’aujourd’hui sont deux postures indissociables, au risque d’une sclérose stérile.'' ([[Bernard Thiry]], dins èn emile a [[Lucyin Mahin]], e moes d' may 2019).</ref>   == Hårdêyes difoûtrinnes == * [https://web.archive.org/web/20201125090107/http://users.skynet.be/sllw/planif02.html L' årtike] * [http://lucyin.walon.org/guerni/papii_Ltchanteu.pdf L' årtike] (la k' on voet les notules dins les boirds) == Sourdants == [[Categoreye:Rifondaedje do walon]] 8kpev3vn67l81aflbhq8tgoajbv7ald 0 44473 427605 381989 2026-10-31T18:55:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427605 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[File:Tåvlea scolrece zolodjeye.jpg|thumb|vî rindjmint des biesses el zolodjeye]] Li '''zolodjeye''', c' est l' [[syince]] ki studeye les [[biesse]]s. == Clasmint des biesses == Li vî clasmint des biesses les pårtixheut inte [[biesses ås cronzoxhs]] et [[biesses sins cronzoxhs]], mins cisse deuzinme trope la est trop diferinne ene di l' ôte. On l' a abandné dins les spepieus acsegnmints. Mins ele vént co bén a pont po-z ataker li mostraedje des sôres di biesses ås djonnes [[sicolî]]s <gallery> Zoological Illustrations Achatinella livida.jpg| Museum of Zoology SPb 000000139 1 m.jpg| A Silesian Zoological Garden jac 05.JPG| </gallery> [[Categoreye:Syinces]] [[Categoreye:Zolodjeye|*]] czwswmom2u9nmro1z54p6q8pz38nnnv 0 44520 428013 421306 2026-10-31T20:24:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428013 wikitext text/x-wiki [[File:Moraedje gris do cervea berbis loucant e hôt.jpg|thumb|berbis ki rwaite les stoeles]] Li '''moraedje do gris do cervea''' u '''polyincefalimalaceye''', c' est ene [[maladeye]] des [[bedots]] et des [[rodjès biesses]], la k' ene pårteye do gris do [[cervea]] ([[grijhe miyôle]]) va mori. Ele ni s' prind nén, mins gnè pout awè sacwants biesses do minme sitåve u biedjreye rascråwés e minme tins. == Cåze == Li cåze n' est nén co bén comprindowe. Mins, al fén des féns, i gn a ene mancance di [[vitamene B1]] dins les celules do cervea, ki morèt. Portant, tos les roemiants produjhnut del vitamene B1 assez pa mopliyaedje todi-evoye des [[bactereye]]s del [[panse]]. Adon, i gnè doet awè ene cåze ki distrût cisse vitamene la, u l' espaitchî di fé si ovraedje dins les celules estoelreces do cervea (astrocites). Cesses-ciales morèt et fwaiynut di l' [[udinme]] totåtoû d' zeles, çou ki va spotchî les [[nurone]]s. == Minêyolodjeye == [[File:Moraedje gris cervea 2 bedots.jpg|thumb|pitite minêye (deus agneas acsûts e minme tins)]] Li må acsût les berbis et les bedots; eto les veas et les åmeas, aprume les ecråxhîs, 8 a 20 moes vîs. C' est sovint cwand l' amagnî est trop foirt, aprume s' i gn a yeu ene miete di pômagne divant. Li maladeye n' avind k' ene biesse u deus, mins des côps, li [[rascråwance]] va disca 25 åcint do ståve (djonnès biesses ecråxheyes).<ref>{{en}} D.C. Blood, J.A. Henderson, O.M. Radostits, ''Veterinary Medicine'', Baillière Tindall, London, 5inme ed., 1979, ISBN 0-7020-07-18-8, pp 1078–1083 (''Polioencephalomalacia'').</ref> == Senes del maladeye == Li prumî sene, c' est sovint l' [[aveulmint]]. Adonpwis, les biesses sont trovêyes avou l' tiesse å hôt, u l' hatrea tourné sol costé. Ele polèt tourniker ezès waides, u dmorêyes clawêyes al minme plaece. Si on vizite berbis malåde a ç' moumint la, Si tiesse est clintcheye d' on costé. Ele riboute li poûssaedje d' on costé, et s' lait aler di l' ôte des costés. Si c' est l' deuzinme u l' troezinme djoû, po les agneas, todi, ci costé la serè tot dbrené (manni d' ansene), et l' ôte nén. Après sacwants eures, li biesse tome tot d' on côp al tere, todi do minme costé. Ele ni s' sait rlever tote seule. Si tiesse est toirdowe: sorsitindowe (opistotonosse), u toirtcheye so leye-minme, ou rabatowe sol costé, «ki s' aschoûte». Sovint, les berbis coûtcheyes mawièt al vude, et pedaler raddimint. Ås bovrins, on lzî pout afeye sawè haetchî leu linwe et li stinde «come on tchåsse-pî». <gallery> File:Agnea moraedje gris do cervea toumaedje minme costé.jpg|agnea ki tome todi so s' droete File:Agnea MGC boutaedje a droete.jpg|boutaedje sol costé File:Agnea moraedje gris cervea tiesse å hôt.jpg|agnea astampé, tiesse å hôt File:Moraedje gris cervea agnea tiesse forsitindowe.jpg|agnea coûtchî sol flanc, tiesse forsitindowe File:Agnea MGC djus hatrea racrampi.jpg|tiesse racrampeye File:Agnea MGC hatrea toirtchî.jpg|toirtchî hatrea File:Moraedje gris do cervea berbis tiesse å hôt.jpg|berbis dressêye tiesse å hôt File:Moraedje gris do cervea berbis coûtcheye tiesse e l' air.jpg|tberbis coûtcheye tiesse å hôt File:Agnea moraedje gris cervea tiesse erî.jpg|agnea, ki s' aschoûte File:Moraedje gris cervea berbis djus si schoûtant.jpg|berbis, minme riployaedje del tiesse File:Moraedje gris cervea pedalaedje.jpg|berbis djus, pedalaedje </gallery> == Damadjes texhowreces == Ene pårteye di l' [[ecefale]] est schavêye, a des metowès plaeces, a droete u a hintche. Å [[microscope]], dins les aisses damadjreces, tote li [[grijhe miyôle]] est moite. == Médiaedje == Li médiaedje si fwait al vitamene B1. S' il est pratiké dins les kékes eures après les prumîs sintomes, li biesse pout schaper. Mins i fårè dandjreus l' aidî a magnî les kékes prumîs djoûs. Ele va rtrover l' vuwe tot doûçmint, mins pout dmorer må veyante. <gallery> File:Berbis moraedje gris cervea djus forsitindaedje cô.jpg|berbis malåde File:Moraedje gris cervea berbis médieye rifwaite 3dj.jpg|li minme ki rwerixh, après 3 djoûs File:MGC agnea rweri.jpg|agnea rweri </gallery> == Sourdant == {{Commonscat|Polioencephalomalacia in ruminants|l'&nbsp;moraedje do gris do cervea}} [[Categoreye:Maladeyes des bedots]] [[Categoreye:Maladeyes des bovrins]] ec4p5xyzib8mmdsyw7qxjjmje6ozzd2 0 44533 427914 384485 2026-10-31T20:02:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427914 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Siquet Håre hote.JPG|thumb|Replaidaedje do tecse dins «[[Lu vî Sprâwe]]»]] [[Imådje:Siquet Håre hote anonçaedje.jpg|thumb|afitchete d' anonçaedje]] '''Di håre a hote''' (''Du hâr à hot´''), c' est ene pîce di teyåte ki raconte, d' ene façon foirt comike, çou ki s' a passé a [[Måmdiy]] inte 1898 et 1920. Elle a stî scrîte pa [[Manfred Siquet]] avou on fel côp di spale da [[Jacky Lodomez]] po les tecses.<ref>[[Li ptite gazete (Måmdiy)|Li ptite gazete]] l° 75, 4/2018, p. 10-12.</ref> == Contnou == Li prumî tåvlea raconte pocwè et kimint li [[Club walon d' Måmdiy]] a stî metou so pî. Li deuzinme djåzrè des [[Kulturkampf|tracasreyes di l' administråcion prûssyinne]]. Li troezinme si pasrè e [[1920]] cwand nos djonnes sicolîs s' ont, tot d' on côp, ritrové divant des mwaisses ki n' djåzént ki l' francès. So tos ces trevéns la, les Måmdiyins ni dmandént k' ene sôre: poleur continouwer a djåzer walon. == Eplaidaedje == Li tecse a stî replaidî come limero a pårt del [[Viye Sprewe]] e 2021. == Boket d' cåzaedje == :''Tolmonde djåzéve li walon, mins on n' poleut nén :''On dveut djåzer l' almand, mins on n' voleut nén :''Adon, on-z a dvou rovyî l' almand et djåzer francès, mins nozôtes, on vleut djusse continouwer a djåzer walon, come li betche nos aveut crexhou. :''C' esteut a s' î piede et a divni bablou.<ref>{{PGMa}}, l° 74, p. 16.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Pîces di teyåte e walon]] [[Categoreye:Walonreye måmdiyinne]] 1hu9hc72uwi35rk3ccyjqnnn7es9a07 0 44665 427865 344766 2026-10-31T19:54:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427865 wikitext text/x-wiki {{Omonimeye}} {{Wiccionaire|Sint Esprit}} {{Wiccionaire|sint-esprit}} * [[Sint Esprit]] (crustinnisse, troezinme djin del Trinité) * [[sint-esprit (oujhea)]] * sint-esprit (portrait dins l' nive) 06w62kihc96p6hpa1q3wij4yfbq9mgf 0 44723 428029 421477 2026-10-31T20:27:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428029 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-lives|JLFcd}} '''Ene cope di deus''' (''Ène coupe di deûs''), c' est on [[roman e walon]] sicrît pa [[Jean-Luc Fauconnier]], ey eplaidî dins l' [[coleccion micRomania]] e [[2018]]. ISBN 978-2-93036483-4 == Prezintaedje == C' est l' istwere di deus djonnès djins – k' on n' dit måy leu no. Leye vént d' ene [[cinslote]], mins a ene matante k' a on [[botike]] ås boubounreyes. Lu provént d' on coulot d' [[fortî]]s. Si a-t i rprins l' mestî di cåzu tertos drola. Mins, a 22 ans, i va replaecî s' fré k' a saetchî on mwais limero å [[tiraedje al cossete po-z aler sôdård]]. I s' vont rescontrer cwand nosse noeråde (co ene !<ref>C' esteut ddja l' minme sôre di cmere k' esteut l' mwaisse personaedje do roman di dvant do minme oteur «[[Li noeråde (roman)|Li noeråde]]».</ref>) vént vinde si martchandijhe amon l' matante do blondinet (lu), k' est rivnou e permission po ene samwinne li dierinne anêye di s' tins d' sôdård ås [[lancî]]s. Li racontaedje di leu prumire resconte divént deus côps. Aprume dins l' prumî tchaptrê «Leye»: :''On djoû k' ele sounéve a l' ouxh di ene di ses pratikes, gn a on sôdård k' a vnou drovi. On grand avou des blonds tchveas ey on rglatixhant sorire. Il esteut rabiyî a lancî, l' cousse. No chwine a dmoré ene miete pafe, avou s' mande a s' bresse et ses noers ouys, eyet lu, avou s' dolman et ses bleus ouys.''<ref>p. 25</ref> Pu, al ribolete, dins l' deuzinme tchaptrê «Lu». :''Cisse samwinne la lyi aveut shonné foirt coûte, ey on matén, deus djoûs divant k' i n' ervåye, i s' aprestéve a rexhe adon k' il a-st etindou k' on sounéve a l' ouxh del måjhone. Il a stî drovou, ey il a tcheu so ene djonne comere – ene grande noeråde avou ene mande a s' bresse – k' el riwaitive, ene miete paf, avou des grands noers ouys rimplis di spites. Il a stî asblawi, eco dpus paski l' solea do matén fijheut rglati l' grande chwine come ene piele."<ref>p. 55</ref> Li troezinme tchapite si va lomer «Zels». == Stîle romantrece == ==== Lomaedje des personaedjes ==== Come dis ses deus romans di dvant (Li djoû k' i plourè des pupes di tere eyet Li noeråde), li scrijheu n' dit nén l' no des personaedjes. Li mwaisse personaedje femrin, c' est "leye" dins l' tite del prumire troke di tchaptrês. Adonpwis, "li grande chwine" u "Cour-di-Boure". Li mwaisse personaedje omrin, c’ est "lu", pu li "[[verreye|côpeu]]", pu "li [[lancî]], adonpwis, el [[botikî]]. Les personaedjes dilérins: * li [[cinslotî]] et l' cinslotresse: parints del Grande Chwine * li mårene ås boubounes: li matante del grande chwine, ki tneut on botike di boubounreyes, pu prinde si pinsion, mins co vni a pont tins del guere tot catchant les bounès dinrêyes dins s' cåve po schaper ås rekizicions des "gris" * deus poirteuses di canon ki fwaiynut l' voye avou "lu" cwand i boutéve co al verreye. Po les dispårti, gn a l' * aidantes et aidant do botike: li blondinete (prumire, deuzinme...), li rossete, li blondinet. * ôtes botikîs et aidants do coulot: li botchî, li feme do botchî, li cåbartî, l' apoticåre, li poirteu d' depeches, li [[messaedjî]]. * les sôdårds etrindjirs del [[guere di 14]]: les bleus (les Francès), les bleus ki n' boevnut pont d' bire (li batayons d' Afrike bijhrece), les gris (les Almands), les cakis (les Inglès), les cis ås cotes (batayon scôswès), les cis ås grands tchapeas (Canadyins). * ocupants almands: li mwaisse ås botes ås sporons (oficî), si tapeu d' mårtea (ôrdonance), li toubakî (toubakî dins s' payis; roci, ramasseu d' amagnî po les gris, motoit on comierçant djwif avou s' "plat bobo"), l' [[årtisse (vetrinaire)|årtisse]] des gris (avou ses berikes, eto lomé "cwate-z-ouys"). === Corwaitaedje des sicolodjeyes === * Caractere do Lancî: Cwand si feme el riplake (n' acceptêye nén ses idêyes), i n' dit rén, mins i s' rivindje tot rpassant boere (disk’ a esse eyignî). :''No botikî s' a continté d' hossî s' tiesse. I n' a nén mouvté, et il a ndalé po fé s' tournêye. Po ç' côp la, dji pinse bén k' il a fwait on bon ptit rpassaedje.'' (p. 164). == Alére == Prezintaedje da [[Louis Marcelle]] dins [[El Bourdon|l' Bourdon]] l° ... (2019). == Pî-notes == [[Categoreye:Romans e walon]] 2yznpr6mczkihv28v04pypx2ytr75rr 0 44779 428234 424881 2026-11-01T10:28:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428234 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Trôs d' Han tchandeles trawêyes muzuraedjes.jpg|thumb|Tchandeles trawêyes po fé des mzuraedjes]] [[Imådje:Trôs d' Han montante tchandele.jpg|thumb|Montantès tchandeles]] [[Imådje:Trôs d' Han vî viziteu.jpg|thumb|Viziteu did dinltins]] [[Imådje:Trôs d' Han boulome toitche.jpg|thumb|Moenneu did dinltins, avou s' toitche]] Les '''trôs d' Han''' (/lɛ tʀõ t hã/)<ref>Å singulî, li mot «Trô d' Han» mostere djusse li trô d' rexhowe.</ref> (e francès, riprins e walon, les '''grotes di Han''', e-n inglès, åjheymint [[riwalnijhåve]], les '''cåves di Han-so-Lesse'''), c' est on [[trô d' rotche]] fwait pa l' [[Aiwe di Lesse]] ki mousse dins l' rotche [[castinnixheus]]e del [[Fåmene]] å [[trô d' Belvå]] et vni rexhe å trô d' Han lu-minme. == Vizite e walon == === Ascoye des djins === <blockquote><i><poem> Bondjoû mes djins:, dji so bén binåjhe ki vos estoz tertos vaici. Nos alans fé eshonne ene vizite ki nos va miner dins li stoumak di nosse [[Fåmene]]; dins l’ trô edou ki l’ [[Aiwe di Lesse]] si va catchî po rsôrti après aveur passé dabôrd 24 eures dins les boyeas des tienes di Han. On fameus trô, on grand trô e tere, rimpli d' camoussaedjes edou ki l' Lesse si piede dins l’ noer. Li cminçmint et l’ coron del grote ont todi stî e-n ene plaece eyou k' les djins ont vnou viker. Ca ces trôs d' rotche la estént leu dmorance. Il a falou ratinde li 18inme sieke po k' les [[omes fougnants]] cmincénxhe a rwaitî çou k' gn aveut inte li boutche et l' cou del montagne. Savoz bén, cwand gn a on trô, k' il î fwait crou, k' il î fwait noer, les djins ont todi l' misse d' aler vey çou k' i gn a laddins. C' est insi k' il ont discovrou les dpus d' 14 km di boyea dins l’ panse do tiene di Han. Ådjourdu, nos alans seulmint fé ON kilomete et dmey. Li restant, c’ est po les sincieus et les omes fougnants. Nos estans dins on payis d' [[castinne]]. Gn a disk’ a dipus d' 60 metes di graevlaedje dissu nozôtes. C' est on izolmint naturel. Esté come ivier, il î fwait 13 [[digré Celsiusse|digrés]]. Mais pol [[crouweur]], c' est dabôrd 100 porcint, sins dandjî d' plouve. Nos vos dmandans di prinde asteme edou çki vos metoz vos pîs, di dmorer avou nozôtes, d' awè do respet po l’ nateure k’ a metou des siekes et des rassiekes po creyer çou ki vos alez vey.</poem></i></blockquote> === Prumire såle === <blockquote><i><poem> Nos alans cmincî pa vaici: li prumire såle. Pocwè çki nos avans des trôs d' rotche vaici et nén a [[Brussele]] ? I gn e-n a a Lidje ou a Tchålerwè, mins c’ est a cåze des [[tcherbonaedje]]s. Gn a deus råjhons po çoula. Li prumire, c’ est paski [[Han-so-Lesse]], c' est on banc [[castinnixheus]], 400 metes fond {{?}}, ki passe do Coûtchant å Levant del Walonreye. On l' lome cobén li [[Calistinne]]. Po nos viziteus flaminds et holandès, ci mot la vént do neyerlandès «kalkstein», ki vout dire... castinne. Li deuzinme råjhon, c' est ki l' Aiwe di Lesse est en miete [[Seur (tchimeye)|seure (acide)]]. Come on djus d' orandje u del sope ki surixhèt cwand on les wåde trop lontins. La 65 miyons d' anêyes, li Lesse passéve ådzeu d' nos tiesses. I gn aveut des craeyes (des crevådes dins l' rotche), et l’ aiwe s' a stî mete didins, et a cmincî a foyî dins l’ rotche. Come c' esteut del seure aiwe, elle a-st ataké l' castinne po-z è fé come on [[froumadje di Holande]].</poem></i></blockquote> === Deuzinme såle === <blockquote><i><poem> C' est l' såle do minaret Vos veyoz do graevlaedje ki tome u ki boute et fé des [[tchandeles di rotche]]. Les cenes ki dschindèt, on les lome les «stalactites» (avou T come dins «toumer») et les cenes ki montèt «stalagmites» (avou M come dins «monter»). Mins c' est manire di dire, paski c' est Piron parey. Ces tchandeles la crexhèt a cåze de gotes d’ aiwe di plouve.<ref>[[Désiré Malet]] eyet l' copinreye di Rotchfoirt (Soce Julos B.) ratournaedje d' on tecse e francès riçû d' on guide pa Joseph Collard.</ref></poem></i></blockquote> == L' Aiwe di Lesse ezès Trôs d' Han == L' aiwe di Lesse si piede dins tos les trôs k' i gn a dins les rotches. On nel såreut shuve come ene corante aiwe. Ele ni ratrape on lét ki ene miete divant l' rexhowe (å Trô d' Han lu-minme). Lavola, ele a ene vete riglatixhance. <gallery> Trôs d' Han aiwe di Lesse waches.jpg Trôs d' Han aiwe di Lesse tchandeles rotches.jpg </gallery> == Dins les belès-letes e walon == [[Louis-Joseph Courtois]] a scrît deus powinmes so ene vizite ås Trôs d' Han e 1896.<ref>[[Annouwaire di l' SLLW]], l° 16, 1903, pp. 51-</ref>. == {{HDs}} == So [[Wikisourd]]: les deus powinmes da [[Louis-Joseph Courtois]]: * [[s:L’ Aiwe di Lesse a Han|L’ Aiwe di Lesse a Han]] * [[s:Voyaedje ås trôs d’ Han|Voyaedje ås trôs d’ Han]] == Sourdants == {{Commonscat|Caves of Han|les Trôs d' Han}} [[Categoreye:Trôs d' rotche]] [[Categoreye:Aveys touristikes del Walonreye]] 6ve2b0a8kw2tbieaz22frrx6sbhkx4l 0 44788 428115 345883 2026-11-01T10:07:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428115 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|faro}} [[File:Timmermans faro.jpg|thumb]] {{po|faro & Faro|Faro (discramiaedje)}} Li '''faro''', c' est ene soucrêye [[bire]] k' est fabrikêye dispu l' [[Mîtrinne Ådje]] a [[Brussele]]. Elle esteut rlomêye el [[Walonreye]], aprume do costé d' Tchålerwè e 19inme et 20inme sieke (pumire mitan). == Fijhaedje == On radjoute do [[rodje souke]] po rfé on deuzinme [[travayaedje]]. == Discrijhaedje == Ele fwait 4,5 åcint d' alcol. == Dins les belès-letes e walon == On ndè cåze dins l' [[tchanson e walon|tchanson]] da [[Djåke Bietrand]] «[[Lolote (tchanson)|Lolote]]». :''Èm boune matante a del bire e botaye, :''Ç' n' est nén l' '''faro''' k' est djamåy si bon k' ça. Eto dins ene ôte, ritchantêye, avou, pa [[Bob Dechamps]]. :''Vén Catrene, vén Catrene, vén; :''Nos n' eralans nén co: :''Mi, dji t' paye on '''faro'''. [[Categoreye:Bires]] [[Categoreye:Amagnîs et aboeres walons]] innn9qldx52u94pwvi9uq6svd27mbdn 0 44874 427756 390807 2026-10-31T19:20:43Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427756 wikitext text/x-wiki {{Riscrire e rfondou}}[[Imådje:Sporting Charleroi - panoramio (7).jpg|vignette]] L' '''Esportigne di Tchålerwè''', ubén d' ès veur ratourné e walon "'''Royå Tchålerwè Esportigne Club'''" (Abredjî adon e : '''R.T.E.C.'''), c' est ene ekipe do fotbale walon ki djowe e Divizion-1-A. E francès, el '''R.T.E.C.''' si lome : '''''Royal Charleroi Sporting Club''''' (Abredjî e : '''''R.C.S.C''.'''). Èç club ci djowe a Tcharlerwè, å [[ståde do Mambour|ståde do Mambor]]. == Staff == {{?}} === Fotbalisse === <ref>https://web.archive.org/web/20190524182838/https://www.sporting-charleroi.be/d1-joueurs.php Ajé li 25 di djulete di 2019, 6:41 PM</ref> <br /> ==== Gôl : ==== N°1 - Nicolas Penneteau N°14 - Joachim Imbrechts N°35 - Parfait Mandanda N°69 - Rémy Riou <br /> ==== Bak: ==== N°4 - Maxime Busi N°5 - Diagne Modou N°6 - Gjoko Zajkov N°17 - Stergos Marinos N°23 - Steeven Willems N°24 - Dorian Dessoleil N°25 - Nurio Fortuna Matias <br /> ==== Alf : ==== N°7 - David Henen N°12 - Thomas Wildemeersch N°13 - Christophe Diandy N°19 - Keita Malick N°20 - Omid Nor Afkan N°21 - Enes Saglik N°22 - Gaëtan Hendrickx N°26 - Marco Ilaimaharitra N°27 - Mamadou Fall N°28 - Ken Nkuba N°29 - Romain Grange N°44 - Ryota Morioka N°70 - Younes Delfi N°77 - Massimo Bruno N°88 - Ali Gholizadeh <br /> [[Imådje:Goffart advinteures raimond hure.jpg|vignette|Coviete d' on live da [[Jean Goffart]].]] ==== Dvant : ==== N°9 - Adama Niane N°10 - Jeremy Perbet N°18 - David Pollet N°45 - Victor Osimhen N°99 - Chris Bedia <br /> === Nén-fotbalisse === '''Prezidint :''' Fabien Debecq '''Staff'''<ref>https://web.archive.org/web/20190524182839/https://www.sporting-charleroi.be/d1-staff.php Ajé li 27 di djulete di 2019, 1:42 PM</ref> ''':''' Karim Belhocine (Etrinneu) Frank Defays (Deuzinme etrinneu) Samba Diawara (Troezinme etrinneu) Michel Iannacone (Etrinneu dès gols) Philippe Simonin (Preparåteu fizike) Mario Notaro (Espôrtif consiaedje) Frédéric Borlée ; Jean-Pierre Castiaux ; Frédéric Vanbelle ; Vincenzo Soranno (Ekipe medicå) == Sopoirteu ey sopoirteuse == === Discrijhaedje === Lès sopoirteus d' Esportigne sont abiyî è noere ey blanc come lès [[Gådes-ås-Roye|Gådes-ås-Royes]]. I gn a bråmint dès bindes dès sopoirteus (vir ådzo). Lès sopoirteus s' achidnut totavå è ståde, ecsepté è T2 ki soeye po lès afronteus sopoirteus. Lès plus calme ey lès plus ritche s' achidnut principålmint è T1. Lès plus rindous ey lès ultras sont è T4, ou tolmonde stampe. Lès sopoirteus del T4 tchante padvant 'l match èl prumîre ranguinne ey èl erfrin di [[Payis d' Tchålerwè (tchanson)|Payis d' Tchålerwè]]. Lès sopoirteus del T3 sont plus dès ocåzioneus sopoirteus. === Oficires bindes dès sopoirteus === {| class="wikitable" |+Lisse<ref>https://web.archive.org/web/20190524183522/https://www.sporting-charleroi.be/supporters.php</ref> !No è francès (*u è inglès*) !No è walon |- |Allez les Zèbres (ALZ) |Alez lès Gådes-ås-Royes |- |Amicale des Supporters |Amisté dès Sopoirteus |- |Brigade Acharnée Charleroi 09 (BAC09) |Acharnêye Brigåde d'Tchålerwè 09 |- |'''*'''Black and White Storm Ultras'''*''' ''FR : Tempête Noire et Blanche des Ultras'' |Noere ey Blanke Timpesse dås Ultras |- |Copains Zébrés |Gådes-ås-Royés Soçons |- |'''*'''Gate 22'''*''' ''FR : Porte 22'' |Poite 22 |- |Indépendant Carolo 04 |Indepindant Tchålerwetî 04 |- |Kop 09 |Kop 09 |- |Le Peuple Zébré |Èl Gådes-ås-Royé Peupe |- |Les Fans Carolos |Lès Sopoirteus Tchålerwetîs |- |Les Gueules Noires |Lès Noeres Gueuyes |- |Les Zèbres du Gros-Fayt |Lès Gådes-ås-Royes do Gro-Fayt |- |Marmots Zébrés |Gådes-ås-Royés Mamots |- |S.R. Les Amis du Sporting |S.R. Lès Amis d' Esportigne |- |'''*'''Wallon's Girls'''*''' ''FR : Les Wallonnes'' |Lès Walones |- |Zebra |Zebra |- |'''*'''Zebra Fanatics Carolo 2013'''*''' (ZFC 13) ''FR : Les Carolos Fanatiques et Zébrés'' |Lès Rindous ey Gådes-ås-Royés Tchålerwetîs |- |Zèbres de Saint-Roch |Gådes-ås-Royes d'Sint-Roch |} == Referinces ey sourdants == <references /> [[Categoreye:Fotbale]] [[Categoreye:Spôrts]] [[Categoreye:Spôrts di bale]] ki5a5bbrtag6eybt0a25vyn6v9xo6fa 0 44946 427739 421181 2026-10-31T19:17:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427739 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Trive}} [[File:Trier BW 2014-05-19 08-19-34.jpg|thumb|Noere poite (vî monumint romin)]] '''Trive''', c' est ene [[veye (djeyografeye)|veye]] d' [[Almagne]]. == Istwere == Ancyinne [[mwaisse veye]] des [[Trevîs]] (tribu des [[Gålwès]] ki si stindeut disca so l' Årdene). Adonpwis, [[diyoceze]] ki comprindeut ene grosse pårteye do payis [[lorin-cåzant]], inte di leye, li [[Gåme]].{{?}} Li pårteye tîxhon-cåzante djåze li [[francike del Mozale]], ki va divni li [[lussimbordjwès]]. Ci stindêye la kimincive a [[Sint-Vit]].<ref>[[E200]] a «Trîve».</ref> == Djeyografeye == raiweye del [[Mozale]]. == Rilidjon == Pelrinaedje å «[[Ptit Djezus]] d' Trive». == Dins les belès-letes e walon == Ene pårteye do [[roman e walon]] «[[Gabriyel et Gabriyel]]» s' î passe. :''Maricica s’ lave pår et prinde ene tchamberlouke po s’ moussî. Termetant k’ ele sopnut, c’ est Madame Leschko k’ rnovele : « Mi ome a morou gn a cwatre ans did ci. Mi grande feye dimeure dilé Berlin ; mi deuzinme feye adlé Coere, el Swisse. Èm fi, k’ est l’ pus ptit del troezinne, il a fwait ses scoles a '''Trive'''-so-Mazale, poy i s’ a retroclé la-djus. Mi, di tenawete, dji prind l’ oto po lzès vey, cwand n’ onk, cwand l’ ôte. Londi ki vént, i m’ fåt ndaler amon Andrî, po passer les fiesses avou lu, et dji serè revoye po les Roys. :''Li pôve, savoz, l’ a deur, la k’ i n’ est nén co maryî, adon k’ il a ddja trinte ans. Et poy, i n’ årè nén ddja condjî al Noyé, a cåze di s’-t ovraedje ! Adon, il a dandjî di s’ moman. Mins dj’ el houcrè torade, po lyi dire ki dji n’ vén nén tote seule. » :''Maricica l’ côpe : « Cwè ç’ k’ i fwait come ovraedje ? » :''Madame Leschko lyi respond : « Il est recepcionisse d’ otel. Il a fwait les scoles di tourisse a '''Trive''', tot pinsant k’ il aléve bouter e l’ Grande Dutcheye do Lussimbork. Mins po fini, il est todi a '''Trive'''. »<ref>[[Georges Sfasie]] & Nicolas Staelens, «[[Gabriyel et Gabriyel]]», p. 104</ref> == Sourdant == [[Categoreye:Veyes d' Almagne]] i5wjlg3oila8875ybtknc7kdgy7jjko 0 44960 427963 390937 2026-10-31T20:16:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427963 wikitext text/x-wiki On '''prono d' djin coplemint''', c' est on [[prono d' djin]] k' est droet coplemint u coplemint indirek do [[viebe]]. <gallery> File:Tåvlea scolrece pronos droets coplemints.jpg|droets coplemints Imådje:Tåvlea scolrece dobes pronos.jpg|dobes pronos dirî l' kimandeu </gallery> </center> == Sôres di pronos d' djin coplemint == Gn a les pronos d' djin droet coplemint (coplemint direk) et les eschlintche coplemint (coplemint nén direk). <center> {| class="wikitable" |- ! Djin !! Droet coplemint<BR>divant l' viebe !! Schlintche <BR>coplemint <BR>divant l' viebe !! Droet coplemint<BR>dirî l' viebe !! Schlintche coplemint <BR>dirî l' viebe |- | Cåzant(e) || ele '''mi''' voet <BR> i '''m’''' voet || ele '''mi''' dit <BR> i '''m’''' dit || waite '''mu''' <BR> croe '''m’''' || dene '''mu''' <BR> di '''m’''' |- | Atôtchî (eye) <BR>camaerådrece || ele '''ti''' voet <BR> i '''t’''' voet || ele '''ti''' dit <BR> i '''t’''' dit || waite '''tu''' <BR> tén '''tu''' (/tẽt.ty/) <BR> tén '''t’''' || atchtêye '''tu''' <BR> di '''tu''' (/dit.ty/) <BR> di '''t’''' |- | Riwaitant(e) || ele '''li''' voet <BR> l' ome '''el''' voet<BR> i '''l’''' voet || ele '''lyi''' dit <BR> i '''lyi''' dit || waite '''lu''' <BR> croe '''l’''' || dene '''lyi''' <BR> di '''lyi''' |- | Cåzant(e)s || ele '''nos''' voet <BR> i '''nos''' voet || ele '''nos''' dit <BR> i '''nos''' dit || waite '''nos''' <BR> croe '''nos''' || dene '''nos''' <BR> di '''nos''' |- | Atôtchîs (eyes) <BR>(eto: Atôtchî (eye) ordinaire) || ele '''vos''' voet <BR> i '''vs''' voet || ele '''vos''' dit <BR> ele '''vis''' dit<BR> i '''vs''' dit || waitîz '''vos''' <BR> waitîz '''vs''' || atchtez '''vos''' <BR> atchtez '''vs''' |- | Riwaitant(e)s || ele '''les''' voet <BR> i '''les''' voet <BR> l' ome '''elzès''' voet <BR> i '''lzès''' voet || ele '''lezî''' dit <BR> l' ome '''elzî''' dit <BR> i '''lzî''' dit || waite '''les''' <BR> croe '''les''' || dene '''lezî''' <BR> dene '''elzî''' <BR> di '''lzî''' |} </center> == Dobes pronos coplemints == [[File:Walon croejhete dobes pronos.ogg|thumb|luçon so «mel» et «lzî»]] A l' troezinme djin, singulî et pluriyal, les droets pronos coplemints «l'» et «endè» si cmaxhnut avou l' prono coplemint nén direk «lyi» u «lezî». :''Dji di ça a lu => * dji li lyi di => dji '''lyi''' di :''dji dene ça a zels => * dji li lzî dene => dji '''lzî''' dene. :''rindoz ça a leye => * rindoz lyi lu => rindoz '''lyi''' :''rind ça a zels => * rind lzî lu => rind '''lzî'''. :''dji n' a pupont d' boure et l' vijhene end a co; dimande * lyi endè => dimande '''ènnî''' :''dji n' a pupont d' boure et les vijhane end ont co; dimande * lezî endè => dimande '''ènnî''' Ciste [[emantchåjhe]] la est bén diferinte do francès, la k' les sfwaitès fråzes serént ''je '''le lui''' dis / je '''le leur''' donne / rendez-le-lui / rends-le-leur / demande-lui-en / demande-leur-en Des ôtes côps, gnè pout awè èn [[etroclaedje]]. :''rind *mu lu => rind '''mel''' :''c' est mi ki *tu lu dit => c' est mi ki '''tel''' dit :''c' est mi ki *vis el dit => c' est mi ki '''vzel''' dit == {{HDs}} == * Sol [[pitite croejhete Hendschel]] ** [https://web.archive.org/web/20050212225921/http://users.skynet.be/lorint/picr/node9.html#SECTION00343000000000000000 Pronos droets coplemints padvant l' viebe] ** [https://web.archive.org/web/20050212225921/http://users.skynet.be/lorint/picr/node9.html#SECTION00345000000000000000 Pronos droets coplemints padrî l' viebe] ** [https://web.archive.org/web/20050212225921/http://users.skynet.be/lorint/picr/node9.html#SECTION00346000000000000000 Pronos coplemints indireks] * {{fr}} Sol [[grosse croejhete Hendschel]] ** [https://web.archive.org/web/20120730013955/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node45.html Pronos droets coplemints divant l' viebe] ** [https://web.archive.org/web/20091016133940/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node46.html Pronos droets coplemints dirî l' viebe] ** [https://web.archive.org/web/20091016133940/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node46.html Pronos eschlintches coplemints] [[Categoreye:Croejhete walone]] 15nqsnxz8zcxmzfihvyukr1mkly28qr 0 44978 427803 415690 2026-10-31T19:28:23Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427803 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} == Nacionås tchampionats == === Divizion-1A === ==== Discripcion ==== Li Divizion-1A<ref>http://www.proleague.be/fr/jupilerproleague/</ref> (''ancyinnmint Divizion-1'') est li plu grand tchampionat del Beldjike. I gn a saze clubs dins èç tchampionat. Lès saze clubs s' afrontnut deus côps pindant èl erîlé tchampionat. *Del prumire ål shijhinme plaece do tchampionat, les ekipes vont è Play-Offs I. *Del setinme ål cwénzinme plaece do tchampionat, les ekipes vont è Play-Offs II avou troes otes ekipes del Divizion-1-B. Les Play-Offs II sont divizés è deus. *Èl dierinne ekipe då tchampionat est rlegué è Divizion-1B. ==== Såjhon ==== [[Divizion-1A do Fotbale Bedje (2018-2019)|2018-2019]] ; [[Divizion-1A do Fotbale Bedje (2019-2020)|2019-2020]] === Divizion-1B === ==== Discripcion ==== Li Divizion-1B<ref>http://www.proleague.be/fr/proximusleague/</ref> (''ancyinnmint Divizion-2'') est li tchampionat etur èl divizion-1A ey èl divizion-1-Novice. I gn a ût clubs dins èç tchampionat. Lès ût clubs s' afrontnut cwate côps pindant èl erîlé tchampionat. Èl erîlé tchampionat est divizé è deus trintches. Lès prumîs dès trintches s' afrontnut deus côps, padri li deuzinme trintche do erîlé tchampionat. Èl wangnant dès deus pårteyes est pormouwé è Divizion-1A. * Èl prumî est promou è Divizion-1A. * Del deuzinme ål cwatrinme plaece do tchampionat, les ekipes vont è Play-Offs II avou sacwantès ekipes do Divizion-1A. * Del cénkinme ål ûtinme (dierinne) plaece do tchampionat, les ekipes vont è Play-Offs III. ==== Såjhon ==== [[Divizion-1B do Fotbale Bedje (2018-2019)|2018-2019]] ; [[Divizion-1B do Fotbale Bedje (2019-2020)|2019-2020]] === Divizion-1-Novice === ==== Discripcion ==== Li Divizion-1-Novice<ref>https://www.belgianfootball.be/fr/competition/CHP_76522/classement</ref> (''ancyinnmint Divizion-3'') est li dierin tchampionat del Beldjike. I gn a saze clubs come è Divizion-1A. Lès saze clubs s' afrontnut deus côps pindant èl erîlé tchampionat come è Divizion-1A. * Del prumire ål cwatrinme plaece, les ekipes vont è Play-Offs-Novice. * Del cénkinme ål dozinme place, les ekipes dimeurnut è Divizion-1-Novice. * Èl ekipe al trazinme plaece va å Finåle Tour del Divizion1-Novice. * Del cwatorzinme ål plaece, les ekipes sont rlégueyes è Divizion-2-Novice (è Flande u è Waloneye). ==== Såjhon ==== [[Divizion-1-Novice do Fotbale Bedje (2018-2019)|2018-2019]] ; [[Divizion-1-Novice do Fotbale Bedje (2019-2020)|2019-2020]] == Tchampionats del Waloneye == === Divizion-2-Novice === ==== Discripcion ==== Li Divizion-2-Novice (''ancyinnmint Divizion-4 u Pormocion'') est li prumî tchampionat del Waloneye. Èç tchampionat est etur èl Divizion-1-Novice, ki soeye li dierin tchampionat del Beldjike, ey èl Divizion-3-Novice, ki soeye divizé è deus tchampionats diferins. I gn a saze clubs ki s' afrontnuxhe deus côps. Li tchampion del såjhon 2018-2019 del Divizion-2-Novice est li [[Royale Union del Lovire Cinte]]<ref>https://www.acff.be/competition/CHP_77939/classement</ref>. ==== Såjhon ==== [[Divizion-2-Novice do Fotbale Walon (2018-2019)|2018-2019]] ; [[Divizion-2-Novice do Fotbale Walon (2019-2020)|2019-2020]] === Divizion-3-Novice === ==== Discripcion ==== Li Divizion-3-Novice est li deuzinme tchampionat del Waloneye. Èç tchampionat est etur èl Divizion-2-Novice et lès Provinciales. Èç tchampionat est divizé è deus tchampionats diferins : - ène Divizion-3-Novice avou lès ekipes lès pus coûtchantreces. - ène Divizion-3-Novice avou lès ekipes lès pus levantreces. ==== Såjhon ==== [[Divizion-3-Novice-A do Fotbale Walon (2018-2019)|2018-2019]] ; [[Divizion-3-Novice-B do Fotbale Walon (2019-2020)|2019-2020]] === Prumîre provinciåle === ==== Discripcion ==== I gn' egziste cwatre prumîre provinciåles è Waloneye : [[Province do Hinnot|Hinnot]], [[Province di Lidje|Lidje]], [[Province do Lussimbork|Lussimbork]] ey [[Province di Nameur|Nameur]]. Les clubs do [[Roman Payis]] djouwnut avou les clubs do [[Province do Braibant flamind|Braibant Flamand]] ey del [[Brussele (redjon)|Redjon di Brussele]]. Dins tchaeke prumîre provinciåle, i gn' a saze ekipes, apus li ci do [[Province do Lussimbork|Lussimbork]] wice i gn' a soulmint cwatorze ekipes. ==== Såjhon ==== [[Prumîre provinciale do Fotbale Walon (2018-2019)|2018-2019]] ; [[Prumîre provinciale do Fotbale Walon (2019-2020)|2019-2020]] == Adjinçnaedje des tchampionats == === Davance === {{Djermon}} === Asteure === {| class="wikitable" width="100%" ! align="center" |Livea ! colspan="4" align="center" |Divizion |- | align="center" |1îre nåcionåle (I) | colspan="4" align="center" |[[Divizion-1A do Fotbale Bedje (2019-2020)|Divizion-1A]] 16 ekipes |- | align="center" |2inme nåcionåle (II) | colspan="4" align="center" |[[Divizion-1B do Fotbale Bedje (2019-2020)|Divizion-1B]] 8 ekipes |- | align="center" |3inme nåcionåle (III) | colspan="4" align="center" |[[Divizion-1-Novice do Fotbale Bedje (2019-2020)|Divizion-1-Novice]] 16 ekipes |- | align="center" |1îre redjonåle (IV) | align="center" |[[Divizion-2-Novice-A do Fotbale Flamand (2019-2020)|Divizion-2-Novice A (VFV)]] 16 ekipes | align="center" |[[Divizion-2-Novice-B do Fotbale Flamand (2019-2020)|Divizion-2-Novice B (VFV)]] 16 ekipes | colspan="2" align="center" |[[Divizion-2-Novice do Fotbale Walon (2019-2020)|Divizion-2-Novice (ACFF)]] 16 ekipes |- | align="center" |2inme redjonåle (V) | align="center" |[[Divizion-3-Novice-A do Fotbale Flamand (2019-2020)|Divizion-3-Novice A (VFV)]] 16 ekipes | align="center" |[[Divizion-3-Novice-B do Fotbale Flamand (2019-2020)|Divizion-3-Novice B (VFV)]] 16 ekipes | align="center" |[[Divizion-3-Novice-A do Fotbale Walon (2019-2020)|Divizion-3-Novice A (ACFF)]] 16 ekipes | align="center" |[[Divizion-3-Novice-B do Fotbale Walon (2019-2020)|Divizion-3-Novice B (ACFF)]] 16 ekipes |- | align="center" |1îre provinciåle (VI) | colspan="4" align="center" |Provinciåle 1 16 ekipes (''Apus : [[Province do Lussimbork]] = 14 ekipes'') |- | align="center" |2inme provinciåle (VII) | colspan="4" align="center" |Provinciåle 2 32 diska 52 ekipes på provinces |- | align="center" |3inme provinciåle (VIII) | colspan="4" align="center" |Provinciåle 3 48 diska 100 ekipes på provinces |- | align="center" |4inme provinciåle (IX) | colspan="4" align="center" |Provinciåle 4 (''Apus : [[Province do Lussimbork]]'') |} == Nåcionåle ekipe == {{Lka}} [[Rodjes Diåles]] == Referinces ey sourdants == <references responsive="" /> 9bujekg02ynhi9jns0nvufecju8mdhp 0 45079 427880 416016 2026-10-31T19:56:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427880 wikitext text/x-wiki <center>[[Divizion-1A do Fotbale Bedje (2017-2018)|2017-2018]] | '''[[Divizion-1A do Fotbale Bedje (2018-2019)|2018-2019]]''' | [[Divizion-1A do Fotbale Bedje (2019-2020)|2019-2020]]<br />[[Divizion-1A do Fotbale Bedje (2018-2019)|Divizion-1A]] | [[Divizion-1B do Fotbale Bedje (2018-2019)|Divizion-1B]] | [[Divizion-1-Novice do Fotbale Bedje (2018-2019)|Divizion-1-Novice]]</center><br /> Li '''såjhon del divizion-1A 2018-2019''' do fotbale bedje, c' est l' 116inme såjhon dispoy l' askepiance do fotbale bedje ey elle est li troezinme dispoy l' askepiance del Divizion-1A. Li [[Standård di Lidje|Standård]], l' [[Esportigne di Tchålerwè]] eyet l' [[Royå Excel Moucron]] sont les clubs walons ki î djouwént. == Ekipes == {| class="wikitable sortable" !No del ekipe !Veye (Province) !Etrinneu !Dierinne såjhon |- | align="left" |Cercle Brugge K. SV |Brudje (Flande coûtchantrece) |{{FRA-d}} [[Laurent Guyot]] |1î – montêye del D-1B |- | align="left" |Club Brugge KV |Brudje (Flande coûtchantrece) |{{HRV-d}} [[Ivan Leko]] |1î |- | align="left" |K. AA Gent |Gand (Flande levantrece) |{{BEL-d}} [[Yves Vanderaeghe]] (disk' å [[8 d' octôbe]] [[2018]]) {{DEN-d}} [[Jess Thorup]] (a pårti do [[10 d' octôbe]] [[2018]]) |4inme |- | align="left" |K. AS Eupen |Neyåw (Lidje) |{{FRA-d}} [[Claude Makélélé]] |15inme |- | align="left" |K. RC Genk |Genk (Limbork) |{{BEL-d}} [[Philippe Clément]] |5inme |- | align="left" |K. SC Lokeren |Lokeren (Flande levantrece) |{{BEL-d}} [[Peter Maes]] (disk' å [[28 d' octôbe]] [[2018]]) {{NOR-d}} [[Trond Sollied]] (do [[29 d' octôbe]] [[2018]] å [[20 di djanvî]] [[2019]]) {{BEL-d}} [[Glen De Boeck]] (a pårti do [[20 di djanvî]] [[2019]]) |13inme |- | align="left" |K. Sint-Truiden VV |Sint-Trond (Limbork) |{{BEL-d}} [[Marc Brys]] |10inme |- | align="left" |K. V Kortrijk |Kortrijk (Flande coûtchantrece) |{{BEL-d}} [[Glen De Boeck]] (disk' å [[15 di nôvimbe]] [[2018]]) {{BEL-d}} [[Yves Vanderaeghe]] (a pårti do [[15 di nôvimbe]] [[2018]]) |7inme |- | align="left" |K. V Oostende |Ostinde (Flande coûtchantrece) |{{BEL-d}} [[Gert Verheyen]] |11inme |- | align="left" |R. Antwerp FC |Anverse (Anverse) |{{ROM-d}} [[László Bölöni]] |8inme |- | align="left" |R. SC Anderlek |Anderlek (Redjon d' Brussele) |{{BEL-d}} [[Hein Vanhaezebrouck]] (disk' å [[16 di decimbe]] [[2018]]) {{NL-d}} [[Fred Rutten]] (do [[6 di djanvî]] [[2019]] å [[16 d' avri]] [[2019]]) {{FRA-d}} [[Karim Belhocine]] (a pårti do [[16 d' avri]] [[2019]]) |3inme |- | align="left" |R. Standård di Lidje |Lidje (Lidje) |{{BEL-d}} [[Michel Preud'homme]] |2inme |- | align="left" |R. Tchålerwè Esportigne Club |Tchålerwè (Hinnot) |{{BEL-d}} [[Felice Mazzù]] |6inme |- | align="left" |Royå Excel Moucron |Moucron (Hinnot) Perwé (Hinnot) |{{BEL-d}} [[Frank Defays]] (disk' å [[30 d' awousse]] [[2018]]) {{GER-d}} [[Bernd Storck]] (a pårti do [[2 d' setimbe]] [[2018]]) |14inme |- | align="left" |SV Zulte-Waregem |Zulte (Flande levantrece) Waregem (Flande coûtchantrece) |{{BEL-d}} [[Francky Dury]] |9inme |- | align="left" |Waasland-Beveren |Beveren (Flande levantrece) |{{BEL-d}} [[Yannick Ferrera]] (do [[30 d' awousse]] [[2018]] å [[11 di nôvimbe]] [[2018]]) {{BIH-d}} [[Adnan Čustović]] (a pårti do [[17 di nôvimbe]] [[2018]]) |12inme |} == Tchampionat == === Erîlé tchampionat === {| class="wikitable sortable" |+Erîlé tchampionat<ref>https://web.archive.org/web/20190626141814/https://www.livescore.com/soccer/belgium/jupiler-pro-league/</ref> !N° !No des clubs !Pts. |- |1 |K. RC Genk |63 |- |2 |Club Brugge KV |56 |- |3 |R. Standård di Lidje |53 |- |4 |R. SC Anderlek |51 |- |5 |K. AA Gent |50 |- |6 |R. Antwerp |49 |- |7 |K. Sint-Truiden VV |47 |- |8 |K. V Kortrijk |43 |- |9 |R. Tchålerwè Esportigne Club |42 |- |10 |Royå Excel Moucron |40 |- |11 |SV Zulte-Waregem |33 |- |12 |K. AS Eupen |32 |- |13 |Cercle Brugge K. SV |28 |- |14 |K. V Oostende |27 |- |15 |Waasland-Beveren |27 |- |style="background:#ff9090; color:black;" class="table-yes" |16 |style="background:#ff9090; color:black;" class="table-yes" |K. SC Lokeren |style="background:#ff9090; color:black;" class="table-yes" |20 |} === Foû-tchampionat === {| class="wikitable" |+Foû-tchampionat I<ref>https://web.archive.org/web/20190626141812/https://www.livescore.com/soccer/belgium/play-off-i/</ref> !N° !No des clubs !Veye (Province) !Pts. |- |1 |K. RC Genk |Genk (Limbork) |52 |- |2 |Club Brugge KV |Brudje (Flande Coûtchantrece) |50 |- |3 |R. Standård di Lidje |Lidje (Lidje) |40 |- |4 |R. Antwerp |Anverse (Anverse) |39 |- |5 |R. SC Anderlek |Anderlek (Redjon d'Brussele) |35 |- |6 |K. AA Gent |Gant (Flande Levantrece) |32 |} {| class="wikitable" |+Foû-tchampionat II-A !N° !No des clubs !Veye (Province) !Pts. |- |1 |Esportigne di Tchålerwè |Tchålerwè (Hinnot) |22 |- |2 |K. Sint-Truiden VV |Sint-Trond (Limbork) |17 |- |3 |K. VC Westerlo |Westerlo (Anverse) |12 |- |4 |K. V Oostende |Ostinde (Flande coûtchantrece) |12 |- |5 |K. AS Eupen |Neyåw (Lidje) |11 |- |6 |K. FCO Beerschot-Wilrijk |Anverse (Anverse) |8 |} {| class="wikitable" |+Foû-tchampionat II-B !N° !No des clubs !Veye (Province) !Pts. |- |1 |K. V Kortrijk |Kortrijk (Flande Coûtchantrece) |24 |- |2 |Union Sint-Djîle-dilé-Brussele |Sint-Djîle-dilé-Brussele (Redjon d'Brussele) |20 |- |3 |Waasland-Beveren |Beveren (Flande levantrece) |13 |- |4 |SV Zulte-Waregem |Zulte (Flande Levantrece) Waregem (Flande Coûtchantrece) |13 |- |5 |Royå Excel Moucron |Moucron (Hinnot) |8 |- |6 |Cercle Brugge K. SV |Brudje (Flande coûtchantrece) |7 |} == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Såjhons del prumire divizion do fotbale bedje]] 8q1bd86yv18v2eg0c7izu30rekr13x0 0 45080 427873 417205 2026-10-31T19:55:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427873 wikitext text/x-wiki <center><center>[[Divizion-1A do fotbale bedje (2017-2018)|2017-2018]] | '''[[Divizion-1A do fotbale bedje (2018-2019)|2018-2019]]''' | [[Divizion-1A do fotbale bedje (2019-2020)|2019-2020]]<center>[[Divizion-1A do fotbale bedje (2018-2019)|Divizion-1A]] | [[Divizion-1B do fotbale bedje (2018-2019)|Divizion-1B]] | [[Divizion-1-Novice do fotbale bedje (2018-2019)|Divizion-1-Novice]]</center></center></center>'''Li såjhon del Divizion-1B 2018-2019''' do fotbale bedje, c' est l' 102inme såjhon dispoy l' askepiance do fotbale bedje eyet c' est l' troezinme dispoy l' askepiance do Divizion-1B. L' [[AFC Tubize]] esteut li seu club walon e Divizion-1B pindant l' såjhon 2018-2019. == Tchampionat == === Prumire troke === {| class="wikitable" |+Clasmint del prumire mitan do tchampionat !N° !No dès clubs !Veye (Province) !Pts. |- |1 |YR K. V Mechelen |Malene (Anverse) |30 |- |2 |Union Sint-Djîle-dilé-Brussele |Sint-Djîle-dilé-Brussele (Redjon d'Brussele) |24 |- |3 |K. FCO Beerschot-Wilrijk |Anverse (Anverse) |24 |- |4 |Lommel SK |Lommel (Limbork) |22 |- |5 |K. VC Westerlo |Westerlo (Anverse) |19 |- |6 |Oud-Heverlee Leuven |Lovén (Braibant Flamand) |15 |- |7 |K. SV Roeselare |Rouselâre (Flande Coûtchantrece) |13 |- |8 |AFC Tubize |Tubize (Roman Payis) |9 |} === Dierinne troke === {| class="wikitable" |+Clasmint del deuzinme mitan do tchampionat !N° !No dès clubs !Veye (Province) !Pts. |- |1 |K. FCO Beerschot-Wilrijk |Anverse (Anverse) |30 |- |2 |YR K. V Mechelen |Malene (Anverse) |29 |- |3 |Union Sint-Djîle-dilé-Brussele |Sint-Djîle-dilé-Brussele (Redjon d'Brussele) |21 |- |4 |K. SV Roeselare |Rouselâre (Flande Coûtchantrece) |20 |- |5 |K. VC Westerlo |Westerlo (Anverse) |15 |- |6 |Oud-Heverlee Leuven |Lovén (Braibant Flamand) |14 |- |7 |AFC Tubize |Tubize (Roman Payis) |14 |- |8 |Lommel SK |Lommel (Limbork) |9 |} === Erilé tchampionat === {| class="wikitable" |+Clasmint do tchampionat complet (28 djournêye)<ref>https://web.archive.org/web/20190626141814/https://www.livescore.com/soccer/belgium/2-division-2-stage/</ref> !N° !No dès clubs !Veye (Province) !Pts. |- |1 |YR K. V Mechelen |Malene (Anverse) |59 |- |2 |K. FCO Beerschot-Wilrijk |Anverse (Anverse) |54 |- |3 |Union Sint-Djîle-dilé-Brussele |Sint-Djîle-dilé-Brussele (Redjon d'Brussele) |45 |- |4 |K. VC Westerlo |Westerlo (Anverse) |34 |- |5 |K. SV Roeselare |Rouselâre (Flande Coûtchantrece) |33 |- |6 |Lommel SK |Lommel (Limbork) |31 |- |7 |Oud-Heverlee Leuven |Lovén (Braibant Flamand) |29 |- |8 |AFC Tubize |Tubize (Roman Payis) |23 |} == Referinces ey sourdants == <references /> [[Categoreye:Såjhons del deuzinme divizion do fotbale bedje]] mhaf1zaxboedjh0ul639g7da4yk7kga 0 45081 427869 417942 2026-10-31T19:54:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427869 wikitext text/x-wiki <center><center>[[Divizion-1A do fotbale bedje (2017-2018)|2017-2018]] | '''[[Divizion-1A do fotbale bedje (2018-2019)|2018-2019]]''' | [[Divizion-1A do fotbale bedje (2019-2020)|2019-2020]]<center>[[Divizion-1A do fotbale bedje (2018-2019)|Divizion-1A]] | [[Divizion-1B do fotbale bedje (2018-2019)|Divizion-1B]] | [[Divizion-1-Novice do fotbale bedje (2018-2019)|Divizion-1-Novice]]</center></center></center>'''Li såjhon del divizion-1-novice 2018-2019''' do fotbale bedje, c' est l' 90inme såjhon dispoy l' askepiance do fotbale bedje eyet elle est l' troezinme dispoy l' askepiance del divizion-1-novice. L' [[Excelsior Vierton]], li [[Royå Fotbale Club di Lidje]], li [[Serè United]] eyet li [[Royå Tcheslet-Fårcene Esportigne Club]] estént les clubs walons ki djouwénxhe e divizion-1-novice, cisse såjhon la. == Tchampionat == === Erilé tchampionat === {| class="wikitable sortable" |+Clasmint<ref>https://web.archive.org/web/20190713104207/https://www.livescore.com/soccer/belgium/1st-amateur-division-promotion/</ref> !L° !Nos des clubs !Veyes (Provinces) !Pts. |- |1 |K. VV THES Sport Tessenderlo |Tessenderlo (Limbork) |62 |- |2 |K. MSK Deinze |Deinze (Flande Levantrece) |59 |- |3 |Royå Excelsior Vierton |Vierton (Lussimbork) |54 |- |4 |Lierse Kempenzonen |Lier (Anverse) |48 |- |5 |K. Rupel Boom |Boom (Anverse) |45 |- |6 |Royå Fotbale Club di Lidje |Rôcou (Lidje) |41 |- |7 |Serè United |Serè (Lidje) |41 |- |8 |RWD Molenbeek-Sint-Djan |Molenbeek-Sint-Djan (Redjon di Brussele) |40 |- |9 |FCV Dender EH |Denderleeuw (Flande Levantrece) |40 |- |10 |K. SK Heist |Heist (Anverse) |38 |- |11 |Royå Tcheslet-Fårcene Esportigne Club |Tcheslet (Hinnot) |36 |- |12 |K. SV Dessel Sport |Dessel (Anverse) |31 |- |13 |K. SV Oudenaarde |Oudenaarde (Flande Levantrece) |34 |- |14 |AS Verbroedering Geel |Geel (Anverse) |31 |- |15 |K. SC Eendracht Aalst |Aalst (Flande Levantrece) |31 |- |16 |K. Knokke FC |Knokke (Flande Coûtchantrece) |24 |} === ''Play-Offs'' novice === {| class="wikitable sortable" |+Clasmint<ref>https://web.archive.org/web/20190713104207/https://www.livescore.com/soccer/belgium/1st-amateur-division-promotion/</ref> !L° !Nos des clubs !Veyes (Provinces) !Pts. |- |1 |Royå Excelsior Vierton |Vierton (Lussimbork) |41 |- |2 |K. VV THES Sport Tessenderlo |Tessenderlo (Limbork) |36 |- |3 |Lierse Kempenzonen |Lier (Anverse) |34 |- |4 |K. MSK Deinze |Deinze (Flande Levantrece) |34 |} == Referinces ey sourdants == <references /> [[Categoreye:Såjhons del troezinme divizion do fotbale bedje]] 8od4rgbvtjdx6ydsy0cy8wrluz8lfvh 0 45083 428004 416838 2026-10-31T20:22:54Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428004 wikitext text/x-wiki Li '''Royå Olympic Club di Tchålerwè''', c' est ene ekipe di fotbale ki vént [[Walonreye]]. Cist ekipe la a stî askepieye e [[1911]], minme k' il est noté so s'-n' essegne l' [[1912|anêye «&nbsp;1912]]&nbsp;». Li ståde do club est a [[Montgneye-so-Sambe]] ey i s' lome li «&nbsp;[[Ståde del Nouveye|Ståde del Nouveye&nbsp;]]». Les sopoirteus eyet les djouweus sont lomés les «[[Ståde del Nouvveye|&nbsp;]][[Tchén|Dogues]][[Ståde del Nouvveye|&nbsp;]]». == Idintité == Les sopoirteus eyet les djouweus sont lomés les «[[Ståde del Nouvveye|&nbsp;]][[Tchén|Dogues]][[Ståde del Nouvveye|&nbsp;]]». Asteure, ene miete come ès rivå, l' [[Esportigne di Tchålerwè]], l' '''Olympic''' a deus principåles coleurs[[1912|&nbsp;]]: li [[noer]] eyet li [[blanc]]. Tins d' ses deus prumîs ans d' vicåreye, ciste ekipe ci aveut l' måve ey el blanc come coleurs. Pindant l' [[dijhnêye 1970]], li prezidint, Jacques Lamotte, ercandja li noer avou l' rodje, tot wårdant l' blanc. C' ît padvant les [[rebanaedjes di 1977]], cwand [[Montniye-so-Sambe|Montgnêye-so-Sambe]] ere co ene comene otonome.<ref>https://olympic-charleroi.be/histoire/</ref> Ces deus coleurs ci sont les cis d' cist ancyin ptit ban la. == Istwere == Li '''Royå Olympic Club di Tchålerwè''' a stî metou so pî a [[Lodlinsåt]]. El no di l' ekipe, a l' epoke, c' esteut «[[Tchén|&nbsp;]]''Caroloregian Lodelinsart Club Olympique''[[Tchén|&nbsp;]]». Dispu, l' '''Olympic''' a sovint candjî d' no, foiravant avou les rebanaedjes avou d' ôtès ekipes.<ref>https://www.dhnet.be/regions/charleroi/2016/04/20/le-rocc-dit-adieu-a-son-m-C76YMN7MVBEJFBV5STA5N2GAOM/</ref> Tins do [[2011|waeyén-tins 2011]], l' '''Olympic''' aveut pou må d' riployî haerna ey adon di disparexhe a l' Union bedje.<ref name=":0">https://www.7sur7.be/football-belge/catastrophe-pour-l-olympic-charleroi~a5011c70/</ref> Li Tribunå do comiece aveut prononcî l' foû-minaedje, cåze des cwitances k' i dveut eyet ki passer houte 360.000 €.<ref>https://www.rtbf.be/article/olympic-de-charleroi-faillite-prononcee-devant-le-tribunal-de-commerce-6888433</ref> L' esté k' a shuvou, l' ekipe aveut stî rprindowe po ricmincî a zero.<ref name=":0" /> E [[2019]], l' estance del boursete des '''Dogues''' esteut mwaijhe. Il ont manké co d' erployî haerna.<ref>https://www.telesambre.be/sport/exclusif-lolympic-charleroi-evite-la-faillite-ce-matin/29189</ref> C' est a ç' moumint la ki l' '''Olympic''' s' rebana avou ene ekipe, k' est leye-minme l' erzultat d' èn ôte rebanaedje[[Tchén|&nbsp;]]: l' [[Espôrtigne Tcheslet-Fårcene]].<ref>https://www.walfoot.be/news/2019-02-12/le-president-de-chatelet-farciennes-fait-le-point-sur-le-dossier-de-fusion-avec-lolympic-charleroi</ref> Après awè passé des ans eyet des razans ådzo, l' '''Olympic di Tchålerwè''' rva djouwer dins l' [[Divizion-1B do fotbale bedje (2025-2026)|deuzinme divizion do fotbale bedje]].<ref name=":1">https://www.rtbf.be/article/la-neuville-amenagee-pour-la-d1b-le-nouveau-coup-de-main-de-romeo-a-l-olympic-charleroi-11535061</ref> Come di djusse, il a stî tchampion do tchampionat di [[Nåcionåle 1 do fotbale bedje (2025-2026)|troezinme divizion do costé walon]].<ref>https://www.sudinfo.be/id992769/article/2025-05-04/en-video-voici-le-de-la-montee-en-d1b-de-lolympic-de-charleroi-signe-roman</ref> Avou l' montêye, les '''Dogues''' doevnut co mwaisse-rifé leu ståde po convni åzès rîles. Si e cas, l' [[Esportigne di Tchålerwè]] vout bén louwer el ci da lu conte 80.000 € å matche.<ref name=":1" /> == Hårdêyes difoûtrinnes == * [https://olympic-charleroi.be/ Mwaisse pådje del waibe oficire.] * [https://olympic-charleroi.be/equipe-premiere/ Lisse des djouweus et di l' ekipe tecnike.] == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Ekipes walones di fotbale]] colaax7bxca64ahgrifh8j5fs7cb0m5 0 45093 427921 416948 2026-10-31T20:03:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427921 wikitext text/x-wiki <center>[[Divizion-1A do fotbale bedje (2018-2019)|2018-2019]] | '''[[Divizion-1A do fotbale bedje (2019-2020)|2019-2020]]''' | [[Divizion-1A do fotbale bedje (2020-2021)|2020-2021]]</center><center>[[Divizion-1A do fotbale bedje (2019-2020)|Divizion-1A]] | [[Divizion-1B do fotbale bedje (2019-2020)|Divizion-1B]] | [[Divizion-1-Novice do fotbale bedje (2019-2020)|Divizion-1-Novice]]</center> Li '''såjhon del divizion-1A 2019-2020''' do fotbale bedje, c' est l' 117inme såjhon dispoy l' askepiance do fotbale bedje ey elle est li troezinme dispoy l' askepiance del Divizion-1A. Li [[Standård di Lidje|Standård]], l' [[Esportigne di Tchålerwè]], li [[K. AS Eupen]] eyet l' [[Royå Excel Moucron]] sont les clubs walons ki î djouwént. == Ekipes == {| class="wikitable" |+ !Nos des ekipes !Veyes (Provinces) !Etrinneus !Dierinne såjhon (avou l' foû-tchampionat) |- |K. RC Genk |Genk (Limbork) |{{GER-d}} Hannes Wolf (asteure) {{BEL-d}} Felice Mazzù (davance) |1î (D-1A) |- |Club Brugge K. V |Brudje (Flande Coûtchantrece) |{{BEL-d}} Philippe Clément |2inme (D-1A) |- |R. Standård di Lidje |Lidje (Lidje) |{{BEL-d}} Michel Preud'homme |3inme (D-1A) |- |R. SC Anderlecht |Anderlek (Redjon di Brussele) |{{BEL-d}} Vincent Kompany (davance) {{BEL-d}} Francky Vercauteren (asteure) {{UK-WAL-d}} Simon Davies (davance) |5inme (D-1A) |- |K. AA Gent |Gant (Flande Levantrece) |{{DEN-d}} Jess Thorup |6inme (D-1A) |- |R. Antwerp |Anverse (Anverse) |{{ROM-d}} László Bölöni |4inme (D-1A) |- |K. Sint-Truiden VV |Sint-Trond (Limbork) |''Nolu'' (asteure) {{BEL-d}} Marc Brys (davance) |9inme (D-1A) |- |K. V Kortrijk |Kortrijk (Flande Coûtchantrece) |{{BEL-d}} Yves Vanderhaeghe |7inme (D-1A) |- |R. Tchålerwè Esportigne Club |Tchålerwè (Hinnot) |{{FRA-d}} Karim Belhocine |8inme (D-1A) |- |Royå Excel Moucron-Pierwé |Moucron (Hinnot) Pierwé (Hinnot) |{{GER-d}} Bernd Hollerbach |14inme (D-1A) |- |SV Zulte-Waregem |Zulte (Flande Levantrece) Waregem (Flande Coûtchantrece) |{{BEL-d}} Francky Dury |11inme (D-1A) |- |K. AS Eupen |Neyåw (Lidje) |{{SPA-d}} Beñat San José |13inme (D-1A) |- |Cercle Brugge K. SV |Brudje (Flande Coûtchantrece) |{{GER-d}} Bernd Storck (asteure) {{FRA-d}} Fabien Mercadal (davance) |15inme (D-1A) |- |K. V Oostende |Ostinde (Flande Coûtchantrece) |{{NOR-d}} Kåre Ingebrigtsen |12inme (D-1A) |- |Waasland-Beveren |Beveren (Flande Levantrece) |{{FRA-d}} Arnauld Mercier (asteure) {{BIH-d}} Adnan Čustović (davance) |10inme (D-1A) |- |K. V Mechelen |Mechelen (Anverse) |{{BEL-d}} Wouter Vrancken |1î (D1-B) |} == Tchampionat == A l' abitude, i gn a deus pårteyes e l' '''Divizion-1A'''. Li prumire k' on lome «''&nbsp;'''''erîlé tchampionat''&nbsp;'''''» eyet l' deuzinme k' on lome «&nbsp;'''foû-tchampionat'''&nbsp;», ubén ''play-offs'' al mode inglesse.<ref>Calcaedje di l' inglès «''&nbsp;play-offs&nbsp;''» k' est rprindou ossu bén e francès k' e neyerlandès.</ref> Seulmint, cåze del [[parminêye 2020]], li govienmint federå a decidé d' arester les tchampionats li [[12 di måss]] [[2020]].<ref>https://www.lesoir.be/286655/article/2020-03-12/coronavirus-pas-de-competition-sportive-dont-la-pro-league-jusquau-3-avril</ref> Foû d' çoula, li consey manaedjrece del Pro League a-st aresté li tchampionat al 29inme djournêye.<ref>https://www.rtbf.be/article/le-verdict-est-tombe-en-pro-league-bruges-champion-waasland-beveren-descend-10502884</ref> {| class="wikitable" |+2 d' avri 2020 !N° !No des clubs !Pts. !D.G. |- |1 |Club Brugge K. V. |70 | +44 |- |2 |K. AA Gent |55 | +23 |- |3 |R. Tchålerwè Esportigne Club |54 | +27 |- |4 |R. Antwerp F. C. |53 | +17 |- |5 |Standård di Lidje |49 | +15 |- |6 |K. V. Mechelen |44 | +3 |- |7 |K. R. C. Genk |44 | +3 |- |8 |R. S. C. Anderlecht |43 | +16 |- |9 |SV. Zulte-Waregem |36 | -8 |- |10 |Royå Excel Moucron |36 | -2 |- |11 |K. V. Kortrijk |33 | -4 |- |12 |Sint-Truiden V. V. |33 | -17 |- |13 |K. A. S. Eupen |30 | -23 |- |14 |Cercle Brugge K. SV |23 | -27 |- |15 |K. V. Oostende |22 | -29 |- |16 |K. R. S. Waasland-S. K. Beveren |20 | -39 |} == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Såjhons del prumire divizion do fotbale bedje]] hdtkltna8dh7nhar83wk05tk9jnd9mh 0 45099 428366 417166 2026-11-01T11:16:46Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428366 wikitext text/x-wiki <center>[[Divizion-1B do fotbale bedje (2018-2019)|2018-2019]] | '''[[Divizion-1B do fotbale bedje (2019-2020)|2019-2020]]''' | [[Divizion-1B do fotbale bedje (2020-2021)|2020-2021]]</center><center>[[Divizion-1A do fotbale bedje (2019-2020)|Divizion-1A]] | [[Divizion-1B do fotbale bedje (2019-2020)|Divizion-1B]] | [[Divizion-1-Novice do fotbale bedje (2019-2020)|Divizion-1-Novice]]</center>Li '''såjhon del Divizion-1B 2019-2020''' do fotbale bedje, c' est l' 103inme såjhon dispoy l' askepiance do fotbale bedje ey el cwatrinme dispoy l' askepiance do Divizion-1A d' asteure. Li [[Royå Excelsior Vierton]] est l' seule ekipe walone ki djouwéve e '''divizion-1B''' pindant l' såjhon 2019-2020. == Ekipes == {| class="wikitable" |+ !Nos des ekipes !Veyes (Provinces) !Etrinneus !Dierinne såjhon |- |K. SC Lokeren |Lokeren (Flande levantrece) |{{BEL-d}} [[Glen De Boeck]] (disk' å [[17 di nôvimbe]] [[2019]]) {{BEL-d}} [[Stijn Vreven]] (a pårti do [[19 di nôvimbe]] [[2019]]) |16inme (D-1A) |- |K. FCO Beerschot-Wilrijk |Anverse (Anverse) |{{BEL-d}} [[Stijn Vreven]] (disk' å [[9 d' octôbe]] [[2019]]) {{ARG-d}} [[Hernán Losada]] (a pårti do [[9 d' octôbe]] [[2019]]) |2inme (D-1B) |- |Union Sint-Djîle-dilé-Brussele |Sint-Djîle-dilé-Brussele (Redjon d' Brussele) |{{SPA-d}} [[Thomas Christiansen]] |3inme (D-1B) |- |K. VC Westerlo |Westerlo (Anverse) |{{BEL-d}} [[Bob Peeters]] |4inme (D-1B) |- |K. SV Roeselaere |Roeselaere (Flande coûtchantrece) |{{ISL-d}} [[Arnar Grétarsson]] (disk' å [[27 di nôvimbe]] [[2019]]) {{FRA-d}} [[Christophe Gamel]] (a pårti do [[27 di nôvimbe]] [[2019]]) |5inme (D-1B) |- |Lommel SK |Lommel (Limbork) |{{ISL-d}} [[Stefán Gíslason]] (disk' å [[17 d' octôbe]] [[2019]]) {{BEL-d}} [[Peter Maes]] (a pårti do [[17 d' octôbe]] [[2019]]) |6inme (D-1B) |- |Oud-Heverlee Leuven |Lovén (Braibant flamind) |{{BEL-d}} [[Vincent Euvrard]] |7inme (D-1B) |- |Royå Excelsior Vierton |Vierton (Lussimbork) |{{GER-d}} [[Dino Toppmöller]] (disk' å [[2 d' decimbe]] [[2019]]) {{FRA-d}} [[Christian Bracconi]] (å pårti do [[4 di decimbe]] [[2019]]) |1î (D-1-Novice) |} == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Såjhons del deuzinme divizion do fotbale bedje]] i0f1yhibo59czjaufvbmcbm1ih7hcl8 0 45103 428154 426354 2026-11-01T10:13:59Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428154 wikitext text/x-wiki Li '''Ledjir metro di Tchålerwè''', c' esteut on pordjet des [[anêyes 1960]]. El vizêye, c' ît d' discandjî el rantoele des [[Tram vicinå di Tchålerwè|trams vicinås di Tchålerwè]] ey el rantoele des [[Tram del STET|verts trams di Tchålerwè]].<ref>https://www.techno-science.net/definition/15586.html</ref> == Pordjet == [[Imådje:Metro_Charleroi_60.svg|vignette|450x450px|Pordjet del rantoele då ledjir metro]]El prumire estape del rantoele do ledjir metro a stî fwaite avou li blouke cintråle di Tchålerwè. Come di djusse, les prumirès ståcions a drovi, c' estént [[Tchålerwè Nonne (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Ståcion Cintråle]], k' aveut èn ôte no a l' epoke, eyet [[Tchålerwè Vilete (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Viyete]], e [[1976]].<ref>https://www.charleroi-decouverte.be/pages/index.php?id=433</ref> Å terminusse nonnrece, El blouke a stî achevêye e 2012<ref>https://www.lalibre.be/regions/hainaut/metro-la-boucle-enfin-bouclee-51b8e64fe4b0de6db9c59fa4</ref> : * Charleroi Gare Centrale – ''[[Tchålerwè Nonne (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Ståcion Cintråle]]'' <br /> Divant li [[3 d' djanvî]] [[2023]], li ståcion si loméve : Charleroi Sud - [[Tchålerwè Nonne (Ledjir metro d' Tchålerwè)|''Tchålerwè Nonne'']]. * Charleroi Villette – ''[[Tchålerwè Vilete (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Viyete]]'' * Charleroi Ouest – ''[[Tchålerwè Coûtchant (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Coûtchant]]'' * Charleroi Palais – ''[[Tchålerwè Palå (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Palå]]'' Divant l' [[8 di setimbe]] [[2023]], li ståcion si loméve&nbsp;: Charleroi Beaux-Arts – ''[[Tchålerwè Beas-Årts (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Beas-Årts]]'' * Charleroi Waterloo (''å cominçmint'' : Charleroi Nord) – ''[[Tchålerwè Waterlô (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Waterlô]] (å cmince : Tchårlerwè Bijhe)'' * Charleroi Janson – ''[[Tchålerwè Janson (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Janson]]'' * Charleroi Parc – ''[[Tchålerwè Park (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Park]]'' * Charleroi Tirou (''å cominçmint'' : Charleroi Écluse) – ''[[Tchålerwè Tirou (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchårlerwè Tirou]] (å cominçmint : Tchålerwè Scluse)'' * Charleroi Sambre (raddjouté e [[2023]]) – ''[[Tchålerwè Sambe (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Sambe]]'' Après li mwaisse blouke, i gn aveut ût ôtès direccions (lomêyes «&nbsp;antenes&nbsp;»). * Antenes rexhant del sitåcion [[Tchålerwè Waterlô (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Waterlô]] : ** Blouke di Tchålerwè - Lodlinsåt - Djumet - Gochliye (djamåy cominceye) ** Blouke di Tchålerwè - Lodlinsåt - Djumet - El Ronsåt (djamåy cominceye) ** Blouke di Tchålerwè - Djilî (achevêye e 2012 eyet abwesnêye) ** Blouke di Tchålerwè - Montgneye-so-Sambe - Tcheslinea - Tcheslet (e werkaedje, doet esse drovou e [[2027]]<ref>https://www.telesambre.be/info/metro-le-point-sur-les-travaux-damenagement-de-la-ligne-m5-chatelineau/67417</ref>) * Antene rexhant del ståcion [[Tchålerwè Tirou (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Tirou]] ** Blouke di Tchålerwè - Mårcinele - Couyet - Lavervå (djamåy cominceye) * Antene rexhant del ståcion [[Tchålerwè Vilete (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Viyete]] : ** Blouke di Tchålerwè - Mårcinele - Mont-dzeu-Mårciene (djamåy cominceye) * Antenes rexhant del ståcion [[Tchålerwè Beas-Årts (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Beas-Årts]] : ** Blouke di Tchålerwè - Dårmè - Mårciene - Moncea-so-Sambe - Liene - Fontinne-l'-Eveke (achevêye e 1992 eyet abwesnêye) ** Blouke di Tchålerwè - Dårmè - Djumet - El Rou-dlé-Tchålerwè - Sovret - Courcele (djamåy cominceye) == Avancixhaedje == === 1976-1980 === Les deus prumirès ståcions a-z awè drovou, c' est : [[Tchålerwè Nonne (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Nonne]] eyet [[Tchålerwè Vilete (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Vilete]]. D' èç costé la del rantoele tchålerwetresse, gn aveut seulmint les trams vicinås ki rôlént. Come sicrît so l' imådje, li dierin tram del [[Societé des Transpoirts Etercommunås d' Tchålerwè|S.T.E.T.]] a rôlé e [[1974]], çou k' est deus ans dvant l' metaedje e rote des deus prumirès ståcions. Divant d' ariver a [[Tchålerwè Coûtchant (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Coûtchant]], les trams prindént les voyes. I passént inte l' avnante eståcion eyet li tchimin d' fier, po rprinde li Rowe do Grand Cintrå. Come di djusse, ciste eståcion ci n' egzistéve nén co. Tolminme, ès trawa aveut ddja stî schavé. El novele voye fijheut k' les trams èn passént pus på prijhon, åré po daler å vî depot. Ces deus bastimints la n' egzistêynut pus. Li ståcion Eden sierveut come terminusse eto. La k' i gn aveut troes rays, wice ki les motrices polént s' erpoizer. Après l' viyaduk, les rames porshuvént leu voye viè [[Djumet]] eyet [[Gochliye]], al Bijhe, u co viè [[Mårciene]], å Coûtchant. {| class="wikitable" !'''Limero''' des lenes !Trote !Anêyes |- |'''<big>41</big>''' |Trejhniye Sicoles – El Rou-dlé-Tchålerwè Plomcot – Tchålerwè Eden |1952-1988 |- |'''<big>43</big>''' |El Rou-dlé-Tchålerwè Plomcot – Tchålerwè Nonne |1953-1985 |- |'''<big>57</big>''' |Courcele Plaece des Trîs – Gochliye – Tchålerwè Nonne |1952-1988 |- |'''<big>61</big>''' |Tchålerwè Nonne – Tchålerwè Eden – Gochliye – Sovret – El Rou-dlé-Tchålerwè – Djumet – Tchålerwè Nonne |1952-1978 |- |'''<big>62</big>''' |Gochliye Calvaire – Tchålerwè Nonne |1932-1988 |- |'''<big>63</big>''' |Fontinne-l'-Eveke Metro – Forchiye – Courcele – Gochliye – Djumet – Tchålerwè Nonne |1952-1986 |- |'''<big>64</big>''' |Tchålerwè Eden – Djumet – El Rou-dlé-Tchålerwè – Sovret – Gochliye – Tchålerwè Nonne – Tchålerwè Eden |1952-1978 |- |'''<big>65</big>''' |Tchålerwè Nonne – Dårmè – Lodlinsåt Coûtchant – Djumet Goyîssåt – Djumet Tchîf-leu – Lodlinsåt Bonnaire – Tchålerwè Nonne |1976-1982 |- |'''<big>66</big>''' |Tchålerwè Nonne – Lodlinsåt Bonnaire – Djumet Tchîf-leu – Djumet Goyîssåt – Lodlinsåt Coûtchant – Dårmè – Tchålerwè Nonne |1976-1982 |- |'''<big>80</big>''' |Mauradje – El Lovire – Tchapele – Trejhniye – Courcele – El Rou-dlé-Tchålerwè – Moncea-so-Sambe – Mårciene – Tchålerwè Eden |1962-1984 |- |'''<big>85</big>''' |Tchålerwè Nonne – Dårmè – El Dochriye – Djumet Goyîssåt – Djumet Hegne – Lodlinsåt Bonnaire – Tchålerwè Nonne |1976-1982 |- |'''<big>86</big>''' |Tchålerwè Nonne – Lodlinsåt Bonnaire – Djumet Hegne – Djumet Goyîssåt – El Dochriye – Dårmè – Tchålerwè Nonne |1976-1982 |- |'''<big>89</big>''' |Treijhniye Depot – Tchålerwè Eden |? |- |'''<big>90</big>''' |El Lovire Gazomete – Anderluwe Monumint – Tchålerwè Eden |1976-1993 |- |'''<big>91</big>''' |Anderluwe Djonccion – Twin Basse-Veye |1945-1983 |- |'''<big>92</big>''' |Twin Basse-Veye – Tchålerwè Eden |1945-1982 |- |'''<big>93</big>''' |El Lovire Gazomete – Anderluwe Monumint |1976-1993 |} === 1980-1982 === Li [[30 di djun]] [[1980]], deus novelès ståcions drovît&nbsp;: [[Tchålerwè Coûtchant (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Coûtchant]] eyet [[Dårmè Pidjes (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Dårmè Pidjes]]. Çoula fwait k' les lenes ki dalént å Nôr ni passént pus på viyaduk. Al plaece, ele porshuvént disk' a l' eståcion di Dårmè, wice k' après les trams erprindént li [[N5]]. Po les cis ki dalént a l' Ouwess, rén n' aveut co candjî. Li dessén mostere eto on drovaedje a droete, viè [[Tchålerwè Beas-Årts (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Beas-Årts]] («&nbsp;Palå&nbsp;», dispu [[2023]]). Les lenes 65, 66, 85 eyet 86 avént disparexhou inte li [[23 d' may]] [[1982]] yet li [[1î d' djanvî]] [[1983]]. La k' il ont stî rcandjî påzès otobusses. Les lenes del prumîre blouke di Djumet, les 85 eyet 86, egzistêynut co asteure. Seulmint, ele n' ont nén wårdé leus tracés. E [[1988]], li lene 85 fjha pus k' ene droete di [[Tchålerwè (corinveye)|Tchålerwè]] disk' a [[Gochliye]].<ref>https://www.zone01.be/collecties/document/1988-nmvb-charleroi-33-4</ref> Li 86, c' esta l' ôte sinse. Asteure, ces lenes ont des rotes bén da zels. Ces deus lenes la si schåynut podbon a [[Goyîssåt (Hamtea di Djumet)|Goyîssåt&nbsp;]]: li 85 va dins l' cinte di [[Djumet]], tins k' el 86 va disk' a [[Egne (Hamtea di Djumet)|Egne]] padvant d' erprinde li voye viè [[Gochliye]].<ref>https://www.letec.be/Content/Uploads/PDF/Plans%20du%20r%C3%A9seau/CH/2023/TEC_Charleroi_NORD-SUD-nov2023.pdf</ref> Les lenes 65 eyet 66 n' ont nén sorviké, mins sacwants elemints s' ertrovnut dins l' varyisté d' ouy des efants del prumire blouke. {| class="wikitable" !'''Limero''' des lenes !Trote !Anêyes |- |'''<big>41</big>''' |Trejhniye Sicoles – El Rou-dlé-Tchålerwè Plomcot – Tchålerwè Eden |1952-1988 |- |'''<big>43</big>''' |El Rou-dlé-Tchålerwè Plomcot – Tchålerwè Nonne |1953-1985 |- |'''<big>57</big>''' |Courcele Plaece des Trîs – Gochliye – Tchålerwè Nonne |1952-1988 |- |'''<big>62</big>''' |Gochliye Calvaire – Tchålerwè Nonne |1932-1988 |- |'''<big>63</big>''' |Fontinne-l'-Eveke Metro – Forchiye – Courcele – Gochliye – Djumet – Tchålerwè Nonne |1952-1986 |- |'''<big>65</big>''' |Tchålerwè Nonne – Dårmè – Lodlinsåt Coûtchant – Djumet Goyîssåt – Djumet Tchîf-leu – Lodlinsåt Bonnaire – Tchålerwè Nonne |1976-1982 |- |'''<big>66</big>''' |Tchålerwè Nonne – Lodlinsåt Bonnaire – Djumet Tchîf-leu – Djumet Goyîssåt – Lodlinsåt Coûtchant – Dårmè – Tchålerwè Nonne |1976-1982 |- |'''<big>80</big>''' |Mauradje – El Lovire – Tchapele – Trejhniye – Courcele – El Rou-dlé-Tchålerwè – Moncea-so-Sambe – Mårciene – Tchålerwè Eden |1962-1984 |- |'''<big>85</big>''' |Tchålerwè Nonne – Dårmè – El Dochriye – Djumet Goyîssåt – Djumet Hegne – Lodlinsåt Bonnaire – Tchålerwè Nonne |1976-1982 |- |'''<big>86</big>''' |Tchålerwè Nonne – Lodlinsåt Bonnaire – Djumet Hegne – Djumet Goyîssåt – El Dochriye – Dårmè – Tchålerwè Nonne |1976-1982 |- |'''<big>89</big>''' |Anderlues Djonccion – Tchålerwè Eden |1980-2012 |- |'''<big>90</big>''' |El Lovire Gazomete – Anderluwe Monumint – Tchålerwè Eden |1976-1993 |- |'''<big>91</big>''' |Anderlues Djonccion – Twin Basse-Veye |1945-1983 |- |'''<big>92</big>''' |Twin Basse-Veye – Tchålerwè Eden |1945-1982 |- |'''<big>93</big>''' |El Lovire Gazomete – Anderluwe Monumint |1976-1993 |}<br /> === 1982-1983 === Li [[21 di djun]] [[1982]], c' est on boket di l' antene viè [[Fontinne-l'-Eveke (viyaedje)|Fontinne-l'-Eveke]] k' on-z ava drovou. Troes novelès ståcions cminça a vir des trams rôler&nbsp;: [[Goutrou Morniye (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Goutrou Morniye]], [[Liene (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Liene]] eyet [[Paradis (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Paradis]]. Ki ci soeye a hintche ubén a droete, les motrices rprindént co leu tchmin so les voyes avou les otos. Après [[Paradis (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Paradis]], on voet on trawa, c' est l' ci po daler disk' a [[Fontinne-l'-Eveke Pétria (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Pétria]]. A l' atake, c' estént les lenes 89, 90 eyet 92 ki passént dzeu. Seulmint, li siervice 92 a staté li [[29 di may]] [[1983]]. {| class="wikitable" !'''Limero''' des lenes !Trote !Anêyes |- |'''<big>41</big>''' |Trejhniye Sicoles – El Rou-dlé-Tchålerwè Plomcot – Tchålerwè Nonne |1952-1988 |- |'''<big>43</big>''' |El Rou-dlé-Tchålerwè Plomcot – Tchålerwè Nonne |1953-1985 |- |'''<big>57</big>''' |Courcele Plaece des Trîs – Gochliye – Tchålerwè Nonne |1952-1988 |- |'''<big>62</big>''' |Gochliye Calvaire – Tchålerwè Nonne |1932-1988 |- |'''<big>63</big>''' |Fontinne-l'-Eveke Metro – Forchiye – Courcele – Gochliye – Djumet – Tchålerwè Nonne |1952-1986 |- |'''<big>65</big>''' |Tchålerwè Nonne – Dårmè – Lodlinsåt Coûtchant – Djumet Goyîssåt – Djumet Tchîf-leu – Lodlinsåt Bonnaire – Tchålerwè Nonne |1928-1982 |- |'''<big>66</big>''' |Tchålerwè Nonne – Lodlinsåt Bonnaire – Djumet Tchîf-leu – Djumet Goyîssåt – Lodlinsåt Coûtchant – Dårmè – Tchålerwè Nonne |1928-1982 |- |'''<big>80</big>''' |Mauradje – El Lovire – Tchapele – Trejhniye – Courcele – El Rou-dlé-Tchålerwè – Moncea-so-Sambe – Mårciene – Tchålerwè Nonne |1962-1984 |- |'''<big>85</big>''' |Tchålerwè Nonne – Dårmè – El Dochriye – Djumet Goyîssåt – Djumet Hegne – Lodlinsåt Bonnaire – Tchålerwè Nonne |1935-1982 |- |'''<big>86</big>''' |Tchålerwè Nonne – Lodlinsåt Bonnaire – Djumet Hegne – Djumet Goyîssåt – El Dochriye – Dårmè – Tchålerwè Nonne |1935-1982 |- |'''<big>89</big>''' |Anderlues Djonccion – Tchålerwè Nonne |1980-2012 |- |'''<big>90</big>''' |El Lovire Gazomete – Anderluwe Monumint – Tchålerwè Nonne |1976-1993 |- |'''<big>91</big>''' |Anderlues Djonccion – Twin Basse-Veye |1945-1983 |- |'''<big>92</big>''' |Twin Basse-Veye – Tchålerwè Nonne |1945-1982 |- |'''<big>93</big>''' |El Lovire Gazomete – Anderluwe Monumint |1976-1993 |} <br /> === 1983-1985 === Les deus ståcions e-n absisse ki recloynut [[Dårmè Pidjes (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Dårmè Pidjes]] sont-st e siervice. On moes shuvant l' metaedje e rote, li lene 41 prindeut les rays do metro disk' a l' eståcion [[Dårmè (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Dårmè]]. Låvå, ele erprindeut li voye vicinåle disk' a [[Trejhniye]], poy seulmint disk' å [[El Rou-dlé-Tchålerwè|Rou]], a pårti del mitan di l' [[1985|anêye 1985]]. Li lene 80 passéve, aprume, pa [[Dårmè (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Dårmè]] po daler disk' å [[Moncea-so-Sambe]] po rmonter a [[Trejhniye]] eyet porshuve ès voye disk' a [[Mauradje]]. Mins nerén, on boket a stî seré. Adon, el lene passéve pus k' pa [[Gochliye]]. Houte di çoula, ça n' est nén scrît sol dessén, mins les 62 eyet 63 egzistént co, a ç' moumint la. {| class="wikitable" !'''Limero''' des lenes !Trote !Anêyes |- |'''<big>41</big>''' |Treijhniye Sicoles – El Rou-dlé-Tchålerwè Plomcot – Tchålerwè Nonne |1952-1986 |- |'''<big>43</big>''' |El Rou-dlé-Tchålerwè Plomcot – Tchålerwè Nonne |1953-1985 |- |'''<big>57</big>''' |Courcele Plaece des Trîs – Gochliye – Tchålerwè Nonne |1952-1988 |- |'''<big>62</big>''' |Gochliye Calvaire – Tchålerwè Nonne |1932-1988 |- |'''<big>63</big>''' |Fontinne-l'-Eveke Metro – Forchiye – Courcele – Gochliye – Djumet – Tchålerwè Nonne |1952-1986 |- |'''<big>80</big>''' |Mauradje – El Lovire – Tchapele – Trejhniye – Courcele – El Rou-dlé-Tchålerwè – Moncea-so-Sambe – Mårciene – Tchålerwè Nonne |1962-1984 |- |'''<big>80</big>''' |Mauradje – El Lovire – Tchapele – Trejhniye – Courcele – Gochliye – Djumet – Tchålerwè Nonne |1984-1986 (''Èç lene a stî limitêye'' ''diska Trejhniye Sicoles'' ''po les boutaedjes etur'' ''èç ståcion eyet Mauradje'') |- |'''<big>89</big>''' |Anderlues Monumint – Tchålerwè Nonne |1980-2012 |- |'''<big>90</big>''' |El Lovire Gazomete – Anderluwe Monumint – Tchålerwè Nonne |1976-1993 |- |'''<big>91</big>''' |Anderlues Djonccion – Twin Basse-Veye |1945-1983 |- |'''<big>93</big>''' |El Lovire Gazomete – Anderluwe Monumint |1976-1993 |} === 1985-1986 === So les deus antenes levantreces, des ståcions estént presse a esse drovowes. Inte di yeusses, [[Tchålerwè Waterlô (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Waterlô]], ki dmeure el dierinne divant li schaytaedje des rays&nbsp;: ene prumire voye viè [[Djilî]] ey ene ôte disk' a [[Montniye-so-Sambe|Montgneye-so-Sambe]]. Li lene 54 årè dvou ratinde [[1992]] po cmincî a rôler.<ref>https://www.charleroi-decouverte.be/pages/index.php?id=434</ref> Do costé d' [[Montniye-so-Sambe|Montgneye-so-Sambe]], il a tourné a rén disk' åzès boutaedjes del [[dijhnêye 2020]].<ref name=":5" /> A l' epoke, on-z aveut decidé di leyî ces pårteyes la ås [[STET|vetes]]. Come di djusse, leus trams n' avént k' des ouxhs a droete eyet nén des deus costés come åzès [[Vicinå tram di Tchålerwè|Vicinås]]. Vola pocwè k' po daler åzès terminusses, les trams rôlnut a hintche eyet nén a droete.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=dXJ9SDK1Kp4</ref> Mins nerén, ça dmeure absant do dessén padzo. {| class="wikitable" !'''Limero''' des lenes !Trote !Anêyes |- |'''<big>41</big>''' |El Rou-dlé-Tchålerwè Plomcot – Tchålerwè Nonne |1986-1988 |- |'''<big>''54''</big>''' |''Djilî Metro – Tchålerwè Nonne'' |''1992-2012'' ''(èç lène ci a seulmint'' ''a stî drovowe e 1992)'' |- |'''<big>57</big>''' |Courcele Plaece des Trîs – Gochliye – Tchålerwè Nonne |1952-1988 |- |'''<big>62</big>''' |Gochliye Calvaire – Tchålerwè Nonne |1986-1988 |- |'''<big>63</big>''' |Fontinne-l'-Eveke Metro – Forchiye – Courcele – Gochliye – Djumet – Tchålerwè Nonne |1952-1986 |- |'''<big>80</big>''' |Mauradje – El Lovire – Tchapele – Trejhniye – Courcele – Gochliye – Djumet – Tchålerwè Nonne |1984-1986 (èç lene ci a rade stî limitêye disk' a Trejhniye Sicoles po les boutaedjes etur låvå eyet Mauradje) |- |'''<big>''84''</big>''' |''Montgneye-so-Sambe Cintnaire – Tchålerwè Nonne'' |''Djamåy'' |- |'''<big>''89''</big>''' |''Anderluwe Monumint – Montgneye-so-Sambe Cintnaire'' |''Djamåy'' ''(èç lene ci a stî'' ''limitêye disk' a'' ''Tchålerwè'' ''Nonne)'' |- |'''<big>89</big>''' |Anderlues Monumint – Tchålerwè Nonne |1980-2012 |- |'''<big>90</big>''' |El Lovire Gazomete – Anderluwe Monumint – Tchålerwè Nonne |1976-1993 |- |'''<big>93</big>''' |El Lovire Gazomete – Anderluwe Monumint |1976-1993 |} === 1986-1992 === E [[1982]], l' antene viè [[Fontinne-l'-Eveke (viyaedje)|Fontinne-l'-Eveke]] si stateut a [[Paradis (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Paradis]]. Après les motrices dalént sol voye. Cwate-z ans après, li metro passe dins l' trawa, wice k' on-z ertrouve li ståcion [[Fontinne (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Fontinne]]. Epwis, on-z endè rexhe po-z ariver a [[Pétria (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Pétria]], ki dveut esse el terminusse. Cwek' les voyes vicinåles ont stî wårdêyes&nbsp;: po-z ataker disk' [[El Lovire (pitit ban)|El Lovire]], poy seulmint disk' a [[Anderluwe Monumint (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Anderluwe Monumint]]. Li lene 63 est sierveye påzès busses dispu [[1986]]. El lene egzistêye co avou l' [[KT]], tenawete k' elle est limitêye a [[Djumet Madlinne (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Djumet Madlinne]], avou l' rôlaedje do [[M3 (Ledjir metro d' Tchålerwè)|M3]]. {| class="wikitable" |+ !'''Limero''' des lenes !Trote !Anêyes |- |'''<big>41</big>''' |Djumet Goyissåt – Tchålerwè Nonne |1986-1988 |- |'''<big>''54''</big>''' |''Djilî Metro – Tchålerwè Nonne'' |''1992-2012'' ''(èç lène ci a seulmint'' ''a stî drovowe e 1992)'' |- |'''<big>55</big>''' |Courcele Plaece des Trîs – Gochliye Fåbork di Brussele |1986-1988 |- |'''<big>57</big>''' |Courcele Plaece des Trîs – Gochliye – Tchålerwè Nonne |1986-1988 |- |'''<big>59</big>''' |Trejhniye Sicoles – Courcele – Gochliye – Tchålerwè Nonne |1986-1988 |- |'''<big>62</big>''' |Gochliye Calvaire – Tchålerwè Nonne |1986-1988 |- |'''<big>63</big>''' |Fontinne-l'-Eveke Metro – Forchiye – Courcele – Gochliye – Djumet – Tchålerwè Nonne |?-1986 |- |'''<big>''80''</big>''' |''Mauradje – El Lovire – Tchapele – Trejhniye – Courcele – Gochliye – Djumet – Tchålerwè Nonne'' |''Djamåy'' ''(èç lene ci a stî'' ''limitêye disk' a'' ''Trejhniye Sicoles)'' |- |'''''<big>81</big>''''' |''Bracgnere – El Lovire – Tchapele – Trejhniye – Courcele – Gochliye – Djumet – Tchålerwè Nonne'' |''Djamåy'' ''(èç lene ci a stî'' ''limitêye disk' a'' ''Trejhniye Sicoles)'' |- |'''''<big>82</big>''''' |''El Lovire – Tchapele – Trejhniye – Courcele – Gochliye – Djumet – Tchålerwè Nonne'' |''Djamåy'' ''(èç lene ci a stî'' ''limitêye disk' a'' ''Trejhniye Sicoles)'' |- |'''<big>''84''</big>''' |''Montgneye-so-Sambe Cintnaire – Tchålerwè Nonne'' |''Djamåy'' |- |'''<big>''89''</big>''' |''Anderluwe Monumint – Montgneye-so-Sambe Cintnaire'' |''Djamåy'' ''(èç lene ci a stî'' ''limitêye disk' a'' ''Tchålerwè'' ''Nonne)'' |- |'''<big>89</big>''' |Anderlues Monumint – Tchålerwè Nonne |1980-2012 |- |'''<big>90</big>''' |El Lovire Gazomete – Anderluwe Monumint – Tchålerwè Nonne |1976-1993 |- |'''<big>93</big>''' |El Lovire Gazomete – Anderluwe Monumint |1976-1993 |} === 1992-1996 === So les deus antenes prezintêyes å dzo-tchaptrê «&nbsp;'''1985-1986&nbsp;'''», li lene 54 a stî metowe e rote, e [[1992]]. A l' epoke, i gn aveut co troes lenes. Mins nerén, el 90 a staté d' rôler, li [[29 d' awousse]] [[1993]].<ref>https://web.archive.org/web/20250304194732/http://www.trams-trolleybus.be/Trams2.html</ref> [[Imådje:Stadtbahn_Charleroi,_Gleisplan_1992.png|alt=|585x585px|droite]] <br /> {| class="wikitable" |+ !Limero des lenes !Trote !Anêyes |- |'''<big>54</big>''' |Djilî Metro – Tchålerwè Nonne |1992-2012 |- |'''<big>''62''</big>''' |''Gochliye Calvaire – Tchålerwè Nonne'' |''Djamåy'' |- |'''<big>''84''</big>''' |''Montgneye-so-Sambe Cintnaire – Tchålerwè Nonne'' |''Djamåy'' |- |'''<big>''89''</big>''' |''Anderluwe Monumint – Montgneye-so-Sambe Cintnaire'' |''Djamåy'' ''(èç lene ci a stî'' ''limitêye disk' a'' ''Tchålerwè'' ''Nonne)'' |- |'''<big>89</big>''' |Anderlues Monumint – Tchålerwè Nonne |1980-2012 |- |'''<big>90</big>''' |El Lovire Gazomete – Anderluwe Monumint – Tchålerwè Nonne |1976-1993 |- |'''<big>93</big>''' |El Lovire Gazomete – Anderluwe Monumint |1976-1993 |} === 1996-2012 === Li [[30 d' awousse]] [[1996]], deus novelès lenes ont cmincî a prinde do siervice'''&nbsp;''': les 55 eyet 88. Ambedeus vont djusk' a [[Tchålerwè Park (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Park]].<ref name=":7">https://metrocharleroi.over-blog.com/article-historique-pourquoi-un-metro-48324708.html</ref> Seulmint, l' antene viè [[Montgneye-so-Sambe]] tournéve co a rén.<ref>https://web.archive.org/web/20060118042213/http://www.trams-trolleybus.be/metrostation20.html</ref> Al copete do mårtchî, l' antene viè [[Gochliye]], ewou çk' i gn a l' [[M3 (Ledjir metro d' Tchålerwè)|M3]] asteure, n' esteut drola k' po les trams monter disk' a depot di Djumet. Li ptite blouke del Nonne a stî mwaisse-rifwaite e [[1997]]. La k' les ståcions [[Tchålerwè Coûtchant (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Coûtchant]] eyet [[Fontinne-l'-Eveke Pétria (Ledjir metro di Tchålerwè)|Pétria]] eto. <ref name=":7" /> {| class="wikitable" |+ !Limero des lenes !Trote !Anêyes !Ercandjî på |- |'''<big>54</big>''' |Djilî Metro – Tchålerwè Nonne |1992-2012 |'''<big>M4</big>''' |- |'''<big>55</big>''' |Djilî Metro – Tchålerwè Park |1996-2012 |'''<big>M4</big>''' |- |'''<big>''57''</big>''' |''Tcheslet – Montgneye-so-Sambe Cintnaire –'' ''Tchålerwè Nonne'' |''Djamåy'' |'''<big>''M5''</big>''' |- |'''<big>''62''</big>''' |''Gochliye Calvaire – Tchålerwè Nonne'' |''Djamåy'' |'''<big>''M3''</big>''' |- |'''<big>84/</big>''' |Fontinne-l'-Eveke Pétria – Djilî Metro |1996-2012 |'''<big>/</big>''' |- |'''<big>88</big>''' |Anderluwe Monumint – Tchålerwè Park |1996-2012 |'''<big>M1, M2</big>''' |- |'''<big>89</big>''' |Anderluwe Monumint – Tchålerwè Nonne |1980-2012 |'''<big>M1, M2</big>''' |} <br /><center><gallery widths="240" heights="240"> Imådje:Films BN 1.jpg Imådje:Films BN 2.jpg Imådje:Films BN 3.jpg </gallery><br /></center> === 2012-2013 === [[Imådje:Charleroi Metro Network 2012.png|880x880px|alt=|centré]] <br /> El rantoele etur 2012 eyet 2013 esteut cåzumint l' minme k' el ci d' asteure. Åré k' li [[M3 (Ledjir metro d' Tchålerwè)|M3]] n' esteut nén co abwesnêye, pask' i les boutaedjes n' estént nén co finis. A l' atake, li lene [[M2 (Ledjir metro d' Tchålerwè)|M2]] dveut s' arester a [[Petrea (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Petrea]], li dierinne eståcion d' [[Fontinne-l'-Eveke]] po daler viè [[Anderluwe]], on côp li [[M3 (Ledjir metro d' Tchålerwè)|M3]] abwesnêye.<br /> === 2013-2023 === [[Imådje:Map of the Charleroi premetro network with background.png|vignette|686x686px|Mape del rantoele do '''ledjir metro''' inte [[2013]] eyet [[2023]].]] * Lenes ki vegnnut di l' antene del ståcion [[Tchålerwè Beas-Årts (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Beas-Årts]] : **[[M1 (Ledjir metro d' Tchålerwè)|M1]] (Rodje) : [[Anderluwe]] - [[Fontinne-l'-Eveke]] - [[Goutrou]] - [[Moncea-so-Sambe]] - [[Mårciene]] - Blouke di [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]] (nén-ôrlodjeu sinse) [[Imådje:Charleroi metro line 1 map.png|centré|272x272px]] **[[M2 (Ledjir metro d' Tchålerwè)|M2]] (Vete) : [[Anderluwe]] (d'aboird nén adviné) - [[Fontinne-l'-Eveke]] - [[Goutrou]] - [[Moncea-so-Sambe]] - [[Mårciene]] - Blouke di [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]] (ôrlodjeu sinse) [[Imådje:Charleroi metro line 2 map.png|centré|272x272px]] ** [[M3 (Ledjir metro d' Tchålerwè)|M3]] (Djaene) : [[Gochliye]] - [[Djumet]] - [[Lodlinsåt]] - [[Dårmè]] - Blouke di [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]] (ôrlodjeu sinse)[[Imådje:Charleroi metro line 3 map.png|centré|258x258px]] <br /> * Lene issowe del antene del ståcion [[Tchålerwè Waterlô (Ledjir Metro)|Tchålerwè Waterlô]] : **[[M4 (Ledjir metro d' Tchålerwè)|M4]] (Bleu) : [[Djilî]] - Blouke di [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]] (nén-ôrlodjeu sinse) [[Imådje:Charleroi metro line 4 map.png|centré|258x258px]] === Asteure === Ouy, li rantoele est cåzumint l' minme ki pindant l' [[Anêyes 2010|dijhnêye 2010]]. Totfeye, [[Tchålerwè Nonne (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Nonne]]<nowiki/>a divnou [[Tchålerwè Ståcion Cintråle (Ledjir metro di Tchålerwè)|Tchålerwè Ståcion Cintråle]]. Avou ça, k' ene novele ståcion a stî radjoutêye inte ci-ci eyet [[Tchålerwè Tirou (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchårlerwè Tirou]] : [[Tchålerwè Sambe (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Sambe]]. Å [[Setimbe|moes d' setimbe]] [[2024]], la k' c' est l' eståcion des [[Tchålerwè Beas-Årts (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Beas-Årts]] k' a candjî d' no. Enute, on-z el lome [[Tchålerwè Palå (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Palå]].[[Imådje:Ligne 5 Charleroi.png|vignette|363x363px|centré|Ene mape avou li rantoele d' asteure, mins nén avou les vraiys nos des avnantès ståcions pol novele lene.]] === Pordjet === [[Imådje:Métro 5C.jpg|vignette|Mape do [[TEC]] so ene plake d' ene hale di busse.]] Avou l' novea ospitå k' on fé basti, li plan mobilité 2019-2024 prevoet l' servixhaedje del lene 5, antene raloyant li Blouke di Tchålerwè, [[Montniye-so-Sambe]] eyet [[Tcheslinea]], disk' a l' avnant ospitå.<ref>https://www.telesambre.be/plan-mobilite-2019-2024-notre-region-na-pas-ete-oubliee</ref> Des boutaedjes avént ddja sti fwaits etur [[1985]] yet [[1991]], mins nole lene raloyant [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]] disk' e [[Montgneye-so-Sambe]] veypus disk' a [[Tcheslet]] aveut stî metowe e-n alaedje. Do côp, les ståcions d' èç antene sont al elaidixhaedje. Mins nerén, e [[2022]], on novea pordjet d' lene a stî metou so pî, avou des noveas nos po kékès ståcions. Totfeye, avou on plan di l' [[Union Uropeyinne]], gn a swessante miyons d' Uros k' ont stî dnés po ç' pordjet ci.<ref name=":3">https://www.rtbf.be/info/regions/hainaut/detail_charleroi-presentation-du-nouveau-tram-qui-roulera-sur-la-nouvelle-ligne-de-metro-vers-chatelet?id=10899920</ref> Å totå, c' est cint cénkante miyons ki vont daler po les boutaedjes del novele lene.<ref>https://www.lecho.be/economie-politique/belgique/wallonie/la-wallonie-va-injecter-plus-d-un-milliard-dans-son-transport-public/10343482.html</ref> Ådzeu d' ça, les rames BN vont esse mwaisse rifwaites.<ref name=":3"/><ref name=":4">https://www.rtl.be/info/regions/hainaut/voici-a-quoi-ressemblent-les-nouveaux-trams-carolos-entierement-relookes-1345468.aspx</ref> == Rame == === Type SM === Li «&nbsp;Type SM&nbsp;», ubén lomé ossu li «&nbsp;Type Speciå Metro&nbsp;», c' esteut des rames «&nbsp;Type S&nbsp;» k' avént stî candjî po poleur håbiter el rantoele do ledjir metro. Li prumirès Type SM avént comincî a pairyî dins l' dierinne troke des [[anêyes 1970]]. Mins néren, elles avént stî patrake li [[4 d' avri]] [[1988]]. Les Type SM estént blancs avou ene foncêye vete moustatche padvant. Ces trams la avént on cârô pantografe. I gn end aveut cwarante-ey-onk. Les limeros dalént di 9120 a 9160.<ref name=":1">https://web.archive.org/web/20090924030959/http://t-e-commun.charleroi.over-blog.org/article-7037534.html</ref><center><gallery widths="240" heights="240"> Imådje:Motrice type-SM 9148 - 2015-12-05 - 04.jpg|Ene rame SM ås [[Tchålerwè Beas-Årts (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Beas-Årts]] e [[2015]]. Contråvmint, dins l' [[Anêyes 1980|dijhnêye 1980]], el tram rola n' roule nén sol rantoele po les siervices comerciås. </gallery></center> === Type SJ === ==== Siervice comerciå ==== Li «&nbsp;Type SJ&nbsp;», ubén lomé eto «&nbsp;Type Speciå Djumet&nbsp;», c' esteut des rames «&nbsp;Type S&nbsp;» k' avént stî candjî po poleur håbiter el rantoele do ledjir metro. Li prumirès Type SJ avént comincî a pairyî dins l' dierinne troke des [[anêyes 1970]]. Mins néren, elles avént stî patrake li [[4 d' avri]] [[1988]]. Les Types SJ estént blancs ådzeu, orandje padzeu ey avou ene bleue lene inte les deus coleurs. Les SJ avént on cârô pantografe eto. I gn end aveut cwénze. Les limeros dalént di 9170 a 9184.<ref name=":1" /><center><gallery widths="240" heights="240"> Imådje:Charleroi apr 1980 04.jpg|[[Tchålerwè Nonne (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Nonne]] (asteure lomêye : [[Tchålerwè Ståcion Cintråle (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Ståcion Cintråle]]) e-n [[avri]] [[1980]], avou ene type SJ å lon. Imådje:Omgebouwde rode S tram in Charleroi-Sud.jpg|Ene rame sol lene 65 e 1980, e [[Tchålerwè Nonne (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Nonne]]. </gallery></center> ==== Siervice tecnike ==== Des ancyinnès '''SJs''' ont stî riprindowes på [[TEC]] po l' siervice tecnike do ledjir metro<ref name=":1" /><ref>http://www.passion-metrique.net/forums/viewtopic.php?f=2&t=4669&start=60</ref> : <center> {| class="wikitable" !Limero !Siervice !Livrêye !Rimarkes |- |7874 |Voyes |TEC |Ancyinnmint '''9174''' |- |9175 |Dipanaedje |Vicinås |/ |- |9176 |Caténère |Vicinås |/ |- |7879 |Voyes |TEC |Ancyinnmint '''9179''' |- |7882 |? |TEC |Ancyinnmint '''9182<ref name=":2">http://www.passion-metrique.net/forums/viewtopic.php?f=2&t=4669&start=135</ref>''' |- |7884 |Voyes |TEC |Ancyinnmint '''9184''' |- |9591 |Caténère |Bleu (Vicinås) |Sovint lomé : '''Li''' '''Bleu moxhon''' ([FR] ''L'Oiseau bleu'') |} </center> === BN LRV === <br />Les BN LRV (veur no : Brugeoise et Nivelloise Light Rail Vehicle) ont comincî å pairyî è 1981 ey ont progressivmint discandjî les Type SJs ey les Type SMs. Les BN LRVs sont cor uzêyes asteure. Ces rames sont etirmint fabrikêye po 'l ledjir metro eyet e 1981 is estént foirt noveas ey ene mitan pus modienes ki les Type SMs eyet SJs. Ces rames euxhant cåzumint cwarante ans, li TEC a decidé di les radiercî e parfondeur.<ref>https://www.lesoir.be/art/1420088/article/actualite/regions/hainaut/2017-01-19/charleroi-plus-40-millions-injectes-d-ici-2020</ref> ==== Modele d' oridjene ==== ===== Livrêye des Vicinås ===== <center><gallery widths="240" heights="240"> Imådje:Beaux-Arts station juni 1983 4.jpg|BN LRV ås Beas-Årts e [[djun]] [[1983]]. |BN LRV å [[Fontinne-l'-Eveke (viyaedje)|Fontinne-l'-Eveke]] etur 1982 eyet 1986 so 'l lene 90. Imådje:Charleroi Sud tram 90 1987.jpg|BN LRV a Tchålerwè Nonne e [[1987]], sol lene 90. Imådje:Charleroi Sud tram 1992 3.jpg|BN LRV a Tchålerwè Nonne, sol lene 89 todi e [[1992]]. </gallery></center> ===== Livrêye do TEC ===== <center><gallery widths="240" heights="240"> Imådje:Métro Léger Charleroi - LRV 7504 in Parc station.jpg|BN LRV å 'l ståcion Tchålerwè Park (dins les [[anêyes 2000]]). Imådje:Charleroi Villette tram.jpg|BN LRV sol lene 89 a Tchålerwè Vilete viè [[Anderluwe]] å [[1î d' octôbe]] [[2011]]. Imådje:BN LRV Class 7.000.jpg|Deus BN LRVs å depot d' [[Anderluwe]] etur 2009 ey asteure. Imådje:Métro léger de Charleroi - ligne M3 - Traversée de Gosselies 01.jpg|BN LRV, lene M3, å [[Gochliye]]. Foto ki date pindant u padri 2013. </gallery></center> ===== Ôtes livrêyes ===== <center><gallery widths="240" heights="240"> Imådje:Charleroi tramlus 5.JPG|BN LRV a Tchålerwè Tirou, li [[27 di fevrî]] [[2012]], avou li prumîre livrêye pol lançmint do rnovea metro. Imådje:Tram by Charleroi Sud.jpg|BN LRV a Tchålerwè Nonne, li [[18 d' avri]] [[2016]], avou li deuzinme livrêye pol lançmint do rnovea metro. </gallery></center> ==== Modele mwaisse-erfé ==== Li [[KT]] a yeu l' dår di mwaisse-erfé les motrices, e [[2018]]. Li prumire d' inte di yeusses a comincî a rôler sol rantoele, al fén di l' [[2021|anêye 2021]].<ref name=":5">https://www.rtl.be/actu/le-tout-nouveau-tram-de-charleroi-enfin-devoile-video/2021-12-20/article/439863</ref> Ene mitan si passe dins èn atulî d' [[Alstom]], a [[Fleuru]]. Ene ôte si trevén dins les cis do [[KT|KT Tchålerwè]].<ref name=":6">https://www.rtbf.be/article/un-quart-des-motrices-des-trams-du-reseau-tec-charleroi-ont-ete-modernisees-11405149</ref> Les toets, les ouxhs, les sidjes eyet les tchenes electrikes ont stî rcandjîs. Ces boutaedjes la sont dvins l' minme idêye ki l' askepiance del lene [[M5 (Ledjir metro di Tchålerwè)|M5]].<ref name=":5" /> Å [[moes d' djulete]] [[2024]], on-z aveut ddja ovré so vint-cénk rames å cint.<ref name=":6" /> <center><gallery widths="240" heights="240"> Imådje:Métro léger de Charleroi - véhicule 7429 rénové - 2024-02-01 - 01.jpg|Li rame avou el limero 7429, so les noveas rays, po daler a [[Tchålerwè Ståcion Cintråle (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Ståcion Cintråle]]. Imådje:TEC Charleroi BN 7409 renovée M5.jpg|Li 7409, c' est l' ene des deus prumires a-z awè vudî avou l' novele livrêye. Li machinisse est e scolaedje ey il est so l' antene di [[Montniye-so-Sambe]]. Imådje:BN LRV - deuropening met rolstoelplank (cropped).jpg|Enute, les ouxhs si drouvnut so les costés. Padvant, ele si racrapotént åddins. </gallery></center> ==== Rassonraedje ==== Totes les '''BN LRVs''', dj' ô bén cwarante-shijh so les céncwante, ki rolnut sol rantoele s'ront rassonrêyes e [[2025]]. Les boutaedjes ont comincîs e [[2020]]. E-n efet, ces motrices rola ont stî metowes e-n ovraedje a l' atake del [[Anêyes 1980|dijhnêye 1980]]. Alôrse, elle ont mezåjhe d' esse rassonrêyes.<ref>https://www.dhnet.be/regions/charleroi/voici-le-nouveau-tram-carolo-a-22-millions-d-euros-5baba8d9cd70d3638d8b2bbb</ref> Ele vont esse totes metowes e djaene k' est l' novea coleur del [[TEC]]. Ene novelisté, c' est l' rôlante poite po rcandjî les ancyinnes. El prumire rame rassonrêye a roté li [[20 di decimbe]] [[2021]]. Asteure, c' est totes les ôtès vweteures k' on va rassonrer.<ref name=":4"/> ==== Motrices ==== Les motrices vont då limero '''7400''' disk' a '''7454''', i gn'a, en fwait, 55 soç metro. Padvant, avou li livrêye di Vicinås, les limeros '''74xx''' estént les limeros '''61xx'''.<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20200927140439/http://www.t-e-commun-charleroi.be/pages/le-mlc/le-materiel-roulant/bn.html</ref><center> {| class="wikitable" |+Lisse des motrices<ref>http://www.tramworld.eu/belgium/charbn-01.html</ref><ref>http://www.tramworld.eu/belgium/charbn-02.html</ref><ref>http://www.tramworld.eu/belgium/charbn-03.html</ref><ref>http://www.tramworld.eu/belgium/charbn-04.html</ref> !Limero !Estat !Livrêye !Rimarkes |- |7400 |Evoyî |/ |Evoyî e [[1991]]. |- |7401 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7402 |Siervice tecnike al [[Tram del Coisse Bedje|Coisse Bedje]] |De Lijn (djaene) |Normålmint, èç motrice åreut dvou rtorné roci. Di pus, li '''7402''' si lome todi '''6102''' eyet il a troes compårtumint.<ref name=":0" /> |- |7403 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |Li '''7403''' n' est nén li '''6103''' d'oridjinne, mins ene ote '''6103''' askepêye padri on rascråwe |- |7404 |Siervice comerciå |4, 3, 2, 1 |/ |- |7405 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7406 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7407 |Evoyî |De Lijn |Li '''7407''' (ubén li '''6107''', d' ès veur no, a stî ricassî al [[De Kusttram|Coisse]]). |- |7408 |Siervice comerciå |TEC (djaene) |Li '''7408''', c' est li prumî tram djaene a esse metou e siervice comerciå.<ref>https://www.telesambre.be/des-le-21-juin-decouvrez-le-1er-tram-renove-du-reseau-carolo</ref> |- |7409 |Siervice comerciå |TEC (djaene) |Li '''7409''', c' est li prumî tram djaene eyet rifé mwaisse. |- |7410 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7411 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7412 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7413 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7414 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7415 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7416 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7417 |Evoyî |Vicinås |Li '''7417''' (ubén li '''6117''', d' ès veur no, a stî ricassî e [[1992]]). |- |7418 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7419 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7420 |Evoyî |Vicinås |Li '''7420''' (ubén li '''6120''', d'ès veur no, est håyné dins l' ståcion Beas-Årts). |- |7421 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7422 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7423 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7424 |Evoyî |Vicinås |Li '''7024''' (ubén li '''6124''', d' ès veur no, a stî ricassî al [[De Kusttram|Coisse]]. |- |7425 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7426 |Siervice comerciå |TEC (djaene - vî modele) |Li '''7026''', ki s' loméve '''6026''', a pindant lonmint stî so les coleurs «&nbsp;4, 3, 2, 1&nbsp;». |- |7427 |Siervice comerciå |TEC (djaene - vî modele) | |- |7428 |Siervice comerciå |4, 3, 2, 1 |/ |- |7429 |Siervice comerciå |Vicinås |Todi avou li livrêye Vicinås, do côp ele si lome cor, '''6129'''. |- |7430 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7431 |Evoyî |De Lijn |Li '''7431''' (ubén li '''6131''', d' ès veur no, a stî ricassî al [[De Kusttram|Coisse]]). |- |7432 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7433 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7434 |Evoyî |Vicinås |Li '''7434''' (ubén li '''6134''', a yeu on rascråwe al ståcion Paradis). |- |7435 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7436 |Siervice comerciå |TEC (djaene) |Li '''7436''', c' est li prumî tram a awè stî pondou e djaene, mins sins aveur stî rifé mwaisse. |- |7437 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |Li '''7437''' (ubén li '''6137''', d' ès veur no, a stî ricassî e [[1988]]), mins elle aveut stî rifwaite e [[2007]].<ref>https://web.archive.org/web/20201020063449/http://rail.life/reeks.php?s=tchbn&v=datum</ref> |- |7438 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7439 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |Li '''7439''', lomé li '''6139''' a ç' tins rola, a stî distrût e [[Perone-dilé-Bince]], e [[1982]]. Mins nerén, elle aveut stî rifwaite e [[2011]].<ref name=":2" /> |- |7440 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7441 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7442 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7443 |Siervice comerciå |TEC (djaene - vî modele) |/ |- |7444 |Siervice comerciå |TEC (djaene) |/ |- |7445 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |Li '''7445''' (ubén li '''6145''', a yeu on rascråwe e [[1988]]). Mins nerén, elle a stî fwaite pask' ele rôleut e 2019.<ref>https://www.facebook.com/838162112898224/photos/a.838162446231524/2001085673272523/?type=3&theater</ref> |- |7446 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7447 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7448 |Siervice comerciå |Vicinås |Todi avou li livrêye Vicinås, do côp ele si lome cor, '''6148'''. |- |7449 |Evoyî |Vicinås |Li '''7449''' (ubén li '''6149''', a yeu on rascråwe e [[1988]]). |- |7450 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7451 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |/ |- |7452 |Siervice comerciå |TEC (3 coleurs) |Li '''7452''', lomé li '''6152''' so les coleurs del SNCV, a stî distrût på on broûlaedje e [[1983]]. Mins nerén, elle aveut stî rifwaite e [[2010]].<ref>http://www.passion-metrique.net/forums/viewtopic.php?f=2&t=4669&start=120</ref> |- |7453 |Siervice comerciå |4, 3, 2, 1 |/ |- |7454 |Siervice comerciå |4, 3, 2, 1 |/ |} </center> == Depot == Li ledjir metro a, asteure, deus depots. Li ci d' Djumet, k' est a costé del [[M3 (Ledjir metro d' Tchålerwè)|M3]] eyet li ci d' [[Anderluwe]] a costé di l' eståcion [[Anderluwe Djonccion (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Djonccion]]. Li depot d' Djumet sieve eto come atulî. On boket d' l' ovraedje po rfé mwaisse les [[BN Light Rail Vehicle|L.R.V.]] est fwait laddé.<ref>https://www.telesambre.be/info/tec-charleroi-comment-se-passe-la-modernisation-des-trams-carolos/56598</ref> == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Tchimin d' fier]] [[Categoreye:Tchålerwè]] [[Categoreye:Ledjirs metros]] <references responsive="" />{{Ledjir metro d' Tchålerwè}}{{Trams ey Ledjirs metros e 'l Beldjike}} f2pjikgko239yo4q4cflkodbhbkvboa 0 45107 428036 417938 2026-10-31T20:28:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428036 wikitext text/x-wiki <center><center>[[Divizion-1-novice do fotbale bedje (2018-2019)|2018-2019]] | '''[[Divizion-1-novice do fotbale bedje (2019-2020)|2019-2020]]''' | [[Nåcionåle 1 do Fotbale Bedje (2020-2021)|2020-2021]]</center><center>[[Divizion-1A do Fotbale Bedje (2019-2020)|Divizion-1A]] | [[Divizion-1B do Fotbale Bedje (2019-2020)|Divizion-1B]] | [[Divizion-1-novice do fotbale bedje (2019-2020)|Divizion-1-Novice]]</center></center>Li '''såjhon del divizion-1-novice 2019-2020''' do fotbale bedje, c' est l' 91inme såjhon dispoy l' askepiance do fotbale bedje. C' est eto l' cwatrinme dispoy l' askepiance del divizion-1-novice. Li [[AFC Tubize]], l' [[RU El Lovire Cinte]], l' [[Olympic Club Tchålerwè Fårcene]], li [[Serè United]], l' [[R. FC Lidje]] eyet l' [[R. SC Vizé]] sont lès clubs walons ki djouwénxhe e divizion-1-novice, cisse såjhon la. == Ekipes == {| class="wikitable" |+ !Nos des ekipe !Veyes (Provinces) !Dierinne såjhon (avou les Play-Offs) |- |AFC Tubize |Tubize (Roman Payîs) |8inme (D-1B) |- |K. VV THES Sport Tessenderlo |Tessenderlo (Limbork) |2inme (D-1-Novice) |- |K. MSK Deinze |Deinze (Flande Levantrece) |3inme (D-1-Novice) |- |Lierse Kempenzonen |Lier (Anverse) |4inme (D-1-Novice) |- |K. Rupel Boom |Boom (Anverse) |5inme (D-1-Novice) |- |Royå Fotbale Club di Lidje |Lidje (Lidje) |6inme (D-1-Novice) |- |Serè United |Serè (Lidje) |7inme (D-1-Novice) |- |RWD Molenbeek-Sint-Djan |Molenbeek-Sint-Djan (Redjon d' Brussele) |8inme (D-1-Novice) |- |FCV Dender EH |Denderleeuw (Flande Levantrece) |9inme (D-1-Novice) |- |K. SK Heist |Heist (Anverse) |10inme (D-1-Novice) |- |Olympic Club Tchålerwè Fårcene |*Montgneye-so-Sambe (Hinnot) |*11inme (D-1-Novice) |- |K. SV Dessel Sport |Dessel (Anverse) |12inme (D-1-Novice) |- |RU El Lovire Cinte |El Lovire (Hinnot) |1î (D-2-Novice) ''Waloneye'' |- |K. V Sint-Eloois-Winkel Sport |Sint-Eloois-Winkel (Flande Coûtchantrece) |1î (D-1-Novice) ''Flande (A)'' |- |Patro Eisden Maasmechelen |Maasmechelen (Limbork) |1î (D-1-Novice) ''Flande (B)'' |- |R. US Lixhe-Vizé |Vizé (Lidje) |2inme (D-1-Novice) ''Waloneye + Finåle Tour'' |} Li [[Royå Tcheslet-Fårcene Esportigne Club]] (D-1-novice) aveu stî rebané avou l' [[Olympic Club Tchålerwè Fårcene|Olympic Club Tchålerwè-Mårciene]] (D-2-novice-francès-cåzante). == Referinces et sourdants == <references /> [[Categoreye:Såjhons del troezinme divizion do fotbale bedje]] 109efkm23z8s9r3q9tmq9vnao727ky4 0 45116 428190 416891 2026-11-01T10:19:59Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428190 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|cripet}} '''Å dierin cripet & årvey då Drîmont ''' (''Au dérin cripèt'' & ''arvoye d'Ôdrîmont''), c' est ene [[ramexhnêye d' arimés]] scrîts pa [[Willy Bal]] ey eplaidî après s' moirt pa [[Jean Germain]] dins l' [[pitite coleccion di l' SLLW]] e [[2019]]. C' end esteut l' limero '''42'''. ISBN 978-2-930505-29-9 == Contnou == Li prumire pårteye, «Å dierin cripet» aveut ddja stî eplaideye dins ene pitite gazete di Twin, «Le Spantole»<ref>No d' on canon håyné a Twin, dandjreus ene disfondowe di «spawtåve», qui fwait awè peu.</ref> e 2001. C' esteut po bistoker si franc soçon, [[Roger Foulon]]. Li deuzinme pårteye, «årvey d' å Drîmont», c' est tos bokets rtrovés dins les vîs papîs do scrijheu, et ki n' avént nén stî metous dins l' live di ses arimés ''Oeuvres poétiques wallonnes 1932-1990'' (1991). Il ont stî scrîts di 1975 a 2006. == Egzimpe di boket == :::'''Nosse Pere di tt al fene copete''' :''Fijhoz prandjire a l' ombe di l' Åbe des Syince do Bén et do Må ? :''Estoz dalé mexhné dins l' grande Tere ås stoeles avou vo fåceye d' ôr? :''Oudon-bén, estoz ervoye a cwatre eures? :''Dijhoz m' on pô, Nosse Pere di tt al fene copete! :''Termetant k' vos fjhoz toubak a ene sadju, :''Way, termetant... :''Tant des poyons aprume eskepyîs ki fwaiynut leu dierinne båye! :''Tant des ptits moxhons rouwés al valêye do ni, arlochîs come des mandes sins cou, mambornés, macsådés, vindous po måluzance ! :''Tant des mames ki braiynut ! :''Tant des mzalés, des crombins, tant des cache-ås-crosses k' ont leu boyeas clawés a leus dos... :''Et par ci des mers et des dezerts, :''Dins les ureus payis k' les batchs sont rimplis a stritche, :''Tant des djonneas portant sins espwers, ki berotnut å mitan d' ene masse di bonzet crås ki s' plindnut d' åjhe. :''Froz co lontins toubak, Signeur, låvå, tt al fene copete? <ref>p. 63.</ref> == Corwaitaedje == {{fr}} [[Joseph Bodson]], [[Cocorico]], 4/2020 p. 5. == Sourdants == [[Categoreye:Pitite coleccion del SLLW]] [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon]] 7t03gajx5ygc7rpmvfytcfzjt2bk7xi 0 45142 427696 384819 2026-10-31T19:10:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427696 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} Li '''tram di Lidje''', c' est on pordjet di tram dins l' veye di [[Lidje]], askepyî e [[2008]]. Come i gn aveut [[Vete tram di Lidje|ancyinnmint]]. I gn årè deus lenes, inte di yeusses ene ki va esse metowe e-n ovraedje viè [[2022]]. Les boutaedjes del prumire lene vont durer troes ans (2019-2022). Ci serè li [[TEC]] ki caetchrè d' èç rantoele cial. == Ovraedje == Padvant d' mete el rantoele e-n ovraedje, les trams vont rôler ût moes sins voyaedjeus. Come di djusse, c' est po fé des såyes.<ref>https://www.todayinliege.be/le-tram-roulera-8-mois-a-vide-entre-la-fin-de-sa-construction-et-sa-mise-en-service-pour-les-voyageurs/</ref> == Lenes == === Lene 1 === <ref>https://letram.be/</ref> ==== Principåle trote ==== * [[Sclessin]] ** Standard -- ''Standård'' ** Place Ferrer -- ''Plaece Ferrer'' ** Pont des Modeleurs -- ''Pont des Modleus'' * [[Lidje (veye)]] ** Val Benoit -- ''Vå Benoet'' ** Place Général Leman -- ''Plaece Djenerå Leman'' ** Gare des Guillemins -- ''Ståcion des Guillemoins'' ** Esplanade des Guillemins -- ''Esplanåde des Guillemins'' ** Avenue Blonden -- ''Avnowe Blonden'' ** Charlemagne -- ''Tchårlumagne'' ** Pont d'Avroy -- ''Pont di Avroy'' ** Lonhienne -- ''Lonhienne'' ** Opéra -- ''Operå'' ** Place Saint-Lambert -- ''Plaece Sint-Bert'' ** Cité Administrative -- ''Administratif Coron'' ** Place des Déportés -- ''Plaece des Dépôrtés'' ** Marengo -- ''Marengo'' ** Pont Atlas -- ''Pont Atlas'' * '''''Schåyaedje del lene ([[Bressou]] eyet [[Coronmouze]])''''' ==== Aviè [[Bressou]] ==== * [[Bressou]] ** Avenue de Lille -- ''Avnowe di Lille'' ** Gare de Bressoux -- ''Ståcion di Bressou'' ==== Aviè [[Coronmouze]] ==== * [[Coronmouze]] ** Rue aux Chevaux -- ''Voye ås tchivås'' ** Coronmeuse -- ''Coronmouze'' === Lene 2 === El deuzinme lene est co k' on djermon. Èç lene ci duvreut raloyî [[Anse]] eyet [[Li Vå-dzo-Tchivrimont]]. == Rame == El modele di rames ki voyaedjrè so ç' rantoele cial serè on modele "[[CAF Urbos 3|Urbos]]", askepyî på soce [[Construcciones y Auxiliar de Ferrocarriles]]<ref>https://www.rtbf.be/info/regions/liege/detail_tramardent-l-emporte-face-a-mobiliege?id=10023001</ref> (ene eterprijhe spågnole k' askepeye des rames di tram). Ces rames sont l' djinre di rames ki voyaedjnut e [[Zaragoza]] ([[Sipagne]]). <center><gallery widths="240" heights="240"> Imådje:Liège tram CAF Urbos maquette 1.jpg Imådje:Liège tram CAF Urbos maquette 2.jpg Imådje:Liège tram CAF Urbos maquette 3.jpg </gallery></center> == Referinces eyet sourdants == <references />{{Tram ey Ledjir metro è Beldjike}} [[Categoreye:Tchimin d' fier]] 9pwly1e1yotjcnq4rosieaoosmex4vx 0 45683 427513 405153 2026-10-31T18:41:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427513 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse payis}} {{Wiccionaire|Estoneye}} L' '''Estoneye''', lomêye eto li '''Republike d' Estoneye''', c' est on [[dislaxhî payis]] di l' [[Urope levantrece]] eyet ene ancyinne republike di l' [[URSS]]. [[Mwaisse veye]]: [[Taline]] == Lingaedjes == * [[estonyin (lingaedje)|estonyin]]: on lingaedje del [[famile finongrwesse (lingaedjes)|famile finongrwesse]], oficir. * [[rûsse (lingaedje)|rûsse]], l' ancyin [[lingaedje oficir]] do tins d' l' URSS, cåzé pa totes les djins ki s' î ont-st astalé adon. == Rilomés Estonyins == [[Johannes Aavik]] == Istwere == Ele n' a stî rmetowe avou l' URSS k' après l' [[deuzinme guere daegnrece]]. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Urope]] [[Categoreye:Urope levantrece]] [[Categoreye:Dislaxhîs payis]] [[Categoreye:Estoneye|*]] ne737n3ljvtd23a84w8p3y45qjjfsvm 0 45693 427781 349382 2026-10-31T19:24:43Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427781 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-motîs|ARY0}} [[Imådje:Coviete ARY0.png|thumb]] Li '''live di fråzes Lonely Planet so l' arabe marokin''', ki l' vraiy tite, c' est «''Moroccan Arabic''», c' est on live di fråzes po tirer s' plan cwand on voyaedje e [[Marok]]. Les fråzes di l' [[arabe marokin]] sont scrîtes e-n [[alfabet latén]] et ratournêyes e-n [[inglès]]. Il a stî scrît pa Dan Bacon, Bichr Andjar et Abdennebi Benchehda. {{Wiccionaire-motîs|ARY0}} Il est eplaidî dins ene coleccion «''Lonely planet phrasebooks''» a Footscray, dins l' estat d' Victoria, e-n [[Ostraleye]]; li 3inme edicion date di 2008. ISBN 978-1-74059-187-4. Il est rprins avou l' côde '''ARY0''' sol [[Wiccionaire]]. == Contnou == C' est on motlî avou del croejhete, pu des fråzes pa tinme, sicrîtes e-n arabe marokin, ralfabetijhî avou des scrijhas purade près di l' inglès. Sol deuzinme colone, li ratournaedje e-n [[inglès]]. Dins l' motlî do coron do live (pp. 151-172), gn a eto li scrijhaedje des mots e-n alfabet arabe. Gn a la a pô près 1700 mots. I comprind eto cwate pådjes d' [[amazir]] (pp. 131-134), et pår di [[francès]] (pp. 135-146). == Sistinmes ortografikes == === alfabet latén === {{dal}} === alfabet arabe === [[Categoreye:Arabe marokin]] [[Categoreye:Lingaedje amazir]] [[Categoreye:Motlîs]] 7kwmvbbx8hk185xh36lpgtduax2ij8u 0 45709 428233 415644 2026-11-01T10:28:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428233 wikitext text/x-wiki {{Djermon}}[[File:Kinkaku3402CB.jpg|vignette|Kinkaku-ji, Kioto]]'''Kioto''', c' est ene veye do [[Djapon]]. == Istwere == '''Kioto''', ça ava stî el [[mwaisse-veye]] do [[Djapon]] disk' e [[1869]], padvant [[Tokio]]. Ci-ci a prindou si plaece paski l' [[caizer]] di l' epoke aveut bagué drola.<ref><nowiki>https://www.nippon.com/fr/japan-topics/g00993/#:~:text=Kyoto</nowiki> est resté le centre,nom pour la nouvelle capitale.</ref> Tins del [[deuzinme guere daegnrece]], l' [[Univiersité caizerlike djaponesse di Kioto]] aveut miné des asprouvetes po fé des åres bactereyolodjikes. El binde di djins k' estént ocupés avou ça si loméve «&nbsp;Unité 731&nbsp;».<ref>https://www.lesinrocks.com/actu/pourquoi-lhistoire-de-lunite-731-reste-taboue-au-japon-177468-01-10-2018/</ref> Minme si '''Kioto''' esteut todi sol lisse des veyes a pleur esse calonêye avou ene bombe atomike, å [[moes d' djun]] [[1945]]. On lz aveut rsaetchî del lisse.<ref><nowiki>https://www.nationalgeographic.fr/histoire/1945-les-etats-unis-prevoyaient-denvoyer-une-troisieme-bombe-atomique-sur-le-japon#:~:text=Kyoto</nowiki> fut retirée de la,sauver l%27ancienne capitale japonaise.</ref> Li [[protocole di Kioto]], c' est on protocole sinné e [[1997]]. Ès-n' adierça, c' est d' limiter les [[candjmints climatikes]].<ref>https://climat.be/politique-climatique/internationale/protocole-de-kyoto-2008-2012</ref> == Rilomêye == Bén k' ele soeye erlomêye po s' [[Protocole di Kioto|protocole]], '''Kioto''' est rwaitî tot-z estant l' [[Mwaisse veye|mwaisse-veye]] tuzançrece do [[Djapon]].<ref>https://www.kanpai.fr/kyoto</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> a72g4mzfstwbg42mlx74ztb2i0im1pv 0 45711 428155 349734 2026-11-01T10:14:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428155 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Simple horse twitch.jpg|thumb]] [[Imådje:Toitche-nez pôzucion mwin apiçaedje lepe.jpg|thumb]] On '''toitche-nez''', c' est on mantche avou on laesse après, k' on toirtcheye dissu l' [[lepe]] dizeutrinne d' on [[tchvå]] ou d' on [[moulet]] po l' [[tini astok]]. Et l' [[årtisse (vetrinaire)|årtisse]] el poleur viziter et médyî. On s' è pout siervi eto so les [[chamo]]s. == Bokets do toitche-nez == * li coide: nén trop grosse po n' nén schiper; ça pout esse ene cénkinne di coides di [[balot (fôraedje)|balot]]. * li mantche: trawé å dbout do dzeu po passer l' coide == Metaedje do toitche-nez == On passe si mwin dins dins l' laesse del coide, et leyî pinde li toitche-nez après s' pougnet. D' ene mwin, on apice li lepe dizeutrinne do tchvå, et d' l' ôte, on toirtcheye li coide åtoû del lepe, tot tournant l' mantche raddimint. Li mwin continowe a tni l' lepe, disca tant ki l' coide est bén toirtcheye et l' lepe bén serêye, tantea k' on pout tni l' lepe (et tote li tiesse, et tot li tchvå) avou l' mantche, sins waire di foice. On l' pout mete eto après ene oraye (metans on deuzinme toitche-nez, a des biesses foirt kitapantes). <gallery> Metaedje do toitche-nez1.jpg Metaedje do toitche-nez2.jpg Metaedje do toitche-nez3.jpg Toitche-nez.jpg </gallery> == Esplikêye sol rotaedje do toitche-nez == Li doleur askepieye på toitche-nez fwait ki l' biesse ni prind nén asteme ås ôtes doleurs, par egzimpe, cwand on lyi fwait ene [[pikeure]]. {{Commonscat|Horse twitch|les toitche-nez}} [[Categoreye:Tinaedje astok des biesses]] [[Categoreye:Tchivås]] [[Categoreye:Årtisyince]] 1eg4loevq2tmnohk2x3abh7600gvc92 0 45784 427728 349722 2026-10-31T19:16:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427728 wikitext text/x-wiki [[File:Kamishibai.jpg|thumb]] Li '''camichibay''' (djaponès 紙芝居, çou ki vout dire «[[pîce di teyåte]] so [[papî]]»), c' est on [[spectåke di rowe]] po ls [[efant]]s k' esteut corant e [[Djapon]] disk' al deuzinme mitan do 20inme sieke. Li conteu racontéve ene istwere, et mostréve des [[imådje]]s. == Shuvance == Sacwants lives sont raloyîs tot s' aspoyant so l' idêye do camichibay. Li pådje di hintche est mostrêye ås efants, et li tecse est e l' evier, sol pådje di droete, tantea ki l' raconteu(se) el pout lére åjheymint. Insi est adjinçné «[[Schandeye (live d' imådjes)|Schandeye]]» da [[Joëlle Spierkel]]. {{Commonscat|Kamishibai|l'&nbsp;camichibay}} [[Categoreye:Teyåte]] [[Categoreye:Djapon]] [[Categoreye:Efance]] phug9yqqq6cd1vmerbdfkqalo3oioup 0 45791 427798 415299 2026-10-31T19:27:33Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427798 wikitext text/x-wiki [[File:Meister des Rosenromans 001.jpg|250px|thumb|Manuscrit medievål do Roman del Roze.]] Li '''Roman del Roze''', c' est on roman e vers sicrît pa deus scrijheus francès å [[13inme sieke]]. Ambedeus scrijheus ont scrît ç’ roman la, li prumî esta [[Guillaume de Lorris]], li deuzinme esta [[Jean de Meung]]. Il avént des stîles foirt diferins. [[Guillaume de Lorris]] cominça a scrire on roman alegorike mins ki rprindeut les côdes di l’ amour courtwès. [[Jean de Meung]] erprinda eto cisse metode la, mins s’ pårteye a ds accints ironikes eyet comikes ki sont noveas. [[Categoreye:Romans e-n ancyin francès]] 7uecc1yvrbq0p9ok68nn25dtz8qdr6x 0 45808 427905 422162 2026-10-31T20:00:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427905 wikitext text/x-wiki '''Tchåle d' Outrumont''' (fr. '''''Charles d'Oultremont'''''), ci fourit onk des dierins [[princes-evekes di Lidje]]. C' esta onk des råles prince-eveke di stok walon ki fourit lomé li [[20 d' avri]] [[1763]], pa 31 vwès disconte 19 å prince Clemint d' Sake, fi da Ogusse III d' Pologne. Il aveut skepyî a [[Warfuzêye]] li [[26 di djun]] [[1716]]. I mora li [[22 d' octôbe]] [[1771]] après fok 8 ans d' ringne. == Tchåle d' Outrumont et les belès-letes e walon == Gn a bén 28 [[sicrijhaedje e walon|tecses e walon]] so si eleccion, si «confirmåcion», et des margayes avou les «clemintins» (disfindeus del candidateure da Clemint d' Sake). I sont limerotés di 23 a 50 dins l' [[invintaire Piron]]. C' est l' troezinme anêye ([[1765]]) di s' ringne ki les rlomés [[operå]]s e walon vont cmincî a esse djouwés, inte di zels, les [[Teyåte lidjwès (operås)|cwate pîces do "Teyåte Lidjwès"]]. == {{HDV}} == [[Cantåte lidjwesse prezintêye å Prince li djoû di si eleccion]] [[Categoreye:Princes-evekes di Lidje|Doutrumont]] k645h2wt2eh4c2bussgnmrrotz7ih8z 0 45856 428090 401171 2026-11-01T10:03:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428090 wikitext text/x-wiki Li '''Pårlumint del Walonreye''' ([FR] ''Parlement de Wallonie''), ubén '''Pårlumint walon''' ([FR] ''Parlement wallon''), c' est l' [[institucion pårlumintrece]] del [[Redjon walone|Walonreye]]. Ès bastimint, ki s' lome «&nbsp;[[Pårlumint del Walonreye (Bastimint)|Ospice Sint-Djîle&nbsp;]]», si trouve a [[Nameur]]. Il est metou divant l' [[Elizete]] mins d' l' ôte costé d' Mouze. Li Pårlumint walon a stî askepyî e [[1980]], tins del deuzinme erfôme di l' [[Estat bedje]]. {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large">'''Pårlumint del Walonreye'''<br />'''Pårlumint walon'''<br />'''Parlement de Wallonie'''<br />'''Parlement wallon'''</span> | colspan="2" align="center" style="background:#efefef;" | {| class="mw-collapsible" style="text-align:center; background:#ffdf00; width:100%;" border="0" cellspacing="0" cellpadding="2" |+ |[[Imådje:Parlement_de_Wallonie_logo.svg|alt=|261x261px|Drapea di Tchålerwè]] |- |([[Imådjete då Pårlumint del Walonreye|Detays]]) |} |- | colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray; background:#ffdf00" |'''Compôzucion dasteure (2019-2024)'''[[Imådje:Parlement_wallon_June_2019.png|alt=|261x261px]] |- | colspan="1" style="background:#ffdf00;" |[[Pårtis politikes]] | colspan="1" style="background:#ffdf00;" |[[Pårti Bedje do Boutaedje]] (10) [[Pårti Sociålisse]] (23) <br />[[Ecolo|Ecolo]] (12) <br />[[Les Egadjîs]] (10) <br />[[Mouvmint Rfômrece]] (20) <br /> |- | colspan="1" style="background:#ffdf00;" |[[Prezidint]] | colspan="1" style="background:#ffdf00;" |[[André Frédéric]] ([[PS]]) |- | colspan="1" style="background:#ffdf00;" |[[Govienmint]] | colspan="1" style="background:#ffdf00;" |[[Govienmint Di Rupo III|Di Rupo III]] ([[PS]]-[[MR]]-[[Ecolo]]) |} == Compôzucion == === Grafikes === <gallery mode="packed-overlay"> Imådje:Conseil régional Wallonie 1981.svg|'''1981-1985''' Imådje:Conseil régional Wallonie 1985.svg|'''1985-1988''' Imådje:Conseil régional Wallonie 1988.svg|'''1988-1991''' Imådje:Conseil régional Wallonie 1991.svg|'''1991-1995''' Imådje:Conseil Région wallonne 1995.svg|'''1995-1999''' Imådje:Conseil Région wallonne 1999.svg|'''1999-2004''' Imådje:Parlement Wallonie 2004.svg|'''2004-2009''' Imådje:Parlement Wallonie 2009.svg|'''2009-2014''' Imådje:Parlement Wallonie 2014.svg|'''2014-2019 (disk' å moes d' [[Måss (moes)|måss]] [[2019]])''' Imådje:Parlement wallon March 2019.png|'''2014-2019 (après [[Måss (moes)|måss]] [[2019]])''' Imådje:Parlement wallon June 2019.png|'''2019-Asteure''' </gallery> === 2004-2009 === Nosse pårlumint walon si copôze di 75 pårlumintîs, lomés po 5 ans. Gn a 7 del Walone Braibant, 30 do Hinnot, 24 di Lidje, 5 do Lussimbork et 9 di Nameur. Après les vôtaedjes do moes d' djun [[2004]], li pårlumint walon est ahessî insi (po 75 plaeces): * [[Pårti Socialisse (Beldjike)|Socialisses]]: 34 plaeces. * [[Mouvmint Rfômrece|Liberås]]: 20 plaeces. * [[Cinte Democrate ey Umanisse|Catolikes]]: 14 plaeces. * [[Nacionå Front Beldje|Noûs-recsisses]]: 4 plaeces. * [[Ecolo|Ecolos]]: 3 plaeces. == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Pårlumints]] [[Categoreye:Politike bedje]] [[Categoreye:Politike walone]] mtk52nsuunf2ei477byy1hdz3hbn0g2 0 45883 427496 415282 2026-10-31T18:38:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427496 wikitext text/x-wiki {{po|lete|lete (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|epite}} [[Imådje:File"-Saint Paul Writing His Epistles" by Valentin de Boulogne.jpg|thumb|pondeure di sint På sicrijhant ene lete d' apoisse]] Ene '''lete d' apoisse''' u '''epite'''<ref>Li mot grek «epite» esteut eto eployî foû d' l' eglijhe catolike, el Grece ey e l' Edjipe, po ene sôre di bele lete bén toirtcheye.</ref>, c' est ene [[lete (po-z evoyî)|lete]] sicrîte pa èn [[apoisse da Djezus-Cri]] a èn ôte [[crustin]] u a ene [[eglijhe (djonne kiminålté d' crustins)|eglijhe]] novelmint skepieye. Les letes d' apoisse ricnoxhowes pa l' Eglijhe fijhèt pårteye do [[Noû Testamint]]. == Sicrijheus des letes d' apoisses == C' est bråmint [[sint På]] k' end a scrît, et k' a stî ricnoxhou come li vraiy evoyeu des letes. Foû d' sint På, gn a set ôtes letes d' apoisse ricnoxhowes pa l' Eglijhe, mins les ezedjetisses ni sont nén sovint d' acoird avou li scrijheu k' est dné po l' oteur del lete. Li seu ki pôreut esse li vraiy scrijheu, c' est co [[sint Pire]], k' end a scrît deus.<ref>[[:en:Catholic_epistles|sol Wikipedia inglès]]</ref> == {{HDVs}} == * [[Prumire lete sint På ås djins d' Corinte]] * [[Deuzinme lete sint På ås djins d' Corinte]] * [[Lete sint På ås Galates]] * [[Lete sint På ås djins d' Efeze]] == {{HDs}} == (so [[Wikisourd]]) * [[s:Prèmîre lète da Sint Pîre|Prumire lete Sint Pire]] * [[s:Lete_sint_På_ås_Galates|Lete sint På ås Galates]] * [[s:Prumîre lète da Paul aus djins d’ Corinte]] * [[s:Deuzinme_lete_sint_På_ås_djins_d’_Corinte]] == Sourdant et pî-notes == [[Categoreye:Crustinnisse]] ezqjiu7y6bodnuli9nwmuxwyegc4ogf 0 45933 427933 414890 2026-10-31T20:05:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427933 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Fous des rays''}} {{Po|Foû des rays|Foû des rays / Wôr des rays (discramiaedje)}} '''Foû des rays''', riscrît e francès ''Fous des rays'', c' esteut ene emission d' [[tévé]], pår e walon, dinêye so [[Tévélux]] (tévé coinrece del [[province do Lussimbork]]). Ele kiminça e moes d' [[setimbe]] [[2019]] et djoca e [[2020]]. Elle esteut acviernêye pa [[Michel Francard]] et ses aidants do [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]]. == Kitaeyaedje di l' emission == Les emissions tcherièt insi: # dressêye do djoû, pa [[Michel Francard]] et Pauline Thiry, les prezinteus d' l' emission. # Bate di dvizes avou l' priyî do djoû # Intermede d' on mineu d' disdut (Christian Antoine u Jules Lucy), ki fwaiynut les cwanses di moussî e studio sins permission et mostrer ene sacwè did divinltins (vîwarisse u viye uzance). # Rapoirtaedje mon ene djin «foû mezeure» (ramasseu d' vizreyes, [[caytresse]], [[coutiveu perma]], [[tchocolatresse]]…), pa [[Joël Thiry]] et Michel Thérer (k' on n' voet waire, mins ki tént l' [[fimrece]]). # Prezintaedje do «banstea» avou des lives u des stroetès plakes a wangnî al fén d' l' emission (pa [[Simon Lejeune]] et [[Matthieu Balthazar]]) # Monsieu Meteyo, ki cåze do «tins k' i frè u ki n' frè nén tins do corant moes» ([[Pire Otdjåke]]). # Kesses del bate, ki poite so l' rapoirtaedje, et k' est årtchi-åjheye. On pout responde pa [[emile]] u sol waibe [[Fesbok]] «Tchafete et tchafiåds» (''Tchafète èt tchafiauds''). # Letes des rwaitants, s' il astchait. == {{HDs}} == * [https://www.tvlux.be/fou_des_rays_c_394.html Pådje di totes les emissions] ** [https://www.tvlux.be/video/culture/fous-des-rays-n-1_32632.html Prumire emission] (moes d' setimbe 2019) ** [https://www.tvlux.be/video/culture/autre/fous-des-rays-n-2_32854.html Deuzinme modêye] (moes d' octôbe 2019) ** [https://www.tvlux.be/video/culture/autre/fous-des-rays-n-3_33165.html Troezinme passaedje] (moes d' nôvimbe 2019) ** [https://www.tvlux.be/video/info/societe/foy-des-rays-n-4_33418.html Cwatrinme emission] (moes d' decimbe 2019) ** [https://www.tvlux.be/video/culture/foy-des-rays-n-5_33673.html Cénkinme emission] (moes d' djanvî 2020) ** [https://www.tvlux.be/video/culture/foy-des-rays-n-6_33909.html shijhinme emission] (moes d' fevrî 2020) ** [https://www.tvlux.be/video/culture/fous-des-rays-n-7_34180.html setinme emission] (moes d' måss 2020) ** [https://www.tvlux.be/video/culture/fous-des-rays-n-8_35465.html ûtinme emission] (moes d' setimbe 2020) ** [https://www.tvlux.be/video/info/fous-des-rays-n-9_35830.html nouvinme emission] (moes d' octôbe 2020) [[Categoreye:Emissions e walon]] [[Categoreye:Province do Lussimbork]] 7ywb1g7c7aphpzt7k51zzpxclt8kkon 0 46027 427984 421411 2026-10-31T20:19:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427984 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Modern family''}} [[Imådje:Modern Family-Logo.svg|vignette|Li logo do [[rîlêye-fime]] e lingaedje d' oridjene.]] '''Modiene famile'''<ref>Li [[plaeçaedje di l' addjectif]] « modiene », calké do francès, avou les regues do 20inme sieke, sereut padrî l’ no : « famile modiene ».</ref> (e-n inglès ''Modern Family''), c' est on [[rîlêye-fime]] [[Estats Unis|amerikin]] di 11 rîlêyes.<ref>E 2019, ons esteut produjhant l' onzinme rîlêye, k' on sait esse li tote dierinne.</ref> == Istwere == Li tchinne amerikinne [[ABC (televuzion)|ABC]] a yeu l' idêye di mete so pî ci [[fouyton tévé]] ci, e [[2009]].<ref>https://variety.com/2009/tv/news/abc-s-pilot-pickup-spree-1118003771/</ref> Li produjhaedje do [[rîlêye-fime]] a stî staté après les 11 rîlêyes, e [[2019]].<ref>https://tvline.com/2019/02/05/modern-family-renewed-final-season-11-abc/</ref> El [[Beldjike]], '''''Modern family''''' a passé al [[televuzion]] dins les deus costés do payis. El [[Waloneye]], elle a passé so [[RTL-TVI]], adon k' e [[Flande]], c' esteut aprume so [[Q2]].<ref>https://web.archive.org/web/20131029204945/http://www.cinetelerevue.be/fr/modern-family-bientot-sur-rtl.html?cmp_id=7&news_id=12362</ref><ref>https://www.flair.be/nl/chillax/series-films/6-weetjes-modern-family/</ref> Asteure, el [[Flande]], c' est sol varyisté flaminde del tchinne amerikinne [[Comedy Central]]. == Sudjet == Dins l' fime, i gn a aprume troes forveyowès [[Famile|familes]], poy cwate, ki sont aparintêyes, et i shonne k' ele dimeurnut so l' minme [[Strêye|sitrêye]]. == Personaedjes == === Prumî manaedje === [[Imådje:Modern Family Cast.jpg|vignette|Ene pårteye des acteurs ey actresses.]] Po cmincî, gn a [[Jay Pritchett|Djaiy Pritchett]] (ingl. ''Jay''), on vî ome. Il a deus grands efants: [[Mitchell Pritchett|Mitchî]] ''(Mitchel)'' et [[Claire Pritchett|Claire]], k' il a yeu avou s' prumire feme [[DeDe|Dedêye]] ''(Dede)'', k' il est dismaryî d' avou. Li Djaiy s' a rmaryî avou ene djonne comere colombyinne, [[Gloria Pritchett|Gloriya]] ''(Gloria)'', et il acléve li råpén d' citlale, Manî ''(Manny)''. Djaiy a stî patron d' ene kipagneye ki fwait des dresses, et esse foirt [[firté|sitou]] d' s' awè basti ene veye avou ses mwins da lu. Il est todi wårdiveus, et on l' voe si rapinser, paski çou k' i s' passe åtoû d' lu candje ses totès fwaitès idêyes. Come il aveut sitî foû måjhon cwand ses deus efants da lu avént sitî ptits, et n' nén prinde sogne d' els aclever, adon asteure i s' forboute po bén aclever s' fiyåsse Manî, et poy l' efant k' il årè avou Gloriya, et ki s' lome Djôzef (ingl. ''Joseph Fulgencio'' ou ''Joe''). Gloriya a stî mineuse di tacsi, mins bråmint des omes el waitnut avou des beas ouys vêyanmint k' elle est foirt nozêye, mins asteure elle est mere al måjhon. Manî est on efant ki tuze come on grand. Tofer, gn a Dedêye et l' ancyin ome da Gloriya, ki s' lome Zavî ''(Javier)'', ki vegnnut di tenawete cweri des mizeres al famile. Djaiy a des rujhes avou ses deus beas-fis, ki n' sont måy bén assez por li. Gloriya a eto des rujhes avou les mayons di s' fi. Li manaedje a eto ene [[lexhe]], Stela, ki l' feme voet evi, eyet l' ome voltî, come s' elle åreut sitî s' feye. === Deuzinme manaedje === Li deuzinme famile, les Dunphy, c' est [[Claire Dunphy|Claire]] (li feye da [[Jay Pritchett|Djaiy]] et [[DeDe|Dedêye]]), avou s'-t ome [[Philip Dunphy|Fil]] ''(Phil)''. Il ont troes efants: [[Haley Dunphy-Marshall|Haileye]] ''(Haley)'', [[Alexandra Dunphy|Alecse]] ''(Alex/Alexandra)'', et [[Luke Dunphy|Luk]] ''(Luke)''. Claire a stî a l' unif, poy elle a ratindou famile, et s' a rade maryî avou Fil, ki ses parints voeyént evi, tot sondjant k' il aveut bouxhî l' [[cårire]] di leu feye evoye. Po fini, Claire est mere al måjhon, et Fil boute come vindeu d' måjhons. Poy, Claire ripudrè l' kipagneye di s' pa Djaiy, cwand Djaiy pudrè s' ritraite. Haileye est foirt biesse, et n' sondjî k' a s' amuzer. Alecse est ene pitite syinceuse, ki ses parints n' savnut préjhî come i fåt. Luk inme bén s' amuzer avou s' pa; pa des côps il est foirt biesse, mins sovént i tire si plan meyeu k' les grandès djins. A on moumint dné, li fåve ri rpete, et Haileye ratinde famile a s' toû, adon ki s' mere Claire voet evi s' bea-fi [[Dylan Marshall|Dilane]] ''(Dylan)''. Claire a tofer des rujhes avou s' bele-mere Gloriya, k' a l' minme ådje, a pô près, ki leye. === Troezinme manaedje === Li troezinme famile, c' est [[Mitchell Pritchett|Mitchî]] (li fi da [[Jay Pritchett|Djaiy]] et [[DeDe|Dedêye]]), avou s'-t ome [[Cameron Tucker|Cam]], k' ont afyî ene båshele do [[Vietnam]], ki s' lome [[Lilly Tucker Pritchett|Lili]] ''(Lilly)''. Cam aveut grandi al cinse å [[Missouri]], et wårder des manires di cinsî. Il est pere al måjhon. Mitchî est [[pårlî]] di s' mestî. Lili shonne eto foirt sûtêye po s'-t ådje, et tofer pus avanciveuse ki ses parints. === Cwatrinme manaedje === Po fini, [[Haley Dunphy-Marshall|Haileye]] et [[Dylan Marshall|Dilane]] ont ene djermale, Djôr ''(George)'' et Popeye ''(Poppy)''. Haileye n' a todi pont d' diplome, mins Dilane va a scole po divni sognant. Come li novele famile n' a pont d' cwårs, c' est Claire et Fil k' atoetnut les djonnès djins. Come Hailey ratindeut, il a falou k' leye et Dilan si mariénxhe rade moucheytiveuzmint, ene miete come ses parints lanawaire. == Sipoûles == Tchaeke fime-boket a ses ptitès spoûles, avou èn acsegnmint al difén. Po l' fime tot etir, li grande sipoûle, c' est l' timp ki passe: des djins aviyixhnut, des ôtès vegnnut å monde, pacôps des personaedjes di deuzinme botnire mournut. Mins çou k' on voet dispoy li prumire disk' al dierinne rîlêye, c' est ene djermêye di gaméns ki crexhe, et tourner a grandès djins, fén a-z aclever zels minmes des efants. Les personaedjes ont des laids costés, ey on lzès voet s' rabouni al dilongue. Åd contråve, les parints ont fwait des biestreyes dins leu djonnesse, et i volnut aschouwer leus efants, mins po fini les efants rotnut ezès smeles di leus parints. == Corwaitaedje == [[Imådje:Sofía Vergara, Julie Bowen and Jesse Tyler Ferguson, May 2010 (3).jpg|vignette|Bele-mere, feyåsse et fiyåsse.]] Li fime ni tént avou nouk sistinme politike, nén schayetmint todi. Les personaedjes riprezintnut des tuzas k' i gn a, mins come i sont metous n' onk padvant l' ôte, nouk ni såreut dmorer èn aschatî. Les spoûles di tchaeke fime-boket poûsnut les personaedjes a dner droet ôtes, et s' si rapinser pacôps. Afeye, on personaedje a ses droetès lenes, mins gn a des laidès afwaires ki s' pasnut, et l' personaedje ni såreut pus schoûter ses prôpès droetès lenes, ey adon i lyi fåt candjî d' idêye. === LGBT === Li spoûle di ''Modiene famile'' est assez avanciveuse po çou k' est des [[LGBT]]. Ene des copes do fime, Mitch et Cam, c' est deus omes, k' afeynut ey aclever ene båshele. E-n èn boket do fime, ki s' passe do timp ki l' mariaedje po tertos a stî clawé ezès lwès, li cope si mareye, et c' est ene des sipoûles d' ene rîlêye tot etire do fime. Des ôtes personaedjes di deuzinme et troezinme botnire ki sont gaiys et lesbyinnes aparexhnut al dilongue. === Adire d' ådje e mariaedje === Li fime casse nete l' idêye ki, si ene djonne nozêye comere si marieye avou èn vî ome, c' est todi po les cwårs. Neni; vaici Gloriya raconte todi les ponants et les djondants douvént k' ele voet Djaiy voltî; minme si les cwårs di l' ome ni sont nén a taper pås finiesses, elle est ureuse e manaedje; d' alieur, elle a ddja metou des liårds so l' costé. On vout dire ki l' fime fwait les djins candjî d' idêye so ç' sudjet la. Gn a eto des personaedjes di deuzinme botnire, ene cope, ''Fernando'' et ''Pepper'', ki c' est co on djonne nozé latino ki s' marieye avou on vî ritche [[Djudayisse|djwif]] amerikin, et nén po les çanses. === Raparintêye (rafwaite) famile === Gn a bråmint des renondés manaedjes. L' idêye des disvoircîs (ou des vefs) ki s' rimareynut et rfé leu veye rivént tofer. Djaiy acleve Manî, c' est l' fi d' si feme, disk' a l' vey tot si voltî ki s' il åreut sitî la lu. Cam et Mitch aclevnut leu neveu, paski l' metchante mere est e prijhon, et ki l' pa est so tchamps so voyes ey afeye e prijhon eto. === Comeres ovrer === Li tinme del feme ki n' overe nén est ratakêye d' ene ôte manire. Claire est pus diplomêye ki s'-t ome; s' ele n' overe nén po on timp, c' est po aclever les efants. Poy cwand ele ricmince a bouter, elle a des rujhes po s' fé respecter. Gloriya a stî tacsiteuse, on "mestî d' ome", mins après ele n' overe pus, po aclever ses efants. Purade ki d' taper l' hate so l' idêye del mare al måjhon, li fime el rafoircixh å stitchî Cam, on personaedje k' est pere al måjhon. === Etrindjirs === Les etrindjirs, foirt avant les latinos, sont bén corwaitîs. Po fini, gn a nolu did zels ki fouxhe nawe ou måhaitî. === Noers ey aziatikes === E fime, gn a des blancs ki saynut d' awè des soçons noers. Les noers sont mostrés sovént come des djins des minmès nanxhes ki les blancs. Gn a pont d' gueto. On valet noer si rtrouve e-n ene [[famile d' ascoye]] emon ene cope fwaite d' on djwif achkenaze et d' on latino, et l' efant, dedja assez grand cwand il avént, est on fén betch a môde di ses parints d' ascoye. On personaedje del prumire botnire, Lili, est aziatike. E fime, on mostere comint k' les amerikins di stok aziatike, ça ls anoye s' on les revoye todi ås raecenes. === Siplacas === [[Imådje:Modern Family filming in Australia - a.jpg|vignette|Filmaedje.]] ''Modiene famile'' wåde bén sacwants [[splaca]]s. Mitchî, on gaiy, a todi veyou li [[spôrt]] evi. Cam, si-t ome (ôte gaiy), creye et s' dislaminter tofer. Alecse, ene foirt sûteye båshele, n' a pont d' ouys po les mousmints et les poudes. Les latinos ont des droles di manires. Les omes sont cåzu tchaeke côp prins påzès spôrts, foirt avant les valets a scole. Les valeurs et tuzance amerikinnes ni sont nén tofer rapinsêyes. Les latinos sont pus waeraxhes ki les amerikins. Mins gn a des ôtes siplacas k' on speye. Cam est gaiy, mins il inme fotbalyî, disk' a tant k' i fouxhe prof di spôrt. Les meres al måjhon sont pacôps pus diplomêye ki les omes. Les cinsîs n' sont nén des payizans. Fil a des manires di djan-comere, mins sins esse gaiy. {{dal}} == Sourdants et pî-notes == [[Categoreye:Modiene famile (fime)|*]] [[Categoreye:Fouytons al tévé]] j00kl7p4h6x2p9vn327c79izq8j44nz 0 46035 427775 421664 2026-10-31T19:23:43Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427775 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Ty Burrell 3 2014.jpg|vignette|droite|Ty Burrell, ki djowe Fil Dunphy.]] '''Philip Dunphy''' – k' on lome djusse '''Fil''' – est on [[personaedje]] do [[fime]] [[Modiene famile]], djouwé pa ''Ty Burrell''. Fil provént d' ene [[famile]] ewou les [[ome]]s ni cåznut nén d' leus arokes, mins il est inmé pa ses parints. Cwand il a stî a l' université, i s' a metou e [[côpe]] avou [[Claire Dunphy|Claire]], mins po les parints d' citlale, i n' esteut k' ene sôre di [[barakî]]. Cwand Fil a fwait k' Claire ratindeut famile, i lzî a falou s' maryî zels deus, sins l' benediccion do pere da Claire, ki c' est [[Jay Pritchett|Djaiy]]. Fil a des rujhes a s' fé accepter pa s' bea-pere. Dispoy li prumî fime-boket, Fil si forboute po plaire a çtila. Fil est l' pere da [[Hailey Dunphy-Marshall|Hailey]], [[Alexandra Dunphy|Alecse]] et [[Luke Dunphy|Luk]]. I dit tofer: "Dji so on popa tot souke tote låme." ("I am a cool dad. That's my thing.") I djowe bråmint avou s' fi Luk, et fé des biestreyes eshonne. I soçnêye bråmint avou [[Dylan Marshall|Dilane]], ki c' est l' [[galant]] (poy l' ome) di s' feye, mins ça n' ahåye nén s' feme Claire. Mins s' meyeu soçon, c' est s' bea-fré [[Mitchell Pritchett|Mitchî]], k' i rwaite li rîlêye-fime [[Li Guere des Stoeles]] avou. I soçnêye eto avou l' feme di s' bea-pere, ki c' est [[Gloria Pritchett|Gloriya]]. Fil boute come vindeu d' [[måjhon]]es a s' conte ou avou des ôtes. Al dilongue del rîlêye, il a sacwants inmis, ki sont des ôtes vindeu(se)s di måjhons, et s' fé todi rabaxhî pa zel(e)s. E s' måjhon, il est purade [[wachoteu]], et n' måy bouter come i fåt. I promete tofer k' i rferè on apas do schålî, mins i n' el rifwait k' el deuzinme rîlêye do fime. Il a deur a-z astoker ene dresse conte li meur; i n' fwait jamwais çou k' el feme lyi dmande di fé. Pé co, i schoûte mia ses soçons ki s' feme, çou ki fwait araedjî Claire. I n' sait puni les efants cwand i fåt. C' est todi s' feme ki l' î pousse, et minme insi, i tént avou zels. Di totes ses foices, Fil saye d' esse come les djonnès djins, mins ça toûne må sovént. Fil est assaetchî påzès noerès femes, et minme des ôtès femes, mins il a des manires ki font ki sacwants djins pinsnut k' il est gaiy. Cwand il esteut djonne popa, Fil a stî a on concours di cnoxhances al tévé, et wangnî des razoes. Fil est eto so papî on minisse di culte po s' plaijhî, d' ene sôre di rlidjon k' on n' sait nén ç' ki c' est, seulmint po poleur oficyî a des mariaedjes. C' est lu ki frè l' deuzinme mariaedje di s' pere, et l' cia di Hailey avou Dilane. [[Categoreye: Modiene famile (fime)]] a3bkd4yfftjabbv6x962lhqq7sk5meg 0 46039 428140 421565 2026-11-01T10:11:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428140 wikitext text/x-wiki '''Cameron Tucker''' - u djusse '''Cam''' - est on forveyowe djin ([[personaedje]]), do [[fime]] [[Modiene famile]], djouwé pa ''Eric Stonestreet''. [[Imådje:Eric_Stonestreet_at_2015_PaleyFest.jpg|vignette|droite|Eric Stonestreet, ki djowe Cam Tucker.]] Cam a crexhou al [[cinse]] ene sawou dins l' [[Missouri]]. Poy il a stî [[cloune]] di s' [[mestî]]. Po fini, il a rescontré [[Mitchell Pritchett|Mitchî]], et s' mete e manaedje zels deus, et dmorer a [[Californeye]], dins ene måjhon so l' minme [[strêye]] ki l' bele-famile. Cam et Mitchî ont afiyî ele [[båshele]] do [[Vietnam]], ki s' lome [[Lilly Tucker Pritchett|Lili]]. Li båshele poite li no d' famile di s' pa Pritchett, mins s' deuzinme pitit no est Tucker. Come li Vietnam ni permet nén l' [[afiyaedje des efants]] pa des côpes di deus omes, ça vout dire ki Mitchî a afiyî Lili come tot seu di parint, et k' Cam l' a rafiyî pa [[afiaedje ådvins]], on côp ki l' efant esteut ås Estats-Unis. Li côpe a vlou afiyî on deuzinme efant, mins i s' ont rapinsé. Pus tård dins l' fime, cwand l' [[mariaedje]] a divnou permetou po tertos, Cam et Mitchî s' ont maryî. Cam a leyî djus s' prumî mestî, po esse pere al måjhon. Pus tård, cwand Lili esteut pus grande, Cam a rataké a bouter, aprume come [[prof]] di [[muzike]] (i djowe del batreye et do piano), poy di [[spôrt]], et po fini come aidant-directeur del [[sicole]]. Al dilongue do fime, Cam est foirt [[djan-comere]], dins totes ses manires, åré po li spôrt. Åd contråve del pus grande pårteye des gaiys, Cam est assaetchî på [[fotbale]]. Come i provént d' ene famile di cinsîs, il a todi l' boune mwin po fé tot çou k' i fåt fé dins l' måjhone. A môde di s' bea-fré [[Philip Dunphy|Fil]], Cam saye di totes ses foices di plaire a leu bea-pere [[Jay Pritchett|Djaiy]], mins ça toûne todi a rén. Cam est foirt amice avou s' bele-maråsse [[Gloria Pritchett|Gloriya]]. Å cmince, li manaedje n' esteut propietåre fok do plantchî d' flaxhe del måjhon. Pus tård, il ont atchté l' apårtumint ådzeur, po l' sawè louwer a des djins, et fé sacwants cwårs foû d' ça. Mins l' côpe a todi bon cour, et i ramasnut totès sôres di [[barakî]]s, et lzè lodjî. Li påye del côpe est tofer ctapêye pa l' sour da Cam, ki c' est Pam. Pam est ene metchante feme, tote seule mere d' on ptit valet. Cwand Pam est e prijhon, c' est l' côpe Cam et Mitchî k' aclevnut l' råpén. Cam est on parint tot souke tote låme, trop permetåve avou Lili. Come cloune, Cameron esteut li personaedje Fizbo. Il a todi s' costume di cloune, ki tote li famile voet evi, et s' moussî e cloune di tenawete. Cam a todi des crijhes sintimintreces. Il atake tofer a braire, i boele pacôps, il moenne araedje sovént, et pôreut vali k' i gn euxhe nouk so s' voye cwand ça lui arive. Cam a skepyî on 29 di fevrî. Adon i n' si fiesteye fok on côp tos les cwate-z ans, çou ki fwait k' i vout todi des grandès fiesses po ses ans. == Acteur et personaedje == L' acteur Eric Stonestreet n' est nén gaiy, ey i n' a måy sitî avou des omes. Tolminme, Fizbo est l' personaedje clounrece di l' acteur. C' est Eric Stonestreet k' a stitchî s' personaedje Fizbo divins ''Modiene famile''. [[Categoreye:Modiene famile (fime)]] jvnns7zz78x8nap84fels6ef0xfja7s 0 46043 427600 351405 2026-10-31T18:55:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427600 wikitext text/x-wiki {{djermon}} Èn '''afiyaedje ådvins l' famile''', c' est ene sôre d' [[afiyaedje d' efant]]. Dins ene [[famile]], onk des deus grandès djins a on [[efant]] da lu/leye, ki ç' n' est nén l' efant d' l' ôte [[grande djin]]. Adon, li deuzinme grande djin afeye l' efant d' si feme/ome. [[Categoreye:Afiyaedjes d' efant]] bnk1kq13pimcs2lgej5wzc6x2pb5jfa 0 46044 428232 378429 2026-11-01T10:27:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428232 wikitext text/x-wiki « '''Li laetche''' » u « '''Li basse''' » (''Le lac''), c' est on rlomé [[powinme]] da [[Lamartine]]. == Tinme == Il î vôreut arester l' tins, po profiter d' on bon moumint passé avou s' [[amour|mayon]]. == Ratournaedjes e walon == Il a stî [[ratourné]] e-n etir e walon pa [[José Schoovaerts]] dins si [[rvuwe so les fis]] [[RABULèTS]].<ref>Deuzinme anêye, 2001, Volume II, pådje 80.</ref> Il a stî «rbetchté» ene miete pa [[Lucyin Mahin]], et rmetou insi so [[L' Aberteke]]. Ci redjårbaedje la aconte li [[pîtaedje]] eyet les [[rime (powezeye)|rimes]]. La èn ôte tradujhaedje d' on boket do powinme, mins sins rimes, ci côp ci. :''Vos, l' tins, djokez vs ene miete, et vos, les bounès eures, :''Ahotez vs di cori :''Et nos laire rassawrer, disca leu miercoron, :''Ces efoufiants moumints.<ref>Ô temps, suspends ton vol, et vous heures propices / Suspendez votre cours / Laissez-nous jusqu'au bout goûter l'âpre délice / Du plus beau de nos jours.</ref> :''Des mezalés assez pîlèt po-z endaler :''Adon, coroz por zels; :''Purdoz, tot ls epoirtant, leus mås et leus rascråwes; :''Rovyîz les awureus.<ref>Assez de malheureux ici-bas vous implorent / Coulez, coulez pour eux / Prenez avec leurs jours les maux qui les dévorent / Oubliez les heureux.</ref> :''Mins dji dmandéve al vude cisse rawete di bouneur: :''Li tins n' a nole ahote. :''Cwand dji djha a l' noere nute: « dimeure co ! », les aireurs :''Vinît schåyî l' nutêye.<ref>Mais je demande en vain quelques moments encore; / Le temps s'échappe et fuit. / Je dis à cette nuit « Sois plus longue » et l' aurore / Vient dissiper la nuit.</ref><ref>{{Ran}} 92, ivier 2019-2020, p. 16.</ref> == {{HD}} == * [https://fr.wikisource.org/wiki/%C5%92uvres_compl%C3%A8tes_de_Lamartine_(1860)/Tome_1/Le_Lac Mwaisse modêye] * [https://rifondou.walon.org/schoovaerts_rif_powinmes.html#limaurtene Powinme e-n etir ratourné e walon] {{Abt}} == Pî-notes == [[Categoreye:Rilomés powinmes e francès]] [[Categoreye:Ratournaedjes e walon]] qle4m4s2vxd048507z0z8k3j3kzvit5 0 46093 427684 421223 2026-10-31T19:08:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427684 wikitext text/x-wiki [[File:Priyire muzulmande taexhon Asfi.jpg|thumb|pôzucion dressêye, les mwins levêyes]] [[File:Priyire muzulmande måjhon efant.jpg|thumb|pôzucion dressêye (efant)]] [[File:Feliks Michał Wygrzywalski Orientalen im Gebet.jpg|thumb|Abaxhmint]] [[File:Sedzda.png|thumb|Aduzaedje del tere avou l' front]] [[File:Salat نماز جماعت 02.jpg|thumb|pôzucion adjnolêye, dos plat, el moskêye]] [[File:An elderly woman praying in a mosque in Delhi.jpg|thumb|Priyeuse adjnolêye, mwins rtournêyes]] [[File:Otto Pilny Morning Prayers.jpg|thumb|priyire di l' åmatén, divant l' ouxh, mwins viè l' cir (fén del priyire)]] [[File:Laylat al-Qadr, 21st of Ramadan 1438 AH, Artists Park of Tehran (13960326000247636331867679275254 25419).jpg|thumb|lijhaedje di l' Alcoran tot etir (nute del destinêye)]] Li '''priyire muzulmande''', c' est ene ene [[priyire]] ki les [[muzulman]]s fwaiynut cénk côps par djoû. == Contnou d' ene sitåcion == Ene metowe priyire est fwaite del repeticion 2, 3 u 4 côps d' ene sitåcion (raqaa). Tchaeke sitåcion riprind les minmes dijhaedjes et les minmès djesses, a pårt ene [[sourate]] (u on boket d' sourate po les cenes ki sont foirt longues) diferinne po tchaeke sitåcion. Ene eståcion si passe insi: # Po cmincî, les djins sont stampés et, tot poirtant leus mwins a leu vizaedjes, i dijhnut «Li Bon Diu est grand». # Adonpwis i recitèt li [[sourate d' Adrovaedje]] (li prumire sourate di l' [[Alcoran]]). # I ridjhèt «Li Bon Diu est grand», et s' mete a baxhete les mwins aspoyeyes so les djnos. I djhèt adon: «Kel Bon Diu pardone mes petchîs; kel Bon Diu schoûte li ci ki lyi rind gråce». # I s' rastampèt et rdire «Li Bon Diu est grand», todi tot poirtant les deus mwins so leu vizaedje. Après i dmorèt ene houbonde sins rén dire. # I s' metnut a djins, les mwins al tere, et l' front k' aduze tere avou. Dins ç' pôzucion la, i ridjhèt «Kel Bon Diu pardone mes petchîs; kel Bon Diu schoûte li ci ki lyi rind gråce». # I dmorèt todi adjnolés mins li dos droet, et les mwins so les [[djno]]s. Ene hapêye sins rén dire, pu s' rabaxhî l' tiesse disconte di tere on deuzinme côp (todi avou li ptite priyire). Pu i s' ridresnut. Al fén del dierinne sitåcion, on pout dmander åk å Bon Diu (d' esse riweri d' on må, di reyussi èn egzamin, end.). == Nombe di priyires et nombe di ståcions == Gn a 5 priyires par djoû, mins l' prumire s' pout fé soeye-t i å [[aireurs]] (fajar), soeye-t i å matén (çabah). A ç' prumire priyire la (des aireurs u d' l' åmatén), gn a deus ståcions. Adon gn a l' priyire di [[Nonne]] (dhohor), avou 4 sitåcions. Pu n a l' priyire del vesprêye (aaçar), diviè les cwatre eures, avou 4 eståcions. Pu l' priyire di l' [[Anuti]] (maghrib), a [[solea djus]], avou troes ståcions. I dmeure li priyire del [[shijhe]] avou 4 eståcions. Al dierinne eståcion, djusse divant di s' rilever et leyî ouve, les priyeus(se) tournèt leu tiesse eviè leu vijhén d' droete tot djhant «Salamalek» (dins l' sinse di «[[årvey]]»). Pu ricmincî l' minme afwaire a hintche. Al troezinme ey al cwatrinme sitåcion, on n' dit kel sourate d' Adrovaedje (nén ene deuzinme sourate). Al fén del deuzinme et del dierinne sitåcion, cwand les priyeus(es) sont-st a djno avou l' dos roed, les mwins so les djnos, i fwaiynut tourner l' [[erî-doet]] del droete mwin, tot djhant li priyire ki shût. == Diferince les priyires al måjhon ey al moskêye == Li priyire si pout fé al måjhon, u divant l' ouxh, tolminme eyou. Les priyeus(es) sitindnut ene pitite [[carpete]] al tere, et rwaitnut el direccion [[deL Meke]]. Al [[moskêye]], les omes preynut eshonne et les comeres eshonne, dins ene ôte såle, sovint a môde d' on [[docsal]]. C' est l' mineu d' priyire (imam) ki moenne li priyire et lére les sourates especiåles al prumire et deuzinne sitåcions. == Priyire a pårt == === Priyire do vénrdi === Li vénrdi, c' est l' djoû sacré des muzulmans. Mins årvier des [[djwif]]s et [[crustin]] po leu djoû sacré, les moslimîs ni sont nén oblidjîs di n' nén ovrer. Al moskêye, li vénrdi, a Nonne, li pretcheu va fé on [[pretchmint]] après aveur fwait totes les ståcions. === Priyire des moirts === {{dal}} === Priyire del fiesse di l' ofrixhaedje === {{Lka}} «[[Fiesse di l' ofrixhaedje]]» === Priyire des nuteyes di cwareme === {{Lka}} «[[cwareme muzulman]]» === Priyire del nute del destinêye === {{Lka}} «[[nute del destinêye]]» == Dins les belès-letes e walon == Dins [[Gabriyel et Gabriyel]], gn a on long boket so ene kimere ki vout drovi ene moskêye po les femes a Tchålerwè, et li manire k' elle î conte adjinçner les priyires. Dins «Li måtourné», ene des noveles di [[Moudes a rvinde]], on djåze des priyires des egadjîs avou les revinteus del Sireye, cwand i s' etrinnént come sôdårds. [[Categoreye:Priyires]] [[Categoreye:Islam]] pl7ww110766dznu0udirwfwtp135q00 0 46183 428226 415790 2026-11-01T10:26:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428226 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Li '''ramessaedje'''<ref>''ramèssèdje'' [[E1]], ''ramessihèdje'' [[E21]].</ref> u el '''ralaedje a messe'''<ref>''ralâtche a mèsse'', dins [[O98]] p. 10.</ref> u les '''rlevaedjes'''<ref>''r'luvadjes'', [[Cassetes Lucyin Mahin]], {{l°|5b}}, 1994; ''r'le̊vayes'', [[C61]] p. 778.</ref>, c' est ene ceremoneye [[crustin]]ne la ki l' [[payelinne]] (l' [[acoûtcheye]]), loukeye come impeure, si rapeure po poleur raler a [[messe]] avou les ôtès djins. == Istwere == Åreut moussî e crustinnisse al fén do [[5inme sieke]], sol modele do [[rapuraedje di l' Aviedje]], ki tome al [[Tchandleuse]].<ref>[[O98]] p. 10</ref> El Moyinådje, c' esteut ene ceremoneye oblidjeye. Li rlevaedje esteut co pratiké el Walonreye diski dins les [[anêyes 1950]], e l' Årdene, todi.<ref>Temognaedje da Fraziye Defossé, skepieye diviè 1908, po [[Viyance]], divins les [[Cassetes Lucyin Mahin]], {{l°|5b}}, 1994.</ref> Li temoen da [[Jean-Jacques Gaziaux]], leye, e [[Roman Payis]], si rapele di çoula dins l' prumî cwårt do [[20inme sieke]]. == Plaeçmint eneviè l' payelé == Après l' [[payelé]], gn aveut po cmincî, li [[bateme]] (lu, todi å 3inme djoû, télmint on aveu sogne ki l' efant moraxhe sins bateme, et aler dins les [[limbes]] po l' eternité). Li mame n' î aléve nén. Li ramessaedje si fjheut après. Faleut todi bén cwénze djoûs.<ref>[[C61]], come cial ådzeu.</ref> Les cmeres k' avént on foirt [[acoûtchmint]], ele ndisca 30 djoûs après l' [[payelé]]. Divant çoula, li payelinne n' åreut oizou sôrti di s' måjhon po bén gros.<ref>Cassetes Lucyin Mahin, come cial ådzeu.</ref> Ele diveut dmorer bén trankile å tchôd, nén aler dins les corants d' air. On lyi dmandéve d' aler piane-piane, et di n' nén trop ovrer.<ref>[[C61]], come cial ådzeu.</ref> == Disrôlmint del ceremoneye == Li curé riçût l' [[payelinne]] so l' tchapistrê. I lyi dene ene beneye tchandele<ref>[[O98]] p. 10</ref>, et va dire des priyires. Sovint on boket di l' [[Evandjîle sint Djhan]].<ref>Cassetes Lucyin Mahin, come cial ådzeu.</ref> Pacô, li feme î aléve avou l' [[saedje-dame]]; padecô, avou ses ôtes efants. On boutéve å ptit efant des blankès lokes et on vwele come s' il åreut stî a bateme L' acoûtcheuse poirtéve l' efant po miner l' feme a messe. Li curé les vneut rescontrer a l' intrêye di l' eglijhe, et beni l' efant. Li payelinne rintréve dins l' eglijhe e tnant d' on costé l' [[etole]] ey elle aléve avou disk’ a l' åté del Sinte Viedje. Li feme tineut ene tchandele et l' curé dijheut ses påters. Adon, on meteut l' tchandele broûler a l' Aviedje.<ref>[[C61]], come cial ådzeu.</ref> == Temognaedje odio == [[Responda]] di deus cmeres di [[Viyance]], li prumire a skepyî e 1910, li deuzinme e 1921. Li dmandeu ni cnoxhe rén do ralaedje a messe, et les femes ni s' è rsovegnnut ki pitchote a midjote. {{Listen|filename=Wa interview Ramessaedje.oga|title="Responda sol ralaedje a messe"|description=(accint del Basse Årdene)}} == Shuvance do ramessaedje == Après l' ramessaedje, li feme ripleut circuler avå les voyes. Et foiravant, ele poleut [[coûtchaedje ome feme|rcoûtchî avou si ome]]. Çoula est dit foirt crowdimint pa [[Hinri Forir]] dins s' motî: :''Ouy, ele si fwait ramessî, et dmwin ele si rmete a måye.<ref>[[E203]] a "ramècî".</ref> == Dins les ôtes rilidjons abramikes == Come dit, li ramessaedje vént del [[rilidjon]], la k' i s' fwait 40 djoûs après l' payelé. C' est l' termene inte li [[Noyé]] eyet l' [[Tchandleuse]]. C' est l' moumint ki l' payelinne n' a pupont d' pietes. Rimimbrans nos ki l' [[sonk]] est foirt impeur dé les djwifs (i ' polèt magnî nole nouriteure avou do sonk). Li minme termene di 40 djoûs est respectêye pal payelinne [[muzulman]]de divant di [[priyire muzulmande|rfé ses priyires]]. Ci n' est ossu k' adon k' ele ricoûtche avou si ome. == Sourdants == [[Categoreye:Crustinnisse]] [[Categoreye:Famile]] [[Categoreye:Payelé]] [[Categoreye:Raspepyîs årtikes]] nxiflmdn4du5u9rpv54cqter8km9ka4 0 46192 428129 424154 2026-11-01T10:09:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428129 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Ey'Adon!''}} [[Imådje:Dunker Ey adon.JPG|thumb]] '''Ey adon''' ('''''Ey'Adon!'''''), c' est ene [[sitroete plake]] di [[tchansons e walon]] da [[Wiyam Dunker]].<ref name=":0">https://www.discogs.com/fr/release/2066131-William-Dunker-EyAdon</ref>, avou des [[cåzaedje (tchanson)|cåzaedjes]] da [[André Gauditiaubois]]. Elle a rexhou e [[2001]]. == Istwere == C' est l' deuzinme albom d' estudio d' [[William Dunker]]. Il a stî fwait avou l' aidance da [[Kevin Mulligan]]. Avou ça k' [[Marty Townsend]] a eto dné on côp d' aspale.<ref>https://connaitrelawallonie.wallonie.be/fr/wallons-marquants/dictionnaire-des-wallons/dunker-william-ne-wilhelm-dunker</ref> == Muzike == [[Imådje:Dunker Gauditiaubois Come dit Alfrede.ogg|thumb|prumî coplet et resploe di «Come dit Alfred»]] Vocial, ciddé padzo, el lisse des muzikes. # ''Motus Èt Bouche Keudûwe'' # ''Tchoûtèz Lès Tchansons'' # ''Dji Vou Stèl-La'' # ''Dijèz M'Çoula'' # ''Come Dit Alfrèd'' # ''Audjoûrdu'' # ''Dji Piè Toudi M'Timps'' # ''Èy'Adon!'' # ''Condroz & Western'' # ''On N'Pout Né Yèsse Pus Katolik K'El Pape'' # ''Nwèr Cafè, Fèl Cafârd'' # ''Èl Cénkième Monde''<ref name=":0" /> == Clasmint == Cist albom ci a dmoré ût samwinnes dins l' [[Ultratop des alboms|Ultratop des alboms walon]]. Ès meyeuse plaece, el dozinme, c' esteut tins del prumire samwinne.<ref>[https://www.ultratop.be/fr/album/104dd/William-Dunker-Ey%27Adon! https://www.ultratop.be/fr/album/104dd/William-Dunker-Ey%27Adon!]</ref> == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Plakes di muzike e walon]] ssgutk8pa79h4v0c4emlnxvrgivmbx6 0 46194 427788 411668 2026-10-31T19:25:53Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427788 wikitext text/x-wiki On '''prezintoe d' apårtinance''', c' est on [[prezintoe]] ki mostere l' [[apårtinance (croejhete)|apårtinance]] do sustantif kel shût. == Acoird == E walon, li prezintoe d' apårtinance s' acoirdêye avou l' sustantif ki shût, et nén avou l' possedeu (come dins les lingaedjes tîxhons u semitikes). Avou ça k' i gn a pont d' diferince inte les prezintoe d' apårtinance omrins et femrins. == Inte deus cossounes == Inte deus cossounes, udon a l' atake (d' ene fråze, d' ene fråzlete u après ene pitite ahote cwand on djåze douçmint) et dvant ene cossoune, les prezintoes d' apårtinance do rfondou walon sont come dins l' tåvlea shuvant: {| class="wikitable" |- ! Djin !! Prezintoe singulî !! Prezintoe pluriyal |- | Cåzant(e) (1sg) || [[Wikt:mi|mi]] / [[Wikt:èm|èm]] || [[Wikt:mes|mes]] |- | Atôtchî (-eye) <BR>ordinaire et poli (-eye) || [[Wikt:vosse|vosse]] / [[Wikt:vo|vo]] || [[Wikt:vos|vos]] |- | Atouwé || [[Wikt:ti|ti]] / [[Wikt:èt|èt]] || [[Wikt:tes|tes]] |- | Riwaitant(e) || [[Wikt:si|si]] / [[Wikt:ès|ès]] || [[Wikt:ses|ses]] |- | Cåzant(e)s || [[Wikt:nosse|nosse]] / [[Wikt:no|no]] || [[Wikt:nos|nos]] |- | Atôtchîs (-eyes) || [[Wikt:vosse|vosse]] / [[Wikt:vo|vo]] || [[Wikt:vos|vos]] |- | Riwaitant(e)s || [[Wikt:leu|leu]] || [[Wikt:leus|leus]] |} == Beloyance == Divant ene voyale, les prezintoe d' apårtinance vont mostrer des candjmints po-z apliker les rîles del beloyance (aprume po s' schouwer des [[ahiket (linwince)|ahikets]]). Egzimpes: Po l' [[cåzant]] (prumire djin do singulî) :«'''mi o'''me» si pout scrire insi, mins s' prononçrè /mi.‿jɔm/<ref>E [[sistinme Feller]], on scrît ci shuvion la insi: ''mi-y-ome''.</ref>; i pout ossu prinde li [[lete di beloyance]] '''-n''': «'''mi-n o'''me» Avou ene [[divanceye voyale]] ([[Coûtchant walon]]), c' est todi avou cisse lete di beloyance la: «'''èm-n o'''me». Pol [[atouwance|deuzinme djin camaerådrece]], c' est Piron parey: «'''ti o'''me» (/ti.‿jɔm/), «'''ti-n o'''me», «'''èt-n o'''me». Po l' [[riwaitant]] (troezinme djin do singulî), on pout ossu awè li [[lete di beloyance]] '''-t''': «'''si o'''me» (/si.‿jɔm/), «'''si-n o'''me», «'''si-t o'''me»<ref>Dins l' [[payis d' Nameur]].</ref> «'''ès-n o'''me». Po les [[cåzants]] (prumire djin do pluriyal), les [[atôtchîs]] (et l' atôtchî poli et ordinaire), li prezintoe d' apårtinance aclape li lete di beloyance '''-t''' (mins nén si c' est '''-n'''): «'''nost o'''me», «'''no-n o'''me»<ref>Dins l' [[Coûtchant walon]]</ref> / «'''vost o'''me», «'''vo-n o'''me». Po les [[rwaitants]] (troezinme djin do pluriyal), on sieve les letes letes di beloyance '''-z''' u '''-n''': «'''leu-z o'''me», «'''leu-n o'''me». == Sourdants == [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Croejhete walone]] nivqumsaweask4se81vpp9o6zcgjhhm 0 46219 427793 352412 2026-10-31T19:26:43Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427793 wikitext text/x-wiki '''Denise Delbart''', ki sinéve puvite '''Denise Mathot-Delbart''', c' esteut ene [[sicrijheuse e walon]] del soce des [[WASAB]]. Elle aveut skepyî li [[10 di djanvî]] [[1920]] a [[Maredret]]. == Onk di ses arimés == :::'''I ravike''' :''Come on feu ki djômeye :''Padzo les blankès cindes :''On feu k' d' on côp d' graweye :''Ene brokete pout fé rprinde, :''Li cåzaedje des parints :''Endaléve tot doûçmint. :''Fåt dire k' on n' fijheut rén :''Po wårder nosse lingaedje: :''E scole, on nel vleut nén; :''C' esteut cåzu ene taetche :''Di dire on mot d' walon... :''Ça valeut l' banc do fond :''Adon, l' vint a tourné: :''Des Walons ont compris :''K' i lzeu faleut schaper :''Çou k' les vîs ont leyî. :''Sol feu, c' est zels tertos :''K' ont rmetou on fagot :''Asteure, on rcåze walon :''Dispu [[Lidje]] disca [[Mont]]… :''Li flame aveut baxhî :''Ç' côp ci, ele si rewoeye<ref>Dins l' mwaisse modêye, pol rimaedje, riwîye; les ôtes [[viebes del deuzinme troke]] sont-st avou -i (court I).</ref> :''Ele monte, ele riglatit :''Dins tote li Waloneye.<ref>[[nWASAB]], l° 5 (1983), p. 3.</ref> == Alére == Si otoprezintaedje dins [[nWASAB]] l° 5 (1983), p. 2 == Sourdant == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Delbart]] 9ekpqu2yw0da4yfl2mhu0xjsfdk7e90 0 46293 428145 419818 2026-11-01T10:12:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428145 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} El '''kiker'''e, c' est on djeu ki rishonne å [[fotbale]]. Çoula si djouwe so ene djinre di tåve, i gn a deus ekipes. Tchaeke ekipe a cwate pougnêyes : on prumî po l' gôl, on deuzinme po l' bak, èn ôte po l' alf ey on dierin po l' divant. On-z endè trouve dins sacwants cåbarets e [[Walonreye]] eyet totavå e [[Beldjike]]. [[Imådje:Babyfoot GSM.jpg|centré|vignette|Çoucial ene tåve di '''kikere'''. ]] == Rilomêye djin == * [[Frédéric Collignon]] == Referinces eyet sourdants == <references /><br /> 5q2khowo5gfjh3xfmfkwlzfj5x5vc8q 0 46294 428073 415661 2026-11-01T10:00:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428073 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Caquetages en cabaret''}} [[Imådje:Antoine Philippe Cactaedjes.JPG|thumb]] '''Cactaedjes e cåbaret''', ki l' vraiy tite, e francès, c' est ''Caquetages en cabaret'', c' est on [[live (po lére)|live]] sicrît pa [[Philippe Antoine]] et eplaidî på scrijheu e [[2018]]. Gn a on ratournaedje e francès dins l' deuzinme mitan do live. Al fén, gn a on ptit [[live di spots walons|motî di spots]] k'on lyi a dné l' rahouca '''SpO81'''.<ref>shuvant l' limero [[O81]] do motî do minme sicrijheu.</ref> == Contnou == C' est 17 [[diyalogue]]s inte deus [[pilés d' cåbaret]], el Zim ey el Fonse, ki s' rimimbrèt leu [[djonne tins]] u ki [[Wikt:dire li sinne|djhèt l' leur]] so l' trevén d' ådjourdu. == Pî-note == [[Categoreye:Sicrijhaedjes e walon]] b8aa8ahwx6bzy13vs9kdf7uatdblqa9 0 46321 428322 426764 2026-11-01T10:45:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428322 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} L' '''amerikin''' (''[FR/BE] Filet américain''), c' est ene hatcheye tchå. I gn a deus tchås k' on-z endè pout fé avou : el [[vatche]] (li pus sovint) ubén li [[tchivå]] (pus rålmint). == Edvintaedje == L' '''amerikin''' a stî edvinté på tchef brusselwès, [[Joseph Niels]], e [[1924]].<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20230702135357/https://www.favv-afsca.be/nosaliments/filetamericain/maillesdufilet/</ref> Mins nerén, les prumîs a-z awè fé del tchå ki rshonnéve a di l' '''amerikin''', c' esteut les tatårs. Aprume les peuplåcions di tchiminåds ki vikît e-n Azeye mîtrinne.<ref>https://www.rtl.fr/actu/food/inventeur-steak-tartare-7900000297</ref> == Alouwaedje == L' '''amerikin''' est foirt alouwé e [[Beldjike]], mins il est bråmint moens alouwé e [[France]]. Li pus sovint, i s' mindje avou ene [[:Wikt:tåte|tåte]] ubén ene ôte sôre di [[pwin]], mins on-z el pout mindjî come on soper ewalmint. Èç hatcheye tchå la, ele si mindje todi froed. Come scrî padzeu, il egzistêye sacwants nos diferins po l' '''amerikin''' eyet i nd a totplin des varyistés totavå sol [[Daegne]]. L' '''amerikin''' eyet les ôtes amagnîs del minme sôre ont divnou peuprece dispu les [[anêyes 1970]].<ref>https://www.rtbf.be/article/connaissez-vous-lhistoire-de-lamericain-prepare-10977658</ref> == Sôres == [[Imådje:Filet americain on bread.jpg|vignette|177x177px|Amerikin apresté so des tåtes.]] === Amerikin bedje === * Amerikin nateure (foncé rodje ; wapisse, a rassåjhner) * Amerikin apresté (orandje ; nén-pica) * Amerikin martino (orandje ; pica) === Amerikin francès === L' '''amerikin francès''' ([FR] ''steak tartare''), ci n' est nén l' minme sacwè ki l' '''amerikin bedje'''. Li prumî est pus vî k' el deuzinme, veyanmint k' elle egzistêye dvant [[1924]].<ref>http://niels1926.be/la-recette/</ref> El diferince inte l' '''amerikin francès''' eyet l' '''amerikin bedje''', c' est k' dins l' dierin i gn a del mayo ddins.<ref name=":0" /> Li '''francès''' a divnou peuprece tins del guere franci-prusyinne di [[1870]], wice ki les sôdårds si siervît del tchå des tchvås come amagnî.<ref>https://www.tastingtable.com/934218/the-unique-history-of-steak-tartare-once-a-snack-of-warriors/</ref> Mins nerén, [[Joseph Favre]], on tchefcok swissi-francès a ramonté, tins d' ses ricweraedjes, l' '''amerikin francès''' disk' e [[Pologne]].<ref>https://www.britannica.com/topic/steak-tartare</ref> == Santé == Normåldimint, on n' pout nén må avou tos les controles, mins i pout awè on vier solitaire tot mindjant di l' '''amerikin'''.<ref>https://web.archive.org/web/20240117165416/https://www.viata.be/ver-solitaire</ref> C' est todi mî d' e mindjî dins les 24 eures après l' awè acaté. Houte di çoula, c' est çki mwints botchîs conseynut.<ref>https://www.lavenir.net/regions/verviers/verviers/2011/06/25/a-consommer-dans-les-24-heures-A373BUWRCFGLDAETX5W5USUTXI/</ref> Li Cinte di l' amagnî neyerlandès ([NL] ''Voedingscentrum Nederland'') dmande voltî åzès sakîs k' ont ene fwebe santé, ås femes k' ont l' balon ey ås djonnes efants d' aschouwer d' mindjî di l' '''amerikin'''.<ref>http://www.voedingscentrum.nl/nl/voedingscentrum/nieuws/pas-op-met-filet-am%C3%A9ricain.aspx</ref> Avou ça k' ci Cinte la dmande voltî ås mindjeus d' el mindjî el djoû ewou çk' i l' ont acaté.<ref>https://web.archive.org/web/20220523122830/https://www.voedingscentrum.nl/nl/nieuws/bewaarwijzer-uitgebreid-beschikbaar-als-app.aspx</ref> Sapinse a l' Institut Nåcionå del Santé Publike eyet di l' Evironmint neyerlandès ([NL] ''Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu''), on pout må, après deus djoûs, d' atraper ene [[tocsoplasmôse]].<ref>https://www.rivm.nl/nieuws/invriezen-filet-americain-leidt-tot-daling-ziektelast-zorgkosten-en-kosten-voor-speciaal</ref> == Hårdêye difoûtrinne == [http://niels1926.be/la-recette/ El fôrmule k' est metowe so l' waibe ki rind bon dvwer a Joseph Niels.] == Referinces eyet sourdants == <references /><br /> [[Categoreye:Tchå]] o8nb5b09qkfsbvo8wfr6x06prcukiav 0 46443 427849 354093 2026-10-31T19:51:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427849 wikitext text/x-wiki [[File:Scoles di Bive oct18.jpg|thumb]] Ene '''Univiersité di Totes les Ådjes''' kinoxhowe aprume come '''univiersité del troezinme ådje''', c' est ene soce ki dene des racsegnes, d' on livea des cenes k' on aprind a l' [[univiersité]], mins po les djins k' ont bén l' tins po çoula. == Studiants == C' est aprume des [[pinsioné]]s. Mins gn a calfeye des djins di totes les ådjes, did la l' alomåcion li pus al môde, pol djoû d' ouy. Copurade la k' les djins did pus d' 60 ans veyèt evi k' on les lome «li troezinme ådje», ki vleut dire «les vîs» do tins d' leu djonnesse. == Soces d' univiersités di totes les ådjes == El Walonreye, gn a des soces dins tchaeke province. {{?}} Li cene del [[province di Nameur]] si lome «UTAN». C' est leye k' adjinçnêye les [[scoles di Bive]]. [[Categoreye:Acsegnmint]] [[Categoreye:Pasmints d' tins]] l0m6uxd1r1jhk06f1okyvedf4fjh328 0 46458 427968 421240 2026-10-31T20:16:54Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427968 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|Nosse coq tchante co}} '''Nosse cok tchante co''' (''Nosse coq tchante co''), c' est on live avou des tecses e walon, bråmint des [[arimé]]s, sicrît pa [[Albert Delvaux]] ey eplaidî ås edicions «''Le livre en papier''» e [[2019]]. ISBN 978-2-80830573-0. == Contnou == Li live est pårti a cwate trepådjes. Li prumî s’ lome « C’ esteut ayir ». C’ est des ptitès prôzes so les noveles do djoû des anêyes 2000-2010. End a 9, avou co troes arimés. El deuzinme pårteye, on rtrove les [[fåves di djåzantès biesses|fåve]] da [[Lafontinne]] et da [[Florian]]. Dins les cenes da Lafontinne, end a sacwants k’ on n’ kinoxhe nén foirt, come « Li leu et les bierdjîs » (p. 78). Après ça, end a toplin da Florian, ki n’ avént waire sitî rmetowes e walon, disk’ asteure, todi. Adonpwis, des cenes redjårbêyes a pårti di scrijhaedjes da [[Henri Petrez]], [[Jean de Lathuy]] u [[Pierre Lazard]]. Mins cial, on a on redjårbaedje bråmint pus libe, ki finixh pa ene longue moråle : Tant k' al troezinme pårteye, c’ est des tuzaedjes, afeye del filozofeye, come li boket «Divni vî» (p. 160), pacô di l’ actouwalité, come li lete a [[Bart Dewever|Bietmé l’ Texheu]] (p. 164-166). El cwatrinme pårteye, on a des fåves-[[couyonåde]]s. == Bokets == === del prumire pårteye === :''Si on vout schoûter les djins, [[Fourniret]] et [[Marc Dutroux|Dutroux]] årént fwait dpus pol reputåcion del [[Waloneye]] ki si vos metrîz [[Djule Destrêye]], [[Djone Cocril]] et [[Nesse Solvai]] eshonne. === del deuzinme pårteye === :''Vleur djouwer å gros sins ls ecus, :''C’ est co l’ meyeu moyén d’ fé rire. :''Si t’ vous peter pus hôt ki t’ cou, :''T’ årès ene brayete sins botnire. :''A t’ fé passer po grandiveus :''Tot åd dilong di t’ vicåreye, :''Ti paiyrès après çk’ est padzeu :''L’ seu vraiy bouneur k’ on s’ è rafeye''<ref>moråle d' on long redjårbaedje del fåve «li rinne et l' boû», p. 58.</ref> === del troezinme pårteye === :''Vos n’ sårîz djamåy adviner :''Tot çk’ i lzî fåt rén k’ po s’ cwefer :''Des bigoudis, des emantcheures :''A des pris ki vos n’ sårîz shure. == Djudjmint sol live == On n’ si rtrove nén avou des belès istweres des viyaedjes del mitan do 20inme sieke. Dins l' moråle del fåve del [[li rinne et l' boû (fåve)|rinne et do boû]] — li ûtinne di vers cial ådzeu — nosse Bert Delvå mostere ene fele mwaistrijhe do walon. On walon d’ raprindisse, nén trop aloyî a ene metowe coine del Walonreye. Bén seur, li gros del croejhete est namurwesse, mins gn a des mots di l’ Årdene et des cis d’ après Tchålerwè. Do [[rfondant namurwès]], cwè ! Mins on rtrouve kécfeye des compôzicions ki n’ sont nén noveles dizo l’ solea. Metans å lére li « Pretchaedje so les comeres d’ ådjourdu », on l’ croereut lére li ci rcopyî pa on lomé [[Tchanson Decroyî|De Croyî diviè 1600]], ki c’ est l’ tot prumî tecse walon måy ritrové. Dins les couyonådes del cwatrinmes pårteye, end a des edvintêyes, mins eto des cenes k’ avént ddja stî riscrîtes e walon. Come li spoûle des rôzes et des rododindrons, k’ aveut divnou ene des [[djôzefreyes]] da [[André Henin]].<ref>[[Lucien Mahin]], {{Ran}} l° 92, ivier 2019-2020.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Lives e walon]] [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon]] c0hrq3duxwyfj17vwzms5ma6b67eqa3 0 46483 428105 415791 2026-11-01T10:05:58Z Srtxg 7159 428105 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Wa Bollozak.ogg|thumb|Egzimpe di djermalance do L (li trinnaedje est fwait esprès po mostrer l' apårtinance «d' l'»)]] [[Imådje:Dgnape Gn.gnape.jpg|thumb|dins l' no d' plaece «[[Djnape]]», riscrît come i s' prononce (Gn.nape) /ɲɲap/]] [[Imådje:Pådje croejhete nWASAB wa-fel grammére.JPG|thumb|dins l' mot «grammaire» («''grammére''»)]] Li '''djermalance''' u '''djermalåcion'''<ref>[[noûmot do walon|noûmots askepyîs e 2020]] après ene [https://wa.wiktionary.org/wiki/Uzeu_copene:Lucyin/Egurniyaedjes_2020#F._g%C3%A9min%C3%A9e,_g%C3%A9mination bate di dvizes] sol [[Wiccionaire walon]].</ref> u '''ralonguixhmint d' ene cossoune'''<ref>ratournaedje di l' inglès «[[:en:consonant lengthening|consonant lengthening]]»</ref>, c' est cwand ene [[cossoune]] u ene [[dimeye cossoune]] si repete sol côp dins on [[mot]], et k' on l' ôt bén å [[prononçaedje]]. Cisse lete la si lome ene '''djermalêye'''. == Egzimpes == Gn a k' ene pougneye di mots, e [[rfondou walon]] ey e [[sistinme Feller]], ki s' oyèt avou ene djermalêye: === Djermalance do D === Avou l' [[dobe cawete -dimint]], so on bodje ki finit pa D) * [[Wikt:raddimint|raddimint]] /ʀad.di.'mɛ̃/ === Djermalance do DJ === * prono [[Wikt:dju|dju]] (todi metou dirî l' viebe) dirî voyale ** va dju croere çoula ? ** so dju biesse a ç' pont la ? * shûte ddj ** [[Wikt:addjectif|addjectif]], [[Wikt:suddjonctif|suddjonctif]] === Djermalance do GN === * [[Wikt:djno|djno]] (gn'gno) ([[djino]]) * [[Wikt:djniesse|djniesse]] (gn'gnesse) ([[djiniesse]]) * [[Wikt:Djnape|Djnape]] (Gn'gnape) ([[Djinape]]) === Djermalance do L === Ele pout provni d' èn assimilaedje DL => LL: Bos '''d' l' '''Izak => [[Bollozak]] === Djermalance do M === Avou l' [[dobe cawete -inmmint]] d' adviebe, so on bodje ki finixh pa M * [[Wikt:troezinmmint|troezinmmint]] /tʀwɛ.ʒɛ̃m.ˈmɛ̃/ === Djermalance do N === ==== Mots calkés do francès ==== :«[[Wikt:Anna|Anna]]», «[[grammaire]]» (rifondou walon) ==== Prono pårtixhrê «endè» ==== :''[[Wikt:ènnè|ènnè]]'', ''[[Wikt:'nnè|'nnè]]'', ''[[Wikt:ènn'|ènn']]'', ''[[Wikt:'nn'|'nn']]'' (sistinme Feller, e rfondou [[Wikt:endè|endè]], [[Wikt:ndè|ndè]], [[Wikt:end|end]], [[Wikt:nd|nd]], mins ki s' prononce djermalêymint. Metans dins l' fråze: «dj' end a d' keure, c' est trop målåjhey» (dj' ènn' a d' kère c' est trop malaujî) {{odio|Wa-fel dj' ènn' ê d' kère c' est trop malaujî.ogg|lang=wa}} : [[Wikt:dner|dner]] / [[Wikt:dné|dné]] (sipotcheye cogne di [[Wikt:diner|diner]]: (e Feller: «[[Wikt:n'ner|n'ner]]») {{odio|Wa dner dné.ogg|lang=wa}} : [[Wikt:nnî|nnî]] (aplacaedje di [[Wikt:ndè|ndè]] [[Wikt:lyi|lyi]] ==== dins les codjowaedjes ==== Avou l' [[cawete di codjowaedje -nut]]: * les poyes [[Wikt:ponnut|ponnut]] (/pɔn.'ny/) Avou on bodje ki finit pa naziåle + n, on a pår ene triplete ortografikes -nnn-: * i [[Wikt:trinnnut|trinnnut]] (avå les voyes) ([[codjowaedje trinner]]) /tʀɛ̃n.ˈny/ * i [[Wikt:rshonnnut|rshonnnut]] (a leu pere) prononcî /ʀʃɔ̃n.ˈny/ (/ʀʃɛn.ˈny/ /ʀʃɔn.ˈny/) * il [[Wikt:amoennnut|amoennnut]] des botayes di bire /a.mwɛ̃n.ˈny/ === Djermalance do R === E rfondou, on va rtrover des djermalêyes dins sacwants codjowaedjes: * i mosterrè (Feller: i [[Wikt:mostèrerè|mostèrerè]] / [[Wikt:mostèr'rè|mostèr'rè]]) ([[codjowaedje mostrer]]) === Djermalance do T === On prononce dobmint ene cossoune, di cåze di l' [[asmilaedje]] ([[fenominne Sindi]]): :on banc d' tchinne: (/ɔ̃‿.bã‿ʧ.ʧɛ̃n) :[[Wikt:atchter|atchter]] (/at.'te/); li mot s' pout scrire insi dins sacwants cognes do Feller: [[Wikt:at'ter|at'ter]] == dobe minme lete nén djermalêye == Dins l' infinitif di sacwants viebes k' on a on on shuvion [[naziåle]] + [[lete n]] dins l' bodje, on a ene fåsse djeminêye: * [[Wikt:trinner|trinner]], [[Wikt:miner|miner]], [[Wikt:rishonner|rishonner]] == Djermalêyes et halcrossès dobès cossounes == Li djermalance est diferinne des halcrossès dobès cossounes k' on trove dins sacwants lingaedjes come li francès, l' inglès, l' almand, li walon scrît dins sacwants [[sistinmes di dvant Feller]], u l' [[gåmès]] dins l' [[sistinme Thémelin]]. == Dins des ôtes lingaedjes == === arabe === E l' [[arabe]], li djermalåcion si mostere pa ene [[faflote]] ([[diyacritike]]) lomêye [[chedda]], ene sôre di ptit [[doblû]] metou ådzeu del cossoune ridoblêye. Li rdoblaedje del cossoune do mitan d' on viebe ås troes letes va dner on novea viebe, ki mostere k' on fwait fé l' accion. :[[Wikt:خَرَجَ|خَرَجَ]] (kharaja, /xa.ra.ʤa/): rexhe, moussî foû => [[Wikt:خَرَّجَ|خَرَّجَ]] (kharradja, /xar.ra.ʤa/): fé rexhe, saetchî foû, taper a l' ouxh. Ene djermalance sins chedda s' ôt eto avou l' årtike [[Wikt:الـ|الـ]] (''al-'', li) shuvou d' ene [[lete solrece]] (loulîz a: [[croejhete di l' arabe#Årtike]]. === kimon amazir marokin === [[Imådje:Zgh-Plake otovoye EDj-Asfi ⵊⵊⴷⵉⴷⴰ.jpg|thumb|Ridjeminaedje do «ⵊ» (j /ʒ/) e tifinar (j-jdida)]] E [[cmon amazir marokin]] scrît e-n [[alfabet tifinar]], on rdobele li lete po mostrer l' djermalance. :[[Wikt:ⴰⴼⵓⵍⵍⵓⵙ|ⴰⴼⵓⵍⵍⵓⵙ]] (''afollos'' /a.ful.ˈlus/): li cok Les calcaedjes di l' arabe marokin avou l' årtike [[Wikt:لـ|لـ]] (l-, li) et des [[letes lunreces]] si scrijhnut eto avou ene djermalêye (loukîz a: [[croejhete di l' amazir#Årtike]]). :[[Wikt:ⵊⵊⴷⵉⴷⴰ|ⵊⵊⴷⵉⴷⴰ]] (j-jdida /ʒ.ˈʒdi.da/) == Alére == * {{fr}} [[Louis Remacle]], ''La différenciation des géminées MM, NN en MB, ND'', Société d' Edition "Les Belles Lettres", Paris, 1984. * {{fr}} [[Léon Warnant]], Etudes phonétiques sur le parler wallon d'Oreye, Imprimerie George Michiels, Lidje, 1953, pp 93-94. == Sourdant == [[Categoreye:Linwince]] 06eo0vmab15cwvcb02rdrqx637nbviw 0 46508 428239 418500 2026-11-01T10:29:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428239 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} [[Imådje:Charleroi - boulevard Joseph Tirou, 86 - 02.jpg|vignette|On '''pub''' irlandès, a [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]].]] Les '''pubs''', ubén d' leu veur no è-n [[Inglès (lingaedje)|inglès]] : '''''public house''''' ([WA] Måjhones publikes) sont des cåbarets wice k' on pout boere di l' alcol. Les pubs sont foirt peupreces e li [[Rweyåme-Uni]] ey e-n [[Ostraleye]]. == Definixha == Les '''pubs''' sont des cåbarets al môde inglesse ey irlandesse ewou çk' on vint, teyoricmint, ki d' l' alcol come abwesson.<ref>https://www.lesbarres.com/blog/le-saviez-vous-difference-entre-un-bar-un-pub-et-un-bistrot/</ref> Mins nerén, les '''pubs''' sont-st eto rwaitîs tot-z estant des restorants.<ref>https://web.archive.org/web/20241130084509/https://fr.differbetween.com/article/difference_between_pub_and_bar</ref> == Djinres == === Payis === * Pub escossès * Pub galwès * Pub inglès * Pub irlandès * Pub ostralyin === Sôres === Gn a co troes sôres di pubs sorlon çk' i fiynut drola. On-z a les «&nbsp;'''''posh pubs''&nbsp;'''», k' on pôreut lomer e [[Walon (lingaedje)|walon]] «'''[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]<nowiki/>pubs frénguets[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]'''». Avou ça k' on-z a les «'''[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]''gastropubs''[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]'''», la k' on-z î pout mindjî, mins ossu les «'''[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]''micro-pubs''[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]'''», cnoxhou so on deuzinme no, les «'''[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]''microbreweries''[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]'''». Ces dierins '''pubs''' ci si raspoynut voltî so èn alcol.<ref>https://www.routard.com/guide/angleterre/721/traditions.htm</ref> == Walonreye == Gn a sacwants pubs el [[Walonreye]]. Les pubs di Walonreye sont pus sovints des pubs irlandès. El muzike dins ci djinre di cåbarets cial, el [[Walonreye]], n' est nén des muzikes di dujhance mins bén des muzikes d' asteure ubén do [[rappigne]]. Mins néren, les abuvroes djåznut afeye e-n [[Inglès (lingaedje)|inglès]] al plaece do [[Francès (lingaedje)|francès]] (u co do [[Walon (lingaedje)|walon]]). Les djins ki vont rola sont sovint des djonnès grandès djins. == Referinces eyet sourdants == <references /> jr8el8z1zvp94r594d8pyxrjzsbuaxz 0 46513 427371 416516 2026-10-31T18:23:03Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427371 wikitext text/x-wiki [[File:UMons_FTI-EII_05.jpg|thumb|Cabene d' eterpretåcion dins l' bastimint di l' EII.]] [[File:UMons_FTI-EII_03.jpg|thumb|Ene ôte cabene ey ene såle, ewou çk' on dene des luçons eto.]] [[File:UMons_FTI-EII_04.jpg|thumb|On costé do bastimint di l' EII avou les logos di l' univiersité eyet del faculté (d' hintche a droete).]] Li '''Faculté di Ratournaedje eyet d' Eterpretåcion - Eternåcionåle Sicole d' Eterpreteus''' (''[FR] Faculté de Traduction et d' Interprétation - École Internationale d' Interprètes''), ubén li '''FTI-EII''', u co bén d' ès sobriket : l'''<nowiki/>' EII''' (fonetike&nbsp;: [ǝi]), c' est ene faculté di l' [[UMont]]. == Istwere == Ci '''faculté di Ratournaedje eyet d' Eterpretåcion''' ci aveut stî askepyî e [[1962]]. Disk' e [[2009]], èç faculté ci esteut rwaiteye come ene sicole (nén come ene faculté d' univiersité). Èç ancyinne escole la, elle est podbon rwaiteye come ene faculté dispoy l' askepiance di l' [[UMont]]. == Edroet == === Bastimints principås === Èç faculté la est sol campusse del Plinne di Nimî. Onk des bastimints principås d' èç faculté cial est lomé «&nbsp;'''EII&nbsp;'''» eto. El direccion si trouve rola. I gn a èn ôte bastimint ki sinne a li '''FTI-EII''' : li Bastimint 5 (B5). Mins nerén, li De Vinci, c' est onk des deus bastimints k' ont stî drovous al fén del [[Anêyes 2010|dijhnêye 2010]]. C' est dins ci-la, k' on ritrouve deus evoyaedjes k' apårtegnnut ossu a l' '''EII'''. Pus speciålmint, les troezinme eyet cwatrinme evoyaedjes. === Ôtes bastimints === Totfeye, bråmint des luçons sont acsegnîs dins des ôtes bastimints do campusse. * Bastimint 4 (B4 ; pårti avou li faculté des Syinces). *Les Grands Anfiteyåtes (seulmint les luçons djeneråles î sont acsegneyes). *Vésale (sacwantès luçons sont acseigneye roci, come les luçons djeneråle ubén des luçons d' lingaedjes avou des grandès classes). == Acseignmint == I gn a k' onk bachlore, c' est l' ci k' aponteye les studiants åzès masterees di ratournaedje ubén d' Eterpretåcion. Tot rwaitant les masterees, i nd a cénk : * mastere e-n eterpretåcion * mastere e ratournaedje eterdominne * mastere e ratournaedje etertuzançrece * mastere e ratournaedje po l' acseignmint * mastere e ratournaedje po les ricweraedjes == Linwistike tchuzes == Vir sourdant : <ref>https://web.umons.ac.be/fti-eii/fr/etudes/combinaisons-de-langues/</ref> === Dispoy li BAB1 === Li BAB1 est li prûmire anêye do bachlore. Pitite rimarke : el francès (prumî lingaedje) est acsegnî obligatwermint e BAB1 ey e BAB2 : * [[Almand (lingaedje)|Almand]] * [[Arabe (lingaedje)|Arabe]] * [[Chinwès (lingaedje)|Chinwès]] * [[Daenwès]] * [[Espagnol (lingaedje)|Espagnol]] * [[Inglès (lingaedje)|Inglès]] * [[Itålyin (lingaedje)|Itålyin]] * [[Neyerlandès]] * [[Rûsse (lingaedje)|Rûsse]] === Dispoy li BAB3 === E troezinme anêye do bachlore, on troezinme lingaedje ricandje el francès : * Les lingaedjes del lisse padzeu * [[Djaponès]] * [[Norvedjin (lingaedje)|Norvedjin]] * [[Polonès (lingaedje)|Polonès]] * [[Portuguès (lingaedje)|Portuguès]] * [[Suwedwès (lingaedje)|Suwedwès]] Normåldimint, i gn a troes liveas po les troezinmes lingaedjes. Tenawete, sacwants lingaedjes n' ont k' deus liveas. Ces liveas la rotnut avou l' sistinme uropeyin (dj' ô bén : li sistinme ki comince avou l' «'''&nbsp;'''A1'''&nbsp;'''» disk' å «'''&nbsp;'''C2'''&nbsp;'''») : * 1î livea : A2 (livea soûmintrece) * 2inme livea : B1-B2 (livea avanci) * 3inme livea : B2-C1 (livea avanci ubén al mitan do livea d' on cåzeu natif) == Sourdant == <references /> [[Categoreye:Facultés]] h7bt5zdg42fs4y21f3lrrywws72x05i 0 46523 428258 419627 2026-11-01T10:34:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428258 wikitext text/x-wiki '''Georges-Louis Bouchez''', c' est on politikî walon di droete. Il a nexhou a [[Framriye]], li [[23 d' måss]] [[1986]]. {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''Georges-Louis Bouchez'''</span> | colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |[[Imådje:Georges-Louis Bouchez cropped.jpg|299x299px]] |- | colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Idintité''' |- |Veur no |'''Georges-Louis Bouchez''' |- |Nexhance | - [[23 d' måss]] [[1986]] - [[Framriye]] ([[Province do Hinnot]]) |- |Nåcionålité |{{BEL-d}} [[Beldjike|Bedje]] |- | colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Cårire politike''' |- |Pårti | - [[Mouvmint Rfômrece]] - ''Prezidint'' : [[9 di decimbe]] [[2019]] => Asteure |- |Beldjike | - ''Sinateure'' : [[12 di djulete]] [[2019]] => [[10 di djulete]] [[2024]] - ''Pårlumintî[[Moustique|&nbsp;]]'': [[10 di djulete]] [[2024]] => Asteure |- |Federåcion Walonreye-Brussele | - ''Pårlumintî'' : [[5 di nôvimbe]] [[2014]] => [[15 d' avri]] [[2016]] |- |Redjon Walone | - ''Pårlumintî'' : [[22 d' octôbe]] [[2014]] => [[15 d' avri]] [[2016]] |- |Mont | - ''Scabén del Boursete[[Moustique|&nbsp;]]'': [[3 d' decimbe]] [[2012]] => [[22 d' octôbe]] [[2014]] |} == Biyografeye == Cwek' il a skepyî a [[Framriye]], '''Georges-Louis Bouchez''' a crexhou dins des comenes vijhene, [[Colfontinne]] eyet [[Cargnon]], tot fjhant ses studes a [[Mont]].<ref name=":0">https://www.levif.be/p/georges-louis-bouchez/</ref> Il a ene comere&nbsp;: Lucie Demaret, k' est ene conseyresse comunåle di [[Han-Nålene]]. Asteure, ele prezide li manaedjaedje di l' [[Ofice nåcionåle di l' efance|ONE]].<ref>https://www.rtl.be/actu/belgique/politique/lucie-demaret-la-compagne-de-georges-louis-bouchez-devient-la-presidente-du/2025-07-07/article/755735</ref> Dispoy [[2024]], il ont eto on fi&nbsp;: Charles-Louis.<ref name=":0" /> == Politike == I s' dene a cnoxhe, dispu [[2006]], å vôtaedjes comunås, a [[Mont]], po li [[MR]].<ref name=":0" /> Il a divnou prezidint do [[Mouvmint Rfômrece]], e [[2019]]. Il a wangnî l' finåle conte [[Denis Ducarme]].<ref>https://www.mr.be/election-presidentielle-au-mr-georges-louis-bouchez-elu-president/</ref> I vout candjî l' no d' ès pårti<ref>https://www.rtbf.be/article/le-mr-va-t-il-changer-de-nom-son-president-georges-louis-bouchez-ne-l-exclut-pas-10919864</ref>, come ça a stî fwait a l' atake del [[Anêyes 2020|dijhnêye 2020]] po [[Vooruit]] eyet [[Les Egadjîs]]. == Fotbale == Asteure, '''Georges-Louis Bouchez''' c' est l' prezidint do [[Royå Francs-Boréns]], ene ekipe do costé d' [[Bossu]].<ref>https://www.francsborains.be/direct-conference-de-presse-a-11h/</ref> == Rilomêye == Ådzeu d' ses activités politikes eyet spôrtives, '''Georges-Louis Bouchez''' est cnoxhou po sey èn ome foirt ovrant dins les medias, aprume les rantoeles di soçnaedje.<ref name=":0" /> Al tévé, ci politikî ci a pårticipé a ene tévévicance flaminde, ki rwaite l' årmêye bedje&nbsp;: ''Special Forces''. Il a peté evoye après l' deuzinme paskeye po, dit-st i, «&nbsp;nén calindjî l' ekipe&nbsp;».<ref>https://www.moustique.be/opinions/editos/2023/05/15/georges-louis-bouchez-le-record-du-monde-du-bad-buzz-262154</ref> E [[2024]], '''Georges-Louis Bouchez''' a stî l' pus grand eplaideu d' messaedjes so les rantoeles di soçnaedje. Il end a rexhe 4.409 a l' anêye&nbsp;; djans, 12 å djoû. C' est cåzumint l' dobe di [[Tom Van Grieken]], k' est djusse padrî lu.<ref>https://www.lecho.be/economie-politique/belgique/general/reseaux-sociaux-et-politiques-georges-louis-bouchez-champion-des-posts-et-le-vlaams-belang-de-la-publicite/10596867.html</ref> Todi dins s' comunicåcion, il uze calfeye on stîle [[populisse]].<ref>https://daardaar.be/rubriques/opinions/bouchez-mobilite-bruxelles/</ref> == Herleme == Sorlon on limero del gazete «&nbsp;[[Moustique|Moustique&nbsp;]]», rexhou å [[moes d' avri]] [[2024]], on-z åreut inketé so les rlåcions etur '''Georges-Louis Bouchez''' eyet les soces do trimlaedje espôrtifs. Ene ôte gazete, [[Le Vif]], pinse voltî ki '''Georges-Louis Bouchez''' åreut dmandé al prumire di disfacer l' årtike erwaitî.<ref>https://www.levif.be/belgique/politique/georges-louis-bouchez-a-t-il-fait-supprimer-un-article-je-jure-que-ce-nest-pas-le-cas/</ref> Å [[moes d' awousse]] [[2024]], li pådje do Wikipedia francès-cåzant åreut stî rcandjeye, avou l' adierça di stitchî ci politikî cial sol divant-plan conte des liårds.<ref>https://www.hln.be/binnenland/wat-is-er-aan-de-hand-met-wikipediapagina-van-bouchez-na-aanpassingen-prijkt-er-bovenaan-rode-waarschuwing~aac5d931/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F</ref> Li conte padri a stî bloké advitam sol cogne francès-cåzante.<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Discussion_utilisateur:Maximgilot</ref> Tins des grandès vacances di l' [[2025|anêye 2025]], les medias bedjes nonnreces screynut k' ene oto uzêye på [[MR]] a rçuvou 26 calindjes, e [[2024]], cåze do gåraedje sins mete el cwåte pol vijhnale ubén l' ci po les andicapés.<ref>https://www.rtl.be/actu/belgique/politique/le-chauffeur-de-georges-louis-bouchez-t-il-utilise-une-carte-pmr-pour-se-garer/2025-07-30/article/758304</ref> Ås alintoûs do [[9 d' awousse]] [[2025]], [[Vincent Herregat]] a-st eplaidî èn odio, wice ki '''Georges-Louis Bouchez''' si dismonte conte ene gaztresse tins d' on cålaedje. Metans, i shonne ki manci l' ci k' a metou l' årtike, tot clatchant k' ci-ci «[[Moustique|&nbsp;]]<nowiki/>pout må d' awè dandjî d' ene cwåte après[[Moustique|&nbsp;]]». Sacwantès sakîs sondjnut a ene cwåte po les andicapés, tins k' el '''prezidint do MR''' acsegne aveur volou cåzer d' ene cwåte di presse.<ref>https://www.bruxellestoday.be/actualite/carte-pmr-audio-polemique-bouchez.html</ref> == Hårdêye difoûtrinne == [https://glbouchez.be/ Ès waibe.] == Referinces eyet sourdants == <references /> {{Commonscat|Georges-Louis Bouchez}} [[Categoreye:Politikîs bedjes|Bouchez]] [[Categoreye:Politikîs walons|Bouchez]] 40pwe241w3l1ujykkdvy0s8afn8gt09 0 46530 428118 409925 2026-11-01T10:07:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428118 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} '''Racine carrée''' ([WA] Cwårêye raecene), c' est l' deuzinme album di [[Stromae]] k' a vudî e 2013. == Lisse des tchansons == <ref>[https://www.ultratop.be/nl/album/36427/Stromae-Racine-carree Stromae - Racine carrée]</ref> # [[Ta fête]] ([WA] Èt fiesse) # [[Papaoutai]] ([WA] Popa, wice estoz-vs) # Bâtard ([WA] Baståd) # [[Ave Cesaria]] ([WA] A Cesaria) # [[Tous les mêmes]] ([WA] Tos lès minmes) # [[Formidable]] ([WA] Clapant) # Moules frites ([WA] Moules fritches) # [[Carmen]] ([WA] Carmen) # Humain à l'eau ([WA] Umin allô)* # Quand c'est ? ([WA] Cwand ç' est ?) # Sommeil ([WA] Soumey) # Merci ([WA] Gråces) # AVF ([WA] Alez vos tchire)** - ft. [[Maître Gims]] eyet [[OrelSan]] <nowiki>*</nowiki>=> Francès-cåzante fonetike : À l'eau = allô. <nowiki>**</nowiki>=> Francès : AVF = ''(acronim di)'' Allez vous faire == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Plakes di muzike]] fv13iyv73wni2lns6zkdd3ttpfwq81n 0 46662 428294 355109 2026-11-01T10:39:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428294 wikitext text/x-wiki Li '''rvôtaedje pårtiveus pol deputé d' Brussele di 1937''', c' esteut on [[rvôtaedje pårtiveus]] cåzé på rsaetchaedje di s' posse di deputé d' [[Brussele (veye)|Brussele]] li [[7 di måss]] [[1937]] d' [[Alfred Olivier]], on deputé [[recsisse]], po k' on rvôte (djusse po ç' plaece la). Çoula, c' esteut ene idêye da [[Leyon Degrele]] por lu s' prezinter sol lisse recsisse. == Disrôlmint == Après l' demission Olivier, å consey des minisses, on s' dimande kimint fé, inte troes rexhowes : * fé ene lwè espaitchant ene sifwaite eleccion loukeye come årtificiele; * mete on foirt politikî disconte Degrelle, po l' espaitchî d' aveur totes les vwès. * ni mete nouk disconte, po mostrer ki c' est ene couyonåde.<ref>Comte Capelle, Au service du Roi, Dessart, Bruxelles, sins date, tôme I, p. 238 (raporté pa Arnaud de la Croix, « Degrelle 1906-1994 », Edicions Racine, Brussele, ISBN 978-2-87386-982-3), p. 189.</ref> Dins l' govienmint, si on tchoezit li deuzinme rexhowe, on si dmande kî prezinter. L' idêye da [[På-Hinri Spaak]], minisse des Afwaires etrindjires a 37 ans, sotnou pa [[Hinri de Man]], minisse des finances, c' est k' c' est [[Paul Van Zeeland]], li prumî minisse, lu-minme ki s' doet mete disconte di lu. Por zels, c' est on mwais carcule ki Degrelle a la fwait, di s' voleur muzurer e [[duwel]] dins ene bate politike.<ref>Henri de Man, ''Après coup'' (mémoires), PUF, Paris, 1941, p. 265; Paul-Henri Spaak, Combat inachevé, Fayard, Paris, 1969, pp. 29-30 (les deus rapoirtés pa Arnaud de la Croix, come cial ådzeu.</ref> Van Zeeland va tchicter on moumint. Il etind zûner, so s' droete, des cis ki vôrént aprester ene aloyance Catolikes-Recsisses-Flamingants, tot tipant les socialisses evoye. Al fén, i s' decide li 9 di måss: i s' prezintrè tot seu, sins etikete di pårti, come tecnicyin do rastampaedje economike, çou k' li rwè [[Yopôl III]] lyi lyi a dmandé dispu 1935. C' est l' prumî (et dandjreus l' dierin côp) dins l' istwere do pårlumintarisse bedje k' ene sifwaite sitouwåcion advént (on prumî minisse ki cwite si posse po s' mete disconte on candidat novea-vnou). Les vôtaedjes si pasront li [[11 d' avri]]. Degrelle fwait [[metingue]] so metingue, ca on lyi disfind (nén foirt lweyålmint) di cåzer å posse. Van Zelande avou, a côp d' grandès afitches aplakêyes dins tot Brussele. Li [[7 d' avri]], pol dierin, i va arinner l' [[Joseph-Ernest Van Roey|årtchuveke di Malene, Van Roey]] insi. « Gn a k’ ene otorité ki pout dire si Rex shût l’ boune voye, Malene. Malene a-t ele moti ? Nonna. Malene va-t ele moti ? Neni co, paski Malene est apåjhtêye tant k’ a Rex. Ele lairè les catolikes vôter come i lzî plait. » Mins Van Roey est dismonté dispu des moes conte Rex, ki critike tofer les politikîs catolikes, et ki lzî fwait piede des sidjes å Pårlumint. Adon, i rclamer hôt et clair, li vénrdi 9 d’ avri : « Dj’ avéns pinsé di n’ nos nén meler oficirmint des vôtaedjes do 11 d’ avri. Mins come nos fourît-st atôtchîs directumint, nos n’ sårîz pus dmorer boke cozowe sol sudjet. Årvier di çou k’ a stî dclåré, nos n’ estans gote rapåjhtés å sudjet d’ Rex. Nos djhans minme cråndimint ki c’est on vraiy dandjî po nosse payis et po l’ Eglijhe catolike. Dabôrd, li dvwer di tot bon catolike est d’ aler vôter li 11 d’ avri. Et pår, di n’ nén rmete on blanc bultén. » L’ årtchuveke vént d’ bouxhî la k’ Degrele aveut må. I l’ meskeut di s’ mwaisse vôtance, les catolikes. Les gazetes catolikes divèt bén eplaidî l’ lete do [[cardinå (catolicisse)|cardinå]] (des côps a conte-cour). Eyet elle est léjhowe dins totes les eglijhes di Beldjike li dimegne å matén, djusse divant l’ les Brusselwès alexhe vôter. Li rzultat est clair come di l’ aiwe di rotche : Van Zeeland rascod 275.840 vwès (75,8 åcint), esconte di 69.242 a Degrelle (19 åcint).<ref>Arnaud de la Croix, « Degrelle 1906-1994 », Racine, Brussele, 2016, ISBN 978-2-87386-982-3 p. 87-92.</ref> == Sourdance di l' idêye da Degrelle di fé fé des rvôtaedjes == On pout pinser ki c' est [[Hitler]] u [[Mussolini]] k' a metou des pouces a l' oraye da Degrelle po-z edvinter ci toû d' rossea tchén la. S' il åreut yeu wangnî, li govienmint d' union nåcionåle esteut so s' cou, et i s' pleut fé ene aloyance di droete, k' åreut raprepyî l' Beldjike di l' Almagne nazeye u d' Itåleye fachisse, ki vnént djusse di s' raprotchî ambedeus emoes d' nôvimbe 1936.<ref>Arnaud de la Croix, come cial ådzeu p. 91.</ref> == Sourdant == [[Categoreye:Istwere del Beldjike]] [[Categoreye:Vôtaedjes]] 24fmv2l5qhokrbcizjeuzjb6w4ryaym 0 46663 428271 416668 2026-11-01T10:36:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428271 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Flora da l'Oûlote}}'' (teyåte)}} '''Flora dal Hoûlote'''<ref>Tite del prumire edicion (1949) k' a l' minme ortografeye k' e [[rfondou walon]].</ref> ('''''Flora da l'Oûlote'''''<ref>Rortografiaedje pa [[Bernard Louis]] del deuzinme edicion (2020)</ref>), c' est ene [[pîce di teyåte]] [[rimêye]], sicrîte pa [[Gabrielle Bernard]] ey eplaideye e [[1949]]. C' est on [[drame (teyåte)|drame]]. == Istwere di l' ouve == Elle a dvou esse sicrîte diviè 1936. Li pîce a wangnî l' [[pris do Govienmint di tos les troes ans]] po [[1946]]. Elle a stî djouwé kékes côps e teyåte, pu a divnou on [[tévéfime]], tourné a [[Dinant]] pu a [[Bonene]] pa [[André Gevrey]]. Elle a stî reditêye (avou on tite pus [[accints do walon|diyalectolodjike]], ''Flora da l'Oûlote''), e [[2020]] (limero 13 del coleccion di belès-letes walones di l' [[SLLW]]). Li morfolodjeye est candjeye po-z esse li cene di Moustî-so-Sambe (et nén ene morfolodjeye pus namurwesse, come li scrijheuse aveut tchoezi) eyet l' sintake est sovint «coridjeye» (po-z esse pus «purmint walone»). == Djouwaedjes == Elle a stî creyeye li [[10 di måss]] [[1949]] pal [[Dramatike do Rweyå Teyåte di Nameur]], e leu såle di Nameur. Pu rdjouwêye li 18 d' avri å minme teyåte di Nameur, pu l' 21 d' avri a [[Moustî]]. Ridjouwêye a [[Anverse]] li 16 di djanvî 1951, pu a [[Lidje (veye)|Lidje]] li 23 d' decimbe del minme anêye. Eco on côp a Nameur avou l' [[dramatike Aimé Courtois]], li 19 di fevrî 1978, la ki l' mwaisse role da Flora esteut djouwé pa [[Jany Paquay]] et l' ci da Gaspård pa [[Jules Goffaux]].<ref>[[Bernard Louis]], replaidaedje 2020, pp. 5-7.</ref> == Plaeçaedje dins l' espåce et dins l' tins == On sint k' c' est on payis des boirds di Sambe, avou ene ritche plinne ås grossès plantiveusès cinses, et des tienes la k' les pus ptites djins ont basti. Adon, li payis d' [[Moustî]]. Come Celine vént a cariole trover Flora, on pout rmete li sinne dins l' [[Eter-deus-guere]]. Après l' guere di 40, les gros cinsîs si vont payî des otos. == Rascourti == Gaspård, on gros cinsî do Trî Mareye, et Djuråd, li mônî vijhén, k' est parint avou lu et k' leus teres si djondnut, fijhèt martchî po maryî leus efants. Celine, li feye do molén, k' a ddja cwefé troes côps sinte Catrene (28 ans), et Djulén 24 ans, ki n' a måy hanté, mins ki trove drole k' on l' voye fé spozer si cuzene, ki lyi shonne si grande sour. Mins come c' est èn efant ki shoûte si pere... Dji n' a nén di « ki schoûte ses parints », paski l' cinsî Gaspård est ddja vef dispu ene tchoke. Et c' est on djan-comere, tantea ki l' mônî a ene miete peu po s' feye, avou ç' laid godi la k' on a spoté li Mårivnant. Mins i lugne dispu kéke tins so ene djonnete do voyaedje, ki s' mere est rbouteuse. Adon, on l' dit eto macrale, et on l' a spoté l' Hoûlote. I lyi vôreut ofri ene bele bistoke por leye si houtdiner. Mins arive ki, li djoû ki les deus peres bouxhèt l' martchî djus, Djulén rescontere Flora ki vént d' aler code des yebes ås maladeyes. I dviznut ene miete et ele lyi waite les lenes di s' mwin, divant di steper evoye. Ça sint l' agnon, tot çoula, edon, vos ? == Sourdants == [[Categoreye:Pîces di teyåte e walon]] mxl0pfsl2eb680g7zl3ykwx71u9n24d 0 46801 427918 421399 2026-10-31T20:02:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427918 wikitext text/x-wiki {{po|Creyåcion|Creyåcion (discramiaedje)}} [[Imådje:Creyåcion Bardot Einstein.png|thumb|Einstein & Brigitte Bardot (1î ake)]] [[Imådje:Creyåcion Armand Einstein.png|thumb|Eninstein & Armand (1î ake)]] '''Li creyåcion do monde''' (''Li crèyôcion dè monde''<ref>Ortografeye do scrijheu</ref>, ''Li Crèyacion dè Monde''<ref>Tite sol videyo</ref>), c' est ene [[pîce di teyåte e walon]] sicrîte pa [[André Mottet]]. Elle a stî creyeye a [[Tîne-el-Hesbaye]] pal [[dramatike di Tîne-el-Hesbaye]] ''Rideau thisnois'' li 18 di nôvimbe [[2018]]; li djouwaedje a stî filmé ey eredjistré so [[stroete plake videyo]]. == Tinme == Come li tite el dit bén, c' est les shijh djoûs del [[creyåcion]], tot londjinant sol shijhe do shijhinme djoû, la kel [[Bon Diu]] askepia [[Adan ey Eve]]. Adonpwis, tote li sinne avou l' peme disfindowe, pu l' moude da Abel, et l' mopliyaedje des djins mågré tot, Cayin tot fjhant toplin des efants a ses sours. Li troezinme pårteye, c' est l' aprestaedje di batea da Noyé, pol [[Diloujhe (Bibe)|Diloujhe]], avou kékes munutes so l' après-diloujhe. == Djouwaedje == [[Imådje:Mottet creyaucion Bon Diu Noyé1.webm|thumb|Boket do 3inme ake]] Gn a todi deus plans d' djouwaedje. Po on prumî, on voet des personaedjes et tolus di ç' trevén la: Li [[Bon Diu]], li [[Sint Spér]], li [[Diåle]], [[Adan]], [[Eve]], [[Cayin]], [[Abel]], [[Noyé]] (avou s' feme, onk di ses fis ey ene di ses feyes). Cwand l' Bon Diu (k' est moussî avou ene grande blanke frake ås lamkenes) cåze, tote li sinne est plonkêye divins ene bleuwe loumire; cwand c' est l' diåle, c' est ene rodje. Pu, gn a des personaedjes do tins d' asteure: Lucyin et Armande, ki vnèt dire li leur so çou k' est raconté. Et [[Albert Eninstein|Einstein]] et [[Brigitte Bardot]], ki vnèt fé scole. I n' vinèt måy a dvize avou les cis di dvant (såf tot å cmince, Einstein). N a co on troezinme livea, c' est Zande, k' a on buro a hintche del sinne, et ki rprezinte li scrijheu-oteur. Lu, i djåze avou les deus liveas d' personaedjes. Li Sint-Spér lyi recasse padecô des målåjheyès kesses, tot djhant : « Alez dmander a l’ ome di Tîne ». N’ a minme deus sôres d’ intermedes (mins dins l’ sudjet del pîce) djouwés pa troes efants. == Sourdant == C’ est ene sôre di metaedje e teyåte des tecses dedja scrîts dins l’ live do minme sicrijheu « Nosse lingaedje ». Mins foirt diswalpés a certins moumints (li sinne del peme, Cayin, l’ aprestaedje do Batea da Noyé. == Roles al creyåcion == * li Bon Diu : Niels ‘o Heren * Einstein : François Genot * Brigitte Bardot : Elizabeth Rouche (ki rdjouwrè ossu l’ feye da Noyé) * Zande li scrijheu (l’ ome di Tîne) : Denis Requette * li Sint-Spér : Georgy Marivoet * Lucyin (conintåres d’ asteure) : Manu Demeyer * si copleuse Armande : Patricia Vandervorst * Adan : Jean-Louis Radoux * Eve : Gill Vansteenberghe * Li Diåle : Johan Ninforge * Noyé : Lucian Ledoux * Adada, si feme : Ginette Dechanet * Ôte personaedjes : Jean-Marie Stienlet, Lucien Ledoux, Anne-Marie Vigneron, Albert Philippart, Louis Goffart, Farid Hosni, Fabian Mezmacher, Laurence Vandervorst, Jeanine Froment, Gilles Vansteenberghe, Anton Pirçon, Guillaume Gyssembergh, Clémence Fauville. Li [[mwaisse del djowe]], c’ esteut Fernand Petitjean et l’ [[loumiraedjisse]] (foirt a l’ ovraedje avou toplin des candjmints come dit), Bryan Smeckens. == Alére == {{Ran}} l° 94, p. 20. == Sourdants == [[Categoreye:Pîces di teyåte e walon]] [[Categoreye:Videyos e walon]] tb7rhpqyzxnpymlm4udut22xklc6s5x 0 46820 427944 423117 2026-10-31T20:10:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427944 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} == Tins == Les tins e neyerlandès rimnut avou les tins e walons. Å contråve di l' inglès, wice ki c' est pus målåjhey. Mins nerén, les cognes des viebes (betchete, cawete et tchik et tchak) sont pus djondant di l' inglès k' do walon. Li walon, sins conter les dobes erî-tins, a dijh-ût diferins tins, a l' apozite di neyerlandès, k' i gn' a seulmint dijh. === Simpe === ==== Indicatif prezintrece (''OTT'') ==== L' '''''OTT''''' (''Onvoltooid Tegenwoordige Tijd''<ref name=":0">https://www.scribbr.nl/academische-stijlregels/tijden/</ref>) est l' indicatif prezintrece, e neyerlandès. <div align="center"> {| class="wikitable" |+ Hebben (Aveur&nbsp;; Avu ; Awè) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant |Ik '''<u>heb</u>''' een auto |Dj' a ene vweteure |Seulmint l' bodje |- |Atôtchî |Je '''heb<u>t</u>''' een auto |T' as ene vweteure (Vos avoz ene vweteure) |Bodje + t |- |Riwaitant |Hij '''h<u>eeft</u>''' een auto |Il a ene vweteure |Disrîlé |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>hebben</u>''' een auto |Nos avans ene vweteure | rowspan="3" |Infinitif prezintrece |- |Atôtchîs |Vos avoz ene vweteure |- |Riwaitants |Il ont ene vweteure |} '''Zijn (Esse ; Sey)''' {| class="wikitable" !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant |Ik '''<u>ben</u>''' een student |Dji so on studiant |Disrîlé |- |Atôtchî |U '''ben<u>t</u>''' een student |T' es on studiant (Vos estoz on studiant) |Disrîlé (Cåzant) + t |- |Riwaitant |Ze '''<u>is</u>''' een auto |Elle est ene situdiante |Disrîlé |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>zijn</u>''' studenten |Nos estans des studiants | rowspan="3" |Infinitif prezintrece |- |Atôtchîs |Vos estoz des studiants |- |Riwaitants |Ele sont des studiants |} </div> Po les erîlés viebes, li modele «''&nbsp;werken&nbsp;''» (vir el tåvlea padzo) toûne todi avou les ôtes rîlés viebes k' ont l' cawete «''&nbsp;''-en''&nbsp;''», dj' ô bén cåzumint tos les viebes, åré «''&nbsp;zijn&nbsp;''» (vir el tåvlea djusse padzeu) eyet «''&nbsp;gaan&nbsp;''» (vir el deuzinme tåvlea padri) avou tos ses djérivés. Li rîle dins l' shuvant tåvlea dmeure li minme, ki ci soeye avou les viebes ki les bodjes s' finixhèt avou : -ch ; -f ; -k ; -p ; -s ; -t, come «''&nbsp;'''werken&nbsp;'''''». Obén avou les ôtes viebes s' finixhant e-n «'''''&nbsp;'''''-en'''''&nbsp;'''''», come «'''''&nbsp;vragen&nbsp;'''''». Tenawete k' i gn egzistêye des disrîlés avou cist infinitif ci. <div align="center"> {| class="wikitable" |+ Rîlé viebe (-en) — Werken (Bouter) // Vragen (Dmander) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant |Ik '''<u>werk</u>''' zaterdag Ik '''<u>vraag</u>''' hem |Dji boute semdi Dji lu dmande |Seulmint l' bodje |- |Atôtchî | rowspan="2" |Je/Hij '''werk<u>t</u>''' zaterdag Je/Hij '''vraag<u>t</u>''' hem |To boutes semdi (Vos boutez semdi) To lu dmandes (Vos lu dmandez) | rowspan="2" |Bodje + t |- |Riwaitant |I boute semdi I lu dmande |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>werken</u>''' een auto We/Jullie/Ze '''<u>vragen</u>''' hem |Nos boutans semdi Nos lu dmandans | rowspan="3" |Infinitif prezintrece |- |Atôtchîs |Vos boutez semdi Vos lu dmandez |- |Riwaitants |I boutnut semdi I lu dmandnut |} </div> ==== OVT ==== L' '''OVT''' (''Onvoltooid Verleden Tijd''<ref name=":0" />) est l' indicatif erirece durant, e neyerlandès. <div align="center"> {| class="wikitable" |+ Hebben (Aveur ; Awè) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant | rowspan="3" |Ik/Je/Hij '''<u>had</u>''' een hond |Dj' aveu on tchén | rowspan="3" |Disrîlé |- |Atôtchî |T' aveus on tchén (Vos avîz on tchén) |- |Riwaitant |Il aveut on tchén |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>hadden</u>''' een auto |Nos avéns on tchén | rowspan="3" |Disrîlé + Pluriyal |- |Atôtchîs |Vos avîz on tchén |- |Riwaitants |Ils avént on tchén |} '''Zijn (Esse ; Sey)''' {| class="wikitable" !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant | rowspan="3" |Ik/U/Ze '''<u>was</u>''' zeer klein |Dj' esteu foirt pitit | rowspan="3" |Disrîlé |- |Atôtchî |T' esteus foirt pitit (Vos estoz foirt pitit) |- |Riwaitant |Elle esteut foirt pitite |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>waren</u>''' zeer klein |We esténs foirt pitits | rowspan="3" |Bodje (wa-) + Disrîlé pluriyal |- |Atôtchîs |Vos estîz foirt pitits |- |Riwaitants |Elles estént foirt pitites |} </div> Contråvmint al OTT (Indicatif prezintrece), i gn' egziste deus erîlés modeles : - '''Werken''' (on viebe dont l' bodje s' finixhe avou : -ch ; -f ; -k ; -p ; -s ; -t). Roci, l' bodje di '''werken''' s' finixhe avou : '''-k''' - '''Vragen''' (on viebe dont l' bodje s' finixhe nén avou : -ch ; -f ; -k ; -p ; -s ; -t). Roci, l' bodje di '''vragen''' s' finixhe avou : '''-g''' Portant ces deus rîlés modeles ont brånmint d' ravizances. Li piceure des cossounike sons : -ch ; -f ; -k ; -p ; -s eyet -t, est k' ces sons rola sont des soudes cossounes. <div align="center"> {| class="wikitable" |+ Rîlé viebe (-en), prumî modele — Werken (Bouter) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant | rowspan="3" |Ik/Je/Hij '''werk<u>te</u>''' in Oostende | rowspan="3" |Dji boutéve a Ostinde To boutéves a Ostinde (Vos boutîz a Ostinde) I boutéve a Ostinde | rowspan="3" |Bodje + te |- |Atôtchî |- |Riwaitant |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''werk<u>ten</u>''' in Oostende | rowspan="3" |Nos bouténs a Ostinde Vos boutîz a Ostinde Is boutént a Ostinde | rowspan="3" |Bodje + ten |- |Atôtchîs |- |Riwaitants |} {| class="wikitable" |+ Rîlé viebe (-en), sigond modele — Vragen (Dmander) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant | rowspan="3" |Ik/Je/Hij '''vraag<u>de</u>''' iets | rowspan="3" |Dji dmandéve åk To dmandéves åk (Vos dmandîz åk) I dmandéve åk | rowspan="3" |Bodje + de |- |Atôtchî |- |Riwaitant |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''vraag<u>den</u>''' iets | rowspan="3" |Nos dmandés åk Vos dmandîz åk Is dmandént åk | rowspan="3" |Bodje + den |- |Atôtchîs |- |Riwaitants |} </div> === Erîs === ==== VTT ==== Li '''VTT''' (''Voltooid Tegenwoordige Tijd''<ref name=":0" />) est l' indicatif ripassé prezint, e neyerlandès. El madjorité prind l' aidant viebe '''hebben''' (aveur ; awè), mins des ôtes prindèt l' aidant viebe '''zijn''' (esse ; sey) ey end egzistêye ene dierinne categoreye di viebes ki polnut s' codjower avou les deus. Li pout awè ene seure lodjike. På egzimpe, les viebes d' mouvmints : '''gaan''' (aler), '''lopen''' (coure obén mårtchî), '''rijden''' (kidure) et tchik et tchak, si codjownut avou l' viebe : '''zijn'''. Des viebes ki polnut s' codjower avou les deus aidants, s' codjownut avou l' onk e sacwants cas ey avou l' ôte dins des ôtes cas. <div align="center"> '''Hebben (Aveur ; Awè), come aidant viebe. Rîlé viebe (-en), prumî modele''' '''— Werken (Bouter)''' {| class="wikitable" !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant |Ik '''<u>heb</u>''' in een winkel '''gewerk<u>t</u>''' |Dj' a bouté dins on botike | rowspan="6" |(Betchete) Ge- + Bodje do normå viebe + (Cawete) -t |- |Atôtchî |U '''heb<u>t</u>''' in een winkel '''gewerk<u>t</u>''' |T' as bouté dins on botike (Vos avoz bouté dins on botike) |- |Riwaitant |Ze '''heef<u>t</u>''' in een winkel '''gewerk<u>t</u>''' |Elle a bouté dins on botike |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>hebben</u>''' in een winkel '''gewerk<u>t</u>''' |Nos avans bouté dins on botike |- |Atôtchîs |Vos avoz bouté dins on botike |- |Riwaitants |Elles ont bouté dins on botike |} {| class="wikitable" |+ Hebben (Aveur ; Awè), come aidant viebe. Rîlé viebe (-en), sigond modele '''— Vragen (Dmander)''' !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant |Ik '''<u>heb</u>''' haar '''gevraag<u>d</u>''' |Dj' a dmandé a leye | rowspan="6" |(Betchete) Ge- + Bodje do normå viebe + (Cawete) -d |- |Atôtchî |Je '''heb<u>t</u>''' haar '''gevraag<u>d</u>''' |T' as dmandé a leye (Vos avoz dmandé a leye) |- |Riwaitant |Hij '''h<u>eeft</u>''' haar '''gevraag<u>d</u>''' |Il a dmandé a leye |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>hebben</u>''' haar '''gevraag<u>d</u>''' |Nos avans dmandé a leye |- |Atôtchîs |Vos avoz dmandé a leye |- |Riwaitants |Ils ont dmandé a leye |} '''Zijn (Esse ; Sey), come aidant viebe. Rîlé viebe (-en), prumî modele''' '''— Zaken (Låtchî)''' {| class="wikitable" !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant |Ik '''<u>ben</u> gezaak<u>t</u>''' voor mijn eerste bachelor |Dj' a låtchî èm prumîre bac | rowspan="6" |(Betchete) Ge- + Bodje do normå viebe + (Cawete) -t |- |Atôtchî |Je '''<u>bent</u> gezaak<u>t</u>''' voor jouw eerste bachelor |T' as låtchî èt prumîre bac (Vos avoz låtchî vosse prumîre bac) |- |Riwaitant |Hij '''<u>is</u> gezaak<u>t</u>''' voor zijn eerste bachelor |Il a låtchî ès prumîre bac |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>zijn</u> gezaak<u>t</u>''' voor onze/jullie/hun eerste bachelor |Nos avans låtchî nosse prumîre bac |- |Atôtchîs |Vos avoz låtchî vosse prumîre bac |- |Riwaitants |Ils ont låtchî leu prumîre bac |} {| class="wikitable" |+ '''Zijn (Esse ; Sey), come aidant viebe. Rîlé viebe (-en), sigond modele''' '''— Slagen (Adiercî)''' !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant |Ik '''<u>ben</u>''' '''geslaag<u>d</u>''' voor mijn zesde middelbaar |Dj' a adiercî èm reto | rowspan="6" |(Betchete) Ge- + Bodje do normå viebe + (Cawete) -d |- |Atôtchî |U '''<u>bent</u>''' '''geslaag<u>d</u>''' voor uw zesde middelbaar |T' as adiercî èt reto (Vos avoz adiercî vosse reto) |- |Riwaitant |Ze '''<u>is</u>''' '''geslaag<u>d</u>''' voor haar zesde middelbaar |Elle a adiercî ès reto |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>zijn</u>''' '''geslaag<u>d</u>''' voor mijn onze/jullie/hun middelbaar |Nos avans adiercî nosse reto |- |Atôtchîs |Vos avoz adiercî vosse reto |- |Riwaitants |Elles ont adiercî leu reto |} </div> ==== VVT ==== Li '''VVT''' (''Voltooid Verleden Tijd''<ref name=":0" />) est l' indicatif ripassé erirece durant, e neyerlandès. Li '''VVT,''' come li '''VTT''', uze des aidants viebes ki variynut sorlon les viebes. Li principe est l' minme, ecsepté k' l' aidant viebe est codjowé ål erirece. <div align="center"> '''Hebben (Aveur ; Awè), come aidant viebe. Rîlé viebe (-en), prumî modele''' '''— Werken (Bouter)''' {| class="wikitable" !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant |Ik '''<u>had</u>''' vandaag veel '''gewerk<u>t</u>''' |Dj' aveu brånmint bouté enute | rowspan="6" |(Betchete) Ge- + Bodje do normå viebe + (Cawete) -t |- |Atôtchî |U '''<u>had</u>''' vandaag veel '''gewerk<u>t</u>''' |T' aveus brånmint bouté enute (Vos avîz brånmint bouté enute) |- |Riwaitant |Ze '''<u>had</u>''' vandaag veel '''gewerk<u>t</u>''' |Elle aveut brånmint bouté enute |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>hadden</u>''' vandaag veel '''gewerk<u>t</u>''' |Nos avéns brånmint bouté enute |- |Atôtchîs |Vos avîz brånmint bouté enute |- |Riwaitants |Elles avént brånmint bouté enute |} {| class="wikitable" |+ Hebben (Aveur ; Awè), come aidant viebe. Rîlé viebe (-en), sigond modele '''— Vragen (Dmander)''' !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant |Ik '''<u>had</u>''' een antwoord '''gevraag<u>d</u>''' |Dj' aveu dmandé on respondaedje | rowspan="6" |(Betchete) Ge- + Bodje do normå viebe + (Cawete) -d |- |Atôtchî |Je <u>'''had'''</u> een antwoord '''gevraag<u>d</u>''' |T' aveus dmandé on respondaedje (Vos avîz dmandé on respondaedje) |- |Riwaitant |Hij <u>'''had'''</u> een antwoord '''gevraag<u>d</u>''' |Il aveut dmandé on respondaedje |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>hadden</u>''' een antwoord '''gevraag<u>d</u>''' |Nos avéns dmandé on respondaedje |- |Atôtchîs |Vos avîz dmandé on respondaedje |- |Riwaitants |Ils avént dmandé on respondaedje |} '''Zijn (Esse ; Sey), come aidant viebe. Rîlé viebe (-en), prumî modele''' '''— Zaken (Låtchî)''' {| class="wikitable" !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant |Ik '''<u>was</u> gezaak<u>t</u>''' voor de rijproef |Dj' aveu låtchî èm egzamin d' permis | rowspan="6" |(Betchete) Ge- + Bodje do normå viebe + (Cawete) -t |- |Atôtchî |Je '''<u>was</u>''' '''gezaak<u>t</u>''' voor de rijproef |T' aveus låtchî èm egzamin d' permis (Vos avîz låtchî èm egzamin d' permis) |- |Riwaitant |Hij '''<u>was</u>''' '''gezaak<u>t</u>''' voor de rijproef |Il aveut låtchî èm egzamin d' permis |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>waren</u> gezaak<u>t</u>''' voor de rijproef |Nos avéns låtchî èm egzamin d' permis |- |Atôtchîs |Vos avîz låtchî èm egzamin d' permis |- |Riwaitants |Ils avént låtchî èm egzamin d' permis |} {| class="wikitable" |+ '''Zijn (Esse ; Sey), come aidant viebe. Rîlé viebe (-en), sigond modele''' '''— Slagen (Adiercî)''' !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant |Ik '''<u>ben</u>''' altijd '''geslaag<u>d</u>''' |Dj' aveu todi adiercî | rowspan="6" |(Betchete) Ge- + Bodje do normå viebe + (Cawete) -d |- |Atôtchî |U '''<u>bent</u>''' altijd '''geslaag<u>d</u>''' |T' aveus todi adiercî (Vos avîz todi adiercî) |- |Riwaitant |Ze '''<u>is</u>''' altijd '''geslaag<u>d</u>''' |Elle aveut todi adiercî |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>zijn</u>''' altijd '''geslaag<u>d</u>''' |Nos avéns todi adiercî |- |Atôtchîs |Vos avîz todi adiercî |- |Riwaitants |Elles avént todi adiercî |} </div> === Simpe modåliteye === ==== OTTT ==== L' '''OTTT''', obén lomé eto : '''OTTkT''' (''Onvoltooid tegenwoordige toekomende tijd''<ref name=":1">https://www.mijnwoordenboek.nl/werkwoord/googelen</ref>) est l' indicatif futurrece, e neyerlandès. Come li pus sovint e-n inglès, l' '''OTTT''' uze on aidant viebe k' est : '''zullen'''. On-z uze, kécfeye, eto on aidant viebe e walon : '''aler''' (et tchik et tchak). '''Zullen''', roci, est codjowé ål indicatif prezintrece. <div align="center"> {| class="wikitable" |+Zullen, come aidant viebe — Eten (Mindjî ; Mougnî) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant |Ik '''<u>zal</u>''' 's avonds '''eten''' |Dji mindjrè/mougnrè å swer | rowspan="3" |Suddjet + '''zal''' + Complemints + Infinitif då viebe |- |Atôtchî |Jij '''<u>zal</u>''' 's avonds '''eten''' |To mindjrès/mougnrès å swer (Vos mindjroz/mougnroz å swer) |- |Riwaitant |Hij '''<u>zal</u>''' 's avonds '''eten''' |I mindjrè/mougnrè å swer |- |Cåzants |We '''<u>zullen</u>''' 's avonds '''eten''' |Nos mindjrans/mougnrans å swer | rowspan="3" |Suddjet + '''zullen''' + Complemints + Infinitif då viebe |- |Atôtchîs |Jullie '''<u>zullen</u>''' 's avonds '''eten''' |Vos mindjroz/mougnroz å swer |- |Riwaitants |Ze '''<u>zullen</u>''' 's avonds '''eten''' |Is mindjress/mougnress å swer |} </div> ==== OVTT ==== L' '''OVTT''', obén lomé eto : '''OVTkT''' (''Onvoltooid verleden toekomende tijd''<ref name=":1" />) est li condicioneu prezintrece, e neyerlandès. Come l' '''OTTT''', l' '''OVTT''' uze eto l' aidant viebe, '''zullen'''. Mins nerén, ci dierin est codjowé ål erirece durant roci, al plaece d' el prezintrece. <div align="center"> {| class="wikitable" |+Zullen, come aidant viebe — Studeren (Estudyî — Studyî — Situdyî) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant |Ik '''<u>zou</u>''' '''studeren''' als er geen lawaai was |Dji studeyreu s' i gn' aveut pont d' potin | rowspan="3" |Suddjet + '''zou''' + Complemints + Infinitif då viebe |- |Atôtchî |Jij '''<u>zou</u>''' nu '''studeren''' als er geen lawaai was |To studeyreus s' i gn' aveut pont d' potin (Vos studeyrîz s' i gn' aveut pont d' potin) |- |Riwaitant |Hij '''<u>zou</u>''' nu '''studeren''' als er geen lawaai was |I studeyreut s' i gn' aveut pont d' potin |- |Cåzants |We '''<u>zouden</u>''' nu '''studeren''' als er geen lawaai was |Nos studeyréns s' i gn' aveut pont d' potin | rowspan="3" |Suddjet + '''zouden''' + Complemints + Infinitif då viebe |- |Atôtchîs |Jullie '''<u>zouden</u>''' nu '''studeren''' als er geen lawaai was |Vos studeyrîz s' i gn' aveut pont d' potin |- |Riwaitants |Ze '''<u>zouden</u>''' nu '''studeren''' als er geen lawaai was |Is studeyrént s' i gn' aveut pont d' potin |} </div> === Erî modåliteye === ==== VTTT ==== Li '''VTTT''', obén lomé eto : V'''TTkT''' (''Voltooid tegenwoordige toekomende tijd''<ref name=":1" />) est l' indicatif ripassé futurrece, e neyerlandès. <div align="center"> {| class="wikitable" |+Zullen, come aidant viebe — Eten (Mindjî ; Mougnî) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant |Ik '''<u>zal</u>''' vandaag '''gegeten hebben''' |Dji årè mindjî/mougnî enute | rowspan="3" |Suddjet + '''zal''' + Complemints + Pårticipe erirece då viebe + Infinitif di l' aidant viebe |- |Atôtchî |Jij '''<u>zal</u>''' vandaag '''eten hebben''' |T' årès mindjî/mougnî enute (Vos åroz mindjî/mougnî enute) |- |Riwaitant |Hij '''<u>zal</u>''' vandaag '''gegeten hebben''' |Il årè mindjî/mougnî enute |- |Cåzants |We '''<u>zullen</u>''' vandaag '''gegeten hebben''' |Nos årans mindjî/mougnî enute | rowspan="3" |Suddjet + '''zullen''' + Complemints + Pårticipe erirece då viebe + Infinitif då viebe |- |Atôtchîs |Jullie '''<u>zullen</u>''' vandaag '''gegeten hebben''' |Vos åroz mindjî/mougnî enute |- |Riwaitants |Ze '''<u>zullen</u>''' vandaag '''gegeten hebben''' |Ils åront mindjî/mougnî enute |} </div> ==== VVTT ==== Li '''VVTT''', obén lomé eto : '''VVTkT'''(''Voltooid verleden toekomende tijd''<ref name=":1" />) est li condicioneu erirece, e neyerlandès. <div align="center"> {| class="wikitable" |+Zullen, come aidant viebe — Studeren (Estudyî — Studyî — Situdyî) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant |Ik '''<u>zou</u>''' zonder dit lawaai '''gestudeerd hebben''' |Dj' åreu studyî sins 'ç potin | rowspan="3" |Suddjet + '''zou''' + Complemints + Pårticipe erirece då viebe + Infinitif då viebe |- |Atôtchî |U '''<u>zou</u>''' zonder dit lawaai '''gestudeerd hebben''' |T' åreu studyî sins 'ç potin (Vos årîz studyî sins 'ç potin) |- |Riwaitant |Ze '''<u>zou</u>''' zonder dit lawaai '''gestudeerd hebben''' |Elle åreu studyî sins 'ç potin |- |Cåzants |We '''<u>zouden</u>''' zonder dit lawaai '''gestudeerd hebben''' |Nos åréns studyî sins 'ç potin | rowspan="3" |Suddjet + '''zouden''' + Complemints + Pårticipe erirece då viebe + Infinitif då viebe |- |Atôtchîs |Jullie '''<u>zouden</u>''' zonder dit lawaai '''gestudeerd hebben''' |Vos årîz studyî sins 'ç potin |- |Riwaitants |Ze '''<u>zouden</u>''' zonder dit lawaai '''gestudeerd hebben''' |Elles årént studyî sins 'ç potin |} </div> == Viebes == === Disrîlés === ==== Lisse ==== <div align="center"> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ <ref>"Le Robert & Van Dale, le dictionnaire de référence, poche, néerlandais". ''Dictionnaires Le Robert'' eyet ''Van Dale Uitgevers''. Troezinme edûcion, may 2016.</ref><ref>Henn Carola, Vromans Joseph, Bijleveld Henny-Annie. "Pratique du néerlandais de A à Z.", Éd. Erasme. 2006.</ref><ref>https://ikschrijfbeter.nl/wp-content/uploads/2012/07/lijstonregelmatigesterkewerkwoorden.htm</ref> !Infinitif e walon !Infinitf e neyerlandès !Indicatif Erirece Durant (Singulî — Pluriyal) !Pårticipe Erirece |- |'''Aler (aidant viebe då futurrece)''' |Zullen |Zou — Zouden |/ |- |'''Aler (ene sadju)''' |Gaan |Ging — Gingen |Gegaan |- |'''Aveur — Awè''' |Hebben |Had — Hadden |Gehad |- |'''Brotchî''' |Stuiven |Stoof — Stoven |Gestoven |- |'''Cachî''' |Zoeken |Zocht — Zochten |Gezocht |- |'''Cmichî a fé ene sacwè''' '''Endaler''' |Tijgen |Toog — Togen |Getogen |- |'''Coure''' '''Mårtchî''' |Lopen |Liep — Liepen |Gelopen |- |'''Didjuner''' |Ontbijten |Ontbeet — Ontbeten |Ontbeten |- |'''Djurer''' '''Ferdomer''' |Zweren |Zwoor — Zworen |Gezworen |- |'''Divni''' |Worden |Werd — Werden |Geworden |- |'''Esse — Sey''' |Zijn |Was — Waren |Geweest |- |'''Esse ashî — Sey ashî''' |Zitten |Zat — Zaten |Gezeten |- |'''Esse coutchî — Sey coutchî''' |Liggen |Lag — Lagen |Gelegen |- |'''Esse di stampé — Sey di stampé''' |Staan |Stond — Stonden |Gestaan |- |'''Esse dizôrné''' '''Mander escuze''' |Spijten |Speet — Speten |Gespeten |- |'''Fé''' '''Mete åk (dins ene sacwè)''' |Doen |Deed — Deden |Gedaan |- |'''Fé on håynaedje''' |Bieden |Bood — Boden |Geboden |- |'''Griper''' |Klimmen |Klom — Klommen |Geklommen |- |'''Kidure''' |Rijden |Reed — Reden |Gereden |- |'''Mindjî — Mougnî''' |Eten |At — Aten |Gegeten |- |'''Pinde''' |Hangen |Hing — Hingen |Gehangen |- |'''Prinde''' |Nemen |Nam — Namen |Genomen |- |'''Rwaitî''' |Kijken |Keek — Keken |Gekeken |- |'''Viziter''' |Bezoeken |Bezocht — Bezochten |Bezocht |- |'''Voleur''' |Willen |Wilde — Wilden Wou — Wouden |Gewild |}</div> ==== Prumire troke ==== Li '''prumire troke des disrîlés viebes''' est li pus grosse troke d' el djinre e neyerlandès. Come totes les ôtes trokes, li prumire a, å moens, ene fonetike rîle : '''<u>..-/ɛɪ/-....-/e/-....-/e/-</u>'''.<ref>https://nl.wiktionary.org/wiki/Categorie:Sterk_werkwoord_klasse_1_in_het_Nederlands</ref> I gn' egziste cwatre dzo-trokes : <div align="center"> {| class="wikitable" |+ Disrîlés viebe (prumîre troke erîlé) — Kijken (Rwaitî) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant | rowspan="3" |Ik/Je/Hij '''<u>keek</u>''' de televisie |Dji rwaitive el televuzion | rowspan="3" |Kijk => Keek ij => eek |- |Atôtchî |To rwaitives el televuzion (Vos rwaitîz el televuzion) |- |Riwaitant |I rwaitive el televuzion |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>keken</u>''' |Nos rwaiténs el televuzion | rowspan="3" |Kijken => Keken ij => ek |- |Atôtchîs |Vos rwaitîz el televuzion |- |Riwaitants |Is rwaitént el televuzion |} </div> <div align="center"> {| class="wikitable" |+ Disrîlés viebe (prumîre troke disrîlé : V => F) — Blijven (Dimorer) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant | rowspan="3" |Ik/U/Ze '''<u>bleef</u>''' thuis |Dji dmoréve al måjhone | rowspan="3" |Blijv => Bleef ijv => eef |- |Atôtchî |To dmoréves al måjhone (Vos rwaitîz al måjhone) |- |Riwaitant |I dmoréve al måjhone |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>bleven</u>''' thuis |Nos dmoréns al måjhone | rowspan="3" |Blijven => Bleven ijv => ev |- |Atôtchîs |Vos dmorîz al måjhone |- |Riwaitants |Is dmorént al måjhone |} </div> <div align="center"> {| class="wikitable" |+ Disrîlés viebe (prumîre troke disrîlé) — Spijten (Esse dizôrné/Mander escuze) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant | rowspan="3" |Ik/Je/Hij '''<u>speet</u>''' ervan. |Dji so dizôrné po çoula | rowspan="3" |Spijt => Speet ijt => eet |- |Atôtchî |T' es dizôrné po çoula (Vos estoz dizôrné po çoula) |- |Riwaitant |Il est dizôrné po çoula |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>speten</u>''' ervan. |Nos estans dizôrnés po çoula | rowspan="3" |Spijten => Speten ijt => et |- |Atôtchîs |Vos estoz dizôrnés po çoula |- |Riwaitants |Is sont dizôrnés po çoula |} </div> ==== Deuzinme troke ==== Li '''deuzinme troke des disrîlés ey erîlés viebes''' n' est nén li deuzinme pus grosse troke, mins bén li troezinme. Contråvmint al prumire, li '''deuzinme''' a deus fonetikes rîles : '''.<u>../iː/...-.../oː/...-.../oː/</u>''' eyet '''<u>.../ʌʏ/...-.../oː/...-.../oː/</u>'''.<ref name=":4">https://nl.wiktionary.org/wiki/Categorie:Sterk_werkwoord_klasse_2_in_het_Nederlands</ref><div align="center"> </div> <div align="center"> {| class="wikitable" |+ Disrîlés viebe (deuzinme troke erîlé) — Bieden (Fé on håynaedje) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant | rowspan="3" |Ik/Je/Hij '''<u>bood</u>''' de televisie |Dji rwaitive el televuzion | rowspan="3" |Bied => Bood ie => oo |- |Atôtchî |To rwaitives el televuzion (Vos rwaitîz el televuzion) |- |Riwaitant |I rwaitive el televuzion |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>boden</u>''' de televisie |Nos rwaiténs el televuzion | rowspan="3" |Bieden => Boden ie => o |- |Atôtchîs |Vos rwaitîz el televuzion |- |Riwaitants |Is rwaitént el televuzion |} </div> <div align="center"> {| class="wikitable" |+ Disrîlés viebe (deuzinme troke) — Snuiven (nifter) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant | rowspan="3" |Ik/U/Ze '''<u>snoof</u>''' stank |Dji niftéve ene pufkene | rowspan="3" |Snuijf => Snoof uij => oo |- |Atôtchî |To niftéves ene pufkene (Vos niftez ene pufkene) |- |Riwaitant |I niftéve ene pufkene |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>snoven</u>''' stank |Nos nifténs ene pufkene | rowspan="3" |Snuijven => Snoven uij => o |- |Atôtchîs |Vos niftîz ene pufkene |- |Riwaitants |Is niftént ene pufkene |} </div> <div align="center"> {| class="wikitable" |+ Disrîlés viebe (deuzinme troke) — Zweren (djurer ; ferdomer) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant | rowspan="3" |Ik/Je/Hij '''<u>zwoer</u>''' nooit |Dji n' ferdoméve måy | rowspan="3" |Zweer => Zwoer ee => oe |- |Atôtchî |To n' ferdoméves måy (Vos n' ferdomez måy) |- |Riwaitant |I n' ferdoméves måy |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>zweren</u>''' nooit |Nos n' n' ferdoméns måy | rowspan="3" |Zweren => Zwoeren e => oe |- |Atôtchîs |Vos n' ferdomîz måy |- |Riwaitants |Is n' ferdomént måy |} </div> <div align="center"> {| class="wikitable" |+ Disrîlés viebe (deuzinme troke disrîlé) — Tijgen (endaler; comincî a fé ene sacwè) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant | rowspan="3" |Ik/U/Ze '''<u>toog</u>''' aan het voetbal |Dji cmincive a djouwer å fotbale | rowspan="3" |Tijg => Toog ij => oo |- |Atôtchî |To cmincives a djouwer å fotbale (Vos cmincîz a djouwer å fotbale) |- |Riwaitant |I cmincive a djouwer å fotbale |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>togen</u>''' aan het voetbal |Nos cmincéns a djouwer å fotbale | rowspan="3" |Tijgen => Togen ij => o |- |Atôtchîs |Vos cmincîz a djouwer å fotbale |- |Riwaitants |Is cmincént a djouwer å fotbale |} </div> <div align="center"> </div> <div align="center"> </div> ==== Troezinme troke ==== Li '''troezinme troke des disrîlés viebes''' n' est nén li troezinme pus grosse troke, mis bén l' deuzinme. Contråvmint azès deus prumires trokes, elle a deus categoreyes di fonetikes rîles, naziåles eyet likides.<ref name=":3">https://nl.wiktionary.org/wiki/Categorie:Sterk_werkwoord_klasse_3_in_het_Nederlands</ref> ==== Likide ==== ==== Naziå ==== Les viebes '''naziås''' do troezinme troke e neyerlandès, c' est les viebes k' ont des sons '''naziås'''. Ces sons cial sont troes cossoûnes. Houte di çoula, c' est les minmes ki les cis k' on-z uze e walon : [m] ; [n] eyet [ɲ].<ref name=":3" /> Tot rwaitant ces viebes la, on pout co ricnoxhe deus dzo-categoreyes avou deus rîles fonetikes diferintes : '''-/ɪ/- .... -/ɔ/- .... -/ɔ/-''' u -'''/ɛ/- .... -/ɔ/- .... -/ɔ/-'''. <div align="center"> {| class="wikitable" |+ Disrîlés viebe (troezinme troke naziåle) — Vinden (Trover) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant | rowspan="3" |Ik/Je/Hij '''<u>vond</u>''' vaak bankbiljetten naast het bank |Dji trovéve sovint des biyets dilé l' banke | rowspan="3" |Vind => Vond i => o |- |Atôtchî |To trovéves sovint des biyets dilé l' banke (Vos trovîz sovint des biyets dilé l' banke) |- |Riwaitant |I trovéve sovint des biyets dilé l' banke |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>vonden</u>''' vaak bankbiljetten naast het bank |Nos trovéns sovint des biyets dilé l' banke | rowspan="3" |Vinden => Vonden i => o |- |Atôtchîs |Vos trovîz sovint des biyets dilé l' banke |- |Riwaitants |Is trovént sovint des biyets dilé l' banke |} {| class="wikitable" |+ Disrîlés viebe (troezinme troke naziåle) — Zwemmen (Naedjî) !Pronos suddjets !Fråzes e neyerlandès !Fråzes e walon !Rimarkes |- |Cåzant | rowspan="3" |Ik/Je/Hij '''<u>zwem</u>''' in het zwembad |Dji naedjive dins l' bassin d' naiviaedje | rowspan="3" |Zwem => Zwom e => o |- |Atôtchî |To naedjives dins l' bassin d' naiviaedje (Vos naedjîz dins l' bassin d' naiviaedje) |- |Riwaitant |I naedjive dins l' bassin d' naiviaedje |- |Cåzants | rowspan="3" |We/Jullie/Ze '''<u>zwommen</u>''' in het zwembad |Nos naedjéns dins l' bassin d' naiviaedje | rowspan="3" |Zwemmen => Zwommen e => o |- |Atôtchîs |Vos naedjîz dins l' bassin d' naiviaedje |- |Riwaitants |Is naedjént dins l' bassin d' naiviaedje |} </div> ==== Cwatrinme troke ==== Li '''cwantrinme troke des disrîlés viebes''' a 147 viebes ki l' shuvnut. Come li prumire troke, elle a seulmint ene fonetike rîle : '''<u>.../eː/...-.../ɑ/...-.../aː/...-.../oː/...</u>'''.<ref>https://nl.wiktionary.org/wiki/Categorie:Sterk_werkwoord_klasse_4_in_het_Nederlands</ref> ==== Cénkinme troke ==== Li '''cénkinme troke des disrîlés viebes''' a 179 viebes ki l' shuvnut. Ele rishonne foitmint al cwantrinme ey elle a seulmint ene fonetike rîle eto : '''<u>.../eː/...-.../ɑ/...-.../a/...-.../e/...</u>'''.<ref>https://nl.wiktionary.org/wiki/Categorie:Sterk_werkwoord_klasse_5_in_het_Nederlands</ref> ==== Shijhinme troke ==== Li '''shijhinme troke des disrîlés viebes''' a 172 viebes ki l' shuvnut. Elle a disk' asteure, come les ôtes trokes ecsepté l' deuzinme eyet l' troezinme, ene fonetike rîle : '''<u>.../a/...-.../u/...-.../a/...</u>'''.<ref>https://nl.wiktionary.org/wiki/Categorie:Sterk_werkwoord_klasse_6_in_het_Nederlands</ref> ==== Setinme troke ==== Li '''setinme troke des disrîlés viebes''' est ene mitan come li [[Cénkinme troke di viebes e walon|cénkinme troke da Hendschel]], obén come li [[troezinme troke e francès]], dj' ô bén k' i gn' a cwate categoreyes.<ref>https://nl.wiktionary.org/wiki/Categorie:Sterk_werkwoord_klasse_7_in_het_Nederlands</ref> === Viebes di pozûcion === ==== Doen ==== Li viebe neyerlandès, '''doen''', est principålmint uzé po '''fé''' (kécfeye, li viebe '''fé''' est tradujhî på '''maken'''). Mins nerén, li viebe, '''doen''', vout ossi dire mete åk dins ene sacwè : <ref name=":2">https://web.archive.org/web/20200217145116/https://zichtbaarnederlands.nl/zn/werkwoord-positiewerkwoorden.php</ref> {| class="wikitable" |''Ze doet haar pen in haar pennenzak'' |- |Ele met 's pene dins 's ploumî |} ==== Hangen ==== Li viebe neyerlandès, '''hangen''', est principålmint uzé po les råjhons dzeu : <ref name=":2" /> * Cwand ene sacwè est pindowe. {| class="wikitable" |''De mantel hangt in het hal'' |- |Li paltot est pindou dins l' colidôr |} * Cwand on djin pindat ene sacwè. {| class="wikitable" |''Ik hang mijn hemd'' |- |Dji pind èm tchimijhe |} ==== Liggen ==== Li viebe neyerlandès, '''liggen''', est principålmint uzé po les råjhons dzeu :<ref name=":2" /> * Cwand ene sacwè obén on djin est coûtchî. {| class="wikitable" |''Mijn sleutels ligt op de kast'' |- |Èm clé est sol årmå |} * Cwand on djåze d' ene djeyografike pozûcion. {| class="wikitable" |''Texel ligt in provincie Noord-Holland'' |- |Texel est dins l' province d' Holande-Bijhrece |} * Cwand ene sacwè avou des pîs, des pates obén des rowes est coutcheye. {| class="wikitable" |''De vrachtwagen ligt op de A54'' |- |El tcherete est rivierseye sol A54 |} ==== Lopen ==== Li viebe neyerlandès, '''lopen''', est uzé cwand ene sacwè fôrme ene sôre di tchimwin<ref name=":2" /> {| class="wikitable" |''De RJ45-connector loopt van de muur naar mijn laptop'' |- |Èl coide RJ45 va do meur disk' a mi laptop |} ==== Ophangen ==== Li viebe neyerlandès, '''ophangen''', est uzé cwand on djin pindat ene sacwè so åk<ref>https://ihecs-langues.be/BAC1/Monitoraat/Grammatica/Positiewerkwoorden.doc</ref>. Li viebe, '''ophangen''', est on spitron viebe : {| class="wikitable" |''Ik hang mijn hemd op de kleerhanger'' |- |Dji pind èm tchimijhe sol poite-lindje |} ==== Staan ==== Li viebe neyerlandès, '''staan''', est principålmint uzé po les råjhons dzeu : <ref name=":2" /> * Cwand on djin est di stampé, obén on djin est ene sadju. {| class="wikitable" |''Ik sta in de rij'' |- |Dji so dins l' rîlêye |} *Cwand on camatche est di stampé. {| class="wikitable" |''Mijn fiets staat naast mij'' |- |Èm velo est di stampé a costé d' mi |} <br /> * Cwand on camatche est so ses pî obén so ses pates. {| class="wikitable" |''De bank staat in de woonkamer'' |- |Li canapé est dins l' sålon |} *Cwand on camatche a, å moens, ene rowe. {| class="wikitable" |''De auto staat in de garage'' |- |Li vweteure est dins l' gåraedje |} * Cwand i gn' a des scrijhaedjes, des fotografeyes so do papî, obén des fitchîs dins ene schayete USB. {| class="wikitable" |''Alle informatie staat op dit blaadpapier'' |- |Totes les infôrmåcions sont so 'ç papî |} ==== Zitten ==== Li viebe neyerlandès, '''zitten''', est principålmint uzé po les råjhons dzeu : <ref name=":2" /> * Cwand on djin est ashî ene sadju. {| class="wikitable" |''Ik zit in de klas'' |- |Dji so ashî dins l' classe |} * Cwand on djin est dins ene estance. {| class="wikitable" |''Ze zit in een moeilijk parket'' |- |Elle est dins on ecramiaedje |} * Cwand on met ene sacwè dins åk, sins rwaitî si l' sacwè est bén rindjeye u nén. {| class="wikitable" |''Mijn schoolagenda zit in mijn boekentas'' |- |Èm djournå est dins 'm malete |} * Cwand on likide obén gåz est dins åk. {| class="wikitable" |''Er zit whisky in deze veldfles'' |- |I gn' a do wiski dins 'ç bidon |} == Referinces eyet sourdants == <references responsive="" /> [[Categoreye:Croejhete]] [[Categoreye:Codjowaedje]] [[Categoreye:Neyerlandès]] tutypg8zc1sh52zb771fzftfe6o92z0 0 46851 428016 411172 2026-10-31T20:24:54Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428016 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|Bruçlôze des bovrins}} {{po|fordjetaedje|fordjetaedje (discramiaedje)}} Li '''fordjetaedje minêyrece ås vatches''', lomé eto '''bruçlôse des bovrins''', c' est ene [[maladeye des vatches]] ki lzî fwait [[fordjetaedje|taper leu vea]], estant plinnes di shijh moes et co dpus. Li må si cpoite come ene minêye d' ene cinse a l' ôte. == Sacwants mwaissès dinêyes == C' est ene [[zonôze]] ca les djins d' mestî ki fjhèt åtoû d' ces vatches la el polèt atraper. Il atrapnut ossu l' [[bruçlôze ås djins|bruçlôze]]. Dins bråmint des payis, c' est ene [[maladeye a declaråcion oblidjeye]]. Elle a stî dzindjnêye del Walonreye dins les anêyes 1970, nén sins rujhes.<ref>Metingues di cinsîs ki dvént abate leu bisteu; saye di moude do prezidint di l' ôre veterinaire pa èn årtisse k' aveut on laboratwere privé, et k' on lyi a disfindou d' pratiker.</ref> == Cåze == Li bactereye responsåve si lome ''[[Brucella abortus]]''. Ele pout viker des moes å long dins les [[pureure]]s ki n' sont nén eterêyes, et dmorer al crouweur (metans dilé les håyes). == Minêyolodjince == Cwand l' maladeye atake dins on ståve, gn a disk' a 50 åcint des vatches k' awortêynut, a shijh moes. L' anêye d' après, ces vatches la vont forponre pus tård dins l' plinnisté (set, ût moes); li troezinme anêye, ele fwaiynut on vea a leu tins, mins ki pout crever rade après li skepiaedje. Li microbe passe d' ene vatche a l' ôte avou les [[erî-fa]]s, u les sûnaedjes matirreces (mannestés) del matrice après l' fordjetaedje. I pout eto passer pal voye des djins ki voyaedjnut d' ene cinse a l' ôte: martchands d' vatche, adjints zotecnikes, [[årtisse des biesses|årtisses]]. == Senes del maladeye == Les vatches ki fordjetèt ni sont nén foirt malådes mins ele ni vont nén netyî, ey adon fé del [[metrite]]. Ele tapèt des nichtés (ki contnèt li rascråwant adjint). A stî on tins k' on sognive nén ces vatches la, et sovint elle avént l' [[musse (maladeye)|musse]]. Ci maladeye la a divnou bén pus råle cwand gn a yeu des [[antibiyotike]]s a stitchî dins l' matrice. == Espaitchance == Dinltins, on rcrindeut ki l' maladeye passe d' ene cinse a l' ôte, avou les vatches ki waidiént dins des pasteures vijhenes. Did la l' abitude di leyî des grandès håyes, po les biesses ni s' poleur toutchî ådzeu del clôzeure.<ref>E211 p. {{?}}</ref> Sacwants payis (metans l' Beldjike) ont fwait des analizes di sonk. Si on ståve esteut acsût, on l' abateut, disk' a disparexhaedje del maladeye dins l' payis. Des ôtes payis on sayî l' [[eploctaedje]]. Les prumîs vaccéns (B19) dinént des [[anticoir]]s ki polént esse prindous pol maladeye (ey adon, dins les payis ki dzindjnént l' maladeye, diveur abate tot l' bisteu. Avou ça k' on n' pleut nén vacciner les vatches plinnes. Des foirt pititès dôzes d' èn ôte eplocta (stok A240 {{?}}) dins l' ouy, minme ås vatches plinnes, premeteut d' espaitchî l' fordjetaedje, et di dnéve pont d' anticoirs dins l' sonk.<ref>Donald Johnson, sayes fwait å Marok diviè 1985.</ref> Après, on a yeu des vaccéns ki leus anticoirs polèt esse diferincyîs des anticoirs naturels (del maladeye). [[Categoreye:Maladeyes des bovrins]] m0gecr60feamqguvx91u77vc0v810wl 0 46863 427875 365151 2026-10-31T19:55:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427875 wikitext text/x-wiki '''Anne Delporte''', c' est ene [[sicrijheuse e walon]] do payis d' Lidje. Ele sicrît dins [[Nosse Lingaedje (gazete)|Nosse Lingaedje]], ey eplaidî cisse gazete la, tot dnant scole di walon ås [[troes-côps-vint]] di l' [[Univiersité del troezinme ådje]] d' après Lidje. Riprinjhe dins l' [[antolodjeye Rispitaedjes]]. == {{HD}} == {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Liege.mp3 Cial, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratournêye pa Anne Delporte avou l' accint d' [[Lidje]] pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Delporte]] [[Categoreye:Bouteus pol walon|Delporte]] mfg0jiblajrjvvwjtpwldlnjubfszf6 0 46878 427732 413409 2026-10-31T19:16:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427732 wikitext text/x-wiki Li '''creyole''', c' est on lingaedje ki fourit, a l' atake, on [[pidjine]], mins k' a divnou on lingaedje après. Li pus sovint, les '''creyoles''' sont des lingaedjes ki sont l' erzultat d' on rebanaedje d' deus ôtes lingaedjes : on prumî lingaedje k' est, å pus sovint, el lingaedje des dimorants ; on deuzinme ki, nouv côps so dijh, c' est on lingaedje uropeyin. Bråmint di '''creyoles''' avént stî askepyîs pindant l' tins des [[Colnijhaedje|colnijhaedjes]]. == Asteure == Sacwants payîs uznut co des '''creyoles''' come li [[Surinam]] ubén [[Ayiti]]. == Walon == Li walon, come cåzumint tos les ôtes lingaedjes d' oyi, n' a djamåy askepyî di '''creyole'''. Li seu lingaedje d' oyi k' a-st askepyî on '''creyole''', c' est l' francès. == Ôtes lingaedjes == === Inglès === * ''Sranantongo'' ([[Surinam]], padvant ki l' [[Neyerlande]] lu colonijhe) === Neyerlandès === * ''Bernice-Nederlands'' * ''Javindo'' * ''Negerhollands'' ([WA] Holandès des noeres) * ''Petjok'' * ''Skepi-Nederlands'' === Spagnol === * ''Papiamento'' === Portuguès === * ''Papiamentu'' == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Linwince]] 9v7pph72dtsr9ywwhb7o2owckojrkxt 0 46880 427647 409687 2026-10-31T19:02:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427647 wikitext text/x-wiki '''Bernard Van Vynckt''', c' est on [[scrijheu e walon]] ki fwait des [[pretchmint]]s po dire a [[messe]]. Il a skepyî e [[1957]]. {{Infoboesse}} == Vicance == I vént d' [[Meu]], la ki s' pa riprinda ene cinse diviè 1950. Il a stî [[curé]] a [[Uwar]], la k' il a coplé [[Pierre Lazård]] dins si ocupaedje e walon did divant l' Noyé.<ref>https://web.archive.org/web/20210411040724/https://www.canalc.be/on-flamind-dyvoir-qui-cause-wallon/</ref> Pu monter [[doyén]] a [[Måtche-el-Fåmene]] (diviè 2018). I dit a [[messe e walon]] ås fiesses di Walonreye dispu aviè 2016 (il a rcandjî l' abé [[Paul Malherbe]]).<ref>https://web.archive.org/web/20211018033606/http://www.diocesedenamur.be/Default.asp?X=2DA7E845416678796A627660610B0D02071361787708031270710D061E66746708050A040087</ref> E 2021, i dvént mimbe d' oneur des [[Relîs Namurwès]].<ref>Christine Decock, « Rapport d'activités », dins ''[[Cayés walons (gazete)|Les Cahiers wallons]]'', 85inme anêye, {{l°|1}}, djanvî-fevrî 2022, pp. 22-25.</ref> Li minme anêye, i scrît onk so l' ôte deus lives : * [[Rastrind saiss ! (biyets d' oumeur) (tôme 2)|li deuzinme tôme di «Rastrind, saiss»]] * on live avou des [[couyonåde]]s arivêyes a des curés: «[[Paskeyes di curés (live)|Paskeyes di curés]]». == Ouves pol walon == * Sicrijhaedje di pretchmints, dit a [[messe]] (metans ås [[fiesses di Walonreye]], dispu 2016, mins nén k' adon). * Videyos d' pretchmints (sortitrés e walon). * Emissions e walon so ene radio catolike (boket d' ses pretchmints). I fourît rashonnés e-n on live [[Rastrind, saiss ! (live)|Rastrind, saiss !]] (2020) * Emissions e walon so des scrijheus do payis d' Nameur ([[Joseph Selvais]], [[Joseph Dewez]], [[André Henin]]) == {{HDV}} == * [[Rastrind, saiss ! (live)|Rastrind, saiss !]] == {{HDs}} == *{{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} *{{Wikisourd-sicrijheus}} *{{itvwc}} [https://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#scolnam Ås scoles di walon d' Nameur] (ki tchante on tecse da André Henin, tot al fén) * {{mic}} [https://web.archive.org/web/20211025160503/https://rcf.fr/culture-et-societe/tranche-de-wallon?episode=56343 Djivêye des emissions so RCF] ** [https://web.archive.org/web/20201026163246/https://rcf.fr/culture/joseph-dewez-le-president-des-relis-namurwes Emission avou Joseph Dewez] ** [https://web.archive.org/web/20201031225806/https://rcf.fr/culture/hommage-andre-henin Rinde bon dvwer a André Henin] ** [https://web.archive.org/web/20201023023631/https://rcf.fr/culture/histoires-de-joseph-selvais-0 Istweres da Djôzef Servais] ** [https://rcf.fr/embed/2605128 Disfindou concert dins ene eglijhe] ** [https://rcf.fr/embed/2616155 Lete å procureu ki n' a pont fwait d' procès] == Sourdants == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Van Vynckt]] [[Categoreye:Bouteus pol walon|Van Vynckt]] [[Categoreye:Walon e l' eglijhe|Van Vynckt]] [[Categoreye:Rilomés curés|Van Vynckt]] crbaivhnusweasnlvv4ohja4ae1g6yg 0 46904 428143 365024 2026-11-01T10:12:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428143 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} Li '''Park Bivort''' est on publik park (dj' ô bén, k' il est al [[Walonreye|redjon]]). Mins nerén, davance, c' esteut on privé park. Li no, '''Bivort''', vént do no då prôpietaire k' aveut askepyî 'ç park, padri ès ancyinne måjhone basteye etur [[1868]] eyet [[1869]], ene anêye padvant l' askepiance då park, pol prôpietaire : Henri-Joseph Bivort, k' esteut mwaisse di verreye. [[Imådje:Jumet - parc Bivort - grille de l'entrée rue Maximilien Wattelar.jpg|vignette|Intrêye Nonne.]] <br /> == Djeyografeye == === Fotografeye === <center> <gallery> Imådje:Park Bivort Principåle Intrêye.jpg Imådje:Park Bivort Principåle Alêye.jpg Imådje:Park Bivort Pitites Alêyes.jpg Imådje:Park Bivort Pitite alêye.jpg Imådje:Park Bivort Åbe.jpg </gallery></center> === Mape === Li '''Park Bivort''' s' trove a [[Djumet]] ([[Tchålerwè]]), il est al mitan etur l' [[Spinoe (Hamtea di Tchålerwè)|hamtea do Spinoe]] eyet l' [[Målavêye (Hamtea di Djumet)|hamtea del Målaveye]]. I gn' a deus intrêye, li prumire (å [[Nonne]]) dvant ene grande rowe (vir fotografeye) eyet li deuzinme (å [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]]) dvant ene plus pitite. Sol mappe, li '''park''' est e vete eyet les lenes didins sont les pitits tchimwins. Tenawete, l' etan n' est nén rprezinté dzeu. <mapframe latitude="50.445993" longitude="4.417845" zoom="17" width="478" height="542" align="center" /> == Referinces eyet sourdants == <references /> kw0o5ocvt1xhk0fsr48wefmnkd7gyc9 0 46910 427573 364580 2026-10-31T18:51:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427573 wikitext text/x-wiki El '''Beldjike''', l' '''acsegnmint''' est adjinçné pa les kminåltés ([[Federåcion Walonreye-Brussele|l' ancyinne "kiminålté francesse"]], li [[kminålté neyerlandès-cåzante]] eyet li [[cminålté tîxhon-cåzante]]. Il est dné dins des [[scole]]s u des [[univiersité]]s. Les escoles [[bedje]]s [[Francès (lingaedje)|francès-cåzante]] sont mambornêyes pal [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. L' escole est obligatwere po les [[efant]]s eyet les [[ado]]s k' ont etur shijh eyet dijh-ût ans. == Anêyes == L' acsegnmint oblidjî pout esse distroclé e troes. I gn a : === El sicole gardyinne === El sicole gardyinne u ptite sicole, c' est l' seule [[sicole]] ki est nén obligatwere. I gn a cwatre anêyes. Li ptite sicole ascoye des efants di deus ans et dmey ans disk' a 6 ans. Gn a cwatre ans: * Anêye d' acmoisse (di deus et dmey a troes ans) * Prumire anêye (3 => 4 ans) * Deuzinme anêye (4 => 5 ans) * Troezinme anêye (5 => 6 ans) === El grande escole === Li grande sicole u scole primaire acsegne des efants di shijh a doze ans. * Prumire anêye (6 => 7 ans) * Deuzinme anêye (7 => 8 ans) * Troezinme anêye (8 => 9 ans) * Cwatrinme anêye (9 => 10 ans) * Cénkinme anêye (10 => 11 ans) * Shijhinme anêye (11 => 12 ans) === L' escole sigondaire === Li scole sigondaire, dinltins lomêye «les Umanités», c' est po li scolaedje des efants di doze a dijh-ût, dijh-nouv ans. * Prumire anêye (12 => 13 ans) * Deuzinme anêye (13 => 14 ans) * Troezinme anêye (14 => 15 ans) * Cwatrinme anêye (15 => 16 ans) * Cénkinme anêye (16 => 17 ans) * Shijhinme anêye (17 => 18 ans) * Setinme anêye (18 => 19 ans) === les hôtès scoles eyet les univiersités === Po les hôtès escole eyet les univiersités, les ådjes dinés droci padzo n' î sont ki come avirance, ca tertos î polnut daler shuve des cours s' il ont å moens leus [[CESS]] eyet minimum dijh-ût ans. Les anêyes si lomnut: * Prumî batchelôr (ancyinne prumire candi) (18/19 => 19/20 ans) * Deuzinme batchelôr (ancyinne deuzinme candi) (19/20 => 20/21 ans) * Troezinme batchelôr (ancyinne troezinme candi, ki n' egzistéve ki pol [[medcene]] et l' [[årtisyince]])(20/21 => 21/22 ans) * Prumî master (ancyinne prumire licince) (21/22 => 22/23 ans) * Deijhinme master (ancyinne deuzinme licince) (22/23 => 23/24 ans) == Acsegnmint == === Grande escole === Dins les grandès scoles, les efants apudnut ces matires soûmintreces ci : * Leu lingaedje del mame : [[Almand (lingaedje)|almand]], [[Francès (lingaedje)|francès]] obén [[neyerlandès]] (sorlon les [[Kiminålté|kiminåltés]]) * Li [[matematike]] * Li [[syince]] (purade del [[biyolodjeye]]) * L' [[istwere]] eyet li [[djeyografeye]] (ces matires sont sovint ribanêyes eyet sont lomés : piertaedje — ''[FR] Éveil'') * On deuzinme lingaedje : [[Francès (lingaedje)|francès]], [[inglès]] obén [[neyerlandès]] (sorlon les [[Kiminålté|kiminåltés]]) === Sigondaire === Tipe d' acseignmint (è prumire et deuzinme anêye, i gn' a deus tipes d'acseignmint. Mins néren, del troezinme disk' a 'l shijhinme, i gn' a cwate tipes) * El djenerå (acseignmint do trinzucion - 1ire disk' a 6inme) * El profecionel (acseignmint do cwalificacion - 1ire disk' a 6inme u 7inme) * El tecnike (acseignmint do cwalificacion u do trinzucion - 3inme disk' a 6inme u 7inme) * El årtistike (3inme disk' a 6inme) === Hôte sicole ey univiersité === {{Lka}}[[Hôte sicole]]{{Lka}}[[Univiersité]] == Herlemes == {{Lka}} [[Prumire guere des scoles (Beldjike)|Prumire guere des scoles]] eyet [[Sigonde guere des scoles]] == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Acsegnmint]] [[Categoreye:Scole]] fv0m200nd5cny4stoi08i10qyr5mb5y 0 46921 427672 423185 2026-10-31T19:06:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427672 wikitext text/x-wiki [[Imådje:RTBF La Une logo.svg|vignette|Logo d' ouy del tchinne.]] '''La Une''' ([WA] L' Onk), c' est ene tchinne di televuzion djenerålisse bedje eyet francès-cåzante del [[RTBF]]. Elle aveut stî askepyî dins les [[anêyes 1950]]. C' est l' deuzinme tchinne, li pus peuprece e [[Walonreye]] padrî [[RTL-TVI]]. Ès vî no, c' esteut RTBF 1. == Emissions == === Francès-cåzantes === * Les djournås télévizés ** El ci di 13 e. ** El ci di 19 e 30. * Les emissions so les spôrts ** ''Le Week-end sportif'' ** ''[[Les Héros du gazon]]'' (etur [[2015]] eyet [[2017]]) === Walon-cåzantes === * [[Walons nos (emission)|Walons nos]] : emission so li [[Walon (lingaedje)|lingaedje walon]] k' a egzisté disk' e [[2019]]. * [[Stoum, peket et des rawetes (emission)|Stoum, peket et des rawetes]] (tite e [[Rifondou walon|rfondou walon]], li tite oridjinå est scrît e francès : ''Stoemp, Pèkèt… et des rawettes !<ref>https://web.archive.org/web/20211228224303/https://www.rtbf.be/auvio/emissions/detail_stoemp-peket-et-des-rawettes?id=14926</ref>'') : emission so les lingaedjes coinreces brusselwès eyet del [[Beldjike]] nonnrece. == Rilomêyès djins == === Prezinteus === ==== Asteure ==== * [[François De Brigode]]''[[Jérôme de Warzée|&nbsp;]]'': prezinteu des djournås télévizés. * [[Jérôme de Warzée]]''[[Michel Lecomte|&nbsp;]]'': prezinteu do «&nbsp;''Grand Cactus&nbsp;».'' ==== Davance ==== * [[Hadja Lahbib]][[François De Brigode|''&nbsp;'']]: ancyinne prezintrece des djournås télévizés. Asteure, ele fwait del politike ey est mimbe do [[MR]]. == Sourdant == <references /> [[Categoreye:Beldjike]] [[Categoreye:Tchinnes di televuzion]] [[Categoreye:Tchinnes di l' RTBF]] guyo4udqakz262uuw6yzujnmzh2ovmq 0 46922 427675 423201 2026-10-31T19:07:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427675 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} [[Imådje:RTBF La Deux logo.svg|vignette|Logo del tchinne divant di divni [[Tipik]].]] '''La Deux''' ([WA] Li Deus), c' esteut ene tchinne di televuzion djenerålisse bedje eyet francès-cåzante del [[RTBF]]. Elle aveut stî askepyî dins les [[anêyes 1970]]. C' esteut l' deuzinme tchinne del [[RTBF]] padri [[La Une]]. Ès vîs nos estént Télé 21, pus RTBF 2. == Disparexhance == '''La Deux''' a disparexhou li [[7 di setimbe]] [[2020]]. Ele s' aveut, e-n efet, ribanêye avou li tchinne del radio, [[Pure FM]], po divni on mediom dispolûle al radio, al tévé eyet sol waibe k' est lomé : [[Tipik]] (kécfeye sicrît : Tip!k). == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Beldjike]] [[Categoreye:Tchinnes di televuzion]] [[Categoreye:Tchinnes di l' RTBF]] dh34me0i59tqhkktraur4da3tmxzxke 0 46923 427915 423192 2026-10-31T20:02:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427915 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} [[Imådje:RTBF La Trois logo.svg|vignette|Logo del tchinne.]] '''La Trois''' ([WA] Li Troes), c' est ene tchinne di televuzion djenerålisse bedje eyet francès-cåzante del [[RTBF]]. Elle aveut stî askepieye e [[2011]], ene anêye après l' disparexhance del [[RTBF Sat]]. C' est l' troezinme tchinne del RTBF. Elle a todi yeu l' minme no dispoy ès-n' askepiance. [[Categoreye:Beldjike]] [[Categoreye:Tchinnes di televuzion]] [[Categoreye:Tchinnes di l' RTBF]] q5qt36al1knn3zpuybz6pqyyrqk6jck 0 46962 427524 365814 2026-10-31T18:42:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427524 wikitext text/x-wiki '''Corinte''', c' est ene [[veye]] di [[Grece]]. Les djins d' Corinte si pôrént lomer '''Corintîs''' et '''Corintresses'''. == Rilomêye == Ene des prumire kiminålté [[crustin]]ne di Grece (lomêye adon [[Acayeye]]). [[Sint På]] lzî va scrire deus [[epite]]s. N a dvou awè on rlomé [[roejhén]] foirt dujhåve å setchixhaedje, did la l' lomaedje e walon des [[corintene]]s. == {{HDV}} == * [[Deuzinme lete sint På ås Corintîs]] * [[Deuzinme lete sint På ås Corintîs]] [[Categoreye:Grece]] [[Categoreye:Veyes d' Urope]] n0bgc7yw8zbvrt6ai9qwjq359obm52t 0 46997 427547 362807 2026-10-31T18:46:41Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427547 wikitext text/x-wiki '''Sint Pancrace''', c' est l' deuzinme des [[sints d' glaece]]. Il esteut fiesti li [[12 di may]], mins il a stî rsaetchî avou l' [[Concile Vatican II]]. == Vicåreye == Sint Pancrace, c' esteut l' neveu da [[sint Dnixh]]; il åreut morou eviè 304, a l' ådje di 14 ans. == Rilomêye el Walonreye == On l' kinoxhe co paski, come li deuzinme des sints d' glaece, i fwait sovint froed li djoû di s' fiesse. {{Commonscat|Saint Pancratius}} [[Categoreye:Sints fiestis el Walonreye|Pancrace]] [[Categoreye:Meteyo|Glaece]] 6v7o9nb6jkaj0dmy71u839qxxw9aqnz 0 47011 427937 423195 2026-10-31T20:06:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427937 wikitext text/x-wiki {{Djermon}}'''La Première''' ([WA] ''Li Prumire''), c' est ene tchinne di radio djenerålisse bedje eyet francès-cåzante del [[RTBF]]. Elle aveut stî askepyî dins les [[anêyes 1920]]. C' est el prumire tchinne di radio del [[RTBF]], mins nén el pus peuprece. Come di djusse, ele dmore troezinme dri [[VivaCité]] eyet [[Classic 21]].<ref name=":0">https://www.cim.be/fr/radio?region=south&date=01%202022%20-%2004%202022</ref> C' est eto l' shijhinme radio el pus peuprece del radio bedje eyet francès-cåzante.<ref name=":0" /> == Idintité == * [[1923]]-[[1924]] : Radio Bruxelles * [[1924]]-[[1960]] : Radio Belgique * [[1960]]-[[1994]] : Radio Une * [[1994]]-Asteure : La Première == Referinces == <references /> [[Categoreye:Tchinnes di radio]] [[Categoreye:Tchinnes di l' RTBF]] 5fst2jd85pe5y21ujsxxxbnpxaj4ro0 0 47014 427812 423241 2026-10-31T19:29:53Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427812 wikitext text/x-wiki {{Djermon}}'''Classic 21''', c' est ene tchinne di radio muzikåle pop-rok bedje eyet francès-cåzante del [[RTBF]]. Elle aveut stî atåvlêye e [[2004]]. C' est l' deuzinme radio li pus peuprece del [[RTBF]], mins nén del radio bedje eyet francès-cåzante. Come di djusse, ele si trove al cénkinme plaece, a l' atake di l' anêye [[2022]].<ref>https://www.cim.be/fr/radio?region=south&date=01%202022%20-%2004%202022</ref> == Idintité == === Istwere === Elle aveut stî askepyî e [[2004]], après l' disribanaedje del [[Radio 21]] : d' on costé, [[Classic 21]], di l' ôte [[PureFM]]. === Lomaedje === * [[1981]]-[[1983]] : Canal 21 * [[1983]]-[[2004]] : Radio 21 (disribanaedje) * [[2004]]-Asteure : Classic 21 == Waibe-radios == Lisse : <ref>https://www.rtbf.be/classic21/webradio</ref> * Classic 21 60s * Classic 21 70s * Classic 21 80s * Classic 21 90s * Classic 21 Blues * Classic 21 Metal * Classic 21 Noir Jaune Rock ([WA] Noer Djaene Rock) * Classic 21 Route 66 ([WA] Voye 66) * Classic 21 Soulpower == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Tchinnes di radio]] [[Categoreye:Tchinnes di l' RTBF]] bqfp8yt5ncc9oksc52xyuk28y1wmba3 10 47073 428354 363138 2026-11-01T10:51:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428354 wikitext text/x-wiki Ci modele ci c' est po mete on messaedje al copete d' èn årtike. == Egzimpes == Sins imådje : * <code><nowiki>{{info copete|On simpe messaedje !}}</nowiki></code> Avou ene imådje : * <code><nowiki>{{info copete|icone=discramiaedje|On messaedje avou ene imådje pol discramiaedje}}</nowiki></code> k' est l' minme ki <code><nowiki>{{info copete|icone=discr|On messaedje avou ene imådje pol discramiaedje}}</nowiki></code> Deus eployaedjes al shûte : * <code><nowiki>{{info copete|Prumî messaedje.}}{{info copete|Deuzinme messaedje.}}</nowiki></code> == Adierças == Sins imådje : {{info copete|On simpe messaedje !}} Avou ene imådje : {{info copete|icone=discramiaedje|On simpe messaedje !}} Deus eployaedjes al shûte (on n' divreut nén vey ene lene inte li prumî et l' deuzinme messaedje) : {{info copete|Prumî messaedje.}}{{info copete|Deuzinme messaedje.}} fik3a7kru66gnkjtjwes0omsns5t73t 0 47166 427839 423246 2026-10-31T19:49:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427839 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} '''Musiq3''', c' est ene tchinne di radio muzikåle eyet francès-cåzante del [[RTBF]]. Elle aveut stî askepyî e [[1961]], sol no di '''Troisième programme''' ([WA] Troezinme programe). C' est l' troezinme radio del RTBF, mins elle est nén foirt peuprece. == Idintité == * [[1961]] : Troisième programme * [[1994]]-[[2004]] : Musique 3 * [[2004]]-Asteure : Musiq3 [[Categoreye:Tchinnes di radio]] [[Categoreye:Tchinnes di l' RTBF]] ntwr5xo65vzwog9odjma8x30r1yw851 0 47168 427717 415381 2026-10-31T19:14:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427717 wikitext text/x-wiki {{Djermon}}'''Radio 1''' est ene tchinne di radio djenerålisse bedje eyet neyerlandès-cåzante del [[VRT]]. Elle aveut stî askepyî dins les [[anêyes 1930]]. C' est l' deuzinme tchinne di radio li pus peuprece del [[VRT]], eyet del radio bedje neyerlandès-cåzante. == Idintité == * [[1930]]-[[1960]] : NIR * [[1960]]-[[Anêyes 1990]] : BRT 1 * [[Anêyes 1990]]-Asteure : Radio 1 [[Categoreye:Radio]] 4kux3cpf8ljkx39g8v05l03b7wdsdlt 0 47437 427542 415453 2026-10-31T18:45:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427542 wikitext text/x-wiki {{Djermon filozofeye}} {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''Vlaams Belang'''</span> | colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" | |- | colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Prezintaedje''' |- |Askepiance |1979 |- |Politike coleur |[[Djaene]] eyet [[Noere]] |- |Prezidint |[[Tom Van Grieken]] |- |Payîs/ Redjons |{{BEL-d}} [[Beldjike]] - {{VLA-d}} [[Flande]] - {{BXL-d}} [[Brussele (redjon)|Redjon d' Brussele]] - *{{WAL-d}} [[Walonreye]] <nowiki>*</nowiki>Li '''Vlaams Belang''' est eto prezint e Walonreye sol no : '''Nos gens d' abord''' ([NL] ''Eerste onze mensen'' ; [WA] ''Nos djins aprume'') |} Li '''Vlaams Belang''' ([WA] Flande Aprume), obén '''VB''' (obén ancyinmint : '''Vlaams Blok''') est on [[Neyerlandès|neyerlandès-cåzant]] politike pårti [[Beldjike|Bedje]]. Il est rwaitî come 'l deuzinme pårti pus populaire å livea des votaedjes, dispoy [[2019]]. Il est rwaitî eto come on pårti d' foite droete. == Rilomés djins == === Vicant === * [[Filip Dewinter]] *[[Chris Janssens]] *[[Tom Van Grieken]] * [[Dries Van Langenhove]] === Revoye === * [[Jürgen Conings]] (seulmint etur 2020 yet 2021 eyet seulmint sopoirteu)<ref>https://web.archive.org/web/20210604204102/https://www.rtbf.be/info/belgique/detail_flandre-jurgen-conings-etait-encarte-au-vlaams-belang-jusqu-a-fin-2020?id=10773975</ref> *[[Karel Dillen]] == Politike vey-voltî == === Foite droete === Li '''Vlaams Belang''' est foirt djondant do [[Schild & Vrienden (mouvmint idintitaire)|Schild & Vrienden]] : on mouvmint idintitaire askepyî eyet manaedjî pa [[Dries Van Langenhove]]. Al copete do martchî, cisse pårti la rischeut eto èn pårti neyerlandès d' foite droete : [[Partij voor de Vrijheid]]. Come d' efet, [[Tom Van Grieken]] eyet [[Geert Wilders]] (les prezidints des deus organizåcions) shonnnut foû soçons.<ref>https://www.vlaamsbelang.org/vlaams-belang-feliciteert-geert-wilders-met-meer-dan-miljoen-kiezers/</ref> === Radicale droete === Do costé del [[N-VA]], [[Theo Francken]] aveut d'dja ricnoxhou k' i s' inspire do plan d' èç pårti cial so les kesses d' ebagance.<ref>https://www.hln.be/binnenland/francken-haalt-inspiratie-bij-vlaams-belang-maar-er-zijn-ook-wezenlijke-verschillen~a7eab807/</ref> == Prezince e Walonreye == Li '''Vlaams Belang''' est prezint e Walonreye po les eleccions federåles, redjonåles ey uropeyinnes, sol shuvant no : '''Nos gens d' abord'''.<ref>https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20200602_04978375</ref><ref>https://www.facebook.com/VBLISTE9/</ref> Mins nerén, i shonne moens ovrant dins ç' redjon k' ès redjon d' oridjene. == Referinces eyet sourdants == <references /> 46v8qzc9nf3gxflecpxqt3gqf1b4gch 0 47549 427489 365812 2026-10-31T18:37:22Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte]] vers [[Deuzinme lete sint På ås djins d' Corinte]] 427489 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme lete sint På ås djins d' Corinte]] pjrmx6zghfogl4ob790ict8ljkjw030 0 47552 428191 381830 2026-11-01T10:20:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428191 wikitext text/x-wiki [[Imådje:1Cor13-B.JPG|thumb]] Li '''prumire lete sint På ås djins d' Corinte''', c' est on boket do [[Noû Testamint]]. C' est ene [[lete d' apoisse]] sicrîte pa [[sint På]] (k' esteut adon e l' [[Macedône]]) et evoyeye ås noveas [[crustin]]s d' [[Corinte]]. == Cotoû istorike == {{Lka}} [[Deuzinme_lete_sint_På_ås_djins_d'_Corinte#Cotoû_istorike]] == Contnou == Ele contént des instruccions kimint les comeres et les omes si doevnut moussî cwand i sont-st e l' eglijhe. Les cmeres divèt awè on [[noret d' tiesse]]: :''Ene kimere ki dit ses priyires u des profeceyes a dfûle tiesse, ni fwait nén oneur a s' mwaisse (si ome); c' est come si ele n' åreut pont di [[tchvea]]s. Paski si ene feme ni mete pont d' noret d' tiesse, ele n' a k' a côper ses tchveas. Adon, si c' est djinnant po ene kimere d' awè les tchveas côpés ou d' esse raezêye, ele n' a k' a s' rafûler les tchveas.'' (XI, 5-6). Gn a eto totès ricmandåcions po n' nén magnî del [[tchå]] k' a stî ofreye ås idoles.<ref>C' est l' dierin espaitchaedje po l' amagnî, decidé å [[Concile di Djeruzalem]], dabôrd ki sacwants crustins ancyinnmint djwifs volént fé respecter ås crustins ancyinnmint payins totes les disfinses d' amagnî del [[rilidjon djwive]].</ref> :''Po çou k' est del tchå ofreye ås idoles, nos savans bén k' end a pont dins l' monde, di diès; et k' i gn a k' on seu Bon Diu. Mins tertos nel savèt nén; oyi, end a sacwants, ki sont co ritnous pa l' abitude des idoles, ki magnèt des tchås ofreyes, et leu consyince est flåwe et mannete.'' (VIII, 4, 7). :''Çou k' on sacrifeye, on l' fwait å Diåle, et nén å Bon Diu. Et dji n' vou nén ki vos soeyoxhe camaerådes avou l' Diåle. Vos n' ploz nén boere å calice do Signeur et å ci do Diåle; vos n' ploz nén esse al tåve då signeur et al cene do Diåle. (X, 20-21). Houte di çoula, ele contént des ricmandåcion moråles, aprume so les [[mariaedje]]s. C' est a comprinde paski les noveas creyants ni sont nén seulmint des djwifs kiviersîs, mins eto bråmint des Greks, k' ont todi viké, et ki vicnut co avou des ôtes pareys a zels, mins des cis ki n' sont nén divnous crustins; metans minme l' ome et l' feme d' on minme manaedje. I va eto ricmander di fé l' påye inte creyants, k' ont sovint des bretes: :''Paski, mes frés, dj' a-st etindou so vosse conte, pa les djins d' Clowé, ki vos n' vos etindoz nén eshonne. Dji vou dire ki tchaeconk di vos dit «Mi, dji so da På» «et mi, da Apolosse», «et mi, da Cepahasse» «et mi, då Criss»'' (I, 11-12). == Ratournaedje e walon == Li lete a stî ratournêye e walon pa [[Maurice Debaty]] ey eplaideye pa [[Jean Hamblenne]] dins l' live «[[Troes letes sint På et deus sint Pire rimetowes e walon (live)|Troes letes sint På et deus sint Pire rimetowes e walon]]» (2020). == {{HDs}} == * {{wks|Prumire_lette_da_Paul_aux_djins_di_Corinthe}} (ortografeye do ratourneu) * {{wks|Prumîre lète da Paul aus djins d’ Corinte}} (riscrijhaedje e Feller-Léonard) * {{wks|Prumire lete da sint På ås djins d’ Corinte}} (riscrijhaedje e rfondou) == Sourdants == {{Commonscat|First Epistle to the Corinthians|l'&nbsp;prumire lete sint På ås djins d' Corinte}} [[Categoreye:Bibe]] [[Categoreye:Noû Testamint]] 1k15rf0o4fyrykcg0u4pm0to6tfslk8 0 47580 428241 410582 2026-11-01T10:30:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428241 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} Li '''zenofobeye''' est l' fwait k' ene djin voeye èn etrindjir evi.<ref>https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/xénophobie/82881</ref> Sacwants djins rwaitnut li zenofobeye, flotchreçmint come estant on sinonime di [[raecisse]] (creyance al vikance des raeces uminnes). == Istwere == === Padvant 2000 === Li dierin grand fijhaedje '''xenofobe''' e-n [[Urope]] padvant l' [[21inme sieke]] esteut li [[deuzinme guere daegnrece]], wice les [[Nazisse|Nazisses]] tchessént evoye les ci ki n' estént nén d' acoird avou leus, obén n' rimént nén avou les ideyolodjeyes disfindowes. El [[Walonreye]], i nd aveut bråmint des djins ki voeyént evî les Itålyins.<ref name=":0">https://www.agirparlaculture.be/immigration-je-t-aime-moi-non-plus/</ref> Come d' efet, sacwants balotént di zelzôtes dins les tchansons come [[Tribal Mustachol]]. Houte di çoula, des cåbarets disfindént åzès djins di vini didins.<ref name=":0" /> === Estance dispoy 2000 === E [[2000]], li [[Beldjike]] esteut rwaitêye come on des payis les pus zenofobes d' [[Urope]].<ref>https://web.archive.org/web/20201112015921/https://www.lesoir.be/art/%252Fdes-europeens-les-belges-sont-ils-les-plus-racistes-un-_t-20001011-Z0JTF6.html</ref> Li '''zenofobeye''' el [[Beldjike]] sreut entrin d' crexhe.<ref>https://web.archive.org/web/20210612151952/https://www.rtbf.be/lapremiere/article/detail_la-belgique-plus-xenophobe?id=9279527</ref> Mins nerén, li '''zenofobeye''' est espaitchêye el [[Beldjike]].<ref>http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?imgcn.x=46&imgcn.y=8&DETAIL=1981073035%2FF&caller=list&row_id=1&numero=6&rech=30&cn=1981073035&table_name=LOI&nm=1981001359&la=F&ddfm=7&chercher=t&language=fr&fr=f&choix1=ET&choix2=ET&fromtab=loi_all&sql=dd+between+date%271981-7-30%27+and+date%271981-7-30%27+and+actif+%3D+%27Y%27&ddda=1981&tri=dd+AS+RANK+&trier=promulgation&ddfa=1981&dddj=30&dddm=7&ddfj=30</ref> Li pus sovint, les pårtis politikes d' foite droete sont rwaitîs come estant '''zenofobe'''. == Lisse == * [[Francifobeye]] * [[Walofobeye]] == Referinces eyet sourdants == <references /> d8noiygec4es8i52cpdev1bg3c6oxhp 0 47659 428367 416020 2026-11-01T11:16:56Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428367 wikitext text/x-wiki <center>[[Divizion-1B do fotbale bedje (2019-2020)|2019-2020]] | '''[[Divizion-1B do Fotbale Bedje (2020-2021)|2020-2021]]''' | [[Divizion-1B do fotbale bedje (2021-2022)|2021-2022]]</center><center>[[Divizion-1A do fotbale bedje (2020-2021)|Divizion-1A]] | [[Divizion-1B do Fotbale Bedje (2020-2021)|'''Divizion-1B''']] | [[Nåcionåle 1 do fotbale bedje (2020-2021)|Nåcionåle 1]]</center>Li '''såjhon del divizion-1B 2020-2021''' do fotbale bedje, c' est l' 104inme såjhon dispoy l' askepiance do fotbale bedje eyet c' est l' cwatrinme dispoy l' askepiance del divizion-1B. Li [[RFC Serè|R. FC Serè]] est l' seule ekipe walone ki î djouwe pindant l' såjhon 2020-2021. == Ekipes == {| class="wikitable" |+ !Nos des ekipes !Veyes (Provinces) !Etrinneus !Dierinne såjhon |- |K. VC Westerlo |Westerlo (Anverse) |{{BEL-d}} Bob Peeters |2inme (D-1B) |- |Union Sint-Djîle-dilé-Brussele |Sint-Djîle-dilé-Brussele (Redjon d' Brussele) |{{BEL-d}} Felice Mazzú |3inme (D-1B) |- |Lommel SK |Lommel (Limbork) |{{UK-ENG-d}} Liam Penning |6inme (D-1B) |- |K. MSK Deinze |Deinze (Flande levantrece) |{{BEL-d}} David Gevaert (a l' atake del såjhon) {{BEL-d}} Cédric Vlaeminck (al difén del såjhon). |1î (D-1-Novice) |- |R. FC Serè |Serè (Lidje) |{{BEL-d}} Emilio Ferrera |3inme (D-1-Novice) |- |R. WD Molenbek |Molenbek-Sint-Djan (Redjon d' Brussele) |{{BEL-d}} Laurent Demol (a l' atake del såjhon) {{BEL-d}} Frédéric Stilmant (etur les deus){{BEL-d}} Vincent Euvrard (al difén del såjhon) |6inme (D-1-Novice) |- |Lierse Kempenzonen |Lierse (Anverse) |{{BEL-d}} Tom Van Imschoot |13inme (D-1-Novice) |- |Club Brugge KV ''U23'' |Brudje (Flande coûtchantrece) |{{BEL-d}} Rik De Mil |/ |} == Tchampionat == {| class="wikitable" |+Clasmint !N° !No des clubs !Pts. |- |style="background:#90ff90; color:black;" class="table-yes" |1 |style="background:#90ff90; color:black;" class="table-yes" |Union Sint-Djîle-dilé-Brussele |style="background:#90ff90; color:black;" class="table-yes" |70 |- |style="background:#90ff90; color:black;" class="table-yes" |2 |style="background:#90ff90; color:black;" class="table-yes" |R. FC Serè |style="background:#90ff90; color:black;" class="table-yes" |52 |- |3 |Lommel SK |43 |- |4 |K. VC Westerlo |43 |- |5 |K. MSK Deinze |39 |- |6 |R. WD Molenbek |35 |- |7 |Lierse Kempenzonen |16 |- |style="background:#ff9090; color:black;" class="table-yes" |8 |style="background:#ff9090; color:black;" class="table-yes" |Club Brugge KV ''U23'' |style="background:#ff9090; color:black;" class="table-yes" |13 |} == Sourdants == [[Categoreye:Såjhons del deuzinme divizion do fotbale bedje]] 4z3t7e5aspj5rh7yqetmrmnoka4n73f 0 47672 427504 419993 2026-10-31T18:39:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427504 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:PaCoPa new.png|thumb|left|120px|L' essegne do '''comunisse'''. Ciste ideyolodjeye la est sovint raloyeye al rodje coleur, ene miete come dins l' tchanson : [[Li Rodje Årmêye est l' pus foirte]].]] Li '''comunisse''', c' est ene [[ideyolodjeye]] enondêye pa [[Karl Marx]] e [[19inme sieke]]. Li mwaisse idêye est l' contråve del cene do [[capitalisse]]. == Motlî == Li ci u l' cene ki shût ciste idêye la si lome sifwaitmint '''comunisse'''<ref>E walon, di cåze do [[displouctaedje des trokes di cossounes å coron]], les calcaedjes des cawetes [[-isme]] et [[-iste]] do francès avindèt a des mots omofones avou l' [[cawete -isse 2]].</ref> == Istwere == [[Imådje:Communist block.svg|thumb|Djivêye des payis comunisses et socialisses diviè 1970.]] L' idêye prinda si bén k' ele mina al nexhance d' ene troke di payis avou on sistinme politike rashiou dsu, rashonnés åtoû d' l' [[URSS]], pu ossu del [[Chine]] Ci blok la fourit l' deuzinme foice politike [[daegnrece]] ene grande termene å long tins do [[20inme sieke]]. == Pårtis politikes == * [[Pårti Bedje do Boutaedje]] * [[Pårti comunisse Walonreye-Brussele]] == Pî-note == {{Commonscat|Communism|l'&nbsp;comunisse}} [[Categoreye:Mouvmints d' idêyes]] [[Categoreye:Politike]] [[Categoreye:Istwere]] [[Categoreye:Comunisse|*]] jxdapw47y5xplni4bbo31lh0phk8kuy 0 47675 428237 426994 2026-11-01T10:29:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428237 wikitext text/x-wiki Li '''nåcionalisse walon''', c' est on mouvmint politike ki ricnoxhe li [[Walonreye]] come ene nåcion. Les '''nåcionalisses walons''' — lomés ossu pacô '''walonisses'''<ref>https://www.levif.be/actualite/belgique/une-wallonie-independante-est-viable/article-normal-15905.html</ref>— disfindnut l' [[dislaxhaedje walon]], ubén l' [[Federålisse|federålizåcion]] del [[Beldjike]]. == Diferinnès atuze di nåcionalisse == === Nåcionalisse di wårdance u nåcionalisse di conteståcion === Christophe Traisnel dit k' i fåt rwaitî el nåcionalisse kebecwès yet l' nåcionalisse walon come deus nåcionalisses di conteståcion. Plamour k' i k' i n a padrî ene dimande d' askepyî ene nåcion pa l' foice, çou ki est rcrindou e l' democraceye. Çoula n' est nén l' minme ki çki les nåcionalisses di wårdance ont fwait (come e l' France e [[1914]]).<ref>https://web.archive.org/web/20210128071648/http://www.theses.fr/2004PA020059</ref> === Atuzlêye walone do nåcionalisse === Li [[Manifesse pol culteure walone]] ni rahouke nén ene atuzlêye di nåcion walone. Mins il a adopté l' idêye republikinne di l' apårtinance al nåcion e metant dins s' tecse çouci: :''Sont d' Walonreye […] tertos ki vikèt yet boutèt dins l' espåce walon". Çoula a ecoraedjî les pårlumintîs a atåvler e [[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint walon]] on pordjet d' decret metant so pî ene constitucion walone (e moes d' [[may]] [[2006]]). Come d' efet, el deuzinme årtike dit : "Est walon, tot kî dmeure e l' Walonreye". On-z ahouwe voltî d' cåzer d' "nåcionalisse" yet d' "nåcion".<ref name=":0">https://www.rtbf.be/info/dossier/chroniques/detail_le-nationalisme-nuit-il-gravement-a-la-sante-philippe-walkowiak?id=8072031</ref> Mwints cwereus do l' [[Univiersité d' Lidje]] cåznut minme d' on possibe sacré, veyånmint k' bråmint des politikîs riwaitnut l' "nåcionalisse" come ene ideyolodjeye do vî tins raloyeye al foite droete.<ref name=":1">https://www.lesoir.be/art/311206/article/debats/chats/2013-09-04/identite-et-nation-un-tabou-francophone</ref> Houte di çoula, ces mots rahoucnut ås Walons les deus gueres daegnrece. Vocial pocwè, des politikîs come [[Rudy Demotte]]<ref name=":0" /> yet [[Jean-Jacques Viseur]]<ref name=":1" /> pårlnut po on nåcionalisse walon ki divreut esse : drovou, ecloyant yet sopoirtant.<ref name=":0" /> == Atuze då nåcionalisse walon == === Tchevixhance === Sacwantès djins pinsnut k' el nåcionalisse walon n' egzistêye nén, pask' i gn a nén ene nåcion walone. Onk des djins ki pinse come çoula, ç' est [[Hervé Hasquin]] ki boute k' el nåcionalisse "walon francès-cåzant" n' egzistêye nén. Houte di çoula, èç politikî croet k' el Beldjike va vir cwate redjons-kiminåltés : el Flande, el Walonreye, el Redjon di Brussele eyet les nouv viyaedjes tîxhon-cåzants.<ref>https://www.rtbf.be/info/belgique/detail_herve-hasquin-il-n-y-a-pas-de-nationalisme-wallon-et-francophone?id=8165394</ref> Mins nerén, gn a des ôtes djins, come l' istoryin [[Philippe Raxhon]], ki pinsnut k' ci nåcionalisse la egzistêye bén. Dins s'-n ovraedje sol [[Congrès Nåcionå walon]] d' [[1945]], i vout k' el nåcionalisse walon a-st aspité al fén del [[Deuzinme guere daegnrece]], dj' ô bén e-n on trevén wice ki l' nåcionalisse esteut må veyou.<ref>Philippe Raxhon '''Histoire du Congrès wallon d’octobre 1945, Un Avenir politique pour la Wallonie ?''', Charleroi, Institut Jules Destrée, 1995</ref> Motoit k' les djins pinsént k' el nåcionalisse esteut l' cåze do [[recsisse]], do [[nazisse]] et tchik et tchak. Ciste idêye la est strifêye på l' filozofe : [[Hannah Arendt]]. Tins del [[Kesse do trône do rwè Yopôl III d' Beldjike|Kesse do trône]], on a tuzé a [[Lidje]] a on govienmint walon dilaxhiveus. Çoula shonne bén mostrer k' i gn a on sintimint nåcionalisse emey sacwants Walons. Copurade ki, après l' «Kesse do Trône», les Walons vont rafoirci podbon leu-z otonomeye åd triviè des rfômes di l' Estat. C' est ene miete come on [[dislaxhaedje walon]] ki tchereye pitchote a midjote, mins sins pont fé d' brut. Sorlon l' sociolodjisse Marco Martiniello, li nåcionalisse walon egzistêye bén, mins i n' est nén foirt. On foirt nåcionalisse, sapinse a lu, c' est åk come li [[nåcionalisse flamind]]. Dabôrd, todi daprès ç' djin la, el nåcionalisse politike walon yet l' [[nåcionalisse flamind]] ni sont nén les minmes.<ref>https://www.levif.be/actualite/belgique/le-nationalisme-wallon-c-est-le-monstre-du-loch-ness/article-normal-1240301.html</ref> === Sindicalisse yet renardisse === El direccion walone del [[FDBB]] a stî d' pus e pus aboulé a mobilizer ses mimbes k' estént å [[Mouvmint walon]] eto, sortoit dins l' disfinse del economeye walone ey a l' atake avou on grand pordjet d' democraceye economike ; mins ossu, a cåze del istwere eyet l' fwait k' i gn aveut bråmint d' greves dins l' royon industriyel walon, på egzimpe : e [[1886]], e [[1893]], e [[1902]], e [[1913]], e [[1932]], e [[1936]], e [[1950]] eyet pindant l' ivier etur [[1960]] yet [[1961]].<ref>https://web.archive.org/web/20210306031948/http://connaitrelawallonie.wallonie.be/fr/histoire/atlas/la-greve-wallonne-de-lhiver-1960-1961-division-regionale-au-sommet-de-la-fgtb-sur-la#.YBW_qZBT7JE</ref> Tot çoula est l' grande piceure då renardisse, k' est on veritåve djinre d' sindicalisse ubén d' socialisse metou e-n ovraedje pol disfinse d' ene redjon po l' porshûte d' adierças economikes yet politikes di gåtche. === Nåcionalisse yet dirîtrinåcionalisse === Li [[Mouvmint walon]] a plou racatuzé bråmint sol loyén etur ses adierças yet l' ahivaedje uropeyin. Ç' est come çoula k' s' a tnou, e [[Nameur]], on raploû lomé "Nåcionalisse yet dirîtrinacionalisse".<ref>Collectif, Nameur, PU Namur, 16 di djulete 2002, 88 <abbr>p.</abbr> <small>(<nowiki>ISBN 2-87037-207-8</nowiki>)</small></ref> L' dirîtrinåcionalisse walon sereut, po sacwants politikîs walons, ene response å nåcionalisse flamind. Ci dirîtrinåcionalisse rola sereut emacralé på des valixhances republikinnes yet democratikes.<ref>https://www.sciencespo.fr/ceri/sites/sciencespo.fr.ceri/files/cahier20.pdf</ref> == Rilomêyès djins eyet mouvmints == === Nåcionalisses walons === * [[Rudy Demotte]] (I s' a declaré nåcionalisse walon e [[2013]])<ref>https://www.levif.be/actualite/belgique/wallonie-le-ps-en-plein-cacophonisme/article-normal-102729.html</ref><ref>https://www.lesoir.be/art/307466/article/debats/cartes-blanches/2013-08-29/nationalisme-demotte-rastreins</ref> * [[Jules Destrée]] (avou s' lete : Sire, el Beldjike n' egziste nén)<ref>http://www.histoire-des-belges.be/au-fil-du-temps/epoque-contemporaine/lettre-au-roi-sur-la-separation-de-la-wallonie-et-de-la-flandre</ref> * [[Jean-Jacques Viseur]] (ancyin borguimwaisse di [[Tchålerwè]] ; il est po on "nåcionalisse drovou")<ref>https://web.archive.org/web/20210306235123/http://larevuetoudi.org/fr/story/discours-du-bourgmestre-jean-jacques-viseur-prononce-loccasion-des-fetes-de-wallonie-2010-char</ref> * [[Evence Yansenne]] (dislaxheu walon ey ancyin mimbe do [[Rapoulaedje Walon]])<ref>https://www.rtl.be/info/belgique/politique/evence-yansenne-nationaliste-wallon-a-obtenu-6-voix-113096.aspx</ref> === Ôtes djins li sopoirtant === * [[Jean-Pierre Chevènement]] (ancyin minisse francès k' aveut dit e [[1992]], e [[Mont]], ki sopoite voltî l' otopoûssåjhe walone)<ref>https://www.lesechos.fr/1992/11/la-presse-belge-unanime-contre-j-p-chevenement-936076</ref> * [[Winston Churchill]] (prumî minisse do [[Rweyåme-Uni]] tins del [[Deuzinme guere daegnrece]], il aveut pinsé d' askepyî ene Walonreye avou l' Walonreye d' asteure, li Lussimbork yet troes redjons francesses : l' Alzace, li Tchampagne yet l' Lorinne. Ci Walonreye åreut stî Estat-froteu etur li [[France]] yet l' [[Almagne]].)<ref>https://www.rtbf.be/lapremiere/emissions/detail_un-jour-dans-l-histoire/accueil/article_churchill-et-de-gaulle-deux-caracteriels-qui-se-haissent-autant-qu-ils-s-estiment?id=9889953&programId=5936</ref><ref>https://www.cairn.info/revue-guerres-mondiales-et-conflits-contemporains-2001-2-page-167.htm</ref> === Pårtis politikes === * '''''AGIR''''' ([FR] ''Alliance générale d'initiative régionale''), ratourné literålmint e walon : '''DABR''' (Djeneråle Alivance di Boutêye Redjonåle). C' est on pårti politike d' asteure ricnoxhou come estant nåcionalisse.<ref>https://www.cairn.info/revue-courrier-hebdomadaire-du-crisp-1992-20-page-1.htm?contenu=resume</ref> * '''''N.W.A.''''' ([FR] ''Nouvelle Wallonie Alternative''), ratourné literålmint e walon : '''Ô.N.W.''' (Ôte Novele Walonreye). C' esteut on pårti kinoxhou po-z esse nåcionalisse eyet d' foite droete.<ref name=":2">https://www.europe-politique.eu/wiki/Nouvelle_Wallonie_Alternative_(NWA)</ref><ref>https://www.levif.be/actualite/belgique/un-candidat-d-extreme-droite-sur-une-liste-defi/article-normal-1038485.html?cookie_check=1629991641</ref> On-z el rwaite po-z awè stî l' shuvant do [[Front Nåcionå Bedje]].<ref name=":2" /> Totfeye, avou li ''Nieuw-Solidaristisch Alternatief'', ci pårti cial s' aveut rebané avou li [[Mouvmint NATION]].<ref>https://www.nation.be/2019/01/14/plus-dunite-chez-les-patriotes-la-nwa-fusionne-avec-nation/</ref> Li [[Mouvmint NATION]], c' est puvite on pårti ki pretche po on nåcionalisse bedje, tot come li [[Front Nåcionå Bedje]].<ref>https://www.nation.be/historique/</ref> == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Politike bedje]] [[Categoreye:Militantisse walon]] 3obj6kss36940tycb78r57dh2pt27gq 0 47692 428376 414781 2026-11-01T11:20:16Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428376 wikitext text/x-wiki Li '''biyet d' cénk Uro''' si ståre dispoy [[2002]]. On '''biyet d' cénk Uro''' valeut 201,6995 [[Franc bedje|FB]], å kiminçmint di l' anêye [[2002]]. == Imådjes == <center> {| cellspacing="5px" |'''Prumîre rîlêye (2002)''' ''Divant'' |'''Deuzinme rîlêye (2013)''' ''Divant'' |- | valign="top" |[[Imådje:EUR_5_obverse_(2002_issue).jpg|centré|300x300px]] | valign="top" |[[Imådje:EUR_5_obverse_(2013_issue).png|centré|300x300px]] |- |'''Prumîre rîlêye (2002)''' ''Dirî'' |'''Deuzinme rîlêye (2013)''' ''Dirî'' |- | valign="top" |[[Imådje:EUR_5_reverse_(2002_issue).jpg|centré|300x300px]] | valign="top" |[[Imådje:EUR_5_reverse_(2013_issue).png|centré|300x300px]] |} </center> == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Manoyes]] [[Categoreye:Uro]] 0eo170l6j0r0j35eizyv9ili1w0xmzv 0 47693 428371 414784 2026-11-01T11:19:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428371 wikitext text/x-wiki Li '''biyet di dijh Uro''' si ståre dispoy [[2002]]. On '''biyet di dijh Uro''' valeut 403,399 [[Franc bedje|FB]], å kiminçmint di l' anêye [[2002]]. == Imådjes == <center> {| cellspacing="5px" |'''Prumîre rîlêye (2002)''' ''Divant'' |'''Deuzinme rîlêye (2014)''' ''Divant'' |- | valign="top" |[[Imådje:EUR 10 obverse (2002 issue).jpg|alt=|centré|300x300px]] | valign="top" |[[Imådje:EUR 10 obverse (2014 issue).png|alt=|centré|300x300px]] |- |'''Prumîre rîlêye (2002)''' ''Dirî'' |'''Deuzinme rîlêye (2014)''' ''Dirî'' |- | valign="top" |[[Imådje:EUR 10 reverse (2002 issue).jpg|alt=|centré|300x300px]] | valign="top" |[[Imådje:EUR 10 reverse (2014 issue).png|alt=|centré|300x300px]] |} </center> == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Manoyes]] [[Categoreye:Uro]] f4qmjb0ww767a6uv4r7pojz6abzlwh1 0 47694 428372 414792 2026-11-01T11:19:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428372 wikitext text/x-wiki Li '''biyet d' vint Uro''' si ståre dispoy [[2002]]. On '''biyet d' vint Uro''' valeut 806,798 [[Franc bedje|FB]], å kiminçmint di l' anêye [[2002]]. == Imådjes == <center> {| cellspacing="5px" |'''Prumîre rîlêye (2002)''' ''Divant'' |'''Deuzinme rîlêye (2015)''' ''Divant'' |- | valign="top" |[[Imådje:EUR_20_obverse_(2002_issue).jpg|alt=|centré|300x300px]] | valign="top" |[[Imådje:The Europa series 20 € obverse side.jpg|alt=|centré|300x300px]] |- |'''Prumîre rîlêye (2002)''' ''Dirî'' |'''Deuzinme rîlêye (2015)''' ''Dirî'' |- | valign="top" |[[Imådje:EUR_20_reverse_(2002_issue).jpg|alt=|centré|300x300px]] | valign="top" |[[Imådje:The Europa series 20 € reverse side.jpg|alt=|centré|300x300px]] |} </center> == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Manoyes]] [[Categoreye:Uro]] p83htf19nvcdqzc0j51cha5f9cz021o 0 47695 428373 414796 2026-11-01T11:20:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428373 wikitext text/x-wiki Li '''biyet d' cénkante Uro''' si ståre dispoy [[2002]]. On '''biyet d' cénkante Uro''' valeut 2.016,995 [[Franc bedje|FB]], å kiminçmint di l' anêye [[2002]]. == Imådjes == <center> {| cellspacing="5px" |'''Prumîre rîlêye (2002)''' ''Divant'' |'''Deuzinme rîlêye (2016)''' ''Divant'' |- | valign="top" |[[Imådje:EUR_50_obverse_(2002_issue).jpg|alt=|centré|300x300px]] | valign="top" |[[Imådje:The Europa series 50 € obverse side.png|alt=|centré|300x300px]] |- |'''Prumîre rîlêye (2002)''' ''Dirî'' |'''Deuzinme rîlêye (2016)''' ''Dirî'' |- | valign="top" |[[Imådje:EUR_50_reverse_(2002_issue).jpg|alt=|centré|300x300px]] | valign="top" |[[Imådje:The Europa series 50 € reverse side.png|alt=|centré|300x300px]] |} </center> == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Manoyes]] [[Categoreye:Uro]] rupbhfd4ndr9u3uhoi1yj3phrdtlsnu 0 47696 428377 414795 2026-11-01T11:20:26Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428377 wikitext text/x-wiki Li '''biyet d' cint Uro''' si ståre dispoy [[2002]]. On '''biyet d' cint Uro''' valeut 4.033,99 [[Franc bedje|FB]], å kiminçmint di l' anêye [[2002]]. == Imådjes == <center> {| cellspacing="5px" |'''Prumîre rîlêye (2002)''' ''Divant'' |'''Deuzinme rîlêye (2018)''' ''Divant'' |- | valign="top" |[[Imådje:EUR_100_obverse_(2002_issue).jpg|alt=|centré|300x300px]] | valign="top" |[[Imådje:The Europa series 100 € obverse side.jpg|alt=|centré|300x300px]] |- |'''Prumîre rîlêye (2002)''' ''Dirî'' |'''Deuzinme rîlêye (2018)''' ''Dirî'' |- | valign="top" |[[Imådje:EUR_100_reverse_(2002_issue).jpg|alt=|centré|300x300px]] | valign="top" |[[Imådje:The Europa series 100 € reverse side.jpg|alt=|centré|300x300px]] |} </center> == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Manoyes]] [[Categoreye:Uro]] dzrez2ligb6usyuiftcairqe7geusai 0 47697 428378 414794 2026-11-01T11:20:36Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428378 wikitext text/x-wiki Li '''biyet d' deus cints Uro''' si ståre dispoy [[2002]]. On '''biyet di deus cints Uro''' valeut 8.067,98 [[Franc bedje|FB]], å kiminçmint di l' anêye [[2002]]. == Imådjes == <center> {| cellspacing="5px" |'''Prumîre rîlêye (2002)''' ''Divant'' |'''Deuzinme rîlêye (2018)''' ''Divant'' |- | valign="top" |[[Imådje:EUR_200_obverse_(2002_issue).jpg|alt=|centré|300x300px]] | valign="top" |[[Imådje:The Europa series 200 € obverse side.jpg|alt=|centré|300x300px]] |- |'''Prumîre rîlêye (2002)''' ''Dirî'' |'''Deuzinme rîlêye (2018)''' ''Dirî'' |- | valign="top" |[[Imådje:EUR_200_reverse_(2002_issue).jpg|alt=|centré|300x300px]] | valign="top" |[[Imådje:The Europa series 200 € reverse side.jpg|alt=|centré|300x300px]] |} </center> == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Manoyes]] [[Categoreye:Uro]] kevo6lnaavy9784xzs5jab4hxbaaxkx 0 47698 428379 414793 2026-11-01T11:20:46Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428379 wikitext text/x-wiki Li '''biyet d' cénk cints Uro''' si ståre dispoy [[2002]]. On '''biyet d' cénk cints Uro''' valeut 20.169,95 [[Franc bedje|FB]], å kiminçmint di l' anêye [[2002]]. == Imådjes == <center> {| cellspacing="5px" |'''Prumîre rîlêye (2002)''' ''Divant'' |'''Deuzinme rîlêye (nén rexhou)''' |- | valign="top" |[[Imådje:EUR_500_obverse_(2002_issue).jpg|alt=|centré|300x300px]] | valign="top" |'''<center><big>/</big></center>''' |- |'''Prumîre rîlêye (2002)''' ''Dirî'' |'''Deuzinme rîlêye (nén rexhou)''' |- | valign="top" |[[Imådje:EUR_500_reverse_(2002_issue).jpg|alt=|centré|300x300px]] | valign="top" |'''<center><big>/</big></center>''' |} </center> == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Manoyes]] [[Categoreye:Uro]] lslkbtki5krzpdyr2nwlv7u09fyybww 0 47700 428163 368921 2026-11-01T10:15:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428163 wikitext text/x-wiki Li '''gaiyisté'''<ref>[[noûmot do walon]], askepyî so Wikipedia {{?}}, 2020.</ref>, c' est cwand ene [[djin]] d' onk des deus [[seke (biyolodjeye)|sekes]] voet voltî ene ôte djin do minme seke. L' omossecsuwelté des biesses est metowe so [[omosecsuwelté (biesses)|ene pådje tote seule]]. == Motlî == Les omes sont lomés '''omossecsuwel''', oubén soulmint '''omo''', u co '''gai'''<ref>calcaedje di l' [[Inglès (lingaedje)|inglès]] : ''gay'')</ref>. Dinltins, on uzéve di mots k' ont divnou [[politicmint nén comifåt]]: pédé<ref>[[Gabriyel et Gabriyel]], cou-coviete.</ref> u «[[Wikt:tapete|tapete]]».<ref>[[Prumire lete Sint På ås djins d' Corinte]], {{?}}.</ref> Les [[cmere]]s sont eto lomêyes '''omossecsuweles''', obén purade '''lesbyinnes'''. === Cope omossecsuwel === Les '''omossecsuwels''' omrins eyet femrins sont, les nouv dijhinmes do tins, [[Monogameye|monogames]], dj' ô bén k' is vicnut seulmint avou on seu u ene seule monkeur då minme djinre. == Ricnoxhance et acceptance == === Beldjike === E Beldjike, les '''omossecsuwels''' ont les minmes droets k' les ôtes kiminålté. Li '''Beldjike''' a stî l' deuzinme Estat, padri l' [[Neyerlande]], a awè ricnoxhou l' mariaedje omossecsuwel. === Daegnreçmint === Les '''omossecsuwels''' sont purade tracnés sol [[Daegne]], a pårt dins bråmint des [[payis coûtchantreces]]. Dins les cminåltés [[islamike]]s, gn a ene miete d' acceptance del gaiyisté e l' [[Nonne-Afrike]].<ref>Racsegne dinêye pa [[Uzeu:Welsch]] a [[Uzeu:Lucyin]] diviè 2017.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Dujhances sociåles]] [[Categoreye:Secsuwalté]] 1nydu4lnuhs95bqc0ai4kb1zoyu0wn1 0 47717 428037 417893 2026-10-31T20:28:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428037 wikitext text/x-wiki <center><center>[[Divizion-1-Novice do fotbale bedje (2019-2020)|2019-2020]] | '''[[Nåcionåle 1 do fotbale bedje (2020-2021)|2020-2021]]''' | [[Nåcionåle 1 do fotbale bedje (2021-2022)|2021-2022]]</center><center>[[Divizion-1A do fotbale bedje (2020-2021)|Divizion-1A]] | [[Divizion-1B do fotbale bedje (2020-2021)|Divizion-1B]] | [[Nåcionåle 1 do fotbale bedje (2020-2021)|Nåcionåle 1]]</center></center>Li '''såjhon del nåcionåle 1 2020-2021''' do fotbale bedje, c' est l' 92inme såjhon dispoy l' askepiance do fotbale bedje ey elle est l' cwatrinme dispoy l' askepiance del «&nbsp;divizion-1-novice&nbsp;», k' a stî rlomêye e [[2020]] : nåcionåle 1. Li [[Royå Francs-Boréns]], l' [[RU El Lovire Cinte]], l' [[Olympic Club Tchålerwè Fårcene]], l' [[R. FC Lidje]] eyet 'i [[R. SC Vizé]] sont les clubs walons ki djouwént e nåcionåle 1, èç såjhon la. == Ekipes == {| class="wikitable" |+ !Nos des ekipes !Veyes (Provinces) !Etrinneus !Dierinne såjhon (avou les Play-Offs) |- |K. SV Roeselare |Rouselare (Flande coûtchantrece) |{{BEL-d}} Karel Fraeye |7inme (D-1B) |- |K. VV THES Sport Tessenderlo |Tessenderlo (Limbork) |{{BEL-d}} Bart Vanhoudt |2inme (D-1-Novice) |- |K. SK Heist |Heist (Anverse) |{{BEL-d}} Stéphane Demets |4inme (D-1-Novice) |- |Patro Eisden Maasmechelen |Maasmechelen (Limbork) |{{BEL-d}} Stijn Stijnen |5inme (D-1-Novice) |- |FCV Dender EH |Denderleeuw (Flande levantrece) |{{BEL-d}} Regi Van Acker |7inme (D-1-Novice) |- |K. SV Dessel Sport |Dessel (Anverse) |{{BEL-d}} Benny Lunenburg |8inme (D-1-Novice) |- |K. Rupel Boom |Boom (Anverse) |{{BEL-d}} Gregoire Vanderidt |9inme (D-1-Novice) |- |Olympic Club Tchålerwè Fårcene |Montgneye-so-Sambe (Hinnot) |{{FRA-d}} Xavier Robert |10inme (D-1-Novice) |- |R. US Lixhe-Vizé |Vizé (Lidje) |{{BEL-d}} Quentin Slupik |11inme (D-1-Novice) |- |Royå Fotbale Club di Lidje |Lidje (Lidje) |{{HRV-d}} Dražen Brnčič |12inme (D-1-Novice) |- |RU El Lovire Cinte |El Lovire (Hinnot) |{{FRA-d}} Bernard Bouger |14inme (D-1-Novice) |- |K. V Sint-Eloois-Winkel Sport |Sint-Eloois-Winkel (Flande coûtchantrece) |{{BEL-d}} Danny Lavens |16inme (D-1-Novice) |- |Royå Francs-Boréns |Boussu-dlé-Mont (Hinnot) |{{BEL-d}} Dante Brogno |1î (D-2-Novice) ''Walonreye'' |- |R. Knokke FC |Knokke-Heist (Flande coûtchantrece) |{{BEL-d}} Yves Van Borm |1î (D-2-Novice) ''Flande (A)'' |- |K. VK Tienen-Hageland |Tienen (Braibant flamind) |{{BEL-d}} Jo Claes |1î (D-2-Novice) ''Flande (B)'' |- |K. FC Mandel United Izegem-Ingelmunster |Izegem (Flande coûtchantrece) |{{BEL-d}} Francky Dekenne |2inme (D-2-Novice) ''Flande (A)'' |} == Disrôlaedje == Avou l' [[Parminêye|parminêye del cronvirusse]], seulmint, å mî, cwate matches ont stî djouwés. A l' atake di l' anêye [[2021]], li såjhon a stî saetcheye evoye come d' ôtes tchampionats bedjes di spôrts novices. == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Såjhons del troezinme divizion do fotbale bedje]] f3nh3hduzrgn81g0qyouknj5p66ve8i 1 47819 427430 382104 2026-10-31T18:32:38Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Copene:Deujhinme guere daegnrece]] viè [[Copene:Deuzinme guere daegnrece]] : rif. deuzinme, troezinme 366818 wikitext text/x-wiki == Sigonde =/= Deujhinme == Asteme, dj' a veyou ene flotche. Li "Deujhinme guere daegnrece" doet, e walon insi k' e francès, si lomer "Sigonde guere daegnrece". Vocial l' esplicaedje : <br /> 1. Prumî <br /> 2. Deujhinme (cwand i gn' a, å moens, on troejhinme) ; Sigonde (cwand li "deujhinme" est l' dierin). <br /> Amiståvmint, Èl-Gueuye-Noere ep00au88yaq5ou7ld8isgrbohznh0kz 428256 427430 2026-11-01T10:33:39Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428256 wikitext text/x-wiki == Sigonde =/= Deuzinme == Asteme, dj' a veyou ene flotche. Li "Deuzinme guere daegnrece" doet, e walon insi k' e francès, si lomer "Sigonde guere daegnrece". Vocial l' esplicaedje : <br /> 1. Prumî <br /> 2. Deuzinme (cwand i gn' a, å moens, on troezinme) ; Sigonde (cwand li "deuzinme" est l' dierin). <br /> Amiståvmint, Èl-Gueuye-Noere raoamc330lcoffokjre85l87tb71u84 0 47820 427782 417826 2026-10-31T19:24:53Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427782 wikitext text/x-wiki {{po|Brå|Brå (discramiaedje)}} {{Wiccionaire|Brå}} '''Brå''' (la-minme, ''Brau''<ref>[[TG1]] p. 56 a «Bras»</ref>; ossu: ''Brâ'' {{odio|Wa-fel Brâ wa Brå.ogg|lang=wa}}<ref>a [[Moirci]] et pus a [[Bijhe]], tot-z alant so [[Bastogne]]</ref>, F. ''Bras''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Libråmont]], el [[province do Lussimbork]]. [[Imådje:Brå-dlé-Libråmont eglijhe.jpg|thumb|eglijhe]] == Mwaissès dnêyes == * [[Limeros del posse]] : ** asteure : '''6800 ''' ** davance : '''6605''' * [[Limero diyalectolodjike]] : '''Ne 25''' * Arondixhmint : [[Li Tchestea]] * Lomaedje et spotaedje des djins did la: ** [[No di dmorant|Lomaedje]]: les Bråtîs (''Brautîs'').<ref>Spot d' on dessineu ki provént d' Brå.</ref> ** [[Såvaedje no des dmorants|Sipotaedje]]: Les Grands-popas, les Popas.<ref>[[Live da Bourguignon so les såvadjes nos des viyaedjes del province di Lussimbork]]</ref> [[Imådje:Libråmonissime Rigaux clasmint.jpg|thumb|Clasmint des viyaedjes bateus al finåle do libråmonissime 2004, avou Brå deuzinme]] == [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Brå == === Coulots et hamteas === * Al Basse Brå * Al Hôte Brå * [[Siviscoû]] === Ôtès plaeces === * [[sårt (toponimeye)|Waransåt]] == Istwere == Brå a stî ene cinse rominne. E 817, l' eveke di Lidje Walcåd dene li teritwere di Brå (lomé adon ''Bractis'') a l' [[abeye di Sint-Houbert]]. E [[redjime francès]], Brå est pårti a deus, li Basse Brå et l' Hôte Brå.<ref>[[TG4]] a «Bras (Libramont-Chevigny)»</ref> == Tuzance walone == Brå aveut evoyive sovint ene ekipe å [[libråmonissime (bate)|libråmonissime]]. == {{HD}} == Bokets d' on live ki s' passe a Brå * [[s:Les niyauds da Tchofile|Prumî boket]] * [[s:Les niyauds da Tchofile|Deuzinme boket]] == Sourdants == {{Commonscat|Bras (Libramont-Chevigny)}} [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye]] [[Categoreye:Province do Lussimbork]] f9shroh3e3xg6vblbgi76xsanabya0g 0 47824 427829 416445 2026-10-31T19:32:43Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427829 wikitext text/x-wiki Li '''Liyon flamind''', ubén ossu lomé li '''drapea flamind''' ([FR] ''Drapeau de Flandre, Lion de Flandre, Lion flamand'' ; [NL] ''De Vlaamse Leeuw'', ''Vlag van Vlaanderen''), c' est l' simbole del [[Flande]]. Èç liyon ci est noer, mins kécfeye il a ene rodje gueuye al plaece di noer. == Uzaedje == === Provinces === Vocial li lisse ewou k' el '''liyon flamind''' est uzé : * [[Province di Flande coûtchantrece]] (armwereyes seulmint) * [[Province di Flande levantrece]] (drapea ey armwereyes) * [[Province do Hinnot]] (armwereyes seulmint) * [[Province di Nameur]] (armwereyes seulmint) === Ôtes payis === Les uzaedjes dzo n' sont nén-oficir po les deus dipårtumints francès : * [[Flande zelandesse]] (nonne boket del [[Province del Zelande]] ; drapea seulmint) * [[Dipårtumint do Nôr|Nôr]] (59inme dipårtumint francès ; drapea seulmint) * [[Dipårtumint do Pas-d'-Calais|Pas-d'-Calais]] (62inme dipårtumint francès ; drapea seulmint) == Drapeas == <center><gallery> Imådje:Generieke vlag van Vlaanderen.svg|Drapea del Conteye di Flande. Imådje:Flag of Flanders.svg|Drapea del Redjon flaminde eyet del kiminålté neyerlandès-cåzante. Imådje:VlaamseStrijdvlag.svg|Drapea uzé på Mouvmint flamind eyet les flaminds dislaxhiveus. Imådje:Generic flag of Nord-Pas-de-Calais.svg|Drapea uzé pol Flande francesse. Imådje:Flander flag.png|Ôte drapea uzé påzès flaminds francès eto. Imådje:Flag of the Flemish Volunteer Legion (Legion Flandern SS).svg|Drapea uzé pa sacwants flaminds k' estént avou les Nazisses, pindant l' Deuzinme guere daegnrece. </gallery></center> == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Drapeas del Daegne]] 38n6578cuubbp3qsgdxmb1s7d846fad 0 47835 427901 415487 2026-10-31T20:00:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427901 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''Prosper Teughels'''</span> | colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |[[Imådje:Prosper-Jean Teughels - député Rex de Charleroi - 02 (Remini enhanced).jpg|alt=|centré|473x473px]] |- | colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Idintité''' |- |Veur no |'''Prosper Jean Ghislain Teughels''' |- |Nexhance | - [[19 di setimbe]] [[1889]] - [[Mårciene]] ([[Tchålerwè]]) |- |Moraedje | - [[19 di nôvimbe]] [[1942]] - [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]] ([[Tchålerwè]]) |- |Nåcionålité |{{BEL-d}} [[Beldjike|Bedje]] |- | colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Cårire politike''' |- |Pårti | - [[Pårti Recsisse]] |- |Beldjike | - ''Pårlumintî'' [[24 di may]] [[1936]] => [[2 d' avri]] [[1939]] |- |Comene | - ''Conseyî comunå'' [[16 d' octôbe]] [[1938]] => [[1939]] |- |Dizo nazi elaxhaedje | - ''Borguimwaisse d' [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]]'' [[28 di may]] [[1941]] => [[28 d' awousse]] [[1942]] - ''Borguimwaisse do [[Grand Tchålerwè (Nazeye elaxhaedje)|Grand Tchålerwè]]'' [[28 d' awousse]] [[1942]] => [[19 di nôvimbe]] [[1942]] |} '''Prosper Teughels''', c' esteut on [[politikî]] d' [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]]. == Biyografeye == D' ès mestî, divant divni politkî, '''Prosper Teughels''' esteut on botikî.<ref name=":0">https://www.belgiumwwii.be/belgique-en-guerre/personnes/teughels-jean-prosper-dit-prosper-teughels.html</ref> Avou ès macsådaedje, l' ertouwaedje dzo l' [[Troezinme Reich]] a crexhou.<ref>https://www.charleroi-decouverte.be/pages/index.php?id=619</ref> == Ideyolodjeye == E [[1935]], i moussa å Front Unike des Botikîs. Il esta mimbe do [[Recsisse|pårti recsisse]] di [[1936]] disk' a s' moirt.<ref name=":0" /> Poirtant, i n' fourit nén pus catolike k' el Påpe, tot rwaitant l' [[Recsisse|ideyolodjeye da Degrelle]].<ref>https://www.lavenir.net/regions/2017/09/12/julien-lahaut-andre-cools-alfred-gadenne-ces-politiciens-belges-qui-ont-ete-tues-QEWWKLNUXJGR7JTLLAFG4VQ2DE/</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> {{Commonscat|Prosper Teughels}} [[Categoreye:Recsisses]] [[Categoreye:Politikîs walons]] oet6vhkf35y2wkbva9wl9qa3i059hy9 0 47842 428277 416370 2026-11-01T10:37:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428277 wikitext text/x-wiki {{po|Parminêye 2020-2021|Covid 19 (discramiaedje)}} [[Imådje:Covid-19 Mouscron J3b.jpg|thumb|Moucron, 31 di måss diviè 8 eures al nute : pailtaedje aplodixhrece po les sougnants]] '''Pådje sol tcheriaedje del [[minêye]] di [[maladeye å cronivirûsse 2019]] el Beldjike.''' == Faze di spårdaedje a stoumuligne == [[Imådje:SARS-CoV-2 pandemic in Belgium as of 2020-03-20.jpg|thumb|fåze di muchyî spårdaedje (1 å 7 di måss), et montêye esponintrece des cas (13 å 21 di måss)]] A pårti do moes d' fevrî, probåbe ki l' minêye s' a spårdou a stoumuligne disk' å cmince do moes d' måss. Bråmint des djins s' ont plindou di laids matchureas, foirt prindåves, adon k' les chifes oficirs d' epufkinaedje estént foirt bas. Insi, li 2 d' måss, on spiker di l' RTBF baltéve li sistinme di [[haitisté]] bedje insi : «El Beldjike, nos avans cwate côps dpus di minisses del santé (8) ki d' malådes do cronvirûsse ». Li [[fôre ås lives]] di Brussele, do 2 å 6 di måss ni fourit nén anixhilêye. Lavola, li nombe di djins k' avént des masses (dins les standes) si contéve so les deus doets del mwin. Li minisse federåle del santé, [[Maggie De Block]], repetant les djudjmints di l' [[ODH]] ([[OMS]]), cåzéve di ptite [[herike]], k' i s' aléve rapåjhî avou l' [[bontins]]. C' esteut ossu l' idêye do prezidint amerikin [[Donald Trump]] a ç' moumint la. Minme [[Antonio Guteres]], li scretaire djenerå d' l' [[ONU]], dijheut ås [[gaztî]]s li 26 di fevrî : «ci n' est nén (co) ene [[parminêye]].»<ref>''This is not (yet) a pandemia'', oyou so on rapoirtaedje del tchinne di radio «France Info», «yet» «co» di «nén co» esteut dit precocioneuzmint avou ene pus ptite vwès.</ref> == Recloymint == [[Imådje:Sbara Covid-wa.jpg|thumb|cwand les djins pinsént '''co vite''' (djeu d' mot) esse foû del piyintche (10 d' avri 2020)]] [[Imådje:Recloymint ouxh comene clôs.jpg|thumb|ouxhs clôs e l' comene (19 d' avri 2020)]] Li gripaedje d' on plin côp do nombe di cas e moes d' avri va oblidjî l' govienmint a mete so pî ene [[celule di crijhe]], avou kékes minisses do govienmint d' afwaires corantes, les prezidints des [[redjon (Beldjike)|redjons]] et des [[minêyolodjisse]]s. I va decider on straegne [[recloymint minêyrece|recloymint]] li 13 di måss. Les djins n' pôront pus vudî d' leu måjhon, ki po-z aler fé leus comissions ås botikes ki vindèt d' l' amagnî. Et ki ç' soeye li pus près d' leu måjhon. Li police gadjrè les contruvnants. Les botikes metnut des glaeces inte li contwer eyet les pratikes, ki dvèt fé l' cawêye, tertos a on mete onk di l' ôte. Çou k' gn a d' bea, c' est k' on pout aler porminer (tot seu u avou ene ôte djin del famile), a pî u a [[velo]]. Ci n' est n' est insi dins tos les payis. Li recloymint diveut durer disk' å deus d' avri, mins i s' a porshuvou disk' å moes d' may. == Prumî disrecloymint == Il a cmincî pitchote a midjote, a pårti do moes d' avri, avou li rdrovaedje des [[grands botikes]] d' [[usteyaedje]] et les [[pepinierisse]]s. Les djins ont polou rvoyaedjî a pårti do moes d' may, mins sins vey dipus 10 djins foû d' leu clostea sociå. Ci n' est k' adon k' il polît raler dins leu deuzinme dimorance. Les frontires avou les payis vijhéns ont rdrovou e moes d' djun. Les cafès et les restorants ont polou rçure des pratikes a pårti do 19 di djulete 2020. == Rispitaedjes == [[Imådje:COVID-19-Belgium-log.svg|thumb|500px|Coube del minêye]] Li disrecloymint a permetou al minêye di rsôter a pårti del fén do moes d' awousse 2020. On a ddja rastrindou li nombe di djins a rvey a ç' moumint la. El mitan do moes d' octôbe, les restorants et les cafè ont dvou rclôre pol deujinme côp. Li må s' a rispårdou d' bele tins d' l' [[ivier]], et totafwait a ristî clôs. Ene miete ridrovou pol condjî des mascarådes. Mins li minêye s' a ehåsté e moes d' djanvî fevrî 2021, a cåze di wayimants pus fels a passer d' ene djin a l' ôte, come li variant inglès, adonpwis, l' indyin (ribatijhî neutrålmint «variant D»), adon k' les [[viyès djins]] kimincént a esse [[eploctêye]]s, tot avou les djins des ospitås. Les eploctaedjes vont-st aler pus rade a pårti do moes d' may 2021, po-z avinde les 60 åcint di dobe-vaccinés å prumî d' awousse 2021 (cåzu 7 miyons d' djins, so 8 k' ont yeu leu prumire dôze). Li morance pal plôke tome cåzu a rén e mitan do moes d' djulete 2021. Gn a 25.000 djins k' î ont lai leus oxheas, dispu l' moes d' måss 2020. Portant, li herike rôle todi avou 1000 cas aveuris tos les djoûs. Les cas ratakît a rhåssî e moes d' octôbe 2021, avou on nombe d' analizes pôzitives di 100.000 par djoû li 1î d' fevrî 2022. Ci wayimant la (lomé omicron) si prindeut foirt åjheymint, mins sins grande morance. Avou ça ki bråmint des djins djusse rescontrant des malådes s' alént fé tester, minme s' i n' avént rén, et poleur esse pôzitifs. == Touwance == Vola les chifes del touwance e l' Beldjike.<ref>[https://graphics.reuters.com/world-coronavirus-tracker-and-maps/countries-and-territories/belgium/ Chifes avirés a pårti del waibe Reuter], rascodous pa [[Uzeu:Lucyin]], et prezintés ås [[scoles di Bive]] do 16 di fevrî 2022.</ref> Li touwance del [[gripe ås djins|gripe]], c' est a pô près 2,5 pormeye. {| class="wikitable" |+ Touwance del maladeye å cronivirûsse 19 e l' Beldjike |- ! !! avri 20 !! djulete 20 !! nôvimbe 20 !! djanvî 21 !! avri 21 !! djulete 21 !! octôbe 21 !! djanvî 22 |- | Nombe di moirts <BR>diviè l' 25 do moes || 150 || 2 || 150 || 75 || 37 || 1 || 15 || 20 |- | Nombe di rascråwés <BR>diviè l' 5 do moes || 1300 || 75 || 7300 || 1950 || 3500 || 600 || 1730 || 21000 |- | Morance (pormeye) || 115 || 26 || 21 || 39 || 11 || 2 || 9 || 1 |} Les chifes do prumî moes (avri 2020) sont dazår sorpezés, veyanmint k' on aveut des astådjes po fé les analizes. Les cis do dierin (djanvî 2022) sont dandjreus trop fwebes, ca gn aveut des djins k' alént fé des analizes et ki n' estént nén clinicmint malådes (mins ki plént edjîstrer l' virûsse), Ça fwait ki l' [[chife]] n' est nén rmetåve al morance po les ôtes maladeyes — li gripe, metans — la k' i fåt esse vormint malåde po-z esse conté. == Sacwants consecwinces == Les cwarmeas et carnavals ont stî anixhilés a pårti do 15 di may 2020 (li ci d' [[Bince]] et d' [[Måmdiy]] s' avént ddja passé, mins nén l' letaré di [[Ståvleu]]). Pareymint avou les [[måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze]]. E 2021, et pu co e 2022, totes les [[mascaråde]]s ont stî disfindowes. Pareymint les rashonnaedjes uzançreces come les [[grands feus]]. == Dins les belès-letes e walon == {{Lka}} [[Escôs del minêye 2020 dins les belès-letes e walon]] == {{HD}} == {{Wks|Cronike d’ ene minêye}} (tcheriaedje del minêye e l' Beldjike, pa ene djin k' el raconte moes par moes) == Sourdant == {{Commonscat|COVID-19 pandemic in Belgium|l'&nbsp;minêye di gripe chinwesse el Beldjike}} [[Categoreye:Beldjike]] [[Categoreye:Minêyolodjince]] [[Categoreye:Minêyes daegnreces]] r30u6b2w5012wwhfju26gfvhvn3ymeo 0 47899 428077 378752 2026-11-01T10:01:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428077 wikitext text/x-wiki {{Djermon}}'''Tchålerwè Waterlô''' est ene ståcion del blouke di Tchålerwè då ledjir metro d' [[Tchålerwè]], wice totes les lenes ki rôlnut dzeu.<center> {{Pictogram|Ledjir Metro di Tchålerwè|1|2|3|}} : <br /> [[Tchålerwè Beas-Årts (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Beas-Årts]] | [[Tchålerwè Waterlô (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Waterlô]] | [[Tchålerwè Janson (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Janson]] {{Pictogram|Ledjir Metro di Tchålerwè|4}} : <br /> [[Tchålerwè Janson (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Janson]] | [[Tchålerwè Waterlô (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Waterlô]] | [[Tchålerwè Samaritinne (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Samaritinne]] {{Pictogram|Ledjir Metro di Tchålerwè|4}} : <br /> [[Tchålerwè Samaritinne (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Samaritinne]] | [[Tchålerwè Waterlô (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Waterlô]] | [[Tchålerwè Beas-Årts (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Beas-Årts]] </center> == Fotografeye == <center><gallery> Imådje:Metro Charleroi - Waterloo station 1.JPG|Tram del ancyinne lene 54 viè Tchålerwè Nonne. Imådje:Metro Charleroi - Waterloo station 2.JPG|Avuzion sol deuzinme peron di-stant dål peron cintrå. Imådje:André Goffin - Charleroi - Station Waterloo - 04.jpg|Ouve d' André Goffin. Imådje:Marc Feuilien - Charleroi - station Waterloo - 02.jpg|Ouve da Marc Feuilien. </gallery></center> == Referinces eyet sourdants == {{Ledjir metro d' Tchålerwè}} gxbyz1pkudvgdqerc61qm50yj8h3kn9 0 47900 428088 426351 2026-11-01T10:03:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428088 wikitext text/x-wiki {{Djermon}}'''Tchålerwè Palå''', ubén ancyinmint «&nbsp;'''Tchålerwè Beas-Årts&nbsp;'''», c' est ene ståcion del blouke di Tchålerwè do [[Ledjir metro di Tchålerwè|ledjir metro d' Tchålerwè]], wice ki totes les lenes rôlnut dzeu.<ref>https://www.telesambre.be/info/charleroi-la-gare-des-bus-et-la-station-de-metro-beaux-arts-vont-devenir-palais/59263</ref><center> {{Pictogram|Ledjir Metro di Tchålerwè|1}} : <br /> [[Tchålerwè Waterlô (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Waterlô]] | [[Tchålerwè Beas-Årts (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Beas-Årts]] | [[Dårmè Pidjes (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Dårmè Pidjes]] <br /> {{Pictogram|Ledjir Metro di Tchålerwè|2|3}} (viè Anderluwe) : <br /> [[Tchålerwè Coûtchant (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Coûtchant]] | [[Tchålerwè Beas-Årts (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Beas-Årts]] | [[Dårmè Pidjes (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Dårmè Pidjes]] {{Pictogram|Ledjir Metro di Tchålerwè|2|3}} (viè Tchålerwè) : <br /> [[Dårmè Pidjes (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Dårmè Pidjes]] | [[Tchålerwè Beas-Årts (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Beas-Årts]] | [[Tchålerwè Waterlô (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Waterlô]] {{Pictogram|Ledjir Metro di Tchålerwè|4}} : <br /> [[Tchålerwè Waterlô (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Waterlô]] | [[Tchålerwè Beas-Årts (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Beas-Årts]] | [[Tchålerwè Coûtchant (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Coûtchant]] </center> == Voye == === Blouke === Li '''blouke des Beas-Årts''', c' est ene blouke wice k' on tram ki vént di [[Tchålerwè Nonne (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Tchålerwè Ståcion Cintråle]], ubén di [[Dårmè Pidjes (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Dårmè Pidjes]]. C' est pout fé l' toû del ståcion po si trover dins l' sinse des deus ståcions rola. Ci sistinme ci est uzé på les lenes : [[M2 (Ledjir metro d' Tchålerwè)|M2]] yet [[M3 (Ledjir metro d' Tchålerwè)|M3]] (po cwiter li blouke di [[Tchålerwè]], po daler viè [[Anderluwe]] u [[Gochliye]]). === Perons === Ci ståcion ci a deus perons. L' onk cintrå, l' ôte al Bijhe. Li ci do cinte a deus rays. Li prumî vnant do Coûtchant po daler al ståcion [[Tchålerwè Waterlô (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Waterlô]]. Li deuzinme, c' est l' ôte sinse. Po l' dierin peron, c' est l' minme ki l' deuzinme sinse do peron cintrå. Totfeye, cisse-la n' est pus uzé asteure. Davance, i gn aveut les lenes 88 eyet 89 ki l' uzént voltî po daler viè [[Anderluwe]]. == Busses == Djenerålmint, les ståcions do [[Ledjir metro di Tchålerwè|ledjir metro]] sont raloyîs åzès busses. Avou l' candjmint d' no, c' est eto l' edroet des hobetes k' a candjî. D' avance, c' ît sol Boulvård Solvay. Drola, c' est, asteure, on djeyant schayî. Les hobetes d' ouy sont djusse ådzeu del '''ståcion d' metro'''. On-z ertrouve troes perons po les busses'''&nbsp;''': [[Lene 41 (Rantoele do KT Tchålerwè)|41]], [[Lene 43 (Rantoele do KT Tchålerwè)|43]], [[Lene 50 (Rantoele do KT Tchålerwè)|50]], [[Lene 71 (Rantoele do KT Tchålerwè)|71]], [[Lene 83 (Rantoele do KT Tchålerwè)|83]], [[Lene 154 (Rantoele do KT Tchålerwè)|154]], [[Lene 710 (Rantoele do KT Tchålerwè)|710]], [[Lene CityBus (Rantoele do KT Tchålerwè)|CityBus]], [[Lene MIDO (Rantoele do KT Tchålerwè)|MIDO]] eyet les lenes di busses ki rcandjèt les metros al shijhe. Avou ça k' i gn a èn ôte po les voyaedjeus disbarker.<ref>https://presse.ch.letec.be/beaux-arts-devient-palais#</ref> == Fotografeyes == <center><gallery> Imådje:Metro Charleroi - Beaux-Arts tracks 2.JPG|Les rays po rintrer dins li ståcion. Li tram sol gåtche vént di Tchålerwè Coûtchant eyet les rays tot droets vegnnut di [[Dårmè Pidjes (Ledjir metro d' Tchålerwè)|Dårmè Pidjes]]. Imådje:Charleroi - station Beaux-Arts - orgue multicolore - 01.jpg|Ôre del ståcion. Imådje:Francis Dusépulchre - Charleroi - station Beaux-arts - Environnement habitable - 01.jpg|Ovraedje dins l' eståcion ådzeu des perons. </gallery></center> == Referinces eyet sourdants == <references /> {{Ledjir metro d' Tchålerwè}} 6r3zchcosgqmbz7673ldrzt1roc5m05 0 47912 428269 421225 2026-11-01T10:35:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428269 wikitext text/x-wiki '''Pådje so les escos del [[minêye 2020]] dins les [[belès-letes e walon]]''' [[Imådje:Cotcorico cron vî Rûsse.JPG|thumb|coviete do [[Cotcorico (gazete)|Cotcorico]] 1/2020, mostrant on [[masse (å vizaedje)|masse]] sol [[cope do Rwè]]]] == Divant l' minêye == On trouve dedja on bea dessén dins li [[Li ptite gazete (Måmdiy)|Ptite gazete di Måmdiy]] l° 1/2020, fwait ki l' minêye esteut co riyåve, so l' poirtaedje do masse e l' Chine. == Faze di recloymint == On a yeu radmint trové on [[djeu d' mots]] Covid / co vite. Il a stî spårdou avou l' recloymint, dins l' messaedje "ci serè covite (Covid) fini" oudonbén «on serè co vite houte». === Tchansons === [[Willy Marchal]] a fwait ene tchanson so l' air del viye tchanson francesse «[[Article 214 (tchanson e francès)|Article 214]]» (pu cnoxhowe pa l' incipite do resploe «''elle est toujours derrière''». Li mwaisse tecse a stî eplaidî dins l' [[Rantoele-gazete]] l° 94 (esté 2020). {{Listen|filename=|title="On vî Rûsse ki s' lome Corona"|description=modêye da [[Willy Marchal]]<BR>(ki s' acpagntêye lu-minme)<BR>pol copinreye di Rotchfoirt}} Li minme air, avou do cåzaedje pus djenerå, a dné cisse tchanson cial, riscrîte pa [[Lucyin Mahin]]. Li tecse est so [[Wikisourd]]. - {{Listen|filename=Wa gripe chinwesse.ogg|title="Gripe chinwesse"|description=(tchantaedje [[emey tchapele]];<BR>[[prononçaedje zero-cnoxheu]])}} Èn ôte [[redjårbaedje]] nos a vnou del pene da Georges Heyen «Lès djoûrs du mârs´» (les djoûs d' måss) so l' air del «[[Li nute di may (tchanson)|Nute di may]]» :''I fwait trankile, li cir est bea :''Totavå l' veye on n' ôt nou brut :''Et minme les avions, hôt e l' air, :''Si rpoizèt kékès djoûs ossu. :''Nozôtes, nos dmanans el måjhon; :''Ene tchance k' on-z a l' televuzion. :::'''Resploe''' :''O! ké laid moes, ki ci moes d' måss, :''Cwand k' on n' pout måy si porminer; :''O! ké laid moes, ki ci moes d' måss :''Cwand k' on doet dmani resserer.<ref>«resseré» pol francijhaedje «confiné»; ''[[Lu P'tite Gazète]] l° 81, p. 17.</ref> === Tecses di prôze === Li prumire gazete a ndè djåzer e walon, c’ esta « [[Li Walone (gazete)|Li Walone]] » do prétins 2020, del pene da [[Leyon Buken]] : :''Monsieu Prétins a-st on cuzén ås ouys findous ki nos a-st aminé, avou fleurs et solo, des ptits emacralés sacwès ki nos epweznèt l' veye, nos ralintixhèt dvins tot et nos retrôclèt e nosse coulêye. Et s' va-t i minme disk’ a fé l' toû di nosse tere. Dji vs dimande on pô, l' laid måssî ptit emacralé marlatcha. (p. 3) Adonpwis, [[Jacques Vandenbroucke]] redjårbêye on tecse powetike, ripiké del Daegntoele, sol bea prétins do moes d' måss 2020. On prétins ki n' saveut nén : :''ki les djonnes divént studyî divant so leus ordinateurs, ki les djins n' polént pus k' aler fé leus coûsses et les cwefeus n' poleur pus rçure k' ene djin al feye, et k' on aveut sogne k' i gn åye pupont d' plaece divins les ospitås, ca les djins n' arestént nén d' toumer malåde (p. 4). Todroet après, [[Nosse lingaedje (gazete)|Nosse lingaedje]] dinéve eto deus årtikes sol sudjet, pus tuziveus. Après aveur fwait on racourti di sacwants minêyes (metans, li [[noere pesse]] del Moyinådje, [[Georges Ghys]] codånéve li vicaedje dins les payis come li Chine, li Djapon et l' Inde: :''Des camaeråde da minne k' ont stou avår la m' ont-st acertiné k' i n' avént måy veyou d' ossu måssî; k' on nos mostere tofer des beas monumints, des fleurs et des belès djins, mins sovint, on nos catche li mizere et l' måssîsté wice ki bråmint des målureus vikèt. (p. 12) Shût cwate pådjes di [[Pire di padrî l' cinse (no d' pene)|Pire di po-drî l'cinse]], pus tecnike, la k' i cåze do « comavirûsse » ki n’ est k’ on simpe paket d’ [[acide di nawea]] avou ene piceye di [[proteyenes]]. Adonpwis, espliker les candjmints ki l’ recloymint a cåzé dins les pratikes rilidjeuses (pp. 25-28). == Disrecloymint == On bea tecse sicrît li 24 di may, å disrecloymint, pa [[Marie-Jeanne Debleumortier]] eyet [[Émile Jauquet]], parexhou dins l' [[Soverdea (gazete)|Soverdea]] l° 376 (djun 2020), lomé «Disbåtchîs», dene l' airance e disrecloymint: :''Ci n' est nén wangnî. Riwaitîz åtoû d' vozôtes : tolmonde sôrtit foû di s' måjhone; on adjinçnêye des raploûs po l' aperitif; on s' rashonne. :''On etind dire: «ci n' est nén pire k' ene gripe»; «ci n' est nén po on côp»; «dj' end a m' sô di dmorer resseré». :''Les cis ki deynut ça, c' est des djins ki l' atake ni djond nén, des cias k' ont des droets ki les ôtes n' ont nén, les crantchous. :''Nozôtes, nos pinsans ås cåzu dijh mile moirts, ås djins ki sognnut les malådes, ås cias ki boutnut a leu conte, ås årtisses, ås djins boureatés, a tos les cias ki n' si rmetront probåblumint nén. :''C' est e tuzant a totes ces djins la ki nos estans disbåtchîs. == Rispitaedje == Li deuzinme boket del «Cronike d' ene minêye» sicrît anonimmint dins l' [[Rantoele-gazete]] (l° 97) et dins [[Singulîs]] (1/2021) {{?}} raconte, a môde di [[biyet d' oumeur]] li tcheriaedje del minêye do moes d' nôvimbe 2020 å moes d' fevrî 2021. == Alére == [[Lucyin Mahin]]: «Li Minêye dins les gazetes e walon», {{Ran}} 94 & 95 (esté & waeyén-tins 2020) == {{HD}} == {{Wks|Categoreye:Parminêye 2020-2021}} (Tos des tecses sol parminêye) == Sourdants et pî-notes == [[Categoreye:Minêyes daegnreces]] [[Categoreye:Gazetes e walon]] 2um0er4tc572ch9lpqmuhgdbglzxyqf 0 47933 427743 405928 2026-10-31T19:18:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427743 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} {{infoboesse}} '''Edvard Grieg''', c' esteut on compôzeu ey on piyanisse norvedjin pindant l' dierinne troke do [[19inme sieke]]. == Rilomêye == Li shuvante muzike est l' pus cnoxhowe da lu : ''I Dovregubbens Hall'' ([WA] Dins l' colidôr da Dovréguboen<ref>https://trollhunter.fandom.com/wiki/Dovregubben</ref>). Dovréguboen, c' est l' no e norvedjin då rwè då mont. Li deuzinme tchanson l' pus cnoxhowe, c' est ''Forspill: Morgenstemning'' ([WA] Antchou : oumeur då matén). == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Compôzeus]] 122m8cc0h05nf59wub9nll19mici3aj 0 47948 428100 423378 2026-11-01T10:05:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428100 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Ipséité}}''}} '''Ipséité''' ([WA] Ipseyité), c' est l' deuzinme album da [[Damso]] k' a vudî e [[2017]]. Tot l' albom est tchanté e francès. Li lingaedje uzé på [[Damso]] est foirt måhonteu ey i djåze sovint d' seke. == Lisse des tchansons == <ref>https://open.spotify.com/album/7ovdjtmV0Bkm4Xb4pqtrZt</ref> # ''A. Nwaar is The New Black'' # ''B. #QuedusaalVie'' # ''Γ. Mosaïque solitaire'' # ''Δ. Dieu ne ment jamais'' # ''E. Signaler'' # ''Z. Kietu'' # ''H. Gova'' # ''Θ. Macarena'' # ''I. Peur d'être père'' # ''K. Kin la belle'' # ''Λ. Lové'' # ''M. Noob Saibot'' # ''N. J Respect R'' # ''Ξ. Une âme pour deux'' == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Plakes di muzike]] eoqkjoc1uo2nek67u90bkmmm9u051ld 0 47949 428310 423381 2026-11-01T10:42:15Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428310 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Lithopédion}}''}} '''Lithopédion''' ([WA] Litopedyion), c' est l' troezinme album di [[Damso]] k' a vudî e [[2018]]. Tot l' albom est tchanté e francès. Li lingaedje uzé på [[Damso]] est foirt måhonteu ey i djåze sovint d' seke. == Lisse des tchansons == <ref>https://open.spotify.com/album/7JJ1Zqwc0m0cDyXXodXCqb</ref> # ''Introduction'' # ''Festival de rêves'' # ''Baltringue'' # ''Julien'' # ''Silence'' # ''Feu de bois'' # ''Même issue'' # ''Smog'' # ''60 Années'' # ''Aux paradis'' # ''Dix leurres'' # ''NMI'' # ''Perplexe'' # ''Tard la night'' # ''Noir meilleur'' # ''William'' # ''Ipséité'' == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Plakes di muzike]] pg109t6rb7bjvetnew4981o0mblwbge 0 47955 427723 423188 2026-10-31T19:15:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427723 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Tipikrtbf.png|vignette|El logo.]] '''Tipik''', kécfeye avou l' ortografeye,'''Tip!k''', c' est ene tchinne di televuzion eyet d' radio djenerålisse bedje eyet francès-cåzante del [[RTBF]]. Ès publik, c' est les djins etur 25 eyet 39 ans. Elle a stî askepyî li [[7 di setimbe]] [[2020]], avou l' ribanaedje di [[La Deux]], ancyinne deuzinme tchinne di tévé del [[RTBF]], eyet [[Pure FM]], ene ancyinne tchinne di radio. == Emissions == Les emissions so les spoirts&nbsp;: * ''Le Grand Cactus&nbsp;'': emission ki rwaite les noveles politikes eyet mediatikes. C' est coprezinté pa [[Jérôme de Warzée]] eyet [[Adrien Devyver]]. Amon les comikes ki djouwnut dins les sinnes, i gn a [[James Deano]] eyet [[Kody]]. * ''La Tribune&nbsp;'': emission ki s' passe sovint les dilons, ewou k' on cåze do fotbale bedje. Les fouytons''&nbsp;'': * ''The Simpsons''<ref>https://www.rtbf.be/article/les-simpson-4-fun-facts-sur-la-nouvelle-saison-inedite-qui-debarque-sur-tipik-11056098</ref>''&nbsp;'': Dins les [[anêyes 2000]], ci fouyton ci esteut stramé a [[Club RTL]].<ref>https://www.lalibre.be/culture/medias-tele/2016/02/01/les-simpsons-sur-club-rtl-cest-fini-L3NHDQVGFRGFNFNPJ7AB445S7A/</ref> == Sourdants == <references /> [[Categoreye:Beldjike]] [[Categoreye:Tchinnes di televuzion]] [[Categoreye:Tchinnes di l' RTBF]] 6b9yybmqqk0sgf7mbzevjg5e16efdod 0 47999 428058 396207 2026-11-01T09:58:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428058 wikitext text/x-wiki {{po|Cénk letes d' apoisse e walon|Cénk letes d' apoisse e walon}} [[Imådje:Cénk letes apoisses.JPG|thumb]] '''Cénk (prumirès) letes d' apoisse e walon''', c' est on live ki s' vraiy tite, e francès, c' est «''Les deux épitres de Saint Paul aux Corinthiens; L'épitre de Saint Paul à Philémon; Les deux épitres de Saint Pierre traduites en wallon». Il a stî [[eplaidî]] pa [[Jean Hamblenne]] e [[2020]]. ISBN 978-2-87594-043-8 == Cotoû d' l' eplaidaedje == C’ est on novea boket do pordjet Jean Hamblenne di ratourner pår li [[Novea Testamint]] e walon, pordjet k' a stî ahivé e 2016. L' ouve etire serè-st [[Li Novea Testamint e walon (live)|editêye so papî]] e [[2022]]. == Contnou == Li [[prumire lete da sint På ås djins d’ Corinte]] a stî rmetowe e walon pa [[Maurice Debaty]]. L’ accint est l’ ci d’ après [[Djeve]], et l’ ortografeye est l’ cene do scrijheu. Li [[deuzinme lete sint På ås djins d’ Corinte|deuzinme lete sint På ås minmes Corintîs]] a stî ratournêye e [[rfondou walon]] pa [[Lucyin Mahin]]. C’ est l’ eplaideu lu-minme, Jean Hamblenne, dabôrd, k’ a tradût li [[lete sint På a Filemon]] eyet l’ tecse, e Feller-Léonard, a stî raloukî pa [[Anne-Marie François]]. [[Désiré Malet]] sene les deus translataedjes des letes [[sint Pire]] ([[Prumire lete sint Pire]] et [[deuzinme lete sint Pire]]), sicrîts «e [[walon do mitan|namurwès]] al såce d’ après [[Rotchfoirt]] avou ene piceye di [[rfondou]].»<ref>{{Ran}} l° 95 (waeyén-tins 2020) p. 2.</ref> == {{HDV}} == * [[Cénk letes d' apoisse e walon (deuzinme live)]] == Sourdant == [[Categoreye:Noû Testamint]] [[Categoreye:Lives rilidjeus e walon]] [[Categoreye:Redjårbaedjes e walon]] rp5497blf3s6kptnda1ntxhsnkdvl4x 0 48001 427490 367823 2026-10-31T18:37:27Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte]] vers [[Deuzinme lete sint På ås djins d' Corinte]] 427490 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme lete sint På ås djins d' Corinte]] pjrmx6zghfogl4ob790ict8ljkjw030 0 48077 428066 421002 2026-11-01T09:59:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428066 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Gote d'Èwe}}'' (sitroete plake)}} {{Dizo-tite|Gote d' aiwe}} [[Imådje:Les crapådes Gote d' Aiwe.JPG|thumb|500px]] '''Gote d' aiwe''' (''Gote d'Èwe''), c' est ene [[sitroete plake]] des [[Crapådes]] k' a rexhou li 18 di setimbe [[2020]]. == Contnou == * Sol voye di [[Mwinni]] (cåzaedje da [[Émile Hesbois]]) * Mi såvadje Årdene (cåzaedje da [[Nicolas Trokart]]) * Gote d' aiwe (cåzaedje da A. Hastir & J.P. Nossent) * Måleurs d' ene feme marieye (nén cnoxhou scrijheu, payis d' [[Felene]] et [[Arniye]] * Les caytresses (nén cnoxhou scrijheu, [[cråmignon]]) * Nannina (hosseuse) * ''La Wamme'' (tchanson e francès) * Fwai nannan (hosseuse e [[picård]]) * ''A l' Escouvion'' (e picård) * [[Harbouya (tchanson)|Harbouya]] ([[cråmignon]]) * ''Il est tans d' dormi'' (hosseuse e [[picård borén]]) * [[Tins d' eraler (tchanson)|Tins d' eraler]] == Prezintaedje == Cwate vwès d' femes wespiyantes. Des polifoneyes tiptapêyes å pair do pôce. Des clapants bataedjes sol tåve avou des baguetes, des coxhetes u des stipes. Po leu deuzinme albom, les Crapådes s' ont metou avou Max Charue percussionnisse. Eshonne, i brokèt a djonds pîs dins les complintes et les viyès paskeyes del Walonreye. Leus arindjmints sont-st atuzlés et eprontés pacô a l' muzike baroke, pacô à l' muzike modiene. Les stîles si cotoirdèt et s' macsder a môde d' on Björk ou d' on Arvo Pärk. Et si rén n' est leyi a l' avire, c' est ki l' ådjeu est nouzome: rapontyî a môde do djoû d' ouy les uzances muzicåles ki, so deus djermêyes di djins — a schipe — ont bén manké di tchaire foû des sovnances.<ref>[[Émile Hesbois]], dins l' comuniké d' presse pol rexhaedje del plake.</ref> == {{HDs}} == * {{en}} [https://homerecordsbe.bandcamp.com/track/mi-s-vadje-rd-ne Schoûtez et atchter lweyålmint li muzike, tchanson pa tchanson] * {{en}} [http://www.rootsworld.com/reviews/crapaude-20.shtml?fbclid=IwAR0xb1LKtukMKG_PcsJY-41AIjt6aRTdA_MKJFIaMaI-Iq6vMHIyGMR1Dic Ôte waibe avou des bokets des tchansons ey ene videyo] * so [[Wikisourd]] ** [[:s:Gote d’ aiwe|Corwaitaedje del plake]] (pa [[Lucyin Mahin]], riprins dins l' {{Ran}} 96, ivier 2020-2021) ** [[:s:Mi såvadje Årdene|Cåzaedje do deuzinme boket]] == Sourdant == [[Categoreye:Plakes di muzike e walon]] kwfkem6d8saxqk1oxbzltriww7e7skj 0 48091 427802 409429 2026-10-31T19:28:13Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427802 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-vsis|La p’tit’ vatch’resse}}''}} {{Dizo-tite|Li ptite vatchresse (arimés)}} [[Imådje:Piron Louis vatchresse.JPG|thumb]] '''Li ptite vatchresse''' (''La p’tit’ vatch’resse''), c' est [[ramexhnêye d' arimés]] da [[Louis Piron]], k' a vudî e [[1972]]. Il est scrît dins ene ortografeye espontanêye. == Contnou == Gn a ladvins cénk longs [[arimé]]s: '''Nosse viye måjhon''': traze estrofes di 4 [[zandrin]]s, shuvou pa on vers di cwate pîs ki finit pa «nosse viye måjhon». Li spoûle kimince å moumint k' elle a stî basteye: <blockquote><i>C' est t' pere ki l' a basti; ele poite co minme si no. …et fini cwand i rpasse divant, adon k' elle a stî rvindowe: :''Gn a, enute, des ôtes djins ashiowes divins l' grande plaece.</i></blockquote> Li deuzinme long powinme, c' est li ci k' a dné s' tite al schôtlêye, mins ådvins, i s' lome '''Divant les djins'''<ref>«aler dvant les djins», c' est aler bouter dins ene måjhon come meskene.</ref>. Paski pocwè? Paski c' est li spoûle, ki dene les låmes ås ouys, d' ene pitite orfulene ki va come vatchresse, a set ans, dins ene cinse a [[Lontchamp-dlé-Bastogne|Lontchamp]]. Li troezinme, c' est on [[diyaloke]] bén toirtchî mins mo tecnike, inte deus [[cinsî]]s. C' est come ça ki l' powezeye si lome: '''«Les deus cinsîs»'''.* Li cwatrinme, c' est «'''Divant l' [[dicåce]]'''»: les apresses, do mårdi å semdi. Tant k' å cénkinme, lomé «'''Ja, ja ! Gutt ! Gutt'''», i trevént tins del [[guere di catoize]]. == Pî-note == [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés]] o9s7tde63pje0ekhseerqcpvf6r5fb3 0 48094 428057 389209 2026-11-01T09:57:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428057 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Alfabet tifinar|E]] Li '''lete tifinar yae''' ([[ⴻ]]), c' est ene lete di l' [[alfabet tifinar]]. C' est l' shijhinme lete d' cist alfabet la, mins eto ès deuzinme voyale. Dins l' alfabet romin, li yae s' escrît « e ». == Sourdants == 5n3oiwsytu24zk5g5ux10qg485rodxt 0 48104 428207 414516 2026-11-01T10:23:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428207 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Amizmiz 003.jpeg|thumb]] [[Imådje:Amizmiz 001.jpeg|thumb]] '''Amezmiz''' (e [[cmon amazir marokin]], '''[[Wikt:ⴰⵎⵥⵎⵉⵥ|ⴰⵎⵥⵎⵉⵥ]]''', amᵊẓmiẓ {{odio|Zgh shi ameẓmiẓ ⴰⵎⵥⵎⵉⵥ.oga|lang=zgh}})<ref>Les deus Z sont des [[rinflêye lete|rinflés Z]] ([[ⵥ]], ralfabetijhî [[ẓ]])</ref><ref>Dins li scrijhaedje oficir e letes latenes, [[Amizmiz|Am'''i'''zmiz]], li prumî «i» a stî metou do tins del [[mambornance]] francesse, pa assaetchance do deuzinme, mins n' respond a nole lete di l' [[amazir]].</ref><ref>Les scrijhas avou des loyeures [[:en:Amizmiz|AMZ-meez]], [[:fr:Amizmiz|Amz-miz]] ni respondèt a nou pårtixhaedje do mot amazir.</ref>, c' est ene pitite [[veye]] do [[Marok]], metowe sol [[pîmont]] do [[Grand Atlasse]]. == Djeyografeye == Come les sfwaitès veyes des pîmonts bijhreces do Grand Atlasse (come [[Demnate]]), elle est pårteye e diferins coulots, avou inte di zels, des parfondès [[vå]]s. Mins lanawaire, minme dins ces-ci, on-z a cmincî a basti, tantea ki les coulots n' sont pus si schåyîs k' divinltins. == Istwere == Do tins del mambornance francesse, li payis esteut miné på [[cayid (Marok)|cayid]] des Guendafa, k' aveut s' måjhone dins onk des coulots do viyaedje. Si otorité aléve lon et lådje, des cresses do [[Grand Atlasse]] disk’ a l' [[plinne]] di l' [[Ouwed Enfis]], djondant l' payis d' [[Taroudinne]]. Di l' ôte des costés, i rescontréve les teres dizo minance do [[Glawi d' Marakech]]. Les Francès vont wårder ci stindêye la avou les minmès limotches, et ndè fé on «ceke di controle civil». Il î contént les dmorants pa tribu: 10.000 Goundafas (e [[tachelheyt]] [[Wikt:ⴰⴳⵓⵏⴷⴰⴼ|ⴰⴳⵓⵏⴷⴰⴼ]], agondaf), 30.000 Guedmiwas ([[Wikt:ⴳⴷⵎⵉⵡⴰ|ⴳⴷⵎⵉⵡⴰ]], gedmiwa) et 6000 Ouzguitas ([[Wikt:ⵓⵣⴳⵉⵜⴰ|ⵓⵣⴳⵉⵜⴰ]], ozgita).<ref>''Guide bleu Hachette du Maroc'', 7inme ed., 1950, p. 143.</ref> L' an [[2023]], Amezmiz fourit l' miermitan d' on [[hosmint d' tere]] ki fjha dipus d' 600 moirts. == Peuplåcion == Diviè 1950, gn aveut 2600 djins, inte di zels 40 Uropeyins et 675 djwifs, ki dmorént dins leu [[mella]].<ref>''Guide bleu, come ådzeu.</ref> Ces-ci ont cwité tertos eshonne, dins des otocårs [[ebagance eviè Israyel|po ndaler]] e-n [[Israyel]] al fén des [[anêyes 1950]].<ref>temognaedje d' ene djin did la a [[Uzeu:Lucyin]] li 10 d' octôbe 2020.</ref> Ci côp la, e rcinsmint d' [[2014]], gn aveut 21 445 dimorants. == Lingaedje do payis == C' est l' [[tachelheyt]], k' î est todi bén vicant. {{mic-nw}} Ratournaedje d' ene [[fåve do vî vî tins]] ([[Li bijhe et l' solea]]) [https://atlas.limsi.fr/sounds/Amizmiz.mp3 avou l' accint di s' payis la] (sol [[Djåzant atlasse]]) == Sourdants et pî-notes == {{Commonscat|Amizmiz}} [[Categoreye:Veyes et viyaedjes do Marok]] [[Categoreye:Monde amazir]] [[Categoreye:Raspepyîs årtikes]] 3gqpk57e2nex88c97oygmr6ide10pp5 0 48147 428182 369011 2026-11-01T10:18:39Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428182 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|apele}} '''Djeu d' apeles''' (''Djeû d'apèles''), c' est ene [[ramexhnêye d' arimés]] da [[Albert Maquet]], k' a moussî foû e [[1947]]. == Sacwants bokets == === I passe li tins === {{Listen|filename=AMaq AP606 mwin finiesse.ogg|title="I passe li tins ([[incipite]])"|description=dijhaedje på scrijheu}} <poem><i><center> I passe li tins qui lî rèsse A loukî crèhe come ine fleûr Si main plaquêye so l’ fignèsse, Si foû longowe main d' voleûr. Lès-autes, assious èl coulêye, S'èssok'tèt èt fèt leû r'trait, Là qu' leû sondje, avou l’ rålêye, A pris disconte dè cwårê. Nou brut, qu’ i n' si dispièrtèsse… Ni fez nou brut si v's-intrez. Li main èt l’ fleûr èt l’ fignèsse Ni sont nin çou qu' vos comptez. </center></i></poem> :I passe li tins ki lyi dmeure / A loukî crexhe come ene fleur / Si mwin plakêye so l’ finiesse, / Si foû longowe mwin d' voleu. // Les ôtes, ashious el coulêye, / S'essoctèt et fjhèt leu rtrait, / La k' leu sondje, avou l’ relêye, / A pris disconte do cwårea. //Nou brut, k’ i n' si dispiertexhe… / Ni fjhoz nou brut si vs intrez. / Li mwin et l’ fleur et l’ finiesse / Ni sont nén çou k' vos contez. === C' est a kékès eures === <poem><i><center> C'è-st-à quéquès-eûres di d'chal Qu'on faît lès cwanses dè mori. Il î faît tchôd. Il î djale. On n' s'î poût måy riwèri. Li ci qu’î a m’nou å monde Si compte tofér raviké, Et passe si vèye à fé l' compte Dès djoûs qui lî ont måqué. Portant, i-avise qu’on-z-î rèy, Qu’on-z-î pleûre come tot costé. Èt qu’on-z-î moûrt minme ték’fèye Qwand on-z-a faît l’ mwért assez. </center></i></poem> :C' est a kékès eures did cial / K' on fwait les cwanses do mori / Il î fwait tchôd. Il î djale. / On n' s' î pout måy riweri. // Li ci k’ î a vnou å monde / Si conte tofer raviké, / Et passe si veye a fé l' conte / Des djoûs ki lyi ont manké. // Portant, i avize k’ on-z î reye, / K’ on-z î pleure come tocosté. / Et k’ on-z î mourt minme kécfeye / Cwand on-z a fwaît l’ moirt assez. == Corwaitaedje == C' est del [[powezeye]] foirt avanciveuse, ki [[Maurice Piron]] rindje dins l' [[powezeye e walon|powezeye imådjrece]] (mouvmint do [[simbolisse]]). Mins ele pôreut esse loukeye come powezeye [[ermetike]]. Portant tos les [[mot]]s et les [[emantchåjhe]]s sont do walon d' tos les djoûs. Si on n' comprind k' a schipe di cwè k' on cåze (des djins edoirmous dins ene plaece, la k' onk ki ratind on trén, mete si mwin so les fleurs di djalêye k' i gn a sol [[finiesse|vite]]?, pol prumî boket; on payis come li [[Pologne]] u l' [[Almagne]], ravadjî après l' [[guere di 40]]? pol deuzinme), li muzike des mots nos lait mådjiner… çou k' on vout. Po dire li vraiy ou çk' il est, les powinmes ont stî atuzlés sol modele del [[schôtlêye]] «''Cornet à dés''» da [[Max Jacob]], come li scrijheu l' ricnoxhe bén voltî dins li [[dvant-z-ouve]]. Mins, sapinse a Piron, Maquet n' a fwait k' epronter l' usteye, nén les airances k' ewalpèt les bokets ki, zeles, sont bén on frut di s' mådjinåcion.<ref>{{fr}} [[Maurice Piron]], ''[[La Vie wallonne]]'' l° 239, 3/1947, p. 226-229.</ref> == Sourdant == [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés]] [[Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e walon]] 9i55ktulbwcncxe08fxin74xerivshv 1 48201 428346 369249 2026-11-01T10:50:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428346 wikitext text/x-wiki "Faeroyès", c' est bén bea, mins di wice ki ça vént? Èn edvintaedje di Pablo? Come c' est "Féroé" et "féroïen" e francès, i m' shonne ki ça sreut mutoit purade "Feroyé" et "feroyin/feroyès"... Mins pocwè "faeroyès" avou "AE" ? C' est nén etimolodjike et ça n' va nén candjî pa diyalekes... C' est on "faeroyès" mi l' a dmandé! :) -- [[Uzeu:Matuzåd|Matuzåd]] 25 d' octôbe 2020 a 19:27 (UTC) : On lyi va dmander : [[Uzeu:Srtxg|Srtxg]]. [[Uzeu:Reptilien.19831209BE1|Reptilien.19831209BE1]] ([[Uzeu copene:Reptilien.19831209BE1|copene]]) 25 d' octôbe 2020 a 19:36 (UTC) ::Dj' a rloukî ene mitan, li djin k' a askepyî cisse rifondou sol [https://wa.wiktionary.org/w/index.php?title=faeroy%C3%A8s&action=history Wiccionaire] est on certin [[wikt:Uzeu:Lwh|Lwh]]. Do côp, dji n' pinse nén k' çi soet vraiymint "èn edvintaedje di Pablo". Houte di çoula, èç rifondou n' est nén dins l' DTW (motlî rifondou metou a djou pa lu-minme). <br /> ::Amiståvmint, <br /> ::--[[Uzeu:Èl-Gueuye-Noere|Èl-Gueuye-Noere]] ([[Uzeu copene:Èl-Gueuye-Noere|copene]]) 25 d' octôbe 2020 a 19:39 (UTC) ::: @Èl-Gueuye-Noere : l' årtike sol Wiccionaire est di 2009, so Wikipedia [[Special:PermanentLink/14903|di 2005]]. [[Uzeu:Reptilien.19831209BE1|Reptilien.19831209BE1]] ([[Uzeu copene:Reptilien.19831209BE1|copene]]) 25 d' octôbe 2020 a 19:48 (UTC) :::: Oyi, come di djusse, dj' aveu-st aveuri l' prumire version d' l' årtike sol Wiccionaire et vaici dvant di dire ki c' esteut "èn edvintaedje di Pablo". ;) -- [[Uzeu:Matuzåd|Matuzåd]] ::C' est mi k' a scrît l' årtike (copyî do catalan); mins l' mot esteut ddja metou insi e rfondou pa dvant. ::Si on rwaite a cmint les ôtes lingaedjes dijhèt (ou scrijhèt, todi): * avou '''ae / ä''' : ** les lingaedjes tîxhons: daenwès (Færøsk), almand (Färoische), neyerlandès (Faeröers), limbordjwès (Faeröers), frizon (Färöisk), norvedjin (Færøysk), suwedwès, islandès ... ** lingaedjes del baltike: estonyin (Fääri) ** on lingaedje gayel: burton (Faeroeg) * avou '''a''': ** inglès (Faroese), ** lingaedjes romans d' l' Itåleye: itålyin (faroese), venicyin, sarde, lombård, corse, sicilyin, noû latén,... ** lingaedjes slaves: rûsse (Фарерский), bielorûsse, bulgåre, siebe,... ** lingaedjes turks: turk (Faroece), azeri (Farer), tatar (Фарер) ** lingaedjes gayels: walès (Ffaröeg), manès (Faaroish), irlandès (Fàrothais) ** basse: Faroera ** chinwès: 法罗语 (fǎluóyǔ) * avou '''ø / oe''': ** li faeroyès lu-minme: Føroyskt * avou '''e / é''': ** lingaedjes romans di France ey Espagne: francès, espagnol (mins "faroés" est eployî eto), catalan, galicyin, occitan ** djaponès: フェロー語 (ferô-go) Come cwè, i gn a po tchoezi. Li pus lådje oyowe, å livea daegnrece, c' est avou "A"; li deuzinme pus corante, eyet l' cene eployeye pås près vijhéns (ossu bén djeyografikes ki linwistikes) do payis, c' est avou des scrijhas "AE" (et, di pus, end a deus ki sont vijhéns del Walonreye) Li scrijha avou "ae" e walon vént surmint did la (do scrijhaedje dins les tîxhons lingaedjes di nos vijhéns); a moens k' ça soeye do burton (k' a-st avou ene inflouwince sol rifondou) A noter k' mi-minme, ki cåze on pårler walon wice ki ae = è, dji prononce purade ''f'''a'''royès'' :-) --[[Uzeu:Srtxg|Srtxg]] ([[Uzeu copene:Srtxg|copene]]) 25 d' octôbe 2020 a 22:21 (UTC) ::: Merci Pablo, dji comprind mî pocwè on a tchoezi "AE"... ::: Mutoit vos dijhoz purade "faroyès" a cåze do mot el anglès (Faroese) eyet on ô nén sovint l' mot "féroïen" e francès... -- [[Uzeu:Matuzåd|Matuzåd]] 620olkpdaz86491rybxyyb7tp2djo9s 0 48295 428127 382528 2026-11-01T10:09:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428127 wikitext text/x-wiki {{Djermon}}'''Laurent''' est l' deuzinme albom da [[It It Anita (binde di muzike)|It It Anita]] k' a vudî e [[2018]]. Li varyisté schoûtepus a vudî e [[2019]].<ref>https://idealcrash.bandcamp.com/album/it-it-anita-laurent-deluxe-edition-extremely-limited-edition-26</ref> == Lisse des tchansons == === Oridjinå === # Denial # User Guide # Another Canceled Mission # 11 # Say No # Tanker 2, Pt. 1 # Tanker 2, Pt. 2 (feat. Myriam Leroy) # GOD # Bored # Outboard # We Are Nothing === Schoûtepus === # Another Canceled Mission - Single Edit # Rushing # Engraved # Unicorn # Jean-Marc (Jean-Marie) - Live at Koko Studio # Imposter - Live at Koko Studio # 25 (From Floor to Ceiling) - Live at Koko Studio # Templier - Live at Koko Studio == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Plakes di muzike]] [[Categoreye:Rock]] ae0z54u5n2sx5gzyu5sf5ex9y6laxoo 0 48316 427593 410297 2026-10-31T18:53:51Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427593 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Stoomloc Le Belge.jpg|thumb|Machene di trén fabrikêye e l' Beldjike]] Les '''tchmins d' fier''' u li '''tchmin d' fier''', c' est des voyes fwaites po-z î fé aler des [[trén]]s. C' est eto les institucions metowes po manaedjî ces transpoirts la. == Motlî == Les tréns alèt d' ene [[gåre (di tchmin d' fier)|gåre]] a l' ôte == Istwere == Il ont-st ataké e 19inme sieke e l' [[Grande-Burtaegne]], la k' on a basti les prumirès [[machenes di trén]]. Li Beldjike esta li deuzinme payis a-z astaler ene voye, di [[Brussele (veye)|Brussele]] a [[Malene (veye)|Malene]]. Ele fourit strimêye li [[5 di may]] [[1835]]. == Manaedjmint des tchmins d' fier == Divinltins, les tchmins d' fiers estént manaedjî pa ene societé nåcionåle, ene po tchaeke payis. Asteure, li societé d' Estat rwaitant åzès tchimins d' fier el Beldijke est l' [[Société Nationale des Chemins de fer Belges|SNTB]] (Societé Nåcionåle des Tchimins d' fier Bedje). E [[21inme sieke]], ene pårteye di l' ovraedje a stî rlaixheye a des [[sortraitant]]s. [[Categoreye:Transpoirt]] [[Categoreye:Tchimin d' fier|*]] p7yhqxskgogupfsuh722xr2fvof54eh 0 48485 427753 371314 2026-10-31T19:20:13Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427753 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} [[Imådje:Charleroi - École du Roton - 2020-05-01 - 01.jpg|vignette|Ene escole e [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]].]] Li '''scole prumaire''', ç' est l' scole ewou les efants vont foû d' leus shijh ans disk' a leus douze ans. Elle est etur el [[scole gårdyinne]] yet l' [[scole sigondaire]]. Les efants sont oblidjîs daler rola. == Beldjike == === Anêyes === * Prumîre anêye : 6-7 ans * Deuzinme anêye : 7-8 ans * Troezinme anêye : 8-9 ans * Cwatrinme anêye : 9-10 ans * Cénkinme anêye : 10-11 ans * Shijhinme anêye : 11-12 ans === Acsegnmint === * [[Biyolodjeye]] * [[Djeyografeye]] * [[Istwere]] * [[Lingaedje del mame]] (francès, neyerlandès ubén almand) * [[Matematike]] == Sourdants == [[Categoreye:Acsegnmint]] 8frnqpiu2fzn1yais64pg7sxl71j6to 0 48488 427787 391723 2026-10-31T19:25:43Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427787 wikitext text/x-wiki {{Djermon filozofeye}} [[Imådje:Feminazi STOP! cropped.jpg|vignette]] Li '''femirecsisse''' est on mot foirt novea (ki ci soeye e walon ubén dins les ôtes lingaedjes, inte di zels li [[francès]] yet l' [[inglès]]). Li '''femirecsisse''', ç' est l' foite [[feminisse]] (li foite droete u gåtche del feminisse). == Etimolodjeye == === Walon === Li mot '''femirecisse''' est on mot-valijhe avou "femi" ([[feminisse]]) yet "recsisse" === Oridjine === Cist idêye a stî askepyî e-n [[inglès]] på on bouteu al radio [[estazunyin]], ki s' lome [[Rush Limbaugh]]. Li mot inglès, ç' est : ''feminazi''. Al plaece di tchoezî li "[[recsisse]]" come deuzinme mot, il aveut pris li mot "nazi" [[Nazisse|(nazisse]]).<ref>https://web.archive.org/web/20201113062454/https://www.respectmag.com/32618-feminazi-aux-origines-de-linsulte</ref> == Herleme == E [[decimbe]] [[2020]], [[Theo Francken]] aveut kinoxhou ene troke di femes feminisses yet nén-blankes. E-n efet, elles aveut orgånizé ene raploû wice les djins blancs (omes yet femes), insi k' les omes (sins nole ecsepcion) sont rioisté evoye.<ref>https://www.facebook.com/franckentheo/photos/1939806489491708</ref> == Sourdants == <references /> sugejriefr08mto40g5uhh9nprkfnys 0 48506 428138 421019 2026-11-01T10:11:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428138 wikitext text/x-wiki {{Djermon politike}} {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''Partij voor de Vrijheid'''</span> | colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |[[Imådje:Partij voor de Vrijheid logo.jpg|alt=|271x271px]] |- | colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Prezintaedje''' |- |Askepiance |2006 |- |Politike coleur |[[Bleu]] eyet [[Blanc]] |- |Prezidint |[[Geert Wilders]] |- |Payîs/ Redjons |{{NL-d}} Neyerlande |} Li '''''Partij voor de Vrijheid''''' ([WA] Pårti pol liberté), ubén racourti e '''''PVV''''', c' est on pårti politike [[Bas Payis|neyerlandès]]. Il est rwaitî come li pårti d' foite droete el pus peuprece å livea des vôtaedjes e [[Neyerlande]]. Il est rwaitî come on pårti d' foite droete, veyanmint les ideyolodjeyes k' èç mouvmint disfind voltî. == Istwere == [[Geert Wilders]] esteut pårlumintî pol [[VVD]] disk' å [[Setimbe|moes d' setimbe]] [[2004]]. Il a peté foû d' èç pårti la ey il a askepyî on mouvmint&nbsp;: li ''Groep Wilders'' ([WA] Troke Wilders), ewou çk' il esteut mierseu.<ref>https://www.parlement.com/id/vkdobr4qkitx/afsplitsing_geert_wilders_2004</ref> Il årè falou ratinde li [[22 d' fevrî]] [[2006]] po k' [[Geert Wilders]] askepeye li '''''Partij voor de Vrijheid'''''. Li rujhe do '''''PVV''''', c' est k' ci n' est nén oficirmint on pårti pask' i gn a k' deus mimbes&nbsp;: [[Geert Wilders]] ey ès mouvmint di [[2004]], li ''Groep Wilders''.<ref>https://npokennis.nl/longread/7505/wat-is-de-pvv</ref> Tins des [[vôtaedjes pol Deuzinme Tchambe del Neyerlande di 2023]], li '''''PVV''''' a fini prumî avou 37 ashidas al plaece di 17.<ref>https://www.levif.be/international/europe/elections-legislatives-aux-pays-bas-victoire-de-lextreme-droite-selon-les-sondages/</ref> Il egzistêye bråmint d' hézitaedje po mwintès råjhons. Metans, les ôtès pårtis politike volnut voltî schouwer di s' mete avou yeusses.<ref>https://www.lalibre.be/international/europe/2023/11/23/lextreme-droite-au-pouvoir-aux-pays-bas-les-cinq-scenarios-possibles-DFDNCAEH3BC25E6ONCC35XFVEA/</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Pårtis politikes del Neyerlande]] 9l4e6z7tmq8nqj85cyy2mv2mqn9ylb3 0 48507 427528 400056 2026-10-31T18:43:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427528 wikitext text/x-wiki {{Djermon filozofeye}} {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''Forum voor Democratie'''</span> | colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |[[Imådje:Forum voor Democratie logo.svg|alt=|250x250px]] |- | colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Prezintaedje''' |- |Askepiance |2016 |- |Politike coleur |[[Poûrpe]] yet [[Blanc]] |- |Prezidint |[[Thierry Baudet]] |- |Payîs/ Redjons |{{NL-d}} Neyerlande |} Li '''''Forum voor Democratie''''' ([WA] Forom pol democraceye), ubén '''FvD''', c' est on pårti politike [[Bas Payis|neyerlandès]]. Il est rwaitî come li deuzinme pårti d' foite droete li pus peuprece, å livea des votaedjes e [[Neyerlande]]. Çoula dispoy les [[vôtaedjes pol Deuzinme Tchambe del Neyerlande di 2023]]. Il est rwaitî come on pårti d' foite droete, a cåze des ideyolodjeyes k' èç mouvmint ci disfind. == Rilomêyès djins == === Vicant === * [[Thierry Baudet]] * [[Theo Hiddema]] === Revoye === {{Djermon filozofeye}} == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Pårtis politikes del Neyerlande]] mfjka1jqisi21cksczl2lc5tope0ris 0 48538 427590 415416 2026-10-31T18:53:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427590 wikitext text/x-wiki {{Djermon politike}} {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''Mathieu Michel'''</span> | colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |'''<big>Foto da lu, e 2021.</big>'''[[Imådje:MathieuMichel2022.jpg|464x464px]] |- | colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Idintité''' |- |Veur no |'''Mathieu Michel''' |- |Nexhance | - [[18 di may]] [[1979]] |- |Nåcionålité |{{BEL-d}} [[Beldjike|Bedje]] |- | colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Politike cårire''' |- |Pårti | - [[Mouvmint Rfômrece]] |- |Beldjike | - ''Sicretaire di l' Estat då Limerike, del Simplifiaedje di l' Administråcion, del Proteccion del Vicance privêye eyet di l' Estat des Bastimints'' : [[1î d' octôbe]] [[2020]] => Asteure |- |Province | - ''Prezidint då Coledje do Roman Payîs'' : [[26 d' octôbe]] [[2012]] => [[1î d' octôbe]] [[2020]] |} '''Mathieu Michel''', c' est on [[politikî]] walon yet francès-cåzant. C' est l' fré da [[Charles Michel]] eyet l' deuzinme fi da [[Louis Michel]]. == Rilomêye == Gn a bråmint des djins ki s' fotnut voltî d' lu pask' i n' a nén on site oficire eyet pask' i n' est nén foirt actif so les [[rantoeles di soçnaedje]].<ref>https://web.archive.org/web/20230405210127/https://www.rtbf.be/article/la-transition-numerique-cette-ambition-du-gouvernement-de-croo-accueillie-avec-circonspection-par-le-secteur-10600706</ref> Les djins s' fotnut eto d' ès neyerlandès k' est foirt soûmintrece.<ref>https://www.ln24.be/2020-11-19/les-reseaux-sociaux-ne-sont-pas-faits-pour-parler-politique-selon-mathieu-michel</ref><ref>https://auvio.rtbf.be/media/les-cactus-en-vrac-mathieu-michel-moque-pour-son-niveau-de-neerlandais-2711269</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> {{Commonscat|Mathieu Michel}} [[Categoreye:Politikîs bedjes|Michel, Mathieu]] s1ckb3vr3tu83zu1o19vovy48tgxo3g 0 48555 427766 420116 2026-10-31T19:22:13Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427766 wikitext text/x-wiki {{Djermon filozofeye}} Li '''såvritarisse''', c' est ene ideyolodjeye ki dene li prumiristé al såvrité k' åzès [[liberté]]s.<ref>{{fr}} http://www.toupie.org/Dictionnaire/Securitarisme.htm</ref> == Belès-letes == === Distopeye === * [[Ray Bradbury]] : Fahrenheit 451<ref name=":0">https://www.pulsulgeostrategic.ro/en/materiale/material/57</ref> * [[Aldous Huxley]] : Brave New World<ref name=":0" /> * [[George Orwell]] : 1984.<ref name=":0" /><ref>https://primoa.library.unsw.edu.au/primo-explore/fulldisplay?vid=UNSWS&docid=UNSW_ALMA21150488650001731&lang=en_US&context=L</ref> === Dijhêye === * [[Benjamin Franklin]] : "''Those who would give up essential liberty to purchase a little temporary safety, deserve neither liberty nor security''" ([WA] Les cis k' ofrixhnut leu liberté po ene miete di såvrité, et ki n' deure nén, ces-la n' meritnut ni l' prumire ni l' deuzinme). == Sourdants == [[Categoreye:Politike]] 90voxolth7vgflagaabjqtfwax9b2lw 0 48600 428101 422166 2026-11-01T10:05:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428101 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Marian Sint Antoenne vos lourds tchéns påtriyotes.ogg|thumb|eredjistrumint del modêye racourteye do 18inme sieke]] Li '''Paskeye di Djhan Sapire, poirteu ås saetchs''' co lomêye '''O ! vos, lourds tchéns d' påtriyotes''', c' est ene [[paskeye]] sicrîte pa [[Marian de Saint-Antoine]] e [[1795]]. Li tecse est rindjî ås limeros '''126''' & '''127''' dins l' [[Invintaire des pus vîs tecses e walon (live)|Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon]] dizo l' tite «''Les calamités de la Révolucion''». Il est rprins å l° 17 dins «[[Cwatru-vint-nouv (sitroete plake)|Cwatru-vint-nouv]]» (plake Droixhe-Cabay so les tchansons del [[Binamêye revolucion]]), mins sins esse tchanté. == Incipites == Li prumire modêye, do tournant inte li 18inme et l' 19inme sieke, poite come tite: «Paskeie di J’han Sapire, poirteu â seigge», avou ene rawete so onk des papîscrîts: «del poroche del Madelaine» Si incipite divreut esse: :''Oh vos lourds mihés di pâtriote Li deuzinme papîscrît, ki date do 19inme sieke a come incipite: :''Oh vos lourds mihés di pâtriote == Cotoû == Li scrijheu critike li [[binamêye revolucion]], ki por lu, a-st apôvri les ptitès djins. Come curé, i n' est ki d' djusse k' i ahontixhe les revinteus k' ont distrût l' catedråle Sint-Lambiet, et hapé totes les ôrreyes des eglijhes. == Eplaidaedjes == L' eplaidaedje del [[grosse antolodjeye Piron]] n' est nén l' minme ki l' ci replaidî pa [[Daniel Droixhe]] e l' sitroete plake «89». == {{HD}} == [[:s:Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs|Tecses so Wikisourd]] (4 diferinnès modêyes) [[Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon]] [[Categoreye:Binamêye Revolucion]] qtlb1j3lkav5552nsd8wxjiv4cdrvjx 0 48606 428060 427225 2026-11-01T09:58:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428060 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Lès sints è leûs viladjes}}'' (lives di xhilteas)}} {{Dizo-tite|Les sints e leus viyaedjes}} '''Les sints e leus viyaedjes''' (''Lès sints è leûs viladjes''), c' est ene [[Ramexhnêye d' arimés|ramexhnêye]] di [[xhiltea]]s sicrîts pa [[Bernard Louis]] ey eplaidîs dins li [[ptite coleccion del SLLW]] e [[2020]] (ki c' endè l' {{l°|43}}). Ene deuzinme rîlêye di sfwaits xhilteas a vudî e [[2026]], todi dins l' minme coleccion. ISBN 978-2-930505-31-2 (prumire rîlêye) == Djivêye des sintes situdieyes == == Djivêye des sints studyîs == == Dinêyes eciclopedikes == == Alére == * {{fr}} corwaitaedje da [[Joseph Dewez]] dins [[Les Cayés walons]], 6/2020. * {{fr}} [https://le-carnet-et-les-instants.net/2026/10/21/louis-les-sints-e-leus-viladjes/ corwaitaedje del deuzinme rilêye dins Li Cayé et les Courts Tins] [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés]] [[Categoreye:Pitite coleccion del SLLW|sints]] 3ji8fj07qnan5wj6mecsl2lzl1qrorm 0 48687 427975 416818 2026-10-31T20:18:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427975 wikitext text/x-wiki L' '''Estat Bedje''' a, disk' enute, kinoxhou shijh rifôrmes di l' Estat. L' adierça d' ces rifôrmes la, c' est d' fé del [[Beldjike]] èn Estat federå (al plaece d' èn Estat unitaire come li [[Neyerlande]]) eyet dvizé e troes redjons yet troes kiminåltés. [[Imådje:Lambermont Building.JPG|vignette|Li [[Lambermont]], c' est l' måjhon då prumî, ubén del prumire, minisse bedje.]] == Lisse == * [[1970]]-[[1977]] : prumîre rifôrme ; askepiance des troes kiminåltés tuzançreces. * [[1980]] : Deuzinme rifôrme ; askepiance des deus prumirès redjons (li [[Redjon walone]] eyet li [[Redjon flaminde]]). Li [[Redjon d' Brussele]] aveut stî metou e-n åtchete. Tot rwaitant les kimnåltés, elle ont pierdou l' sinse «&nbsp;tuzançrece&nbsp;», veyånmint k' elle avént rçuvou pus d' povwer dins des ôtes dominnes. * [[1988]]-[[1989]] : Troezinme rifôrme ; askepiance del [[Redjon d' Brussele]]. * [[1993]] : Li [[Beldjike]] est divnowe pindant cist anêye la, èn Estat federå erîlé. * [[2001]]-[[2003]] : Acoird di [[Lambermont]]. * [[2011]]-[[2012]] : Disrebanaedje di l' arondixhmint BHV. == Prumî årtike del Constitucion == === Padvant 1993 === * "''La Belgique est divisée en provinces. Ces provinces sont : Anvers, le Brabant, la Flandre occidentale, la Flandre orientale, le Hainaut, Liége, le Limbourg, le Luxembourg, Namur, sauf les relations du Luxembourg avec la Confédération germanique''." ([WA] Li Beldjike est divizêye e provinces. Ces provinces ci sont : Anverse, li Braibant, li [[Province di Flande coûtchantrece|Flande coûtchantrece]], li [[Province di Flande levantrece|Flande levantrece]], li Hinnot, Lidje, li Limbork, li Lussimbork, Nameur, ecsepté les hants do Lussimbork avou li Confederåcion djermanike.)<ref>https://unionisme.be/Constitution.htm</ref> === Dispoy 1993 === * "''La Belgique est un État fédéral qui se compose des communautés et des régions.''" ([WA] Li Beldjike, c' est èn Estat federå avou des kiminåltés eyet des redjons.)<ref>https://www.senate.be/doc/const_fr.html</ref> == Sourdants == <references /> [[Categoreye:Manaedjaedje del Beldjike]] [[Categoreye:Rifôrme di l' Estat]] h0js4h3q8nbymjv6ljbe9usimz3ljbb 0 48700 428176 420487 2026-11-01T10:17:39Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428176 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} '''Gillet Automobiles''', c' est ene societé walone ki fwait des vweteures espôrtives. C' est l' seule societé a fé des vweteures dinsi e l' Walonreye.<ref>https://gocar.be/fr/actu-auto/dream-cars/gillet-vertigo-la-seule-supercar-belge</ref> [[Imådje:Gillet Vertigo, Brussels (14378185348).jpg|vignette|Ene rodje '''Vertigo''' e Brussele avou des bindes do drapea bedje.]] == Istwere == <ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Gillet_Vertigo</ref> * [[1991]] : askepiaedje del societé pa [[Tony Gillet]] a [[Sint-Serwai]] ey ahivaedje do seu modele d' oto (li '''Gillet Vertigo'''). * [[2009]] : ahivaedje del deuzinme varyisté del '''Vertigo''' : li '''Vertigo .5'''. * [[2011]] : ahivaedje d' ene novele varyisté del '''Vertigo''' : li '''Vertigo .5 Spirit'''. == Sourdant == <references /> [[Categoreye:Vweteure]] [[Categoreye:Walonreye]] chn0n4uyldmmivj1lpb0zelx0af10b3 0 48710 427671 403135 2026-10-31T19:06:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427671 wikitext text/x-wiki L' '''emacralé reyalisse''', c' est on mouvmint literaire ey artistike k' est ene response a l' epoke après l' [[Deuzinme guere daegnrece]]. == Istwere == Bén k' ci corant ci a divnou pår peuprece après l' [[Deuzinme guere daegnrece]], li fråzlete «&nbsp;'''emacralé reyalisse&nbsp;'''» egziste dispu [[1925]]. Come di djusse, c' est [[Franz Roh]] ki l' aveut atåvlé, ciste anêye la.<ref name=":0">https://ihdemu.com/nl/wat-is-magisch-realisme/</ref> == Piceure == [[Imådje:JohanDaisne1938.jpg|vignette|[[Johan Daisne]], oteur d' èç corant ci, e [[1938]].]] === Definixhaedje === L' '''emacralé reyalisse''', c' est ene istwere ki rshonne al vicåreye, mins avou des elemints [[sorreyalisse|sorreyalisses]]. Dj' ô bén, on maxhaedje avou li [[reyalisse]], d' on costé, yet li [[sorreyalisse]], d' èn ôte. === Rilomêye === Ci courant ci esteut foirt peuprece el [[Flande]] ey el [[Neyerlande]]. Avou ça ki c' ît l' minme dins l' monde [[Espagnol (lingaedje)|espagnol-cåzant]].<ref name=":0" /> Al copete do mårtchî, li scrijheu li pus cnoxhou e-n Amerike latene, [[Gabriel García Márquez]], c' est eto èn oteur d' '''emacralé reyalisse'''.<ref>https://www.standaard.be/cnt/dmf20140418_01073531</ref> == Ovraedjes == === Lives === * [[Johan Daisne]] : ** [[1947]] : ''De man die zijn haar kort liet knippen'' ** [[1950]] : ''De train der traagheid'' * [[Simon Vestdijk]] : ** [[1948]] : ''Pastorale 1943'' ** [[1949]] : ''De kellner en de levenden'' === Fimes === * [[1966]] : ''De man die zijn haar kort liet knippen'' (redjårbaedje do roman da [[Johan Daisne]]) * [[1978]] : ''Pastorale 1943'' (redjårbaedje do roman da [[Simon Vestdijk]]) == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Lives]] jrcm010atzxxl949mcv3535jr8ceitd 10 48730 428361 409910 2026-11-01T11:13:20Z Lucyin 16 428361 wikitext text/x-wiki # Li [[27 di setimbe]], c' est l' fiesse del [[Federåcion Walonreye-Brussele]], mins nén el ci del [[Redjon walone]]. Come di djusse, ès fiesse, c' est l' troezinme dimegne di [[setimbe]]. # Li [[15 di setimbe]], c' est l' djoû avou l' pus d' nexhances so l' anêye, e l' [[Beldjike]]. Houte di çoula, el [[Setimbe|moes d' setimbe]], c' est l' deuzinme moes avou l' pus d' nexhances, djusse dirî el [[moes d' djulete]]. # C' est espaitchî, po les omes, d' intrer dins l' [[Pårlumint del Walonreye (Bastimint)|pårlumint walon]] avou on [[chorte]]. Totfeye, les omes polnut intrer didins avou ene [[cote]]. # C' est possibe di fé do [[laecea]] avou del [[tchene]]. # Li mot « [[scole]] » vént do [[vî grek]] « σχολή », ki vout dire [[fouzeure]]. ql1v42iazwglhijxqz9zrulry36znaz 0 48800 428002 416151 2026-10-31T20:22:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428002 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Nazitchenålite virûsse corante nåze.jpg|thumb|claire aiwieuse nåze et sûna tchenålrece vinant foû ossu pal boke]] [[Imådje:Nazitchenålite virûsse åmaye claire nåze.jpg|thumb|claire gloumiante nåze]] Li '''gripe canadyinne'''<ref>no siervou coranmint e l' Walonreye dins les anêyes 1970, shûte ås minêyes del maladeye k' arivént so des [[vatches hostines]] apoirtêyes do [[Canada (payis)|Canada]].</ref>, sincieuzmint li '''nazitchenålite å virûsse des bovrins''', kinoxhowe eto des [[årtisse (des biesses)|årtisses]] dizo l' sike «[[IBR]]» (ibeyer)<ref>di l' inglès «'''''I'''nfectious '''B'''ovine '''R'''hinotracheitis''»</ref>, c' est ene maladeye des [[rodjès biesses]], cåzêye pa on [[virûsse]] del famile des [[virûsse erpesse|erpesses]], lomé ''Bovine alphaherpesvirus 1''. == Minêyolodjeye == C' est on virûsse ki n' enindje ki les [[bovrin]]s. Come les ôtes virûsses erpesrins, li rascråwant adjint pout dmorer muchyî dins l' coir, sins cåzer d' maladeye. Mins, a l' ocåzion di strinse, i pout rexhe, si rafoirci, ey adon passer a des biesses ki n' ont co pont d' disfinse. Li morance et l' touance sont flåwes, po dire nén egzistantes. == Senes del maladeye == Li maladeye tipike ey åjheymint ricnoxhåve va acsure tot on tropea so deus troes djoûs d' tins. Les biesses vont prezinter on fel [[catåre]] (efouwaedje do nez, avou pindante nåze, efouwaedje des ouys (djontivite et breya) et clair setch tossa del goidje. <gallery> Nazitchenålite virûsse efouwaedje narenes.jpg|simpe efouwaedje des narenes Nazitchenålite virûsse åmaye efouwaedje ouy breya.jpg|djontivite et breya Nazitchenålite virûsse åmaye efouwaedje troezinme påpire.jpg|bén veyåve sol [[troezinme påpire]] Nazitchenålite virûsse djontivite toprès.jpg|avou [[aiwlinne]] del [[fene pea d' l' ouy]] </gallery> Mins, sol minme tropea, gn årè ene pårteye des biesses ki n' åront rén. La [[five]] monte ådzeu des 41°C. Li må va passer e-n ene cwénzinne di djoûs, mins sacwants biesses polèt fé ene peumoneye, di cåze di bactereyes k' åront profité des damadjes fwaits på virûsse. == Ôtès cognes clinikes == Li virûsse pout eto cåzer des prindåvès vadjinites et des balanites. I pout etervini dins les tossaedjes. Pareymint, dins les [[schites ås veas]]. == Diyagnostik == [[Imådje:Nazitchenålite virûsse boke sins afe.jpg|thumb|Riwaitaedje e l' boke po vey s' i gn a pont d' afes (et k' adon, ci sereut del [[cocote (maladeye)|cocote]])]] Li diyagnostik est assez clair, cwand l' maladeye trevént so toplin d' biesse e minme tins, metans dins les [[cinses ecråxhreces]], u a des vatches apoirtêyes, dins les eclôs d' cwarantinne. Adon, i fåt eto tuzer a l' [[cocote (maladeye)|cocote]], copurade a cåze del five et do gletaedje. On loucrè bén dins l' boke di kékes biesses po vey s' i gn a pont d' [[afe]]s tipike del cocote. Ossu fé bodjî les vatches u djonnès biesses po vey s' i n' xhalèt nén, k' i gn åreut des afes inte les deus ongleas. Li [[fene pea]] del boke n' est waire u nén efouwêye, mågré k' i gn a do blefa po fé, so les cas les pus griyeus, å cmince, todi. Ci gletaedje la pout esse do sûna ki provént del [[tchenåle a l' air]], et passer dins l' boke sins esse ravalé. So les biesses djusse arivêyes après on tcheriaedje did lon, fåt fé l' diferince avou li [[five di berwetaedje]]. Dins cisse-ciale, gn årè ddja motoit des biesses ki vont crever (di peumoneye) a l' arivêye. Sacwants biesses ont del djaenåsse morve, [[matire (medcene)|matirrece]]. == Médiaedje == Come po bråmint des ôtès maladeyes å virûsse, gn a nol médiaedje ki va avinde li vicant adjint do må. On pout solåcyî l' efouwaedje avou des [[disfouwant]]s. L' årtisse divrè bén waitî, après sacwants djoûs di piyindje, s' i gn a nén des biesses ki leu maladeye toûne a [[brontchite]] et [[peumoneye]] ås [[bactereye]]s. Adon, li [[nåze]] serè djaenåsse u verdåsse. A ç' moumint la, fåt médyî des sfwaitès biesses ås [[antibiyotike]]s. == Espaitchance == Dispu les anêyes 1990, pol moens, gn a des [[eplocta]]s disconte li maladeye, sovint rashonnant sacwants ôtes virûsses do sistinme respirrece ([[PI3]], [[BVD]]). Dins les anêyes 2010, on a minme radjouté les bactereyes del famile des pastureles dins les vaccins. == Sourdant et pî-notes == {{Commonscat|Infectious Bovine Rhinotracheitis|l'&nbsp;IBR}} [[Categoreye:Maladeyes des bovrins]] [[Categoreye:Maladeyes ås virûsses des biesses]] 9ucrxtcw0dit29nqd6tukw68ih5pwh9 10 48804 428357 424696 2026-11-01T10:52:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428357 wikitext text/x-wiki <br clear="all" /> <div align="center"> {| id="toc" style="margin-top: 1em; width: 95%;" ! align="center" style="background: #08fb25; font-size: 95%; width: 100%;" | <div style="float:left;width:50px;">&nbsp;</div> '''[[Otorote|Otorote e l' Beldjike]]''' |- | align="center" style="background: #a8ffa5; font-size: 85%;" colspan="3"| '''Prumire troke (A) :''' [[A1]] | [[A2]] | [[A3]] | [[A4]] | [[A7]] | [[A8]] | [[A10]] | [[A11]] | [[A12]] | [[A13]] | [[A14]] | [[A15]] | [[A16]] | [[A17]] | [[A18]] | [[A19]] | [[A21]] | [[A25]] | [[A26]] | [[A27]] | [[A28]] | [[A54]] <br /> '''Deuzinme troke (B) yet Rignes principås:''' [[A112]] | [[A201]] | [[A501]] | [[A503]] | [[A601]] | [[A602]] | [[A604]] | [[R0 (Rigne di Brussele)|R0]] | [[R1 (Pitit Rigne d' Anverse)|R1]] | [[R2 (Grand Rigne d' Anverse)|R2]] | [[R3 (Grand Rigne di Tchålerwè)|R3]] | [[R4 (Rigne di Gent)|R4]] | [[R5 (Rigne di Mont)|R5]] | [[R6 (Rigne d' Mechelen)|R6]] | ''[[R7 (Rigne di Lidje)|R7 (pordjet)]]'' | [[R8 (Rigne di Kortrijk)|R8]] | [[R9 (Pitit Rigne di Tchålerwè)|R9]] <br /> |} </div> <includeonly> </includeonly> <noinclude> </noinclude> [[Categoreye:Voyes et tchmins]] 6gvskg2bj1n5ef6hrpp7n2sb2l8hsdm 0 48851 427792 397287 2026-10-31T19:26:33Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427792 wikitext text/x-wiki {{Djermon}}[[Imådje:Waitroûlêye robot manaedje.png|thumb|Waitroûlêye di «Monsieu Crompire»]] On '''djeu videyo''', c' est on [[djeu]] ki s' djowe sol [[waitroûle (éndjolike)|waitroûle]] d' ene [[copiutrece]], u d' ene tévé esprès avou ene djîsse-manote (''joystick''), oucobén sol [[waitroûlete]] d' on [[sûtifone]] u d' ene [[tåvlete éndjolike]]. == Consoles == === Djeneråcion === * [[Prumire djeneråcion des consoles|Prumire djeneråcion]] * [[Deuzinme djeneråcion des consoles|Deuzinme djeneråcion]] * [[Troezinme djeneråcion des consoles|Troezinme djeneråcion]] * [[Cwatrinme djeneråcion des consoles|Cwatrinme djeneråcion]] * [[Cénkinme djeneråcion des consoles|Cénkinme djeneråcion]] * [[Shijhinme djeneråcion des consoles|Shijhinme djeneråcion]] * [[Setinme djeneråcion des consoles|Setinme djeneråcion]] * [[Ûtinme djeneråcion des consoles|Ûtinme djeneråcion]] * [[Nouvinme djeneråcion des consoles|Nouvinme djeneråcion]] === Grandès consoles === * Les consoles di [[Nintendo]] : ** [[Nintendo Entertainement System]] ** [[Super Nintendo]] ** [[Nintendo 64]] ** [[GameCube]] ** [[Wii]] ** [[Wii U]] * Les consoles di [[Sega]] : ** [[Master System]] ** [[Mega Drive]] ** [[Saturn]] ** [[DreamCast]] * Les consoles PlayStation, di [[Sony]] : ** [[PlayStation]] ** [[PlayStation 2]] ** [[PlayStation 3]] ** [[PlayStation 4]] ** [[PlayStation 5]] * Les consoles Xbox, di [[Microsoft]] : ** [[Xbox (grande console)|Xbox]] ** [[Xbox 360]] ** [[Xbox One]] ** [[Xbox Series]] === Ptitès consoles === * Les consoles di [[Nintendo]] : ** [[Game & Watch]] ** [[GameBoy]] ** [[GameBoy Color]] ** [[GameBoy Advance]] ** [[Nintendo DS]] ** [[Nintendo 3DS]] * Les consoles PlayStation, di [[Sony]] : ** [[PlayStation Portable]] ** [[PlayStation Vita]] === Bastårdêye === Li seule console bastårdeye enute, virpus dins l' istwere des djeus videyos, c' est l' [[Nintendo Switch]]. == Economeye == Ça a divnou ene coxhe di l' [[economeye éndjolike]] k' a yeu mo do succès dispu les [[anêyes 2000]]. == Sacwants djeus videyos ratournés e walon == [[Jean Cayron]] eyet [[Pablo Sarachaga]] ont ratourné e walon sacwants djeus videyos [[efance|po ls efants]], come [[Monsieu Crompire (djeu videyo)|Monsieu Crompire]]. E 2019, [[Julien Noël]] a fwait on ptit djeu videyo avou ene modêye walone.<ref>[https://spacemonkeyc.itch.io/summoning-belzebeef The Apprentice - Summoning Belzebeef] sol waibe itch.io</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Djeus]] [[Categoreye:Infôrmatike]] a5vhlzumij61wz3cgm2vcpez9gtf4rr 0 48852 428113 387371 2026-11-01T10:07:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428113 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Rastrind, sés′''}} [[Imådje:Van Vinckt Rastrind.JPG|thumb|coviete, avou ene rimarke sicrîte e walon ki dene li manire d' aidî les radiowisses, ey on côde-cwåré po]] '''Rastrind, saiss !''' (''Rastrind, sés′''<ref>Sol riclame di soscrijhaedje, gn aveut ene ôte ortografeye, nén [[sistinme Feller|Feller]]: «''Rastreind sés !''», pu sol coviete «''Rastreind sés'!''».</ref>), c' est on [[live (po lére)|live]] ki rashonne tos les [[biyets d' oumeur]] ki [[Bernard Van Vynckt]] dijheut tos les londis so ''[[Radio Catolike Francesse (tchinne di radio)|RCF Sud Belgique]]'', li coxhe [[Walonreye|walone]] d' ene radio [[crustin]]ne [[France|francesse]]. Il a vudî e moes d' nôvimbe [[2020]], eplaidî pa ene [[S.N.R.]] lomêye «#Namur inc.» == Mwaissès dnêyes == Les cåzaedjes eplaidîs, c' est les cis [[emission|evoyîs]] dispu li 23 d' [[måss]] disk' å 21 di [[setimbe]]. Il a stî [[imprimé]] e l' [[Pologne]], sins limero ISBN. Tos les scrijhaedjes e walon sont sol pådje di droete, avou leu ratournaedje e francès vizon-vizu. Tchaeke cåzaedje est raloyî a on [[fitchî odio]] oyåve [[so les fis]] pal voye d' on [[côde-cwåré]]. Li live n' a pont d' pris d' vinte, mins on pout evoyî ene dringuele so on conte del radio RCF. == Contnou pådje pa pådje == * p. 4 (nén limerotêye): esplikêyes so les fotos del [[coviete (live)|coviete]] et del [[cou-coviete]] * p. 9 (nén limerotêye): dicåçtaedje avou on mot po rire da [[André Henin]] (vinant d' ene [[couyonåde]] sipårdowe e walon): :''Avou l' linwe des comeres et l' gozî des curés, on freut des fameus solés. * p. 10-11 tåve des cåzaedjes. * p. 13-14: adrovaedje e francès pa Denis Mathen, govierneu del [[Province di Nameur]]. * p. 15-16: prezintaedje di l' ouve e francès (nén sinêye). * p. 17-19: divant-z-ouve e francès «Kimint lére li walon ?». On î djåze des [[accints do walon]] et do [[rfondou walon]].<ref>''La langue a également subi une tentative tardive d'unification, sous l'impulsion du linguiste Jean Germain, à l'origine du «r'fondou walon», possédant sa propre orthographe, unifiée elle aussi.'' (li lingaedje a profité tårdowmint d' ene saye d' unifiaedje, enondêye på linwincieus [[Jean Germain]], li «rfondou walon », k' a ossu si prôpe ortografeye, unifieye, avou.</ref> (…) * p. 31-35: li [[peneuse samwinne]]. (…) * p. 131-135: Après les fiesses del Walonreye; on î djåze di [[Maggie De Block]]. == Shuvance == Les biyets d' oumeur des samwinnes d' après seront-st eplaidîs dins [[Rastrind saiss ! (biyets d' oumeur) (tôme 2)|on deuzinme tôme]] k' a moussî foû e 2021. == Alére == [[Lucien Mahin]], «Rastrind, saiss !», {{Ran}} l° 97, bontins 2021. Li tecse est [[s:Corwaitaedje di « Rastrind, saiss ! »|lijhåve eto vaici]] (so [[Wikisourd]]). == Sourdants et pî-notes == [[Categoreye:Lives e walon]] 1ibn6j1t7aytjq2b5nxmp72ya34hmu3 0 48937 427607 409483 2026-10-31T18:56:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427607 wikitext text/x-wiki {{djermon viyaedje}} {{Wiccionaire|Grune}} Grune [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Grune, rebané avou 6952 [[Nassogne]]; limero diyalectolodjike: [Ma 43] (mwaisse pont d' l' [[ALW]]; vî limero del posse: 6952 == Avey == * [[Tchestea]] basti e 1613 pa Djîle di Hinricoû di Mozet (Gilles de Henricourt de Mozet), signeur di Grune, divnou prôpieté del famile de Ramaix. Sol poice d' intrêye do tchestea, [[årmureyes]] del famile Mozet-Waha. * Måjhone classêye del deuzinme mitan do [[17inme sieke]], [[pousse]] et [[abuvroe]]s publiks. 9dv3dp36twa3ymrx9yw4sgso0f4xe6k 0 48973 427791 416534 2026-10-31T19:26:23Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427791 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} Li '''Tram d' Anverse''', c' est ene rantoele di tram dins l' veye d' [[Anverse]] k' est tinowe på societé flaminde des transpoirts : [[De Lijn]]. == Rantoele == {{Djermon}} === Lenes d' asteure === Les lenes disk' al fén [[2021]] : * [[Lene 1 (Tram d' Anverse)|1]] : ''Anverse P+R Luchtbal – Zuid'' * [[Lene 2 (Tram d' Anverse)|2]] : ''Hoboken – P+R Merksem'' * [[Lene 3 (Tram d' Anverse)|3]] : ''P+R Merksem – P+R Melsele'' * [[Lene 4 (Tram d' Anverse)|4]] : ''Hoboken – Silsburg'' * [[Lene 5 (Tram d' Anverse)|5]] : ''Wijnegem – P+R Linkeroever'' * [[Lene 6 (Tram d' Anverse)|6]] : ''P+R Luchtbal – P+R Olympiade'' * [[Lene 7 (Tram d' Anverse)|7]] : ''Mortsel – Eilandje'' * [[Lene 8 (Tram d' Anverse)|8]] : ''P+R Wommelgem – Astrid'' * [[Lene 9 (Tram d' Anverse)|9]] : ''Eksterlaar – P+R Linkeroever'' * [[Lene 10 (Tram d' Anverse)|10]] : ''Wijnegem – P+R Schoonselhof'' * [[Lene 11 (Tram d' Anverse)|11]] : ''Berchem Station – Melkmarkt'' * [[Lene 12 (Tram d' Anverse)|12]] : ''Sportpaleis – Centraal Station'' * [[Lene 15 (Tram d' Anverse)|15]] : ''P+R Boechout – P+R Linkeroever'' * [[Lene 24 (Tram d' Anverse)|24]] : ''Silsburg – Havenhuis'' === Lenes a l' avni === * M1 : ''Anverse P+R Luchtbal – Zuid Station'' * M2 : ''P+R Schoonselhof – Parkweg'' * M3 : ''P+R Merksem – P+R Linkeroever'' * M4 : ''Hoboken – Wijnegem'' * M7 : ''P+R Boechout – P+R Linkeroever'' * M8 : ''P+R Wommelgem – Astrid'' * M9 : ''Parkweg – P+R Melsele'' * T6 : ''P+R Luchtbal – Centraal Station'' * T10 : ''Zuidstation – Eksterlaar'' * T11 : ''Berchem Station – Melkmarkt'' * T12 : ''Eilandje – P+R Olympiade'' * T13 : ''Silsburg – Havenhuis'' == Rames == === ''President's Committee Car'' === Les '''President's Committee Car d' Anverse''' ont stî metowe e-n ovraedje a l' atake del [[Anêyes 1970|dijhnêye 1970]]. Elles avént stî fwaite på [[La Brugeoise et Nivelloise|BN]], a l' epoke. Ene troke d' inte di zels ont stî radiercêye dins les [[anêyes 2000]]. Vla k' e [[2023]], el dierinne rame ki rote co va divni pinsionêye.<ref>https://www.hln.be/antwerpen/stokoude-pcc-trams-kunnen-stilaan-met-pensioen-antwerpen-neemt-gloednieuwe-stadslijner-in-dienst~a23406786/</ref> <center><gallery widths="240" heights="240"> Imådje:De Lijn PCC Antwerpen Interieur.jpg|Dins ene rame. Imådje:Antwerpen Rooseveltplaats tram 2020 5.jpg|Ene rame, e [[2020]], avou les coleurs del [[TAO]]. Imådje:Antwerpen IMG 5081.jpg|Les fimes des lenes sont todi so papî. </gallery></center> === Siemens HermeLijn === Les '''Siemens HermeLijn''' sont les prumires rames avou des bas coûtchmints. Il egizste troes sôres d' ces rames ci. Li prumire a stî aberwetêye e [[1999]], li deuzinme e [[2004]] eyet l' dierinne cénk anêyes après. [[De Lijn]] a displaecî sacwants d' ces motrices ci al [[Tram del Coisse Bedje|coisse]]. <center><gallery widths="240" heights="240"> Imådje:Zegel 3.jpg|Didins. Imådje:Antwerpen tramnet september 2012 Berchem lijn 4.JPG|Ene rame HermeLijn avou co les fimes so papî k' avént stî rcandjî pa des cis e [[LED]], contråvmint åzès PCC. Imådje:Premetrostation Plantin 3.jpg|Ene rame dins l' permetro. </gallery></center> === Bombardier Albatros === Les '''Bombardier Albatros''' sont des trams wice k' el modele si raspoye so les [[Bombardier Flexity 2]]. [[De Lijn]] a cominci a les riçure, adon les mete e-n ovraedje viè l' fén del [[Anêyes 2010|dijhneye 2010]]. <center><gallery widths="240" heights="240"> Imådje:De Lijn Albatros 7-delig Interieur.jpg|Dins on tram. Imådje:De Lijn Albatros 5-delig Lijn 10.jpg|Ene pitite motrice avou cénk reyons. Imådje:De Lijn Albatros 7-delig Lijn 15 Antwerpen Linkeroever.jpg|On grand Albatros avou set reyons. </gallery></center> === CAF Urbos 100 Stadslijner === C' est les pus noveas trams del rantoele. C' est les minmes k' les rames Zeelijner ki si trovnut al [[Tram del Coisse Bedje|coisse]]. El metaedje e-n ovraedje s' a fwait a pårti di [[30 di djanvî]] [[2023]].<ref>https://www.vrt.be/vrtnws/fr/2023/01/30/stadslijner-le-nouveau-tram-qui-sillonne-anvers-des-ce-lundi/</ref> == Sourdants == <references /> {{Trams eyet Ledjirs metros e l' Beldjike}} hqut25gdt99i4egqgjzy32oz71enjl0 0 48987 428180 415801 2026-11-01T10:18:19Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428180 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Tcherbon d' fåde.jpg|thumb]] Li '''tcherbon d' fåde''' u '''tcherbon d' bwès''' u '''fåjhî'''<ref>[[C8]], [[G152]] tôme I p. 150.</ref>, c' est do bwès k' a ddja broûlé ene miete a houte di l' air, et ki rpout esse esprindou, tot dnant ene tcholeur come li [[hoye]]. == Motlî == Li tcherbon d' bwès est fwait pa des '''fådeus''' (eto: '''fådreus''') u '''fådîs''' u '''tcherbonîs'''. <center><gallery> Fådeu divant hôte fåde.jpg|Fådeu divant ene hôte fåde (Marok) 2 مكامير الفحم.jpg|fådeus e l' [[Edjipe]] Charcoal Making 1.JPG|fådîs e l' Inde Faszenegetes.jpg|e l' Hongreye Köhlerin-auf-Meiler.jpg|fådresse Mangkong children making charcoal.JPG|on pitit fådeu et deus ptitès fådeuses </gallery></center> Les fådeus viként sol fådreye (tchantî d' fådaedje). I dmorént sovint dins ene '''cahoute''' u '''houte''' u '''lodje'''. L' etaeslaedje des schenes et des cleperes, refaxhî d' fene tere si lome li '''moye di fåde'''. Divant d' î mete li feu, li moye si lome '''hôte fåde''' Cwand elle a tot fwait d' broûler, ele s' a retaeslé. On cåze adon di '''basse fåde'''. Cwand on a discatchî, et miner l' tcherbon evoye, i dmeure co del '''tere di fåde''' so les '''aires di fåde'''. <center><gallery> Fådreye Moghress.jpg|Fådreye å Marok (bwès d' [[ucaliptusse]]) Fådaedje Moghress fåjhî saetchs pezaedje.jpg|rimplixhaedje des saetchs a tcheryî </gallery></center> == Fijhaedje do tcherbon d' bwès == Les fådeus cminçnut pa [[sårter]] ene ronde plaece po fé l' '''aire di fåde'''. Pu l' resteler comifåt. So ç' tins la, les abateus ont flaxhî djus les åbes a mete a fåder. C' est des djonnes åbes sins grande valeur di mnujhreye. I les rcepnut a on mete. Il les vnèt apoirter dilé l' aire di fåde avou ene '''berwete di fådeu''', k' a ene foirt hôte dossire. Adon, les fådeus emantchnut li tchminêye <center><gallery> Charbonniers préparant matériel.JPG|ricepeus d' tronces Berwete di fådeu.jpg|berwete di fådeu (djaenès fritches) Meiler 1.JPG|li tchminêye tote seule Kohlenmeiler Modell.JPG|tchiminêye est å mitan Etouars-charbonniere 03.JPG|pus lådje tchiminêye Fåde trô tchmineye.jpg|trô del tchiminêye, veyowe do dzeu </gallery></center> Adonpwis, '''dressî l' fåde'''. Po ç' dressaedje la, les fådîs astampént li prumî lét d' féns cleperes ou d' fagots d' coxhes åtoû del tchiminêye. Pus on deuzinme lét, di bwès pus gros, pacô des [[schene]]s. Les pus ptitès moyes n' ont k' deus léts. Mins å pus sovint, on radjoute les tcheyaedjes di moens d' on mete al copete, po fé l' '''combe'''. Ou adon fini li copete del moye avou des bwès di diferinnès longueurs. <center><gallery> Fådeus Moghress aprestaedje bwès.jpg|dressaedje do prumî lét (pus fenès coxhes) Pitite moye di fåde.jpg|pitite moye, avou djusse deus léts Moye di fåde nén rcatcheye.jpg|moye ås troes léts, nén co rcatcheye </gallery></center> Cwand les bwès sont tertos bén emantchîs, on rcatche li moye avou del fene tere, pu avou ene coûtche di waezons, di foyes ou d' coxhetes. Ci rcatchaedje la fwait a pô près 25 cintimetes di spès. <center><gallery> Fådaedje Moghress6.jpg|moye di fåde ricatcheye, nén co aloumêye; on voet bén l' combe, nén bén rimpleye Moye di fåde coûtches ricatchaedje.jpg| deuzinme coûtche di rcatchaedje mitan fwaite Moye fåde Moghress ricatcheye fouyas.jpg|moye tote ricatcheye, tere et coûtche di fouyas </gallery></center> Li fådeu pout aloumer l' fåde. I monte dissu avou ene pitite schåle u des egrés u griper sins rén, so ene pitite pî-sinte. I va stitchî ene bote di strin dins li tchminêye (li '''rnåd'''), pu sol côp, ristoper li trô del tchiminêye. Pu fé des trôs a on mete di hôt sol costé del moye, les '''drovoes'''. I ndè va rexhe ene blanke foumire. Si l' broûlaedje va trop rade, li foumire divént bleuwe. Li fåde riskêye di trawer, et l' bwès broûler a cindes, estô di '''braijhner'''. Adon, i fåt ristoper sacwants drovoes, avou des waezons u del tere. C' est po ça k' i faleut waitî al fåde djoû et nute. Après kékes djoûs, on rclôt tos les drovoes metou å hôt, et ndè rdrovi pus bas, les '''avaloes'''. Cwand tos l' bwès a fådé, li moye s' a retaeslêye. C' est ene basse fåde, k' on pout drovi. <center><gallery> Charbonniers dans Lure début XXe.jpg|egrés po monter sol moye Moye fåde esprindowe pî-sinte combe.jpg|pî-sinte viè l' combe Kohlemeiler-mit-Leiter.jpg|schåle Hôte fåde blanke foumire Rharb.jpg|hôte fåde ki vént d' esse esprindowe: blanke foumire Fåde drovoes.jpg|drovoes et avaloes Moye di fåde blanke foumire Rharb.jpg|broûlaedje ki va motoit trop roed: li fådeu ristope les drovoes </gallery></center> == Traeces des fådeus dins les bwès al fén do 20inme sieke == On pleut rtrover les ancyinnes aires di fåde dins les bwès. C' esteut des grands ronds sins åbe. Cwand on foyive, on trovéve del «tere » di fåde u «noere tere» foirt ricwerowe des djårdinîs. <gallery> Viye aire di fåde vå Bayhon.jpg|viye aire di fåde sipoujheye (on a raspepyî tote li noere tere) </gallery> == Istwere del fådreye == [[Imådje:Charbonnière.jpg|thumb]] {{Lka}} {{Wks|Ene båke so les bwès d’ l’ Årdene/XIe}} == Alére == * [[Lucien Mahin]], [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene]], tôme II, pp. 138-168. * {{fr}} (avou des bokets d' fråze e walon) [[S30]] p. 19. * {{fr}} (avou des bokets d' fråze e walon) Dony, Emile, ''Vocabulaire du faudeur au pays de Chimay'', [[BSLLW]], tôme 59, 1925, pp. 19-24. == {{HD}} == * {{Wks|Ene båke so les bwès d’ l’ Årdene/XI}} * {{Wks|Ene båke so les bwès d’ l’ Årdene/XII}} == Sourdant == [[Categoreye:Bwès (materio)]] [[Categoreye:Foistreye]] [[Categoreye:Feu]] 0q5ugqcyj0s74vv9fr7tdq1maad6dzv 0 49009 427779 415604 2026-10-31T19:24:23Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427779 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''Thorgan Hazard'''</span> | colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |[[Imådje:2023-08-12 TSV Schott Mainz gegen Borussia Dortmund (DFB-Pokal 2023-24) by Sandro Halank–074.jpg|alt=|300x300px]] |- | colspan="2" align="center" style="background:#66ff99;" |'''Idintité''' |- |Veur no |'''Thorgan Ganael Francis Hazard''' |- |Nexhance | - [[29 di måss]] [[1993]] - [[El Lovire (veye)|El Lovire]] ([[Province do Hinnot]]) |- |Nåcionålité |{{BEL-d}} Bedje |- | colspan="2" align="center" style="background:#66ff99;" |'''Espôrtive cårire''' |- |Anêyes |2007- : Club 2008- : Ekipe nåcionale |- |Tchimin |2011-2012 : {{FRA-d}} [[RC Lens]] 2012-2015 : {{UK-ENG-d}} [[Chelsea FC]] => 2012-2014 : {{BEL-d}} [[SV Zulte-Waregem]] => 2014-2015 : {{GER-d}} [[Borussia Mönchengladbach]] 2015-2019 : {{GER-d}} [[Borussia Mönchengladbach]] 2019- : {{GER-d}} [[Borussia Dortmund]] => 2023-&nbsp;: {{NL-d}} [[PSV Eindhoven]] |} '''Thorgan Hazard''', c' est on rlomé [[fotbalisse]] [[Walonreye|walon]] k' a nexhou e [[El Lovire|L' Lovire]]. Il est rwaitî come onk des meyeus djouweus bedjes dins les [[anêyes 2010]]. Il est dins, ç' ki les bedjes lomnut voltî, li «&nbsp;djeneråcion e-n ôr&nbsp;» des [[Rodjes Diåles]]. == Famile == '''Thorgan Hazard''' a deus ptits frés : [[Kylian Hazard|Kylian]] ey [[Ethan Hazard|Ethan]], mins ç' est l' deuzinme gamén del famile padri [[Eden Hazard|Eden]]. == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Rilomés Walons|Hazard, Thorgan]] [[Categoreye:Rilomés fotbalisses|Hazard, Thorgan]] hla46row1kahdfolx30eyf24griuffq 0 49078 428308 376741 2026-11-01T10:41:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428308 wikitext text/x-wiki {{Djermon}}'''Sauvé''', ç' est l' troezinme albom da [[It It Anita (binde di muzike)|It It Anita]] k' a vudî e [[2021]].<ref>https://ititanita.bandcamp.com/album/sauv</ref> == Lisse des tchansons == # Ghost # Sermonizer # See Through # More # Authority # Dixon Kentucky # Cucaracha # Routine # MOEDOH # 53 == Referinces eyet sourdants == <references /> cg20ef6qf7j6oeadbssmaklk83kdnwx 0 49268 427608 419957 2026-10-31T18:56:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427608 wikitext text/x-wiki Li '''socialisse''', c' est ene [[idêyolodjeye]] ki vout ki, dins l' societé, gn åye nén des foites diferinces inte les pus ritches et les pus pôves. [[Imådje:Lucie Castets 2024 (portrait).jpg|vignette|Ene foto di [[Lucie Castets]], ene politicresse '''socialisse'''.]] L' idêye a stî poirtêye pa des [[pårtis politikes]], copurade a dater del deuzinme mitan do [[19inme sieke]], inte di zels, li [[Pårti Socialisse (Beldjike)|pårti socialisse bedje]]. == Kékes mwaissès atuzes do socialisse == Tos les citweyins polèt aler [[vôter]]. Insi, c' est les socialisses k' ont aprume bouté al tcherete po-z awè li [[sufraedje univiersel]]. Li prôpriyeté privêye est ricnoxhowe. Ci pont la mete di l' adire avou les atuzes des [[comunisse]]s. L' impôrtant, ci n' est nén di mopliyî l' ritchesse di tote foice, mins d' el ridispårti inte tos les cis k' ont metou ene pårteye ovré po. C' est la l' diferince avou l' [[capitalisse]]. == Tuzance walone == * [[Richard Joelants]] * [[François Nyns]] * [[Jean-Pierre Tondu]] == Pårtis politikes == * [[Pårti Socialisse (Beldjike)|Pårti Socialisse]] * [[Pårti Socialisse di Lûte]] * [[Vooruit]] [[Categoreye:Politike]] [[Categoreye:Mouvmints d' idêyes]] dm2o10sdvhy52ryin6hu0tddu5is81j 0 49300 428253 419953 2026-11-01T10:33:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428253 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} Li '''prumî disdut å Bwès del Cambe''', u purade lomé voltî e francès – '''''La Boum''''' – c' esteut on disdut wice ki les eterdjåzeus fijhént l' fiesse po rouscayî conte les mzeures prindowes på [[govienmint De Croo I]] po luter conte el [[maladeye å cronivirûsse 2019]].<ref>https://www.rtbf.be/info/regions/detail_des-milliers-de-personnes-reunies-au-bois-de-la-cambre-une-operation-de-police-est-en-cours?id=10732859</ref> == Chifes == * 34 froxhîs inte di zels 10 policîs.<ref name=":0">https://www.lalibre.be/regions/bruxelles/incidents-au-bois-de-la-cambre-quatre-personnes-ont-ete-arretees-judiciairement-a-la-boum-6066e2f09978e2410ff9f391</ref><ref>https://www.lalibre.be/regions/bruxelles/15-arrestations-11-blesses-dont-trois-policiers-blesses-le-bilan-de-la-cohue-du-bois-de-la-cambre-606623ca7b50a6051776bbfa</ref> * 22 djins ont stî colteyes, inte di zels 4 djins ont stî colteyes på djustice.<ref name=":0" /> == Shûte == Des djins avént organizé on deuzinme disdut pol [[1î d' may]] [[2021]], k' est eto lomé voltî – '''''La Boum 2''''' – påzes francès-cåzants.<ref>https://www.lesoir.be/369639/article/2021-05-01/le-bilan-de-la-boum-2-la-police-de-bruxelles-arrete-60-personnes-28-blesses</ref> == Sourdants == <references /> jjvwhu5fgid2tfiigyr6hg3jjux1rqh 0 49333 428142 415639 2026-11-01T10:11:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428142 wikitext text/x-wiki Li '''Guere di Corêye''', c' est ene [[guere]] k' i gn a yeu dins l' [[cåziyea corêyin]] do [[25 di djun]] [[1950]] å [[27 di djulete]] [[1953]]. ==Bateus== D' onk des costés, li [[Corêye bijhrece]] avou l' [[Chine]] et l' [[Union sovietike]] (payis [[comunisse]]s). Di l' ôte des costés, li [[Corêye nonnrece]] avou ene aloyance di payis [[capitalisse]]s, rashonnés pa l' [[ONU]], inte di zels, li [[Beldjike]] (eto: les [[Estats Unis]], li [[Grande Burtaegne]], li [[Canada]], l' [[Ostraleye]], li [[France]], les [[Bas Payis]] et pår li [[Grande Dutcheye]]; eyet co ds ôtes). == Cotoû d' etervinaedje == Li Corêye aveut stî evayeye (1894) pu anecsêye (1910) pa les [[Djapon|Djaponès]]. Tins del [[deuzinme guere daegnrece]], al [[conferince do Caire]] (moes d' nôvimbe 1943), li [[Chine]], les [[Estats Unis]] et l' [[Grande Burtaegne]] (troes gros innmis des Djaponès) avént decidé ki l' Corêye diveut divni on [[dislaxhî payis]]. E 1945, les tropes sovietikes ont-st abroké e l' [[Bijhe]] del Corêye. Les Amerikins avént kékes tropes a [[Nonne]]. Dins l' ake shuvant li rindaedje do Djapon, les Amerikins metît ki ci sereut li 38inme [[ceke daegnrece]] ki freut limotche inte les deus zônes d' inflouwince. Li payis esta administré pa ene comission sovieti-estazunyinne (mins ki n' rotéve waire bén). Li republike del Corêye nonnrece skepia li [[17 di djulete]] [[1948]]. Li Corêye bijhrece fourit laixheye a on govienmint comunisse miné pa [[Kim Il-sung]]. Ci-ci aida bråmint les comunisses chinwès dins l' [[guere civile chinwesse]] (1945–1949), aprume e l' [[Mandchoureye]]. Di 1948 a 1950, gn ava toplin d' [[bardouxha]] e l' Corêye nonnrece, miné pa des comunisses, sotnous u nén pal Corêye bijhrece. A ç' moumint la, gn aveut pupont d' årmêye etrindjire (ni amerikinne, ni sovietike) dins les deus Corêyes (les Sovietikes avént cwité e 1948, et ls Amerikins e 1949). == Disrôlmint del guere == Les Bijhe-Crorêyins, k' avént yeu l' acoird da [[Staline]], atakît tot do long do 38inme ceke li 25 di djun, et les tropes di Nonne, trop stramêyes, fourît docô rdoblêyes, et tot l' payis prins so cénk djoûs, apus k' les båzes amerikinnes et les cenes di l' Onu. Mins adon, l' ONU dimanda a tos les estats di s' mete avou l' Corêye nonnrece. Et les Estats Unis evoyît des tropes (e moes d' djulete 1950) pu l' ONU (setimbe 1950) ki vont rprinde, so troes ans d' tins, tote stindêye del Corêye nonnrece. Mågré l' evoyaedje di sôdårds chinwès po-z aspaler les Bijhe-Corêyins (octôbe 1950). A pårti do 27 di djulete 1953, les batreyes avént djoké, mins gn ava måy nol armistice di siné. Et les margayes åtoû do 38inme ceke continouwît disk’ a lontins après. == Shuvance == Li [[frontire]] inte les deus Corêyes divna li limotche li pus målåjheye a passer di tote li [[Daegne]], disk' ås anêyes 2020. == Dins les belès-letes e walon == [[Julos Beaucarne]] è djåze (po rire) dins s' tchanson «Li ronfleu»: :''Cwand dji comince tos mes ronflaedjes :''Astok d' ene feme ki doime ledjir (…), :''Maria deyî, l' båshele si rleve :''Stampêye todroet, tote ewaerêye. :''Ele toûne sot, pierdowe, disfwaite, :''Come si c' esteut l' '''guere di Corêye'''. {{Commonscat|Korean war|l'&nbsp;guere di Corêye}} [[Categoreye:Gueres]] [[Categoreye:Corêye nonnrece]] [[Categoreye:Corêye bijhrece]] [[Categoreye:Beldjike]] 3fhmb9zlumgum1oghpou8g4l2xcxvic 0 49397 428298 379153 2026-11-01T10:40:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428298 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Evrard Snaps Longuès Penes.webm|thumb|Skepiaedje del soce (responda da Raymond Evrard pa [[Claude Snaps]])]] [[Imådje:Evrard Snaps Longuès Penes2.webm|thumb|deuzinme pårteye]] '''Les Longuès Penes''', c' est ene [[dramatike e walon]] di [[Tourene]]. == Lomaedje == C' est li [[spot des dmorants]] del Grosse Tourene, ki poirtént voltî des canotes avou des longuès penes, çou ki lzî dnéve ene cogne di harlake, adon k' les cis do viyaedje vijhén d' [[Gré (viyaedje)|Gré]] si moussént pus chicmint, et esse sipotés les «Blancs Djilets».<ref>[[Responda]] da Raymond Evrard, {{Ran}} l° 98, esté 2021.</ref> == Istwere == Li soce a skepyî e 1979, al shûte d' on djouwaedje d' ene pîce e walon al fén des fiesses del [[Sint-Mårtén]]. Li prumî adjinçneu del soce fourit Guy Rutens ([[såvadje no|spoté]]: li Gui da Canva). A s' moirt (foirt djonne), li soce a stî rprinjhe pa André d’ Albertin. Pu, cwand ci-ci a leyî ouve, li soce a djoké shijh, set ans. E 2011, [[Raymond Evrard]], hairyî pa André Vanhemelen, accepta d' esse li [[mwaisse del djowe]] etot continouwant a djouwer. Il a rashiou l' trope al [[Federåcion walone do Roman Payis et d' Brussele]],<ref>Rantoele l° 98, come cial ådzeu.</ref> et fé l' [[Cope do Rwè]] k' ele wangna e … {{?}} == Sourdant == [[Categoreye:Dramatikes e walon|Longues Penes]] ic4z8n7iun1joj0iodwch032br23syc 0 49481 427698 414327 2026-10-31T19:11:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427698 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} '''Édouard Degrelle''', c' esteut l' pa da [[Léon Degrelle]]. Il aveut skepyî li [[9 di fevrî]] [[1872]], e l' France. Il a morou li [[12 di måss]] [[1948]], dins èn ospitå [[Brussele|brusselwès]]. == Politike == Édouard Degrelle aveut ecoraedjî ès fi, [[Léon Degrelle|Léon]], dins ç' mouvmint [[recsisse]] inla. Contråvmint a s' fi, Édouard Degrelle ni s' a savou mete al coete al fén del [[Deuzinme guere daegnrece]]. Il a stî ramassé a [[Hanôve]], e-n [[Almagne]]. == Sourdants == [[Categoreye:Recsisses]] mhselfv8zy1x3mlll52tcuheue5qxye 0 49504 427372 420141 2026-10-31T18:23:13Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427372 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} El '''UEFA Euro 2020''' (k' on lome puvite e walon : l' '''Uro 2020''' u core li '''tchampionat d' Urope 2020'''), c' est èn assôt d' [[fotbale]] organizêye på [[UEFA]]. == Ekipes == Seulmint vint-cwate ekipes nåcionåles djouwnut a ci tchampionat cial. Vocial padzo li lisse des ekipes ki djouwnut l' dierinne fåze (a comincî pa les cis k' ont djouwés les poules) : # {{GER-d}} Almagne # {{BEL-d}} Beldjike # {{MAC-d}} Bijhe-Macedwene # {{HRV-d}} Crowaceye # {{DEN-d}} Daenmåtche # {{FIN-d}} Finlande # {{FRA-d}} France # {{HUN-d}} Hongreye # {{UK-ENG-d}} Inglutere # {{ITA-d}} Itåleye # {{NL-d}} Neyerlande # {{AU-d}} Otriche # {{UKR-d}} Oucrinne # {{POL-d}} Pologne # {{POR-d}} Portugal # {{RUS-d}} Rûsseye # {{UK-SCO-d}} Scôsse # {{SLOVA-d}} Slovakeye # {{SPA-d}} Spagne # {{SWE-d}} Suwede # {{SWI-d}} Swisse # {{CZ-d}} Tchekeye # {{TUR-d}} Tourkeye # {{UK-WAL-d}} Wale == Cope == === Poules === <center> {| class="wikitable" |+Les 1îs eyet les 2inmes pasnut directumint e-n ûtinme, tot come les cwate meyeus troezinmes : !Lete !1î !2inme !3inme !4inme |- |A |{{ITA-d}} Itåleye |{{UK-WAL-d}} Wale |{{SWI-d}} Swisse |{{TUR-d}} Tourkeye |- |B |{{BEL-d}} Beldjike |{{DEN-d}} Daenmåtche |{{FIN-d}} Finlande |{{RUS-d}} Rûsseye |- |C |{{NL-d}} Neyerlande |{{AU-d}} Otriche |{{UKR-d}} Oucrinne |{{MAC-d}} Bijhe-Macedwene |- |D |{{UK-ENG-d}} Inglutere |{{HRV-d}} Crowaceye |{{CZ-d}} Tchekeye |{{UK-SCO-d}} Scôsse |- |E |{{SWE-d}} Suwede |{{SPA-d}} Spagne |{{SLOVA-d}} Slovakeye |{{POL-d}} Pologne |- |F |{{FRA-d}} France |{{GER-d}} Almagne |{{POR-d}} Portugal |{{HUN-d}} Hongreye |}</center> === Ûtinmes di finale === <center>{{BEL-d}} Beldjike 1–0 Portugal {{POR-d}} <nowiki>*</nowiki>{{ITA-d}} Itåleye 2–1 Otriche {{AU-d}} {{FRA-d}} France 3–3 Swisse {{SWI-d}}** {{HRV-d}} Crowaceye 3–5 Spagne {{SPA-d}}* {{SWE-d}} Suwede 1–2 Oucrinne {{UKR-d}}* {{UK-ENG-d}} Inglutere 2–0 Almagne {{GER-d}} {{NL-d}} Neyerlande 0–2 Tchekeye {{CZ-d}} {{UK-WAL-d}} Wale 0–4 Daenmåtche {{DEN-d}} </center> <nowiki>*</nowiki> = Wagnî après cint vint munutes. <nowiki>**</nowiki> = Wagnî après les chotaedjes. === Cwårts di finale === <center> {{BEL-d}} Beldjike 1–2 Itåleye {{ITA-d}} {{SWI-d}} Swisse 1–1 Spagne {{SPA-d}}** {{UKR-d}} Oucrinne 0–4 Inglutere {{UK-ENG-d}} {{CZ-d}} Tchekeye 1–2 Daenmåtche {{DEN-d}} </center> <nowiki>*</nowiki> = Wagnî après cint vint munutes. <nowiki>**</nowiki> = Wagnî après les chotaedjes. === Dimêyes di finale === <center> <nowiki>**</nowiki>{{ITA-d}} Itåleye 1–1 Spagne {{SPA-d}} <nowiki>*</nowiki>{{UK-ENG-d}} Inglutere 2–1 Daenmåtche {{DEN-d}} </center> <nowiki>*</nowiki> = Wagnî après cint vint munutes. <nowiki>**</nowiki> = Wagnî après les chotaedjes. === Finale === <center> <nowiki>**</nowiki>{{ITA-d}} Itåleye 1–1 {{UK-ENG-d}} Ingluterre </center> <nowiki>*</nowiki> = Wagnî après cint vint munutes. <nowiki>**</nowiki> = Wagnî après les chotaedjes. 4osvf9czk4cy1j0sgeosfndpkqvbrxl 0 49554 428292 421515 2026-11-01T10:39:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428292 wikitext text/x-wiki '''Les Trôdvintes'''<ref>Paski les biesses persounaedjreces ont-st on gros trô dins leu vinte; ci mot la et tos les ôtes nos prôpes e walon do fime provnèt do papî del [[gazete e walon]] {{Ran}} l° 99 (erî-såjhon 2021, co a l' aprestaedje).Il ont stî edvintés pa Souzane et Lucyin Mahin après awè veyou l’ fime å cinema.</ref>, c’ est on [[fime d' imådjes]] k’ a rexhou e [[2021]].<ref>I dveut sorti e bontins 2020, mins il a stî rastårdjî a cåze do cloyaedje des cinemas tins d' l' atacmint del [[parminêye 2020-2021]].</ref> Li mwaisse tite, e-n inglès, c’ est « ''Extinct'' ». Dj’ ô bén k’ on î cåze di [[biesses k' i gn a pus asteure]]. C’ est on fime mitan [[Chine|chinwès]], mitan [[Estats Unis|amerikin]]. I deure ene ptite eure et dmeye (84 munutes). == Atuzaedje et produjhaedje == Li fime a stî bråmint emantchî dins les studios des frés Huayi (Huayi Brothers media corp.). C’ est l’ seu des produjheus k’ on voet sol djenerike d’ atake (sol modêye e francès, paret). Les scrijheus do sinnario, Joel Cohen, John Frink et Rob Lazebnik sont tertos Amerikins u Canadyins. Les dessineus (so copiutrece) et acvierneus sont des djins k’ ont tourné åtoû do [[fouyton]] d’ imådjes « [[Les Simpson]] ». Mins gn a cwanlminme avou zels on no ki shonne chinwès, Yanming Jiang. == Prezintaedje do fime == === Prumire sinne === Li prumire sinne mostere [[Darwin]] so s’ [[batea]], ki louke ene [[iye]] k’ i vént d’ discovri dins les [[Galapagosses]]. La, i va trover ene [[biesse]] k’ i n’ a djamåy veyou. I s’ adjixh d’ ene sôre di gros [[loûloûsse]], avou on gros trô å mitan do vinte. [[Imådje:Trôdvinte esbåtche.jpg|thumb|Les trôdvintes rishonnèt a ça]] Ces biesses la, elzès va lomer « trôdvinte »<ref>come ça dvént ene sôre di biesse come ene ôte, on scrirè l' mot avou ene [[pitite lete]].</ref> (e [[sincieus latén]] ''Trawom vintricousse''). Ces biesses la ont des rujhes cwand gn a åk ki vént rispoter leu trô d’ vinte. Come cwand l’ oujhea å bleu betch k’ a passé dilé Darwin, ey ateri so l’ iye, s' î vént tchôkî. Douvént ? Pask' i s' a fwait souker evoye tchaeke côp k’ i vneut båker dins çou k’ i croeyeut esse des cahoutes, et ki c’ esteut l’ carapace des [[adjeyantès tortuwes des Galapagosses]]. Et, å dierin rgougnaedje, si rtrover ristopant [[Li Trô|li trô]] d’ vinte da Edi. === Edi et Madi === Vo nos la don fijhant cnoxhance di nos deus mwaisses personaedjes trôdvintes. On valet ås bleus-gris [[pwel]]s, Edi, eyet s’ sour å poyaedje bron clair, Madi. Les trôdvintes ont ça d’ bea : i polnut ristoper leu trô et rintrer leu tiesse et leus pî. Ça fwait : divni des grossès spessès rowes, et rôler avå les tienes et les vås. Djustumint, li djoû do fime, c’ est l’ grande fiesse ås fleurs so l’ iye. Et vola Edi et Madi ki cwitèt l’ oujhea å bleu betch po rôler disca sol dicåce des fleurs. C’ est la k’ on comprind li caractere di nos deus trôdvintes. I sont todi a damadje. La k' i sont ddja tårdous po-z ariver, et s’ el fé dire pal feme do Grand Trôdvinte, ki n' les poite nén dins s' cour. Mins ci n’ est nén tot. I vlèt esse ås prumirès plaeces po schoûter li spitch ki li Rwè Trôdvinte va fé divant ene nouzome posteure d’ on trôdvinte tot covrou d’ fleurs. Adon i gripèt so èn åbe, djusse ådzeu do pirlodjeu. Li coxhe eschete. Vo les la djus, et la l’ åbe ki tome et distrure li posteure. Po leu pûnicion, i n’ åront nén l’ droet d’ aler å bal ki s’ fwait dins on trô d’ rotche al copete do mwaisse tiene di l’ iye. I lzî fårè dmorer mierseus sol « rotche del disseulance », on gros cayô metou e mitan del mer. Mins Madi a ene cråne idêye. Come gn a des foirt belès fleurs agritcheyes so les [[falijhe]]s, ele les vout aler code et ofri å Grand Trôdvinte po s’ fé pardoner. Et vola nos deus « djins » å griper pa tos stroets pazeas, sol pindant do tiene. C’ est la k’ i vont trover ene fleur estrordinairmint bele. Mins ele n’ est nén a poirtêye. Adon, fé d’ l’ alpinisse, Madi å dbout del coirdêye, et Edi k’ el ractént, did so èn apas del montinne. Mins l’ coide est trop ptite. Madi dmeure capindowe ådzeu del fleur. So l’ egré d’ ractinaedje, k' Edi î sowe sonkenaiwe, la k’ noste [[moxhon]] å bleu betch si vént rabate sol coide. Eyet, avou ses seres, fé schirer sacwants fis del coide, ki s’ disfåfile et sketer. Çou ki fwait k’ nos deus camas plonkèt li tiesse li prumire dins l’ fleur estrordinaire. === Les fleurs foûtimpurreces === Et c’ est ki : nos deus noveas amisses vont esse etrinnés foû d’ leu tins (on esteut e [[1835]], l’ anêye di l’ espedicion Darwin) et foû d’ leu naxhe (les Galapagosses). Et s’ ritrover dins l’ laboratwere d’ on grand sincieus chinwès, a [[Changay]], dins les [[anêyes 2020]] (avou des nouzomes bildignes, mins eto des troecicletes å moteur di des martchoteas d’ [[peme]]s). Li professeur Solochine (c’ est l’ modêye chinwesse di nosse professeur [[Solea]] da [[Tintin (binde d' imådjes)|Tintin]]), si ptit molon, c’ esteut di rcweri les [[especes disparexhowes]]. Dji di «c' esteut», paski l’ professeur a disparexhou, lu ossu, dispu sacwants anêyes. Gn a nouk ki ndè sait cwè et kesse. Po-z aler rcweri les biesses des «[[distindowès indjes]]», il aveut-st edvinté les fleurs foûtimpurreces. Des sôres di gros botons florreces, k' il aveut rindjî so des abominåbès axhales, avou, a tchaeke plaece, ene plake k' i gn a scrît dsu l' anêye ey èn eplaeçmint sol [[Daegne]]. Vos les prindoz, les mete so on tocoe å gåz, et vos spitez evoye dins ene demonêye gayole ås muroes, ki vos tchereye disk’ a l’ metowe anêye et l’ metou edroet del Tere. Asteure, on n’ si pout nén passer di prezinter Oscår, li tchén-caniche do professeur. Ca c’ est lu ki va porminer Edi et Madi dins l' labo. Paski c’ est l’ seu a comprinde li fonccionmint des fleurs foûtimpurreces. Mins c’ est lu ossu ki nos va conter l’ calema do disparexhaedje do professeur Solochine. Çou k’ vos n’ såroz nén divant d’ aler vey li fime dins les noerès såles. == Sorprijhes linwistikes walonofones == A on moumint dné, Edi n’ sait pus cåzer comifåt pask’ a s’ a broûlé l’ nez dins ene [[åtche electrike]] ki s’ fwait otomaticmint cwand on plaece vizon vizu deus fleurs foûtimpurreces. Et, tot sbaré, i dit ene fråze e walon « cwè çk’ i gn a ? » (so ene sigonde k’ i gn a ene noere [[waitroûlêye]]). Wadjréns dj' ki les ratourneus del modêye e francès åront la riprins li piceure do fime so les ciryins do [[Futuroscope di Pwetî]]<ref>veyåve sol « lene do tins », deuzinme astaedje do [[Muzêye do Vicaedje des Walons]] a [[Lidje]]</ref>? Li noere waitroûlêye, c’ est dandjreus pask’ il ont dvou côper li mwaisse binde – u purade, li mwaisse fitchî, poy ki c’ est des [[fimes d’ imådjes prodûts éndjolicmint]]. Gn a èn ôte mot « walon » (« walon » poy k' il a stî eployî dins on roman da [[Chantal Denis]]) : « on ptit [[Wikt:chouya|chouya]] ». Mins la, vos fårè aler vey sol [[Wiccionaire]] po sawè li spepieuse [[etimolodjeye]]. == Ratournaedjes == Les trôdvintes si lomnut: * e francès les «Bouchetrous». * e-n inglès les «Flummels» (c' est Madi, prijhnire, k' el sicrît insi so ene pire). == Sourdants == [[Categoreye:Fimes d' imådjes|Trodvinte]] [[Categoreye:Cinema estazunyin|Trodvinte]] [[Categoreye:Cinema chinwès|Trodvinte]] [[Categoreye:Disparexhowès sôres di biesses|Trodvinte]] 8s1i1kmcmjhjpnp2bizjv24523rf28q 0 49630 427895 421540 2026-10-31T19:59:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427895 wikitext text/x-wiki '''Djan Burdou''', c' est ene [[arimêye]] [[pîce di teyåte e walon]], e troes akes, sicrîte pa [[Paul Moureau]] e [[1939]]. Elle a stî creyeye å rweyå teyåte di Nameur li [[20 di djulete]] [[1939]], avou ene muzike di sinne da Hector Godart.<ref>{{CaWa}} l° 28, 6inme pådje di coviete.</ref> == Lomaedje des akes == * Prumî ake: emon l' curé * Deuzinme ake: Emon l'mônî * Troezinme ake: Padzo l' tiyoû. == Personaedjes et tinowe des roles al creyåcion == {| class="wikitable" |+ Distribucion |- ! Personaedje !! Djouweu·se |- | Djan Burdou || P. Doyen |- | Li curé || G. Jacques |- | Tomé || H. Jallet |- | Noré || A. Denison |- | Li bierdjî || T. Dejaifve |- | Li mônî || A. Binot |- | Li messaedjî || A. Binot |- | Rôzine || C. Croté |- | Cadiye || J. Courtois |} == {{HD}} == {{Wks|Djan Burdou}} Boket del pîce == Sourdant == [[Categoreye:Pîces di teyåte e walon]] davrymkyj8ul23llfd1b2l9wo5ij269 0 49635 427955 404126 2026-10-31T20:14:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427955 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} On '''cazino''', c' est ene måjhon la k' on va [[trimler]] tot djouwant a des [[djeus d' sôs]]. [[Imådje:Nameur cazino.jpg|thumb|Cazino d' Nameur (a droete), veyou did l' ôte erive di [[Mouze]]]] == Motlî == Onk des mestîs des cazinos, c' est [[croupî]]. == Rilomés cazinos del Walonreye == Dins les cazinos di [[Spå]], li mame da [[Guillaume Apollinaire]] î a vnou, et leyî ses efants a [[Ståvleu]] la ki l' futeur grand scrijheu e francès a scrît ene miete di walon. Gn aveut ddja deus cazinos, li do [[trevén des Prince-Evekes]], et k' avént l' otorijhåcion. On lomé Bovy drova on troezinme cazino, sins l' åjhmince di Lidje. Li prince-eveke Heusbrouk el vola fé serer. C' est l' [[Afwaire des djeus di Spå]]. Li cazino d' [[Nameur]] a stî eto foirt kinoxhou. [[Emile Robin]] î a bouté come croupî. Pu après porshuve ci mestîs la e l' [[Itåleye]], pu a [[Tripoli (Libeye)|Tripoli]] (Libeye). <gallery> 1937 - L.R.L. -Häberle - Glockler Hanomag 6 cil - 2250 cc 001.jpg|mostrant l' djin ki håbitéve li cazino di Spå e 1937 Robin Emile.jpg|portrait d' [[Emile Robin]], mostrant li parexhance d' on croupî </gallery> == Economeye == Les cazinos rapoirtèt gros ås estats et ås veyes la k' i sont metous, påzès taeyes payeyes pa ces måjhons la. == Riloucance des rlidjons == Les rlidjons [[crustinne]] (aprume les [[protestant]]s) et [[muzulmande]] veyèt evi les cazinos, la k' on pout wangnî des cwårs sins bouter. Et purade ndè fé piede des banslêyes k' årént polou esse metowes po les bounès ouves. Ezès [[Stats Unis]], ci n' est nén tos les [[estat (Estats Unis)|estats]] ki polnut awè des casinos. Les pus cnoxhous, c' est surmint l' [[Californeye]] et les cis d' [[Lass Végass]]. Dins les [[payis arabes]], gn a yeu des cazinos do tins des Francès (e [[Marok]])<ref>temognaedje da [[Emile Sullon]], k' î a stî djouwer avou si orkesse.</ref> et des Itålyins (e l' [[Libeye]]). == Sourdant == [[Categoreye:Bastimints]] [[Categoreye:Amuzmints]] [[Categoreye:Economeye]] t81dx9pt42rn1g7bssvfil12rdoetg6 0 49643 427992 416030 2026-10-31T20:20:54Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427992 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse}}'''Abel''', c' est ene binde di muzike neyerlandès eyet neyerlandès-cåzante ki vént d' Effen, ene comene nén lon d' [[Breda]], dins l' [[province do Braibant Bijhrece]]. Èç binde ci est puvite kinoxhowe po li tchanson, ''Onderweg'', k' aveut rexhowe e [[2000]]. == Istwere == === Atake === E [[1996]], i gn aveut Joris Rasenberg, Freek Imbens eyet Robert Stobbelaar k' avént askepyî l' binde. Ces troes omes la s' kinoxhént ddja dispoy les umanités. Avou ça, s' a radjouté èn ôte mimbe : John Koeken. El binde si loméve dinltins : ''The Acting Crowd''. Tenawete, après èn an, il avént decidé d' ercandjî l' no po ''Abel'', c' esteut po rinde bon dvwer a on fime d'[[Alex van Warmerdam]]. I volént eto fé del pope neyerlandesse. El prumire såye, fwaite pa zelzôtes, leu dene on contrat po l' eredjistrumint. Totfeye, Robert Stobbelaar, k' esteut l' bateu, aveut låtchî l' binde. '''Abel''' ricwereut, adon, après on novea bateu, pus on deuzinme guitarisse. Il avént trové Emiel Drost pol batreye, insi ki Maarten van Damme come deuzinme guitarisse. === Prumire yet dierinne rilomêye === El prumire tchanson del binde (''3 dagen zon'') n' aveut nén stî. Mins nerén, ene ôte tchanson, ''Onderweg'', a divnou foirt peuprece ey aveut stî al prumire plaece dins les clasmints neyerlandès eyet flaminds a l' atake di l' anêye [[2000]]. Ene miete après, el binde aveut rexhou ès prumî albom : ''De stilte voorbij''. Les TMF Awards avént dit d' zels k' '''Abel''' esteut ene binde avou l' pus bea avni. '''Abel''' aveut djouwé po rén po les victimes des feus d' årtifice d'[[Enschelde]]. Al fén d' ciste anêye la, el binde aveut djouwé al Night of the Proms, ki s' aveut passé e-n Ahoy, nén lon d' [[Rotterdam]]. Padri ''Onderweg'', '''Abel''' a fwait berwete. Bråmint ont låtchî l' binde dins les deus ans k' avént shuvou. Joris Rasenberg esteut l' dierin a awè dimané, mins il a stî ridjondou pa Eric Smans, on novea guitarisse. E [[2002]], ès deuzinme albom, ''Doen en laten'', ere rexhou, mins c' esteut ene kine. === Ralaedje === '''Abel''' a rivnou e [[moes d' setimbe]] [[2010]], avou ene troezinme muzike : ''Zolang je bij me bent''. Elle aveut stî shuvowe på troezinme albom : ''12 uur''. Li tchanson, ''Tot het helder wordt'', c' est l' dierinne tchôze k' el binde a fwaite eyet c' esteut e [[2012]]. == Discografeye == === Alboms === * 2000 : ''De stilte voorbij'' * 2002 : ''Doen & laten'' * 2010 : ''12 uur'' === Tchansons === * 1999 : ''3 dagen zon'' * 2000 : ''Onderweg'' * 2000 : ''Neem me mee'' * 2000 : ''Zonder een woord'' * 2001 : ''Liedje'' * 2001 : ''Nooit meer bang'' * 2002 : ''Walsen'' * 2010 : ''Zolang je bij me bent'' * 2012 : ''Tot het helder wordt'' == Sourdants == Biografie van Abel (band) in de Muziekencyclopedie '''Ratournaedje di l' årtike do Wikipedia neyerlandès-cåzant :''' https://nl.wikipedia.org/wiki/Abel_(band) [[Categoreye:Bindes al muzike]] [[Categoreye:Neyerlandès]] 7ev1eei6twl89dryfz7a28iazj6pjsv 0 49757 428098 381382 2026-11-01T10:04:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428098 wikitext text/x-wiki [[Imådje:2D59.png|thumb]] [[Imådje:Amz spot chamo djusse.jpg|thumb|spot amazir avou deus côp li dvancete «ⵙ»]] Li '''lete tifinare "yas"''', c' est l' [[lete]] ki rprezinte li [[son S]] dins l' [[alfabet tifinar]]. C' est l' 22inme lete et l' 18inme [[cossoune]] dins l' sistinme IRCAM. Sicrijhaedje e l' [[AFE]] : s == Spårdaedje == C' est ene lete foirt corante e-n amazir. C' est eto on mot tot seu, ene [[divancete]] sinifiant «avou l' aidance di». == Prononçaedje == C' est l' son S. == Egzimpes di mots == *[[Wikt:ⵙ|ⵙ]]: [[divancete]] volant dire [[Wikt:avou|avou]] (ene usteye), et co ds ôtes divancetes walones. ** [[Wikt:ⵉⵎⵉⴽ ⵙ ⵉⵎⵉⴽ|ⵉⵎⵉⴽ ⵙ ⵉⵎⵉⴽ]] (pitchote a midjote) *[[Wikt:ⵙⵉⵏ|'''ⵙ'''ⵉⵏ]] (deus) *[[Wikt:ⴰⵙⵔⴷⵓⵏ|ⴰ'''ⵙ'''ⵔⴷⵓⵏ]] <gallery> Amz winaedje.jpg|asras (prumî mot) Zgh-lwalidiyya asfi ççwira ⵍⵡⴰⵍⵉⴷⵉⵢⵢⴰ ⴰⵙⴼⵉ ⵚⵚⵡⵉⵔⴰ.jpg|[[Asfi]] (deuzinme roye) </gallery> == Letes vijhenes == * [[ⵚ]] (s rinflé) [[Categoreye:Alfabet tifinar|S]] 40tnqhv245gv1d7xe54hg9gq97fxl4c 0 49767 428112 396402 2026-11-01T10:06:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428112 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Quaî rfondou walon po dmwin ?''}} '''Ké rfondou walon po dmwin ?''' (''Quaî rfondou walon po dmwin ?''), c' est on [[live (po lére)|live]] sicrît pa [[Georges Staelens]] e [[2021]], ey eplaidî på scrijheu (edicions Servatianus, [[Sint-Serwai-dlé-Nameur]]). Gn a deus pårteyes, li teyorike, sicrîte e francès eyet l' pratike, k' est on ratournaedje e walon d' ene [[lete d' apoisse]]. ISBN: 979-8-52823-514-1 == Tite etir == Li tite etir rimplit tote li coviete do live, ca Tite del pårteye teyorike: ''Le Rfondou walon mérite une orthographe'' (li walon merite ene ortografeye) avou come sortite: ''Quaî rfondou walon po dmwin ? Li walon sins franskinai'' (ké rfondou walon po dmwin ? Li walon sins franskiner) Tite del pårteye enimådjrece: ''L'Épître de saint Paul aux Romains en wallon namurois et liégeois'' (li lete sint På ås Romins e walon namurwès et lidjwès) avou come sortite ''Li lete da sint På åsès Romins ratournaiye på Ğôrg.'' (Li lete da sint På åzès Romins ratournêye pa Djôr) == Tcherpinte == Li prumî boket do live, c' est ene assaye linwistike sol [[rifondou walon]], ki rprindant tote ene rîlêye di foninme et shuvions do rfondou té k' eplaidî e 2021 sol [[Wikipedia walon]], li [[Wiccionaire]] li [[Wikisourd]], tot mostrant çou ki pôreut esse candjî. Li deuzinme boket, c' est l' [[lete sint På ås Romins]], rimetowe e walon avou cwate diferinnès manires, håynêyes so cwate colones vizon vizu: * [[Rifondou avancivös]], k' aconte tos les candjmints esplikés dins l' prumî boket do live; il est lomé cial «''Rfondou avancivös''». * [[Rifondou walon|Rifondou wårdiveus]] siervou sol Wikipedia, lomé cial «modêye 2.0». * [[Sistinme Feller-Léonard]], pol walon d' [[Nameur]]. * [[Sistinme Feller-Haust]], pol walon d' [[Lidje]]. Après ces ratournaedjes la, gn a ene concluzion lomêye : ''Li Fein mot da Ğôrg'' (li fén mot da Djôr). [[Categoreye:Lives e walon|Lives e walon]] [[Categoreye:Lives sol walon]] [[Categoreye:Noû Testamint]] [[Categoreye:Rifondaedje do walon]] 7cy9jymne9qk8hqek0cyez1mhjhinf2 0 49796 428295 414887 2026-11-01T10:40:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428295 wikitext text/x-wiki '''Max Bastin''', c' esteut on [[gaztî]] [[Walonreye|walon]] ey on [[waloneu]]. Il a skepyî li [[19 di decimbe]], a [[Hu]]. Il est revoye li [[16 di måss]] [[1971]], e [[Uke]].<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20220517181415/http://connaitrelawallonie.wallonie.be/fr/wallons-marquants/dictionnaire/bastin-max</ref> == Vicance == Max Bastin aveut stî a scole a l' [[atenêye]] rweyå d' Hu. Il aveut yeu, çk' on lome enute on bak e-n [[Istwere]]. Tins d' l' anêye academike 1943-1944, il aveut stî scoleu a l' atenêye rweyå d' Hu. Tote el [[Deuzinme guere daegnrece]], l' ome ci s' a batou dins li Rezistance bedje ; dj' ô bén, dins çk' on lome el ''Geheim Leger'' ([WA] El sicrete årmêye).<ref name=":0" /> Houte di çoula, il aveut bouté po l' Union Democratike Bedje ([NL] ''Belgische Democratische Unie''). C' est a ç' moumint la ki '''Max Bastin''' eyet [[William Ugeux]] (ene ôte grande djin del Rezistance bedje) ont divnou soçons. Max Bastin aveut ataké a bouter po li gazete ''[[La Cité (gazete e francès)|La Cité'', e [[1950]]. Cénk anêyes après, il aveut shuvou William Ugeux po prinde li rilêye des scrijhaedjes di ''La Cité''.<ref name=":0" /><ref name=":1">https://maitron.fr/spip.php?article150049</ref> Etur [[1957]] eyet [[1960]], c' esteut on mineu di ''Courrier d'Afrique''. Po çoula, il aveut stî disk' a [[Yopôlveye]]. Yopôlveye k' esteut l' no di [[Kinchassa]] davance. Li ''Courrier d'Afrique'' k' esteut djondant del [[CSC]]. Ès-n adierça, c' esteut di dner l' magazine åzès Congolès ki vnént d' rola.<ref name=":0" /> Cwand il a rivnou el Beldjike e 1961, il a-st askepyî eyet manaedjî el ''Centre d'Information et d'Éducation Populaire'' ([WA] ''Cinte d' Infôrmåcion eyet d' Acsegnmint Peuprece'')<ref name=":1" /> po l' mouvmint politike : ''Mouvement Ouvrier Chrétien'' ([WA] [[Mouvmint Crustin po les Bouteus]]). Padrî çoula, il aveut eto prindou pårt a l' askepiance di l' ''Institut Supérieur de Culture Ouvrière'' ([WA] Soce Dizeutrin del Tuzance des Bouteus).<ref name=":2">http://www.revue-democratie.be/index.php?option=com_content&view=article&id=372:enseignement-la-fopes-une-formation-universitaire-pour-des-lacteurs-de-changementr&catid=15&Itemid=148</ref> L' adierça di cisse soce ci, c' est d' coyonker des ponts etur les univiersités ey el mouvmint des bouteus. Cisse soce cial vout ossu rinde l' acsegnmint pus democratike eyet diner on bon scolaedje åzès djins ki boutnut po li [[Mouvmint Crustin po les Bouteus]]. E [[1967]], cist ome la aveut enondé el ''Fondation Travail-Université'' ([WA] Fondåcion Boutaedje-Univiersité).<ref name=":1" /><ref name=":2" /> C' est ene etraidance etur li [[Mouvmint Crustin po les Bouteus]] eyet les univiersités catolikes francès-cåzantes.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> L' acomplixhmint l' pus grand s' a fwait e l' [[Univiersité Catolike do Noû Lovén]]. Cist acomplixhmint cial, c' est l' askepiance del Faculté del Drovowe Economeye eyet di Dujhances sociåles ([EN] ''Open Economic and Social Faculty''). C' est po les grandès djins k' ont ene apriyesse di mestî ubén ki boutnut åzès liveas sociås eyet politikes. Etur [[1962]] eyet [[1970]], il aveut eto fwait d' ôtes ovraedjes po el [[Mouvmint Crustin po les Bouteus|MCB]]. Come d' efet, il aveut metou so pî les ''Semaines Sociales Wallonnes'' pindant wice k' il esteut sovint pretcheu. Houte di çoula, cist ome ci aveut stî eto manaedjeu d' èn eplaideu : ''Éditions Vie Ouvrière''. Di pus, il a bråmint bouté avou el rilêye del ''La Revue Nouvelle''. '''Max Bastin''' aveut comincî a bouté avou [[Jacques Yerna]], k' esteut on [[DFBB|rodje sindicalisse]].<ref>http://www.wallonie-en-ligne.net/1995_Cent_Wallons/Yerna_Jacques.htm</ref> Çoula s' a fwait cwand l' [[Mouvmint Peuprece Walon]] ([FR] ''Mouvement Populaire Wallon'') s' aveut-st askepyî. Come d' efet, [[Jacques Yerna]], c' esteut l' manaedjeu d' èç mouvmint la. C' esteut ene novele asprouvete po askepyî d' on mouvmint d' bouteus ki si loméve : ''Rassemblement des progressistes.'' Il est rwaitî po-z awè radicalizé el [[MCB]], veyanmint avou l' askepiance d' on pårti federå d' hintche, e [[1969]], ki s' loméve : ''Objectif '72 Wallonie-Bruxelles''.<ref>https://www.cairn.info/revue-d-histoire-moderne-et-contemporaine-2018-4-page-59.htm</ref> On-z î ritrovéve des democrates crustins d' hintche, des socialisses, des comunisses. Ces djins rola volént fé on kimon programe pol [[Walonreye]] ey el [[Beldjike|Beldjike federåle]]. Tenawete avou s' tinrijhonne revoyance, ça aveut stî l' fén po li programe cial. Totfeye, sacwantès djins l' ont porshuvou avou des diferinnès manires. == Ovraedjes == === Live da lu === * Bastin, M. (1968). ''L'université et le monde du travail.'' In ''Bulletin de la Société des industriels''. ADIC. === Boutaedjes so lu === * Gerard, E. (1991). ''De christelijke arbeidersbeweging 1891-1991''. KADOC, Viye-Lovagne. * ''Max Bastin'' (1995). In ''Cent Wallons du siècle''. Institut Jules Destrée, Tchålerwè. == Hårdêye difoûtrinne == * [http://www.odis.be/lnk/PS_17405 Max Bastin sol waibe d' ODIS] == Sourdants == '''Èç årtike ci, c' est on ratournaedje di l' årtike ki si trouve sol [[:nl:Max_Bastin|Wikipedia neyerlandès-cåzant]].''' <references /> [[Categoreye:Bouteus pol Walonreye]] o6phpvkzk22eb26fje2ey8mp7wpiip4 0 49814 428362 385600 2026-11-01T11:14:19Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Cénk letes d' apoisse e walon (deujhinme live)]] viè [[Cénk letes d' apoisse e walon (deuzinme live)]] : rif. deuzinme, troezinme 385600 wikitext text/x-wiki {{dizo-tite|''Les épîtres de Saint Paul aux Galates, aux Ephésiens, à Tite et aux Hébreux, et les épîtres de Saint Jacques et de Saint Jude, traduites en wallon''}} [[Imådje:Cénk letes apoisse.JPG|thumb|coviete]] '''Cénk letes d' apoisse e walon''', ki l' vraiy tite e francès, c' est ''Les épîtres de Saint Paul aux Galates, aux Ephésiens, à Tite et aux Hébreux, et les épîtres de Saint Jacques et de Saint Jude, traduites en wallon'', c' est on [[live]] del coleccion «Li Bibe e walon» eplaidî pa [[Jean Hamblenne]] e [[2021]]. == Cotoû d' l' eplaidaedje == Li live fwait pårteye do pordjet Jean Hamblenne di ratourner pår li [[Novea Testamint]] e walon, pordjet k' a stî ahivé e 2016. L' ouve etire serè-st [[Li Novea Testamint e walon (live)|editêye so papî]] e [[2022]]. == Contnou == * [[Lete sint På ås Galates]] (ratournêye pa [[Lucyin Mahin]]) * [[Lete sint På ås djins d' Efeze]] (ratournêye pa [[Bernard Louis]]) (…) == {{HDV}} == * [[Cénk letes d' apoisse e walon (prumî live)]] [[Categoreye:Noû Testamint]] [[Categoreye:Lives rilidjeus e walon]] [[Categoreye:Redjårbaedjes e walon]] 39vur3rom9yl2m2a7fh5xhusev8a0q5 0 49823 427634 381816 2026-10-31T19:00:21Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427634 wikitext text/x-wiki {{Omonimeye}} * [[Cénk letes d' apoisse e walon (prumî live)]] * [[Cénk letes d' apoisse e walon (deuzinme live)]] oyx5sghtoxsxbi40p3agof36edzxvjm 0 49828 427822 415985 2026-10-31T19:31:33Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427822 wikitext text/x-wiki {{infoboesse}} El '''Reich Almand''' (mot po mot: '''Impire almand''', ki s' lomeut oficirmint al fén d' ès trevén : '''Grand Reich Almand'''). C' esteut èn Estat uropeyin ki vneut di l' [[Almagne]] avou l' boket coûtchantrece del [[Pologne]] ey el [[Prûsse|Prûsse levantrece]]. On-z el lome, moens oficirmint mins puvite coranmint, li '''troezinme Reich'''. == Istwere == === Atake === Cist Estat cial aveut skepyî e [[1933]], cwand [[Adolf Hitler]] aveut wangi les eleccions do [[moes d' måss]] [[1933]].<ref>http://institutions.ville-geneve.ch/fr/bm/interroge/archives-questions-reponses/detail/question/hitler-a-t-il-ete-elu-democratiquement-br/</ref> === Spitaedje-evoye === Avou l' metaedje a fén d' lu-minme d' [[Adolf Hitler]] ey el fén del [[Deuzinme guere daegnrece]] po l' '''Reich''', c' esteut l' sipitaedje-evoye po ci payis ci. Al fén del [[Anêyes 1940|dijhnêye 1940]], li '''Grand Reich Almand''' a sti divizé e cwate : * Almagne avou l' poûssance burtaenike * Almagne avou l' poûssance estazunyinne * Almagne avou l' poûssance francesse * Almagne avou l' poûssance sovietike [[Imådje:Occupied Germany and Berlin.png|centré|vignette|Divizaedje di l' Almagne eyet d' Berlin, li mwaisse-veye.]] Tenawete, viè [[1949]], les troes prumîs edroets s' avént rebané eshonne po divni on payis. Do costé des sovietikes, ça a divnou on payis a pårt : * [[Almagne do Coûtchant]] * [[Almagne do Levant]] == Sourdants == <references /> [[Categoreye:Vîs payis]] 1h9iuwc9s1bqz7nsss7ziq656pc442v 0 49830 427385 381850 2026-10-31T18:25:20Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Troejhinme Reich]] viè [[Troezinme Reich]] : rif. deuzinme, troezinme 381850 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Reich Almand]] 8302qlb5esp2min6z90tlvykzlb5hla 0 49848 428347 416513 2026-11-01T10:50:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428347 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Placebo (Logo).png|vignette|Logo del binde.]] '''Placebo''', c' est ene binde al muzike [[Inglutere|inglesse]] k' a stî askepieye e [[1994]]. Elle a fwait bråmint des alboms etur [[1996]] eyet [[2013]]. Dispoy, il ont rataké avou on novea albom, nouv ans après. == Mimbes == === Asteure === * [[Brian Molko]] * [[Stefan Olsdal]] [[Imådje:PlaceboBologna2009.jpg|vignette|210x210px|Brian Molko ki tchante, avou Stefan Olsdal, å deuzinme plan, eyet Steve Forrest, å lon.]] === Davance === * [[Steve Forrest]] * [[Steve Hewitt]] * [[Robert Schultzberg]] == Alboms == * 1996 : ''Placebo'' * 1998 : ''Without You I'm Nothing'' * 2000 : ''Black Market Music'' * 2003 : ''Sleeping with Ghosts'' * 2006 : ''Meds'' * 2008 : ''Battle for the Sun'' * 2013 : ''Loud Like Love'' *2022 : ''Never Let Me Go'' [[Categoreye:Bindes al muzike]] 25138wpz1wvgtgjp4etxkrs2dnyq7xf 1 49861 427479 382105 2026-10-31T18:36:27Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Copene:Deujhinme guere daegnrece]] vers [[Copene:Deuzinme guere daegnrece]] 427479 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Copene:Deuzinme guere daegnrece]] l9qi6p0iws37njmh7a9ruwp7y3z899o 0 49916 428307 425711 2026-11-01T10:41:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428307 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse}} '''Joseph Zabeau''', c' esteut on [[pondeu]] k' aveut nexhou a [[Lidje]], li [[3 d' djulete]] [[1901]]. Il est revoye e [[1978]], todi a [[Lidje]]. Il esteut [[dintisse]] di s' mestî. == Biyografeye == Il aveut comincî a ponde po s' plaijhi a môde di «pondeu do dimegne»; sapinse a lu.<ref name=":4">Goijen, J. (2004). ''Le maître de céans''. L’École Liégeoise du Paysage.</ref> Mins ç' côp la, il ala a ene [[sicole di shijhe]] a l' [[Academeye des Beas Årts]] di Lidje.<ref name=":3">https://web.archive.org/web/20210929182047/http://balat.kikirpa.be/peintres/Detail_notice.php?id=6087</ref> Avou ça k' i s' ala amidrer å libe ovroe da [[Paul Daxhelet]], ene miete divant l' [[Deuzinme guere daegnrece]]. Il aveut eto rescontré [[Marcel Caron]] ey [[Edgar Scauflaire]]. Ces deus omes la, foiravant [[Edgar Scauflaire]], ont bråmint fwait po lyi fé amidrer ses ovraedjes.<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20210929182047/http://balat.kikirpa.be/peintres/Detail_notice.php?id=6087</ref> Joseph Zabeau a sovint håyné ses ovraedjes e [[Lidje]], ey dins l' restant del [[Walonreye]]. Mins eto, e [[Rweyåme-Uni]] u co e-n [[Almagne]] e 1945 ey après.<ref name=":3" /> C' esteut ossu onk des askepieus del troke d' årtisses «10 Pointes et Brosses»", e [[1949]].<ref>Les ôtes askepieus, c' estént : [[Georges Comhaire]], [[Jean Debattice]], [[José Delhaye]], [[Jean Donnay]], [[Marceau Gillard]], [[Albert Lemaître]], [[Robert Liard]], [[Flory Roland]] eyet [[Edgar Scauflaire]] (Depouhon, G., Depouhon, M.-C., & Somville, P. (1992). Le Cercle royal des Beaux-Arts de Liège 1892-1992, ''Crédit Communal'', 128).</ref> Il a rprezinté l' Beldjike pol pondeure a l' espôzucion eternåcionåle di [[São Paulo]] ([[Braezi]]), deus ans après.<ref>La k' gn aveut ds ôtes pondeus bedjes come : [[Paul Delvaux]], [[René Magritte]] u core [[Constant Permeke]] (https://www.artist-info.com/users/artsitpublicpagewithoutportfoilo/295484)</ref> L' anêye shuvante, il a distelé. Mins il a rçû el ''Prix de la consécration de la ville de Liège''. E [[1972]], i dmoreut sovint do costé del [[Provance]], mins i daleut eto voltî ôte pårt e l' [[France]], u co el [[Sipagne]].<ref>Goijen, J. (2004). ''Le maître de céans''. L’École Liégeoise du Paysage.</ref> I fjha s' dierinne båye sacwants djoûs dvant l' drovaedje d' ene espôzucion erirece (rétrospective) metowe so pî på Rweyå Cerke des Beas-Årts di Lidje. == Ovraedjes == I gn a pus d' 600 ovraedjes da lu, k' on kinoxhe. I gn a sacwants å Muzêye di l' årt walon ey å Palå des espôzucions di Lidje. Il a todi pondou po lu-minme eyet bråmint d' ses pondeures èn sont nén sinêyes. Ses ovraedjes ont-st ene avuzion vraiymint optimisse tot rwaitant leus sudjets. Ses ouves sont rindjeyes etur l' ideyalisse ey el reyalisse. I bouteut avou on coutea, sovint so des deurs soûmints. == Ricnoxhance == === Bistocaedje === * [[1962]] : ''Prix de la consécration de la Province de Liège''. === Corwaitaedjes === Des corwaitaedjes di ses ouves ont stî scrîts e francès pa Edgar Scauflaire eyet Jacques Hendrick. == Sourdants == [[Categoreye:Pondeus walons|Zabeau]] 9uc2lcywbqzi82h9clex329b2893djf 0 49924 428065 407543 2026-11-01T09:59:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428065 wikitext text/x-wiki '''LOL <(^^,)>''', c' est l' deuzinme studio albom di [[Basshunter]] k' a vudî e 2006. == Lisse des tchansons == Referince: [[AllMusic]]<ref>[https://www.allmusic.com/album/lol--mw0000572606 LOL <(^^,)>]. [[AllMusic]].</ref> # "[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA]]" – 3:21 # "[[Boten Anna]]" – 3:28 # "Strand Tylösand" – 3:17 # "Sverige" – 2:58 # "Hallå där" – 2:38 # "Mellan oss två" – 3:57 # "Var är jag" – 4:00 # "Utan stjärnorna" – 3:50 # "Festfolk" [2006 Remix] – 4:00 # "[[Vifta med händerna]]" [Basshunter Remix] – 3:10 # "Professional Party People" – 3:09 # "I'm Your Basscreator" – 5:24 # "Boten Anna" [Instrumental] – 3:20 # "Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA" [Extended Version] – 7:45 == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Plakes di muzike]] ippqfzirmqjo4ar976ke4w5oo3491ll 0 50008 428055 401327 2026-11-01T09:57:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428055 wikitext text/x-wiki {{djermon}} [[Imådje:Saturn symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.5|♄]]'''Satûne''', c' est l' deuzinme pus grosse des [[Planete (astronomeye)|planetes]] do [[sistinme solrece]], après [[Djupiter (planete)|Djupiter]]. [[Imådje:Saturn_during_Equinox.jpg|vignette|upright=1.5|'''Satûne''', c' est ene bole djaene avou èn anea totåtoû d' ès-n' ecwateur.]] == Sourdant == {{SistinmeSolrece}} [[Categoreye:Astronomeye]] [[Categoreye:Sistinme solrece]] jloiua79nytbt82oh60ra82c3wq2v88 0 50038 427949 387719 2026-10-31T20:12:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427949 wikitext text/x-wiki Li '''sistinme Feller-Fauconnier''', c' est ene variante do [[sistinme Feller]] askepieye pa [[Jean-Luc Fauconnier]] ey eplaideye dispu les [[anêyes 1990]]. == Mwaissès piceures == Li [[cawete di codjowaedje]] des [[infinitif]]s del [[prumire troke]] sont-st ortografyîs ''[[Wikt:-ér|-ér]]'' ([[Wikt:-er|-er]] e Feller classike cwand ça s' prononce /e/, ey e Rfondou). Les mots d' aplacaedje sont scrîts sins loyeure: ''rguigne djin'' ([[rguigne-djin]]), ''mousse vôye'' ([[mostere-voye]]). Li son O long, respondant å [[betchfessî å]] est ortografyî [[scrijha ô|ô]].<ref>Çou k' espaitche di scrire ene diferince avou les mots respondant å [[betchfessî ô]].</ref> Les mots respondant å [[betchfessî scrijha én]] sont scrîts avou «[[scrijha é|é]]». Li [[son K]] est scrît avou [[scrijha qu|qu]] (po les mots ki si scrijhèt inla e francès).<ref>årvier des sistinmes [[sistinme Feller-Francard|Feller-Francard]] et [[Feller-Lechanteur]]</ref> == Spårdaedje == Li sistinme Feller-Fauconnier est eployî: * dins l' gazete «[[El Bourdon]]» dispu les anêyes 1990, et dins les eplaidaedjes del minme soce (l' [[ALWAC]]). * dins l' troezinme tôme do [[Motî do Coûtchant walon]] (1991), ey eto dins l' [[Motî del Fagne et del Tieraxhe]] (1984) et dins l' [[Motî do Virwin]] (2008). Sacwants motîs do Coûtchant walon eplaidîs après 1990 n' ont nén rprins ci sistinme la ([[O90]], [[O105]]). == {{HD}} == {{wks|Categoreye:Ouves sicrîtes e Feller-Fauconnier}} == Pî-notes == [[Categoreye:Ortografeye do walon]] [[Categoreye:Diyalectolodjeye]] ee6qpyth8bucbt5zqaidv0on0hi0stf 0 50051 427745 422751 2026-10-31T19:18:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427745 wikitext text/x-wiki '''Anne Blampain''', c' est ene [[sicrijheuse e walon]]. Elle a nexhou e [[1947]] ey a passé ès-n efance do costé d' [[Mårcinele]].<ref>https://objectifplumes.be/author/anne-blampain/</ref> Di ses mestîs, elle a stî [[infôrmaticresse]], pu prof di syince, avou ene licince di [[djeyolodjeye]] di l' [[Univiersité d' Lidje]].<ref>Biyografeye dins l' live «[[De Gaulle a Tcheyou (noveles)]]», p. 27.</ref> == Ouve pol walon == E 2020, elle a wangnî l' [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele#Prumî scrijhaedje|Pris del prumî scrijhaedje]]. Dispu don, ele sicrît dins [[l' Bourdon]]. E [[2022]], elle a fwait deuzinme pris al bate di scrijhaedje do [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]] (eplaidî dins «[[De Gaulle a Tcheyou (noveles)|De Gaulle a Tcheyou]]»). E [[2023]], elle a wangnî l' bate «[[On scrijheu, on djheu (bate)|On scrijheu on djheu]]». L' an [[2025]], elle a scrît on clapant [[ptit roman]], eplaidî al campagne «[[Araedjisté po lére]]»: «[[Ène niût di tous lès diâles (novele)|Ene niût d' tos les diåles]]». == {{HD}} == * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} * {{Wikisourd-sicrijheus}} == Sourdants == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Blampain, Anne]] 2dujiobadkxm5fu8mmbf37gdkzooxj8 0 50271 428027 424090 2026-10-31T20:26:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428027 wikitext text/x-wiki [[Imådje:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|thumb|dierinnès pôzucions]] El '''Guere d' Oucrinne''', c' est ene [[guere]] k' a shuvou l' '''abrocaedje des Rûsses e l' Oucrinne''' (evayixhaedje di l' [[Oucrinne]] pa l' [[årmêye]] [[Rûsseye|rûsse]]) ki cminça li [[24 di fevrî]] [[2022]]. L' ocupåcion et les lûtes militaires si porshuvèt co e [[2026]]. C' est l' pus grande guere ki s' passa e l' Urope dispu l' [[deuzinme guere daegnrece]]. == Cotoû == [[Imådje:Map of NATO chronological.gif|500px|thumb|Mape des payis assoçnés a l' OTAN, istoricmint]] === Stindaedje di l' OTAN viè l' Levant === Dispu 1990, l' [[OTAN]] si raprepeye del Rûsseye, tot-z assoçnant des payis k' estént, divant çoula, dins li stindêye di dominåcion [[sovietike]] ([[Pake di Varsoveye]]). === Revintreye orandje et shûte === Li [[revintreye orandje]] di [[2004]] amina å pouvwer des politikîs ki n' estént nén amiståves avou l' Rûsseye. Mins les camaerådes di Moscou riwangnît les vôtaedjes di 2010, disk' ås rclamaedje del Plaece Maiden e 2013, et li schiwtaedje evoye do prezidint k' esteut po les Rûsses (Yanoucovitch) e moes d' fevrî 2014. Adon, les deus provinces do [[Levant]] ni volît pus shuve li novea govienmint d' Kiyev, et askepyî deus [[cåzu-estat]]s (di Louganse et Donetse). Dismetant, e moes d' måss [[2014]], li [[Crimêye]] si raloya (voltrûlmint u nén) al [[Rûsseye]], si disraloyant di l' Oucrinne. Ci fourit co ene pire e l' roye inte les deus afronteus, rûsse et oucrinnyins. El Rûsseye sotna les dislaxhiveus des republikes di Louganse et Donetse. Eto, on pout dire ki l' Oucrinne eyet l' Rûsseye estént ddja e-n ene sitouwåcion d' guere (li [[Guere do Donbasse]]) dispu 2014, ût ans divant l' abrocaedje di 2022. === Li nazisse e l' Oucrinne === Les djins des provinces do Coûtchant d' l' Oucrinne avént stî margougnîs pa [[Staline]]. Si avént i tnou avou [[Hitler]] tins del [[deuzinme guere daegnrece]]. Les mouvmints [[nazi]]-amiståves avént ridivnou veyåves å disrashonnaedje di l' URSS. I prindît pårt å grand djoû al Revintreye orandje. Il askepyît minme des batayons paramilitaires come li [[batayon d' Azov]] (edjîstré a [[Marioupol]]). == Disrôlmint militaire == [[Imådje:2022 Russian Invasion of Ukraine animated.gif|thumb|avancixhmint (rodje) et rissaetchmint (djaene) di l' årmêye rûsse]] === Bateus === <center> {| class="wikitable" |+ !A !B |- |[[Oucrinne]] |[[Belarûsseye]] (ki n' a nén co prindou les åres) |- |/ |[[Rûsseye]] |- |/ |Donetse (''nén rconoxhou pattavå'') |- |/ |Louganse (''nén rconoxhou pattavå'') |- |/ |[[ChVK Wagner]] (årmêye privêye) |} </center> Gn a yeu eto des volontaires di sacwants payis d' [[Urope coûtchantrece]] ki s' ont stî bate avou les Oucrinnyins. Insi, e moes d' måss 2022, gn a yeu 16 Bedjes k' ont ndalé sol front.<ref>[[HLN]], 26 di måss 2022 p. 13, riprindant ene racsegne di l' ambassåde d' Oucrinne e l' Beldjike.</ref> === Etrevéns === Li Rûsseye abroca so l' Oucrinne li [[24 di fevrî]]. Çoula so troes fronts. Li prumî, a [[Bijhe]], eviè [[Kiyev]]. Li deuzinme, a [[Nonne]], a pårti del Crimêye. Eyet l' troezinme å [[Levant]] eviè [[Xharkiv]], et tot pårtant des provinces dislaxhiveuses di Louganse et Donetse. L' evayixhaedje di [[Marioupol]] a stî l' pus distrujhant. Li rboutance des Oucrinnîs åtoû d' Kiyev shonne awè sbarer les Rûsses. Al fén do moes d' måss, il abandnît l' esseraedje di Kiyev. Des crimes di guere fourît ricnoxhous dins les veyes ocupêyes e moes d' måss, metans a Boutcha. Adonpwis, li Rûsseye va-st ocuper tot l' Levant et l' Nonne di l' Oucrinne, tot s' rissaetchant del province di [[Xharkiv]]. Mins les Oucrinnîs ourît co des foices assez po contrataker, pår dins les payis ocupés (esseraedje di Limane li 1î d' octôbe). <gallery> Yakovlivka after shelling, 3 March 2022 (3).jpg|atacaedje d' on viyaedje dilé [[Xharkiv]] Reporter’s Notebook - Thriving Kyiv Becomes Battle Zone, Almost Overnight 02.jpg|civils oucrinnyins avou des åres (djaene bressård) </gallery> === Corwaitaedje del kidujhance militaire === Les Rûsses ont bombårdé des bastimints civils dispu li cminçmint del margaye. Portant, les lenes di [[tchmin d' fier]] n' ont waire sitî aduzêyes. Å mitan do moes d' avri, ele siervént co po berweter les civils come les sôdårds des deus årmêyes.<ref>[[HLN]] do 9 d' avri 2022, p. 6.</ref> == Efuyaedje == [[Imådje:Drapea oucinnyin a Marbuhan.jpg|thumb|Drapea oucrinnyin e-n on djîsse k' a-st ascoyî des efuyîs a [[Marbuhan]]]] Gn aveut dipus d' on miyon d' djins k' avént-st efû wôrs d' Oucrinne après ene samwinne di guere. Dins les tréns (po rén) bôgyîs a stritche, les Oucrinnyins ni leyént nén voltî monter les etrindjirs (bråmint des studiants afrikins et aziyatikes). Après on moes, c' esta 3 miyons. Les payis come li [[Beldjike]] et l' [[Almagne]] ascoyît voltî les efuyîs. Des ôtes payis di l' Union uropeyinne come li [[Pologne]] estît bråmint pus dmefiyants.<ref>Des videyos prinjhes al frontire mostrèt des Polonès ki bouxhèt so des noers, rifuzant d' leyî moussî les etrindjirs vinant d' Oucrinne.</ref> Mins nerén, li Beldjike ni dna des papîs d' [[rifudjî d' guere]] k' ås Oucrinnyins, et nén å etrindjirs dimorant e l' Oucrinne. Årvier di payis come l' [[Almagne]], l' [[Espagne]] u les [[Bas Payis]], la k' les deus categoreyes d' efuyîs estént metous sol minme pî.<ref>Temognaedje d' ene efuyeye, Zahra Aimad, a [[Uzeu:Lucyin]], e moes d' måss 2022.</ref><ref>Çoula, a l' årvier del [[Convincion di Djneve so les rfudjîs d' guere]] ki n' fwait nole diferince di nåcionålité po les cis k' efuynut d' ene plaece k' i gn a l' guere.</ref> == Shuvances == === Economikes === Li pris do [[petrole]] continouwa a monter [[timpesse]] (ådzeu d' èn uro å lite po l' essince e l' mazoute, å cminçmint do moes d' måss). Les payis d' Urope metît-st e-n alaedje toplin des pûnixhmints economikes disconte el Rûsseye. Li [[roube]] disvala pår tré l' prumire samwinne di guere. Puski l' Oucrinne et l' Rûsseye produjhnut 30 åcint do [[frumint]] espôrté sol Daegne, li pris des [[dinrêyes d' awousse]] a-st ossu gritchî pår les prumîs moes d' l' anêye. Paski les pôrts oucrinnyins avént djoké, peu d' ene atake rûsse. Après èn arindjmint Rûsseye-Oucrinne-Tourkeye-ONU e moes d' djulete 2022, les epoirtaedjes a pårti d' Oucrinne ont polou rataker. === Politikes === E l' fén d' esté, el [[Rûsseye]] aveut prindou cwate province å Levant ey a Nonne di l' [[Oucrinne]].<ref>https://www.rtbf.be/article/guerre-en-ukraine-la-russie-isolee-et-sous-pression-apres-l-annexion-de-nouveaux-territoires-en-ukraine-11077113</ref> Deus d' ces provinces la ([[Louganse]] et [[Doniesse]]) volént ddja peter evoye foû l' Oucrinne [[2014]]. Li province di [[Zaporidja]] a stî evayeye po les Rûsses esse mwaisse del pus grande [[cintråle nawearinne]] do payis. Li cene di [[Xhersone]] po waeranti les voyes po-z ahessî l' Crimêye (aprume e [[bevåve aiwe]]). Ces cwate provinces la vôtît leu raloyaedje al Rûsseye pa on referandom li 27 di setimbe. Mins ci fourit ene sôre di vôtaedje dandjreus arindjî sins libe tchuze des djins (99 åcint d' «oyi»). Cist egolafaedje la n' a nén stî rconoxhou pa l' [[ONU]].<ref>{{en}} https://web.archive.org/web/20221001212940/https://news.un.org/en/story/2022/09/1129047</ref> Årvier di çou k' voleut l' Rûsseye, des noveas payis ont dmandé di moussî dins l' [[OTAN]]: li [[Finlande]], el [[Suwede]] et l' Oucrinne leye-minme k' avént dmoré neutes disk' adon. Li Finlande î a polou intrer e 2023 et l' Suwede e 2024. Çoula raprepeye co dpus l' [[Aloyance Atlantike]] del Rûsseye. Sacwants citweyins eyet politikîs rûsses s' metnut åd triviè d' l' abrocaedje d' leu payis. On-z î rtrouve des opôzants a [[Vladimir Poutene]], metans [[Alecsi Navalni]].<ref>https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/27/navalny-ukraine-putin-russia/</ref> Mwints rûsses k' ont ebagué, foiravant des activisses, måtchnut télcôp po-z erbeler conte.<ref>https://www.themoscowtimes.com/2025/03/01/russian-opposition-holds-protest-in-berlin-against-ukraine-war-a88215</ref> == Shûte del guere == E 2024, li [[Corêye bijhrece]] evoya des [[sôdård]]s po copler l' Rûsseye. Dins l' dierin moes di s' goviernance (nôvimbe 2024), [[Joe Biden]] leya les Oucrinnîs saetchî des missiles amerikins dins l' cir rûsse. Les Rûsses eployît des [[drône]]s fabrikés e l' Iran. Fén setimbe 2022, les Rûsses ont fwait fé on [[referindom]] dins cwate provinces po k' les djins vôténxhe leu raloyaedje al Rûsseye. A pårti d' 2025, les [[USA|Amerikins]] s' ont-st ene miete rissaetchî po l' aidance a l' Oucrinne. Les Rûsses avancixhént tot doûçmint. E 2026, li front esteut todi bodjant, mins les Oucrinnîs avént ravanci ene miete. == {{HD}} == *{{Wks|Et cwè, avou l’ Oucrinne ?}} (idêyes di copineus et d' ene efuyeye) *{{Wks|Bénvnowe ås refudjîs blancs}} (diferince d' ascoyaedje sorlon l' nåcionålité des efuyîs) == Sourdants == {{Commonscat|2022 Russian invasion of Ukraine|l' guere d' Oucrinne}} [[Categoreye:Gueres]] [[Categoreye:Rûsseye]] [[Categoreye:Oucrinne]] mt82y34jtjxj4ye4gyfbrcki9t94rl7 0 50276 427826 413756 2026-10-31T19:32:13Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427826 wikitext text/x-wiki Li '''crijhe di Souwesse'''<ref>Riscrijhaedje li pus près do prononçaedje e walon di l' arabe «السويس», as-souwîss.</ref> (u '''Crijhe di Suwez'''), k' on lome ossu el '''deuzinme guere inte Arabes et Israyel''', u l' '''Abrocaedje del troezinne''' (dins les Payis arabes, e-n arabe «العدوان الثلاثي», al-3adouwân ath-thoulâthî, les troes innmis), uco '''li guere do Sinayî''' (e-n Israyel), c' est ene guere la k' [[Israyel (payis)|Israyel]], avou li [[France]] eyet l' [[Grande Burtaegne]] abrokît houte del [[wastene]] do [[Sinayî]] aviè l' [[tchenå d' Souwesse]]. C' esteut fén [[1956]]. == Cotoû == [[Imådje:Al-Ahram Newspaper Publish Suez Canal Nationalization.jpg|thumb|Anonce do nåcionålijhaedje do tchenå d' Souwez pa ene gazete edjipsyinne do 27 di djulete, avou foto da Nasser]] Li [[tchenå d' Souwesse]] (''canâl di Suwez'') a stî basti pa les Francès e [[1856]]. Il avént ene concession di l’ Edjipe po l’ espweter 100 ans å long. Adon, c’ esteut fini e 1956. Come di djusse, l’ Edjipe a volou riprinde li mwaisse tinance sol tchenå, et [[banåvli]] li societé ki l' espwetéve. Mins les Francès n’ ont nén volou. Il ont passé on scret acoird avou les Inglès et les Israyelîs po-z ataker l’ Edjipe, avou l' idêye di disdjoker [[Nasser]]. == Disrôlmint militaire == L' abrocaedje kiminça li [[29 d' octôbe]] [[1956]]. Les Edjipsyins fourît batous foirt raddimint, di cåze des bombårdumints. Tos leus [[avion]]s (dipus d' 215) et leus 125 [[tank]]s fourît distrûts. Tantea ki les operåcions militaires estént ddja fineyes li [[7 di nôvimbe]], dj' ô bén, après 9 djoûs. <gallery> Tanks Destroyed Sinai.jpg|tanks distrûts Mig15prepsail.jpg|Avion Mig 15 rapexhî </gallery> Mins l' Edjipe va bloker li passaedje des gros petrolîs dins li [[stroeteure di Tirane]].{{?}} Gn a pupont d’ petrole ki sait passer på tchenå. Ci-ci va dmorer clôs disk' å moes d' måss 1957. == Divudindje diplomatike == === Avancixhmint === Les [[Estats Unis]] et l’ [[Union sovietike]] vont oblidjî les troes atacants di rinde li tchenå ås Edjipsyins. Po çoula, les Estats Unis espaitchèt les Inglès a-z epronter des cwårs å [[FMI]] (Fond Daegnrece ås manoyes), ca i sont djus d' çanses et sins petrole. Avou ça k' les EU anonçnut k' i vont vinde ene boune pårt di leus obligåcions e [[lives esterlignes]], çou ki va fé baxhî carapmint li manoye inglesse. L' Arabeye sewoudite rifuze di livrer del petrole al France ey a l' Inglutere. Minme les ôtes payis d' l' [[OTAN]] ni lezî volnut nén livrer li ci k' i rçuvèt des payis arabe, po n' nén esse sipanis a leu toû.<ref>[[:en:Suez_Crisis#Financial_pressure|Do Wikipedia inglès]]</ref> Divant ces rujhes politikes ey economikes la, l' Inglutere, tote seule, arestêye li guere li 6 di nôvimbe. Les evayixheus divént awè cwité pol [[22 d' decimbe]]. I estît replaecîs pa des [[bleus casses]] di l' [[Organizåcion des Nåcions uneyes|ONU]]. Israyel dimora e Sinayî disk’ å moes d’ måss 1957. <gallery> UNEF in Sinai (8).tif|Bleus casses e Sinayî UNEF Soldiers with a Local in Sinai.tif|Item est i, avou onk did la </gallery> === Cåzes === Pocwè les Estats Unis ont i stî disconte l' abrocaedje ? I vlént porshuve li vindaedje do petrole di leus societés k' el poujhént e l' [[Arabeye sewoudite]], [[Coweyt]] et [[Catår]]. Po l' vinde e l' Urope et l' apoirter e l' Amerike pal pus coûte des voyes (po k' il î arive li meyeumartchî possibe). Les Sovietikes, zels, estént les mambors di l' Edjipe da Nasser. I veyént voltî li flåwixhaedje di l' Urope coûtchantrece, po rmete å pas les payis d' l' Ess ki vlént candjî d' redjime (did la, l' evayixhaedje del Hongreye e 1957 {{?}}). == Shuvance == [[Imådje:Crijhe Souwesse papî docteur.jpg|thumb|papî d' docteur do 2 d' decimbe 1956 dimandant l' permission a ene oto di rôler 10 km lon (di [[Rotchfoirt (veye)|Rotchfoirt]] a [[Yon]]) po raminer ene pacyinne ki vneut d' esse operêye, ca les otos ni plént pus rôler cåze do manke di petrole]] E l' [[Beldjike]], on a rastrindou les voyaedjes e-n [[oto]]. I faleut ene otorijhåcion po poleur rôler. Li Grande Burtaegne, k' aveut dvou ployî divant les Estats Unis, comprinda k' ele n' esteut pus ene grande foice eternåcionåle. Israyel riprindrè co l' Sinayî tins del [[guere des 6 djoûs]] (1967) {{?}}. == Sourdants == {{Commonscat|Suez Crisis|li crijhe di Souwesse}} [[Categoreye:Margayes inte Israyel et les Payis arabes]] [[Categoreye:Gueres]] [[Categoreye:Edjipe]] [[Categoreye:Israyel (estat)]] [[Categoreye:France]] [[Categoreye:Grande Burtaegne]] ovwq5ltsq1fq3gnrerkmsv3xizaxdjn 0 50295 428312 409923 2026-11-01T10:42:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428312 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} '''Multitude''', c' est li troezinme albom di [[Stromae]] k' a rexhou, e 2022. == Lisse des tchansons == <ref>[https://www.ultratop.be/nl/album/77c59/Stromae-Multitude Stromae - Multitude]</ref> # ''Invaincu'' # ''[[Santé]]'' # ''La solassitude'' # ''[[Fils de joie]]'' # ''[[L'enfer]]'' # ''C'est que du bonheur'' # ''Pas vraiment'' # ''Riez'' # ''[[Mon amour]]'' # ''Déclaration'' # ''Mauvaise journée'' # ''Bonne journée'' == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Plakes di muzike]] pks9qtmoxd3a5rmzubefhs9832go2tz 0 50311 427976 425262 2026-10-31T20:18:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427976 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Li Novia Tèstamint è walon}}'' (live)}} {{Dizo-tite|Li Novea Testamint e walon}} {{po|Novea Testamint|Novea Testamint (discramiaedje)}} [[Imådje:Novea Testamint.JPG|thumb|Coviete do '''Novea Testamint e walon'''.]] '''Li Novea Testamint e walon''' (''Li Novia Tèstamint è walon''), c' est on [[live]] ki rashonne les 27 escrîts do [[Noû Testamint]], tertos rmetous e [[walon]]. Il est l' ouve di 16 ratourneus diferins. Li live fwait 510 pådjes, çou k' endè fwait motoit li pus spès live k' euxhe måy rexhou pår e walon. Il a stî eplaidî so papî pa [[Jean Hamblenne]] e [[2022]]. ISBN 978-2-87594-048-3 == Contnou == # pp: 5-8. Adrovaedje (e francès) pa Jean Hamblenne. Il î cite les eplaidaedjes pa bokets k' avént ddja rexhou divant çoula, inte di zels: [[Cénk letes d' apoisse e walon (prumî live)]] eyet [[Cénk letes d' apoisse e walon (deuzinme live)|l' deuzinme live]], mins ossu li lete sint På ås Romins do [[Ké rfondou walon po dmwin ? (live)|live Djôr Staelens avou s' saye di novele ortografeye]]. # p. 9: Kékes mots so l' ortografeye ([[sistinme Feller|Feller]], [[rifondou]], [[sistinme disfrancijhî Djôr]]). # pp. 11-75: [[Evandjîle sint Matî]]: papîscrît ritrové dins ene bibioteke di [[Donostia]]; il aveut stî scrît e [[1862]] pa [[Nicolas Defrecheux]], [[François Bailleux]] et [[Auguste Hock]], tot å cmince di l' [[SLLW]], so ene kimande do prince [[Louwis-Lucyin Bonapåre]], li neveu da [[Napoleyon Bonapåre|Napoleyon]]. # pp. 76-112: [[Evandjîle sint Mår]], pa [[on ptit moenne di Rotchfoirt]] (diviè 1975). # pp. 113-176: [[Evandjîle sint Luk]], ratournaedje da [[Djôzef Mignolet]] (1937). # pp. 177-225: [[Evandjîle sint Djhan]], papîscrît da [[Joseph Tilkin]] (diviè 1980), nén etirmint fwait, fini pa [[Jacques Desmet]] (2022). # pp. 226-287: [[Ouve des Apoisses]], ratournêye pa [[Jean-Marie Lecomte]] (2004) rimetou e rfondou (2010); c' est l' modêye e rfondou k' est eplaidêye voci. # pp. 288-316: [[Lete sint På ås Romins]]: rimetowe e walon pa [[Djôr Staelens]]. # pp. 317-340: [[Prumire lete sint På ås djins d' Corinte]]: ratournêye pa [[Maurice Debatty]] # pp. 341-359: [[Deuzinme lete sint På ås djins d' Corinte]]: ratournêye pa [[Lucien Mahin]] # pp. 360-373: [[Lete sint På ås Galates]]: ratournêye pa Lucien Mahin # pp. 374-382: [[Lete sint På ås djins d' Efeze]]: ratournêye pa [[Bernard Louis]] # pp. 383-389: [[Lete sint På åzès Flipîs]]: ratournêye pa [[Djôr Staelens]] # pp. 390-396: [[Lete sint På åzès Clossîs]]: ratournêye pa Djôr Staelens # pp. 397-402: [[Prumire lete sint På åzès Texhlognårds]]: ratournêye pa Djôr Staelens # pp. 403-406: [[Deuzinme lete sint På åzès Texhlognårds]]: ratournêye pa Djôr Staelens # pp. 407-414: [[Prumire lete da sint På a Timotêye]]: ratournêye pa [[Jean Hamblenne]] (tecse riléjhou pa [[Anne-Marie François]]) # pp. 415-420: [[Deuzinme lete da sint På a Timotêye]]: ratournêye pa Jean Hamblenne (tecse riléjhou pa Anne-Marie François) # pp. 421-424: [[Lete da sint På a Tite]]: ratournêye pa Jean Hamblenne (tecse riléjhou pa Anne-Marie François) # pp. 425-426: [[Lete da sint På a Filemon]]: ratournêye pa Jean Hamblenne (tecse riléjhou pa Anne-Marie François) # pp. 427-446: [[Lete da sint På ås Ebreus]]: ratournêye pa Jean Hamblenne (tecse riléjhou pa Anne-Marie François) # pp. 447-453: [[Lete da sint Djåke]]: ratournêye pa Jean Hamblenne (tecse riléjhou pa Anne-Marie François) # pp. 454-459: [[Prumire lete da sint Pire]]: ratournêye pa [[Désiré Malet]] # pp. 460-463: [[Deuzinme lete da sint Pire]]: ratournêye pa Désiré Malet # pp. 464-470: [[Prumire lete da Djhan]]: ratournêye pa [[on ptit moenne di Rotchfoirt]] # p. 471: [[Deuzinme lete da Djhan]]: ratournêye pa on ptit moenne di Rotchfoirt # p. 472: [[Troezinme lete da Djhan]]: ratournêye pa on ptit moenne di Rotchfoirt # pp. 473-475: [[Lete da sint Djude]]: ratournêye pa [[Jean-Luc Fauconnier]] # pp. 476-507: l' [[Apocalipe]], redjårbêye pa [[Djôr Staelens]] == Corwaitaedje == Li live est corwaitî insi dins [[Rantoele-gazete|L' Rantoele]]: :''Dins li ptit monde di waloneus la k’ gn a co des pårteyes di topet po des tchitchêyes ortografikes, on n’ pout ki dner l’ tchapurnêye a Djan po s’ lårdjesse d’ idêyes so ç’ pont la. A costé des scrijhaedjes Feller (avou l’ accint lidjwès, namurwès, carolo, roman payis ou maxhî), gn a troes ouves ki sont-st eplaideyes e rfondou et cénk ôtes e « sistinme disfrancijhî Djôr »<ref>[[Lucyin Mahin]], {{Ran}} l° 102 (esté 2022) p. 15.</ref> == {{HD}} == {{Wks|Li Novia Testamint è walon}} (pådje do live avou sacwants bokets dedja la) == Sourdant == [[Categoreye:Lives|Novea Testamint]] [[Categoreye:Noû Testamint|*]] [[Categoreye:Crustinnisse|Novea Testamint]] [[Categoreye:Redjårbaedjes e walon|Novea Testamint]] [[Categoreye:Lives rilidjeus e walon]] [[Categoreye:Bibe]] [[Categoreye:Sints lives]] rzoz8me8l9iys9zc5dmlhxum4kimntg 0 50378 427943 413337 2026-10-31T20:10:23Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427943 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|500 expressions pour le dire en wallon}}'' (lives di spots)}} {{Dizo-tite|Lives di spots Laurent Dabe}} [[Imådje:Dabe Laurent 500 spots.JPG|thumb]] [[Imådje:Dabe Laurent 500 ôtes espots.JPG|thumb|tôme 2]] '''500 ratourneures po l’ dire e walon''', ki l' vraiy tite e francès, c' est «'''''500 expressions pour le dire en wallon'''''», c' est on [[live di ratourneures]] do [[walon]] sicrît pa [[Laurent Dabe]]. Il a rexhou e [[2021]], di l' Imprimerie Michel frères a [[Vierton]]. On deuzinme tôme a vudî e [[2024]] (dizo l' tite: '''''500 autres expressions pour le dire en wallon'''''). Côde e [[Wiccionaire]] : '''SpS38''' (loukîz a : [[Djivêye des lives di ratourneures et spots walons]]). == Vindince == Li prumî tôme a stî saetchî a 500 egzimplaires, et spoujhî divant l' fén d' l' anêye. ==Contnou == Les spots et ratourneures sont limerotés di 1 a 500. I sont scrîts e [[sistinme Feller]] tot notant l' accint d' [[Veskeveye]]. Après ça, i sont esplikés e francès avou tos les pondants et les djondants. == Kitaeyaedje do tôme I == * Rimerciymints: p. 5 & 7. * Adviertince: pp. 9-10 (li scrijheu î esplike si manire di fé) * Divant-z-ouve : Ôte esplikêye sol pocwè do live et l' impôrtance des ratourneures dins l' tuzance des Walons * Prumire schôtlêye: p. 17-19 (sacwants spots u d' ratourneures k' on pout rmete direk e francès, et lzès comprinde d' on côp). :''[[Wikt:i fåt esse pris po-z esse apris|i fåt esse pris po-z esse apris]] ''(9) :''[[Wikt:li ci ki voet ses voennes voet ses poennes|li ci ki voet ses voennes voet ses poennes]] ''(12) :''[[Wikt:i gn a ki l’ tram ki n’ a nén passé dsu|i gn a ki l' tram ki n' a nén passé dsu]] ''(14) :''[[Wikt:i n’ fåt nén mete tos ses oûs dins l’ minme tchena|i n' fåt nén mete tos ses oûs dins l' minme tchena]] ''(19) :''[[Wikt:i fåt prinde li tins come i vént|i fåt prinde li tins come i vént]]; [[Wikt:i fåt prinde li tins come i vént et les djins come i sont| et les djins come i sont]] et l' sô pa dou çk' i vént ''(20) * Deuzinme batchrê: pp. 21-23 (responses e walon a onk ki dit åk e francès) :''[[Wikt:ké novele|ké novele]] ? :: [[Wikt:avou on tonea, on fwait deus couveles|avou on tonea, on fwait deus couveles]] ''(21) :Que le Bon Dieu vous bénisse<ref>dijhêye cwand on [[stiernixh]].</ref> :: ''et [[Wikt:ki l' diåle t’ apice|ki l' diåle t’ apice]] !''<ref>li rimaedje ni va nén si on rmete li prumî boket e walon (ki l' Bon Diu vs beni'''xhe''').</ref> (24) :''[[Wikt:On n’ erva nén so ene djambe|On n’ erva nén so ene djambe]] ! :: vos è ploz rvudî ene: les deus sont-st evoye dins l' minme djambe // rimetoz è ene troezinme pol djambe do mitan ! ''(30) * Troezinme pårteye: pp 25-192 (dijhêye respondant a on trait d' caractere, diné e francès) * Cwatrinme pårteye: pp 193-246 (dijhêye respondant a on trait fizike, diné e francès) * Cénkinme pårteye: pp 247-277 (trover des dijhêyes walones k' on dit dins les minmes cotoûs ki des ratourneures kinoxhowes do francès). == Sacwants egzimpes == * [[Wikt:c’ est l’ batch vude ki fwait hoûler l’ pourcea|c’ est l’ batch vude ki fwait hoûler l’ pourcea]] (c’ est l’ batch vûde ki fêt hoûrlè lu pourcê) == Eployaedje sicolincieus == Dins des [[scoles di walon]], on sait eployî l' live a môde d' [[advina]] a pårti d' on caractere ou d' on trait fizike diné e francès (pårteyes 3 et 4). <center> {| class="wikitable" |+ Spot po des caracteres dinés e francès |- ! Caractere e francès !! Spot walon (mwaisse sicrijhaedje) !! Li minme e [[rfondou]] |- | ''un avare'' || ''i bwârit l'êwe k'i s'è lâvè lès pîds'' || i boereut l' aiwe k' i s' a lavé les pîs |- | ''un laconique'' || ''on n'dit nin mèsse deûs côps po lès min.mes sous'' || on n' dit nén messe deus côps po les minmes sôs |- | ''un trouillard'' || ''il ôrot one fayine intèr lès fèsses k'il a teum'rot d'la wîle'' || il åreut ene fayene etur les fesses k' il è toumreut d' l' ôle |- | ''un vieillard'' || ''il èst tins k'i s'tinche ôs coches'' || il est tins k' i s' tegne ås coxhes |} </center> == Alére == [[Lucyin Mahin]], 500 ôtes ratourneures po l' dire e walon, {{Ran}} l° 113, bontins 2025. == {{HD}} == [[Wikt:Sipeciås:Pages_liées/Sourdant:500_ratourneures_po_l’_dire_e_walon|Mots des lives di spots Laurent Dabe dedja ristudyîs e Wiccionaire]] == Sourdants == [[Categoreye:Lives di spots walons|Dabe]] [[Categoreye:Lives sol walon|Spots Dabe]] sdn4qy267h8tde4dpelgkpeva7sj2ak 0 50391 428136 395297 2026-11-01T10:10:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428136 wikitext text/x-wiki Li '''Tchestea Miranda''' (e francès, li ''château Miranda'' oubén l' ''château de Noisy''), c' esteut on tchestea di stîle neyo-gotike a [[Cele-dilé-Dinant]]. Il a stî distrût e [[2017]], mågré k’ bråmint des djins li vlént schaper. == Istwere == Tins del [[Revolucion francesse]], li conte di Liedekerke-Beaufort eyet s' famile sont metou a l' ouxh d' leu vî [[tchestea d' Vêves]]. I vont dmorer on tins dins ene cinse dilé Cele. Adon, après l' Revolucion, ciste famile la (k' esteut foirt ritche) a fwait basti on novea tchestea el plaece del cinse. Li coir di lodjisse a stî basti e [[1866]], eyet l' tour a stî basti e [[1907]]. Tins del [[deuzinme guere daegnrece]], des sôdårds almands ont viké dins l' tchestea et, après çoula, il a stî eployî come cinte di vacances po ls efants des djins ki boutént al [[SNCB]]. Epwis, il a stî abandné. <gallery mode="packed" heights="200" caption=""> File:Chateau de Noisy facade.jpg|li tchestea e-n ivier File:The Abandoned Castle (backside) (Explore) - Flickr - Bert Kaufmann.jpg|l' erî do tchestea File:Chateau Miranda.jpg|les montêyes e bleuwe pire d' [[Itåleye]] </gallery> == Distrujhaedje == E [[2013]], li conte di Liedekerke-Beaufort (li dischindant do ci k’ a fé basti l' tchestea) a dmandé on permis pol distrure. Adon, bråmint des djins estént mwaijhes ey ont vlou djoker cist afwaire la. I gn a yeu 8.000 djins k' ont siné ene [[peticion so les fis]]<ref>Philippe Farcy, [https://www.lalibre.be/belgique/2014/01/26/noisy-le-naufrage-dun-joyau-du-patrimoine-belge-RQHNT7E75ZEKNOZL46U2LBL3FY/ « Noisy, le naufrage d’un joyau du patrimoine belge »], dins ''[[Libe Beldjike (gazete e francès)|Li Libe Beldjike]]'', li [[26 di djanvî]] [[2014]].</ref>, puzieurs manifeståcions, eyet minme des plintes å tribunå d' [[Dinant (veye)|Dinant]] et å [[Consey d' Estat]]. Mins, al difén, li tchestea a stî distrût e setimbe 2017. == Sourdant et pî-note == [[Categoreye:Rilomés bastimints|Tchestea Miranda]] {{Commons|Category:Château Miranda}} fmwjv0kwxxni1wesaygpoh6ascqiuss 0 50398 427615 386351 2026-10-31T18:57:31Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427615 wikitext text/x-wiki {{Djermon Urope}} '''Winston Churchill''', c' esteut on politikî [[Rweyåme-Uni|burtaenike]] k' a stî foirt rlomé po-z awè stî el [[prumî minisse]] d' ès payis pindant l' [[deuzinme guere daegnrece]]. Il aveut askepyî li [[30 di nôvimbe]] [[1874]], a [[Woodstock]], ey aveut morou li [[24 di djanvî]] [[1965]], a [[Londe]].{{infoboesse}} == Politike == Il a stî mimbe do pårti di droete [[Rweyåme-Uni|burtaenike]] li pus peuprece : el ''[[Conservative Party]]''. == Pårlaedje == L' onk d' ses pårlaedjes est foirt kinoxhou. C' est l' ci ewou çk' i clatche k' el [[Rweyåme-Uni]] n' va måy s' rinde : « ''We shall never surrender !'' » Cisse fråze ci a sti riprindowe dins ene tchanson da [[Supertramp]]. Mins nerén, l' tite d' èç cåzaedje ci, c' est : ''[[:en:We_shall_fight_on_the_beaches|We shall fight on the beaches]].'' == Referince eyet sourdant == dukcrkcoq9nni9ibqzfedlcusq9k5r6 0 50415 428160 421144 2026-11-01T10:14:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428160 wikitext text/x-wiki '''Marcel Darimont''', c' est on [[scrijheu e walon|scrijheu]] d' [[pîces di teyåte e walon]], k' a skepyî a-n [[Andrimont]] e [[1930]]. Il a scrît eto des ramexhnêyes d' arimés e francès, et sacwants d' ses bokets ont passé so des gazetes di powezeye e francès, come ''Repères''<ref>Limeros 231, 232…</ref> ou ''Plumes et Pinceaux''<ref>Limeros 134, 135…</ref>. Il a studyî al sicole di walon d' Nameur, mon les [[Lès Rèlîs Namurwès (soce)|Relîs namurwès]].<ref>[https://neptun.unamur.be/ark:/83449/00cd309f75 ''Les Cahiers wallons'', anêye 2006, {{l°|6}}, p. 169.]</ref> == Ses pîces di teyåte e walon == * « Fi d’houyeu », pîce e-n èn ake, 1949 * « Po vos bias ouy, Rita », pîce e cwate akes, 1994 * « Pière èt li p’tit leûp », pîce po ls efants, 1998 * « Les fréjes di Wepion », k' a rçû li deuzinme pris del [[Union Culturele Walone]] e 2001 == Sourdants == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Darimont]] [[Categoreye:Teyåtreus e walon|Darimont]] [[Categoreye:sicrijheus e francès|Darimont]] spwuuw4bnrl8ikbpdz5zs30406vzs7o 0 50472 428117 387562 2026-11-01T10:07:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428117 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Rastrind, sés’!''}} [[Imådje:Van Vynckt Rastrind2.jpg|thumb]] '''Rastrind, saiss ! tôme 2''' (''Rastrind, sés! tome 2''), c' est l' deuzinme [[live (po lére)|live]] ki rashonne les [[biyets d' oumeur]] ki [[Bernard Van Vynckt]] dit totes les samwinnes so ''[[Radio Catolike Francesse (tchinne di radio)|RCF Sud Belgique]]''. Ces-ci vont do 5 d' octôbe 2020 å 28 di djun 2021. Li live a vudî e moes d' nôvimbe [[2021]], eplaidî pa l' [[S.N.R.]] «#Namur inc.» (come li prumî). Les tecses sont scrîts e [[rfondant namurwès]] sol pådje di droete, avou leu ratournaedje e francès vizon vizu. I sont-st enimådjîs di fotos sol costé francès (comintêyes e francès). == Contnou == * Divant-z-ouve (e francès) p. 5 * Tåve des tecses pp 6-7 * Adrovaedje (e francès pa Michel Lecomte) p. 9-10 * Rastrind, saiss (esplikêyes do tite) p. 11-17 * biyets do 5 d' octôbe 2020 å 28 di djun 2021: pp 18-229 * esplikêyes sol lijhaedje do walon (e francès) pp 231-233 * mot do prezidint del radio (e francès) pp 235-236 * mot d' l' eplaideu (e francès) pp 237-241 * so les [[Walons del Wisconsene]] (e francès) pp. 242-243 * so li scrijheu (e francès) pp. 244 * so l' radio RCF Walonreye (e francès) pp. 245 == Tinmes == Come di djusse, po on [[mwaisse curé]], gn a des biyets sol [[rilidjon catolike]], inte di zeles sacwants sol [[Påpe Françwès]] (si live «Tertos des soçons», si voyaedje e l' [[Irak]]). On î aprind des sacwès so les [[Yazidî]]s. Po les [[sint]]s, gn a on biyet so [[sint Rmåke]]. Gn a eto des [[etnotecse]]s, onk so l' coûtivaedje des [[betråle]]s, et l' ôte des [[canada]]s dins l' [[Hesbaye]]. Li scrijheu î mostere l' alaedje cwand il esteut djonne, et ene miete kimint k' ça a candjî al dilongue des ans, disk' å djoû d' ouy. Gn a eto sacwants biyets so l' [[fotbal]] (li scrijheu a djouwé lontins come [[referé]]). Des côps adiercîs po ene mierdjin: Marcel Javaux, Michel Lecomte, [[Thomas Meunier]], [[Diego Maradona]] (î mostrant l' diferince di persounålté avou [[Eden Hazard]]). A-st ossu on messaedje sol coûsse a velo [[Gand-Wevelguem]]. Gn a des biyets d' politike, so les vôtaedjes ezès [[Stats Unis]] (li scrijheu ni poite nén [[Donald Trump]] dins s' cour). Onk so [[Aung San Su Kyi]]. So l' economeye, on lirè voltî «Li monde årvier», la k' i rvént so les rujhes des pratikes avou l' disparexhaedje des vicantès djins capåbe di vos rçure dins les [[banke]]s et ôte pårt. Åresse, i rvént foirt sovint so l' aidance ås pus pôvès djins. Come di djusse pol termene rascovrowe pås biyets, on nd a dipus d' onk sol [[minêye di cron virûsse]]. Inte di zels so les amindes cwand on dispasséve le cwotas d' prezince dins ene metowe recloyowe plaece (concert di muzike e l' eglijhe di [[Crupet (viyaedje)|Crupet]], shuvou so troes biyets). Come rweyalisse, li scrijheu nos dene deus u troes biyets so les [[rwè]]s et leu famile : onk so [[Flipe prumî d' Beldjike]] eyet li princesse eritresse Lisbete ey onk sol moirt do prince-consôrt Flipe d' Edimbork (pp 183-187). Avou ça k' i nos prezinte ossu on live d' èn istoryin flamind ki préjhe les [[Bas Payis borguignons]]. C' est l' veur k' i dmeure bråmint des beas bastimints di ç' trevéns la a… [[Brudje]], [[Gant]], [[Brussele (veye)|Brussele]]. Li dierin biyet nos evoye co pus lon dins l' tins, do trevén del [[Lotarindjeye]], avou l' vizite di l' eglijhe di [[Wahå]]. Li signeur di Wahå aveut minme edjîstré on mwaisse raploû des gros colés del Lotarindjeye a Wahå. C' esteut dins les anêyes 950. == Ombrires di des ôtes waloneus == Dins sacwants biyets, i rprind des tecses di des ôtes waloneus: * des [[fåves di Lafontinne]] da [[Joseph Houziaux]] (pp 13-15) * on long ratournaedje e walon d' on scrît [[filozofike]] da Philippe Vauchel k' on doet a [[Anne-Marie François]] (pp 165-169). * on [[såme (priyire)|såme]] ratourné pa [[André Henin]] (dins «Recwiyem po m' soçon», p. 51). Dins l' biyet so [[sint Rmåke]], i rahouke on scrijhaedje da [[Jean Hamblenne]] ki fwait cåzer l' [[leu]] ki l' sint åreut fwait bouter come on [[bådet]] (p. 143-145). Tant k' å boket 34, c' est on corwaitaedje do [[live di spots Denis]], la ki l' sicrijheu a stî rapexhî ene hiede di [[ratourneure]]s po-z enimådjî ses mots walons. Tot shuvant la li [[djhêye]] k' on tecse e walon sins [[spot]], c’ est come del [[sope]] sins [[sé d' coujhene|sé]]. == Corwaitaedje == === Lingaedje walon === Li [[croejhete (linwince)|croejhete]] est al leccion, come on l' acsegne al [[sicole di walon d' Nameur]]. Insi, li prono coplemint est todi metou divant l' aidant viebe. :''Sint Elwè '''l’''' a vnou cweri (p. 143). C' est foirt plaijhant di vey l' uzaedje des [[aduzoe]]s, dins l' tradicion des [[Relîs namurwès]]. :''On fel merci, '''savoz''' (p. 127). :''Come cwè, i gn a nén k' des mizeres so tere, '''don''' (p. 127). :''Did vaila, addé l’ Bon Diu, ni nos rovyîz nén, '''dowê''' ! (p. 49). Come dins toplin des lives di noûs [[scrijheu e walon|scrijheus]] e 21inme sieke, li rîle des troes cossounes n' est nén todi shuvowe. On dvreut awè: «''dji l' åreûve r'''i'''calé''» (p. 149), «''deus anêyes d'''i''' rote''» (p. 101). Boun eployaedje di l' aidant viebe «esse» po les viebes å prono, mins co pacô èn acoird flotchrece do [[pårticipe erirece]]. On dvreut scrire, metans : «bén des ptits ovrîs s' ont rtrov'''é''' å tchômaedje» (p. 83). Li viebe «sawè» dins ene fråze di noyaedje est bén dhalé di l' adviebe «nén», come li dmande l' uzaedje walon: :''Cwand on n' sait rçure comifåt ses bounès pratikes,…'' (p. 125).<ref>«Cwand on n' sait '''''nén''''' rçure…» ni sereut nén fås, mins nén si tipike.</ref> Po les noûmots, li scrijheu ni rwalonijhe nén les calcaedjes do francès, mins les mete tés kés, avou l' fôrmule «come on dit e francès» ou «sapinse k' on dit e francès». Mins padecô, i dene on mot e walon po onk dins on lingaedje etrindjir. Insi, l' eciclike do Påpe Françwès «Fratelli tutti» est rlomêye e walon «Tertos des soçons». Li live est stoelé di spots walons, té k' on les dit, sins crombe måhonteusté po-z eployî des mots k' estént e-n on [[Livea sociolinwistike d' on mot|redjisse]] «nén scrijhåve» e 20inme sieke. * «[[Wikt:drole come on stron ki vole|drole come on stron ki vole]]» (p. 39). * li trossî, «[[Wikt:strin å cou et feu dvins|strin å cou et feu ddins]]» (p.135). Sifwaitmint po «[[Wikt:aler caner les gades et brider les lumçons|aler caner les gades et brider les lumçons]]», mins la, c' est paski gn a pus nouk ki sait l' prumî sinse di «[[Wikt:caner|caner]]». Po poleur eployî ces mots la, — so antene et po on curé, cobén — i s' esplike insi : :''Tos ces mots la ni sont nén grossirs, savoz. I deynut, sacwants côps, li verité platezak'' (p. 221). === Dinêyes eciclopedikes === Dins l' boket so les [[Bas Payis borguignons]], li scrijheu ni djåze waire del Walonreye d' asteure, di çou k' ele divreut ås duks di Bourgogne. Tot biesmint paski l' Walonreye, c' esteut pol mitan li [[Principåté d' Lidje]], ki les Borguignons, c' esteut leus innmis. Dins l' restant k' esteut pår dås Borguignons, les [[dutcheye]]s di [[dutcheye di Nameur|Nameur]], do [[dutcheye do Lussimbork|Lussimbork]] et do [[dutcheye do Hinnot|Hinnot]], n' aveut nole grande veye martchande, po-z î basti des rlujhants monumints.<ref>[[Lussimbork-veye]] n' estant nén e l' Walonreye d' asteure, et [[Tournai]] estant co francès, adon {{?}}.</ref><ref>[[Lucyin Mahin]], {{Ran}} l° 102, p. </ref> == Alére == [[Lucyin Mahin]], {{Ran}} l° 102, esté 2022, p. 15. == {{HD}} == {{Wks|Rèqwiyèm po m’ soçon}} (onk des tecses do live) == Sourdants et pî-notes == [[Categoreye:Lives e walon]] pv66tazd126wy8fqcif68yysoc66ith 0 50535 427512 387930 2026-10-31T18:40:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427512 wikitext text/x-wiki {{Djermon Teri}} El '''teri Sint-Teyo do Coûtchant''' (eto lomé : '''vî teri Sint-Teyo'''), c' est on teri a [[Dårmè]]. Ci teri ci est foirt al limotche avou [[El Dochriye]]. Il est etur l' [[teri do Båyemont]] (å Coûtchant) eyet l' [[teri Sint-Teyo do Levant]] (å Levant). == Fotografeyes == <center><gallery> Imådje:Teri Sint-Teyo do Coûtchant Scayé.jpg|alt=|Prumire intrêye do teri. Imådje:Teri Sint-Teyo do Coûtchant Plake.jpg|alt=|Ene plake ewou çk' est scrît l' deuzinme no do teri. Imådje:Teri Sint-Teyo do Coûtchant Edroet.jpg|alt=|Avuzion sol teri viè on bastimint des viyès oujhenes. Imådje:Teri Sint-Teyo do Coûtchant Åbes.jpg|alt=|Gn a totplin d' åbes åtou. Imådje:Teri Sint-Teyo do Coûtchant Montêye.jpg|alt=|Deuzinme intrêye avou l' N581, k' est l' voye k' on voet å fond. </gallery></center> == Sourdant == {{RC/Tchålerwè/Teris}} 98bgeihalojd5vo3yljbgnlegvph3w0 0 50536 428285 421528 2026-11-01T10:38:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428285 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Favenale''}} [[Imådje:Warnier Fåvnale.JPG|thumb]] ''' Fåvnale'''<ref>[[no d' plaece]] del [[Grande Han]], acertiné e [[TG1]] p. 48 (''molin d' fåv'nale'').</ref> (''Favenale''), c' est on [[roman e walon]], sicrît pa [[Jacques Warnier]] e [[2020]], ey [[eplaidî]] ås edicions [[Tétras Lyre]] (dins l' coleccion « [[coleccion Cok di brouwire di Walonreye|di Walonreye]] ») e [[2021]]. Li fåve est publiyeye e walon sol pådje di hintche avou l' ratournaedje francès vizon vizu (sol droete pådje). ISBN 978-2-930685-55-7 == Idêye d' atake == Dandjreus ki l' [[Djåke Warnî]] a stî rapexhî ene viye racsegne istorike — ou est ç' ene [[racontroûle]] ? — so on viyaedje k' åreut disparexhou dins les bwès di l' [[ancyin ptit ban]] d' [[Grande Han]]. Aveut la seur on molén, poy ki l' [[no d' plaece]] a dmoré : li '''[[Molén]] d' Fåvnale'''. Ci lomaedje la est co rlevé insi dins les [[anêyes 1930]] dins l' [[live Haust so les nos d' plaece del Walonreye]]. L' «enûlé»<ref>«s' enûler» est sovint siervou e live po dire «disparexhe».</ref> viyaedje di Fåvnale åreut yeu ene [[tchapele]], k' åreut stî dismolowe po basti l' [[eglijhe]] di [[Ptihan]]. C' est don ki l' viyaedje s' a vudî d' ses dmorants. Pocwè ? C' est çou ki l' roman va mådjiner. == Môde di scrijhaedje == Li scrijheu est eto [[radiowisse]]. Adon, i lyi a-st stitchî ci idêye ci: c' est les schoûteus di si emission «''[[Li shijhe walone (emission)|Li sîze walone]]''» ki vont miner l' paskeye, sol cwacwa ki c' est lu k' a metou e-n erote (pa ké sint l' hamtea d' Fåvnale s' a-t i dispeuplé ?). Po fé pårticiper ses schoûtants, Djåke lezî dmande ene kesse al fén di tchaeke emission. Li prumî ki respond djusse, i lyi propôze troes voyes pol fåve si porshure dins l' tchaptrê d' après. C' est l' voye ki l' schoûteu·se a relî ki serè tchoezeye po l' shûte di l' istwere. == Plaeçaedje dins l' espåce et dins l' tins == Fåvnale, di ces trevéns la, c' est don bén on hamtea do conteye di Derbu. Gn a ene tchapele, k' on pout dire ene eglijhe, poy k' i gn a on curé. Les hamteas les pus près, c' est [[Pitihan]] et [[Biron (Derbu)|Biron]]. C' est la k' les djins ki cwitèt Fåvnale si vont rastapler. Nos estans do tins d' l' [[Ancyin Redjime]], dins les [[Bas Payis otrichyins]], dandjreus. Mins pår divant l' ringne di [[Djôzef II d' Otriche]]. Kimint l' sait on ? Paski dins si [[dvanzouve]], li scrijheu nos aprind — u nos rmimbere — ki, e [[1783]], Djôzef II disfinda k' i gn åye co des [[ermitaedje]]s so ses tere. Et k' al fén do roman,… mins i n' fåt måy dire li fén d' on roman, paret ! Waire d' ôtès racsegnes po poleur mî dater l' paskeye. On sait djusse ki l' djustice est rindowe pa on [[privot]], et k' i gn a ene [[privoté]] dins l' cotoû, mins on n' dit nén wice å djusse. Derbu esteut ene conteye. Les djins k' alént e [[pelrinaedje]] fijhént voltî l' voye a Notru-Dame di [[Tchivrumont]]. Adon, li grande veye li pus près, c' esteut [[Lidje (veye)|Lidje]]. Les sôdårds si batént a l' [[espêye]] ey a l' [[årbalesse]] ([[trinkin]]). Les «[[adjints d' såvrité]]» d' on privot alént i poleur poirter ene [[åre å feu]] dins l' istwere ? Dimandez lu a èn istoryin des [[åre]]s. Emey les djins, i shonne ki les [[sieke ås loumires|idêyes des filozofes]] shonnént s' awè spårdou. Dins l' tiesse da Djhan Colin, li mwaisse personaedje, todi. :''A dater d' ouy, dji n' vou pus esse èn ome ki ndè sieve èn ôte''<ref>p. 254, adon ki l' conte di Derbu el vout lomer privot.</ref> Tot çoula nos amoenne a-z avirer l' trevén la ki l' roman s' pôreut passer. Ci sereut dvins les [[anêyes 1770]]. == Prezintaedje == Djihan Colin, dabôrd, li mwaisse personaedje k' on a dit, ni provént nén do payis d' Derbu (mins on n' dit nén d' wice k' i vént å djusse). Il a-st arivé a Fåvnale doze anêyes divant nosse roman. Come [[priyesse]], tot djonne rexhou di ses scoles di teyolodjeye. Li prumire djin k' il a rescontré, c' est Djhene (rifrancijheye ''Jane''), ene djonnete di si ådje, et k' avize esse ôrfulene di mame. Si pa, Gaston, foirt catolike, l' evoye tofer mete des fleurs al tchapele. Ça fwait: les deus djonnès djins si veyèt todi pus sovint. Et gn a on sintimint ki crexhe dins l' cour da Djhan, «k' i n' aveut djamåy kinoxhou dvant». Mins tot çoula s' passe sins aler foirt lon, come do peur amour sins seke (mins Djhan nel lome måy insi). Tantea ki les canlaedjes ont cmincî dins l' cotoû, et fi-z e-n aweye, li novele, toirtcheye e ctoirtcheye, a-st arivé ås orayes do privot, k' a scrît a l' [[eveke]]. Ké eveke ? Derbu, asteure, est dins l' [[dutcheye do Lussimbork]], ki les viyaedjes gåmès estént dins l' evetchî d' [[Trive]]. Mins Derbu n' a stî raloyî å Lussimbork k' e 1939.<ref>[[TG4]] a «Durbuy»</ref> [[Li privoté d' Derbu]] esteut pus grande ki l' conteye di Derbu, eyet metowe purade avou des viyaedjes del [[conteye di Nameur]]. Mins l' eveke di Nameur, c' esteut ossu l' [[Prince-eveke di Lidje]]. Nameur n' a cmincî a-z esse èn [[evetchî]] k' e 1802. Tantea ki l' «eveke» (istoricmint, li [[prince-eveke di Lidje]]) est d' acoird avou l' privot po stofer l' afwaire… tot pindant l' hanteuse. Mins Djihan prind tos les toirts a s' dos. Ça fwait k' c' est lu k' est codåné a esse pindou li londmwin do «procès». Awureuzmint, n a-st ene sakî k' a crantchi l' coide et, cwand l' xhame est rsaetchî dzo les pîs do codåné, li coide sicote. Rouf evoye, nosse Djihan. I va passer dijh ans come [[sôdård å paymint]] ([[mierçunaire]]). On n' sait nén trop po ké mwaisse, mins c' est ås «lonpayis» (p. 252), «des payis ki n' kinoxhèt nén nos såjhons» (p. 28). Il a-st aprins a s' bate come on baligand. I nd årè bén dandjî dins l' brete k' i va aveur avou l' privot, et si consyî, Djôr di [[Hé (Derbu)|Hé]]. == Corwaitaedje do live == === Sicolodjeye des personaedjes === Djihan, c' est èn ancyin priyesse, mins ki s' distaetche tot doûcetmint d' ses creyances. Portant, ça n' si fwait nén do djoû å londmwin. :''Dji n' a pus måy ovré come priyesse. Portant, dj' a tofer wårdé dins m' saetch mes ahesses d' ome d' eglijhe. Et s' les a dj' sovint sôrti po-z aidî les djins a passer l' laid hiket del moirt, moirt ki, bén sovint, c' est mi ki vneut d' elzî dner.'' (p. 78). Insi, cwand Grigwere lyi dit :''Al wåde do Bon Diu ! Li Bon Diu ! si vos dvoz conter sor lu ! I respond: :''Grigwere ! Vos alez fé on blasfeme. E l' plaece, gn a des idêyes k' anoncèt les revolucions del fén do 18inme sieke ki s' on edjîstré dins s' tiesse: :''Les tins k' tot l' monde pôrè dire çou k' i pinse ni sont nén co vnous.'' (p. 30). Li spårdaedje di ces idêyes la e sin del tiesse da Djhan si comprind, poy k' il a voyaedjî tos tchamps payis. C' est nén si åjhey a-z admete, istoricmint dins l' råjhonmint da Djene u da Grigwere (li djonne copleu da Djhan), ki n' ont måy cwité Fåvnale. :''Kimint ploz co croere å [[Bon Diu]] après çou ki vs a-st arivé ? (…) Si dji va al tchapele, ci n' est nén tant po vosse Bon Diu, ki po l' sovnance d' ene djin k' dj' a veyou voltî.'' (p. 80, dins l' boke da Djhene). === Lingaedje walon === Do costé del croejhete, on rlevrè l' uzaedje, a tot côp, di l' [[aidant viebe]] «awè» avou les viebes di candjmint: :'' Li prono coplemint est bén rmetou e s' plaece, divant l' aidant viebe: :''Les deus omes tournicotént e l' måjhone, sins trop sepi cwè fé, sins '''s’''' oizeur ashir (p. 106). :''On trô wice k' n' '''si''' dveut måy rén passer (p. 18). L' acoird do pårticipe erirece est sovint bon, sorlon l' croejhete walone (nol acoird avou l' droet coplemint metou padvant): :''C' est tolminme vos k' a touwé l' båshele Djene ! :: Awè, c' est l' vraiy, dji l' a '''touwé''' ''(p. 190). Portant, li sistinme do francès (ricopyî årtificielmint d' l' itålyin, ki vout l' acoird) a vnou troubler sacwants côps l' ortografeye. On dvreut insi aveur: :''Dj' a oyou l' vwès da Djene; dj' a sôrtou foû del tchapele, dji l' a '''houkî''' (…) dj' a roté viè wice k' i m' avizéve ki dj' l' aveu '''etindou''''' (p. 112). :''Il aveut stî cweri ene [[årbalesse]] k' il aveut '''catchî''', tcherdjeye<ref>cial, c' est èn addjectif: l' årbalesse '''esteut''' tcherdjeye.</ref> a l' intrêye del måjhon del Privôté'' (p. 210). Li scrijheu eploye voltî l' [[adjondrece]] tipicmint walone «[[Wikt:et s’|et s’]]», avou candjmint d' plaece do prono [[sudjet]]: :''Si pere ni candja nén d' vire, '''et s’''' diva-t ele schoûter'' (p. 98). C' est dandjreus des respondeus del [[Hesbaye]], k' avént wangnî l' droet di porshure l' istwere, k' ont pacô fwait scrire ene [[divanceye voyale]] «i-»: :'''im′''' ''pôrîz eminer a ene plaece ki vs djudjrîz boune po çoula ? '' (p. 256).<ref>Lidje: '''''mi''' pôrîz v’''…, Årdene: '''''mu''' pôrîz v’'', Hôte Seure et Tchålerwè : ''[[Wikt:èm|èm]] pôrîz v’?''</ref> :'''it′''' ''sinss mori ? Sinss li veye ki cwite ti coir, måssî ?<ref>Lidje: '''''ti''' sins′…'', Årdene: '''''tu''' sins′…'', Hôte Seure et Tchålerwè : ''[[Wikt:èt’|èt’]] sins′</ref> == Critike == [[Patrick Delcour]] a scrît, e francès, ene critike so l' ovraedje.<ref>Delcour, P. (2022). Compte rendu. ''Wallonnes'', ''2e trimestre 2022'', 30‑31.</ref> Elle a stî eplaideye on deuzinme côp, sins candjmint, å shuvant limero.<ref>Delcour, P. (2022). Compte rendu. ''Wallonnes'', ''3e trimestre 2022'', 31‑32.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Romans e walon]] [[Categoreye:Romans istorikes e walon]] 7t2lj6viq0jogjf75tn52mvdnvvvitn 0 50594 428304 421675 2026-11-01T10:41:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428304 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|L'Amoûr à l'Alambra}}'' (roman)}} {{Dizo-tite|L' amour a l' Alambra}} '''L' amour a l' Alambra''' (''L'Amoûr à l'Alambra''), c' est on [[roman istorike]] e walon sicrît pa [[Djôzef Mignolet]] e [[1964]]. == Istwere do papîscrît == Il a stî wårdé pal famile do scrijheu. Pu prusté po scanaedje al [[Bibioteke des Lingaedjes del Walonreye]] e 2021. Adonpwis, li scanaedje a polou esse riwaitî po-z esse ritapé so l' [[Aberteke (waibe)|Aberteke]] e 2022. == Plaeçaedje dins l' espåce et dins l' tins == Li sinne si passe e l' Andalouzeye arabe, tins do ringne da [[Youssef I d' Gurnåde|Youssef prumî]], k' endè l' mwaisse personaedje omrin. Youssef prumî d' Gurnåde monta sol trône e [[1333]] et mora assaziné e [[1354]]. Li sinne si passe après l' [[batreye di Salado]] ([[1340]]) k' on è djåze dins l' tecse. Metans don l' roman inte 1340 eyet 1354. Les sinnes si pasnut a [[Gurnåde (Espagne)|Gurnåde]], foiravant e l' [[Alambra]]. Pu a [[Almeria]], eyet inte les deus veyes, dins l' [[Siera nevada]]. Li mwaisse personaedje femrin, c' est ene [[bowemyin]]ne, Zoreyya. Sorlon li scrijheu, elle esteut dins les prumîs djupsyins k' avént-st abagué e l' Espagne. == Racourti == Li rwè [[Youssef I d' Gurnåde]] a rescontré ene djonne [[Bowemyin]]ne, Zoreyya, pus bele ki l' djoû. I l' a priyî e l' [[Alambra]] por leye divni s' favorite. Ele provént des payis del [[Noere Mer]] ey a rôbalé tote l' Urope avou ses parints, ki sont moirts asteure, wangnant s' crosse tot dansant les danses des [[djupsyin]]s. Mins l' efant (elle est co tote djonne) s' anoye ladrî, ki c' est come ene prijhon d' ôr. Al fén do [[cwareme muzulman|cwareme]], come tos ls ans, gn a ene grande fiesse å palå. Vo n' la-t i nén k' Zoreyya si leve et danser dvant tertos. Li rwè end est tot côrcî et l' reclôt dins s' boudwer, sins l' aler vey des djoûs et des radjoûs. I finixh pa lyi pardoner et lyi dmande di l' acpagnter a [[Almeria]] po passer l' esté al mer, dilé l' emir Abderamane. Mins a ene fiesse dinêye pa l' emir, la k' gn a ene trope di bowemyin ki vnèt danser divant les priyîs, Zoreyya ni s' sait ratni, et monte sol sinne po danser avou zels. Al fén del danse, li såle clatche des mwins a tot spiyî, mins li rwè Youssef end est malåde. I dit a s' [[boy (bôrea)|boy]], Ali Boulouf : «Dimwin, ele doet mori».<ref>[[Lucyin Mahin]], {{Ran}} l° 105, p. 15.</ref> == Wårdaedje do suspinse == Al fén do setinme tchaptrê, Zoreyya est codånêye a moirt po-z awè dansé on deuzinme côp divant tertos, al fiesse di l' emir Abderrahmane, a Almeria, la k' i sont e «vacances d' esté». Mins Ali Boulouf, li droet bresse da Youssef, el voet skifter evoye a tchvå, après l' shijhe. E mitan do nouvinme tchaptrê, Zoreyya djeure di n' pus rmete les pîs a l' Alambra. Li viye [[djupsyin]]ne ki l' a rascoyî respond: «Ni djeure nén, mi efant ! Siermint d' amour et siermint d' sôlêye sont del minme famile.» == Dinêyes eciclopedikes == So: * l' [[Espagne]] * [[Gurnåde (Espagne)]] * l' [[Alambra]] * [[Youssef I d' Gurnåde]] * [[Almeria]] * li [[zambra]] * li djeyografeye del [[Siera Nevada]] * li floriconte des sintes Mareye et l' perlinaedje des Bowemyins ås [[Sintes-Mareyes-del-Mer]], po-z î fiesti eto [[sinte Sara]]. == Boket do live == :::'''Separåcion''' :''Li leddimwin di ç' djoû la, adon k' å pôrt, les djins doirmént co, Youssef, moussî li pus simplumint do monde, cwita l' palå avou Ali, po rbate les boirds del mer, disk' ås aboirds d' Adra. :''Vola deus nutes k' i n' aveut nén clignî les påpires, télmint k' Zoreyya l' assådéve. Asteure k' i l' creyeut moite, i vleut rtrover s' curêye po l' mete a pont e l' moskêye di l' Alambra. :''Po n' nén troubler ses pinsêyes, Ali Boulouf el shuveut sins moti, fijhant l' ecwanse di cweri, come lu, li coir del djonne feye. :''I rtournît don les hopeas d' såvlon k' i rescontrént. I s' arestît divant tchaeke pire ki les flots vnént bate. Et tofer, Youssef endaléve, li front clintchî, sospirant l' no del favorite tant inmêye. :''A on vî pexheu ki renawive ses filets, i s' fijha minme espliker les corants del mer, po sepi wice k' ele ritapéve les neyîs. A schoûter l' ome, c' esteut al gofe d' Almeria. Mins Youssef nel creya nén. N' aveut i nén rbatou l' gofe so tote si longueur sins rén trover ? :''Dizesperé, i s' aresta e l' plaece la k' Zoreyya aveut cwité Ali. Et, po s' waeranti do solo k' esteut asteure hôt e cir, i s' ripoiza a l' ombe d' on pålmî. :''Sol rivadje, li veye ratakéve come todi. Divins les djårdéns, on coyive les olives et les orandjes. Les pexheus, zels, apontiént leus bateas, et des trûlêyes d' efants djouwént e l' mer, tot cactant come des volêyes di sprewes. :''Youssef aveut vraiymint l' cour moudri. :''- Voess, dijheut i a Ali, asteure, dji comprind seulmint k' dj' a stî trop deur por leye. Ele ni cnoxheut rén d' nos acostumances et d' nos lwès. Ses danses et ses tchansons estént tote si veye. Mi, avou des promesses et des ôrreyes k' ele n' acontéve nén ddja, dji l' a-st assaetchî a l' Alambra. Mins l' Alambran' fourit måy por leye k' ene prijhon. Ele ni vleut ki d' esse libe et inmêye. L' a dj' måy inmé come ele li voleut esse ? Por leye, dji n' a stî k' on mwaisse, k' ele schoûtéve po l' amour, do mî k' ele poleut. :''Li rwè djåzéve insi hazår hazete, tot loucant sins les vey les efants ki djouwént, et sins minme si dmander si Ali schoûtéve. :''- Ca leye m' inméve, voess, dijheut i. Dj' a stou l' seul ome k' ele åye kinoxhou. Ti n' kinoxhes l' amour, mi repetéve-t ele sovint, et dj' endè riyeu. Ca c' est dispoy ki dj' l' a pierdou ki dj' comprind tote li grandeur di l' amour k' elle aveut por mi. :''Ali si oiza vni ashire a s' costé, et Youssef fourit tot binåjhe d' el vey pus près d' lu. Såf avou ses femes, n' esteut i nén todi tot seu ? :''- Dji vs vôreu dire on mot, signeur. :''- Djåze, Ali, djåze ! :''- Mins dji t' va fé del poenne. :''- Djåze, ti di dj' ! :''- Schoûte, derit Ali, c' est l' vraiy, ti n' kinoxhes nén l' amour. L' amour n' est nén seulmint èn acoplaedje di coirs. C' est dvant tot èn acoplaedje d' åmes. Dj' el sai bén, mi, ki n' a måy kinoxhou ki m' feme. C' est si vraiy, signeur, ki ces deus åmes la, a foice di viker eshonne, d' inmer eshonne, di sofri eshonne, ni fjhèt pus k' ene. :''- Mins Ali, n' inmer k' ene feme, n' est ç' nén s' acweri des låmes po pus tård ? :''- T' end a cnoxhou vint-cénk, et n' pleures tu nén ouy li cene ki t' as pierdou ? Pocwè l' pleures tu ? Paski ti l' as inmé come ti n' as måy inmé nole ôte. Elle est evoye avou come on boket d' twè-minme. Et s' est ç' li piete do boket d' twè-minme k' ele t' as prins ki t' fwait sofri. :''- C' est l' veur ! :''- Si c' est l' veur ! Schoûte, signeur, vola cénk ans ki m' feme est moite, et i n' si passe nén on djoû sins k' dji n' tuze a leye. çoula, c' est l' amour, et c' est d' ciste amour la ki Zoreyya voleut esse inmêye. :''Youssef louca lontins l' roye do cir, la k' des bateas d' pexhe alént donci donla. :''- Mins Ali, dimanda-t i, a t' schoûter, ki divnèt i nos harems ? :''- Tot bounmint des senes di ritchesse, ki dnèt télfeye do plaijhi, mins k' l' amour ni håbite måy. :''Ali soriya, tot loucant s' mwaisse sipater ene låme. :''- Coraedje ! lyi derit i. :''Ripoizés, nos deus cavayîs riprindît l' voye d' Almeria. Avou les ouys do cour, Youssef veyeut Zoreyya danser e såvlon, tot lyi tapant al tiesse les ôrreyes k' i lyi aveut dné. <center>**************</center> :''Portant, Zoreyya n' esteut nén si lon d' la. E l' rôlote di Maria, ene viye Bowemyinne ki n' danséve pus, mins k' esteut l' mwaisse des cis ki l' acpagnént, ele montéve viè Ordjiva, on ptit viyaedje ki n' esteut nén a troes eures del grande mer. :''Ashiowe sol passete, adon k' ses camaerådes doirmént, elle aveut bon di s' rapinser s' veye, ca s' popa lu ossu aveut-st avou ene rôlote et on tchvå, k' l' aveut miné avå l' Urope. Mins l' bråve biesse aveut morou al frontire del France. :''- Vos vnîz d' l' Itåleye ? dijheut ele a Maria. :''- Ass sitou ås Sintes-Mareye ki sont tot près ? :''- Dji n' tel såreu dire, fa Zoreyya. Nos esténs si målureus, et nos avans priyî a tant d' tchapeles ki dji n' mi sovén pus d' leu no. :''On n' rescontréve nolu sol voye, såf å lon, dvins les brouwires, on bierdjî ki woeyive si tropea. :''- Mins, fijha Maria, avou des grands ouys ki lyi magnént tot s' pleuti vizaedje, c' est ås Sintes-Mareye ki tos nos frés si dnèt radjoû, e moes d' may ey e moes d' octôbe. :''Pocwè ? :''- Kimint ! Ti n' è sais rén ? :''- Neni. :''- Mins cmint t' a-t on aclevé, don, mi efant ? Ess crustinne ou arabe ? :''- Mi, fijha Zoreyya, dji so tot çou k' on vout. Portant, cwand ti t' as segnî enawaire å no del Madone, dji m' a sovnou ki mes parints fjhént come twè. :''- T' es don crustinne, lyi derit Maria. Schoûte mu et n' roveye måy çou k' dji t' va raconter. C' est l' istwere des sintes Mareye, wice ki tos les Bowemyins divèt aler ene feye e leu veye, s' i volèt cnoxhe les djårdéns do Cir. :''Tofjhant ki les tchvås saetchént deurmint leus rôlotes sol gripete del Contraviersa, ki sieve di pî d' soke al håtinne Siera Nevada, Maria lyi racontéve l' istwere di Sara, li patrone di tos les Bowemyins do monde. :''- Vola près d' vint siekes, raconta-t ele, ki Lazåre, li camaeråde do Criss, aboirda e l' Provance. Il aveut-st avou lu Mareye Djåcobêye, li sour di l' Aviedje, Mareye Salomé, li mame des apoisses Djåke et Djhan, Måte et Madlinne, les deus sours di Lazåre et nosse boune Sara. On raconte ki les djwifs, pa hinne do Såveu, avént tapé ces djins la dins on batea sins toele ni råmes, et k' ci fourit l' shofla des andjes ki les mina åtoû d' Marseye. :''- Kéne avinteure ! sospira Zoreyya. :''- Tel pous dire, mi efant, kéne avinteure ! Lazåre, m' a dit m' viye måma, pretcha l' boune novele so les boirds del mer, Måte a Tarsiyon, et Mareye-Madlinne, po spani ses petchîs, ala viker trinte ans e-n ene bôme del montagne. Sara, li siervante des deus ôtes Mareyes, ki provneut di l' Edjipe, vica e dezert del Camågue avou zeles. C' est la k' elle ont morou tote les troes. Vola leu-z istwere. Dispoy todi, on les va priyî e l' eglijhe wice k' ele ripoizèt, ene eglijhe k' a l' air d' ene fôrturesse, po l' disfinde disconte les Arabes. Ås moes k' dji t' a dit, tos les Bowemyins, do Levant come do Moussant-solo, vinèt priyî åtoû do waxhea d' Sara, nosse binureuse patrone, et l' tinne avou, Zoreyya di m' cour. :''Zoreyya fjheut des grands ouys, tot schoûtant l' viye feme. Leye ki s' creyeut abandnêye do Cir et del Tere fourit ureuse di sepi k' lahôt, ele aveut come tolmonde ene sinte po l' disfinde et l' sotni dvins les måvas djoûs. :''- Dj' irè pus tård ås sintes Mareye, derit ele. :''- Awè, fijha Maria, si ti n' rintere nén a l' Alambra. :''- Mi, a l' Alambra ? fijha Zoreyya. Dji tel djeure, i n' mi rvoerè måy. :''- Ni djeure nén, mi efant ! Siermint d' amour et siermint d' sôlêye sont del minme famile. Croe m' !<ref>pp 67-72 do papîscrît.</ref> == {{HDs}} == * [https://lucyin.walon.org/guerni/Mignolet_Alambra.pdf Papîscrît] (scanaedje del [[Bibioteke des pårlers del Walonreye]]) * [https://rifondou.walon.org/Mignolet_Alambra.php Riscrijhaedje e rfondou] {{Abt}} == Sourdant == [[Categoreye:Romans e walon|Alambra]] [[Categoreye:Romans istorikes e walon|Alambra]] [[Categoreye:Raspepyîs årtikes|Alambra]] a0ahwu327fueh2j44s8yx1ti6mxzw88 0 50660 428260 394660 2026-11-01T10:34:19Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428260 wikitext text/x-wiki [[Imådje:July 2022 European heat wave week 2.png|vignette|Pus grandès timperateures del samwinne do 10 å 16 di djulete 2022, e-n Urope.]] Li '''canicule uropeyinne di l' esté 2022''', c' est ene canicule k' a djondou l' [[Urope]] côutchantrece. == Anonçaedje == Normåldimint, sorlon èn anonçaedje, il åreut dvou fwait 1,2°C pus k' el normå des såjhons å moes di [[djulete]].<ref>https://www.meteobelgique.be/previsions/belgique/tendances-saisonnieres/2478-les-tendances-pour-l-ete-2022</ref> == Istwere == C' est ene '''canicule''' k' a-st ataké li [[12 di djun]] [[2022]], e deus periodes avou des moumints avou on climat pus normå. El pus hôte timperateure a stî rashiowe el [[Portugal]] : 47°C, li [[14 di djulete]] [[2022]].<ref>https://www.madeiraislanddirect.com/blog/2022/07/portugal-hits-47-degrees/</ref> El [[Beldjike]], on-z a cnoxhou ene novele pus hôte timperateure a [[Uke]] avou 38,1°C. Li deuzinme, c' est l' ci do [[25 di djulete]] [[2019]].<ref>https://www.rtbf.be/article/nouveau-record-de-temperature-journaliere-battu-a-uccle-avec-3810c-11034289</ref> El '''canicule''' si porshût co pindant l' moes d' awousse d' ciste anêye ci.<ref>https://www.sudinfo.be/id480619/article/2022-08-12/canicule-sur-la-belgique-les-temperatures-continuent-de-grimper-jusqua-un-climax</ref> == Cåzes == Li cåze direke, c' est èn anticiclone ki daléve do [[Marok]] disk' åzès [[Iyes Burtaenikes]].<ref name=":0">https://www.sciencesetavenir.fr/nature-environnement/meteo/canicule-juillet-2022-une-vague-de-chaleur-potentiellement-inedite-dans-l-histoire_164941</ref> Cisse '''canicule''' ci a eto stî erconoxhowe come ene consecwince des [[candjmints climatikes]].<ref name=":0" /><ref>https://www.dhnet.be/actu/belgique/2022/07/18/canicule-voici-pourquoi-la-belgique-est-plus-touchee-par-le-rechauffement-climatique-que-le-reste-du-monde-REZLFI7NH5F4VK7JJ76OXVNOBI/</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Meteyo]] [[Categoreye:Urope]] 40ufjw8kjmxz9st0dev0c5jjj6vutup 0 50705 427893 389114 2026-10-31T19:58:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427893 wikitext text/x-wiki {{Omonimeye}} {{Wiccionaire|djurassike}} * [[Djurassike]] (onk des [[trevéns djeyolodjikes]]) * [[Djurassike (rîlêye di fimes)]] ** ''Jurassic Park'', on roman [[Michael Crichton]] (1990) k' a escoursî li fjhaedje des fimes do minme no ** ''Jurassic Park'', fime da [[Steven Spielberg]] (1993) ** ''The Lost World: Jurassic Park'', li deuzinme fime del rîlêye (1997) ** ''Jurassic Park III'', li troezinme fime (2001) ** ''Jurassic World'', li cwatrinme fime (2015) ** ''Jurassic World: Fallen Kingdom'' céncwinme fime (2018) ** ''Jurassic World Dominion'', shijhinme fime (2022) 8dgvaw07vcfloedrynsy1tkjc0glmqo 0 50710 427919 389126 2026-10-31T20:03:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427919 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Jurassic Park icon.svg|thumb|essegne des fimes]] [[Imådje:Long Beach Comic & Horror Con 2011 - velociraptor (6301174465).jpg|thumb|onk des dinozôres des fimes]] Les '''Djurassikes''', c' est ene rîlêye di fimes vinant d' on roman da [[Michael Crichton]] di 1990, k' a stî metou å cinema pa [[Steven Spielberg]] e 1993. == Tinme == C' est des djins ki volnut fé on grand [[djårdén zolodjike]] avou des [[dinozôre]]s k' il ont parvinou a [[clonaedje|cloner]]. == Tite do roman et del djivêye di fimes == * ''Jurassic Park'', li roman Michael Crichton (1990) k' a escoursî li fjhaedje des fimes do minme no * ''Jurassic Park'', fime da Steven Spielberg (1993) * ''The Lost World: Jurassic Park'', li deuzinme fime del rîlêye (1997) * ''Jurassic Park III'', li troezinme fime (2001) * ''Jurassic World'', li cwatrinme fime (2015) * ''Jurassic World: Fallen Kingdom'' céncwinme fime (2018) * ''Jurassic World Dominion'', shijhinme fime (2022) == Alére == «Djurassicmint da vosse» (li 6inme fime, raconté pa Souzane Mahin), {{Ran}} '''103''', waeyén-tins 2022. [[Categoreye:Fimes]] [[Categoreye:Syince-ficcion]] r1ex01ibyy0q5u4qgh31sqr5t9griwi 0 50909 428021 418245 2026-10-31T20:25:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428021 wikitext text/x-wiki Li '''fornaiviaedje des continints''', c' est ene [[abayeye]] ki dit ki les [[continint]]s ont bodjî onk eneviè l' ôte so les [[trevéns djeyolodjikes]]. C' est on fenominne ki prind plaece sol [[Daegne]]. Come di djusse, il egziste des planetes ewou çk' end a pont come [[Måss (planete)|Måss]].<ref>https://sciencepost.fr/origine-seismes-planete-mars/</ref><ref>https://www.numerama.com/sciences/506866-dou-vient-le-seisme-detecte-sur-mars-sil-ny-a-pas-de-tectonique-des-plaques.html</ref> ==Istwere== === Davance ey asteure === A l' atake (gn a 250 miyons d' anêyes), gn aveut k' on seu continint, k' esteut lomé : el [[pandjêye]]. A ciste epoke la, gn aveut k' l' [[oceyan pantalassike]] ey ene grande mer.<ref name=":3">https://journals.openedition.org/bibnum/pdf/500</ref> Come on l' pout vir so les imaedjes, des teres s' avént displacé po fé des ôtes continints eyet des ôtes oceyans avou ça. <center><gallery> Imådje:Pangea animation 03.gif|El '''fornaiviaedje des continints''' del [[Pandjêye]] disk' asteure. Imådje:Pangaea bis Gegenwart Weltkarten.gif|El '''fornaiviaedje des continints''' e cénk tapes. </gallery></center> Adon, viè 150 miyons d' anêyes e-n erî, el [[pandjêye]] a stî dvizé e deus. D' on costé, on-z aveut li continint [[Laurazeye]] al Bijhe. Li [[Laurazeye]] aveut troes continints d' asteure : l' [[Amerike bijhrece]], nonante å cint des teres d' [[Azeye]] eyet l' [[Urope]]. Ès vijhén, c' esteut li [[Gondwana]] etcherpeté avou ls ôtes continints, pus li plake des [[Indes]].<ref name=":0">https://www.insightsonindia.com/world-geography/physical-geography-of-the-world/geomorphology/first-order/continental-drift-theory/</ref> Tot rwaitant les cénk miyons di djhnêyes shuvantes, el [[Laurazeye]] s' a eto kipårti e deus : l' [[Amerike bijhrece]] a hintche eyet l' resse a droete. Li [[Godwana]], lu, s' a copårtî avou les continits d' ouy, todi avou les [[Indes]].<ref name=":0" /> Epwis, les teres ont prindou leus cognes d' enute. === Avni === Dins cint miyons d' anêyes, ene abayeye di [[2014]] mostere k' i gn årè motoit ene novele sôre di pandjêye : l' [[Amazeye]]. L' imådje rshonne foirt åzès continints d' enute, avou kékes candjmints. Aprume, l' [[Amerike bijhrece]] srè raloyî a l' [[Azeye]]. Les Amerikes vont si divizer eyet l' continint nonnrece va daler do costé del coisse Atlantike di l' [[Amerike bijhrece]] d' ouy. Les plakes des Indes yet d' Arabeye vont ossu peter evoye di l' [[Azeye]], po s' mete etur l' [[Afrike]] eyet l' [[Ostraleye]].<ref>https://www.numerama.com/sciences/609869-a-quoi-ressemblera-la-terre-dans-des-millions-dannees.html</ref> Totfeye, ene ôte avnante teyoreye di [[2022]] tuze foû k' i gn a troes djinres d' avnante pandjêye possibes. Li prumire avou des oceans dins l' pandjêye, ene deuzinme avou des oceans didins mins ossu foû des teres ey el dierinne avou seulmint des oceyans foû des teres.<ref>https://www.futura-sciences.com/planete/actualites/globe-terrestre-ocean-pacifique-refermera-donner-naissance-supercontinent-amasia-36660/</ref> I s' pout, k' a l' avni, les plakes tectonikes arestêyront di s' displaecî dins 1,45 miyårds d' aneyes.<ref>https://www.nationalgeographic.fr/sciences/que-se-passera-t-il-lorsque-les-plaques-tectoniques-ne-se-deplaceront-plus</ref> == Teyoreye == === Råjhonmints === Li prumire djin a-z awè pinsé a on possibe '''fornaiviaedje des continints''', c' esteut [[Abraham Ortelius]] (). Sapinse a lu, bråmint des coisses d' [[Afrike]], des Amerikes yet d' [[Urope]] ki s' ershonnnut.<ref>https://www.inverse.com/article/45043-abraham-ortelius-6-maps-illustrate-continental-drift</ref> Inte [[Abraham Ortelius]] eyet dvant l' [[20inme sieke]], des syincieus come [[Antonio Snider-Pellegrini]] avént ddja pondou des mapes.<ref>https://www.britannica.com/biography/Antonio-Snider-Pellegrini</ref> [[Imådje:Antonio Snider-Pellegrini Opening of the Atlantic.jpg|centré|vignette|Li traweure di l' '''Atlantike''' : atåvlaedje da [[Antonio Snider-Pellegrini]].]] C' est ossu ene atuze prezintêye ås djins pa [[Alfred Wegener]] l' [[an]] [[1912]], mins il aveut ddja mostré ses idêyes a si mwaisse, e [[1911]]. Il a veyou, come d' efet, ki les [[coisses di mer]] di l' [[Afrike]] et d' l' [[Amerike nonnrece]] si pôrént raplaker come des [[brikion]]s. Poirtant, cist ome ci n' esteut nén on djeyoloke, mins on meteyoroloke.<ref name=":6">https://education.nationalgeographic.org/resource/continental-drift-versus-plate-tectonics</ref> Ès teyoreye a rastokés des ipotezes di kékes syincieus ont yeu å [[17inme sieke]] ey a l' atake do [[20inme sieke|20inme]] : [[William Henry Pickering]] eyet [[Frank Bursley Taylor]].<ref name=":3" /><ref name=":4">https://pg-astro.fr/grands-astronomes/l-ere-moderne/william-henri-pickering.html</ref><ref name=":5">https://passerelles.essentiels.bnf.fr/fr/chronologie/article/1168a52f-f5cd-44c6-998f-658ba69bb294-theorie-la-derive-continents</ref> [[William Henry Pickering]] aveut sondjî a ç' ki les continints polént bodjî eyet ki, a stou on tins, gn aveut k' on seu.<ref name=":4" /> [[Frank Bursley Taylor]] aveut metou so pî ene teyoreye ki dit k' l' [[Oceyan atlantike]] a stî skepyî avou l' disrebanaedje di deus continints.<ref name=":5" /> Nou des deus ont stî croeyou po-z acertiner l' veur.<ref name=":4" /><ref name=":5" />Davance, on pinséve voltî k' les continints dmorént dinsi advitam.<ref name=":5" /> On live a rexhou so çoula, e [[1929]].<ref>https://de.wikisource.org/wiki/Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane</ref> Il a todi astoké ès-n' [[abayeye]], disk' a s' revoyance, e [[1930]].<ref>https://planet-terre.ens-lyon.fr/ressource/derive-continents-wegener.xml</ref> Tot cwerant pus lon, il ont trové ki les viyès [[rotche]]s et les [[fossile]]s des [[boirds del mer]] des deus costés estént les minmes. Houte di çoula, ces fossiles la ni savét ni naivyî ni voler. Metans : gn a deus cropantès biesses di dvance k' on-z a ertrové e-n [[Afrike]] ey e-n [[Amerike nonnrece]] : li ''Cynognathus'' eyet li ''Mesosaurus''.<ref>https://web.archive.org/web/20221027163034/http://www2.ggl.ulaval.ca/personnel/bourque/s1/derive.html</ref><ref name=":1">https://www.enseignons.be/media/2017/08/20170804-113525-T2-Chapitre02-Tectonique-ELEVES-V2-2.pdf</ref> El '''fornaiviaedje des continints''' si fwait avou les plakes ki bodjnut. Eles si trovnut etur 75 eyet 250 kilometes dins l' tere.<ref>https://snl.no/kontinentaldrift</ref> C' est avou ces mouvmints la k' i gn a des [[Hosmint d' tere|hosmints d' tere]] eyet [[Hosmint d' mer|d' mer]]. C' est eto a cåze di çoula k' des tchiminêyes eyet des monts ont moussî foû des parfondeurs.<ref name=":2">https://parlonssciences.ca/ressources-pedagogiques/documents-dinformation/la-derive-des-continents-et-la-tectonique-des</ref> <center><gallery> Imådje:William Henry Pickering.jpg|Foto da '''William Henry Pickering''', end aveut pont po '''Frank Brickney Taylor'''. Imådje:Alfred Wegener ca.1924-30.jpg|Foto d' '''Alfred Wegener''' åtoû d' [[1924]]. </gallery></center> === Difåts === Dins les [[anêyes 1920]] ey après, sacwantès sakîs avént critiké el propôzucion da [[Alfred Wegener]]. Metans [[Henri Bouasse]] ki disploréve ki l' abayeye n' pout nén tot espliker : l' edroet ewou çki les monts sont al [[Bijhe]] del [[Daegne]].<ref>https://www.annales.org/archives/cofrhigeo/enquete-derive-des-continents.html</ref> Des memweres på studiants sont scrîts so ci sudjet ci, wice les oteurs scrijhnut k' i sondjnut voltî åzès rujhes di l' idêye da [[Alfred Wengener]] et tchik et tchak.<ref>http://www.kaowarsom.be/documents/MEMOIRES_VERHANDELINGEN/Sciences_naturelles_medicales/Nat.Sc.(IRCB)_T.VIII,1_FOURMARIER,%20P._Le%20probl%C3%A8me%20de%20la%20d%C3%A9rive%20des%20continents_1968.PDF</ref> == Plakes == I fåt prinde asteme k' les plakes n' sont nén l' minme suddjet k' el [[fornaiviaedje des continints]].<ref name=":6" /> I gn a sol [[Daegne]], cwénze plakes. Sovint, les plakes ont l' no d' on continint, ki sont so ene seule. Gn a, avou ça, des foû-riles, inte di zels l' [[Azeye]] wice k' les payis sont so cwate plakes. Gn a k' set plakes k' ont del tere.<ref>https://letstalkscience.ca/educational-resources/backgrounders/continental-drift-and-plate-tectonics</ref> : * Plake d' [[Afrike]] * Plake d' [[Amerike bijhrece]] * Plake d' [[Amerike nonnrece]] * Plake d' [[Antartike]] : * Plake d' [[Arabeye]] * Plake des Carayibes * Plake des Cocos * Plake des [[Indes]] * Plake des [[Filipenes]] * Pake d' Eurazeye * Plake di Juan de Fuca * Plake di Nazca * Plake di Scotia * Plake d' [[Oceaneye]] * Plake do [[Påjhûle Oceyan]] Les plakes sont sovint raloyeyes a on continint ubén a on oceyan.<ref name=":2" /> Sacwants d' inte di yeusses si rintnut didins. Metans, el plake d' [[Amerike bijhrece]] avou l' ci do [[Påjhûle Oceyan]]. Télcô, gn a k' ene seule ki rinte dins l' ôte, come avou li plake di Nazca dins l' ci d' [[Amerike nonnrece]]. Afeye, deus plakes si schåynut. C' est l' egzimpe des plakes d' [[Amerike bijhrece]] eyet d' Eurazeye. Gn a on cas ewou ç' ki deus plakes ridnut, copurade do costé del [[Californeye]]. [[Imådje:Plates tect2 bis en.svg|vignette|No des plakes e-n inglès avou leus mouvmints.]] == Acseignmint == Sol teritwere del [[Federåcion Walonreye-Brussele|F.W.B.]], les '''fornaiviaedje des continits''' eyet plakes tectonikes sont-st acsegnîs åzès scolîs a l' atake del troezinme umanité pindant les luçons di [[djeyografeye]]. Totfeye, c' est télcô veyou dins l' troezinme degré sgondaire pindant les luçons d' [[fizike]].<ref name=":1" /> == Hårdêye difoûtrinne == [https://de.wikisource.org/wiki/Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane El live d' Alfred Wegener sol Wikisourd tîxhon-cåzant (live eplaidî e 1929)] == Referinces eyet sourdants == <references responsive="" /> [[Categoreye:Djeyolodjeye]] [[Categoreye:Daegne]] 5ulvcay5lsk435u7bohqfb5oego0vwp 0 50926 428214 414865 2026-11-01T10:24:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428214 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Èn '''impire''', c' est ene grande sitindêye di payis, d' ene seule pîce u metous tocosté, ki c' est då minme mwaisse. == Motlî == [[Imådje:Marionetes Tchårlumagne.jpg|thumb|Tchårlumagne, èn impreur k' a (motoit) skepyî e l' Walonreye]] Li mwaisse d' èn impire, istoricmint, si loméve «'''impreur'''» (''impreûr'', ''ampreûr'', ''ampèreûr'') u «'''imperrece'''» ([[Mareye-Tereze d' Otriche]], [[Catrene II d' Rûsseye]]). Li tite d' imperrece ''(impèratrice'') poleut esse poirté pal feme di l' impreur dins des impires k' i gn a. Po l' [[impire almand]], on a ossu rwalnijhî li mot d' l' almand, divnou li '''[[Wikt:caizer|caizer]]''' (''kêzêr′''). I n' dimeure pus k' èn impreur e 22inme sieke, c' est l' ci do [[Djapon]]. On a lomé eto impire l' eshonna des teres colnijhîs på minme payis (d' [[Urope]]). Li mwaisse, adon, c' esteut l' mineu do «payis-metropole». == Kékes impires == [[Imådje:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|Impire mongol, onk des pus grands d' ene seule pîce]] * [[Impire almand]] * [[Impire bizantin]] * [[Impire chinwès]] * [[Impire d' Etiopeye]] * [[Impire djaponès]] * [[Impire espagnol]] * [[Impire franc]] * Impires francès ** [[prumî impire francès]] (da Napoleyon) ** [[deuzinme impire francès]] (da Napoleyon III) ** impire coloniå francès * [[Impire inca]] * [[Impire inglès]] * [[Impire mongol]] * [[Impire otoman]] * [[Impire otrichyin]] * [[Impire portuguès]] * [[Impire romin]] * [[Impire rûsse]] * [[Sint Impire Romin Djermanike]] == Li Walonreye, boket d' impires == [[Imådje:Frank exp 730-890.gif|thumb|Impire franc]] Li Walonreye a stî aprume dins l' [[Impire romin]] dispu 50 divDjC disk' å 4inme sieke. Pu elle a stî l' cinte di l' [[Impire franc]] (734-887). [[Tornè (veye)|Tornè]] end a minme sitî si prumire mwaisse veye (431–508), divant [[Paris]], pu [[Åxhe]]. Li Walonreye (foû d' [[Tornè]] ç' côp cial) a fwait pårteye do [[Sint Impire Romin Djermanike]]. Li [[principåté d' Lidje]] a dmoré divins cisse tcherpinte la disk' e [[1795]]. Après 1500 (et todi disk' e 1795), li restant del Walonreye fourit-st on boket di l' [[Impire espagnol]], pu di l' [[Impire otrichyin]]. E 1802 et disca 1816, c' est ene pårteye do [[prumî impire francès]]. Elle a ossu stî dizo goviernance di l' [[Impire almand]]: * di 1871 a 1919 po les [[Cantons d' l' Ess]]. * po tot l' payis tins des deus gueres do 20inme sieke ([[guere 14-18|14-18]] et [[guere 1940-1945|40-45]]). == Dins l' lingaedje walon == Gn a l' ratourneure «[[Wikt:nén co po èn impire|nén co po èn impire]]» (nén co po ene [[gade d' ôr]]): :''Mi vî grand-pere inméve bén dire :''Ki, dins ç' monde ci, po esse contin, :''I gn a nén dandjî d' èn '''impire''' :''Mins d' on cour et d' on [[toet di strin]].''<ref>[[Gabrielle Bernard]], dins [[Boles di savon (arimés)|Boles di savon]], [[Cayés walons]] 4/2022 (replaidaedje) p. 19.</ref> Li mot «impreur», diné come [[såvadje no]] (a onk ki fjheut do grandiveus), a divnou on [[no d' famile del Walonreye]] ([[Wikt:Limpreur|Limpreur]]). Poirté, metans, pa des waloneus come [[Émile Lempereur]] u [[Jules Lempereur]]. Ou ene [[foclorisse]] come [[Françoise Lempereur]]. == Sourdant == {{Commonscat|Empires|les impires}} {{Commonscat|Colonial empires|les impires coloniås}} [[Categoreye:Djeyografeye]] [[Categoreye:Istwere]] [[Categoreye:Istwere del Walonreye]] [[Categoreye:Lingaedje walon]] q08707trfucf1193ax3hjtrefs9fc4k 0 50934 428009 421530 2026-10-31T20:23:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428009 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Coquia èyèt Mésse Coq}}''}} {{Dizo-tite|Cokea eyet Mwaisse Cok (live d' imådjes)}} [[Imådje:Fauconnier Raes Cokea Mwaisse Cok.JPG|thumb|les 4 tômes]] '''''Coquia èyèt Mésse Coq''''' ('''Cokea eyet Mwaisse Cok'''), c' est on [[live avou des imådjes]] po mostrer plaijhanmint des [[spot]]s u des [[djhêye]]s e walon. Li tecse est da [[Jean-Luc Fauconnier]] et les imådjes da [[Jacques Raes]]. == Eplaidaedjes == === Djivêye des tômes === Gn a yeu cwate tômes, di [[2002]] a [[2020]]. * Tôme I (2002); ISBN 2-930364-04-1. * Tôme II (2007), sol tite: «Tatlez, mes colåds» (''Tat'lèz mès colôs…''); ISBN 2-930364-30-0. * Tôme III (2013), sol tite: «Å troezinme côp, on voet les mwaisses» (''Ô twèsième côp, on vwèt lès mésses!''); ISBN 978-2-930364-64-3. * Tôme IV (2020), sol tite: «Vla l' cwate» (''V' la l' quate''); ISBN 978-2-930364-94-0. === Publiyaedje dins l' Bourdon === Dins tchaeke limero d' [[El Bourdon]], dispu l' 522 (moes d' djanvî 2000), gn ene plantche avou '''''Coquia èyèt Mésse Coq''''' sol [[cou-coviete]]. A pårti do l° 654 (måss 2013), li plantche passe sol dos del pådje di coviete. Dispu li limero 659, les dvizes e walon sont-st eto ratournêyes e [[picård]] (sol divant-dierinne pådje). E picård, cisse [[Binde d' imådjes e walon|binde d' imadje]] ci s' lome '''''Coco et Maîte Coq'''''.<ref>Fauconnier, J.-L. & Raes, J. (2022, septembre). Coco et Maîte Coq. ''èl bourdon'', ''748'', 33.</ref><ref>Fauconnier, J.-L. & Raes, J. (2022, octobre). Coco et Maîte Coq. ''èl bourdon'', ''749'', 33.</ref> == Personaedjes == * Cokea: ki djåze e walon, et clôre tchaeke plantche avou on spot. * Mwaisse Cok: k' atake li paskêye u ki respond dins on mier grandiveus francès. C' est on [[nôbe]]. * li barone di l' Ansinî (''Barone di l'Ancènî''): li feme då Mwaisse Cok, k' on ndè dvize diré l' prumire plantche (I. p.3), ele serè dessinêye pôzant po ene [[pondeure]], a môde del [[Djoconde]], e l' pådje 19. * Galine, li «poye» da Cokea, k' est citêye pol prumî côp tôme I p. 9, et dessinêye al p. 11. * Galobelo (''Galobello''), on «[[Wikt:djoltreus|djoltreus]]» cok, k' on cåze di lu aprume tôme I, p. 19, eyet l' î dessiner; ridessiné t. II p. 4 et p. 29. * Gamecock, on «[[Wikt:flintcheus|flintcheus]]» cok est cité pol prumire feye tôme I p. 28; Sol t. II, p. 22, on dit k' c' est l' ome d' ene pitite poye inglesse. * Gris [[Bådet]] (''Gris Bôdèt''): on ndè djåze tôme I p. 29; ribatijhî «Vî Gris», il est dessiné t. II p. 5 et p. 14. * Schågne di fier (''Scôgne di fiêr''), li bea-fré d' Cokea (t. I p. 33), la k' il est eto dessiné. Ridessiné å croyon t. II. p. 16. * Plomco (''Plom'co''), li vî mononke da Cokea (t. I, p. 35). * Dispouye (''Dispoûye''), li sour da Mwaisse cok (elle a des penas displomés ki pindnut disca tere), dessinêye ki s' mareye t. I p. 36. * Noer Pena (''Nwâr Pèna''), èn ôte mononke da Cokea (t. I. p. 37). * Sporon (''Spouron''), li vî pa da Cokea (t. I. p. 40). * li fi da Mwaisse Cok (t. I. p. 41). * Poyonete (''Pouyonette'' e tecse francès) (t. I. p. 46). * Noere Poye (''Nwâre Poûye''), ene [[bateuse di cwåtes]], t. II. p. 6; c' est ossu l' no d' ene matante da Cokea t. II p. 18. * Raminet, on [[tchet]] cité t. II. p. 8. * Dofe, on [[pourcea]], ki va rivni sovint, est cité aprume t. II p. 9, dessiné (tot ptit) p. 10, pu pus grand, mins sins dire si no p. 11. * Rodje Cok (''Roudje Coq'') vî pårén da Cokea (cité t. II p. 15). * Crås Binåjhe (''Crôs Binôje''), èn ôte pourcea (t. II p. 26). == Egzimpes di spots enimådjîs == Sacwants sont foirt rilomés: * [[Wikt:li pelete ni fwait nén l’ canada|li pelete ni fwait nén l’ canada]] (t. I. p. 7). Des ôtes, c' est purade des [[djhêye]]s: * Li ci ki tchait al valêye d' ene [[schåle]] e-n asprovant d' code des [[peme]]s di copete, i rgrete di n' nén awè stî å [[Wikt:rabat|rabat]] d' [[canada (plante)|canadas]] (t. II. p. 12) == Referinces == <references /> [[Categoreye:Lives d' imådjes e walon]] [[Categoreye:Bindes d' imådjes e walon]] [[Categoreye:Lives di spots walons]] skuus1u5o0dqb1tu215enak56f6fax8 0 51001 428185 403210 2026-11-01T10:19:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428185 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Il est né le divin enfant''}} '''Il est la, nosse pitit valet'''<ref>Tite sorlon on ratournaedje e walon da [[Lucien Somme]], dandjreus scrît dins les [[anêyes 1980]] u [[anêyes 1990]].</ref>, c' est ene rilomêye [[tchanson d' Noyé]] ki provént del [[France]] et ki s' î lome «''Il est né le divin enfant''». == Istwere == L' [[air (tchanson)|air]] provént d' ene tchanson d' tchesseu do 17inme sieke. Li [[cåzaedje (tchanson)|cåzaedje]] a stî eplaidî pol prumî côp e 1874 dins on [[live di tchansons]] d' Noyé rashonnêyes pa on lomé Jean-Romain Grosjean, k' esteut djouweu d' [[ôres (muzike)|ôres]]. Li modêye walone li pus cnoxhowe, on l' doet a [[Lucien Somme]]. Ene ôte modêye, sourdant di cisse-lale, a stî riscrîte pa [[Lucyin Mahin]] e 2021. Elle fourit tchantêye a messe di Noyé a [[Transene]] e 2021 et 2022. == Corwaitaedje do walon del modêye Somme == Li scrijheu prind des mots pus près do cåzaedje di tos les djoûs. Insi «pitit [[Wikt:valet|valet]]» est tchoezi purade ki «Bon-Diu-efant» ki sereut pus [[ratournaedje mot po mot|mot po mot]] (l' [[addjectif]] «divin» sereut sintou come on [[francijha]]). Sifwaitmint, po «''il est né''», ki pôreut awè stî ratourné «il a [[Wikt:nexhou|nexhou]]», mins l' mot n' esteut pus waire eployî e 20inme sieke. On åreut polou eto mete «il a [[Wikt:skepyî|skepyî]]», mins ci mot la ki s' a spårdou e 21inme sieke, esteut foirt coinrece (Payis d' Nivele) e 20inme sieke. Adon, Lucien Somme a yeu ptchî di cwiter l' mot-po-mot, et mete: «''il est la''», k' on dit come «il est arivé», po ene sakî k' on ratind dispu lontins. Ci relijha la rind l' tchanson bén pus binamêye. Ey esse pus voltî tchantêye pa des [[rcåzeu]]s u des nén-djåzeus d' walon. Lucien Somme eploye ossu des [[piceures di croejhete]] pår walones, come li [[codjowant infinitif]]: :'' Tchantans '''et l' riçure''' come on rwè ''(po: «tchantans et riçuvans l'…»). Çoula rind l' tecse pus ledjir, tot s' houwant des repetaedjes des [[cawetes di codjowaedje]]. Tant k' å motlî, al deuzinme roye, i prind des instrumints pus walons ki l' [[hôbwès]] et l' [[pipsak]] (muzete) del modêye francesse. Lu, c' est: :''Djouwez [[sacso]]s, [[flûte]]s et [[clarinete]]s. == {{HDs}} == * [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=2553 Redjårbaedje Lucien Somme] * [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=6996#6996 Riscrijhaedje Lucien Mahin] == Sourdant == [[Categoreye:Tchansons d' Noyé]] [[Categoreye:Redjårbaedjes e walon]] [[Categoreye:Tchansons e francès]] ea2cpnfqmqwpwmpe3kb5x3o38e1a497 0 51029 428152 421294 2026-11-01T10:13:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428152 wikitext text/x-wiki '''Taywane''' (on djheut davance '''Formôze''', oficirmint: '''Republike di Chine'''), c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Azeye]]. {{Infoboesse payis}} == Mwaissès dnêyes == Sitindêye: on pô moens ki 39.000 km2. [[Mwaisse veye]]: [[Taypey]] Redjime politike : Republike å pårlumint; c' est l' pårlumint ki relît l' prezidint. Lingaedje : [[mandarin]] (lingaedje sovint lomé flotchreçmint : [[Chinwès (lingaedje)|chinwès]], k' est l' no del pitite famile). Rilidjons : [[boudisse]] et [[tawoyisse]] ==Djeyografeye== C' est ene grande [[iye]] metowe å lådje del [[Chine]]. Elle fwait pårteye do tchaplet d' iyes ki s' disfirlotchèt tot do long do Coûtchant di l' Azeye (come li [[Djapon]]). Elle est côpêye sol longueur pa des hôts tienes (k' avegnnut a cåzu 4000 m). Å Levant, gn a ene lådje plinne avou des couteures (aprume do [[riz]]). Å Coûtchant, li [[montinne]] tome pus roedmint sol mer, a môde di [[falijhe]]. Li baxheur si porshût dins l' aiwe pa ene fonde fosse do [[Påjhûle Oceyan]]. == Istwere == Elle a stî ocupêye å cmince pa des [[Malès (peupe)|Malès]] (end a co 200.000). Po l' [[Istwere]], elle a stî trovêye e 1590 pa on naivieu [[Portuguès (lingaedje)|portuguès]]. Les populåcions chinwesses n' î ebaguît k' e [[17inme sieke]]. E 1693, elle divna coloneye del [[Mandchoureye]]. E 1860, l' iye pola fé handele avou les payis d' Urope (traitî d' Tien-Tsine). E 1894, c' est les [[Djapon|Djaponès]] k' abrokèt dins l' iye, et l' anecser. Ele ni ridivna chinwesse k' e 1945, a cåze del dobleure ki l' Djapon ourit e l' [[deuzinme guere daegnrece]]. E 1949, [[Tchang Kayi-Tchek]], li tchîf des nåcionalisses chinwès, î trova on ratrait, cwand i fourit tchessî do continint pa les comunisses. Did la, el wårdaedje do no oficir di «Republike di Chine». Mins ele diva leyî s' sidje a l' [[ONU]] al [[Chine comunisse]] e [[1971]].<ref>{{fr}} Eciclopedeye Grolier, 5inme edicion, 1983, ISBN 0-7172-1850-3.</ref> == Sourdant == [[Categoreye:Payis]] [[Categoreye:Azeye]] [[Categoreye:Iyes]] 9cf9p1qponsj0lko4b3xzq1o47cau6h 0 51087 428199 392690 2026-11-01T10:21:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428199 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} L' '''ôrlodje di l' apocalipe''', c' est ene sôre d' [[unité di mzeure]]. Elle a stî edvintêye al fén del [[Deuzinme guere daegnrece]]. Pus on-z est djondant d' munute, pus on-z est djondant di l' [[apocalipe]]. Asteure, on-z est a 90 sgondes dvant l' fén des féns. == Adierça == L' adierça di l' '''ôrlodje di l' apocalipe''', c' est d' mostrer k' on-z est djondant del fén del djintrinnté, ca les manaedjeus do monde ni savnut nén « fé leu ovraedje comifåt, copuvite avou les gueres eyet les candjmints climatikes ».<ref>https://www.sudinfo.be/id606574/article/2023-01-24/lhorloge-de-lapocalypse-est-remise-lheure-ce-mardi-nous-dirigeons-nous-vers-une</ref> == Istwere == [[Imådje:Doomsday Clock graph.svg|centré|vignette|1430x1430px|Grafike di l' '''ôrlodje''' e-n inglès, avou les dnêyes di [[1947]] disk' e [[2023]]. E-n icse, c' est les anêyes. E yod, c' est les munutes.]] == Referince == <references /> s374mcammd9odhyvbuvuylrrfgsg2sk 0 51113 428249 392823 2026-11-01T10:32:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428249 wikitext text/x-wiki '''Iskettafen''' (e [[techelheyt]] [[Wikt:ⵉⵙⴽⵟⵟⴰⴼⵏ|ⵉⵙⴽⵟⵟⴰⴼⵏ]] {{odio|Zgh-shi iskeTTafen ⵉⵙⴽⵟⵟⴰⴼⵏ.ogg|lang=zgh}}), c' est on [[viyaedje]] do [[vå des Ayites Bougmesse]]. [[Imådje:Zgh-ar IskeTTafen.jpg|thumb|plake et måjhons å fond]] [[Imådje:IskeTTafen pont måjhons.jpg|thumb|pont so l' ouwed Iskettafen, avou les prumirès måjhons d' [[Ikhef n Irhir]]]] == Ortografeye == Li riscrijhaedje e [[tifinar]] «ⵉⵙⴽⵟⵟⴰⴼⵏ» (iskTTafn) est acvierné pal plake e-n alfabet arabe (ki mostere bén li [[rinflé]] T, rindou på « ط » arabe, et li « [[ⴰ]] » (ا, a) metou après. Dins l' prononçaedje eredjistré, on etind aiwdirotchmint li [[djermalance]] do « [[ⵟ]] »(rinflé T). Li minme son est scrît pa on dobe T dins l' live da Karin Huet et Titouan Lamazou<ref>''Onze lunes au Maroc'', Gallimard, 2012, ISBN 978-9954-03764-5</ref>: Iska'''tt'''afene. Li deuzinme voyale est [[voyale indiferinne (lingaedjes marokins)|leyeye indiferinne]] (nén notêye e [[tifinar]] [[IRCAM]]), et adon rindowe e nosse ralfabetijhaedje latén pa « e ». Adon ki Huet et Lamazou el sicrijhént « a » (Isk'''a'''ttafene), çou ki dénreut e tifinar ⵉⵙⴽⴰⵟⵟⴰⴼⵏ. Gn aveut nole plake e tifinar sol mwaisse voye e moes d' djanvî 2023.<ref>Les novelès plakes des viyaedjes del mwaisse voyes ont stî fotografieyes pa [[Uzeu:Lucyin]] fén do moes d' djanvî 2023.</ref> == Djeyografeye == C' est on ptit viyaedje metou on pô retrôclé, sol hintche costé del voye do [[Mont Azourki]]. Li pont sol mwaisse voye, po l' ouwed (do minme no) ki dischind do [[Mont Tizal]], c' est todi les teres då viyaedje. Tot montant so l' Azourki, il est metou inte [[Imelrhesse]] et [[Ikhef n Irhir]]. == Sourdants == {{Commonscat|Iskettafen ⵉⵙⴽⵟⵟⴰⴼⵏ}} [[Categoreye:Viyaedjes do Marok]] [[Categoreye:Monde amazir]] [[Categoreye:Vå des Ayites Bougmesse]] a84x4n7g3xgfqxbwdnpon4w8e011ye8 0 51148 428245 416697 2026-11-01T10:31:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428245 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Gaul in the time of Caesar (134037767).jpg|mape do tins da Cezår (- 50)|thumb]] [[Imådje:400 Germania I II Belgica I II.png|thumb|diviè 400]] Li '''Gåle beldjike''', c' esteut tos l' payis a Bijhe di [[Sene (aiwe el France)|Sene]] et d' [[Måle (aiwe)|Måle]], et å Coûtchant do [[Rén]]. Les peupes did la fourît lomés e latén ''[[Belgae]]'' pa [[Djule Cezår]]. On-z î cåzéve li [[Bedje (lingaedje)|bedje]] eyet nén li [[Gålwès (lingaedje)|gålwès]]. Ci-ci esteut puvite dvizé el [[Gåle celtike]]. == Djeyografeye == === Corespondance avou les payis d' asteure === [[Sambe]] et [[Mouze]] fôrmént dedja li schrene di ç' payis la, ki corespond al [[Beldjike]], ås [[Bas Payis]] (a Nonne do Rén nonnrece), al [[Grande Dutcheye]], a l' [[Almagne]] å Coûtchant do [[Rén]]. E l' [[France]], i covreut li [[Tchampagne (contrêye)|Tchampagne]] eyet l' [[Picårdeye]] d' asteure. Li Gåle beldjike aléve d’ [[Endoven]] (''Eindhoven'') a [[Paris]].<ref>[[Yannick Bauthière]] et [[Arnaud Pirotte]], [[Istwere del Waloneye, come veyou pås Walons (live e francès)|Istwere del Waloneye, come veyou pås Walons]], 2inme edicion p. 29</ref> === Candjmints d' frontires del Gåle beldjike === Pus tård do prumî u 3inme sieke, di cåze di l' arivêye des tribus djermanikes, les frontires del Gåle beldjike bodjnut eviè [[Nonne]]. Diviè 400, ene grosse pårt del Walonreye si rtrouve e l' Djermaneye. Gn a pus ki l' Hinnot (avou [[Tornè]] eyet l' Flande) e l' Prumire Gåle beldjike, eyet l' [[Gåme]], li payis d' [[Årlon]], et l' [[Basse Årdene]] e l' Deuzinme Gåle beldjike.<ref>[[c:File:Carte de la gaule à l'époque romaine.gif|Mape des 3 prumîs siekes après DjC]].</ref> == {{HDVs}} == * [[Ancyin Bedje (discramiaedje)]] ** [[Ancyins Bedjes]] (''[[Belgae]]'' da [[Djule Cezår]]) ** [[Ancyins Bedjes (atuze escolresse e l' Beldjike e 20inme sieke)]] == Sourdants == [[Categoreye:Istwere del Walonreye]] [[Categoreye:Istwere del Flande]] [[Categoreye:Istwere del Beldjike]] [[Categoreye:Istwere del Grande Dutcheye]] [[Categoreye:Istwere di France]] [[Categoreye:Istwere di l' Almagne]] [[Categoreye:Gåle|*]] tql3rq8f22emjih2dra6zkt1knd2d7c 0 51236 427705 413357 2026-10-31T19:12:12Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427705 wikitext text/x-wiki L' '''Evandjîle sint Mår''', c' est l' deuzinme des cwate [[evandjîle]]s oficires. Elle a stî scrîte pa [[sint Mår l' Evandjilî|sint Mår]]. Elle est adressêye ås Romins et ås Greks. == Ratournaedjes e walon == * da [[Jean-Marie Lecomte]] (diviè 2000). * pa li [[Ptit moenne di Rotchfoirt]] (dimoré anonime) == {{HDs}} == * [http://lucyin.walon.org/guerni/evandjile_maur.html Tecse e-n etir di l' Evandjîle sint Mår ratourné pa J.M. Lecomte avou l' accint del Hôte-Årdene]. * [http://lucyin.walon.org/guerni/Pitit_Moenne_di_Rotchfoirt_Evandjîle_Sint_Mår.odt Tecse e-n etir di l' Evandjîle Sint-Mår, ratourné pa on moenne di Rotchfoirt] [[Categoreye:Crustinnisse]] [[Categoreye:Noû Testamint]] 4oiptqrd3n3uks15uz7rfrbkjfj9ifh 0 51363 428116 394679 2026-11-01T10:07:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428116 wikitext text/x-wiki {{omonimeye}} '''Bergen''', c' est l' no di sacwantès comenes d' [[Urope]]&nbsp;: * [[Mont|Bergen]], c' est l' no neyerlandès di Mont, li mwaisse veye del province do Hinnot. * [[Berguene (Norvedje)|Bergen]], c' est l' no norvedjin del deuzinme pus grande comene d' èç payis la. C' est li pus grande veye so s' coisse coûtchantrece. pmx70mbhy76utlzv9v41euha77pjo1b 0 51522 428345 423943 2026-11-01T10:50:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428345 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Iceberg.svg|vignette|El fôme d' èn '''isber''' sorlon on dessén.]] Èn '''isber''', k' on pout lomer eto «&nbsp;ene '''montinne di glaece'''&nbsp;», c' est èn eshonna di glaece dins les mers ey oceyans k' est dins eyet so l' aiwe. Les '''isbers''' vegnnut foiravant di l' [[Antartike]] eyet do [[Greunlande]].<ref name=":0" /> == Etimolodjeye == El mot «&nbsp;'''isber&nbsp;'''» vént d' deus mots neyerlandès : «'''&nbsp;''ijs&nbsp;'''''» eyet «'''''&nbsp;berg&nbsp;'''''» ki volnut dire «'''''&nbsp;''glaece''&nbsp;'''''» eyet «'''''&nbsp;''mont''&nbsp;'''''». C' est sovint ciste oridjene la k' est riprindowe dins les lingaedjes. Totfeye, vla k' des lingaedjes n' uznut nén on derivé d' èç mot la. Inte di yeusses, li latén, wice k' '''isber''' s' dijhnut purade «'''''&nbsp;''mont di glaece''&nbsp;'''''», dj' ô bén «'''''&nbsp;[[:la:Mons_glacialis|Mons glacialis]]&nbsp;'''''». == Grandeurs == === Definixhaedje eternåcionå === Li clasmint des '''isbers''' dipind di l' [[International Ice Patrol|''International Ice Patrol'']]. Ki l' adierça principå, c' est d' s' aschouwer d' ene resconte inte ene '''montinne di glaece''' ey on batea.<ref>https://www.navcen.uscg.gov/international-ice-patrol-about-us</ref> <center> {| class="wikitable" |+Tåvlea des isbers sorlon li clasmint di l' [[International Ice Patrol|''International Ice Patrol'']] : !No<ref name=":1">https://www.researchgate.net/figure/Iceberg-size-classification-defined-by-the-International-Ice-Patrol_tbl1_334379015</ref> !Hôteur<ref name=":1" /> !Longueur<ref name=":1" /> !Aire !Masse |- |'''Grôlere''' (''Growlere'') |< 1 m |< 5 m |< 20 m² |< 120 t |- |'''Isberon''' (''Bergy bit'') |1 m ≤ X ≤ 5 m |5 m ≤ X ≤ 15 m |20 m² ≤ X ≤ 300 m² |120 t ≤ X ≤ 5.400 t |- |'''Isberet''' (''small iceberg'') |5 m ≤ X ≤ 15 m |15 m ≤ X ≤ 60 m |> 300 m² |5.400 t ≤ X ≤ 180.000 t |- |'''Isberea''' (''medium iceberg'') |15 m ≤ X ≤ 45 m |60 m ≤ X ≤ 120 m |/////////////////////////////////// |180.000t ≤ X ≤ 2 x 10^6 t |- |'''Grandisber''' (''large iceberg'') |45 m ≤ X ≤ 75 m |120 m ≤ X ≤ 200 m |/////////////////////////////////// |2 x 10^6 t ≤ X ≤ 3 x 10^7 t |- |'''Foirtisber''' (''very large iceberg'') |> 75 m |> 200 m |/////////////////////////////////// |> 3 x 10^7 t |} </center> === Definixhaedje francès === E [[Francès (lingaedje)|francès]], cwand èn '''isber''' est pus ptit k' cénk metes di longueur, on-z el lome on «&nbsp;''bourguignon&nbsp;»''. Inte cénk eyet cwénze metes di lon, on-z el lome puvite on «''&nbsp;fragment d'iceberg&nbsp;''». Dj' ô bén, på ratournaedje literå, on « boket d' '''isber''&nbsp;'''''». Dins ci lingaedje la, fåt ki l' eshonna di glaece åye, å moens, cwénze metes po-z esse erconoxhou come èn «'''''&nbsp;'''iceberg'''&nbsp;'''''».<ref>https://web.archive.org/web/20230330183614/https://www.canada.ca/fr/environnement-changement-climatique/services/previsions-observations-glaces/conditions-glaces-plus-recentes/services-educatifs/icebergs/formes-tailles-couleurs.html</ref> === Definixhaedje inglès === E-n [[inglès]] po k' èn eshonna di glaece soeye erconoxhou tot-z estant ene '''montinne di glaece''', i doet fé, å moens, cénk metes di lon. Les eshonnas di glaece pus ptits sont lomés «&nbsp;''growler&nbsp;''» ubén «''&nbsp;bergy bit&nbsp;''». On «''&nbsp;growler&nbsp;''» fwait moens di deus metes di lon. Tot rwaitant on «''&nbsp;bergy bit&nbsp;''», ès longueur est inte el ci do «''&nbsp;growler&nbsp;''» eyet do definixhaedje inglès di l' '''isber'''.<ref name=":0">https://www.antarcticglaciers.org/glacier-processes/glacier-types/icebergs/</ref> === Ricoird === Les '''isbers''' savnut esse grand. El pus lon, lådje eyet spès, c' est l' [[Isber B-15]]. On-z el a veyou e [[2000]], do costé di l' [[Antartike]]. Il esteut lon di 295 km, parfond di 37 km ey il aveut ene stindêye di 11&nbsp;007 [[Kilomete cwåré|km²]]. Li dierin côp k' on l' veyou, c' esteut e [[2011]].<ref>https://www.worldatlas.com/articles/the-10-largest-icebergs-ever.html</ref> == Coleurs == La pupårt des '''isbers''' sont blancs avou on pô di bleu. Poirtant, sorlon les rîles del [[fizike]], i doevnut normåldimint esse bleus.<ref name=":2">https://news.cgtn.com/news/3d3d774e78456a4d30457a6333566d54/share_p.html</ref> C' est a cåze d' ès compôzucion k' les '''isbers''' sont blancs avou ene miete di bleu. Dj' ô bén : del [[nive]] eyet del glaece des [[Glaecî|glaecîs]].<ref name=":3">https://www.abc.net.au/news/science/2018-03-22/not-just-white-what-makes-icebergs-blue-green-striped/9546940</ref> Tenawete, i polnut esse completmint bleu<ref name=":3" />, vert<ref name=":2" /><ref name=":3" />, u co djaene<ref name=":2" />. Virpus k' telcôp k' il ont deus coleurs al môde d' ene [[Zebe|gåde-a-roye]]. Les vetès '''montinnes di glaece''' si trouvnut seulmint do costé di l' [[Antartike]].<ref>https://news.cgtn.com/news/3d3d774e78456a4d30457a6333566d54/share_p.html</ref> Li grande diferince, c' est k' ces '''isbers la''', i n' ont pont d' bouye, contråvmint ås ôtes. Avou ça k' i sont compôzé d' aiwe d' mer djalêye. Houte di çoula, sacwants elemints djouwnut eto so leu vete coleur.<ref name=":3" /> Po les '''isbers''' avou des coleurs al manire d' on [[zebe]], on-z elzès ritrouvnut seulmint e-n [[Antartike]]. I sont askepyîs avou l' enancraedje di l' aiwe d' mer dins des bîleures astampêyes.<ref name=":3" /> Les ales savnut afeye dner des vetès royes åzès '''montinnes di glaece''' tins d' leu crexhince dsu mins so les bokets dins l' aiwe.<ref>https://oceanservice.noaa.gov/facts/iceberg-color.html</ref> E-n [[Artike]], les '''isbers''' polnut divni blanc ubén bleu, si leu nivaye fondnut. Ådzeu d' ça, les blankès '''montinnes di glaece''' avou ene miete di bleu sont råle. Dandjreus k' i sront co pus råles avou les [[candjmints climatikes]].<ref name=":2" /> == Fômes == Djenerålmint, les '''isbers''' ont dijh å cint d' leu stindêye ådzeu d' l' aiwe, pindant k' les nonante å cint sont padzo.<ref>https://www.usgs.gov/media/images/ninety-percent-iceberg-below-waterline</ref><ref name=":4">https://parlonssciences.ca/ressources-pedagogiques/activites-pratiques/quelle-proportion-dun-iceberg-depasse-de-leau</ref> On conte shijh fômes d' '''isbers'''. Les fômes n' ont rén a vir avou les grandeurs u co les coleurs des '''montinnes di glaece'''. Les nos inte les åtchetes vegnnut di l' [[Inglès (lingaedje)|inglès]] eyet do [[neyerlandès]]&nbsp;: # '''Tabulare''' (''Tabular'' ubén ''ijsschots'' eyet ''vlakke vorm'')&nbsp;: les '''tabulares''' ont l' fôme d' ene tåve. # '''Wigue''' (''Wedge'' eyet ''wig'')&nbsp;: ces '''montinnes di glaece''' la rshonnnut a des otos d' coûsse wice ki les dvants sont plats. # '''Dôme''' (''Dome'' eyet ''koepel'')&nbsp;: ces '''isbers''' la rshonnnut a ene cloke. # '''Drôdoke''' (''Drydock'' eyet ''droogdok'')&nbsp;: el fôme rshonne al ci di sacwants bateas. # '''Pinakele''' (''Pinnacled'' eyet ''pinakel'')&nbsp;: gn a des teras come so des monts. # '''Bloki''' (''Blocky'' eyet ''blok'')&nbsp;: ça rshonne mo a on rectangue e dessén. [[Imådje:Types of Icebergs.svg|centré|vignette|Les discrijhaedjes des fômes si trouvnut dins el lisse padzeu.]] == Nateure == === Tchimin === Les '''tchimin''' shuvous pa ces tchôzes la sont shuvou på sincieus specialisses d' èç dominne la. Pacô, c' est po-z aveuri si les '''montinnes di glaece''' n' sont nén riscantes po l' [[biyovaryisté]].<ref>https://www.bbc.co.uk/newsround/64938674</ref> Les '''isbers''' ki vegnnut do [[Greunlande]], do Levant do [[Canada]] u co del Bijhe di [[Mer do Nôr]], s' evont viè l' Coûtchant di l' [[Irlande]], li [[Rweyåme-Uni]] eyet do costé di [[Mer Mantche]].<ref>Barker, Stephen & Chen, James & Gong, Xun & Jonkers, Lukas & Knorr, Gregor & Thornalley, David. (2015). Icebergs not the trigger for North Atlantic cold events. Nature. 520. 333-6. 10.1038/nature14330. </ref> Tot å lon d' leu voye, les '''isbers''' divegnnut d' pus e pus ptits, veyånmint k' el vint shoufele dzeu, k' i s' copårtî avou les ans yet sins conter k' i fondnut eto.<ref>https://earthsky.org/earth/iceberg-b15z-antarctica-ross-ice-shelf/</ref> === Candjmints climatikes === Avou les candjmints climatikes, i gn a d' pus e pus d' '''isbers''' ki vegnnut.<ref>https://www.britannica.com/science/iceberg/Climatic-impacts-of-icebergs</ref> Aprume di l' [[Antartike]], ç' ki fwait k' ci continint la est ki piede si stindêye.<ref>https://www.lalibre.be/planete/environnement/2023/03/16/images-impressionnantes-un-gigantesque-iceberg-plus-grand-que-le-brabant-wallon-sest-detache-de-lantarctique-video-COJ2MUTONNAG7EM3FPMXTWCHWM/</ref> Totfeye, les '''isbers''' ki vegnnut des pôles n' sont nén todi a cåze des candjmints climatikes.<ref>https://www.rtbf.be/article/antarctique-un-immense-iceberg-se-detache-de-la-banquise-mais-cela-ne-serait-pas-du-au-rechauffement-climatique-11141541</ref> C' est l' veur po èn '''isber''' ki s' a dislaxhî do platea d' glace å [[moes d' djanvî]] [[2023]], k' esteut pus grand k' el [[province do Roman Payis]]. Dj' ô bén, aviè 1.550 km², 400 km² di pus k' ci province la.<ref>https://www.francetvinfo.fr/monde/environnement/antarctique-un-immense-iceberg-grand-comme-15-fois-la-taille-de-paris-s-est-detache-de-la-banquise_5619233.html</ref> Si djamåy èn '''isber''' va dins des mers ubén des oceyans wice k' i fwait pus tchôd, i polnut fonde. On-z a les pinses k' el vicance d' ene '''montinne di glaece''', inte li moumint wice ki li prumire nive a tcheyou sol [[glaecî]] eyet l' tins k' i fondnut est di troes meyès anêyes.<ref name=":5">https://education.nationalgeographic.org/resource/iceberg/</ref> Avou les [[candjmints climatikes]], gn a kécfeye des '''isbers''' ki sacramintnut des moxhons, come les «&nbsp;[[:la:Spheniscidae|sfénixhifômes]]&nbsp;» ([LA] ''Spheniscidae'').<ref>https://www.ouest-france.fr/environnement/rechauffement-climatique/a-cause-du-rechauffement-climatique-un-iceberg-geant-menace-des-colonies-de-manchots-sur-une-ile-7041387</ref> === Biesses === Les '''isbers''' savnut afeye catibuler les ecosistinmes, come e candjant les corants marins u co e sacramintant les biesses ki vicnut dins les mers ey oceyans cwand les '''montinnes di glaece''' dmeurnut astok.<ref>https://www.sciencesetavenir.fr/nature-environnement/un-iceberg-a-la-derive-entraine-des-evacuations-au-groenland_125871</ref> Gn a ossu l' risse k' des biesses dmeurnut blokêyes sont èn '''isber'''.<ref>https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/arctic-fox-rescue-iceberg-1.4720525</ref> == Djintrinnté == === Risses === Al copete do mårtchî, l' aiwe des '''isbers''' ki vont dins les mers ey oceyans fijhnut discrexhe el salinitêye.<ref>https://www.futura-sciences.com/planete/actualites/terre-voici-premieres-images-iceberg-geant-derive-ocean-austral-104087/</ref> Les '''isbers''' n' ont nén seulmint ene poûssance so les biesses eyet les plantes, mins so les djins eto. Come di djusse, des veyes eyet des viyaedjes avént ddja dvou esse evacuwer, pask' ene '''montinne di glaece''' s' a raprepyî di trop. E [[1912]], li ''Titanic'', on grand batea a stî evoyî å fond d' l' aiwe pa èn '''isber'''. [[Edward John Smith]], el captinne do batea daléve si télmint rade ki n' aveut nén savou s' endè schouwer.<ref>https://www.lepoint.fr/societe/titanic-le-naufrage-aurait-pu-etre-evite-13-04-2012-1451387_23.php</ref> Ouy, c' est moens dandjreus d' si prinde ene '''montinne di glaece''', gråce a l' tecnolodjeye k' on-z a, mins ça arive co tenawete.<ref>https://safety4sea.com/titanic-threat-do-ships-still-hit-icebergs/</ref> Fådreut bouter k' avou, eviè, nonante å cint d' ès stindêye dzo l' aiwe, les '''isbers''' sont foirt nén-veyåves.<ref name=":4" /> Po s' schouwer d' ces rujhes la, on-z uze voltî el sistinme ''[[Global positioning system|GPS]]'' po-z awè pus åjhey a lzès trover.<ref name=":5" /> === Lingaedjes === [[Imådje:Lettuce iceberg variety from Salinas valley California.jpeg|vignette|Dins mwints lingaedjes, el mot «&nbsp;'''''iceberg&nbsp;'''''» pout discrire ene varyisté d' [[Salåde ordinaire|salåde]].]] El mot «&nbsp;'''isber&nbsp;'''» est ossu uzé po d' ôtès tchôzes, inte di yeusses l' [[Etrernete]]. Come di djusse, çk' on lome li «'''&nbsp;'''''clear web'''&nbsp;'''''» fwait sondjî å boket del '''montinne di glaece''' ådzeu d' l' aiwe, pindant k' les «'''''&nbsp;'''deep web'''&nbsp;'''''» eyet «'''''&nbsp;'''dark web'''&nbsp;'''''» sont les bokets ki sont dzo l' aiwe, virpus dins les «'''''&nbsp;'''''abisses'''''&nbsp;'''''» des waibes.<ref>https://lesresoteurs.fr/face-cachee-de-linternet-deep-web-liceberg-dinternet/</ref> Sins conter k' des lingaedjes, come l' [[inglès]] ey el [[Francès (lingaedje)|francès]], ont des fråzletes avou ci mot la'''''&nbsp;''''': * «'''''&nbsp;Tip of the iceberg&nbsp;'''''» ki dene på ratournaedje literå «'''''&nbsp;''Tera di l' isber''&nbsp;'''''»'''''&nbsp;''''': fråzlete e-n [[inglès]] ki mostere el boket d' ene estance, sovint d' ene rujhe, k' on sait vir.<ref>https://blogs.missouristate.edu/international/2020/05/27/idiom-tip-of-the-iceberg/</ref> Li [[Francès (lingaedje)|francès]] end a ene sifwaite'''''&nbsp;''''': «'''''&nbsp;La partie visible de l'iceberg&nbsp;'''''» ki dvént e [[Walon (lingaedje)|walon]] «'''''&nbsp;'''Li boket veyåve di l' isber'''&nbsp;'''''». * Tot rwaitant li lingaedje da [[Molière]], on-z uze puvite li fråzlete contråve'''''&nbsp;''''': «'''''&nbsp;La partie cachée/émergée/immergée de l'iceberg&nbsp;'''''». El prumîre fråzlete est foiravant corante dins les [[lingaedjes tîxhons]] come veyou padzeu, mins eto e-n [[Almand (lingaedje)|almand]] ey e [[neyerlandès]]. Mins nerén, la k' elle egziste e [[Portuguès (lingaedje)|portuguès]], e [[Roumin (lingaedje)|roumin]], insi k' e [[Polonès (lingaedje)|polonès]] ossu. El deuzinme, on l' ervoet k' e [[Espagnol (lingaedje)|spagnol]].<ref>https://www.expressio.fr/expressions/la-partie-cachee-immergee-de-l-iceberg</ref> === Coleur === L' '''isber''', c' est ossu l' no d' ene coleur. Ès côde éndjolike, c' est «'''''&nbsp;''#71A6D2''&nbsp;'''''». La k' li bleu eyet l' vert sont les deus mwaissès coleurs avou, po tchaeke, 82,35'''''&nbsp;'''''% eyet 65,1'''''&nbsp;'''''%.<ref>https://web.archive.org/web/20230219195655/https://encycolorpedia.com/71a6d2</ref> Foû des coleurs éndjolikes, l' '''isber''' shonne esse inte li gris eyet l' vert.<ref>https://www.benjaminmoore.com/en-us/paint-colors/color/2122-50/iceberg</ref> == Hårdêye difoûtrinne == [https://joshdata.me/iceberger.html Waibe ewou çk' on pout ponde èn isber eyet vir comint i s' codût avou l' aiwe.] == Pî-note == [[Copene:Isber|Mwints noûmots ont stî askepyîs tins d' escrijhaedje di l' årtike. Vir li pådje copene po sawè cwè.]]{{Wiccionaire|Isber}} == Referinces eyet sourdants == <references responsive="" /> [[Categoreye:Glaece]] [[Categoreye:Aiwes]] 7tbkm3scugxk4r99l05srzrqzm5u07g 0 51553 427755 409654 2026-10-31T19:20:33Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427755 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Henkinet Dany.jpg|thumb|150px]] '''Dany Henkinet''', oficirmint '''Danièle Henkinet''', c' est ene [[sicrijheuse e walon]] do [[Payis d' Lidje]]. == Ouve pol walon == Elle est mimbe do [[Cåvea lidjwès]]. E [[2022]], elle a ratourné e walon on live so les [[mierzôles]], [[li Zagroda (live)|li Zagroda]], sortitré : "Les avinteures des sintès sinteurs contêyes ås viyès crosses". E [[2024]], elle a yeu l' deuzinme pris d' sicrijhaedje al bate [[On scrijheu, on djheu (bate)|On scrijheu, on djheu]]. [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Henkinet]] 4tfnrtwdf4ppo0c03pf09yuqz8niz8y 0 51639 428275 421579 2026-11-01T10:36:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428275 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Li p'tit bout d'tchique''}} [[Imådje:Walthery prumî Bouttchike.JPG|thumb|prumî eplaidaedje e walon (1989)]] [[Imådje:Walthery Pitit Bouttchike.JPG|thumb|Deus ôtes alboms e walon (1996 & 2020)]] '''Li ptit bouttchike''' (''Li p'tit bout d' tchique'', sol prumî albom; ''Li P'tit Bout d'Chique'' so les cis d' après), c' est on personaedje di [[binde d' imådjes]] da [[François Walthéry]]. == Istwere == E 1975, il aveut Walthery aveut ddja atuzlé l' personaedje, mins i n' lyi aveut co sepou trover on no. On bea djoû, il esteut amn s' mame, avou ses deus neveuses ki l' grand-mame wårdéve. Li racoulote, Françwesse, djouwéve avou des [[popenes rûsses]]. Tot fjhant rexhe li pus ptite, ele dijha: «Louke, mononke, c' est li ptit bouttchike !». Waltery apiça l' idêye sol pî sol tchamp. Li prumire istwere fourit fwaite al varade, po replaecî [[Raoul Cauvin]], k' aveut-st atrapé on [[chnope]], po on limero a pårt di [[Spirou (gazete)|Spirou]]. E 1976, i dessina li deuzinme istwere, «Li Baloujhnaedje do Ptit Bouttchike» (''La balade du P'tit Bout d'Chique'').<ref>{{fr}} Divant-z-ouve di l' albom «C' est mes condjîs a mi»</ref> I s' va siervi do personaedje po dessiner li live da [[Marcel Remy]] «''Les ceux de chez nous''» (2005, Noer Dessén, ISBN 2-87351-124-9). Li cogne do personaedje, mins nén ses mousmints sont-st eto dins «Mes ptits copleus» (2017, Noer Dessén, ISBN 978-2-87351-340-5). == Ratournaedjes e walon == Li prumî ratournaedje e walon, c' est l' ci da [[Jeanne Houbart-Houge]]. Li live, titré «Li p'tit bout d' tchike » a rexhou ås «Marsu Productions» e 1989 (ISBN 2-907159-03-8). Adon, end a deus da [[Paul-Henri Thomsin]]. * «D' ene fiesse a l' ôte» (rexhou ås «Marsu Productions», 1996, ISBN 2-908462-75-3) * «C' est mes condjîs a mi» (eplaidî ås «[[Noer Dessén]]», 2020, ISBN 978-2-87351-371-9) == Sourdant == [[Categoreye:Bindes d' imådjes e walon|Bouttchike]] l8dfefwyzicwmw9s02tv07fie4ta38o 0 51655 428274 413249 2026-11-01T10:36:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428274 wikitext text/x-wiki {{Djermon biesse}} [[Imådje:Emberiza cirlus -Valencian Community, Spain -male-8 (1).jpg|vignette|Foto d' on '''zizi''' di seke omrin, el [[Sipagne]].]] Li '''zizi''', c' est on [[Oujhea|moxhon]]. Ès no e [[latén]], c' est «&nbsp;''Emberiza cerlus''&nbsp;». == Piceures == === Lingaedje walon === I n' fåt nén comaxhî les mots «&nbsp;'''zizi&nbsp;'''» eyet «'''&nbsp;zîzî&nbsp;'''». Li prumî, c' est l' no do moxhon. Li deuzinme, c' est on mot polisemike<ref name=":0">https://dtw.walon.org/index.php (scrijhez «'''&nbsp;'''zîzî'''&nbsp;'''» dins li rectingue)</ref>, insi k' on mot d' efant po les [[Ouy|iys]].<ref name=":0" /><ref>https://wa.wiktionary.org/wiki/zîzî</ref> === Fåwami === Li mot francès «'''&nbsp;'''''zizi'''&nbsp;'''''», lu, il est seulmint uzé po cåzer do [[Vé (antomeye)|vé]].<ref>https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/zizi/83162</ref> Po dvizer del biesse, on direut puvite «'''''&nbsp;'''bruant zizi'''&nbsp;'''''».<ref><nowiki>https://www.ouest-france.fr/economie/tourisme/guide-ete/le-pays-fouesnantaisa-le-bon-gout-du-large-418f0454-d500-11eb-8ba8-8a08e843d49f#:~:text=Les</nowiki> pipits farlouses ou le bruant zizi ont des noms rigolos mais nichent également dans cet espace naturel.</ref> == Coir == El '''zizi''', i fwait 15 a 16,5 cintimetes di lon. I peze dins l' vintinne di grames.<ref>http://www.oiseau-libre.net/Oiseaux/Especes/Bruant-zizi.html</ref> == Edroet == [[Imådje:Emberiza cirlus distribution map.jpg|vignette|Ene mape avou les edroets ewou çk' on pout vir des '''zizis'''.]] On-z el trouve purade do costé del [[Mîtrinne Mer]]. La ki kécfeye, i va pus lon. Al [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]], i sait daler disk' å [[Benelusse]], å [[Rweyåme-Uni]] u co e-n [[Almagne]]. Mins nerén, avou les [[candjmints climatikes]], cist oujhea la va motoit rmonter pus hôt. Dins l' [[Europe levantrece]], on l' pout rålmint vir e-n [[Otriche]], el [[Hongreye]] ey el [[Roumaneye]].<ref>https://www.oiseaux.net/oiseaux/bruant.zizi.html</ref> Cwek' on l' pout vir kécfeye el [[Walonreye|Waloneye]], i n' vént pus nichî.<ref>https://web.archive.org/web/20230711232955/http://biodiversite.wallonie.be/fr/emberiza-cirlus.html?IDD=50334374&IDC=305</ref> == Såvrité == Li '''zizi''' n' est nén mancî. Totfeye, l' agrandixhmint di l' [[agricoûteure]] est mwaijhe pol [[biyovaryisté]] eyet po ci moxhon la.<ref>http://www.attiredailes.be/pdf/ornitho/ornitho_Embérizidés_bruant-zizi.pdf</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> e8zs0zbmucwq6e1v95sa5aavu7lobtj 0 51656 428187 396888 2026-11-01T10:19:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428187 wikitext text/x-wiki {{Djermon Urope}} [[Imådje:Doggerbank.jpg|vignette|Li rodje fôme, c' est l' '''Doguerbanc'''.]] Li '''Doguerbanc''', c' est on [[banc d' såvlon]] ki si trouve e [[Mer do Nôr]]. == Etimolodjeye == Li mot '''Doguerbanc''' vént do [[neyerlandès]] «&nbsp;'''''Doggersbank''&nbsp;'''». «'''''&nbsp;Bank&nbsp;'''''», c' est l' minme mot ki «'''&nbsp;banc&nbsp;'''». K' c' est l' deuzinme pårt do mot «'''&nbsp;Doguerbanc&nbsp;'''». El pårt «'''&nbsp;''Dogger''&nbsp;'''», leye, n' a rén a vir avou l' [[Walon (lingaedje)|walon]]. Come di djusse, . La eto k' on «'''&nbsp;doguere&nbsp;'''», c' est ene sôre di [[batea]] k' el no vént do [[neyerlandès]].<ref>https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclopædia_Britannica/Dogger_Bank</ref> == Edroet == Come on l' sait vir so l' imådje a droete, li '''Doguerbanc''' est inte li [[Rweyåme-Uni]] (coûtchant) ey el [[Daenmåtche]] (levant).<ref><nowiki>https://etymologeek.com/eng/Dogger</nowiki> Bank</ref> Il est eto djusse ådzeu del [[Neyerlande]] eyet d' l' [[Almagne]]. == Tuzance == L' [[Aurore (Tintin)|Aurore]], li batea do captinne Hadok, passe drola po daler do costé di l' [[Izlande]] eyet do [[Greunlande]].<ref>Remi, G. (1942). ''L'Étoile mystérieuse''. Casterman.</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> dt8fj6nooufisdqz6mfs7hys94musjq 0 51663 428091 417213 2026-11-01T10:03:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428091 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''プレイステーション ツー''}} <center>[[PlayStation (console)|PlayStation]] | '''PlayStation 2''' | [[PlayStation 3]]</center><br /> [[Imådje:PlayStation 2 logo.svg|vignette|Li logo oficir del console.]] Li '''PlayStation 2''', c' est l' no del deuzinme grande console di [[Sony]]. C' est ene console del [[Shijhinme djeneråcion des consoles|shijhinme djeneråcion]]. Elle a rexhou e [[2000]], e-n [[Urope]]. Elle s' a vindou disk' e [[2013]].<ref name=":3">https://www.jeuxvideo.com/dossiers/00018354/1994-2014-20-ans-de-playstation-playstation-2-la-console-playstation-ps1-005.htm</ref> == Istwere == === Atake === [[Sony]] aveut advierti do pordjet d' ès deuzinme grande console, li [[2 d' måss]] [[1999]]. Li '''PlayStation 2''' aveut stî prezinté a tertot, li [[11 di may]] del minme anêye, tins di mosteure lomêye «''&nbsp;[[Electronic Entertainment Expo]]&nbsp;''».<ref>https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Farchive.gamespy.com%2Farticles%2Ffebruary04%2Fps2timeline%2Findex.shtml#federation=archive.wikiwix.com&tab=url</ref>[[Imådje:Sony Playstation 2 SCPH-5001 V9 (19478489935).jpg|vignette|Li prumire sôre di '''PlayStation 2''' k' est grosse. ]] === Sôres === ==== Prumire varyisté ==== Li '''prumire varyisté''' di '''PlayStation 2''' dmeure foirt rconoxhåve. Come di djusse, c' est les grossès consoles, come sol foto a droete. La k' i gn a ki bråmint d' coleurs diferintes, k' el madjorité des coleurs est foirt råle. C' esteut l' varyisté k' esteut sol mårtchî inte [[2000]] eyet [[2004]].<ref name=":0">https://www.presse-citron.net/jeux-video/playstation/les-playstation-collectors/</ref> Po mete ubén rsaetchî ene plake, on doet aspoyî l' boton avou li triyingue et rectingue bleus åtoû. Po l' côper, on doet aspoyî lonmint sol boton ådzeu&nbsp;: el ci avou l' mot «&nbsp;Reset&nbsp;» e vete. Si on-z astoke seulmint k' on ptit côp, el console va rdemarer. ==== Deuzinme varyisté ==== [[Imådje:PS2 Thin.jpg|vignette|355x355px|Li deuzinme sôre di '''PlayStation 2''' avou s' pî. Elle est grandmint pus tene.]] Li '''deuzinme varyisté''', leye, elle est bråmint pus ledjire. I gn åré yeu ki cwate coleurs&nbsp;: li noer (li pus peuprece), li grijhe (peuprece eto), li rôze (el minme sacwè) ey el blanke. C' est l' '''varyisté''' k' a stî sol mårtchî pindant ey après [[2004]] disk' al fén d' ès vindêye.<ref name=":0" /> Po l' erdemarer ubén l' distinde, i fåt fé les minmès sacwès avou l' boton di droete ki po li prumire varyisté. Po candjî d' cédés ubén di dévédés, on doet astoker l' boton al mitan. El diferince, c' est k' el lijheu di plakes ni ride pus. Al plaece, ça si drouve e hôteur. == Éndjolreye == === Materiå === Ès chipe ([EN] ''processing unit''), c' est l' [[Emotion Engine (éndjolreye)|Emotion Engine]]. Ene d' ses noveaté, c' est d' awè stî, a l' epoke, ene console avou on lijheu d' cédés eyet di dévédés.<ref>https://www.gamekult.com/actualite/la-ps2-fete-ses-20-ans-hommage-a-une-console-de-legende-3050825831.html</ref> === Limerotaedje === Li '''PlayStation 2''' a cnoxhou sacwants limerotaedjes, «&nbsp;SCPH-xxxxx&nbsp;». Ça candje sovint sorlon l' edroet ewou çk' el console est vindowe. Po çoula, i fåt djusse rwaitî el dierin limero, dj' ô bén, l' ci k' est l' pus a droete&nbsp;: <ref name=":4">https://arcadesupplycompany.com/blogs/guides-how-tos/playstation-2-console-versions-and-identification</ref> * SCPH-xxxx1&nbsp;: [[Amerike bijhrece]]<ref name=":4" /> * SCPH-xxxx2&nbsp;: [[Ostraleye]] eyet [[Novele-Zelande]]<ref name=":4" /> * SCPH-xxxx3&nbsp;: [[Urope]] (åré [[Rweyåme-Uni]])<ref name=":4" /> * SCPH-xxxx4&nbsp;: [[Rweyåme-Uni]]<ref name=":4" /> * SCPH-xxxx5&nbsp;: [[Corêye nonnrece]]<ref>https://www.playstation.com/content/dam/global_pdc/ko/corporate/support/manuals/ps2-docs/SCPH-30005R$ko.pdf</ref> == Rilomêye == Disk' asteure, li '''PlayStation 2''' dmeure el console ki s' a l' pus vindou ttåvå.<ref name=":1">https://leszackardises.com/2023/05/16/top-15-des-consoles-de-jeux-video-les-plus-vendues-au-monde/</ref> Do costé des troes consoles del , elle a grandmint mougnî ses deus bateus&nbsp;: li [[Xbox (grande console)|Xbox]] di [[Microsoft]] ey el [[GameCube]] di [[Nintendo]].<ref name=":1" /><ref name=":2">https://electronics.howstuffworks.com/10-reasons-why-the-ps2-beat-the-xbox-and-gamecube.htm#pt5</ref> I nd a puzieurs råjhons a ça, metans k' les manotes estént les pus åjheyes a prinde dins les mwins eyet k' ele rotént sins rujhe.<ref name=":2" /> Poirtant, li '''PlayStation 2''' n' esteut nén l' pus roede. Tot rwaitant el moteur des consoles, i gn aveut k' el [[DreamCast]] di [[Sega]] k' esteut pus flåwe. La k' li [[Xbox (grande console)|Xbox]] esteut dvant ele.<ref name=":3" /> Avou ça k' el [[GameCube]] li bateut ossu sol plan tecnike.<ref name=":3" /><ref>https://web.archive.org/web/20230714225129/https://retrogeekery.com/is-gamecube-more-powerful-than-ps2-everything-you-need-to-know/</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Djeu videyo]] hp3rv80c6xb6v14pfj1r13d55lo8hav 0 51681 428157 403519 2026-11-01T10:14:28Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428157 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''プレイステーション''}} <center>'''PlayStation''' | [[PlayStation 2]]</center> [[Imådje:Playstation logo colour.svg|vignette|Li logo oficir del console.]] Li '''PlayStation''', c' est l' no del prumire grande console di [[Sony]]. C' est ene console del [[cénkinme djeneråcion]]. Elle a rexhou e [[1995]], e-n [[Urope]]. On-z end a fabriké disk' e [[2006]].<ref>https://www.lsa-conso.fr/produits/playstation-1,133662</ref> == Istwere == === Djermon === Li '''PlayStation''', c' esteut aprume ene djonccion inte [[Sony]] eyet [[Nintendo]]. L' adierça, c' esteut d' fé on lijheu d' cédés po les grandès consoles di [[Nintendo]]. Seulmint, ça n' a nén prindou. D' ès costé, [[Sony]] aveut decidé d' fé ene console, mierseu. Tins k' Nintendo trovéve ene novele eterprijhe po l' aspaler avou el lijheu cédé&nbsp;: [[Phillips]].<ref>https://anecdotes-de-jeux-video.fr/nintendo-playstation-prototype-console/</ref> === Sôres === ==== Prumire varyisté ==== [[Imådje:PSX-Console-wController.jpg|vignette|Li prumire sôre di '''PlayStation''' avou ene manote ey ene plakete.]] Li '''prumire varyisté''' del '''PlayStation''', elle aveut l' fôme d' on rectingue. Elle esteut, å pus sovint, di grijhe coleur. C' est l' modêye del fén del [[Anêyes 1990|dijhnêye 1990]]. ==== Deuzinme varyisté ==== Li '''deuzinme varyisté''', leye, elle est bråmint pus ronde. Ès coleur soûmintrece, c' esteut li blanc. C' est l' modêye k' a rexhou e [[2000]] eyet k' on-z end a fabriké disk' al fén. Si spotaedje, c' est '''PSOne'''. == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Djeu videyo]] 8lrhccunb6svrfab3sel9e1zvul1a1d 0 51704 427907 425944 2026-10-31T20:01:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427907 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''プレイステーション スリー''}} <center>[[PlayStation 2]] | '''PlayStation 3''' | [[PlayStation 4]]</center> [[Imådje:Logo of the PlayStation 3 (2006–2009).svg|vignette|Prumî logo oficir del console.]] Li '''PlayStation 3''', c' est l' no del troezinme grande console di [[Sony]]. C' est ene console del [[Setinme djeneråcion des consoles|setinme djeneråcion]]. == Istwere == === Atake === [[Sony]] a mostré ci console la el prumî côp, e [[2005]], tins di l' «'''&nbsp;'''''Electronic Entertainment Expo'''&nbsp;'''''».<ref>https://www.clubic.com/actualite-20220-e3-2005-la-playstation-3-se-devoile.html</ref> Elle a rexhou e [[2006]], mins on-z el a metou seulmint e vinte, e-n [[Urope]], èn an après, e [[2007]]. El råjhon di l' astådje, c' esteut ene mancance di materiå.<ref>https://www.dhnet.be/actu/new-tech/2006/11/11/sony-lance-sa-nouvelle-console-playstation-3-au-japon-HARSJDN7QZBQRMQRTP2I3MWZPY/</ref> === Sôres === ==== Prumire varyisté ==== Li '''prumire varyisté''', k' on lome «&nbsp;'''FAT&nbsp;'''» dins l' kiminålté, c' est l' modele k' a rexhou e prumî. On-z end a vindou disk' å [[Setimbe|moes d' setimbe]] [[2009]].<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20230728220504/https://induste.com/threads/lhistoire-de-la-playstation-3.622959/</ref> ==== Deuzinme varyisté ==== C' est l' modele k' a shuvou li prumî. Elle a rexhou e [[setimbe]] [[2009]], après awè stî anoncé el moes di dvant.<ref>https://gamergen.com/actualites/differences-techniques-ps3-fat-slim-sony-59483-1</ref> On-z el a rsaetchî des vintes e [[2012]].<ref name=":0" /><ref name=":1">https://www.presse-citron.net/jeux-video/playstation/playstation-3/</ref> ==== Troezinme varyisté ==== C' est l' dierin modele k' a rexhou e [[2012]], disk' al fén des vintes del '''PlayStation 3''', e [[2017]].<ref name=":1" /><ref>https://geeko.lesoir.be/2017/03/17/fin-de-production-pour-la-ps3/</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Djeu videyo]] qc4aisbudv6edg1g5gi8p9ijooqjuh9 0 51715 427679 397344 2026-10-31T19:07:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427679 wikitext text/x-wiki <center>[[Xbox]] | '''Xbox 360''' | [[Xbox One]]</center><br /> [[Imådje:Xbox 360 wordmark.svg|vignette|Logo del console.]] El '''Xbox 360''', c' est l' no del deuzinme console di [[Microsoft]]. C' esteut ene console del [[Setinme djeneråcion des consoles|setinme djeneråcion]]. == Istwere == Elle a stî anoncé a l' «&nbsp;''Electronic Entertainment Expo''&nbsp;», e [[2005]].<ref>https://www.clubic.com/actualite-20222-e3-2005-les-titres-pour-la-xbox-360.html</ref> Ci console ci a stî metou e vinte, el minme anêye.<ref>https://www.lesnumeriques.com/xbox-360-prix-officiel-n806.html</ref> On-z el a rsaetchî des vintes, onze ans après, e [[2016]].<ref>https://www.thmmagazine.fr/microsoft-stoppe-la-production-de-sa-console-xbox-360/</ref> == Rujhe == A l' atake, les prumirès '''Xbox 360''' aveut des problinmes po roter, foiravant avou leus materiås ddins. Cwand i gn a troes rodjès loumires, ça vout dire ki l' éndjole n' rote nén. On lome çoula&nbsp;: li ''Red ring of death''. Ratourné, ça dene&nbsp;: «&nbsp;El rigne del moirt&nbsp;». On l' sait ertaper, si e cas.<ref>https://fr.wikihow.com/réparer-temporairement-les-trois-anneaux-rouges-de-votre-Xbox-360</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Djeu videyo]] d6gptdamkzp5dreuj1ulicv3ex7ujn1 0 51810 427953 416953 2026-10-31T20:13:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427953 wikitext text/x-wiki Li '''Gabon''', c' est on [[dislaxhî payis]] del [[Mîtrinne Afrike]]. {{Infoboesse payis}} == Istwere == [[Colnijhî]] des [[France|Francès]]. Dislaxhî e [[1960]]. Miné på prezidint [[Omar Bongo]] di [[1967]] disca s' moirt. Pu pa s' fi, [[Ali Bongo]] di 2009 a 2023. Disdjoké pa on [[Côp d' estat do Gabon (2023)|côp d' estat]] li 30 d' awousse 2023, djusse après k' i vneut d' anoncî k' il esteut reléjhou po ene troezinme termene di 7 ans. == Documintåcion == Alére : [[Lucyin Mahin]], L' Afrike des côps d' estats, {{Ran}} {{l°|107}}, waeyén-tins 2023, p. 4 Cist årtike la rwaite les payis d' [[Afrike]] ewou çk' i gn a yeu des [[côps d' estat]] a l' atacmint des [[anêyes 2020]]. == Rahoucas eyet sourdants == {{Commonscat|Gabon|l'&nbsp;Gabon}} [[Categoreye:Mîtrinne Afrike]] [[Categoreye:Payis]] [[Categoreye:Gabon|*]] hq95qz98emz5tkhdrgxswwfiy7hdo0i 0 51825 428043 425869 2026-10-31T20:29:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428043 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''De belevenissen van Jommeke''}} '''''De belevenissen van Jommeke''''', å pus sovint racourti e «''[[Francès|&nbsp;]]'''Jommeke'''[[Francès|&nbsp;]]''», c' est l' no d' ene rilêye di [[binde d' imådjes]]. Ça a stî askepyî pa [[Jef Nys]] eyet c' est eplaidî dispu [[1955]].<ref>https://www.dutchmultimedia.nl/top-10-populairste-belgische-stripfiguren-aller-tijden/</ref> == Istwere == === Cominçmint === A l' atake, [[Jef Nys]] dessinéve po ene gazete catolike, k' les limeros rexhént on côp samwinne&nbsp;: [[Kerkelijk leven]]. Mins nerén, pus l' tins passe, pus l' oteur s' margaye avou l' manaedjaedje del gazete. Çoula fwait ki troes ans après awè comincî a dessiné les '''''Jommeke''''', [[Jef Nys]] prind ses afwaires eyet bague amon èn ôte eplaideu : [[Het Volk]]. El piceure di ci-ci, c' est k' c' est ene soce raloyeye å [[Beweging.net|sindicat crustin flamind]].<ref name=":2">https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/01/17/jommeke-is-65-jaar-jong/</ref> Dins les prumirès varyistés des alboms, ça arive, afeye, di vey ene sôre di riclame po des institucions crustinnes flamindes.<ref name=":0" /> === Eplaidaedje === Kékes eplaideus s' ont metou a fé rexhe les '''Jommeke'''. Les 175 prumîs alboms ont stî metou sol mårtchî pa [[Het Volk]], èn eplaideu anverswès. Do 176inme disk' å 216inme albom, c' est [[De Stripuitgeverij]] ki s' end a ocupé. Po les dozes shuvants, l' eplaideu c' esteut [[Mezzanine]]. Disk' e [[2020]] eyet dispoy li limero 242, c' est [[Ballon Media]] ki s' afwaire di l' eplaidaedje del binde. Ouy, c' est [[Standaard Uitgeverij]] k' overe dins ci dominne la.<ref name=":9" /> Come di djusse, ces deus societés la ont rabindlé. Adonpwis, '''Jommeke''' eyet [[Suske en Wiske]] sont des ovraedjes ki vnèt del minme societé.<ref>https://web.archive.org/web/20191023173033/https://www.ballonmedia.com/Nieuws/2019/SU-BM-bundelen-de-krachten</ref>[[Imådje:Jef Nys.jpg|vignette|Foto di '''Jef Nys''', l' oteur des '''Jommeke'''. Disk' a s' revoyance, il a rexhou 248 alboms.<ref name=":0" />]] === Shuvance === Ene miete divant les vint ans del binde, e [[1972]], des spiroutîs ont vnou aspaler l' pere da '''''Jommeke'''''. Ces djins la sont ubén des dessineus, ubén des sinnarisses.<ref name=":2" /> [[Jef Nys]] a priyî les cis ki boutént avou lu eyet les cis ki l' ont shuvou d' escrire des istweres sins mwints elemints&nbsp;: pont d' alcol, pont d' åre, pont d' boureataedje, pont di drouke, pont di seke, pont d' loyén avou on pårti politike et tchik et tchak.<ref>https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2023/05/30/jommeke/</ref> Dispu l' moirt di l' askepieu, c' est foiravant [[Philippe Delzenne]] eyet [[Gerd Van Loock]] ki s' end ocupnut.<ref name=":3">https://www.bedetheque.com/serie-23103-BD-Jommeke.html</ref> == Linwistike == === Etercåzaedje === Disk' e [[1990]], li [[neyerlandès]] uzé pa [[Jef Nys]] n' esteut nén di l' [[abéyene]] ([NL] ''Algemeen Belgisch Nederlands''). Come di djusse, l' oteur uzéve voltî des elemints do diyaleke anverswès, k' c' est on diyaleke do [[braibançon]]. Metans k' les «&nbsp;''gij&nbsp;''», pronos d' atôtchance del deuzinme djin do sudjet tonikes, ont divnou des «''&nbsp;jij&nbsp;''» po s' acoirder avou l' sistinme d' atôtchance di l' [[ayène]] ([NL] ''Algemeen Nederlands'').<ref name=":0">Dumont, S. (2023). ''Traduction des pronoms d’adresse de huit bandes dessinées belges, quatre bandes dessinées de deux séries ainsi que leurs premières traductions : Tintin et Jommeke''. [Memwere di master] UMons.</ref> Ces piceures la ont stî abandné dins l' adierça d' ataker l' martchî des [[bindes d' imådjes]] del [[Neyerlande]].<ref>https://stripjournaal.com/2015/10/30/jommeke-viert-feest-maar-niet-in-nederland/</ref> C' est djustumint li fwait k' '''Jommeke''' sreut trop flamind k' i fwait ki l' ovraedje n' a nén mårtchî el [[Neyerlande]].<ref>De Dobbeleer, M. (2023). Reading girl-and womanhood in the classic Flemish family comics series Jommeke: a conversation with Katrien De Graeve and Sara De Vuyst. In ''Sugar, spice, and the not so nice: comics picturing girlhood'' (Vol. 11, pp. 167-189). Leuven University Press.</ref> L' adierça ît, grandmint, d' mî s' vinde e l' [[Neyerlande]].<ref name=":0" /> Dins les alboms e noer eyet blanc, '''Filiberke''' n' saveut nén rôler ses «'''[[Ebreu|&nbsp;]]'''R'''[[Ebreu|&nbsp;]]'''». Çou ki fwait ki, a tchaeke côp, i prononce on «'''[[Ebreu|&nbsp;]]'''L'''[[Ebreu|&nbsp;]]'''» al plaece d' èç lete la. Ci problinme di lingaedje a stî rsaetchî dins les varyistés avou les coleurs.<ref name=":0" /> Cwek' ça, dins l' setinme paskêye, Gobelijn, on sincieus ey on soçon des deus gaméns, a trové ene divudindje a cisse rujhe la. Adon-après, todi dins les viyès varyistés, '''Filiberke''' prononce, nouv côp so dijh, ses «'''[[Ebreu|&nbsp;]]'''R'''[[Ebreu|&nbsp;]]'''» comifåt.<ref>https://stripheld.hoembeka.be/jommeke/weetjes/wistje.htm</ref> Dins cisse bindes d' imådjes la, des vrais lingaedjes sont distaetchîs del vraiye veye. Paregzimpe, l' [[Espagnol (lingaedje)|espagnol]] dins les '''Jommeke''', c' est ene varyisté d' [[neyerlandès]]<nowiki/>avou des cawetes, «&nbsp;-os&nbsp;», radjoutêyes al fén di mwints mots.<ref name=":8">https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2009/10/20/_ik_jommekos_kentgijdewegosnaarhetdorpos-1-619359/</ref> Po l' itålyin, on radjoute ossu ene cawete, li lete «&nbsp;-o&nbsp;».Copadecô, come dins [[Tintin (binde d' imådjes)|Tintin]], i gn a des personaedjes ki djåzèt dins des lingaedjes edvintés.<ref>https://stripheld.hoembeka.be/jommeke/taal/vreemd.htm</ref> === Etimolodjeye === Li [[Pitit no|ptit no]] «&nbsp;'''Jommeke&nbsp;'''», c' est l' raptitixhant do ptit no «&nbsp;Jomme&nbsp;» ki vént del minme etimon k' [[Wiyåme]]. C' est a cåze di ça k' '''Jommeke''' a plou må d' si lomer «&nbsp;'''Willempie'''&nbsp;» el [[Neyerlande]].<ref name=":1">https://www.nieuwsblad.be/cnt/geg2gtr7q</ref> E-n [[Inglès (lingaedje)|inglès]], on-z a inmé ostant on [[ptit no]] ki vént d' l' [[Ebreu|ebreu'''&nbsp;''']]: '''Jeremy'''.<ref name=":5" /> Mins nerén, dins les traduxhaedjes [[Almand (lingaedje)|tîxhons]] eyet [[Suwedwès (lingaedje)|suwedwès]], ci ptit no la a stî rcandjî pa «'''&nbsp;Peter&nbsp;'''», ki vout dire «'''&nbsp;Pire&nbsp;'''».<ref name=":2" /><ref name=":6">https://stripheld.hoembeka.be/jommeke/jsite3/weetjes/zweeds.htm</ref> Ci-ci, c' est ossu on [[ptit no]] ki vént d' l' [[ebreu]]. Les [[ptits nos]] des deus båsheles, ki sont deus soçones da '''Jommeke''', '''Annemieke''' eyet '''Rozemieke''', sont eto des raptitixhants. El cawete «'''&nbsp;Mieke&nbsp;'''», c' est l' raptitixhant neyerlandès po «'''&nbsp;'''Mareye'''&nbsp;'''».<ref>https://web.archive.org/web/20240629130409/https://www.signification-noms-prenoms.com/signification-du-prenom/annemieke/</ref> E francès, on-z a prindou des cåzu-pareys, åré k' les cawetes ni sont nén des raptitixhants'''[[Ebreu|&nbsp;]]''': '''Anne-Marie''' eyet '''Rose-Marie'''.<ref name=":0" /> == Personaedjes == === Jommeke === Li portagonisse, '''Jommeke''', c' est on gamén k' est dijh ans yet cwate moes vî.<ref>https://www.demorgen.be/nieuws/hiep-hiep-hoera-jommeke-wordt-60~b04be5df/</ref> Il vike dé ses parints&nbsp;: Marie, si mame, eyet Teofiel, si pa. === Flip === Li portagonisse a on papigåy ki s' lome Flip. Dins les prumirès varyistés des '''''Jommeke''''', k' estént e noer et blanc ey avou des elemints do patwès d' Anverse, Flip esteut ene bistoke do mononke da '''Jommeke'''. Cist ome la, boutéve, a l' oridjene, å [[Congo bedje]]. Dins les pus novelès varyistés, Flip, c' est l' papigåy del contesse Groenvijver k' est dné å portagonisse. Bén ki Flip est ene biesse, i cåze yet s' codût come ene djin.<ref>https://web.archive.org/web/20231111151203/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/65494957/ACME_6_Maaheen-libre.pdf?1611429083=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DThe_Maternal_Arf_Raising_Canines_in_the.pdf&Expires=1699718988&Signature=hKy5nM0wiK0g-IsN7kcHK1KN7WqOG~5SdEV-UH2Gf8LTZGZJtChkqiXTnNKXXQUgvd-YAlXXCkX-lR8dFcF9NlqFyYNPb6-BifhfU6cPeDUGF7nKGzrc1LCu8CCiRoXPPO-ZhEvCzaSKydUF4IxiBBUt8qm5FmlhtuXuPw-iLdJSNtRxTxkTToOPFK-1-UkPMY-ztijd5OlIZspgqfaGEX0Z7z9MGqo~X0~Bs6BaoxSmMpc2Q7ZiENqBxzBbJ10zC~okQ7FMJL5uSgRod9DDrO1ePx5bvDm78LQPf9vJhH92NB4m-rLFdNaIG-wC1qtm-n7UISJ48~CS~s9rBNWa8w__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=51</ref> D' ayeur, bén ki ça n' soeye nén si personaedje preferé, [[Jef Nys]] s erconoxhe tolminme mia e Flip.<ref name=":1" /> === Marie eyet Teofiel === Marie eyet Teofiel, c' est les parints da '''Jommeke'''. Ès mame, c' est purade el rime-rame del mame dame del måjhone pår mouwrece. Teofil, lu, c' est putoit l' rime-rame del pa ki s' måvele todi po rén. === Filiberke === La k' ès grand soçon, c' est Filiberke. Ces deus gaméns la ont l' minme ådje. Fizicmint, i rshonne foirt a '''Jommeke''', åré k' il a des noers tchiveas eyet des noers iys. I poite tofer ene noere marone avou ene rodje tchimijhe. Tot come '''Jommeke''', Filiberke a ene biesse di måjhone, Pekkie, k' est on tchén. Avou ça k' il a yeu on pexhon lomé Pistache. Après, ci djonne ci l' a dné a Jan Haring, come bistoke, divins ''De goudvis van Filiberke''. === Annemieke eyet Rozemieke === '''Jommeke''' a ossu deus amisses, Annemieke yet Rozemieke, ki c' est des djermalêyes. Ces deus comeres la ont dvou ratinde l' anêye [[2017]] po-z awè ene rilêye a leu no&nbsp;: ''De Miekes''.<ref>https://www.hbvl.be/cnt/dmf20170808_03008307</ref> === Anatool === L' antagonisse li pus impôrtant dins ces bindes d' imådjes la, c' est Anatool.<ref>https://www.standaard.be/cnt/dmf20130207_00462076</ref> Cist ome la boute sovint come vårlet d' måjhone dé des ritchès sakîs. Ådzeu d' ça, c' est l' personaedje ki [[Jef Nys]] inmeut mî.<ref name=":1" /> == Cåde == [[Imådje:Overzicht ontwerpen jommekes doorheen de tijd.jpg|vignette|Cwate eplaidaedjes diferins d' ene istwere di '''Jommeke''', e [[neyerlandès]].]] === Plaeces === '''Jommeke''' vike dins on viyaedje lomé&nbsp;: «&nbsp;Zonnedorp&nbsp;». Ès måjhone si trouve sol Rowe do Paradis ([NL] ''Hemelstraat''), å limero 12.<ref name=":7">http://vrijmetselarijvoordummies.blogspot.com/2009/10/jef-nys-1927-2009.html</ref> Ci no ci sreut ratourné e «&nbsp;Viyaedje do Solea&nbsp;», e [[Walon (lingaedje)|walon]]. Cisse comene la si trouvreut nén lon d' [[Anverse]].<ref>https://stripheld.hoembeka.be/jommeke/reizen/buurt.htm</ref> Tot rwaitant l' tins, l' univiers da '''Jommeke''' sreut puvite intimporel. Bén k' les avinteures si pasnut principålmint e l' [[Flande]], i gn a des peskêyes ki s' pasnut ene miete pattavå sol [[Daegne]].<ref name=":3" /> Kécfeye, les advinteures prindèt plaece dins des edroets k' egzistnut. Metans, a [[Middelkerke]], rén k' a rloukî l' no do 286inme albom, k' el tite c' est&nbsp;: ''Missie Middelkerke''. Ci n' est nén l' seule paskêye avou on ban del [[Coisse bedje]], minme si ça dmeure tacite. Dins ''De mandoline van Carolien'', on boket d' l' istwere si passe a [[Koksijde]]. On l' sait adviner, plamour k' el Nys-Vermoote, ene måjhone di pexheu, est ricnoxhåve.<ref>https://www.stripverhalen.net/Jommeke/De-mandoline-van-Caroline/</ref> '''Jommeke''' a metou ses pî dins ene pekêye d' ôtès comenes flamindes. Cwand '''Jommeke''' vént e l' [[Walonreye]], c' est nouv côps so dijh po daler e-n [[Årdene]], come dins ''Het geheim van de hoefslag''.<ref>https://stripheld.hoembeka.be/jommeke/albums/173.htm</ref> === Tins === Djans, les personaedjes ni vicnut nén dins ene epoke bén defineye.<ref name=":2" /> Djenerålmint, les avinteures prindnut plaece å prezint di l' eplaidaedje. D' ayeur, il arive, télcôp, ki sacwantès tchôzes candjnut. Dins li prumî rexhaedje del paskêye «&nbsp;''De muzikale Bella&nbsp;''», on voet k' les parints da '''Jommeke''', Teofiel eyet Marie, al pådje 10, schoûter on fouyton al radio. Dins les novelès varyistés, el radio a stî rcandjeye pa ene tévé. Totfeye, li monde da '''Jommeke''' riprezintreut li société tipike del Flande crustinne des dijhnêyes [[Anêyes 1950|1950]] eyet [[Anêyes 1960|1960]].<ref name=":7" /> == Rilêyes == === Sayes === Etur [[1957]] yet [[1958]], [[Jef Nys]] a-st eplaidî troes alboms avou des crakes. El diferince inte ces troes lives ci eyet li mwaisse-rilêye, c' est k' les lives padzo n' ont pont d' istwere. I gn a seulmint ene fåve po rire a tchaeke pådje.<ref>https://web.archive.org/web/20240621221022/https://www.lastdodo.nl/nl/items/3934631-jommeke-s-album-1</ref><ref>https://web.archive.org/web/20240621221022/https://www.lastdodo.nl/nl/items/23953-jommeke-s-album-2</ref><ref>https://web.archive.org/web/20240621221021/https://www.lastdodo.nl/nl/items/23955-jommeke-s-album-3</ref> <center> {| class="wikitable" |+Lisse des troes alboms di saye&nbsp;: |1. ''Jommeke's album 1'' |2. ''Jommeke's album 2'' |3. ''Jommeke's album 3'' |} </center> === Mwaisse-rilêye === <center> {| class="wikitable" |+Lisse nén complete des alboms&nbsp;: |1. ''De jacht op een voetbal'' |65. ''De grasmobiel'' |129. ''De whiskymaker'' |193. ''De zilveren traan'' |257. ''Tobias Snuffel'' |321. ''Stoute Choco'' |- |2. ''De zingende aap'' |66. ''De vrolijke bende'' |130. ''Het geheim van Ambiorix'' |194. ''Dinopolis'' |258. ''De kwakzalver'' |322. ''Potvis Valentijn'' |- |3. ''De koningin van Onderland'' |67. ''De slaapkop'' |131. ''De kippen van Gobelijn'' |195. ''Gerommel in de Far West'' |259. ''Storm aan zee'' |323. ''Superkwak en Megaboemel'' |- |4. ''Purperen pillen'' |68. ''De gele spin'' |132. ''De spookkrater'' |196. ''De Elfenbron'' |260. ''Oost west, thuis best'' |324. ''De sterren van Zonnedorp'' |- |5. ''De muzikale Bella'' |69. ''Straffa Toebaka'' |133. ''Het gekkengas'' |197. ''Het schuimspook'' |261. ''De recordjagers'' |325. ''Spoken op school'' |- |6. ''Het hemelhuis'' |70. ''De verborgen tempel'' |134. ''De prinsen van Snoby'' |198. ''De Kraaienburcht'' |262. ''De brulharp'' |326. ''Grootouderbal'' |- |7. ''De zwarte Bomma'' |71. ''De sprekende ezel'' |135. ''De kruik van Aztrakan'' |199. ''De vergeten mijn'' |263. ''De Keizer van Tuktut'' |327. ''Trammelant in het Verkeerde Land'' |- |8. ''De ooievaar van Begonia'' |72. ''Choco ontvoerd'' |136. ''Het monster uit de diepte'' |200. ''Stefanie Stekkebeen'' |264. ''De wens van Amma-Moai'' |328. ''Het staatsgeheim'' |- |9. ''De schildpaddenschat'' |73. ''De gekke wekker'' |137. ''Apen te koop'' |201. ''De Kovonita's'' |265. ''Papegaaienbruiloft'' |329. ''Over koetjes en ezels'' |- |10. ''De straalvogel'' |74. ''De Kikiwikies'' |138. ''De rib van Kalafar'' |202. ''De panda van Wanda'' |266. ''Pannekoeken van Pierehaar'' | rowspan="55" | |- |11. ''De zonnemummie'' |75. ''Prinses Pott'' |139. ''De blauwe grot'' |203. ''De lachende mango's'' |267. ''Olmek en Toltek'' |- |12. ''Paradijseiland'' |76. ''Het rode oog'' |140. ''De Chinese kast'' |204. ''De verdwenen tuinkabouter'' |268. ''Prins Carnaval'' |- |13. ''Het Jampuddingspook'' |77. ''Peuterweelde'' |141. ''De bruid van El Toro'' |205. ''De kopermicroben'' |269. ''De lawaai-eter'' |- |14. ''Op heksenjacht'' |78. ''Juffrouw Perlefinneke'' |142. ''De documenten van Langneus'' |206. ''De ring van Mac Rum'' |270. ''De gestrande pennenzak'' |- |15. ''Het staartendorp'' |79. ''Het plezante klieske'' |143. ''Va Kwak en moe Boemel'' |207. ''De geniale malloten'' |271. ''De koning van Bananopia'' |- |16. ''De gouden jaguar'' |80. ''De njam-njambloem'' |144. ''De pijp van Geurig Gras'' |208. ''Het raadsel van Kiekebilleke'' |272. ''De boemerang van Kirimbir'' |- |17. ''Diep in de put'' |81. ''De luchtzwemmers'' |145. ''Het levenselixir'' |209. ''Blinkende knopen'' |273. ''Odilon vermist'' |- |18. ''Met Fifi op reis'' |82. ''Opstand in Kokowoko'' |146. ''Komkommer in 't zuur'' |210. ''Het pompoenenkasteel'' |274. ''Baron Anatolsky'' |- |19. ''Wie zoekt die vindt'' |83. ''De stenen aapjes'' |147. ''Het Yacochacabeeldje'' |211. ''De geest van Anakwaboe'' |275. ''Chaos in Pimpeltjesland'' |- |20. ''Apen in huis'' |84. ''De plank van Jan Haring'' |148. ''De vliegende brigade'' |212. ''De limonadelelies'' |276. ''De onderwatertoerist'' |- |21. ''Het verkeerde land'' |85. ''De granda papiljan'' |149. ''De grote puzzel'' |213. ''Zeven sterren'' |277. ''De babbelpil'' |- |22. ''Het wonderdrankje'' |86. ''De lustige slurvers'' |150. ''De gestoorde zeereis'' |214. ''Holeman'' |278. ''Het Nianmonster'' |- |23. ''Dolle fratsen'' |87. ''De stad in de vulkaan'' |151. ''Het meermonster'' |215. ''De kimono van Yamamatsu'' |279. ''Fifi de speurneus'' |- |24. ''De verloren zoon'' |88. ''Jommeke in Bobbejaanland'' |152. ''S.O.S. Benistal'' |216. ''De laatste viking'' |280. ''De Vogelvriend'' |- |25. ''De zeven snuifdozen'' |89. ''Het piepend bed'' |153. ''Het hoofd van Samos'' |217. ''Zoektocht naar Sorab'' |281. ''Bollywood in Bellewaerde'' |- |26. ''Kinderen baas'' |90. ''De kleine professor'' |154. ''De hellestokers'' |218. ''het blauwe prieeltje'' |282. ''School op stelten'' |- |27. ''Geheime opdracht'' |91. ''Prins Filiberke'' |155. ''De kleine vandaal'' |219. ''Operatie Bonsaï'' |283. ''De notenkraker'' |- |28. ''De Samsons'' |92. ''Het aards paradijs'' |156. ''De superster'' |220. ''De frietbaron'' |284. ''De redding van Doris Dada'' |- |29. ''De vliegende ton'' |93. ''De haaienrots'' |157. ''De koningin van Kachar El Nachar'' |221. ''Wowofski'' |285. ''In de klauwen van Prutelia'' |- |30. ''Jommeke in de Far West'' |94. ''De supervrouw'' |158. ''Het probleem van Jeff Klaxon'' |222. ''Strijd om de bizon'' |286. ''Missie Middelkerke'' |- |31. ''Knappe Mataboe'' |95. ''Melanie'' |159. ''De kokoskoe'' |223. ''De komkommerprinses'' |287. ''Het kistje van Sir Pimpeldon'' |- |32. ''In Pimpeltjesland'' |96. ''Paniek rond Odilon'' |160. ''De verdroogde bron'' |224. ''De rare kwibussen'' |288. ''De zwarte diamant'' |- |33. ''Jacht op Gobelijn'' |97. ''De valse kameel'' |161. ''Drie toverstokjes'' |225. ''De erfenis van Sorgeloos'' |289. ''De rondekoning'' |- |34. ''Jommeke in de knel'' |98. ''De kaart van Wawa Wang'' |162. ''De zwarte parel'' |226. ''Het luchtkasteel'' |290. ''De ideeëndief'' |- |35. ''Gekke grappen'' |99. ''De grote knoeiboel'' |163. ''Het Midasmysterie'' |227. ''Het brein van Gobelijn'' |291. ''Pampa en de blauwe duif'' |- |36. ''Neuzen bij de vleet'' |100. ''Het jubilee'' |164. ''Het verdwenen kasteel'' |228. ''De goudkoorts van Anatool'' |292. ''De roodstaartpapegaai'' |- |37. ''De schat van de zeerover'' |101. ''Het monster in de ruïne'' |165. ''Spaghetti met kaas'' |229. ''Het slimme varken'' |293. ''Balletkoorts'' |- |38. ''Kaas met gaatjes'' |102. ''De vampier van Drakenburg'' |166. ''De mandoline van Caroline'' |230. ''Pekkie in Hollywood'' |294. ''De wraak van de mummies'' |- |39. ''Lieve Choco'' |103. ''De bron van El Razar'' |167. ''De appelvreters'' |231. ''Het Zeemeerdinges'' |295. ''De Jungfrau smelt!'' |- |40. ''Anakwaboe'' |104. ''De vlucht van Bella'' |168. ''Het heksenbal'' |232. ''Duel in Venetië'' |296. ''De vuurdraak'' |- |41. ''Twee halve lappen'' |105. ''De knook van Azmor'' |169. ''De slangengodin'' |233. ''Paljaskof'' |297. ''Speelgoed overboord'' |- |42. ''De witte bolhoed'' |106. ''Zoete mosterd'' |170. ''het Choco-complot'' |234. ''De pechvogel'' |298. ''De schrik van Onderland'' |- |43. ''Filiberke gaat trouwen'' |107. ''De pestkopjes'' |171. ''De goudvis van Filiberke'' |235. ''Mama Mataboe'' |299. ''De Flipposaurus'' |- |44. ''De Jommekesclub'' |108. ''De sidderplanten'' |172. ''Fifi in de knoei'' |236. ''De dobbelmannetjes'' |300. ''De plasticjagers'' |- |45. ''De zeepkoning'' |109. ''Guitenstreken'' |173. ''Het geheim van de hoefslag'' |237. ''Het roze olifantje'' |301. ''Feest in Zonnedorp'' |- |46. ''De tocht naar Asnapije'' |110. ''De viool van Varazdina'' |174. ''Het zevende zwaard'' |238. ''Kamperen is plezant'' |302. ''De sneeuwmaker'' |- |47. ''Diamanten in de zoo'' |111. ''De olijke oliemannen'' |175. ''De verdwaalde vuurtoren'' |239. ''Graaf Dondersteen'' |303. ''De atchoembloem'' |- |48. ''De zilveren giraf'' |112. ''Het ei van de smartlapvogel'' |176. ''De snoezige dino's'' |240. ''De beer op sokken'' |304. ''Het probleem Gobelijn'' |- |49. ''De groene maskers'' |113. ''In de greep van Mac Rum'' |177. ''Kwistig kwissen'' |241. ''Nobelprijs voor Gobelijn'' |305. ''Het verdwenen hoefijzer'' |- |50. ''De plastieken walvis'' |114. ''Het kriebelkruid'' |178. ''Het bedreigde paradijs'' |242. ''De puddingkoningin'' |306. ''Rubberman'' |- |51. ''De fwietmachine'' |115. ''De lappenpop van Anatool'' |179. ''Paniek op de Akropolis'' |243. ''Het zwarte prikgevaar'' |307. ''De valse kerstman'' |- |52. ''De zingende oorbellen'' |116. ''De gelukzoekers'' |180. ''Filicasso'' |244. ''Groene Haring'' |308. ''Het verpeste kamp'' |- |53. ''Het kristallen eendje'' |117. ''De stenen handdruk'' |181. ''De valse papegaai'' |245. ''Het vreemde avontuur'' |309. ''De schat van niemand'' |- |54. ''Broeder Anatolius'' |118. ''De bedrogen miljonair'' |182. ''Het zingende moeras'' |246. ''Filiberke en Biliferke'' |310. ''Project Pegasus'' |- |55. ''Tita Telajora'' |119. ''Het apencircus'' |183. ''Berta Gobelijn'' |247. ''Krokodillentranen'' |311. ''De jampuddingcup'' |- |56. ''De vruchtenmakers'' |120. ''De vlag van Lord Chester'' |184. ''De kroon van Kazimir'' |248. ''Fifi kampioen'' |312. ''Zonnedorp kampioen!'' |- |57. ''Het geheim van Macu Ancapa'' |121. ''De rare doedelzak'' |185. ''De modekonigin'' |249. ''Het oké-parfum'' |313. ''Monster in Zonnedorp'' |- |58. ''De strijd om de Incaschat'' |122. ''Het Boheems schommelpaard'' |186. ''De pruik van Anatool'' |250. ''Savooien op de Galapagos'' |314. ''Griezels in het woud'' |- |59. ''De Kuko-eieren'' |123. ''De schat van Angkor'' |187. ''De zwarte cactus'' |251. ''Schattenjagers in Bokrijk'' |315. ''Rare vogels'' |- |60. ''Alarm in de rode baai'' |124. ''Het geheimzinnige eiland'' |188. ''De vurige inktvis'' |252. ''Het spookdorp'' |316. ''Op stap met Generaal Vlamkruit'' |- |61. ''De hoed van Napoleon'' |125. ''Drie in een slag'' |189. ''De koppige cobra'' |253. ''Choco verliefd'' |317. ''De ruimtereis van Piki'' |- |62. ''Luilekkerland'' |126. ''Het bal van Mathilde'' |190. ''Alarm in het begijnhof'' |254. ''Paradijseiland in gevaar'' |318. ''De drie geesten van Kerst'' |- |63. ''Madam Pepermunt'' |127. ''De watervallen van Svanjabak'' |191. ''De magische spiegel'' |255. ''De clanstrijd'' |319. ''Bie en de superbijen'' |- |64. ''De kristallen grot'' |128. ''De grote zeilrace'' |192. ''De drietand van Neptunus'' |256. ''De blauwe wenssteen'' |320. ''Het ongeluksbeeldje'' |} </center> == Ratournaedjes == === Almand === [[Het Volk]] a sayî, pindant l' [[dijhnêye 1970]], di s' fé ene plaece so l' mårtchî des bindes d' imådjes almand-cåzant. El tite, c' ît «&nbsp;'''''Peter + Alexander'''''&nbsp;».<ref name=":2" /> Dispu [[2011]], èn eplaideu [[Almand (lingaedje)|almand-cåzant]] overe åzès ratournaedjes. Å [[moes di djun]] [[2024]], 30 lives ont ddja rexhou&nbsp;:<ref>https://jommeke.de/</ref> <center> {| class="wikitable sortable" !Ôre oridjinå !Tite oridjinå !Tite do ratournaedje !Ôre do ratournaedje |- |9. |''De schildpaddenschat'' |''Der Schildkrötenschatz'' |1. |- |13. |''Het Jampuddingspook'' |''Das Jampuddinggespenst'' |2. |- |26. |''Kinderen baas'' |''Kinderherrschaft'' |3. |- |84. |''De plank van Jan Haring'' |''Die Planke von Jan Haring'' |4. |- |17. |''Diep in de put'' |''Der tiefe Brunnen'' |5. |- |223. |''De komkommerprinses'' |''Die Gurkenprinzessin'' |6. |- |219. |''Operatie Bonsaï'' |''Operation Bonsai'' |7. |- |12. |''Paradijseiland'' |''Die Paradiesinsel'' |8. |- |256. |''De blauwe wenssteen'' |''Der blaue Wunschstein'' |9. |- |74. |''De Kikiwikies'' |''Die Kikiwikis'' |10. |- |214. |''Holeman'' |''Holeman'' |11. |- |38. |''Kaas met gaatjes'' |''Käse mit Löchern'' |12. |- |42. |''De witte bolhoed'' |''Die weiße Melone'' |13. |- |3. |''De koningin van Onderland'' |''Die Königin von Unterland'' |14. |- |135. |''De kruik van Aztrakan'' |''Der Krug von Aztrakan'' |15. |- |287. |''Het kistje van Sir Pimpeldon'' |''Das Kästchen von Sir Pimpeldon'' |16. |- |201. |''De Kovonita's'' |''Die Kovonitas'' |17. |- |271. |''De koning van Bananopia'' |''Der König von Bananopia'' |18. |- |48. |''De zilveren giraf'' |''Die silberne Giraffe'' |19. |- |295. |''De Jungfrau smelt!'' |''Jungfraujoch in Gefahr'' |20. |- |50. |''De plastieken walvis'' |''Der U-Boot-Wal'' |21. |- |90. |''De kleine professor'' |''Der kleine Professor'' |22. |- |242. |''De puddingkoningin'' |''Die Puddingkönigin'' |23. |- |52. |''Het zingende moeras'' |''Das singende Moor'' |24. |- |183. |''Berta Gobelijn'' |''Berta Gobelijn'' |25. |- |300. |''De plasticjagers'' |''Die Plastikjäger'' |26. |- |32. |''In Pimpeltjesland'' |''Im Land der Pimpelchen'' |27. |- |274. |''Baron Anatolsky'' |''Baron Anatolsky'' |28. |- |292. |''De roodstaartpapegaai'' |''Der Graupapagei'' |29. |- |11. |''De zonnemummie'' |''Die Sonnenmumie'' |30. |} </center> === Chinwès === On-z a-st ataké les ratournaedjes des '''''Jommeke''''' e [[Chinwès (lingaedje)|chinwès]], e [[2018]].<ref>https://www.demorgen.be/nieuws/jommeke-trekt-naar-china-met-vlaamse-creativiteit-veroveren-we-de-wereld~bb73d7ca/</ref> La k' c' est l' societé [[Bright Media]] k' a rçuvou les droets po on prumî eplaidaedje di 25 bindes d' imådjes.<ref>https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2018/06/06/jommeke-beleeft-zijn-avonturen-voortaan-ook-in-het-chinees/</ref> === Francès === Les '''''Jommeke''''' ont cnoxhou troes termenes di ratournaedjes. Li prumire, c' est avou les ''Éditions du Samedi'', k' eplaidént sacwantès [[bindes d' imådjes]] dins li rvuwe po djonnes ki vudive tos les moes, tins del [[Anêyes 1960|dijhnêye 1960]]&nbsp;: ''Samedi Jeunesse''. Li deuzinme termene, c' est cwand les ''Éditions du Samedi'' ont stî acatés på ''Éditions Rossel'', e [[1973]]. Li dierinne termene, c' est avou ''Glénat'' k' a rexhou sacwants limeros, 27, a l' atake ey al mitan des [[anêyes 1980]].<ref name=":0" /> Les tites ont candjî. Aprume, ça aveut stî «&nbsp;''Les Aventures de Jojo&nbsp;''». Pus pindant ey après l' deuzinme termene, el tite a divnou : «''&nbsp;Les Aventures de Gil et Jo&nbsp;''». Come di djusse, el portagonisse a candjî d' no. A l' atake, i s' loméve «''&nbsp;''Jojo''&nbsp;''» po divni «''&nbsp;''Gil''&nbsp;''». El no «''&nbsp;Jo&nbsp;''», c' est l' ci d' ès-n' amisse, ki s' lome Filiberke, e [[neyerlandès]].<ref name=":0" /> <center> {| class="wikitable" !Ôre oridjinå !Tite oridjinå !Tite do ratournaedje !Moes ey anêye d' eplaidaedje !Termene |- |2. |''De zingende aap'' |''Le singe chantant'' |setimbe 1961 | rowspan="13" |1<ref>http://www.jchr.be/langage/samedi-jeunesse.htm#n90</ref> |- |5. |''De muzikale Bella'' |''La Bella Mélomane'' |djanvî 1963 |- |6. |''Het hemelhuis'' |''La maison du ciel'' |setimbe 1963 |- |4. |''De purpere pillen'' |''Les Pilules Pourpres'' |djanvî 1964 |- |16. |''De gouden jaguar'' |''Le jaguar d'or'' |decimbe 1964 |- |11. |''De zonnemummie'' |''La momie du soleil'' |avrî 1965 |- |19. |''Wie zoekt die vindt'' |''Qui cherche trouve'' |djulete 1965 |- |22. |''Het wonderdrankje'' |''La boisson miracle'' |decimbe 1965 |- |24. |''De verloren zoon'' |''Le fils perdu'' |fevrî 1967 |- |17. |''Diep in de put'' |''Au fond du puits'' |djun 1967 |- |18. |''Met Fifi op reis'' |''En voyage avec Fifi'' |setimbe 1967 |- |28. |''De Samsons'' |''Les samsons'' |djanvî 1968 |- |25. |''De zeven snuifdozen'' |''Les 7 tabatières'' |awousse 1968 |- | colspan="5" | |- !Ôre oridjinå !Tite oridjinå !Tite do ratournaedje !Ôre do ratournaedje !Termene |- |33. |''Jacht op Gobelijn'' |''La chasse au professeur Gobelin'' |1. | rowspan="27" |2.<ref>https://www.bedetheque.com/serie-2155-BD-Gil-et-Jo-Les-aventures-de.html</ref><ref>https://www.bedetheque.com/serie-2155-BD-Gil-et-Jo-Les-aventures-de__1.html</ref><ref>https://www.bedetheque.com/serie-2155-BD-Gil-et-Jo-Les-aventures-de__2.html</ref> |- |42. |''De witte bolhoed'' |''Le melon blanc'' |2. |- |43. |''Filiberke gaat trouwen'' |''Mystère aux Indes'' |3. |- |48. |''De zilveren giraf'' |''La Girafe d'argent'' |4. |- |50. |''De plastieken waalvis'' |''La baleine de plastique'' |5. |- |52. |''De zingende oorbellen'' |''Les boucles d'Oreilles chantantes'' |6. |- |17. |''Diep in de put'' |''Le Secret de la Source profonde'' |7. |- |18. |''Met Fifi op reis'' |''Bijou voyage'' |8. |- |38. |''Kaas met gaatjes'' |''Le fromage à trous'' |9. |- |41. |''Twee halve lappen'' |''Le mystérieux parchemin'' |10. |- |45. |''De zeepkoning'' |''Le roi du savon'' |11. |- |64. |''De kristallen grot'' |''Le caneton de cristal'' |12. |- |46. |''De tocht naar Asnapije'' |''Mission en Asnapie'' |13. |- |27. |''Geheime opdracht'' |''Agents Secrets'' |14. |- |28. |''De Samsons'' |''Les Samsons'' |15. |- |16. |''De gouden jaguar'' |''Le jaguar d'or'' |16. |- |26. |''Kinderen baas'' |''Le monde à l'envers'' |17. |- |57. |''Het geheim van Macu Ancapa'' |''Macu Ancapa'' |18. |- |58. |''De strijd om de Incaschat'' |''Le trésor des Incas'' |19. |- |29. |''De vliegende ton'' |''Le Tonneau volant'' |20. |- |34. |''Jommeke in de knel'' |''Gil prisonnier'' |21. |- |************* |******************************** |************************************ |22. |- |65. |''De grasmobiel'' |''L'herbomobile'' |23. |- |30. |''Jommeke in de Far West'' |''Gil au Far West'' |24. |- |61. |''De hoed van Napoleon'' |''Le chapeau de Napoléon'' |25. |- |12. |''Paradijseiland'' |''L'Île de Paradis'' |26. |- |63. |''Madam Pepermunt'' |''Madame Pastimenthe'' |27. |} </center> === Inglès === C' est [[Europress]] ki s' a ocupé des ratournaedjes d' ces bindes d' imådjes la e-n [[Inglès (lingaedje)|inglès]]. El tite a l' minme tcherpinte k' el deuzinme e [[Francès (lingaedje)|francès''&nbsp;'']]: «''[[Francès|&nbsp;]]The Adventures of Jeremy and Frankie[[Francès|&nbsp;]]''».<ref name=":5">https://depoort.com/nl/45936-deep-in-the-well.html</ref> Lanawaire, shijh tradujhaedjes ont rexhou etur [[2015]] eyet [[2020]]. El tite a stî racourti e «[[2016|&nbsp;]]'''Jeremy'''[[2016|&nbsp;]]». Les deus tîces ont stî ebanés inte [[2015]] eyet [[2016|2016&nbsp;]]: <ref>https://stripheld.hoembeka.be/jommeke/weetjes/jeremy.htm</ref> * ''Paradise Island'' ([NL] ''Paradijseiland'') * ''Children in Charge'' ([NL] ''Kinderen baas'') * ''Frankie's Bride to Be'' ([NL] ''Filiberke gaat trouwen'') * ''The Soap King'' ([NL] ''De zeepkoning'') * ''The Plastic Hunters'' ([NL] ''De plasticjagers'') * ''The Hunt for the Soccer Ball'' ([NL] ''De jacht op een voetbal'') === Ôtes lingaedjes === ==== Suwedwès ==== Come el pupårt des tites des ratournaedjes d' èç binde d' imådjes ci, li tite e [[Suwedwès (lingaedje)|suwedwès]] rprind l' no do portagonisse eyet l' ci d' ès soçon&nbsp;: '''''Peter och Alexander'''''.<ref name=":6" /> La k' c' est les minmes pitits nos k' e-n [[Almand (lingaedje)|almand]]. I gn a yeu seulmint deus alboms k' ont stî tradûts. Les deus ont stî ebanés e [[1973]].<ref>https://www.seriesam.com/cgi-bin/guide?s=Fenomenala+%E4ventyr+med+Peter+och+Alexander+(1973)</ref> * ''Jakten på professor Grubbel'' ([NL] ''Jacht op Gobelijn'') * ''Den flygande tunna'' ([NL] ''De vliegende ton'') ==== Suwomi ==== L' istwere des ratournaedjes des '''Jommeke''' e [[finwès]] est l' minme ki les cis e [[Suwedwès (lingaedje)|suwedwès]]. L' an d' eplaidaedje est ossu l' minme. Seulmint, '''Jommeke''' dvént '''Esa''', pindant k' '''Filiberke''' dvént '''Vesa'''.<ref name=":9">https://stripheld.hoembeka.be/jommeke/weetjes/fins.htm</ref> * ''Lentävä tynnyri'' ([NL] ''Jacht op Gobelijn'') * ''Aavikon arvoitus'' ([NL] ''De vliegende ton'') ==== Walon ==== Les '''''Jommeke''''' n' ont, disk' asteure, nén co stî ratournés e [[Walon (lingaedje)|walon]]. == Tuzance peuprece == === Bon dvwer === Gn aveut on manedje dins [[Bobbejaanland]] ki lu rind bon dvwer&nbsp;: ''Jommekesland'' ([WA] Payis d' '''Jommeke'''). Il a roté inte [[1978]] eyet [[1982]].<ref>https://www.hln.be/scherpenheuvel-zichem/vader-kapoen-stopt-na-vijftig-jaar~ab5bad78/</ref> Dins les årts di voyes, i gn a sacwantès dvanteures ewou çk' on-z a pondou des desséns avou '''Jommeke'''. Il egzistêye deus statuwes k' erprezintnut li portagonisse. <center><gallery> Imådje:Parcours BD Jommeke 1.jpg|Ene divanteure pondowe po rinde bon dvwer a '''Jommeke''', a [[Låken]]. Imådje:L1760830.jpg|Ene ôte, a [[Wilrijk]], on ptit ban d' [[Anverse]]. Imådje:Mural of Belgian Comic Strip Characters - panoramio.jpg|Ene troezinme pondeure dins l' [[Anverse (cinte-veye)|corinveye d' Anverse]]. Imådje:Jommeke&Flip.jpg|Li statuwe ki riprezinte '''Jommeke''' avou s' påpigåye, Flip, a [[Middelkerke]]. Imådje:Temse statue Jommeke 03.jpg|Èn ôte monumint avou les deus personaedjes, a [[Temse]]. </gallery></center> === Fime === '''Jommeke''', c' est eto ene deuzinne di fime, ki n' si shuvnut nén. Li prumî a stî atåvlé på askepieu, [[Jef Nys]]. Il a vudî e [[1968]] ey i s' lome «&nbsp;''De Schat van de Zeerover''&nbsp;».<ref>https://www.moviemeter.nl/film/14276</ref> E [[2008]], al fén do [[moes d' nôvimbe]], c' est l' rexhaedje do deuzinme&nbsp;: ''Schatten uit de diepte.''<ref>https://www.imdb.com/title/tt1330140/</ref> === Herleme === On-z a ametou '''Jommeke''', aprume avou l' albom «&nbsp;''De njam-njambloem''&nbsp;», di sey raecisse. Ene sacwè, påregzimpe, avou l' ci k' on-z el a ametou, c' est d' aveur dessiner des grossès lepes ås Afrikins di cist albom la.<ref>https://web.archive.org/web/20240624010527/https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2017/06/27/racisme-in-strips-jommeke/</ref> Poirtant, [[Jef Nys]] a bén scrît dins s' testamint k' i n' doet nén awè do raecisse dins ses ouves, come i nd doè nén awè do drouke, do seke, et vos nd åroz.<ref>https://www.demorgen.be/nieuws/striptekenaar-jef-nys-jommeke-blijft-braaf~bb6fe71a/?referrer=https://www.google.com/</ref> C' est l' veur ki dins les ancyinnès varyistés, les cis e noer eyet blanc, i gn aveut des mots rwaitîs tot-z estant måhonteus eviè les Noers&nbsp;: «&nbsp;''neger&nbsp;''» ubén «''&nbsp;nikker&nbsp;''», metans.<ref name=":4">https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/controversi%C3%ABle-strips</ref> Ådzeu d' ça, [[Bruno De Lille]], ancyin sicretaire d' Estat, a clatchî k' '''Jommeke''', c' est ene bindes d' imådje nén amiståve eneviè les comeres. Sapinse a lu, li rôle des femes didins, c' est seulmint d' bouter dins leu coujhene.<ref>https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/10/27/in-jommeke-lijken-vrouwen-in-de-keuken-te-wonen/</ref> Èn egzimpe, c' est cwand '''Jommeke''' dit, tot djåzant a Annemieke eyet Rozemieke, ki fé a mangnî, c' est èn ovraedje po les comeres.<ref name=":4" /> === Tuzance flaminde === '''Jommeke''', ki ci soeye li portagonisse ubén l' rilêye, est foirt cnoxhou e l' [[Flande]].<ref>https://depoort.com/nl/populaire-reeksen</ref> Ene des piceures del binde, ki fwait k' ça a divnou peuprece dins ci redjon la, c' est li fwait k' les istweres si finixhnut bén, çou ki est préjhî amon l' publik flamind.<ref name=":8" /> Cwek' çoula n' est nén del «&nbsp;hôte tuzance&nbsp;», sorlon, ça dmeure èn ovraedje do nouvinme årt flamind impôrtant å livea del tuzance flaminde.<ref>https://www.hln.be/binnenland/van-jommeke-tot-asperges-dit-moet-volgens-jullie-in-de-vlaamse-canon~a302d3da/</ref> [[Ballon Media]] a dmandé, etur [[2018]] yet [[2020]], a troes årtisses d' erdessiner troes alboms&nbsp;: * 2018&nbsp;: ''Jacht op een voetbal'' (pa [[Griffo]]).<ref>https://web.archive.org/web/20181101055200/http://www.stripspeciaalzaak.be/2018-Besprekingen/Jomme.htm</ref> * 2019&nbsp;: ''Paradijseiland'' (pa [[Steven Dupré]]).<ref>https://web.archive.org/web/20191216152651/http://stripspeciaalzaak.be/2019-Besprekingen/Jomme-2.htm</ref> * 2020&nbsp;: ''De haaienrots'' (pa [[Conz]]).<ref>https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/12/10/striptekenaar-conz-uit-oostende-ik-heb-7-maanden-aan-het-nieuw/</ref> == Referinces eyet sourdants == <references responsive="" /> [[Categoreye:Bindes d' imådjes]] [[Categoreye:Tuzance flaminde]] l9bjugug3k0vfi7r4nr0tuxgv91rq7e 0 51939 427925 398710 2026-10-31T20:04:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427925 wikitext text/x-wiki {{Omonimeye}} * [[Irhil (comene)|Irhil]]: comene di montinne del province do Hawse (Marok) kinoxhowe aprume dispu li [[hosmint d' tere do Hawse (2023)]]. ** [[Irhil (viyaedje)]]: mwaisse viyaedje di cisse comene la * No e-n [[amazir]] di toplin des montinnes do Mîtrin [[Grand Atlasse]] ** [[Mont Mgoun|Irhil Mgoun]]: troezinme pus hôtee montinne do Marok ** [[Mont Wawelzate|Irhil Wawelzate]]: montinne del [[vå des Ayites Bougmesse]] … ebcczt7dhnnsaj46am52sb2nse50liu 0 51995 428282 399323 2026-11-01T10:37:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428282 wikitext text/x-wiki [[Imådje:2016 Benjamin.jpg|vignette|Foto do '''pris Benjamin''', k' c' est on pris conte el [[raecisse]]. Il est rindou tchaeke [[27 di djanvî]], dispu [[2002]].]] Li '''moude di Benjamin Labaran Hermansen''', c' est on moude [[raecisse]] d' on djonne [[Norvedje|norvedjin]] di cwénze ans. E [[norvedjin]], on-z el lome eto[[Song to Benjamin|&nbsp;]]: «[[Song to Benjamin|&nbsp;]]'''Li moude d' Holmlia'''[[Song to Benjamin|&nbsp;]]». Holmlia, c' est l' no do coron do ban d' [[Oslo]], ewou çki '''Benjamin Hermansen''' a stî touwé.<ref>https://www.openstreetmap.org/node/1144240752#map=12/59.8308/10.8207</ref> == Istwere == === Råjhon === '''Benjamin Hermansen''' a stî macsådé pa deus [[Noûrecsisse|noûrecsisses]].<ref>https://www.liberation.fr/planete/2001/01/31/la-norvege-sous-le-choc-apres-un-premier-crime-raciste_352873/</ref> Avou ça k' el comere di l' onk des deus [[Noûrecsisse|noûrecsisses]] s' a rindou complice.<ref name=":0">https://www.nytimes.com/2002/01/18/world/2-neo-nazis-in-norway-are-guilty-in-race-death.html</ref><ref name=":1">http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1765620.stm</ref> Ci '''moude''' ci est rwaitî tot-z estant [[raecisse]]. Come di djusse, el pa da '''Benjamin Hermansen''' a nexhou el [[Gana]].<ref>https://africasacountry.com/2021/01/remembering-benjamin</ref> === Shuvance === Les deus moudreus ont stî codånés a cwénze eyet saze ans.<ref name=":0" /> Tot rwaitant el complice, on l' a egayolêye pindant troes anêyes.<ref name=":1" /> Cwand les deus moudreus ont vnou foû do prijhon, il ont prindou diferintès voyes. Li prumî, '''Ole Nicolai Kvisler''', a porshuvou dins des trokes [[Noûrecsisse|noûrecsisses]]. Totfeye, el deuzinme, '''Erling Jahr''', a dmandé pardon po l' moude.<ref>https://www.utrop.no/nyheter/nytt/32803/</ref> == Bon dvwer == Li [[6 di fevrî]] [[2001]], on-z a rexhou ene tchanson&nbsp;: «&nbsp;[[Song to Benjamin (tchanson)|''Song to Benjamin''&nbsp;]]».<ref>https://www.nrk.no/osloogviken/minne-cd-for-benjamin-hermansen-1.363267</ref> [[Michael Jackson]] lu a rindou bon dvwer, tot lu dicåçtant ès-n' albom&nbsp;: [[Invincible (albom)|''Invincible'']]. Dit-st i : «&nbsp;Cist albom ci est dicåçté a '''Benjamin Hermansen'''. Plans-nos porshuve a s' ermimbrer di n' nén djudjî l' onk l' ôte sorlon el coleur d' ès pea, mins sorlon l' fond d' ès caractere. Benjamin... nos t' veyans voltî... Dji e påye.&nbsp;».<ref>https://www.vg.no/rampelys/i/wEP3OP/hedrer-benjamin</ref> == Referinces eyet sourdants == <references responsive="" /> [[Categoreye:Norvedje]] ijk00ir7oqe6z8abmy2eq8kxjsr91fl 0 52082 428283 406569 2026-11-01T10:38:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428283 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Geert Wilders Praha 2019.jpg|vignette|'''Geert Wilders''', tins d' on spitch e [[Tchekeye]], e [[2019]].]] '''Geert Wilders''', c' est on politikî neyerlandès k' a nexhou li [[6 di setimbe]] [[1983]], a [[Venlo]]. == Cårire == '''Geert Wilders''' a comincî ès cårire politike e [[1990]]. Disk' e [[1998]], il esteut aideu pårlumintaire da [[Frits Bolkenstein]], mimbe do ''[[VVD]]''.<ref>https://web.archive.org/web/20110202222440/http://www.republique-des-lettres.fr/10656-geert-wilders.php</ref> '''Geert Wilders''' a stî [[Pårlumint|pårlumintî]] pol ''VVD'' disk' å [[Setimbe|moes d' setimbe]] [[2004]]. Après, il a peté foû d' èç mouvmint politike la ey a askepyî li ''Groep Wilders'', ewou çk' il esteut mierseu.<ref>https://www.parlement.com/id/vkdobr4qkitx/afsplitsing_geert_wilders_2004</ref> E [[2006]], '''Geert Wilders''' a askepyî li [[Partij voor de Vrijheid|''Partij voor de Vrijheid'']], wice k' il est l' seu mimbe avou ès-n' ôte mouvmint&nbsp;: li ''Groep Wilders''.<ref>https://npokennis.nl/longread/7505/wat-is-de-pvv</ref> C' est avou li k' a wangnî les [[vôtaedjes pol Deuzinme Tchambe del Neyerlande di 2023]].<ref>https://www.lalibre.be/international/europe/2023/11/23/lextreme-droite-au-pouvoir-aux-pays-bas-les-cinq-scenarios-possibles-DFDNCAEH3BC25E6ONCC35XFVEA/</ref> == Rilomêye == Dins les medias, '''Geert Wilders''' est rwaitî tot-z estant li varyisté [[Neyerlande|neyerlandesse]] di [[Donald Trump]]. C' est a cåze do fwait k' il est rwaitî tot-z estant d' [[foite droete]], k' il est conte l' [[islam]] eyet k' i n' a nén di l' afiyance [[timpesse]] so l' [[Union Uropeyinne]].<ref>https://www.politico.eu/article/who-is-dutch-geert-wilders-election/</ref> Il est bén veyou pa des politikîs flaminds, aprume les cis do [[Vlaams Belang]], come [[Tom Van Grieken]].<ref>https://www.7sur7.be/belgique/van-grieken-apres-la-victoire-de-son-bon-ami-geert-wilders-le-vlaams-belang-au-gouvernement-nest-possible-que-si-nous-sommes-les-premiers~a6ca2309/</ref> El [[Waloneye]], c' est [[Chez Nous|''Chez Nous'']] ki va bén eshonne avou lu.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=h2hmwyDS_og</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> {{Commons category}} {{CLEFDETRI:Wilders, Geert}} [[Categoreye:Politikîs neyerlandès]] ffye0du83qyfnxxuedv96npanumj1eo 0 52087 428369 422358 2026-11-01T11:17:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428369 wikitext text/x-wiki '''Lavrenti Beria''', c' esteut èn ome d' Estat [[sovietike]] k' a nexhou li [[29 di måss]] [[1899]], dins l' [[Djeyordjeye]] d' asteure. Il a morou li [[23 d' decimbe]] [[1953]], a [[Moscou]]. Mins nerén, on n' est nén podbon seur pol date d' ès moirt.<ref name=":0">https://www.youtube.com/watch?v=3E-eMM_UcNw</ref> {{Infoboesse}} == Cårire == A l' atake, '''Lavrenti Beria''' s' a fwait mimbe do [[Pårti Comunisse (U.R.S.S.)|Pårti Comunisse]] e [[1917]]. Il a prindou pårt dins l' [[revolucion rûsse]] el [[Djeyordjeye]], mins eto e-n [[Azerbayidjan]] d' asteure.<ref>https://www.britannica.com/biography/Lavrenty-Beria</ref> Cist ome d' Estat ci est eto cnoxhou po-z awè stî l' manaedjeu do [[N.K.V.D.]] C' est eto lu k' a manaedjî li programe nawearin di l' [[U.R.S.S.]] Tins del [[deuzinme guere daegnrece]], c' est lu k' a prevnou [[Staline]] di l' atacaedje di l' [[U.R.S.S.]] på [[Nazisse|Nazis]].<ref name=":0" /> == Rilomêye == '''Lavrenti Beria''' a ene mwaijhe rilomêye. Come di djusse, on-z el rwaite tot-z estant li «&nbsp;Himmler sovietike&nbsp;», plamour k' il a macsådé des djins timpesse po des råjhons, afeye, nén veritåves.<ref>https://www.history.co.uk/article/historys-forgotten-people-lavrentiy-beria</ref> C' est a cåze di cist ome ci k' on-z aveut axhoré 25.000 [[Pologne|Polonès]], cabén k' c' esteut aprume èn atåvlaedje a [[Staline]], k' aveut accepté.<ref name=":1">https://web.archive.org/web/20231126191738/https://www.dannydutch.com/post/lavrentiy-beria-stalin-s-right-hand-man-serial-murderer-prolific-rapist-absolute-monster</ref> Houte di çoula, '''Lavrenti Beria''' esteut cnoxhou po esse on rilêye-moudreu. Come d' efet, i violéve voltî les comeres, minme si mwintès d' inte di yeusses estént des crapådes.<ref name=":1" /> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Politikîs sovietikes]] [[Categoreye:Moudreus]] [[Categoreye:Deuzinme guere daegnrece]] owo5v6rr6nv7irm1y83ihpmq0ahlrz4 0 52092 428128 425716 2026-11-01T10:09:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428128 wikitext text/x-wiki '''On scrijheu, on djheu''' (e francès, ''Un auteur, une voix''), c' est l' no d' ene bate di scrijhaedje et [[Bate di recitaedje|d' recitaedje]] metowe so pî tos ls ans pal soce ''La Roulotte théâtrale'' avou l' aidance do [[CROMBEL (soce)|CROMBEL]] et del [[Federåcion Walonreye-Brussele]] (c' est zels deus ki paynut les pris). C' est èn etrevén ki s' passe å pus sovint å moes d' decimbe. E 2020, i gn a yeu k' on pris d' scrijhaedje et pont d' pris d' recitaedje a cåze do [[Covite 19]].<ref>Annie Rak & Roland Thibeau, [https://web.archive.org/web/20231202195111/https://revues.be/micromania/354-micromania-4-2020/930-concours-2020-un-auteur-une-voix ''« Concours 2020 "Un auteur, une voix" »''], dins [[MicRomania (gazete)|MicRomania]], {{l°|115}}, octôbe-nôvimbe-decimbe 2020.</ref> == Djuris == E 2020, i gn aveut cwate djins dins l' djuri d' sicrijhaedje : [[Annie Rak]], [[Nadine Vanwelkenhuyzen]], [[Jean-Luc Fauconnier]] et [[Roland Thibeau]].<ref>Annie Rak & Roland Thibeau, [https://web.archive.org/web/20231202195111/https://revues.be/micromania/354-micromania-4-2020/930-concours-2020-un-auteur-une-voix ''« Concours 2020 "Un auteur, une voix" »''], dins [[MicRomania (gazete)|MicRomania]], {{l°|115}}, octôbe-nôvimbe-decimbe 2020.</ref> E 2023, les djurés estént, pol pris d' sicrijhaedje, [[Jean-Marie Kajdanski]], [[Michèle Herlin]], [[Jean-Luc Fauconnier]] et [[Julien Noël]] et, pol pris d' recitaedje, [[Roland Thibeau]], [[Gwenaëlle Cappellin]], [[Christine Mordant]] et [[Michel Robert]]. == Djivêye des djins k' ont ddja wangnî on pris == * 2020 ** Prumî pris d' sicrijhaedje : [[Gérard Platevoet]] po ''L’ortour des caracoles'' ** Deuzinme pris d' sicrijhaedje : [[Michelle Fourez]] po ''Habille!'' ** Troezinme pris d' sicrijhaedje : mitan mitan po [[Pascal Winberg]] (po ''Queop d’ volant'') et [[Christian Quinet]] (po ''Chèrîje'') * 2022 ** Pris d' sicrijhaedje : [[Daniel Barbez]] po ''El bonheur du jour'' ** Prumî pris d' recitaedje : [[Jacques Dupuich]] ** Deuzinme pris d' recitaedje : [[Christine Beugin]] ** Troezinme pris d' recitaedje : [[André Leleux]] * 2023 ** Pris d' sicrijhaedje : mitan mitan po [[Anne Blampain]] (po ''Lès djins dès tiènes'') et [[Régis Hespel]] (po ''Raminvrance d'voisinache'') ** Pris d' recitaedje : mitan mitan po [[Jacques Sartiaux]] et [[Sebastien Mancinelli]] (et des mincions po [[Véronique Dubois]], [[Nathalie Risselin]] et [[Sophie Vroomen]]) * 2024 ** Prumî pris d' sicrijhaedje : [[Pierre Noël]] po ''Em rue à mi'' ** Deuzinme pris d' sicrijhaedje : [[Danièle Henkinet]] po ''Li pî-sinte ou bin l' pî-pazé, liké prinde èt po wice aler'' ** Pris d' recitaedje : mitan mitan po [[Florent Triaille]] et [[Christine Beugin]] ** Mincions po [[Fernande Vangor]] (sicrijhaedje) et po [[Nicole Roosen]] (recitaedje) * 2025 ** Pris d' sicrijhaedje : [[Jean-Luc Vigneux]] po ''No scret'' ** Pris d' recitaedje : mitan mitan po [[Jacques Dupuich]], [[Florent Hodeige]] et [[Noé Trillet]] ** Mincions d' recitaedje : [[René Mairy]], [[Xavier Nys]] et [[Delphine Wiernicki-Vigneux]] ** Pris d' l' oridjinålté (pol sicrijhaedje) : [[Annick Fréson]] == Lives == Deus lives ont stî eplaidîs avou des bokets del bate : * ''Un auteur… une voix'', ed. Audace, 2011 * ''Un auteur… une voix'', ed. Audace, 2012, ISBN 978-2-917453-36-0 == Hårdêyes difoûtrinnes == * [https://www.youtube.com/watch?v=bixEiPrHmZc&list=PL7uGj0_GRYlwFc7-MprBk2Qr4sZM9ssdU Videyos del edicion 2022 del bate] * [https://www.youtube.com/watch?v=pREiBae5N7Y Videyo del edicion 2023 del bate] * [https://www.youtube.com/watch?v=gfXeNfuUEHo Videyo del edicion 2025 del bate] == Sourdants == [[Categoreye:Pris et bates e lingaedje walon]] b4pofi6lqzov80eu6ih7o2k7rlgd7t2 0 52101 427497 421784 2026-10-31T18:38:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427497 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Plenaire zaal Tweede Kamer - panorama.jpg|vignette|Foto do pårlumint del [[Deuzinme Tchambe del Neyerlande]].]] Les '''vôtaedjes pol Deuzinme Tchambe del Neyerlande di 2023''', c' est des [[Eleccion|eleccions]] ki s' ont passé, li [[22 d' nôvimbe]] [[2023]].<ref>https://www.lalibre.be/international/europe/2023/11/22/pays-bas-la-seule-certitude-des-elections-anticipees-du-22-novembre-est-quil-sera-difficile-de-former-une-coalition-2LDAECKHY5G35FVEPNWONDE5VM/</ref> El [[Neyerlande]] tchoezit voltî on [[Mierkidi|dimiek]] come djoû po les [[Vôtaedje|vôtaedjes]], po mwintès råjhons. Come di djusse, il inmnut ostant d' leyî les vôteus trankiles tins do [[wekene]]. La eto k' el [[wekene]], c' est des djoûs impôrtants po les [[Crustin|crustins]] eyet les [[Djwif|djwifs]]. On-z a spepieuzmint tchoezi l' [[Mierkidi|dimiek]], plamour ki ça daléve mî avou les eurêyes des [[Scole|scoles]].<ref>https://www.touteleurope.eu/vie-politique-des-etats-membres/pays-bas-pourquoi-les-elections-ont-presque-toujours-lieu-le-mercredi/</ref> == Istwere == Tins d' l' [[2023|anêye 2023]], el [[Neyerlande]] a yeu ene dobe crijhe&nbsp;: ene crijhe ecolodjike ey ene crijhe djuridike. C' est çk' on lome li [[crijhe neyerlandesse do nitrodjinne]], k' a comincî e [[2019]]. Come di djusse, a ç' tins la, li pus hôte djuridiccion administrative neyerlandesse a decidé k' el plan do govienmint neyerlandès di l' epoke n' esteut nén assez. Adon, ci djuridiccion ci a oblidjî l' govienmint a fé pus di foice. El rujhe avou ça, c' est k' les cinsîs d' ene cinse k' esteut rwaitêye tot-z estant trop mannixhante polnut esse esprôpriyî.<ref>https://fr.euronews.com/2023/04/27/un-plan-contre-l-azote-se-heurte-a-la-colere-des-eleveurs-aux-pays-bas</ref> Ådzeu d' ça, el [[govienmint Rutte 4]] a-st abandné s' termene li [[7 di djulete]] [[2023]]. Li cåze&nbsp;: ene crijhe do ratrait.<ref>https://www.agoravox.fr/actualites/europe/article/legislatives-aux-pays-bas-geert-251658</ref> Cabén k' sins çoula, les vôtaedjes årént dvou s' passer e [[2025]]. Deus noveas pårtis estént podbon ratindous&nbsp;: li ''[[BoerBurgerBeweging]]'', ki riprezinte copurade les cinsîs et k' egzistéve ddja tins des [[Vôtaedjes pol Deuzinme Tchambe del Neyerlande di 2021|vôtaedjes di 2021]], eyet li [[Nieuw Sociaal Contract|''Nieuw Sociaal Contract'']], on pårti crustin.<ref>https://lpost.be/2023/11/22/que-vont-decider-les-neerlandais-ce-mercredi-lors-des-legislatives-anticipees/</ref> == Rizultats == Li [[Partij voor de Vrijheid|''Partij voor de Vrijheid'']] a fini tot-z estant li prumî pårti å livea des votaedjes.<ref name=":0">https://www.kiesraad.nl/actueel/nieuws/2023/12/01/kiesraad-stelt-uitslag-tweede-kamerverkiezing-22-november-2023-vast</ref> [[Geert Wilders]] est rwaitî tot-z estant l' wangneu d' ces vôtaedjes ci.<ref>https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2023/11/23/politieke-reacties-op-overwinning-van-geert-wilders/</ref> Vola les rzultats : <ref name=":0" /> * [[Partij voor de Vrijheid|''Partij voor de Vrijheid'']] ([WA] Pårti pol Liberté) : 37 * ''[[GroenLinks]]'' ([WA] Verts di Gåtche) avou [[Partij van de Arbeid|''Partij van de Arbeid'']] ([WA] Pårti do Boutaedje) : 25 * [[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|''Volkspartij voor Vrijheid en Democratie'']] ([WA] Pårti do Peupe pol Liberté ey el Democraceye) : 24 * [[Nieuw Sociaal Contract|''Nieuw Sociaal Contract'']] ([WA] Novea Contrat Sociå) : 20 * [[Democraten 66|''Democraten 66'']] ([WA] Democrates 66) : 9 * ''[[BoerBurgerBeweging]]'' ([WA] Mouvmint Cinsî-Citweyin) : 7 * [[Christen-Democratisch Appèl|''Christen-Democratisch Appèl'']] ([WA] Houcaedje Crustin-Democrate) : 5 * [[Socialistische Partij|''Socialistische Partij'']] ([WA] Pårti Socialisse) : 5 * ''[[ChristenUnie]]'' ([WA] Union Crustinne) : 3 * ''[[DENK]]'' ([WA] PINSEZ) : 3 * [[Forum voor Democratie|''Forum voor Democratie'']] ([WA] Forom pol Democraceye) : 3 * [[Partij voor de Dieren|''Partij voor de Dieren'']] ([WA] Pårti po les Biesses) : 3 * [[Staatkundig Gereformeerde Partij|''Staatkundig Gereformeerde Partij'']] ([WA] Pårti Politike Rifôrmé) * [[Volt Nederland|''Volt Nederland'']] ([WA] Volt Neyerlande) : 2 * ''[[JA21]]'' ([WA] OYI21) : 1 == Consecwinces == Ces vôtaedjes ci ont moenné a l' askepiance do [[govienmint Schoofs I]]. Mins nerén, il a fwait berwete e [[2025]] eyet des [[Vôtaedjes pol Deuzinme Tchambe del Neyerlande di 2025|vôtaedjes avancés]] ont shuvou padri. == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Politike neyerlandesse]] plan8tffey7bv374ubhx8cb76eesib0 428364 427497 2026-11-01T11:15:28Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Vôtaedjes pol Deujhinme Tchambe del Neyerlande di 2023]] viè [[Vôtaedjes pol Deuzinme Tchambe del Neyerlande di 2023]] : rif. deuzinme, troezinme 427497 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Plenaire zaal Tweede Kamer - panorama.jpg|vignette|Foto do pårlumint del [[Deuzinme Tchambe del Neyerlande]].]] Les '''vôtaedjes pol Deuzinme Tchambe del Neyerlande di 2023''', c' est des [[Eleccion|eleccions]] ki s' ont passé, li [[22 d' nôvimbe]] [[2023]].<ref>https://www.lalibre.be/international/europe/2023/11/22/pays-bas-la-seule-certitude-des-elections-anticipees-du-22-novembre-est-quil-sera-difficile-de-former-une-coalition-2LDAECKHY5G35FVEPNWONDE5VM/</ref> El [[Neyerlande]] tchoezit voltî on [[Mierkidi|dimiek]] come djoû po les [[Vôtaedje|vôtaedjes]], po mwintès råjhons. Come di djusse, il inmnut ostant d' leyî les vôteus trankiles tins do [[wekene]]. La eto k' el [[wekene]], c' est des djoûs impôrtants po les [[Crustin|crustins]] eyet les [[Djwif|djwifs]]. On-z a spepieuzmint tchoezi l' [[Mierkidi|dimiek]], plamour ki ça daléve mî avou les eurêyes des [[Scole|scoles]].<ref>https://www.touteleurope.eu/vie-politique-des-etats-membres/pays-bas-pourquoi-les-elections-ont-presque-toujours-lieu-le-mercredi/</ref> == Istwere == Tins d' l' [[2023|anêye 2023]], el [[Neyerlande]] a yeu ene dobe crijhe&nbsp;: ene crijhe ecolodjike ey ene crijhe djuridike. C' est çk' on lome li [[crijhe neyerlandesse do nitrodjinne]], k' a comincî e [[2019]]. Come di djusse, a ç' tins la, li pus hôte djuridiccion administrative neyerlandesse a decidé k' el plan do govienmint neyerlandès di l' epoke n' esteut nén assez. Adon, ci djuridiccion ci a oblidjî l' govienmint a fé pus di foice. El rujhe avou ça, c' est k' les cinsîs d' ene cinse k' esteut rwaitêye tot-z estant trop mannixhante polnut esse esprôpriyî.<ref>https://fr.euronews.com/2023/04/27/un-plan-contre-l-azote-se-heurte-a-la-colere-des-eleveurs-aux-pays-bas</ref> Ådzeu d' ça, el [[govienmint Rutte 4]] a-st abandné s' termene li [[7 di djulete]] [[2023]]. Li cåze&nbsp;: ene crijhe do ratrait.<ref>https://www.agoravox.fr/actualites/europe/article/legislatives-aux-pays-bas-geert-251658</ref> Cabén k' sins çoula, les vôtaedjes årént dvou s' passer e [[2025]]. Deus noveas pårtis estént podbon ratindous&nbsp;: li ''[[BoerBurgerBeweging]]'', ki riprezinte copurade les cinsîs et k' egzistéve ddja tins des [[Vôtaedjes pol Deuzinme Tchambe del Neyerlande di 2021|vôtaedjes di 2021]], eyet li [[Nieuw Sociaal Contract|''Nieuw Sociaal Contract'']], on pårti crustin.<ref>https://lpost.be/2023/11/22/que-vont-decider-les-neerlandais-ce-mercredi-lors-des-legislatives-anticipees/</ref> == Rizultats == Li [[Partij voor de Vrijheid|''Partij voor de Vrijheid'']] a fini tot-z estant li prumî pårti å livea des votaedjes.<ref name=":0">https://www.kiesraad.nl/actueel/nieuws/2023/12/01/kiesraad-stelt-uitslag-tweede-kamerverkiezing-22-november-2023-vast</ref> [[Geert Wilders]] est rwaitî tot-z estant l' wangneu d' ces vôtaedjes ci.<ref>https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2023/11/23/politieke-reacties-op-overwinning-van-geert-wilders/</ref> Vola les rzultats : <ref name=":0" /> * [[Partij voor de Vrijheid|''Partij voor de Vrijheid'']] ([WA] Pårti pol Liberté) : 37 * ''[[GroenLinks]]'' ([WA] Verts di Gåtche) avou [[Partij van de Arbeid|''Partij van de Arbeid'']] ([WA] Pårti do Boutaedje) : 25 * [[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|''Volkspartij voor Vrijheid en Democratie'']] ([WA] Pårti do Peupe pol Liberté ey el Democraceye) : 24 * [[Nieuw Sociaal Contract|''Nieuw Sociaal Contract'']] ([WA] Novea Contrat Sociå) : 20 * [[Democraten 66|''Democraten 66'']] ([WA] Democrates 66) : 9 * ''[[BoerBurgerBeweging]]'' ([WA] Mouvmint Cinsî-Citweyin) : 7 * [[Christen-Democratisch Appèl|''Christen-Democratisch Appèl'']] ([WA] Houcaedje Crustin-Democrate) : 5 * [[Socialistische Partij|''Socialistische Partij'']] ([WA] Pårti Socialisse) : 5 * ''[[ChristenUnie]]'' ([WA] Union Crustinne) : 3 * ''[[DENK]]'' ([WA] PINSEZ) : 3 * [[Forum voor Democratie|''Forum voor Democratie'']] ([WA] Forom pol Democraceye) : 3 * [[Partij voor de Dieren|''Partij voor de Dieren'']] ([WA] Pårti po les Biesses) : 3 * [[Staatkundig Gereformeerde Partij|''Staatkundig Gereformeerde Partij'']] ([WA] Pårti Politike Rifôrmé) * [[Volt Nederland|''Volt Nederland'']] ([WA] Volt Neyerlande) : 2 * ''[[JA21]]'' ([WA] OYI21) : 1 == Consecwinces == Ces vôtaedjes ci ont moenné a l' askepiance do [[govienmint Schoofs I]]. Mins nerén, il a fwait berwete e [[2025]] eyet des [[Vôtaedjes pol Deuzinme Tchambe del Neyerlande di 2025|vôtaedjes avancés]] ont shuvou padri. == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Politike neyerlandesse]] plan8tffey7bv374ubhx8cb76eesib0 0 52102 428302 414661 2026-11-01T10:41:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428302 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} [[Imådje:Rotonde Harlingerstraatweg.jpg|vignette|Ene '''rotonde''' el [[Neyerlande]].]] Ene '''rotonde''', c' est on djinre di djonccion k' on-z ertrouve puvite so les voyes fwaites po les éndjins a rowes. == Sôres == Il egzistêye deus grandès sôres di '''rotondes''', sorlon les rîles k' on-z uze&nbsp;: li [[prumiristé a droete]] po les mineus ki sont dins l' '''rotonde''' ubén el [[leye-passaedje]] po les otos ki vegnnut d' ene voye raloyeye al '''rotonde'''.<ref>https://www.suzuki.be/fr/blog/rond-point-et-carrefour-giratoire-quelle-est-la-difference</ref> Li '''rotonde''' ewou çki fåt leyî li [[Prumiristé a droete|prumiristé]] åzès djins ki vegnnut di droete est lomêye «&nbsp;[[rotari]]&nbsp;». Tins k' el '''rotonde''' wice k' i fåt leyî l' [[Leye-passaedje|passaedje]] åzès sakîs ki sont ddins est lomêye «&nbsp;[[djiratwere]]&nbsp;». == Lwè == El [[Beldjike]], cwand on-z arive a ene '''rotonde''', on-z a afwaire a deus plakes. Ubén li [[Plake B1 (voye)|plake B1]] ubén li [[Plake B5 (voye)|plake B5]]. C' est yeusses ki mosternut åzès mineus s' i doevnut ralinti ubén s' arester dvant l' '''rotonde'''. Dins 100% des cas, i gn a ene [[Plake D5 (voye)|plake D5]] ki mostere l' sinse a shuve eyet ki mostere eto k' les '''rotondes''' bedjes sont todi des [[Djiratwere|djiratweres]].<ref>https://www.touring.be/fr/articles/circuler-sur-un-rond-point-ce-quil-faut-savoir</ref> Les '''rotondes''' polnut awè deus, ubén troes bindes. Dins ci sitouwåcion la, on n' est nén oblidjî d' rôler so l' ci di droete. Avou ça k' si on fwait on toû inte 90 eyet 360 digrés, el binde di gåtche est l' ci k' est pus consieye. Tenawete ki pus èn éndjin est a droete, pus il a l' prioristé so les ôtes éndjins.<ref>https://www.awsr.be/la-courtoisie-indispensable-pour-eviter-les-accidents-dans-les-ronds-points/</ref> == Istwere == Les prumirès rotondes ont stî metowes so pî viè l' fén del [[Anêyes 1790|dijhnêye 1790]], come el ci atåvlé pa [[Pierre L'Enfant]] po li [[Washington D.C.|mwaisse-veye des Uyessês]].<ref>https://science.howstuffworks.com/engineering/civil/roundabouts1.htm</ref> == Critikes == === Cas === Il egzistêye deus grands beas costés des '''rotondes'''. Li prumî, c' est k' el convoye rote radmint. Li deuzinme, c' est k' elle ont dandjî di moens d' etertinance ki les ôtès sôres di djonccion.<ref>https://toolkit.irap.org/fr/safer-road-treatments/intersection-roundabout/</ref><ref name=":0">https://environnement.brussels/sites/default/files/user_files/vademecum_f8_parti_fr_0.pdf</ref> === Mås === Li problinme d' espåce avou les '''rotondes''', c' est k' ça prind del plaece timpesse. La eto k' les pîtons metnut pus di tins po rbate ene distance.<ref name=":0" /> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Voyes et tchmins]] hfo15d4ftu5j60ltkmeehtx6zsxjptq 0 52117 428306 410554 2026-11-01T10:41:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428306 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|N'alez nén dîre qu'i baure !}} '''N' alez nén dire k' i båre !''' (''N'alez nén dîre qu'i baure !''), c' est ene [[ramexhnêye d' arimés]] e walon da [[Émile Gilliard]] k' a vudî come limero especiå des [[Cayés walons]], e fevrî [[1981]] ({{l°|2}}). C' est ç' live la k' a rçu l' [[Pris Georges Michaux]] (on pris del veye di [[Nameur (veye)|Nameur]]) e 1980. Li live a on dzo-tite : « Carmina Walonica I » == Djivêye des bokets == I gn a 18 powinmes dins l' ramexhnêye, sicrîts ou finis etur li 11 di måss 1979 et l' 4 di djanvî 1980. C' est å pus sovint del libe powezeye. * ''Bondjoû, pa'', libe powezeye, sicrîte li 12 d' avri 1979 po rinde bon dvwer å pere di l' oteur k' a morou l' 12 d' avri 1959 * ''Lès mwins di m' mame'', ût-pîs avou des rimes, sicrîts li 2 d' avri 1979 * ''Discandje'', libe powezeye sicrîte li 18 di måss 1979 * ''Djoû après djoû'', libe powezeye sicrîte a Vinon, li 30 di djulete 1979 * ''On pougn ausplé'', libe powezeye sicrîte li 24 di måss 1979 * ''Lès mârques di vosse visadje'', libe powezeye d' inspiråcion crustinne, sicrîte li 4 di may 1979 * ''Po cénq´ djon.nias d'Espagne'', libe powezeye d' inspiråcion politike, coridjeye li 11 di måss 1979 * ''Mèskène'', libe powezeye sicrîte li prumî d' may 1979 ; c' est on powinme ki critike les ritches et ki rshonne ene miete å bokets d' [[Veas d' måss (arimés)|Veas d' måss]] * ''Lès mots'', libe powezeye sicrîte li 3 d' may 1979 * ''Jusqu'aus-oûchas'', libe powezeye, sins date * ''Crèvaude'', libe powezeye, sins date * ''Èmacraladje'', libe powezeye sicrîte li 2 d' may 1979 * ''Si vôy vol'tî'', libe powezeye sicrîte li 5 di may 1975 * ''Vos potcheroz foû'', libe powezeye sicrîte li 4 di djanvî 1980 * ''Come one soris'', libe powezeye sicrîte li 18 di nôvimbe 1979 * ''Poqwè'', libe powezeye coridjeye li 25 di måss 1979 * ''Monsieûs lès Sins-payis'', on boket ki comele des erîlés arimés et del libe powezeye ; tote li prumire mitan est scrîte avou des shijh-pîs, epwis l' deuzinme mitan c' est des cwate-pîs, des shijh-pîs, des ût-pîs et on seu dijh-pîs (''« di d'vu payî èt payî sins moti »'') ; ci powinme la a stî scrît l' 20 di may 1979 * ''Lentin Furloke'', libe powezeye sicrîte li 7 di may 1979 ; elle est dicåçtêye a [[Franz Dewandelaer]] == Corwaitaedje == ''Po cénq´ djon.nias d'Espagne'', c' est onk des bokets les pus politikes da Gilliard. I cåze des cénk ovrîs touwés pal police å [[Payis basse]] li 3 d' måss 1976, di [[Jacques Georgin]], moudri pa des mimbes d' ene troke di [[foite droete]] e 1970, et d' [[Pinochet]]. Sapinse l' edicion des Cayés walons, Gilliard a scrît l' prumire modêye di ç' powinme la e 1975, mins dandjreus k' l' oteur si brouye, paski les « cénk djonneas d' [[Espagne]] » n' estént nén co moirts a ç' moumint la. [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon]] [[Categoreye:Émile Gilliard]] [[Categoreye:Limeros a pårt des Cayés walons]] s3t1r0xnw5jgp5x39kn9cogzsdsoj87 0 52146 428301 408150 2026-11-01T10:41:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428301 wikitext text/x-wiki Li '''camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof''', c' esteut on camp d' rashonnaedje ki si trovéve e-n [[Alsace]]. Asteure, c' est on memoriå touristike. I si trouve å no-d'-plaece di '''Struthof''', dins l' comene di [[Natzwiller]].<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20240103202229/https://www.onac-vg.fr/hauts-lieux-memoire-necropoles/ancien-camp-de-concentration-natzweiler-struthof</ref> == Istwere == Tins del [[Deuzinme guere daegnrece]], l' [[Almagne nazeye]] a rprindou l' [[Alsace]] ey el [[Lorinne]], k' elle aveut pierdou al fén del [[Prumire guere daegnrece]]. Li '''Struthof''' est so l' Mont Louise. Låvå ey a ciste epoke la, on-z a discovrou do granite rôze. C' est pocwè, on-z a fwait basti on '''camp d' rashonnaedje''' drola. C' est [[Heinrich Himmler]] k' aveut fwait basti ci '''camp d' rashonnaedje''' ci. == Rotaedje == === Sôres === Li '''camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof''', c' esteut puvite on camp ewou çki sacwants medcéns di l' [[Univiersité do Reich di Strossburi]] fijhént des sayes so les egayolés. Ces medcéns la estént eto des mimbes di l' [[N.S.D.A.P.]], li pårti politike des nazis. Les esperyinces, c' esteut so troes sacwès&nbsp;: les [[Maladeye|maladeyes]], les môdes di disfinse conte les åres tchimikes eyet l' [[eudjinisse]]. Li principåle maladeye rwaitêye, c' est l' [[tîfusse]]. Tot rwaitant les môdes di disfinse conte les åres tchimikes, c' est foiravant conte l' [[îperite]].<ref>https://gebete29.wordpress.com/2017/08/26/52000-deportes-ont-ete-internes-au-camp-du-struthof/</ref> === Prijhnîs === Contråvmint åzès ôtes camps, les '''prijhnîs''' laddé, c' esteut purade des '''prijhnîs politikes'''. Tenawete, on ritroveut d' ôte djinres d' '''elaxhîs''' eto.<ref name=":0" /> Bråmint des djins egayolés drola avént deus «&nbsp;N&nbsp;» scrîts dins l' dos d' leu tchimijhe. Les deus «&nbsp;N&nbsp;», c' est po ''Nacht und Nebel'', ki vout dire [[Nute eyet brouweur]]. C' est l' no d' ene operåcion po-z osrotener les sakîs riscantes po l' [[Almagne nazeye]]. Osrotoner&nbsp;: dins l' sinse di fé disparexhe ces sakîs la come si ele n' avént måy egzisté.<ref>https://www.cheminsdememoire.gouv.fr/fr/nacht-und-nebel-destines-disparaitre-sans-laisser-de-trace</ref> == Imådjes == === Fotografeyes === <center><gallery> Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Plake di bon dvwer.jpg|Plake po rinde bon dvwer åzès dépôrtés etrindjirs k' avént morou laddé pol liberté. Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Raptitixha do camp dins l' muzêye.jpg|Raptitixha do camp come il esteut dinltins. Ça si trouve dins l' muzêye. Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Pidje.jpg|Ene pidje do camp po-z aloukî les prijhnîs. Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Baracmint.jpg|On baracmint do camp. Il end dmeure pus ki cwate. Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Colidôr.jpg|Colidôr d' on baracmint. Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Ouxh d' ene tchambe.jpg|L' ouxh del tchambe limero 4. Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Cachonêye.jpg|Cachonêye po mete les prijhnîs k' estént rwaitîs tot-z estant målåjheys. Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Tåve di mambornaedje.jpg|Tåve di mambornaedje uzé po tricter les prijhnîs. Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Divant do brûloe.jpg| Li dvant do brûloe ewou çk' on meteut broûler les coirs des prijhnîs axhorés. Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Dirî do broûloe.jpg|Dirî do brûloe k' on s' a siervi po broûler l' coir des prijhnîs axhorés. </gallery></center> === Mape === <mapframe latitude="48.455200" longitude="7.249871" zoom="15" width="289" height="176" text="Mape do camp d' rashonnaedje rwaitî, ouy." align="center" /> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Camps d' rashonnaedje]] [[Categoreye:Guere di 1940-1945]] [[Categoreye:Reich Almand]] o8q12d0xndcq4poabrwvfv3gg0czdu0 0 52164 428284 414079 2026-11-01T10:38:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428284 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|C'esteûve ayîr}}'' (xhilteas)}} {{Dizo-tite|C' esteut ayir}} '''C' esteut ayir''' ('''''C'esteûve ayîr'''''), c' est ene [[ramexhnêye d' arimés|ramexhnêye]] di 35 [[xhiltea]]s, sicrîts pa [[Gabrielle Bernard]]. == Istwere des eplaidaedjes == Ene prumire schôtlêye di 14 bokets aveut fwait on deuzinme pris a ene bate di l' [[SLLW]]. L' ouve fourit publiyeye dins l' [[BSLLW|bultén del soce]] e 1932.<ref>Tôme 64, pp 491-499.</ref> Li scrijheuse a porshuvou dins l' minme estîle, avou 21 ôtes sifwaits powinmes. L' eshonna des 35 bokets fourit-st eplaidî pa Duculot a Djiblou e 1943 (do tins del [[guere di 40]]). Avou ene coviete fwaite d' on [[lino]] da [[Joseph Gillain]] ey èn adrovaedje e francès pa Jean-Louis Tellier.<ref>datêye do 18 d' avri.</ref> Ey on [[motlî]] d' deus pådjes å coron. Tot l' livret a stî rprins dins les [[Cayés walons]] del minme anêye.<ref>n° 44.</ref> Li minme ouve, avou ene ortografeye ene miete ricandjeye pa [[Bernard Louis]] a stî replaideye e [[2023]], todi come «Cayé walon» a pårt. Ci côp ci, li motlî fwait nouv pådjes. == Prumî xhiltea == Il est sovint dné come modele del powezeye del sicrijheuse. <center>'''Les [[potî]]s''' <poem>Dji vs a waitî, des eures å lon, prusti l’ årzeye, Dj’  a veyou vost ovraedje prinde fôme didins vos mwins; Dji so binåjhe por vos ki l’ cujhêye est fineye. Vos m’ wådroz ces deus la; dj’ les vénrè cweri dmwin. Vos metroz, su l’ pus grand, ene bele coviete di stin; D’ î vey schoumer nosse bire, potîs, come dji m’ rafeye ! Dj’ arindjrè, dins l’ pus bea, sacwants fleurs di prétins, Et dj’ årè, dilé mi, l’ åme di nosse Waloneye… …Si esprit clair et spitant, si beaté, ses sinteurs, Tot çki vos tape ås ouys et ki vos prind å cour. Li tchanson ki les tchante, a tot Walon, doet plaire. Gn a des cias ki trouvnut nosse lingaedje bén brutieus; Po candjî leus idêyes, dji frè po on meyeu ; Compudront i l’ bouket ki florit dins m’ pot d’ tere ?</poem></center> == Sourdants == [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés]] 8g45orjvqa2tpob161joedjg2n6rtvk 0 52233 428010 400958 2026-10-31T20:23:54Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428010 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} Ene '''coisse d' eure''', c' est èn edroet daegnrece ewou çk' i gn a ene eure po tertot ki vike drola. == Beldjike == Normåldimint, si on shût l' '''coisse di Greenwich''' k' est a l' mitan d' ene des '''coisses d' eure daegnreces''', on duvreut esse a l' '''coisse zero''' (UTC). Les candjmints d' '''coisse d' eure''' tins d' l' anêye ont stî fwaits pol prumî côp tins del [[prumire guere daegnrece]]. A l' epoke, e-n [[esté]], el [[Beldjike]] ît sol '''coisse plus onk''' (UTC+1).<ref name=":0">https://robinfo.oma.be/fr/astro-info/heure/le-fuseau-horaire-belge-et-le-systeme-du-changement-dheure/</ref> Asteure, li '''coisse plus onk''', c' est l' eure d' [[ivier]]. E-n [[esté]], c' est li '''coisse plus deus'''. Come di djusse, on-z a candjî a cåze di l' abrocaedje do [[Troezinme Reich]].<ref name=":0" /> Dispoy [[1996]], on passe del '''coisse plus onk''' al '''coisse plus deus''' tins do dierin dimegne do [[moes d' måss]]. Al plaece d' esse deus eures å niût, il est troes eures. On passe a l' ôte sinse, pindant l' dierin dimegne do [[moes d' octôbe]]. On rcomince on côp les swessante munutes di deus eures å nute.<ref>https://www.levif.be/belgique/on-change-dheure-ce-week-end-vais-je-dormir-une-heure-de-plus-ou-une-heure-de-moins/</ref> == Mape == [[Imådje:World Time Zones Map.png|centré|vignette|967x967px|Mape des '''coisse d' eure''' d' ouy.]] == Referinces eyet sourdants == <references /> q04z5mq4m6bb9p2odg2lvq4pozvjt6s 0 52272 427924 415626 2026-10-31T20:03:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427924 wikitext text/x-wiki <center>('''''[[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]''''') [[Govienmint Borsus I]] | '''[[Govienmint Di Rupo III]]''' | [[Govienmint Dolimont I]]</center><br /> Li '''Govienmint Di Rupo III''', c' est li troezinme govienmint del [[Redjon walone]] k' est miné pa [[Elio Di Rupo]]. Il a stî askepyî li [[13 di setimbe]] [[2019]], tot shuvant les vôtaedjes di 2019.<ref>https://web.archive.org/web/20240126175421/https://www.crisp.be/crisp/wp-content/uploads/doc_pol/gouvernements/region_wal/Di_Rupo_III_19-.pdf</ref> [[Imådje:Zetelverdeling Di Rupo III.png|vignette|Li '''govienmint Di Rupo III''' erprezintéve 55 des 75 sidjes do [[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]. Çoula fwait ene miete di pus k' 73%.]] == Mimbes == === Compôzicion === <center> {| class="wikitable" |+ !No (Pårti) !Tite !Fonccion !Date d' atake !Date di fén |- |[[Elio Di Rupo]] ([[PS]]) | colspan="2" |[[Minisse-prezidint]] | rowspan="4" |[[13 di setimbe]] [[2019]] | rowspan="8" |[[15 di djulete]] [[2024]] |- |[[Willy Borsus]] ([[MR]]) | rowspan="3" |[[Vice-prezidint]] |Minisse di l' Economeye, do Handele difoûtrin, del Ricwerance eyet del Novelité, di l' Éndjolike, di l' Amenaedjmint do teritwere, di l' Agricoûteure, di l' ISÔPEE eyet des Cintes di competinces |- |[[Philippe Henry]] ([[Ecolo]]) |Minisse do Climat, di l' Enerdjeye eyet do Transpoirt |- |[[Christie Morreale]] ([[PS]]) |Minisse di l' Ovraedje, do Scolaedje, del Santé, di l' Accion Sociåle, di l' Ewalisté des tchances eyet des Droets des comeres |- |[[Christophe Collignon]] ([[PS]]) | rowspan="4" |[[Minisse]] |Minisse do Djîsse, des Pouvwers locås eyet del Veye |[[2 d' octôbe]] [[2020]] |- |[[Valérie De Bue]] ([[MR]]) |Minisse del Fonccion publike, di l' Infôrmatike, do Simplifiaedje manaedjrece, tcherdjeye des Alocåcions del famile, do Tourisse, do Patrimoenne eyet del Såvrité des voyes |[[13 di setimbe]] [[2019]] |- |[[Adrien Dolimont]] ([[MR]]) |Minisse do Buddjet, del Boursete, des Areyopôrts eyet des Bastimints spôrtifs |[[13 di djanvî]] [[2022]] |- |[[Céline Tellier]] ([[Ecolo]]) |Minisse di l' Evironmint, del Nateure, do Bos, del Campagne eyet del Bounisse des biesses |[[13 di setimbe]] [[2019]] |- | | | | | |- |[[Jean-Luc Crucke]] ([[MR]]) | rowspan="2" |[[Minisse]] |Minisse do Buddjet, del Boursete, des Areyopôrts eyet des Bastimints spôrtifs | rowspan="2" |[[13 di setimbe]] [[2019]] |[[13 di djanvî]] [[2022]] |- |[[Pierre-Yves Dermagne]] ([[PS]]) |Minisse do Djîsse, des Pouvwers locås eyet del Veye |[[1î d' octôbe]] [[2020]] |} </center> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Govienmints del Redjon walone]] s5juiahdqb94rko7x6k0yhb6r99ne63 0 52330 428350 414673 2026-11-01T10:50:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428350 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|[WA] Gaston di Djerlaxhe di Gomri}} [[Imådje:Gaston de Gerlache de Gomery - Mullem.jpg|vignette|Plake å meur avou ses racsegnes, metans ses dates di nexhance eyet d' morance. Padzo, il est scrît deus sacwès. Li prumire, c' est avou li fwait k' il a stî e-n [[Antartike]]. Li deuzinme, c' est po mostrer k' il a stî borguimwaisse di [[Wullem]].]] '''Gaston de Gerlache de Gomery''', c’ esteut on baron. Il a nexhou li [[17 di nôvimbe]] [[1919]], a [[Brussele (pitit ban)|Brussele]]. Il a morou li [[13 di djulete]] [[2006]], a [[Oudenaarde]]. C’ est l’ fi d’ [[Adrien de Gerlache de Gomery]]. Ci-ci, c’ esteut li prumire djin a fé ene espedicion e l’ [[Antartike]]. Ça s’ a passé e [[1898]], sol batea lomé « Belgica ». == Espedicion e-n Antartike == '''Gaston de Gerlache de Gomery''' est foiravant cnoxhou po-z awè riprezinté l’ [[Beldjike]], pindant 17 moes, åzès boutaedjes di l’ [[Anêye Djeyofizike Eternåcionåle]]. L’ adierça, c’ ît d’ bate carasse les novelès teres di l’ [[Antartike]]. Ces teres la estént målåjheyes a rlever, veyanmint k’ ci continint ci est si télmint grand. Cist ovraedje la a permetou d’ basti des ponts d’ ravitaymint. La eto k’ il a acdiné d’ erwaitî des sacwès stratedjikes po les avnantès ekipes. C’ est '''Gaston de Gerlache de Gomery''' k’ a miné l’ espedicion bedje. Tot çoula, après aveur sitî pilote-di-tchesse al [[Royal Air Force]], k' est l’ [[Rweyåme-Uni|armêye di l’ air burtaenike]]. On-z aveut prindou deus bateas [[Norvedje|norvedjins]] avou 17 omes, li pus sovint des sincieus, eyet l’ ustireye po ls aminer drola. On-z aveut tcherdjî 440 tones di tote l’ ustireye, kipårteye e 2.350 boesses. Houte di çoula, i gn aveut 850 contneu d’ mazoute, troes éndjins halenreces ey èn elicoptere. Les bateas avént pårti d’ [[Pôrt d' Anverse|Anverse]], li [[12 di nôvimbe]] [[1957]]. '''Gaston de Gerlache de Gomery''' aveut rivnou el [[Beldjike]], li [[2 d' avri]] [[1959]]. C' est 25.000 sakîs k' avént dalé disk' a [[Ostinde (pitit ban)|Ostinde]] po-z ascoyî l' espedicion avou on batea [[Norvedje|norvedjin&nbsp;]]: li Polarhav. Ci [[no prôpe]] vout dire «[[Norvedje|&nbsp;]]<nowiki/>pôrt polaire[[Norvedje|&nbsp;]]», e [[norvedjin]]. Dins l' astoke, on-z aveut ritrové 54 boesses di documints, di notes eyet d' årtchives sincieuses so l' [[Antartike]]. [[Bådwin I d' Beldjike]], Tchåle di Lussimbork ont monté, avou leus familes, sol batea. Cwand tertot a dischindou, les esploreus ont rçuvou on rindaedje bon dvwer d' ene troke del Foice Navåle. Deus rçuvinnes oficires els atindént[[Bådwin I d' Beldjike|&nbsp;]]: ene pal [[Ostinde (rebanêye comene)|Veye d' Ostinde]] ey ene å Palå provinciå di [[Brudje]]. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Espedicions e l' Antartike]] ngeap6s416hlv4td5ja7igk9mvcnmo0 0 52343 428341 423506 2026-11-01T10:49:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428341 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Procyon lotor''}} {{Wiccionaire}} [[Imådje:Wasberen ardennen Belgie (28051638684).jpg|thumb|Dins on [[cerijhî]] e l' [[Årdene]]. Les '''oursons-laveus''' mougnnut purade des fruts eyet des verdeures, di l' esté.<ref name=":9">https://vegancuts.com/blogs/1/what-do-raccoons-eat</ref> ]] Èn '''ourson-laveu'''<ref>Calcaedje di l' esperanto «lav-urso», mins avou l' no djonne d' [[oûsse]], veyanmint k' il est mo pus ptit k' on [[brune oûsse]].</ref> u '''raton-laveu'''<ref>[[calcaedje do francès]] «raton laveur» sicrît avou ene loyeure, ca [[Wikt:laveu|laveu]] n' est nén èn addjectif e walon</ref>, c' est ene [[biesse ås tetes]] [[magneuse did tot]] ki provént d' [[Amerike bijhrece]]. Il a divnou ene [[evayixhante indje]] e l' [[Walonreye]] dispu les [[anêyes 2010]]. {{sla}} ''[[Procyon lotor]] <center><gallery> Toronto Raccoon May 2012.jpg|Gripant après èn åbe å Canada. Waschbär im Tierpark Sababurg.jpg|Dilé l' aiwe, dins on park, e l' Almagne. </gallery></center> == Discrijhaedje == I mzeure 75 a 95 cintimetes, sins l' cawe (di 22 a 25 cm). Les måyes sont-st ene miete pus grands eyet pus pezants k' les frumeles. El pwès d' èn '''ourson-laveu''', c' est å pus sovint etur troes et dmey et nouv kg.<ref>{{en}} Samuel I. Zeveloff, ''Raccoons: A Natural History'', Smithsonian Books, Washington, D. C. 2002, {{ISBN|978-1588340337}}, S. 58.</ref> Les pus gros d' inte di yeusses vicnut al Bijhe do [[Canada (payis)|Canada]]. Li rcoird, c' est 28 kg.<ref>https://web.archive.org/web/20181029103122/https://nature.ca/notebooks/francais/raton.htm</ref> Mins nerén, ça dipind des såjhons. Å waeyén-tins, i savnut esse 50 å cint pus crås k' après l' ivier.<ref>http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Procyon_lotor.html</ref> L' '''ourson-laveu''' a des longs poys, k' el coleur pout aler do noer å bron clair disk' å påle gris, cåzu blanc. Si cawe est pus coûte ki l' cene d' on rnåd, avou cwate a shijh noers aneas, come li [[tchet d' bwès]]. Il a on pondant muzea et des ptitès rondès orayes. Ses mimbes sont courts. Les pates finixhnut pa cénk doets avou des crawieusès grawes. I n' a pont sins pwels sol plante des pîs. <center><gallery> Ourson laveu spotchî grandeur.jpg|El taeye del biesse rmetowe avou l' ci d' ene djonne comere. Urban racoon - Flickr - johnomason.jpg|Foto d' ès tiesse. El tiesse n' est nén hôte, mins lådje avou des grandès orayes.<ref name=":6">https://web.archive.org/web/20240815005527/https://inpn.mnhn.fr/espece/cd_nom/60822/tab/fiche</ref> Raccoon Tracks - Flickr - treegrow (1).jpg|Passêyes mostrant les cénk doets k' a èn '''ourson-laveu''' so tchaeke pî.<ref name=":6" /> Procyon fg01.jpg|Rote avou l' plante do pî. On pout vir k' les '''oursons-laveus''' ont ene grete a tchaeke årtea.<ref name=":7">https://www.larousse.fr/encyclopedie/vie-sauvage/raton_laveur/184834</ref> </gallery></center> == Sôres == Sorlon l' soce sincieuse&nbsp;: ''Mammal Species of the World'' (les biesses ås tetes sol Daegne), i gn a 25 sôres d' '''oursons-laveus''', k' ele soeynuxhe todi vicantes ubén disparexhowes.<ref>{{en}} Wilson D. E., Reeder D. M. (editors) (2005): Mammal Species of the World (MSW). A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed)</ref> L' '''ourson-laveu d' Barbåde''', c' est ene des sôres k' on n' voet pus, pusk' ele a disparexhou dins l' [[dijhnêye 1960]].<ref>{{en}} Zeveloff, Samuel I. (2002). ''Raccoons: A Natural History''. Washington, D. C.: Smithsonian Books. pp. 42, 46. ISBN 978-1588340337</ref> I gn a ene ôte sôre k' on-z a pierdou s' traece, mins cisse-ciale n' egzistêye pus dispoy li [[Pleyistocinne]].<ref>{{en}} Gidley, James Williams. 1906. "A fossil raccoon from a California Pleistocene cave deposit." ''Proceedings of the United States National Museum''. 29 (1435):553–554, 1 pl. <nowiki>https://doi.org/10.5479/si.00963801.29-1435.553</nowiki></ref> == Vicaedje == I si rmete voltî dins on trô d' åbe, u dizo on stok ritourné. Nén djusse dilé ene basse u ene corante aiwe, mins nén lon erî. I s' pout aler rmete dins ene terêye di rnåd. I n' rexhe ki del nute. Ses ouys blawtèt ås fåres u cwand on l' lome avou ene toitche electrike. Bén k' afeye i soeye rwaitî tot-z estant on carnassieus, c' est puvite ene biesse ki mougne di tot.<ref name=":2">https://espacepourlavie.ca/faune-biodome/raton-laveur</ref><ref name=":3">https://web.archive.org/web/20240217110644/https://wildlifepark.novascotia.ca/animals/fr/raccoon.asp</ref> Dins l' nateure, i magne ostant des carotes di [[poes d' Trouk]] ki des ceréjhes, des djaeyes, des rinnes u leu maclotes, des ptits pexhons, des spirous. Dins les forbots des veyes, i vént voltî magnî dins les batchs å mannestés, come les tchets.<ref name=":3" /> Asteme k' i polnut nén mougnî d' agnon, d' dôse eyet do tchocolåt.<ref name=":9" /> Come i sait monter ås åbes, i schape åjheymint ås proylîs. Mins i pout esse apicî pa les grands [[oujheas magneus d' tchår]] et les [[rnåd]]s. On '''raton-laveu''' ataké si disfind come on diåle. I sait hagnî des [[tchén]]s d' tchesse disca tant k' il abandnexhe li lûte.<ref>Temognaedje e l' [[Grande Boursegne]]</ref> Tolminme k' el môde d' ès disfinde dipind des sekes. Les omrins srént pus hagnants, copurade tins do mopliyaedje. Amon les djonnes, c' est puvite cwand i colnijhnut on novea teritwere. Tot djåzant des frumeles, ci-ci divnèt pus margayiveuses ene miete divant li skepiance di ses efants.<ref name=":7" /> I pout esse aclevé. El moyene do vicaedje d' èn '''ourson-laveu''', c' est cénk ans, aprume a l' estat såvadje. Tolminme, i polnut sorviker pus d' ene dijhnêye, metans disk' a catoize ans, s' i gn a del nouriteure timpesse ey ene dujhåve plaece po-z î dmorer.<ref name=":4">https://www.orkincanada.ca/fr/blog/duree-de-vie-dun-raton-laveur/</ref><ref name=":5">https://lemagdesanimaux.ouest-france.fr/dossier-195-raton-laveur.html</ref> On tuze k' el mitan d' ces biesses ci leyèt leus hozetes tins d' leu prumire anêye, cåze des maladeye, des mancances di nouriteure, des [[proylî]]s, ubén cåze des djins.<ref name=":4" /> Dins les biesses ki magnnut les oursons-laveus, gn a bråmint des [[biesses å tetes]], mins eto des [[cropantès biesses]] come les [[aligatôr]]s eyet des oujheas proylîs come les [[Houlpea d' Amerike|houlpeas d' Amerike]].<ref name=":5" /> <center><gallery> Waschbärhöhle.jpg|Les '''oursons-laveus''' tchoezixhnut voltî les åbes creus come bôres.<ref name=":2" /> Waschbaer auf dem Dach.jpg|Les '''oursons-laveus''' savnut mesbridjî les toets eyet les afwaires åtoû.<ref>https://www.crittercontrol.com/wildlife/raccoons/raccoons-on-roof-soffits</ref> Bald Eagle with dead raccoon (32946910210).jpg|Foto d' èn '''ourson-laveu''' k' est apicî d' èn aigue. Al copete do mårtchî, les '''oursons-laveus''' mougnnut ossu les oûs d' ces moxhons la.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=nefyJKAdhyg</ref> Hejma prociono en Gilova bosko 02.jpg|Èn '''ourson-laveu''' k' est aclevé. El [[Beldjike]], on n' pout nén aveur ene biesse dinsi e s' måjhone.<ref name=":8">https://www.telesambre.be/info/les-gestes-adopter-face-aux-nuisances-domestiques-du-raton-laveur-en-wallonie/58108</ref> </gallery></center> == Mopliyaedje == L' '''oursone-laveuse''' est al tchôde al fén do moes d' djanvî disk' å moes d' måss. Pus spepieuzmint, c' est tins des deus prumîs moes al Bijhe, mins puvite do costé do [[moes d' måss]].<ref>https://www.bestioles.ca/mammiferes/ratons-laveurs.html</ref> Tenawete, ça pout daler disk' å [[moes d' djun]].<ref name=":2" /> Plamour ki s' i gn a ene froedeur di tchén pindant l' ivier, les '''oursons-laveus''' dmeurnut a rén fé inte li [[moes d' nôvimbe]] ey el ci di [[Måss (moes)|måss]].<ref name=":6" /> Tot rwaitant les måyes, ci-ci sont poligames. Po s' mopliyî, les '''oursons-laveus''' fwaiynut crexhe leu teritwere po djonde les teritweres des frumeles.<ref name=":2" /> Après awè fwait l' amour, les deus parints vont tchaeconk d' leu costé.<ref name=":2" /> Fåt dire k' el måye est purade mierseu, åré tins des mopliyaedjes.<ref name=":3" /> Ele va 63 a 65 djoûs, e djonnler onk a shijh djonnes, ni-fuyants (come les tchets u les soris). Ele les nourit di ses cwate tetes. Les djonnes dimeurnut avou l' mame li prumî ivier, pu si spådnut å [[bontins]]. Les djonnès frumeles polèt ddja aler å måye adon.<ref>A.W.F. Banfield, ''Les mammifères du Canada, Presses de l'université de Laval et university of Toronto'', 2inme edicion 1977; ISBN 0-7746-6699-4; pp. 291-293.</ref> Les '''oursons-laveus''' divegnnut grand cwand i sont dijh a cwénze moes vî.<ref name=":7" /> <center><gallery> Baby Raccoon (2006).jpg|Foto d' on påpåd '''ourson-laveu'''. On pout rafôrer ces djonnès biesses la, tecnicmint.<ref>https://fr.wikihow.com/nourrir-un-b%C3%A9b%C3%A9-raton-laveur</ref> Wanderung Harz - Rund um Zorge - Waschbären - panoramio.jpg|Foto di deus djonnes. </gallery></center> == Evayixhante indje == [[Imådje:Raccoon-range.png|thumb|Les payis d' provnance (rodje) sont les payis d' [[Amerike bijhrece]]. On lz a rispårdou e-n [[Urope]] ey å [[Djapon]] (bleu).]] End åreut 75.000 e l' [[Walonreye]] l' an 2023.<ref>https://www.lesoir.be/535010/article/2023-09-04/wallonie-linvasion-des-ratons-laveurs-menace-la-biodiversite Papî del gazete «Le Soir», 4 di setimbe 2023.</ref> C' est po ça k' on è rtrouve todi dpus di spotchîs so les voyes. End a eto toplin e l' [[Almagne]], foiravant do costé d' [[Berlin]].<ref name=":0">https://www.francetvinfo.fr/replay-radio/en-direct-du-monde/allemagne-la-peripherie-de-berlin-envahie-par-plus-de-1-000-ratons-laveurs-on-peut-en-voir-tous-les-jours_5370217.html</ref> Sins esse noté sol mape, on-z e voet ossu e [[Rûsseye]].<ref name=":6" /> Sacwants ont, come di djusse, ebaguer d' [[Amerike bijhrece]] après l' [[Deuzinme guere daegnrece]].<ref name=":8" /> I moussèt dins les [[corti]]s, del nute, et vni magnî des djaeyes pindowes on gros mete hôt.<ref>Temognaedje a [[Dinant]].</ref> Bén k' l' '''ourson-laveu''' est rwaitî tot-z estant evayixhant, sacwants [[årtisses des biesses]] n' sont nén d' acoird avou ça.<ref name=":1">https://www.notrenature.be/article/le-raton-laveur-nuisible-ou-inoffensif</ref><ref name=":0" /> On n' conoxhe nén co les consecwinces del biesse so l' ecosistinme, mins i shonnreut nén sey pus riscant k' les ôtes poûfrins. On l' amete di fé les fikes avou des manceyès biesses, metans, les taessons.<ref>https://web.archive.org/web/20240214013001/https://www.rtbf.be/article/les-ratons-laveurs-envahissent-la-wallonie-9884437</ref> Poirtant, l' '''ourson-laveu''' n' est nén mwais eneviè les ôtès biesses, virpus avou les djins.<ref name=":0" /> Po-z aschouwer les rujhes, i fåt bén serer les batchs d' ès måjhone.<ref name=":1" /> <center><gallery> Waschbär22.jpg|E l' Almagne (2018). Ourson lavrece Lîssin.jpg|A [[Lîssin (viyaedje)|Lîssin]] (2019). Ourson laveu spotchî.jpg|Spotchî a [[Telin (viyaedje)|Telin]] (2023). </gallery></center> == Sourdants == {{Commonscat|Procyon lotor|l'&nbsp;ourson-laveu}} [[Categoreye:Biesses ås tetes]] [[Categoreye:Evayixhantès indjes]] [[Categoreye:Raspepyî årtike]] <references responsive="" /> lug766hzse21ajb7114ye47s2j45on4 0 52395 428124 415622 2026-11-01T10:08:58Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428124 wikitext text/x-wiki <center>('''''[[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]''''') [[Govienmint Demotte I (Redjon walone)|Govienmint Demotte I]] | '''Govienmint Demotte II''' | [[Govienmint Magnette I]]</center><br /> Li '''Govienmint Demotte II''', c' est li deuzinme govienmint del [[Redjon walone]] k' est miné pa [[Rudy Demotte]]. Il a stî askepyî li [[15 di djulete]] [[2009]], tot shuvant les vôtaedjes redjonås d' ciste anêye la. Mins nerén, il a stî dismetou li [[22 d' djulete]] [[2014]]. Cåze di l' askepiaedje do [[Govienmint Magnette I]].<ref>https://www.lecho.be/dossier/crisepolitique/du-ceta-a-publifin-trois-ans-de-gouvernement-magnette-inabouti/9915456.html</ref> [[Imådje:Zetelverdeling Demotte II.png|vignette|Li '''govienmint Demotte II del Redjon walone''' erprezintéve 56 des 75 sidjes do [[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]. Çou ki fwait cåzumint troes sidjes so cwate.]] == Mimbes == === Compôzicion === <center> {| class="wikitable" |+ !No (Pårti) !Tite !Fonccion !Date d' atake !Date di fén |- |[[Rudy Demotte]] ([[PS]]) | colspan="2" |[[Minisse-prezidint]] | rowspan="4" |[[15 di djulete]] [[2009]] | rowspan="8" |[[22 d' djulete]] [[2014]] |- |[[André Antoine]] ([[CDU]]) | rowspan="3" |[[Vice-prezidint]] |Minisse do Buddjet, del Boursete, di l' Ovraedje, do Scolaedje eyet des Spôrts |- |[[Jean-Claude Marcourt]] ([[PS]]) |Minisse di l' Economeye, des Péyemès, do Handele difoûtrin eyet des novelès Tecnolodjeyes |- |[[Jean-Marc Nollet]] ([[Ecolo]]) |Minisse do Diswalpaedje duråve, del Fonccion publike, di l' Enerdjeye, do Djîsse eyet del Ricwerance |- |[[Carlo Di Antonio]] ([[CDU]]) | rowspan="4" |[[Minisse]] |Minisse des Ovraedjes publiks, di l' Agricoûteure, del Campagne, del Nateure, do Bos eyet do Patrimoenne |[[15 di decimbe]] [[2011]] |- |[[Paul Furlan]] ([[PS]]) |Minisse des Pouvwers locås eyet del Veye, tcherdjî do Tourisse | rowspan="3" |[[15 di djulete]] [[2009]] |- |[[Philippe Henry]] ([[Ecolo]]) |Minisse di l' Evironmint, di l' Amenaedjmint do teritwere eyet des Transpoirts |- |[[Éliane Tillieux]] ([[PS]]) |Minisse del Santé, di l' Accion sociåle eyet di l' Ewalisté des Tchances |- | colspan="5" | |- |[[Benoît Lutgen]] ([[CDU]]) |[[Minisse]] |Minisse des Ovraedjes publiks, di l' Agricoûteure, del Campagne, del Nateure, do Bos eyet do Patrimoenne |[[15 di djulete]] [[2009]] |[[15 di decimbe]] [[2011]] |} </center> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Govienmints del Redjon walone]] 7x9x7pu4df338jynhdgh6rbtflapvwo 0 52396 427771 415632 2026-10-31T19:23:03Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427771 wikitext text/x-wiki <center>('''''[[Pårlumint del Kiminålté tîxhon-cåzante del Beldjike (Institucion)|Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike]]''''') [[Govienmint Paasch I]] | '''[[Govienmint Paasch II]] | [[Govienmint Paasch III]]'''</center><br /> Li '''Govienmint Paasch II''', c' est li deuzinme govienmint del [[Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike]] k' est miné pa [[Oliver Paasch]]. Il a stî askepyî li [[17 di djun]] [[2019]], tot shuvant les vôtaedjes di 2019.<ref>https://www.cairn.info/revue-courrier-hebdomadaire-du-crisp-2019-39-page-5.htm</ref> == Mimbes == === Compôzicion === <center> {| class="wikitable" |+ !No (Pårti) !Tite !Fonccion !Date d' atake !Date di fén |- |[[Oliver Paasch]] ([[ProDG]]) |[[Minisse-prezidint]] |Minisse des Pouvwers locås eyet del Boursete | rowspan="3" |[[17 di djun]] [[2019]] | rowspan="4" |[[13 di djun]] [[2014]] |- |[[Antonios Antoniadis]] ([[SP]]) |[[Vice-prezidint]] |Minisse del Santé, des Dujhances sociåles, di l' Amenaedjmint do teritwere eyet do Djîsse |- |[[Isabelle Weykmans]] ([[PFF]]) | rowspan="2" |[[Minisse]] |Minisse del Tuzance, do Spôrt, di l' Ovraedje eyet des Medias |- |[[Lydia Klinkenberg]] ([[ProDG]]) |Minisse do Scolaedje, del Ricwerance eyet di l' Acsegnmint |[[12 d' octôbe]] [[2020]] |- | colspan="5" | |- |[[Harald Mollers]] ([[ProDG]]) |[[Minisse]] |Minisse do Scolaedje, del Ricwerance eyet di l' Acsegnmint |[[17 di djun]] [[2019]] |[[12 d' octôbe]] [[2020]] |} </center> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Govienmints del Kiminålté tîxhon-cåzante]] lofhca0wee9l4zdrqprdntf53rkvo0v 0 52487 428005 418671 2026-10-31T20:23:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428005 wikitext text/x-wiki E l' [[Beldjike]], ene '''mutuwele''', c' est ene soce ki dpind sovint di l' institucion d' santé nåcionåle. C' est çk' on lome ene caisse d' aidance sociåle, minme k' i gn a ene pårteye di covraedje privé. == Soces == El Beldjike, les '''mutuweles''' sont cåzumint des soces nén ecwårlantes ki rotnut sorlon l' sistinme publik-privé. Veyanmint k' les '''mutuweles''' n' sont nén des soces d' [[Beldjike|Estat]], mins k' ele boutnut sorlon les decidaedjes di l' [[Inami|INAMI]]. Totfeye, el [[CAAMI]], leye, c' est cint å cint publik. Po les cis k' overnut ås tchimins d' fier, il ont ene '''mutuwele''' rén k' po zels.<ref>https://hr-railcare.be/fr/</ref> Il egzistêye, po les '''mutuweles''' ki rotnut avou l' sistinme publik-privé, cénk sôres. Ci-ci sont lomêyes «&nbsp;unions&nbsp;». Tchaeke union a si prôpe cintinne. <center> {| class="wikitable" |+ !Limero !Union |- |100 |Union des Mutuwalités Crustinnes |- |200 |Union des Mutuwalités Neutes |- |300 |Union des Mutuwalités Sociålisses (Solidaris) |- |400 |Union des Mutuwalités Liberåles |- |500 |Union des Mutuwalités Indepindantes |} </center> == Covraedjes == === Covraedje obligatwere === Li '''covraedje obligatwere''', c' est l' pårteye del '''mutuwele''' k' est raloyeye a l' [[Inami|INAMI]]. L' adierça, c' est d' racwiter les médiaedjes sanitaires. Djans, les vizites å medcén, u co mwintès medcenes acatêyes a l' apoticårreye.<ref name=":0">https://www.belgium.be/fr/sante/cout_des_soins/assurance_obligatoire</ref> Dins li '''covraedje obligatwere''', on-z ertrouve ossu les disfrêtiaedjes cåzés påzès incapåcités d' ovrer.<ref name=":0" /> === Avantaedjes coplemintaires === Les '''avantaedjes coplemintaires''', c' est l' pårteye del '''mutuwele''' ki n' est nén raloyeye a l' [[Inami|INAMI]]. C' est sovint des racwitaedjes po des médiaedjes sanitaires ki n' sont nén ricnoxhous pa l' Estat. Çou k' on lome les '''avantaedjes coplemintaires''' ont tolminme divnou obligatwere, e [[2012]]. Mins nerén, s' i on n' endè vout nén, on pout todi s' fé mimbe al [[CAAMI]], sins prinde les acés ('''avantaedjes coplemintaires''') d' ene ôte mutuwele. Ene ôte divudindje, c' est di s' fé mimbe dins ene mutuwele k' atåvlêye des '''acés''', mins sins les payî. Asteme k' après vint-cwate moes, on pout må d' esse disfacé des '''acés'''. Po lzès rawè, si e cas, i fåt fé on stadje d' èn an, minme e candjant d' '''mutuwele'''. == Disfrêtiaedje == Cwand ene sakî tchait malåde, a èn accidint ubén va awè èn efant, les '''mutuweles''' doevnut payî des disfrêtiaedjes. Les liårds k' ont les mutuweles vegnnut d' l' [[Inami|INAMI]]. Aprume, ça passe åzès unions padvant daler directumint ås mutuweles. === Procedeure === Po pleur aveur do '''disfrêtiaedje''', i fåt shuve ene procedeure&nbsp;: * rintrer ene acertineure medicåle avou diyagnostik&nbsp;; * rimpli ene fouye di racsegnmint&nbsp;; * ratinde ki l' eployeu, ubén si e cas li pwintaedje, evoye al mutuwele on floû electronike. Li prumire anêye di l' incapåcité si lome «'''&nbsp;'''croke primaire'''&nbsp;'''». Après ça, l' incapåcité divént ene «'''&nbsp;'''invalidité'''&nbsp;'''», k' on lome eto, d' ene manire moens oficire, «'''&nbsp;'''longue croke'''&nbsp;'''». Po passer l' anêye, i fåt rimpli des documints. Metans, l' formulaire 225, ki s' afwaire des apas, u co l' declaråcion d' ene cårire difoûtrinne'''&nbsp;''': li ''C.E.E''. === Apas === Dispu [[2006]], i gn a troes apas å livea des '''disfrêtiaedje&nbsp;''': l' apas d' aconcoistance, l' apas d' mierseulé eyet l' apas d' famile. Davance, l' apas d' mierseulé n' egzistéve nén. Po sawè ké-n apas dner, fåt rwaitî çou k' les djins ki vicnut avou l' sakî rwaitêye wangnèt. Dins l' ôre di prumisté, c' est les galants, shuvous des cis ki n' sont nén raloyî avou l' sakî disk' å troezinme digré dins l' famile, epwis les efants ey, infén, les mimbes del famile disk' å troezinme digré. Po les mierseus, on lzès dene otomaticmint l' apas d' mierseulé. Tolminme ki polnut rçure l' apas d' famile s' i mosternut manaedjî l' parinté avou l' ôte parint ubén s' i paynut ene pinsion di crexhaedje ewale ubén ådzeu des 111,55 € å moes. == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Medcene]] srb0ojkrmo6uty4yehhuji0hm2ag2s0 0 52543 428147 415037 2026-11-01T10:12:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428147 wikitext text/x-wiki '''Egbiet d' Lidje''' (Ecbertus Leodiensis), c' esteut on scoleu eyet on scrijheu ki vikéve dins ls anêyes 1000 et des, e l' sicole del catedråle di Lidje. Eviè l' an 1023, il a dné on live ki l' tite esteut "''Fecunda Ratis"'' ("On plin batea"), sicrît avou des egzametes laténs. Li prumire pårteye, lomêye "''Prora''" ("Li dvant (do batea)") prezinte des spots eyet des fåves, rilidjeuses ou nén. Li deuzinme pårteye, lomêye "''Puppis''" ("Li cou (do batea)") a des bokets saetchîs del Bibe ou des péres del Gléjhe. Dins les fåves, i gn a "''De puella a lupellis servata''", k' est li pus viye modêye kinoxhowe del fåve [[Rodje Capucete (floriconte)|Rodje Capucete]]. == {{HD}} == *[https://archive.org/stream/egbertsvonlttic01ltgoog#page/n5/mode/2up Riscanaedje di l' eplaidaedje da Voigt] so l'Internet Archive. [[Categoreye:Sicrijheus del Principåté d' Lidje]] bwj9ttsb9ibx2zz6099kg3bofw2a7rk 0 52553 428012 415468 2026-10-31T20:24:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428012 wikitext text/x-wiki {{dizo-tite|''김정은''}} '''Dzongue-Oune Kim''', c' est li tchîf d' Estat del [[Corêye bijhrece]]. {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''Dzongue-Oune Kim'''</span> | colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |[[Imådje:Kim Jong-un at the Workers' Party of Korea main building.png|350x350px]] |- | colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Idintité''' |- |Vraiy no |'''Kim Dzongue-Oune''' |- |Nexhance | - [[1982]] (''oficirmint'') |- |Nåcionålité |{{NKR-d}} [[Corêye bijhrece|Bijhe-corêyin]] |- | colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Politike cårire''' |- |Nåcionå | - ''Pårlumintî&nbsp;'': [[9 d' avri]] [[2009]] => [[11 d' avri]] [[2019]] - ''Grand manaedjeu'' : [[17 di decimbe]] [[2011]] => Asteure - ''Prezidint del Comission des afwaires d' Estat&nbsp;'': [[29 di djun]] [[2016]] => Asteure |- |Pårti do Boutaedje del Bijhe-Corêye | - ''Vice-prezidint del Comission militaire cintråle&nbsp;'': [[28 di setimbe]] [[2010]] => [[11 d' avri]] [[2012]] - ''Sicretaire djenerå&nbsp;'': [[11 d' avri]] [[2012]] => Asteure - ''Prezidint del Comission militaire cintråle&nbsp;'': [[11 d' avri]] [[2012]] => Asteure |} == Biyografeye == On n' est nén seur si '''Dzongue-Oune Kim''' a nexhou e [[1982]], [[1983]] u [[1984]].<ref>https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2926514</ref><ref>https://www.lesechos.fr/2016/03/kim-jong-un-itineraire-dun-enfant-timide-propulse-chef-detat-a-moins-de-trente-ans-204657</ref> C' est l' fi da [[Dzongue-Il Kim]] ey el pitit-fi d' [[Il-Seungue Kim]] k' ont eto stî tchîfs d' Estat del [[Corêye bijhrece]].<ref>https://www.bbc.com/news/world-asia-41081356</ref> '''Dzongue-Oune Kim''' a viké e [[Swisse]], cwand il esteut djonne, plamour po ses studes.<ref>https://www.rts.ch/info/monde/9595961-kim-jongun-etait-en-suisse-quand-il-a-appris-la-durete-du-monde-politique.html</ref> Il a shuvou s' pa tot divnant li troezinme tchîf d' Estat bijhe-corêyin dispoy el [[moes d' awousse]] [[2011]].<ref>https://apnews.com/article/north-korea-russia-kim-jong-un-putin-timeline-336b51634fab28a34ec210a78866f4d9</ref> == Ideyolodjeye == Avou s' manire d' ès mostrer eyet di djåzer, '''Dzongue-Oune Kim''' est pus djondant d' ès vî-pa ki d' ès pa. Come di djusse, ci-ci n' oizeut måy d' cåzer e publik eyet d' aler a ene ôte sadju ki dins s' payis, e [[Chine]] u co e [[Rûsseye]].<ref>https://www.38north.org/2020/01/kdekleva013020/</ref> Pus djenerålmint, il a les minmes tuzaedjes ki [[Il-Seungue Kim]]. Åré k' a l' atake d' ès ringne, dins l' [[dijhnêye 2010]], a dmandé d' serer les iys so les activités economikes ki n' sont nén lweyåle, normåldimint, dins s' payis.<ref>https://isnblog.ethz.ch/uncategorized/kim-jong-uns-popularity-explained</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Azeye levantrece]] [[Categoreye:Rilomés politikîs]] 3s72gne0xasvfwjrcepneethpm0dl2u 0 52567 428317 421679 2026-11-01T10:43:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428317 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Schoovaerts-Mahin nute s' a stindou 0 Ran115.jpg|thumb|Tite ([[Rantoele-gazete]] l° 115, p. 20)]] '''Et l' nute s' a stindou''', c' est ene [[binde d' imådjes]] avou les [[bouyote (BI)|bouyotes]] e walon askepieye totetirmint pa [[José Schoovaerts]]. Elle a passé come [[fouyton]] dins l' [[Rantoele-gazete]], des limeros 99 (2021) a 115 (2025), avou les bouyotes e [[rfondou]] trosseyes pa [[Lucyin Mahin]]. == Istwere do pordjet == L' idêye esteut di fé ene shûte al binde d' imådje «[[L' avesprêye]]», k' aveut ddja passé dins l' Rantoele-gazete, e noer et blanc (a pårti do limero 37). Cisse-ciale esteut dedja ene shûte di roman «[[So l' anuti]]» da [[Lorint Hendschel]] (scrît e 1995, eplaidî e 2006). Li sinnario et les desséns da Djozé (José Schoovaerts) avént stî eplaidîs po « [[Rabulèts (gazete éndjolike)|Rabulèts]] », ès gazete éndjolike ki parexha di 1999 a 2009. Ciste ouve ci esteut ddja tote fwaite e moes d’ awousse 2006. Ele fourit prezintêye al [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele|bate d’ « ouves grafikes u odio » del Federåcion Waloneye-Brussele]] e 2008, avou des ôtes bindes d’ imådjes (çou ki fjha on live imprimé di 286 pådjes, saetchî a ene dijhinne d’ egzimplaires). Les tecses des bouyotes estént scrîts e [[sistinme Feller]]. Come dins «L' avesprêye», gn aveut des bouyotes avou ene contrumasse di rdijhaedjes di grands oteurs di [[belès-letes]] u d’ [[filozofeye]], come [[Catule]], [[Paul Verlaine|Verlinne]], [[Nitche]], [[Vilon]], [[Bådlaire]], [[Teyåd d’ Tcherdin]] et [[Blaise Pascal|Pascal]]. [[Lucyin Mahin]] a rmetou les tecses des bouyotes e [[rfondou walon]], et rarindjî les imådjes, l' an 2021.<ref>tot fwait li 11 d’ octôbe 2021, so on grand batea, plin d’ otos dins les cåves et d’ [[Maladeye å cronivirûsse 2019|djins maskêyes so les ponts]], e mier mitan del [[Mîtrinne Mer]], nén lon d’ l’ iye di Côsse, la k’ li spoûle tchereye.</ref> Sacwants tecses d' oteurs ont stî rsaetchîs, tot ndè wårdant k’ onk u l’ ôte, håre et hote. Mins les citåcions ont pacô stî rcopieyes ezès pådjes di ces djins la sol Wikipedia walon, tot rahoucant li mwaisse ratournaedje da Schoovaerts. Li metaedje e coleur et li rcopiaedje des tecses des bouyotes e rfondou s' a fwait pitchote a midjote, tot shuvant les vudindjes del Rantoele-gazete, po tot fini e [[2025]]. <gallery> Schoovaerts-Mahin nute s' a stindou 1-2 pordjet.jpg|Prumire plantche (brouyon) Schoovaerts-Mahin nute s' a stindou 1 Ran99.png|Prumire plantche Schoovaerts-Mahin nute s' a stindou 2 Ran99.png|Deuzinme plantche </gallery> == Plaçaedje dins l' espåce et divins l' tins == «[[So l' anuti]]» finit l' an [[1788]], a [[Lene (hamtea)|Lene]], k' est adon ezès [[Bas Payis otrichyins]]. Li mwaisse personaedje, Djustin Colot, k' a stî berôler avou l' årmêye otrichyinne, rivént e s' viyaedje et discovri k' il a on ptit-fi, Emile. E 1795, c' est l' abrocaedje des Francès e l' Walonreye-a-divni. Come si grand-pere, Emile Colot, divnou djonne ome, s' egadje e l' årmêye. Li cene da Napoleyon, ç' côp ci. Dins «L' avesprêye», i va viker l' [[batreye di Trafalgår]] di 1805, la k' les Francès ont yeu ene fele dispoûslêye. Mins Emile s' a bén batou. I dmeure cazerné a Cadisse la k' il est rwaitî come on hero. Shûte ås [[raploûs d' Wîne]], après l' [[batreye di Brinne-l'-Alou]] ([[1815]]), l' Emile si rtrouve [[redjime holandès|Holandès]]. I n' a pus rén a fé a Cadisse. I doet rwangnî s’ novea payis, et s' ebarkêye po-z î raler. Tote l' istwere si passe tins d' leu prumire hale e l' [[Iye corsike]] ciste anêye la. == Sinnario == == Pî-note == [[Categoreye:Bindes d' imådjes e walon|Nute]] [[Categoreye:Rifondaedje do walon]] 40c2f6x656cd8yk84au78t58326k9b3 0 52621 427726 410354 2026-10-31T19:15:42Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427726 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Les Héros du gazon''}} [[Imådje:Les-héros-du-gazon.jpg|vignette|L' ekipe del prumire såjhon.]] '''''Les Héros du gazon''''', c' esteut ene emission d' tévévicance metowe so pî pa l' [[RTBF|ertébéyefe]]. == Cronolodjeye == I gn a yeu deus såjhons. Li prumire, c' esteut avou l' deuzinme ekipe d' [[Uwar (viyaedje)|Uwar]]. Ciste ekipe la si trovéve al dierinne plaece del P4, a ci tins la.<ref>https://web.archive.org/web/20240327194720/https://www.rtbf.be/article/ou-se-situe-l-equipe-d-yvoir-b-dans-le-foot-belge-8909890</ref> Li deuzinme såjhon, on-z a shuvou les aviretes di l' ekipe da [[Pessou]]. Ci-ci aveut l' minme estance k' el ci del prumire såjhon, å livea des rzultats.<ref>https://www.matele.be/fc-pessoux-ces-nouveaux-heros-du-gazon</ref> Tins di l' emission, c' est [[Leo Van Der Elst]] k' a stî l' etrinneu des deus ekipes.<ref>https://www.sudinfo.be/id392179/article/2021-05-07/le-meilleur-et-le-plus-drole-lancien-entraineur-des-heros-du-gazon-se-prete-au</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Fotbale]] ds3or7nc4z918105bjy0rccxhh39rcu 0 52665 427910 415621 2026-10-31T20:01:35Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427910 wikitext text/x-wiki <center>('''''[[Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele (Institucion)|Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele]]''''') [[Govienmint Demotte II (Federåcion Walonreye-Brussele)|Govienmint Demotte II]] | '''[[Govienmint Demotte III]]''' | [[Govienmint Jeholet I]] </center><br /> Li '''Govienmint Demotte III''', c' est li troezinme govienmint del [[Federåcion Walonreye-Brussele]] k' est miné pa [[Rudy Demotte]]. Il a stî askepyî li [[22 di djulete]] [[2014]], tot shuvant les vôtaedjes di 2014.<ref>https://www.rtbf.be/article/paul-magnette-et-rudy-demotte-les-deux-ministres-presidents-8319527</ref> == Mimbes == === Compôzicion === <center> {| class="wikitable" |+ !No (Pårti) !Tite !Fonccion !Date d' atake !Date di fén |- |[[Rudy Demotte]] ([[Pårti Socialisse (Beldjike)|PS]]) |[[Minisse-prezidint]] |Minisse tcherdjî di l' Ewalisté des Tchances eyet des Droets des comeres |[[3 d' decimbe]] [[2018]] | rowspan="6" |[[17 di setimbe]] [[2019]] |- |[[Alda Greoli]] ([[Cinte Democrate ey Umanisse|CDU]]) | rowspan="2" |[[Vice-prezidint]] |Minisse del Tuzance, di l' Efance eyet di l' Acsegnmint permanant |[[18 d' avri]] [[2016]] |- |[[Jean-Claude Marcourt]] ([[PS]]) |Minisse di l' Acseignmint dzeutrin, di l' Acsegnmint e Fornêye sociåle, al Ricwerance ey åzès Medias |[[3 d' decimbe]] [[2018]] |- |[[André Flahaut]] ([[PS]]) | rowspan="3" |[[Minisse]] |Minisse do Buddjet, al Fonccion publike ey å Simplifiaedje manaedjrece |[[22 di djulete]] [[2014]] |- |[[Rachid Madrane]] ([[PS]]) |Minisse del Djonnesse, di l' Aidance al djonnesse, des Spôrts, des Måjhones di Djustice eyet del Fornêye di Brussele | rowspan="2" |[[18 d' avri]] [[2016]] |- |[[Marie-Martine Schyns]] ([[CDU]]) |Minisse di l' Acseignmint |- | colspan="5" | |- |[[Joëlle Milquet]] ([[CDU]]) |[[Vice-prezidint]] |Minisse di l' Acseignmint, del Pitite Efance, des Creches eyet del Tuzance | rowspan="3" |[[22 di djulete]] [[2014]] | rowspan="2" |[[18 d' avri]] [[2016]] |- |[[René Collin]] ([[CDU]]) | rowspan="2" |[[Minisse]] |Minisse des Spôrts |- |[[Isabelle Simonis]] ([[PS]]) |Minisse di l' Acsegnmint del Fornêye sociåle, del Djonnesse, des Droets des comeres eyet di l' Ewalisté des Tchances |[[3 d' decimbe]] [[2018]] |} </center> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Govienmints del Federåcion Walonreye-Brussele]] ebpyz6qzdjcth8f698ddi02zh41rubl 0 52666 428349 420683 2026-11-01T10:50:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428349 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''Gotye'''</span> | colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |[[Imådje:Gotye live.jpg|alt=|364x364px]] |- | colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Idintité''' |- |Veur no |[[Gotye|Wouter De Backer]] |- |Nexhance | - [[21 di may]] [[1980]] - [[Brudje]] ([[Flande]]) |- |Nåcionålité |{{BEL-d}} [[Beldjike|Bedje]] {{AUS-d}} [[Ostraleye|Ostralyin]] |} '''Gotye''', d' ès vraiy no «&nbsp;'''Wouter De Backer&nbsp;'''», c' est on [[tchanteu]], [[Muzike|muzicyin]] ey on [[compôzeu d' muzike]]. Ci tchanteu ci est a mitan [[Beldjike|bedje]] ey a mitan [[Ostraleye|ostralyin]]. Il a skepyî li [[21 di may]] [[1980]], a [[Brudje]]. == Etimolodjeye == '''Gotye''', c' est èn escrijhaedje fonetike spontané do [[Pitit no|ptit no]] [[Francès (lingaedje)|francès]]-cåzant&nbsp;: '''''Gauthier'''''. Come di djusse, sapinse a lu, '''''Gauthier''''' si prononce dinsi e-n [[Inglès (lingaedje)|inglès]].<ref name=":0">https://www.7sur7.be/musique/gotye-la-nouvelle-sensation-belgo-australienne~a4b7f766/</ref> Houte di çoula, '''Wouter''', c' est l' varyisté [[neyerlandès]]-cåzante di «&nbsp;'''Gotye&nbsp;'''».<ref>https://www.magicmaman.com/prenom/wouter,2006200,16335.asp</ref> Dins li vraiye veye, on li spote pacô «&nbsp;'''Wally&nbsp;'''».<ref>https://web.archive.org/web/20240430153613/https://www.stereogum.com/2151661/gotye-somebody-that-i-used-to-know-10th-anniversary-oral-history-kimbra/interviews/oral-history/</ref> == Biyografeye == === Djonnesse === Minme s' il a nexhou a [[Brudje (corinveye)|Brudje]], il aveut baguî e-n [[Ostraleye]], cwand il ît deus ans vî.<ref>https://focusonbelgium.be/nl/wist%20u%20dat/wist-u-dat-de-australische-zanger-gotye-brugge-werd-geboren</ref> Il a dmoré ene miete a [[Sydney]], pus il a bagué do costé d' [[Melbourne]].<ref>https://www.npr.org/player/embed/150507105/155559450</ref> Il a todî djouwé del muzike voltî, tot-z estant gamén. La k' il a-st aprindou a djouwer diferins [[Instrumint d' muzike|instrumints]].<ref name=":2">https://web.archive.org/web/20240724223158/https://www.bsoband.com/post/the-rise-and-fall-of-gotye-music-industries-one-hit-wonder</ref> Inte di zels, on-z ertrouve li piyano ey el batreye.<ref name=":3">https://www.musicalille.fr/gotye-nouvelle-revelation-belgo-australienne-video/</ref> Tins d' ès laidådje, i djouwéve dedja dins ene binde novice avou ses camaerådes d' [[Scole|escole]]. Ci binde la s' loméve&nbsp;: «&nbsp;Downstares&nbsp;».<ref name=":4">https://musicstory.fandom.com/fr/wiki/Gotye</ref> C' est laddé k' il a cmincî s' cårire, e [[2002]].<ref name=":5">https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2011/09/30/gotye_staat_3_keerinuitverkochteab-1-1122535/</ref> === Grand-ådje === Avou ses oridjenes flamindes eyet des bokets d' ès famile ki vicnut laddé, il etind bén l' [[neyerlandès]]. Tolminme k' il a deur po l' cåzer.<ref>https://www.gva.be/cnt/aid1077764</ref> Il l' aprind timpesse gråce a des [[binde d' imådjes]] ki lét voltî.<ref>https://www.dailymotion.com/video/xxf7dn</ref> E [[2012]], ene tchinne di televuzion k' est active åzès [[Uyessês]], [[CNN]], aveut advierti flotchreçmint les djins ki '''Gotye''' vneut d' mori. Tenawete, ci n' esteut nén l' veur. Il ont stitchî k' i s' aveut distrût avou ene bale dins l' tiesse.<ref>https://www.rtbf.be/article/non-cnn-gotye-ne-s-est-pas-tire-une-balle-dans-la-tete-7797991</ref> == Cårire == '''Gotye''', c' est ene sakî ki rexhe ses alboms di manire otonome. Dj' ô bén k' c' est lu-minme k' est s' label.<ref>https://web.archive.org/web/20240421030013/https://www.originmusicpublishing.com/wally-de-backer-gotye.html</ref> Dispu [[2002]], il est mimbe d' ene binde ki s' loméve''&nbsp;'': «''&nbsp;''The Basics''&nbsp;''».<ref name=":1">https://facts.net/celebrity/25-intriguing-facts-about-gotye/</ref> Ci-ci, c' est ene binde al [[rock]] avou troes muzikîs, inte di yeusses&nbsp;: '''Gotye'''.<ref>https://genius.com/artists/The-basics</ref> Cåzumint ene dijhnêye après comincî s' cårire, il a wangnî troes pris des Grammys avou si [[tchanson]]&nbsp;: ''Somebody That I Used to Know''.<ref>https://www.grammy.com/artists/gotye/2402</ref> C' est gråce a ci tchanson la k' il a divnou peuprece pattavå sol Daegne, plamour ki dvant c' esteut aprume dins s' payis d' vicåreye k' il l' ît.<ref name=":0" /> El videyo del tchanson «&nbsp;''Somebody That I Used to Know&nbsp;''» a stî veyowe pus d' deus miyårds d' côps.<ref>https://www.parismatch.be/actualites/sport/2023/07/17/un-tube-et-puis-sen-va-gotye-et-ses-2-milliards-de-vues-youtube-quelquun-quon-a-tres-bien-connu-CHJSJTKW6VGOROWWIYKHZG3TBA/</ref> Mins nerén, il a accepté d' payî 45% des liårds k' il a wangnî avou ci tchanson la, ca il aveut rprindou des notes d' on tchanteu [[braezilyin]]. Les cwårs ont stî åzès dischindants d' èç muzikî la.<ref>https://web.archive.org/web/20240407101816/https://www.rtbf.be/article/le-chanteur-belge-gotye-un-copieur-qui-assume-7997575</ref> Padvant d' rexhe ci tite ci, il a, pindant on moumint, yeu deur a trové ene tchanteuse. Avou ça, k' après awè yeu do succès avou, les aschoûteus d' radio ont cmincî a nd awè leu sô avou ç' tite ci. Çoula lu a fwait ene miete må, ca il aveut les pinses d' anoyî les djins.<ref>https://www.hln.be/showbizz/hoe-monsterhit-somebody-that-i-used-to-know-het-leven-van-de-belgische-gotye-verpestte~a6db5aaf/</ref> E [[2024]], i rexhe ene muzike après n' end awè vudî dispu onze ans.<ref>https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2024/02/26/gotyes-somebody-that-i-used-to-know-is-a-hit-all-over-again/?sh=519d0c9516dd</ref> Come di djusse, il a fwait ene longue pôze dins l' monde del muzike. Do moens, come djouweu eyet tchanteu, pusk' i s' a metou so d' ôtes ovraedjes, come el ci d' askepyî on vraiy label. Tolminme k' il a porshuvou di djouwer ene miete di tins e tins.<ref name=":2" /> == Stîle == Si vwès rshonne foirt el ci da [[Sting]] u co d' [[Peter Gabriel]].<ref name=":0" /> Cist ome ci s' a eto inspiré d' ôte grand tchanteu do monde tuzançrece [[Inglès (lingaedje)|inglès-cåzant&nbsp;]]: [[David Bowie]] u co [[Bob Dylan]].<ref name=":1" /> Do costé des tchanteuses, '''Gotye''' aveut clatchî, e [[2012]], bén vleur ovrer avou [[Kate Bush]]. Come di djusse, c' est s'-n' idole.<ref>https://www.nme.com/news/music/gotye-11-1272732</ref> Tot rwaitant ès muzike, c' est puvite on maxhaedje d' [[indiye]], di rok eyet d' muzike electronike. Tot rwaitant l' imådje, c' est ene sakî ki voet voltî d' askepyî des videyos ki mete e dvant-plan l' racontrece k' i gn a padrî.<ref name=":1" /> Dins si tchanson li pus cnoxhowe, «&nbsp;''Somebody That I Used to Know&nbsp;''», '''Gotye''' dvize d' ene di ses ancyinnès comeres. Li tchanteu a vlou mostrer l' discabitulance k' i gn a après ene macsigrogne amoureuse.<ref>https://storyofsong.com/story/somebody-that-i-used-to-know/</ref> Po çoula, il a tchanté avou [[Kimbra]], ene muzikeuse ki vént d' [[Novele-Zelande]].<ref name=":5" /> == Discografeye == === Alboms === * 2003 : ''Boardface'' * 2006 : ''Like Drawing Blood'' * 2007 : ''Mixed Blood'' * 2011 : ''Making Mirrors'' === Rilomêyès tchansons === * 2006 : ''Learnalilgivinanlovin'' * 2007 : ''Hearts a Mess'' * 2010 : ''Eyes Wide Open'' * 2011 : ''Somebody That I Used to Know'' * 2011 : ''Easy Way Out'' == Rilomêye == === Vindaedje === E [[2021]], '''Gotye''' s' a metou al setinme plaece dins li clasmint des tchanteus bedjes k' ont vindou li pus di tchansons. Il a, å moens, vindou 15,7 miyons d' muzikes.<ref>https://www.hln.be/muziek/week-van-de-belgische-muziek-dit-zijn-onze-10-best-verkopende-artiesten-aller-tijden-en-van-sommigen-heb-je-wellicht-nog-nooit-gehoord~a2ebd182/</ref> === Pris === '''Gotye''' a wangnî sacwants pris d' muzike. Li prumî, c' esteut e [[2006]], avou l' ''AIR Awards'' ki bistokéve les djins ki vnént des labels indepindants.<ref>https://web.archive.org/web/20160310102536/https://www.air.org.au/awards/history</ref> Ciste anêye la, il a stî lomé po deus ôtes pris k' avént aveur avou on di ses alboms&nbsp;: ''Like Drawing Blood''.<ref>https://music.fandom.com/wiki/Like_Drawing_Blood</ref> Al copete do mårtchî, cist albom ci a fini 13inme å clasmint ostralyin, ciste anêye la. Avou ça k' il a bén rexhou el [[Neyerlande]] eto.<ref name=":4" /> Tot rwaitant les pris k' il a wangnî, el ''Grammy'' k' il a wangnî po-z awè fwait «&nbsp;l' eredjistrumint di l' anêye&nbsp;», c' est [[Prince]] ki lu a dné.<ref name=":3" /> D' ayeur, cwand ci muzikî estazunyin la a morou, e [[2016]], '''Gotye''' a vlou lu rinde bon dvwer.<ref>https://www.europe2.fr/musique/prince-gotye-reprend-sometimes-it-snows-in-april-a-cappella-lhommage-dechirant-39116.html</ref> Li dierin pris k' il a wangî disk' enute, c' est on ''Helpmann Awards'' po-z awè metou so pî «&nbsp;li meyeu concert ostralyin contimporin&nbsp;».<ref>https://www.broadwayworld.com/article/Final-Winners-Announced-For-2018-Helpmann-Awards-Act-II-20180716</ref> Il a wangî l' ''Grammy'' avou «&nbsp;''Somebody That I Used to Know&nbsp;''». La k' elle a dmoré li pus lontins al prumire plaece do clasmint [[Rweyåme-Uni|burtaenike]].<ref name=":1" /> L' albom ki rwaite ci muzike ci a stî troes côps plake di platene e-n [[Ostraleye]]. Il a stî seulmint on côp plake di platene el [[Beldjike]] ey e [[Pologne]]. Il a ossu wagnî ene plake d' ôr e-n [[Almagne]], e [[Canada]] ey å [[Rweyåme-Uni]].<ref name=":4" /> Dins ces payis la, insi k' åzès [[Uyessês]], i gn a totplin des fanes di lu.<ref name=":1" /> [[Imådje:Missy Higgins, Gotye, Mirusia, Reece Mastin, Karise Eden, Jonathon Douglass (7751199902).jpg|centré|vignette|'''Gotye''', c' est li deuzinme djin sol foto. Les sakîs ki sont dzeu, c' est des muzikîs ki sont drola po l' ''ARIA Awards'' di [[2012]]''.'']] === Bon dvwer === Si pus grande tchanson, «&nbsp;''Somebody That I Used to Know&nbsp;''», a stî rprindowe pa ene ôte binde''&nbsp;'': Walk off the Earth. L' erprijhe s' a fwait e-n acoustike.<ref>https://www.tendanceouest.com/actualite-33125-gotye-somebody-that-i-used-to-know-l-incroyable-reprise-de-walk-off-the-earth</ref> Houte di çoula, ci tchanson la a eto stî rprindowe dins on fouyton estazunyin''&nbsp;'': Glee. Mins nerén, '''Gotye''' l' a-st aschoûté evi. Li tchanteu a clatchî k' i n' a nén veyou voltî l' erprijhe, cåze do stîle des djouweus do fouyton.<ref>https://www.ozap.com/actu/gotye-n-a-pas-aime-la-reprise-de-son-hit-somebody-that-i-used-to-know-dans-glee/440545</ref> == Hårdêye difoûtrinne == * [https://www.gotye.com/ Li waibe oficire da '''Gotye'''.] == Referinces eyet sourdants == <references responsive="" /> [[Categoreye:Tchanteus e-n inglès]] [[Categoreye:Muzikeus]] [[Categoreye:Compôzeus]] izyvzxnv9bx68cm9qdn9n6szq6pt3pq 0 52756 428040 425275 2026-10-31T20:28:55Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428040 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Tshukudu in Goma.jpg|vignette|L' årmêye do [[Congo-Kinchassa]] l' uze voltî po transpoirter des prodûts, come l' amagnî.]] Li '''tchoukoudou''', c' est ene éndjole a deus rowes al môde d' ene [[birôlete]]. == Oridjene == === Etimolodjeye === Li mot «'''&nbsp;tchoukoudou&nbsp;'''», c' est on mot-brut ki discrît li brut k' ça fwait.<ref>Raeymakers, T. (2011, moes di djanvî). ''Forced Displacement and Youth Employment in the Aftermath of the Congo War: From Making a Living to Making a Life''. MICROCON Research Working Paper 38.</ref> Ci mot ci vént d' on [[lingaedje suwahili]], k' est grandmint pus djåzé a [[Goma]] k' li [[Francès (lingaedje)|francès]]. Dins li prumî lingaedje, '''tchoukoudou''' si scrît inla&nbsp;: ''chukudu''.<ref>https://kiswahili.tuko.co.ke/334087-baiskeli-ya-ajabu-inayotumika-nchini-drc-congo.html</ref> El [[neyerlandès]] a wårdé l' ortografeye d' oridjene, tot come l' [[Inglès (lingaedje)|inglès]].<ref name=":6" /><ref name=":7" /> Do costé des [[Francès (lingaedje)|francès-cåzants]], li «&nbsp;''ch&nbsp;''» a divnou «''&nbsp;tsh&nbsp;''». Çoula dene adon''&nbsp;'': ''tshukudu''.<ref name=":2" /> Tenawete, li prumire ortografeye est ossu uzêye, mins pus rålmint.<ref>https://www.bbc.com/afrique/41824560</ref> === Askepiance === Li '''tchoukoudou''' est foirt uzêye e [[Republike democratike do Congo]], foiravant åtoû d' [[Goma]], k' est ene grande comene d' èç payis la.<ref name=":2">https://www.rfi.fr/fr/afrique/20140510-rdc-le-tshukudu-roi-goma</ref> Totfeye, l' éndjôle a stî edvintêye e [[Rwanda]], e [[1910]].<ref name=":0">https://observers.france24.com/fr/20140714-tshukudu-trottinette-congolaise-miracles-rdc-goma-nord-kivu-transport-reussite-sociale</ref> Il åreut falou ratinde el [[dijhnêye 1970]], po-z endè vir dins l' [[province do Bijhe-Kivou]].<ref name=":1">https://web.archive.org/web/20180213021540/http://www.transportgooru.com/2010/02/chukudus-a-no-nonsense-local-transporter-that-changes-lives-of-congos-poor/</ref> La eto k' il est peuprece dins l' redjon do viyaedje di Mouchaki, ki si trouve eto el [[Congo-Kinchassa]].<ref>https://afrique.lalibre.be/42624/rdc-malgre-les-rebelles-ils-fabriquent-le-gouda-du-congo/</ref> On-z aveut cmincî a fabriker des '''tchoukoudous''' po sawè daler a ene sawice avou ene éndjole k' ît cåzumint po rén. Come d' efet, on-z a ataké a lzès vir dins les [[anêyes 1970]], plamour ki l' [[economeye]] do [[Congo-Kinchassa]] esteut dins l' penin.<ref name=":10">https://thefinancialexpress.com.bd/lifestyle/others/chukudu-bikes-congos-local-innovative-solution-to-transportation-challenges</ref> Adon, i faleut saetchî s' plan po pleur transpoirter des djins eyet des tchôzes.<ref name=":6">https://www.pasabon.nl/verkeer-en-vervoer/chukudu-de-ruggengraat-van-het-lokale-transport-in-congo/</ref> Pitchote a midjote, les '''tchoukoudous''' ont rcandjî les berwetes, k' estént moens ahessåves.<ref name=":0" /> Å cminçmint, ci n' ît nén åjhey, paski les '''tchoukoudous''' n' estént k' e bwès. Adon, i faleut todi dåborer les rowes avou di l' [[ôle di påme]].<ref name=":4" /> == Éndjole == [[Imådje:Tshukudu Goma RDC.jpg|vignette|Po miner on '''tchoukoudou''', i fåt poûssî avou on pî eyet mete li schô di l' ôte djambe so l' éndjole. On pout eto dmander a des poûsseus po-z aspaler l' mineu a pårti. Come les ôtès éndjoles&nbsp;; metans les otos eyet les motos&nbsp;; les '''tchoukoudous''' rôlnut so les voyes.<ref name=":9">https://www.youtube.com/watch?v=IfGIyAN9vqU</ref>]] === Compôzucion === L' adierça do '''tchoukoudou''', c' est d' s' e siervi come éndjole po transpoirter des pezantès tchedjes, sins awè dandjî d' on moteur. On s' endè sait siervi eto po miner des voyaedjeus a ene sadju.<ref name=":6" /> Come d' efet, les djins k' ont on '''tchoukoudou''', c' est sovint des apoirteus.<ref>https://www.fmreview.org/fr/RDCongo/raeymaekers.htm</ref> Les tchedjes polnut daler åjheymint disk' a 300 kilogrames.<ref name=":4" /> On-z ertrouve sovint, come tchedjes, des bananes, do tcherbon u co des materiås po basti.<ref name=":7">Schouten, P. (2014, 1î di djanvî). ''Chukudu Politics: The Relevance of Infrastructural Absences for Governmental Power and State Failure in the Post-Colonial world''. In&nbsp;: Carpes ''et al''. (epl.). ''The Global Politics of Science and Technology'', Vol. 2.</ref> Télcôp, les '''tchoukoudeus''' vont dé les cinsîs, a l' amåtén. Pwis, i dischindnut å mårtchî po-z apoirter les dinrêyes.<ref name=":4" /> Cwand les '''tchoukoudeus''' dischindnut, il ont ene djambe come so l' deuzinme imådje. Mins nerén, cwand i rôlnut so do plat, i lzès tchabôrnut come sol dierinne foto.<ref name=":9" /> Cwand on moenne on '''tchoukoudou''', i fåt prinde asteme, plamour ki c' est rwaitî tot-z estant riscant d' rôler avou. C' est lourd, ça n' a pont di froye eyet ça balzene tofer.<ref>https://web.archive.org/web/20240511121857/https://kivu-press-agency.ghost.io/la-politique-tshukudu-de-tshisekedi-qui-veut-convaincre-la-sadc-de-se-battre-contre-le-m23-est-tres-sujette-a-lechec/</ref> Al copete do mårtchî, s' i sont vraiymint peuprece åtoû d' [[Goma]], c' est paski ci veye ci si trouve dins on vå.<ref name=":8">https://www.teunvoeten.com/pdf/congo-chukudu-photo-stories.pdf</ref> Po-z endè fabriker, on pout rprinde do bwès eyet do metå k' on-z end a ddja siervi.<ref name=":3">https://www.francetvinfo.fr/monde/afrique/societe-africaine/a-goma-si-t-as-un-chukudu-t-es-le-roi-de-la-rue_3059807.html</ref> I gn a nén bråmint d' mecanike eyet d' electronike, il egzistêye des guides po-z endè fabriker onk tot seu so les fîs.<ref>https://makezine.com/projects/chukudu-wooden-scooter/</ref> Tot çk' i fåt, c' est l' poûssî po-z avanci.<ref>https://web.archive.org/web/20240419144925/https://www.slateafrique.com/491511/le-tshukudu-la-trottinette-congolaise-qui-peut-tout</ref> Po l' poûssî, les mineus ont kécfeye mezåjhe di deus sakîs ki l' aspalnut.<ref name=":0" /> Li guidon est hôt eyet lådje. On '''tchoukoudou''' est djenerålmint deus metes lon.<ref name=":4">https://www.lexpress.fr/styles/le-tshukudu-la-trottinette-congolaise-qui-peut-tout_1556450.html</ref> Avou l' tins, les fabricaedjes s' ont amidré. Ouy, i gn a, afeye, des froyes. Enute, les rowes ont ossu des pneus.<ref name=":0" /> A l' atake del [[dijhnêye 2020]], on-z a cmincî a mete so pî des '''tchoukoudous''' avou ene cadjolete ey ene troezinme rowe.<ref>https://web.archive.org/web/20240426201600/https://oyebi.net/goma-les-jeunes-ont-fabrique-un-nouveau-modele-de-chukudu-avec-une-cabine</ref> === Costaedje === Les costaedjes si trouvnut etur 49.500 francs congolès (16,55 €) eyet 99.000 francs congolès (33,11 €). La k' c' est possibe d' e louwer onk po 5.000 CDF (1,67 €).<ref name=":5">https://web.archive.org/web/20241127181203/http://www.impi.ch/01-ica-rdc-ch/files/chukudu-depl.pdf</ref> Pol kestion di l' [[ecolodjeye]], les '''tchoukoudous''' sont neutes'''&nbsp;''': dj' ô bén ki n' rinådnut rén e l' air.<ref name=":1" /> === Stîle === [[Imådje:Velogemel.jpg|vignette|Foto d' on [[veloguémel]] ki rote avou l' minme principe k' on '''tchoukoudou'''. Ci-ci, come l' éndjole sol foto, n' est podbon veyåve ki d' ene redjon. Come d' efet, on n' s' endè sieve nén a ene ôte sadju do [[Congo-Kinchassa]], virpus a ene ôte sawice del [[Daegne]].<ref name=":8" />]] Come les ôtes djinres di birôletes, on n' est nén oblidjî d' aveur on permis po rôler avou.<ref name=":1" /> Tolminme ki ça rshonne podbon a ene [[birôlete]], c' est afeye rwaitî tot-z estant ene varyisté d' [[velo]].<ref>https://web.archive.org/web/20240427105240/https://eprints.lse.ac.uk/57890/</ref> Å minme livea ki mwintès [[Biciclete|bicicletes]], metans les [[Velobike|velobikes]], les '''tchoukoudous''' dmeurnut des éndjoles aprestêyes po totes les djinres di voyes.<ref name=":0" /> L' éndjole li pus djondante do '''tchoukoudou''', ça dmeure li [[veloguémel]]. Ci-ci ni s' ertrouve nén el [[Congo-Kinchassa]], mins e l' [[Swisse]]. Li [[veloguémel]], ça rote puvite come on [[ski]].<ref>https://hupi.org/HPeJ/0030/0030.html</ref> == Tuzance == === Impôrtance economike === [[Imådje:Tshukudu.jpg|vignette|Foto del statuwe dorêye ki rind bon dvwer å '''tchoukoudou''', a [[Goma]].]]Les '''tchoukoudous''' sont veyous come on moyén d' peter evoye del pôvrité, ubén come ene mårke di ritchesse a [[Goma]].<ref name=":3" /><ref name=":5" /> On-z î pout aschoûter k' esse maryî a on '''tchoukoudeu''' vout dire k' on n' va nén mori di fwin.<ref>https://www.bbc.com/afrique/region-41837546</ref> Bouter avou ene éndjole inla pout acdiner les ovreus a-z awè des grands pordjets, come basti ene måjhone åtoû d' ene veye.<ref name=":2" /> Avou les liårds k' les '''tchoukoudeus''' wangnèt, i polnut egadjî kékès sakîs po poûssî l' éndjole. On-z elzès lome les «'''&nbsp;poûsseus&nbsp;'''».<ref name=":0" /> On rmet sovint les '''tchoukoudous''' do [[Congo-Kinchassa]] å [[Biciclete|velos]] del [[Neyerlande]].<ref>https://allafrica.com/stories/201012200100.html</ref> Contravmint a ç' payis la, les '''tchoukoudous''' sont prezints dins ene redjon ewou çki les sistinmes di transpoirt ni sont nén foirt diswalpés.<ref name=":10" /> === Coûsse === Dins l' erî-tins, e [[2013]], l' [[ONU]] aveut uzé les '''tchoukoudou''' po-z organizer des coûsses, dins l' idêye d' ecoraedjî l' påye å [[Province do Bijhe-Kivou|Bijhe-Kivou]]. C' ît ossu po riscompinser les cis k' ont tchoezi d' bouter, sins s' erôler dins l' årmêye.<ref>https://www.unv.org/fr/node/1166</ref> El deuzinme adierça, c' ît d' aspaler les efants ki viként dins l' mizere.<ref>https://www.radiookapi.net/sport/2013/03/16/goma-120-personnes-participent-la-course-de-velos-en-bois-tshukudu</ref> Ene ôte coûsse a stî metowe so pî, [[2017|cwatre ans après]], po mostrer k' on-z esteut conte les menes. C' est todi l' [[ONU]] k' ît padrî cisse boutêye la.<ref>https://www.radiookapi.net/2017/04/04/actualite/societe/une-course-de-chukudu-goma-pour-sensibiliser-la-lutte-antimines</ref> So on plan pus spôrtif, il egzistêye ene coûsse ki s' passe tos les ans, a [[Goma]].<ref>https://www.alfred-mueller.ch/fr/forum/article/curieux-en-route</ref> == Hårdêye difoûtrinne == [https://www.youtube.com/watch?v=-x4Q7d4bIYU Videyo ki mostere comint fabriker si prôpe '''tchoukoudou'''.] == Referinces eyet sourdants == <references responsive="" /> [[Categoreye:Congo-Kinchassa]] [[Categoreye:Éndjole]] as11zv2veeyw5d8hfkqovu6l66ymjzj 0 52758 428197 405516 2026-11-01T10:21:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428197 wikitext text/x-wiki {{Lka}} «''[[Trésor dialectal et dialecte unique]]''» '''Paul Bay''', c' est on [[scrijheu]] del [[Walonreye]] k' a scrît bråmint e [[francès]] (ramexhnêyes di [[powezeye]]s, [[roman]]s, [[assaye (sicrijhaedje)|assayes]]). [[Imådje:Bay Paul Assaye.jpg|thumb|si assaye sol rifondaedje do walon]] == Vicåreye == Il a skepyî a [[Twin (veye)|Twin]], la k' il a oyou djåzer walon di ses camaerådes di scole. Pus tård, il a dmoré cénk ans a [[Lidje (veye)|Lidje]], emey les tchminots et les ovrîs, ki djåzént tertos walon. Et tchanter «Li ci ki n' est nén contin di s' borguimwaisse, k' i s' våye fé araedjî, k' i s' våye fé araedjî»<ref>''[[Trésor dialectal et dialecte unique]]'', p. 5.</ref> == Ouve sol Walonreye == ''Thuin et la Thudinie'', [[Tchålerwè]], 1911. == Ouve pol walon == Il a scrît on [[live sol walon]]: ''[[Trésor dialectal et dialecte unique]]'' (1956) la k' i håynêye les diferinces et les ritchesses k' i gn a divins les diferins [[accints do walon]]. Dins l' deuzinme pårteye do live, il atåvele d' askepyî on [[rfondou lingaedje]] a môde di «mîtrin walon». Il propôze don d' el rashir sol pårler d' [[Cînè]]. == Sourdants == [[Categoreye:Sicrijheus e francès|Bay]] [[Categoreye:Sicrijheus d' Walonreye e francès|Bay]] r3v810tk3naeqeezfx6mf6j19b83jv9 0 52772 428254 404498 2026-11-01T10:33:19Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428254 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Eddy Merckx 1966.jpg|thumb|[[Eddy Merckx]] k' el court e 1966]] [[Imådje:Liège Bastogne Liège 019.jpg|thumb|li ploton e 2007, dilé [[Tavni]]]] '''Lidje-Bastogne-Lidje''', c' est l' pus viye des [[coûsses a velo d' on djoû]]. Ele date di [[1892]]. Ele si passe e [[moes d' avri]], di [[Lidje]] a [[Bastogne]] aliertoû. Ele fwait 260 [[kilomete]]s. == Istwere == E 1892, ci fourit on [[Spå]] [[Lidje]] et rivni. Adon, gn aveut k' les ritches ki s' polént atchter on velo. C' esteut cåzu tos Lidjwès. Gn ava 33 coreus å depårt et 17 a l' arivêye. Li coûsse n' est pus organizêye di 1895 a 1907. E 1908, ele ratake. Ele serè co rsaetcheye do calindrî tins del [[prumire guere daegnrece|prumire]] et [[deuzinme guere daegnrece|deuzinme]] guere mondiåles. == Voye == Divins les 95 prumîs kilometes, di Lidje a Bastogne, gn a waire di montêyes. Ci n' est k' e-z eralant so Lidje ki les coreus rescontrèt les bosses et les fosses del [[vå]] d' l' [[Aiwe d' Oûte]]. Paregzimpe, e 2024, tot rivnant d’ Bastogne, après [[Wîcoû]] et divant d’ ariver a [[Oufalijhe]], ele bratchive a droete, dins les ptitès voyes ås racatoûnreyes et passer [[paL Visroûle]] et pu [[Tavni]]. Adon, rprinde a gåtche so [[Ceturu]], [[Stinbay]], [[Limerlé]] et [[Gouvi (viyaedje)|Gouvi]]. == Kékes prumîs == * [[Léon Houa]]: 1892, 1893 et 1894 (troes prumirès coûsses). * [[Alfons Schepers]]: 1929, 1931 et 1935. * [[Ferdi Kübler]]: 1951 et 1952. * [[Fred De Bruyne]]: 1956, 1958 et 1959. * [[Eddy Merckx]]: 1969, 1971, 1972, 1973 et 1975 * [[Bernard Hinault]]: 1977 et 1980 * [[Moreno Argentin]]: 1985, 1986, 1987 et 1991 * [[Alexandre Vinokourov]]: 2005 et 2010 * [[Alejandro Valverde]]: 2006, 2008, 2015 et 2017 * [[Remco Evenepoel]]: 2022 et 2023 [[Categoreye:Ciclisse]] [[Categoreye:Walonreye]] [[Categoreye:Årdene]] kyij8phzsjw2uhcc4xuyo6hwf40mmnl 0 52780 428370 404534 2026-11-01T11:18:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428370 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Katyn - decision of massacre p1.jpg|vignette|Lete di dmande di [[Lavrenti Beria]] a [[Djôzef Stalene]] po-z awè l' acoird d' ataker li '''schafiaedje'''.]] Li '''schafiaedje di Kåtene''', c' est on schafiaedje k' a stî fwait påzès [[siervices sicrets sovietikes]]. Les victimes, c' estît des prijhnîs d' guere eyet des civils polonès. == Istwere == Bén k' çoula a stî fwait påzès [[siervices sicrets sovietikes]], c' esta [[Djôzef Stalene]] k' ava ôrdoné ci macsådaedje ci.<ref>https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/01/04/the-memory-of-a-massacre-ordered-by-stalin-in-russia-exists-on-borrowed-time_6401457_4.html</ref> On-z el lome li '''schafiaedje di Kåtene''', plamour ki [[Kåtene]], c' est l' no do viyaedje wice k' el macsådaedje k' a stî fwait. Les prumîs a-z aveur racuzé ci macsådaedje ci, c' esteut l' [[Almagne nazeye]], e [[1943]]. Il åreut falou ratinde l' [[1990|anêye 1990]] po ki l' [[U.R.S.S.]] erconoxhe li schafiaedje.<ref>https://www.history.com/this-day-in-history/soviets-admit-to-katyn-massacre</ref> Asteure, cist etrevén ci est sovint rwaitî tot-z estant on [[peupe-sipata]] amon les medias.<ref>https://katyn.eu/en/articles/katyn-was-it-a-war-crime-or-a-genocide</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Deuzinme guere daegnrece]] [[Categoreye:URSS]] [[Categoreye:Pologne]] 4t5ebztie02vlbq05pxdut5zpzo1t0a 0 52819 427989 414998 2026-10-31T20:20:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427989 wikitext text/x-wiki '''Amy Winehouse''', c' esteut ene [[Tchanteu|tchanteuse]] [[Rweyåme-Uni|burtaenike]] k' esteut foirt peuprece dins les [[anêyes 2000]]. Elle a nexhou li [[14 di setimbe]] [[1983]], a [[Southgate]], ey a morou li [[23 d' djulete]] [[2011]], a [[Camden]].{{Infoboesse}} == Biyografeye == === Vicåreye === Tins d' ès vicåreye, '''Amy Winehouse''' esteut cnoxhowe po-z awè sacwants problinmes di santé&nbsp;: l' [[adéfadjeye]], li [[droukaedje]], insi ki, pus djenerålmint, ene fwebe santé.<ref name=":0">https://www.elle.fr/Loisirs/Musique/News/Amy-Winehouse-5-anecdotes-que-vous-ignorez-sur-la-chanteuse-4037597</ref> C' est cåze di l' [[alcol]] k' '''Amy Winehouse''' a stî rtrovêye moite a s' [[Måjhon|måjhone]]. Come di djusse, elle a buvou [[timpesse]] après awè aresté pindant lonmint.<ref>https://www.theguardian.com/music/2013/jan/08/amy-winehouse-alcohol-poisoning-inquest</ref> === Pordjets === Si elle aveut co viké, '''Amy Winehouse''' åreut dvou eplaidî on troezinme albom. Al copete do mårtchî ki ça dveut esse ene ''James Bond's girl''.<ref name=":0" /> == Discografeye == === Alboms === * [[2003]] : ''[[Frank (Albom)|Frank]]'' * [[2006]] : ''[[Back to Black (Albom)|Back to Black]]'' * [[2011|2011&nbsp;]]: ''[[Lioness: Hidden Treasures (Albom)|Lioness: Hidden Treasures]]'' * [[2012|2012&nbsp;]]: ''[[At the BBC (Albom)|At the BBC]]'' === Tchansons === * [[2003]] : ''Stronger Than Me'' * [[2004]] : ''Take the Box'' * [[2004]] : ''In My Bed''/''You Sent Me Flying'' * [[2004]] : ''Pumps''/''Help Yourself'' * [[2006]] : ''Rehab'' * [[2007]] : ''You Know I'm No Good'' * [[2007]] : ''Back to Black'' * [[2007]] : ''Love Is a Losing Game'' * [[2007]] : ''Tears Dry on Their Own'' * [[2011]] : ''Body and Soul'' * [[2011]] : ''Our Day Will Come'' == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Tchanteus e-n inglès]] r66kvbxuabz4y8hjekzpwav09fkaivc 0 52881 428324 421746 2026-11-01T10:46:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428324 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Wa SP PP vwès ome bråmint eredjistrumints.ogg|thumb|ene fråze do [[Ptit Prince]] askepieye pa sinteze]] Li '''sinteze di pårlaedje'''<ref>Ossu: sinteze di cåzaedje, di djåzaedje, di dvizaedje.</ref> u '''produjhaedje di paroles'''<ref>eto: produjhaedje di dvize.</ref>, c' est ene tecnike di [[sûtisté éndjolike]] ki permete d' askepyî ene vwès uminne, ki lét on tecse sicrît dins on metou [[lingaedje]]. == Tecnike vijhene == Li sinteze di pårlaedje est djusse li contråve do [[riscrijhaedje del vwès]]. == E walon == Ene prumire saye di sinteze di cåzaedje a stî enondêye pa [[Lucyin Mahin]], [[Flipe Boula]], [[Pablo Sarachaga]], [[Joselyne Mostenne]] et Marc Evrard e [[2023]]. Il atakît avou èn eredjistrumint do roman «[[Li Ptit Prince]]» da [[Antoenne di Sint-Spuri]] léjhou avou on [[prononçaedje eterpayis]] a cmincî d' on ratournaedje e [[rfondou walon]] da [[Lorint Hendschel]]. Ene prumire tecnike, c' esteut di rmete tot li scrît e l' [[alfabet fonetike]] [[sampa]]. Mins, e 2024, avou l' aidance di Felipe Espinosa, i sayît les nouvès tecnikes lomêyes «neuronikes»<ref>{{en}} [[:en:Neural network (machine learning)|loukîz sol Wiki inglès]]</ref>, la ki l' sûtisté éndjolike boute cåzu leye tote seule. Li sistinme di sinteze esteut rashiou so l’ [[aprindaedje afrontiveus]] (VITS). Vocial ene saye, pate a pate, a pårti del fåve «[[li bijhe et l' solea]]». Li tecse léjhou esteut scrît e [[rfondou]], rortografyî a cmincî d' on scrît e [[sistinme Feller]] d' on prononçaedje coinrece di [[Transene]] ([https://atlas.limsi.fr/sounds/Transinne.mp3 oyåve vaici]). Vo l' cial: <blockquote><i>Li bijhe et l’ solea estént ki s’ margayént po sawè kî çki, des deus, esteut l’ pus foirt. Mins ç’ côp la, la k’ i veyèt on tchminåd k' arivéve pyim piam, dins on bea noû tchôd paltot. Ladsu, i s' metèt d' acoird po çci: li ci ki parvénreut l' prumî a lyi haper s' mantea, ça sreut lu ki sreut rwaitî come li pus foirt. Adon, la k' li bijhe si mete a shofler tant k' ele pout. Mins non pus, pus çk' ele shofléve, pus çki l' roteu s' racafûléve dins s' grand paltot. Ça fwait k' elle a laixhî ouve. A ç' moumint la, la ki l' solea s' mete a lure come cwand i lût des cwate costés. Et c' est ki: après ene hapêye, la ki l' pormineu a stî reschandi, et il a tiré s' mantea. Ça fwait ki l' bijhe a bén dvou rconoxhe ki l' solea esteut l' pus foirt di zels deus.</i></blockquote> Et voci sacwants sayes di sinteze: <center><gallery> Wa SP BS Transene1 prumire saye kihatchaedje.oga|Prumire saye (cåzaedje foirt kihatchî) (10 di may 2024) Wa SP BS Transene1 vwès ome bråmint eredjistrumints.ogg|Pareymint, rashiou so on ritche soûmint d' eredjistrumints (12 di djun 2024) Wa SP BS Transene1 vwès cmere waire eredjistrumints.ogg|Ôte saye avou on flåwe soûmint d' eredjistrumints (25 di djun 2024) Wa SP BS Transene1 vwès cmere foirt waire eredjistrumints.ogg|saye avou on foirt flåwe soûmint d' eredjistrumints (19 di setimbe 2024) </gallery></center> Vocial deus sayes di lijhaedje del prumire fråze d' èn årtike do [[Wikipedia walon]]. <center><gallery> Wa SP Wiki sinteze di pårlaedje vwès ome.oga|li dzeu di cisse pådje cial (26 d' awousse 2024) Wa SP Wiki guere des scoles vwès cmere waire eredjistrumints.ogg|li [[Deuzinme guere des scoles (Beldjike)|deuzinme guere des scoles]] (25 d' octôbe 2024) </gallery></center> Des sayes fourît fwaites tot asprovant sacwants modeles: (1) avou u sins cvierseu grafinme-foninme, eyet (2) e-n eployant u nén on modele neuronike k’ aveut stî etrinné pol francès. Al difén, on dmanda a des waloncåzants di schoûter on ptit cint d’ eredjistrumints et d’ dire leu rsinta avou ene note di 1 a 5. Les rzultats mostrèt ki l' sistinme pre-etrinné e francès n’ est meyeu ki po l’ flåwe soûmint d’ eredjistrumints (18 munutes).<ref>{{en}} [[Philippe Boula de Mareüil]], ''Text-to-speech synthesis in Walloon, an endogenous language of Belgium'', raploû UNESCO ''Language technologies for all - Advancing Humanism through Language Technologies'', Paris, 24 et 25 di fevrî 2025.</ref> == {{HDs}} == * [[s:Li Ptit Prince (Hendschel-Mahin, 2023)|Tecse k' a siervou a l' prumire saye di sinteze di pårlaedje e walon]] * {{wa}} & {{fr}} [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=2820 Pate a pate avou l' prumire saye di sinteze di pårlaedje e walon] {{Berd}} * {{en}} [https://web.archive.org/web/20250423203339/https://lucyin.walon.org/guerni/afitche_prezintaedje_Paris.pdf Prezintaedje des prumirès sayes a l' UNESCO] (24 & 25 di fevrî 2025) * {{en}} [https://lucyin.walon.org/guerni/ssw25.pdf Spepieus prezintaedje a Lewåde (Leeuwarden)] (26 d' awousse 2025) == Sourdants == [[Categoreye:Linwince]] [[Categoreye:Sûtisté éndjolike]] [[Categoreye:Infôrmatike]] khy52v7k7xhukw1emuzsyr0hcgle193 0 52887 428186 406773 2026-11-01T10:19:19Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428186 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} '''Richard Neal''', c' est on [[politikî]] [[Estats Unis|estazunyin]] k' a nexhou li [[14 di fevrî]] [[1949]], a Worcester. == Cårire == '''Richard Neal''' boute come riprezintant des [[Estats Unis]] pol prumî distrik do Congrès di Massachusetts, dispu [[1989]]. Li distrik rwaitî, limeroté come li deuzinme distrik inte [[1989]] eyet [[2013]], est puvite rurå, foiravant pus rurå ki l' restant di l' [[Massachusetts|Estat]]. C' est ossu on mimbe do [[Democratic Party|Parti Democratike]]. La eto k'il est l' doyén del delegåcion di Massachusetts al Cåte des Riprezintants des [[Estats Unis]] dispoy [[2013]]. Houte di çoula, c' est l' doyénn des delegåcions del Cåte del [[Nouve Inglutere]]. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Rilomés politikîs]] [[Categoreye:Estats Unis]] d28gf7evv5fppkqu63x2xx1xkteey7m 0 52935 427730 426765 2026-10-31T19:16:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427730 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|en|Red Dead Redemption}}''}} [[Imådje:Red-Dead-Redemption-Logo.svg|vignette|Logo oficir do djeu.]] '''Red Dead Redemption''', c' est l' deuzinme djeu do [[rîlêye-djeu]] «&nbsp;Red Dead&nbsp;». Il a rexhou e [[2010]] pa [[Rockstar Games]] eyet il a stî diswalpé pa [[Rockstar San Diego]]. == Istwere == === Sinnario === On djouwe dins l' pea da [[John Marston]], èn ancyin cabê eyet mimbe del Binde da Van der Linde. Li djeu s' passe cwatre ans après l' fén di [[Red Dead Redemption II]], e [[1911]].<ref>https://www.gamesradar.com/red-dead-redemption-story/</ref> A ç' tins la, [[John Marston]] doet bouter pol [[Federal Bureau of Investigation|F.B.I]].<ref>https://web.archive.org/web/20240528171011/https://www.pastemagazine.com/games/red-dead-redemption/red-dead-redemption-and-the-myth-of-the-american-o</ref> Tot cmince a Armadillo, ene pitite veye di New Austin. Di drola, John Marston s' e va å Fort Mercer, k' est tnou på binde da [[Bill Williamson]], èn ancyin soçon do portagonisse. L' adierça, c' esteut d' adire [[Bill Williamson]] di s' rinde. Seulmint, ci-ci n' vout rén saveur eyet [[John Marston]] si prind ene bale. Il a pout må d' mori.<ref>https://www.watchmojo.com/articles/the-origin-story-of-john-marston-rdr1-recap</ref> Adonpwis, [[John Marston]] cache après [[Bill Williamson]] po l' apicî. A on moumint, ça va sey l' minme afwaire avou [[Javier Escuella]], k' a abagué å [[Mecsike]]. Epwis, al fén, li portagonisse va cachî eto après [[Dutch Van der Linde]], ès-n' ancyin tchîf di binde. Après awè apîcî ces troes omes la, li [[coboy]] n' boute pus po l' [[Federal Bureau of Investigation|F.B.I.]], mins i s' va fé macsådé pa [[Edgar Ross]] eyet cpagneye. C' est pocwè, dins l' épiloke, on djouwe avou s' fi, [[Jack Marston]]. === Edroet === L' '''istwere''' si passe e troes pårtêyes&nbsp;: ene a New Austin k' erprezinte li ''Far West'' waeraxhe&nbsp;; pwis, ene å [[Mecsike]], Nuevo Paraíso, al frontire avou les [[Uyessês]], eyet poy al Nonne di West Elizabeth, ene redjon ewou çk' i l' ''Far West'' grevisse.<ref>https://reddead.fandom.com/wiki/Locations_in_Redemption</ref> == Shûte == Tot shuvant l' ôre des rexhaedjes, li shûte di ci djeu ci, c' est [[Red Dead Redemption II]]. Ci-ci a vudî e [[2018]]. Totfeye, l' istwere del deuzinme paskeye, c' est etur [[1899]] eyet [[1907]].<ref>https://rockstargames.fandom.com/wiki/Red_Dead_Redemption_II</ref> Il egzistêye eto ene paskeye disrilêye lomêye&nbsp;: [[Red Dead Redemption: Undead Nightmare]].<ref>https://www.jeuxvideo.fr/news/391815-jouer-a-undead-nightmare-sur-red-dead-redemption-2-c-est-officieusement-possible</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Djeu videyo]] 75egbrbwzsjtooum2uyuzql65srm9o5 0 52943 427562 420458 2026-10-31T18:49:11Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427562 wikitext text/x-wiki Ene '''lete sint På''', c' est ene [[lete d' apoisse]] sicrîte pa [[sint På]]. == Ôre canonike == * Lete ås Romins * [[Prumire lete sint På ås Corintîs|Prumire lete ås Corintîs]] * [[Prumire lete sint På ås Corintîs|Deuzinme lete ås Corintîs]] * [[Lete sint På ås Galates|Lete ås Galates]] * [[Lete sint På ås djins d' Efeze|Lete ås djins d' Efeze]] * Lete ås Flipîs * Lete ås Clossîs * Prumire lete ås Texhlognårds * Deuzinme lete ås Texhlognårds * Prumire lete a Timotêye * Deuzinme lete a Timotêye * Lete a Tite * Lete a Filemon * Lete ås Ebreus [[Categoreye:Bibe]] [[Categoreye:Noû Testamint]] 0q1r61w4kqpc1jrae546scmbcf5fz1y 0 52964 428019 408852 2026-10-31T20:25:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428019 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Belgium Chamber of Deputies 09062024.svg|vignette|Les 150 plaeces del [[Tchambe des Erprezintants]] ki shuvèt les '''vôtaedjes federås di 2024'''.]] Les '''vôtaedjes federås del Beldjike di 2024''', c' est des [[vôtaedje]]s k' ont stî metous so pî li [[9 di djun]] [[2024]]. C' esteut l' minme djoû k' les [[Vôtaedjes redjonås del Beldjike di 2024|vôtaedjes redjonås]] eyet les [[Vôtaedjes po l' Union Uropeyinne del Beldjike di 2024|vôtaedjes po l' Union Uropeyinne]]. I shuvént les cis di [[Vôtaedjes federås del Beldjike di 2019|2019]]. Come di djusse, puski les '''vôtaedjes federås del Beldjike''' si passèt tos les cénk ans, normåldimint. == Ploncaedjes == Tot rwaitant les '''ploncaedjes''', on veyeut, e l' [[Flande]], k' el [[Vlaams Belang]] aléve passer prumî dvant l' [[N-VA]]. Adon-après, on veyeut eto [[Vooruit]] al troezinme plaece, shuvou på [[CD&V]]. Al fén, l' [[Open VLD]], li [[Pårti Bedje do Boutaedje|PBB]] eyet li [[Groen]] estént spepieuzmint pus bas. Do costé del [[Brussele (redjon)|redjon del mwaisse-veye]], les ploncaedjes veyént l' [[MR]] lon dvant tertot. Après zels, c' esteut l' [[PBB]]. Ås troezinme eyet cwatrinme plaeces, c' esteut l' [[PS]] eyet l' [[Ecolo]]. Ene miete pus bas, on-z ertrouvéve el [[DeFI]] avou l' pårti «&nbsp;[[Les Egadjîs|Les Egadjîs&nbsp;]]». Å fond do clasmint, gn aveut cåzumint k' des pårtis neyerlandès-djåzants. E l' [[Waloneye]], el tiesse esteut po l' [[PS]], avou l' [[MR]] djusse padrî. Epwis, todi sorlon les ploncaedjes, c' esteut [[Les Egadjîs]], poy el [[PBB]]. Al fén, on-z ertrouvéve l' [[Ecolo]] eyet [[DeFI]]. == Pårtis == {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |L°<ref>https://elections.fgov.be/sites/2024.elections.fgov.be/files/inline-files/Sigles%20prot%C3%A9g%C3%A9s.pdf</ref> ! rowspan="2" |No ! colspan="11" |Tchîfs-lisses |- ![[Province d' Anverse|Anverse]] ![[Province do Braibant flamind|Braibant flamind]] ![[Brussele (redjon)|Brussele]] ![[Province di Flande coûtchantrece|Flande coûtchantrece]] ![[Province di Flande levantrece|Flande levantrece]] ![[Province do Hinnot|Hinnot]] ![[Province di Lidje|Lidje]] ![[Province do Limbork (Beldjike)|Limbork]] ![[Province do Lussimbork|Lussimbork]] ![[Province di Nameur|Nameur]] ![[Province do Roman Payis|Roman Payis]] |- |1 |[[Vlaams Belang]] |[[Lode Vereeck]] |[[Britt Huybrechts]] |[[Jan Verleysen]] (avou l' [[Amon Nozôtes (pårti politike)|Amon Nozôtes]]) |[[Wouter Vermeersch]] |[[Barbara Pas]] |/ |/ |[[Annick Ponthier]] |/ |/ |/ |- |2 |[[Mouvmint Rifômrece]] |/ |/ |[[Valérie Glatigny]] (avou l' [[Open VLD]]) |/ |/ |[[Georges-Louis Bouchez]] |[[Pierre-Yves Jeholet]] |/ |[[Benoît Piedboeuf]] |[[David Clarinval]] |[[Florence Reuter]] |- |3 |[[Open VLD]] |[[Paul Van Tigchelt]] |[[Irina De Knop]] |[[Valérie Glatigny]] (avou l' [[Mouvmint Rifômrece]]) |[[Vincent Van Quickenborne]] |[[Alexander De Croo]] |/ |/ |[[Steven Coenengrachts]] |/ |/ |/ |- |4 |[[Pårti Socialisse (Beldjike)|Pårti Socialisse]] |/ |/ |[[Caroline Désir]] (avou l' [[Vooruit]]) |/ |/ |[[Paul Magnette]] |[[Frédéric Daerden]] |/ |[[Philippe Courard]] |[[Pierre-Yves Dermagne]] |[[Dimitri Legasse]] |- |5 |[[Volt Europa]] |[[Jasper Coosemans]] |/ |[[Emeric Massaut]] |/ |/ |/ |/ | |/ |/ |/ |- |6 |[[Les Egadjîs]] |/ |/ |[[Elisabeth Degryse]] (avou li [[Christen-Democratisch & Vlaams]]) |/ |/ |[[Jean-Luc Crucke]] |[[Vanessa Matz]] | |[[Benoît Lutgen]] |[[Maxime Prévot]] |[[Yves Coppieters]] |- |7 |[[Agora]] |/ |/ |[[Florence Prudhomme]] |/ |/ |/ |/ | |/ |[[Raphaële Buxant]] |[[Michel Delécluse]] |- |8 |[[Pårti Bedje do Boutaedje]] |[[Peter Mertens]] |[[Kemal Bilmez]] |[[Nabil Boukili]] |[[Natalie Eggermont]] |[[Robin Tonniau]] |[[Sofie Merckx]] |[[Raoul Hedebouw]] |[[Kim De Witte]] |/ |[[Farah Jacquet]] |[[Amaury Laridon]] |- |9 |[[Vooruit]] |[[Jinnih Beels]] |[[Frank Vandenbroucke]] |[[Caroline Désir]] (avou l' [[Pårti Socialisse]]) |[[Melissa Depraetere]] |[[Joris Vandenbroucke]] |/ |/ |[[Funda Oru]] |/ |/ |/ |- |10 |[[Nieuw-Vlaamse Alliantie]] |[[Bart De Wever]] |[[Theo Francken]] |[[Toby De Backer]] |[[Jean-Marie Dedecker]] |[[Anneleen Van Bossuyt]] |[[Michel De Wolf]] |[[Evelien Barbieux]] |[[Steven Vandeput]] |[[Anne-Laure Moulingeaux]] |[[Laurence Genot]] |[[Drieu Godefridi]] |- |11 |[[Vivant]] |/ |/ |/ |/ |/ |/ |/ | |/ |/ |/ |- |12 |[[Pol Kiminålté tîxhon-cåzante]] |/ |/ |/ |/ |/ |/ |/ | |/ |/ |/ |- |13 |[[DeFI]] |/ |/ |[[François De Smet]] |/ |/ |[[Mikhaël Jacquemain]] |[[Freddy Debarsy]] |/ |[[Didier Serteyn]] |[[Julien Lemoine]] |[[Pierre Pinte]] |- |14 |[[Ecolo]] |/ |/ |[[Rajae Maouane]] (avou li [[Groen]]) |/ |/ |[[Jean-Marc Nollet]] |[[Sarah Schlitz]] |/ |[[Olivier Vajda]] |[[Georges Gilkinet]] |[[Simon Moutquin]] |- |15 |[[Groen]] |[[Meyrem Almaci]] |[[Dieter Vanbesien]] |[[Rajae Maouane]] (avou l' [[Ecolo]]) |[[Matti Vandemaele]] |[[Petra De Sutter]] |/ |/ |[[Dirk Opsteyn]] |/ |/ |/ |- |16 |[[Christen-Democratisch & Vlaams]] |[[Annelies Verlinden]] |[[Sammy Mahdi]] |[[Elisabeth Degryse]] (avou li [[Les Egadjîs]]) |[[Nathalie Muylle]] |[[Vincent Van Peteghem]] |/ |/ |[[Nawal Farih]] |/ |/ |/ |- ! rowspan="2" |Sins limero ! rowspan="2" |No ! colspan="11" |Tchîf-lisse |- ![[Province d' Anverse|Anverse]] ![[Province do Braibant flamind|Braibant flamind]] ![[Brussele (redjon)|Brussele]] ![[Province di Flande coûtchantrece|Flande coûtchantrece]] ![[Province di Flande levantrece|Flande levantrece]] ![[Province do Hinnot|Hinnot]] ![[Province di Lidje|Lidje]] ![[Province do Limbork (Beldjike)|Limbork]] ![[Province do Lussimbork|Lussimbork]] ![[Province di Nameur|Nameur]] ![[Province do Roman Payis|Roman Payis]] |- | rowspan="11" |/ |[[Amon Nozôtes (pårti politike)|Amon Nozôtes]] |/ |/ |[[Jan Verleysen]] (avou li [[Vlaams Belang]]) |/ |/ |[[Jérôme Munier]] |[[Noa Pozzi]] |/ |[[Nicolas Dielman]] |[[Eric Doucet]] |[[Michaël Lefèvere]] |- |[[Ashonna Citweyin]] |/ |/ |[[Alain Colignon]] |/ |/ |[[Geneviève Cordier]] |[[Isabelle Duchâteau]] |/ |[[Muriel Hubin]] |[[Philippe Cantamessa]] |[[Séverine Berger]] |- |[[Blanco]] |[[Raf Lens]] |[[Dirk Laenen]] |[[Laurent Ryckaert]] |[[Ewout Ramon]] |[[Marian De Grauwe]] |[[Pascal Destrais]] |[[Réjane Samain]] |[[Joke Mulders]] |[[Valérie Lamesch]] |[[Jacques Nicolas]] |[[Patrick de Jamblinne]] |- |[[DierBiesse]] |[[Ilse Bastiaensen]] |/ |/ |/ |/ |/ |/ |/ |/ |/ |/ |- |[[Gezond Verstand]] |/ |/ |/ |/ |[[Tony Van Heuverswyn]] |/ |/ |/ |/ |/ |/ |- |[[L'Unie]] |/ |[[Alexandra Bernaert]] |[[Charles de Groot]] |/ |/ |/ |/ |/ |/ |/ |[[Andrew Scrivener]] |- |[[Riprindaedje Citweyin]] |/ |/ |/ |/ |/ |/ |[[Michel Bureau]] |/ |/ |/ |[[Thierry Hublet]] |- |[[Team Fouad Ahidar]] |/ |/ |[[Ammar Dabbour]] |/ |/ |/ |/ |/ |/ |/ |/ |- |[[Toursixhaedje ovrî]] |/ |/ |[[Isabel Destrument]] |/ |/ |[[Michel Woodbury]] |/ |/ |/ |/ |/ |- |[[Union bedje]] |[[Frederik Voets]] |[[Hans Van de Cauter]] |[[Cathy Allaert]] |/ |[[Benedict Verbiest]] |[[Nicolas Barrault]] |[[Karim Bencheikh]] |[[François Breyssem]] |/ |[[Claude Heyman]] |[[Fabian Choffray]] |- |[[Voor U]] |[[Frank Wouters]] |[[Els Ampe]] |[[Rachid El Hajui]] |[[Ivan Sabbe]] |[[Michael Verstraeten]] |/ |/ |[[Dirk Vijnck]] |/ |/ |/ |} == Erzultats == === Distriks === Å livea des '''distriks''', on ndè conte 11&nbsp;: 10 provinces eyet [[Brussele (redjon)|Brussele]]. Dins les cénk provinces al Bijhe do payis, l' [[N-VA]] est prumî tot djusse cåzumint tocosté. Åré å [[Province do Limbork (Beldjike)|Limbork]], ewou çki c' est li [[Vlaams Belang]] k' est dvant les ôtes mouvmints politikes. Les cis k' ont wangnî a [[Brussele (redjon)|Brussele]], c' est l' famile des liberås, foiravant avou l' [[MR]]. El [[Waloneye]], li [[Mouvmint Rifômrece]] est dvant tertot dins l' [[Province do Roman Payis|Roman Payis]] ey a [[Province di Lidje|Lidje]]. [[Les Egadjîs]] pasnut dvant å [[Province do Lussimbork|Lussimbork bedje]] ey a [[Province di Nameur|Nameur]], dabôrd k' el [[Pårti Socialisse (Beldjike)|Pårti Socialisse]] dimeure prumî å [[Province do Hinnot|Hinnot]]. [[Imådje:2024 Belgium Chamber of Representatives election.svg|centré|vignette|L' imådje des rzultats dins les '''distriks'''.]] === Cantons === Do costé des '''cantons''', on pout vir k' e [[Flande]], les deus grands wangnants sont l' [[N-VA]] eyet li [[Vlaams Belang]]. Mins nerén, a [[Gant]], c' est li [[Groen]] k' a passé prumî. Avou ça k' dins l' canton di [[Horebeke]], c' est l' [[Open VLD]] k' est dvant tertot. Dins l' [[Brussele (redjon)|redjon brusselwesse]], a Bijhe, li victwere rivént åzès socialisses, tins k' elle ervént åzès liberås, a Nonne. Totfeye, li [[PBB]] a batou tertot dins l' canton d' [[Anderlek]]. Infén, el [[Waloneye]] est cparteye inte l' [[MR]] eyet li mouvmint [[Les Egadjîs]]. Li foû-rîle dimeure, aprume, do costé di sacwantès grandès comenes&nbsp;: [[Tornè]], [[Mont]], [[Tchålerwè]] eyet [[Lidje]]. Låvå, c' est todi l' [[Pårti Socialisse (Beldjike)|Pårti Socialisse]] k' a wangnî.<ref>https://www.lesoir.be/594044/article/2024-06-10/elections-2024-decouvrez-les-resultats-definitifs-par-canton-infographie</ref> [[Imådje:Federale verkiezingen Belgie 2024.svg|centré|vignette|310x310px|El minme sacwè avou les '''cantons''', asteure.]] == Govienmint == Li [[govienmint De Croo I]] pout esse rifwait, avou 76 sidjes so 150. Djans, djusse çou ki fåt po mete so pî on govienmint. Adon, on deuzinme [[Govienmint De Croo I|govienmint Vivaldi]] sreut moins foirt, veyanmint k' eshonne les pårtis ont pierdou des plaeces.<ref>https://www.rtl.be/actu/belgique/politique/grand-barometre-le-gouvernement-actuel-pourrait-etre-reconduit-mais-il-aurait/2023-06-10/article/557677</ref> Sacwants mouvmints ont ddja tchoezî d' aler dins l' opôzucion å pårlumint federå: [[Les Egadjîs|&nbsp;]]: li [[PS]], li [[Groen]] eyet l' [[Open VLD]].<ref>https://www.rtbf.be/article/elections-2024-le-ps-fait-le-choix-de-l-opposition-a-tous-les-niveaux-de-pouvoir-11387131</ref><ref>https://www.gva.be/cnt/dmf20240612_92956010</ref><ref>https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20240611_96861369</ref> Li rwè [[Flipe di Beldjike|Flipe]] a lomé [[Bart De Wever]] come infôrmateu, afén s' di fé on govienmint.<ref>https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2024/06/12/bart-de-wever-premier-informateur-vlaams-federaal/</ref> A l' atake, ça dveut durer ene samwinne. Epwis, l' mission a stî prolondjeye. Al fén del prumire setinne di djoûs, i gn aveut ddja l' idêye d' askepyî on govienmint «&nbsp;Arizona&nbsp;». Dj' ô bén avou les troes des troes pårtis wangnants el [[Flande]]: l' [[N-VA]], l' [[Vooruit]] ey el [[CD&V]] ey avou les deus pus grands pårtis walons des vôtaedjes redjonås: l' [[MR]] eyet l' mouvmint [[Les Egadjîs]]».<ref>https://bx1.be/dossiers/9juin-2024/la-mission-dinformateur-de-bart-de-wever-prolongee/</ref> == Hårdêyes divintrinnes == Po les ploncaedjes[[Les Egadjîs|&nbsp;]]: * [[:fr:Élections_législatives_fédérales_belges_de_2024#/media/Fichier:Opinion_polling_for_the_2024_Belgian_elections_(Brussels).svg|Brussele&nbsp;]]; * [[commons:File:Evolution_des_sondages_à_la_Chambre_des_Représentants,_Flandre,_2019-2024..png|Flande&nbsp;]]<nowiki/>eyet * [[:fr:Élections_législatives_fédérales_belges_de_2024#/media/Fichier:Evolution_des_sondages_%C3%A0_la_Chambre_des_Repr%C3%A9sentants,_Wallonie,_2019-2024..png|Walonreye]] == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Politike]] [[Categoreye:2024]] [[Categoreye:Vôtaedjes]] ebbc35khehjfpwwhsg0j8ls92g9r2l5 0 52974 427897 415633 2026-10-31T19:59:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427897 wikitext text/x-wiki <center>('''''[[Pårlumint del Kiminålté tîxhon-cåzante del Beldjike (Institucion)|Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike]]''''') [[Govienmint Paasch II]] | '''[[Govienmint Paasch III]]'''</center><br /> Li '''Govienmint Paasch III''', c' est li troezinme govienmint del [[Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike]] k' est miné pa [[Oliver Paasch]]. Il a stî askepyî li [[17 di djun]] [[2019]], tot shuvant les [[Vôtaedjes redjonås del Beldjike di 2024|vôtaedjes di 2024]]. == Mimbes == === Compôzicion === <center> {| class="wikitable" |+ !No (Pårti) !Tite !Fonccion !Date d' atake !Date di fén |- |[[Oliver Paasch]] ([[ProDG]]) |[[Minisse-prezidint]] |Minisse del Boursete, des Pouvwers locås eyet di l' Amenaedjmint do teritwere | rowspan="4" |[[13 di djun]] [[2024]] | rowspan="4" | |- |[[Gregor Freches]] ([[PFF]]) | rowspan="3" |[[Minisse]] |Minisse del Tuzance, do Spôrt, del Djonnesse eyet do Tourisse |- |[[Jérôme Franssen]] ([[CSP]]) |Minisse di l' Acseignmint eyet di l' Ovraedje |- |[[Lydia Klinkenberg]] ([[ProDG]]) |Minisse del Santé eyet des Dujhances sociåles |} </center> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Govienmints del Kiminålté tîxhon-cåzante]] m4z19008xgd6fwwt01cvvl08367oibu 0 52997 428032 422476 2026-10-31T20:27:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428032 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Dewart_Marc.jpg|thumb|80px|(2023)]] '''Marc Dewart''', c' est on [[scrijheu e walon]] k' a skepyî a [[Måmdiy]]. Di s' mestî, il a bouté å [[ministere del djustice]], tot montant d' gråde disca s' pinsion. == Ouve pol walon == Il a scrît on live so les cwårdjeus a Måmdiy: ''[[Anciens jeux de cartes à Malmedy et aux environs]]''. Divins li troezinme tôme del coleccion «[[Scrijhaedjes d' ir et d' ouy, tôme 3|Scrijhaedjes d' ir et d' ouy]]», il a scrît èn arimé so tos les personaedjes do [[cwarmea d' Måmdiy]]. Il a scrît des bokets po «[[Lu vî Sprâwe]]». E 2024, I prinda pårt å [[cåbaret walon]] di [[Limerlé]] avou [[Patrick Allard]]. == Onk di ses prezintaedjes djåzés == [[Imådje:Wa Dewart sotês.ogg|thumb]] Po prezinter si powinme sol personaedje do [[sotea]] å [[cwarmea d' Måmdiy]] å cåbaret d' Limerlé, i rmimbra les [[ledjinde]]s so les [[nûton]]s, aprume li cene do [[nûton hanteu]]. Vola l' tecse riscrît e [[sistinme Feller]] sorlon l' cåzaedje eredjistré adon: <blockquote><i>Totavâ, on a dès lèdjindes qu’ont à vèy avou lès sotês èt lès massotês. Paç’qu’on sotê, c’èst cwè ? On p’tit sot. On p’tit sot qu’èst lêd. Èt totes lès lèdjindes duhèt quu lès sotês, bé, c’ est dès djins qui n’ sont nin bês, qu’on n’ vout nin vèy. Il ovrèt tote nut’. On luzî apwate, al nut’, dès solés à rusmèler, ou mète dès novês nâlîs. Oubin, c’ èst dès fèrblântîs, èt on luzî pwate ossi on posson ou ‘ne afêre éssi. I prindèt çoula. I rintrèt èzès trôs – on n’ lès veût nin. Il ovrèt tote nute, èt â matin, l’ovrèdje èst fêt. Èt tins-in-tins, n a on sotê qui mousse foû di s’ trô, qui s’ risquêye on pô pus lons’, èt i veût lu vrây monde. Èt lu vrây monde, c’ èst qwè ? C’è-st-ossi dès bèlès bâcèles. Èt lu, i s’ dit : « dju so tot p’tit, dju so tot lêd ; dju n’ va jamês p’leûr hânter one bèle fèye. Èt portant, i n a d’ cèsses qui fuzèt lès cwânses. Èle su lèyèt on pô hânter. Pocwè ? Paç’qui l’ pôve ome luzî fêt dès bês cadôs. I r’fêt dès solés por lèye ; i r’fêt dès solés po tote lu famile. Èt lu famile dol djonne bâcèle, èle su pwate bèn<small>g</small>. Èle su pwate todi mî. Èt lu, il a todi pus’ d’èspwar. Èt on moumint d’né, on su d’mande djusse : « Cumint va-dj’ fé po ‘nn’ èsse cwite, du çust ome la ? » Èt lès lèdjindes duhèt todi, dvins nosse réjion<small>g</small> – èt on-z a intèrojé dès vîyès djins, dès vîs d’ol fin dès-anés dî-hût’ cints, qui racontèt cès lèdjindes-là – èt qui duhèt : « cwand lu sotê, on l’ rutchèsse, on l’ tchèsse vôye, adon i duhéve : « '''du pâte à pâte, dj’a v’ni, èt du djâbe à djâbe, tu fôrtune ènn’ îrè.''' » Çou qui vout dîre : tot doûç’mint, tu m’as pris dès çâns, èt d’on côp, tu n’ârès pus rin. Èt on dit d’abitude quu c’èst l’ mâleûr.</i><ref>riscrît pa [[Lucyin Mahin]], ki l' aveut eredjsitré li 23 d' djun 2024 å cåbaret walon esteut adjinçné pal soce «''Périple en la demeure''» (voyaedje e l' dimorance).</ref></blockquote> == Sourdant == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Dewart]] bxmzcx1j7wnna33yvqe8tnk6s4ulhoq 0 53028 427804 406931 2026-10-31T19:28:33Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427804 wikitext text/x-wiki [[Imådje:يمامه مطوقة.jpg|thumb|e l' [[Aldjereye]]]] El '''toûtrale di Tourkeye''' u '''toûtrale des veyes''', c’ est ene sôre di [[toûtrale]] ki vént do [[Mîtrin Levant]], et ki s’ a spårdou e l’ [[Urope]] dins l’ deuzinme mitan do [[20inme sieke]].<ref name=":0">{{Live Heinzel}}, p. 172</ref><ref>[[O82]] a «tourtourèle».</ref> {{sla}} ''[[Streptopelia decaocto]]'' {{Fam}} ''[[Colebidîs]]'' == Discrijhaedje == Ele n' a k' on ptit stroet noer gorea, nén come li [[toûtrale des bwès]]. Si cawe est claire, mins li dbout des aiyes est pus noer. == Vicaedje == Ele [[vicaedje astok des djins (biesses)|s' a-st acmoirdé]] ås [[veye]]s et [[viyaedje]]s di l' [[Urope coûtchantrece]], tantea k' elle î vént magnî dins les [[batchs ås nichtés]].<ref name=":0" /> <center><gallery> Watering troug1pl.jpg|dilé les måjhons Türkentaube.jpg|so l' coirbå d' on toet, e l' Almagne Torteltjes - true love 1 (5012341120).jpg|so on plat toet, ezès Bas Payis Tourterelles turques.jpg|bevant so ene finiesse, e l' France Tuerkentaube schaut aufmerksam 2022.jpg|dins on corti </gallery></center> == Spårdaedje == [[Imådje:Streptopelia decaocto range map.png|thumb]] Ele provént d' [[Azeye]] ([[Tourkeye]], [[Inde]]). Asteure, elle est pattavå l' [[Urope]] ey e l' [[Afrike bijhrece]], ezès [[contrêyes dilé l' mer]]. == Sourdants == {{Commonscat|Streptopelia decaocto|les toûtrales des veyes}} [[Categoreye:Oujheas]] [[Categoreye:Colebidîs]] tq7q5ko7z8ymdmz6dju0b55gavwod2k 0 53048 428315 421678 2026-11-01T10:43:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428315 wikitext text/x-wiki {{po|Nova Belgica|Nova Belgica (discramiaedje)}} {{Dizo-tite|''Èyèt si New York s'reut walon ?''}} [[Imådje:Robert Michel Nova Beldjica riclame.JPG|thumb|afitchete di rclame]] '''''Nova Belgica''''' avou on dzo-tite «'''eyet si [[Noû York]] sereut walon ?'''» (''Èyèt si New York s'reut walon ?''), c' est èn [[operå]] sicrît pa [[Michel Robert]] et djouwé pol prumî côp e [[2024]]. == Oteurs == Les tecses do livret et les paroles des tchansons, c' est l' ouve da Michel Robert. Il a bouté ossu a l' [[essinnaedje]] avou [[Pascal Héringer]]. Les muzikes , tot çoula etdes tchansons ont stî [[compôzêye]]s pa [[Marc Keiser]]. == Contnou == Li spectåke conte 30 tåvleas et 22 tchansons. Gn a so li scanfår 30 acteurs moussîs come adon. == Tinme == Li pîce est rashiowe so l' alomåcion istorike «[[Nova Belgica (teritwere d' Amerike)|Nova Belgica]]» dinêye a des teritweres d' [[Amerike bijhrece]], asteure ezès [[Stats Unis]]. Dins l' prumire pårteye, on fwait cnoxhance avou Catrene Tricot, ene tourisse walone ki va viziter Noû York. Tot rmontant dins l' tins, ele divént li mwaisse personaedje, ki c' est s' ratayone. On voet cisse-ciale ki doet cwiter les [[Bas Payis espagnols]] l' an [[1624]], cotchesseye a cåze di l' [[Inkizicion]]. Leye et les sinnes s' ertrouvnut a [[Misterdam]], la k' il ebarkêynut so ene gowelete lomêye «''Niew Nederlandt''». Li deuzinme pårteye del pîce mostere li vicaedje sol batea, disca l' arivêye e l' Amerike. == Avancixhmint do pordjet == Li pordjet aveut stî scrît e francès pa Michel Robert dispu pus d' dijh ans, mins sint avni a fén. C' est tot djåzant avou Pascal Héringer k' il a l' dår di sayî d' monter l' pîce e walon. Ké dalaedje po ratourner les tecses e walon, avou l' motlî tchoezi pa Michel Robert, a milouter so les compôzucions da Marc Keizer ! ELzî a falou shijh moes po-z adiercî leu côp. Adon, faleur fé aprinde les tecses ås solisses, inte di zels, Pierre-Jean Vandesmissen, Julie Mus, [[Brigitte Hallet]] et Lohan Gillard. Avou ene masse d' ôtes comedyins, ci fourit troes rdites par samwinne. Li miråke : mågré li [[gripe chinwesse]], les timpesses di [[nive]], li spectåke fouri djouwé divins totès såles rimpleyes a stritche : a [[Moustî-so-Sambe]] les 18 di djanvî (creyåcion), et les troes ôtes londmwins. A [[Couyet]], les 24 et 25 di fevrî; A [[Fosse-li-Veye]] li 6 d' avri.<ref>[[Pascal Héringer]], ''Nova Belgica, qué dalâdje'', [[El Bourdon]] l° 763, fevrî 2024, pp. 2-7.</ref> == Bokets del pîce == === Tchanson d' l' adrovaedje === <blockquote><i><poem>Sicrire, sicrire po n' nén k' li tins n' roveye; Po les moirts, les vicants; Po k' li vint ni spåde nén nos låmes a l' intche di sonk. Sicrire pol memwere, po nos tayons; Pol veye, po nos soçons Sicrire, sicrire… Po no vicåreye.</i><ref>sol foyou di rclame.</ref></poem></blockquote> === Priyire do priyesse === On djonne curé [[catolike]] dimande a si eveke di pinde pitié des [[protestant]]s. <blockquote><i><poem> Mins cwè çk' i vout, lu, no Bon Diè ? Li påye so no tere. Adon, mins cwè çk' i vout, no Pere ? Tchessî l' mizere. Des gråces, des pougneyes di mwins, Des efants mindjant a leu fwin. Å diåle li hinne et les gueres, Les touwreyes, les moirts, les mizeres ! Rén k' des priyires !</i><ref>El Bourdon]] l° 763, come ådzeu, p. 4.</ref></poem></blockquote> == Sourdant == [[Categoreye:Operås et operetes e walon]] [[Categoreye:Istwere del Walonreye]] [[Categoreye:Istwere di l' Amerike]] [[Categoreye:Istwere di l' Urope]] [[Categoreye:Ebagance]] [[Categoreye:Gueres di rlidjon e l' Urope]] 23c53gp7che0ugt2krgcbjpe878gkyk 0 53068 427721 406765 2026-10-31T19:14:52Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427721 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Intrèz vîr èm’ djârdin ?}}''}} {{Dizo-tite|Intrez vir èm djårdén ? (pinsêyes)}} [[Imådje:Balle pinsêyes.jpg|thumb]] '''Intrez vir èm djårdén ?''' ('''''Intrèz vîr èm’ djârdin ?'''''), c' est deus [[live (po lére)|ptits lives]] sicrîts pa [[Arthur Balle]] la k' i ratoûne des [[pinsêye (sicrijhaedje)|pinsêyes]] di grands scrijheus e francès. Il a vudî e deus côps, li deuzinme e [[1970]]. == Egzimpes == {{dal}} == {{HD}} == [http://lucyin.walon.org/guerni/Balle_Intrez_vir_em_djaardin.pdf Riscanaedje do 2inme live] [[Categoreye:Pinsêyes (sicrijhaedjes)]] [[Categoreye:Redjårbaedjes e walon]] rlpmz1zl2n235arpra0e16pkv01eypl 0 53115 428167 407082 2026-11-01T10:16:09Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428167 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''Lètrubwè'' / ''Lutrubwa''}} {{Wiccionaire|Lutrubwè}} '''Lutrubwè''' (ossu: ''Lètrubwès'', ''Lutrubwa''<ref name=":0">[[S0]]</ref>, ''Lutrèbwè''<ref>sorlon l' eredjistrumint d' ene djin did la skepieye dins les [[anêyes 1930]] (fwait e 2023).</ref> {{odio|Wa Lutrèbwès.ogg|lang=wa}}; {{fr}} ''Lutrebois''<ref>Li scrijha avou «-bois» n' a nou rashia etimolodjike, li deuzinme boket vinant di l' almand «bach» ([[ri (aiwe)|ri]]); li «S» a stî rsaetchî dins [[S0]].</ref>), c' est èn ancyin [[hamtea]] di [[Viyé-l'-Boune-Aiwe]], asteure onk des [[viyaedje]]s do [[Grand Bastogne]]. [[Imådje:Lutrebois Chapelle.jpg|thumb]] == Mwaissès dnêyes == * [[Såvaedje no des dmorants|Sipotaedje]]: les [[Coirbå]]s (''Corbâs'').<ref name=":0" /> == Istwere == E l' [[Ofinsive Von Rouchtete]], Lutribwès esteut ene des copetes do '''triyingue del moirt''' (avou [[Olindje]] et [[Viyé-l'-Boune-Aiwe]] : on djoû c' esteut rprins des Amerikins, li londmwin des Almands, disk' å [[5 di djanvî]] [[1945]]). == Rilomé dmorant == [[Michel Francard]] == Sourdants == {{Commonscat|Lutrebois}} [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye]] [[Categoreye:Hamteas del Walonreye]] [[Categoreye:Province do Lussimbork]] [[Categoreye:Raspepyîs årtikes]] h6ei9u6dbtmtbp5z4t7p2chbbnd4fp9 0 53175 427722 407405 2026-10-31T19:15:02Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427722 wikitext text/x-wiki '''Ana Huang''' a skepyî li [[7 di måss]] [[1991]]. C' est ene [[sicrijheuse]] e-n [[inglès]] di nåcionålté [[Estats Unis|amerikinne]]. ==Sacwants d' ses lives== Ele sicrît des lives en mode di [[rîlêyes (ficcion)|rîlêye]]: *Prumire rîlêye: ''King of sin'' (cwate lives). *Deuzinme rîlêye: ''Twisted series'' (cwate lives). *Troezinme rîleye: ''If love series'' (cwate lives). [[Categoreye:Sicrijheus e-n inglès|Huang]] [[Categoreye:Rilomés Estazunyins|Huang]] fioik0zsrxz9kl33u6jax4lcbvf9cwu 0 53220 428175 407830 2026-11-01T10:17:29Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428175 wikitext text/x-wiki '''L' inmant''' ''(L'aimant)'', c' e-st ene longue ramexhnêyes di rimeas, da [[Louis Lagauche]] sol nateure, li [[Walonreye]] et ses sovnances. Il a stî eplaidî e [[1947]] pa les aprindisses da Lagauche, et contént deski vont pol moens disk' a [[1929]]. Li deuzinme pårteye k' il aveut abouté dzo li spot ''Tåvleas'' wangna l' pris del [[SLLW]]. == Djudjmints sol live == Divins l' divant-z ouve, Charles Defrêcheux scrît (ratourné do francès) : ''«L' INMANT est l' tchîf-d'-ouve d' ene bele carire d' on scrijheu agridjant et franc. Tot come les ôtes scijhaedjes da Louis LAGAUCHE, i srè seur bravouré des léjheus. Ossu ç' bea live e-st i l' temoen des foices a n' nén fini d' èn ome k' a vouwé tot si veye a sopoirter belès-letes e diyaleke et- a scoler des dicipes. Si rescompinse est l' fidelité di ces-cial. Awè dai, i s' polèt ricrester d' esse ses scolîs et s' divèt i d' esse platchtés d' aveur yeu l' clapante idêye di prinde a leu tchedje l' eplaidaedje di ç' novea live da leu mwaisse. »''<ref>LAGAUCHE Louis, "L'aimant", Imprimerie nationale des invalides, Liège, 1947, p.9</ref> == Kitaeyaedje do live == * '''Divant-z ouve''' ''(Préface)'' p.7 *1. Å payis des ceréjhes ''(A Payîs dès cèlîhes)'' p.11 ** I. (so l' air ''Li båjhaedje des rôzes'') ** II. (so l' air ''Li Ptit Banc'') ** III. (so l' air ''Li sint amour'') ** IV. (so l' air ''Un jeune dragon s'en va...'') ** V. (so l' air ''E moes des fleurs'') ** VI. (so l' air ''Pititès fleurs'') ** VII. (so l' air ''Mélancolie'') ** VIII. (so l' air ''Grand-mere tot rnawant'') ** IX. (so l' air ''Les feuilles mortes'') ** X. (so l' air ''[[Leyîz m' plorer (tchanson)|Leyîz m' plorer]]'') ** XI. (so l' air ''Je sais quelque chose, mais ...'') ** XII. (so l' air ''Petite Margot'') ** XIII. (so l' air ''Dans un baiser'') ** XIV. (so l' air ''Le temps des cerises'') ** XV. (so l' air ''Sans le vouloir'') ** XVI. (so l' air ''Mon lit'') ** XVII. (so l' air ''T'en souviens tu...'') ** XVIII. (so l' air ''Musique de l'auteur'') ** XIX. (so l' air ''La fleur trouvée (Teulet)'') ** XX. (so l' air ''Elle me pleurera'') ** XXI. (so l' air ''Auprès de ma blonde...'') *2. '''Xhilteas''' ''(Sonnets)'' p.55 ** Les noers coirbås ** Les troetes ** Li semeu ** Å moes des fleurs ** Li dreve ** L' amour et l' amisté ** Morete ** Li djonne meskene ** Li plaece di l' eglijhe ** Nosse facteur ** L' abandnêye ** Li viye feme ** Li cîne ** Li bierdjî ** Li tchivrou ** Consolåcion ** L' atelêye ** L' ônea ** Li poncea ** Les singlés ** L' aloye ** Li måvi ** Li tcherweu ** Sint-Hålin ** L' awousse ** Li tchapele ** Li tchåne ** Les poyons ** Les årdispenes ** Å piket do djoû ** L' etermint ** Li vevî ** Dicåce å viyaedje ** Esté del sint Mårtén ** Doûce sovnance ** Les coraedjeus ** L' årmurî ** Li hôt-fornea ** Et l' tere djåza ** Li prijhnî *3. '''Li tchanson di Mouze''' ''(Li tchanson dè l' Moûse)'' p. 97 *4. '''Powinmes et tchansons''' ''(Powêmes èt tchansons)'' p.113 ** Ås Walons ** Dizo s' bleu cir ** Tournai ** Les Djîles ** Å noer payis del hoye ** Li cité des Aclots ** Di Hastire a Dinant ** Dinant ** A mi ptit rew ** Po Nameur ** Tchanson pol Mouhagne ** Li briyolet (Tchanson d' on vî Hutwès) ** A l' Årdene ** Li poenne do gård do bwès ** Simpe istwere ** A èn ancyin payizan ** Li tchanson d' l' aveule ** Tchanson po l' aiwe d' Oûte ** Languidône (Muzike da Mme R. THISSE-DEROUETTE ** Fetchreu ** Avri ** Les belès serinnes ** Les frumijhes ** Serè... ** Al cité d' Sint-Lambiet ** A Nosse Bele Mouze ** Ene viye coine di Lidje ** Dji vôreu bén ** Å reploe do bierdjî ** L' assîte ** Conseys d' on pere ** Peneuse tchanson pol cisse ki nos plorans (A nosse Royinne Astrid, 1929) ** Powete, schoûtez l' tchanson... ** Al Societé d' Literateure Walone (Po ses septante cénk ans) ** Li rafiya måy n' a ** Sohait ! *'''Motlî''' ''(Glossaire)'' p.199 == Saetchaedje == saetchî a 100 egzimplaires, inte di zels, 10 so papî speciå, foû handele, mårkés I a X et 90 so papî al mwin, limerotés di 1 a 90. == Sourdants == [[Categoreye:Rilomés powinmes e walon]] [[categoreye:Lives e walon]] o7u3fh8oeqelr945nzfs8yzn679rw5r 0 53292 428368 408464 2026-11-01T11:17:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428368 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''28. SS-Freiwilligen-Grenadierdivision Wallonien''}}{{Djermon}} [[Imådje:Wallonische Legion Version 1.jpg|vignette|Li varyisté del [[Croes d' Borgogne]] dessiné pol '''28inme divizion'''. On l' erconoxhe åjheymint åd fwait k' elle est cwårêye eyet ptite. Adon k' a l' abitude, elles sont pus lådjes.<ref>A lére : https://fr.wikipedia.org/wiki/Croix_de_Bourgogne.</ref>]] Li '''28inme Divizion SS-Volontaires-Gurnadîs Walonreye''', c' ît ene divizion militaire do [[Reich Almand|Reich almand]]. On l' aveut askepyî e [[1941]], mins on l' a disdjoké al fén del guere'''&nbsp;''': li [[3 d' may]] [[1945]]. == Compôzucion == Ci '''divizion''' ci årè yeu deus tchîfs'''&nbsp;''': [[Lucien Lippert]] eyet [[Léon Degrelle]]. On-z ertrovéve des [[Recsisse|recsisses]] d' araedje, veyanmint ki l' atåvleu d' ciste ideyolodjeye la, c' esteut [[Léon Degrelle]]. Sapinse a lu, ciste unité ci åreut yeu l' sotnance då [[Yopôl III d' Beldjike|rwè Yopôl III]].<ref>https://www.belgiumwwii.be/belgique-en-guerre/articles/volontaires-du-front-de-l-est.html</ref> Foû des [[Recsisse|recsisses]], i gn aveut ossu des omes ki vlént kibate el [[comunisse]].<ref>https://soirmag.lesoir.be/206290/article/2019-02-13/la-sombre-histoire-des-ss-wallons</ref> Kécfeye, des sôdårds dalént fé l' guere po d' ôtès råjhons. Metans'''&nbsp;''': a l' epoke, ça acdinéve les djins d' monter dins l' societé.<ref>https://www.herodote.net/Leurs_derniers_aveux-article-2622.php</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Istwere del Walonreye]] [[Categoreye:Deuzinme guere daegnrece]] [[Categoreye:Recsisse]] [[Categoreye:Nazisse]] filzx2wf9p4412gjkspzo3tqt06lr62 0 53295 428311 425277 2026-11-01T10:42:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428311 wikitext text/x-wiki Les '''vôtaedjes comunås eyet provinciås di 2024''', c' est des vôtaedjes metous so pî li [[13 d' octôbe]] [[2024]], e l' [[Beldjike]]. I shuvént les cis di [[Vôtaedjes po les comenes et les provinces di 2018|2018]]. == Lingaedje walon == === Atåvlaedje === ==== A [[Cînè]] ==== Li lisse ''Intérêts Cinaciens'', k' a wangnî les vôtaedjes, s' a egadjî a porshure li sotnaedje do teyåte e walon et do lingaedje e djenerå.<ref>[https://www.facebook.com/photo/?fbid=947087684125628&set=pcb.947087787458951 Pont 128 do programe] : ''« Continuer le soutien au théâtre dialectal et à la langue wallonne. »''</ref> ==== A [[Djalhé]] ==== Li lisse do [[Mouvmint Rifômrece]] a dediyî on hagnon di s'-t aberteke å walon. Elle î cåze do label [[Nosse comene dit OYI (label)|Nosse comene dit OYI]] (k' el comene a ddja), des tåvlêyes, des årtikes e walon dins l' gazete del comene, des spitchs et do [[scolaedje do walon]]. Les politikîs del lisse si dijhnut ''Fîrs du djåser walon duvins nosse bèle commune du Djalhè !''<ref>[https://de8f48d7-ebb1-40f2-afa1-0325ace38ce2.filesusr.com/ugd/b2d921_cdf9e5dcdab94f2c82e7ce34224958a3.pdf Aberteke del lisse], p. 14.</ref> Li novele mayoresse, Victoria Vandeberg, est mimbe di cisse lisse la. ==== A [[Dweche]] ==== Li lisse ''« Doische à Cœur »'' (lisse do mayeur) s' a egadjî a dmander l' label [[Nosse comene dit OYI (label)|Nosse comene dit OYI]] si ele wangne les vôtaedjes.<ref>https://www.facebook.com/photo?fbid=122117405798475206</ref> Elle a yeu 8 xhames so 11 å consey. Ene candidate di cisse lisse la, Rosine Lefèbvre, a disfindou l' [[scolaedje do walon|sicolaedje do walon]] dins les scoles del comene. Elle end a cåzé dins s' videyo d' prezintåcion<ref>https://www.facebook.com/watch/?v=1596655531262824</ref>, dins ene videyo k' elle a fwait avou ene ôte candidate, Evelyne Charlier, po cåzer des scoles del comene<ref>https://www.facebook.com/watch/?v=1596655531262824</ref> et dins ene dierinne videyo avou tos les candidats di s' lisse<ref>https://www.facebook.com/watch/?v=389894530854701</ref>. Elle a stî relîte å consey, avou 271 vwès<ref>https://www.rtbf.be/elections-2024/communales/resultats/doische-5680</ref>. ==== A [[Fosse-li-Veye (rebanêye comene)|Fosse-li-Veye]] ==== Li lisse UD, k' a wangnî les vôtaedjes, s' a egadjî a porshure si ovraedje avou l' label [[Nosse comene dit OYI (label)|Nosse comene dit OYI]].<ref>[https://www.ud-fosses.be/_files/ugd/5a2b9b_9c35e995809943ae83b6016a35499924.pdf Programe del lisse UD], p. 3.</ref> ==== A [[Lidje]] ==== Li lisse do [[Pårti Socialisse (Beldjike)|Pårti Socialisse]] a noté dins s' programe ki, tot shuvant l' label [[Nosse comene dit OYI (label)|Nosse comene dit OYI]], elle aléve rafoirci l' sicolaedje des [[Mwaisse di scole|mwaisses et dames di scole]] a vni (les cis ki shuvnut les cours del [[Hôte Sicole del Veye di Lidje|sicole normåle del veye]], don). Ele vout eto acsegnî l' walon et s' tuzance ås eleves des ptitès scoles del veye.<ref>[https://www.willydemeyer.be/sites/willydemeyer.be/files/attachments/blog/programme_communales_def.pdf Programe do PS lidjwès], p. 53 : ''« Dans le cadre de l’opération « Ma commune dit awé », intensifier le programme de formation didactique au wallon. La culture et la langue wallonne feront l’objet d’une activité et d’un enseignement spécifique dans les écoles fondamentales. »''</ref> Li PS a-st arivé prumî et [[Willy Demeyer]], li tchîf di lisse, va dmorer mayeur.<ref>Julien Covolo, ''[https://www.rtbf.be/article/elections-communales-a-liege-les-premiers-resultats-tombent-pas-de-grand-bouleversement-pour-l-instant-11448120 Élections communales à Liège : Willy Demeyer réélu bourgmestre, vers une reconduction de la majorité PS-MR ?]'', sol waibe del [[RTBF]], 13 d' octôbe 2024.</ref> ==== A [[Måmdiy]] ==== Li lisse ''Alternative'' s' a egadjî a bouter po rafoirci l' aprindaedje do walon et do foclore del veye.<ref>Lisse ''Alternative'', ''[https://web.archive.org/web/20241215203225/https://alternative-2024.be/wp-content/uploads/2024/09/ALTERNATIVE_Programme-2024-WEB.pdf Notre programme 2024/30]'', p. 9.</ref> Li prezidint do [[Rweyå Club walon d' Måmdiy]], [[Jacques Remy-Paquay]], s' a prezinté so cisse lisse la. Il a stî relî å consey, avou 1218 vwès.<ref>https://www.rtbf.be/elections-2024/communales/resultats/malmedy-4960</ref> ==== A [[Nameur]] ==== I gn a yeu deus [[Riclame e walon|riclames e walon]] sol gazete ''[[L'Avenir]]'' (edicion d' Nameur) do semdi des [[Fiesses del Walonreye]], po des candidats do [[Mouvmint Rifômrece]]. Li prumire, al pådje 19, prezinte deus candidats, Loïc Demarteau (pol comene) et Marie-Frédérique Charles Antoine (pol province), et dit (tot roviant l' [[coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant]] : ''Bones fiesses a tortos''. Li deuzinme, al pådje 25, mostere tos les candidats al veye et dit : ''Bon' fiesse di Wallonie à tortos !''<ref>''[[L'Avenir]]'' (edicion d' Nameur), 107inme anêye, {{l°|216}}, semdi 14 di setimbe 2024.</ref> Dins leu programe po les vôtaedjes comunås, les mimbes del troke MR di Nameur dijhnut k' i volnut sotni li scolaedje et l' sipårdaedje do walon pa diferins moyéns.<ref>[https://namur.mr.be/wp-content/uploads/2024/09/Programme-MR-Namur.pdf Programe del troke MR di Nameur], p. 28 : ''« Soutenir l’apprentissage et la diffusion du wallon par diverses actions. »''</ref> [[Gérard Beaumont]], des [[Relîs Namurwès]], s' a prezinté sol lisse des [[Les Egadjîs|Egadjîs]] (pol comene). Il a fwait deus ptitès videyos sol walon lingaedje avou ene ôte candidate, Delphine Wrincq.<ref>[https://www.facebook.com/delphine.wrincq/videos/1015383893673664 Prumire pårteye], [https://www.facebook.com/delphine.wrincq/videos/550737267429884 deuzinme pårteye].</ref> Il a rçû 406 vwès, mins i n' a nén stî relî å consey.<ref>https://www.rtbf.be/elections-2024/communales/resultats/namur-5000</ref> ==== A [[Waime]] ==== Li lisse ''Waimes Avenir'' a dediyî on hagnon di s' programe å walon, tot djhant k' ele vout k' Waime ridjonde li label [[Nosse comene dit OYI (label)|Nosse comene dit OYI]].<ref>[https://www.waimesavenir.be Waibe del lisse ''Waimes Avenir''] : ''« Nous reconnaissons l'importance de préserver et de promouvoir notre langue locale, le wallon, qui fait partie intégrante de notre patrimoine culturel. C'est pourquoi nous soutiendrons les initiatives citoyennes visant à encourager l'utilisation du wallon dans notre communauté. En collaboration avec les écoles, nous soutiendrons des activités parascolaires en wallon, permettant aux jeunes générations de découvrir et d'apprécier leur langue régionale. Nous encouragerons également les événements culturels, tels que les roles, les pièces de théâtre et les lectures publiques en wallon, pour célébrer et revitaliser cette langue vivante. Nous souhaitons que la commune obtienne le label “ma commune dit oui au langue régionale” »</ref> Mins ele serè dins l' opôzicion pol termene a vni.<ref>https://www.rtbf.be/elections-2024/communales/waimes-4950</ref> ==== A [[Walin (rebanêye comene)|Walin]] ==== Li lisse ''« Avenir Communal »'' (lisse do mayeur) s' a egadjî a sotni les accions kè l' comene doet fé po l' label [[Nosse comene dit OYI (label)|Nosse comene dit OYI]] et, emey cesses-cile, les rescontes avou des walon-cåzants et les ocupaedjes sol walon dins les scoles.<ref>[https://web.archive.org/web/20241203120914/http://avenir-communal.be/WordPress/wp-content/uploads/2024/09/Avenir-Communal-Programme-%C3%89lections_Light.pdf Programe del lisse ''Avenir Communal''], p. 43 : « soutenir le projet “Me comëne dët oye” en faveur du wallon afin de mettre en valeur ce patrimoine culturel, notamment par l’organisation d’animations au sein de nos écoles »</ref> Li lisse a yeu 13 xhames so 19 å consey.<ref>https://www.rtbf.be/elections-2024/communales/resultats/walhain-1457</ref> Ene mimbe del lisse, Bernadette Vandenbosch, a metou l' walon å dvant-plan dins s' prezintåcion.<ref>[https://web.archive.org/web/20241203120914/http://avenir-communal.be/WordPress/wp-content/uploads/2024/09/Avenir-Communal-Programme-%C3%89lections_Light.pdf Programe del lisse ''Avenir Communal''], p. 31 : « J’aime la convivialité des commerces de proximité, les fêtes et les traditions de nos différents villages et l’usage du wallon qui fait partie de nos racines. »</ref> Elle a stî relîte å consey, avou 457 vwès. === Rizultats === Li novea consey del [[province di Lidje]] vout mete so pî on grand pôle åtoû do walon lingaedje. Si plan, ci sereut del diswalper ttåtoû do [[Muzêye do Vicaedje des Walons]].<ref>{{fr}} ''[https://web.archive.org/web/20250131015342/https://www.provincedeliege.be/sites/default/files/media/19432/D%C3%A9clarationdePolitiqueProvinciale20242030-ProvincedeLi%C3%A8ge-20250130.pdf Agir pour ne pas subir, anticiper pour maîtriser. Déclaration de politique provinciale 2024-20230 du Conseil provincial de Liège]'', 30 di djanvî 2025, p. 24 : ''« Le Musée de la Vie wallonne doit […] développer des synergies autour d’un Pôle Wallon (Langue et Folklore) avec la Bibliothèque dialectale du MVW, le Fonds d’histoire du Mouvement Wallon (MVW), le secteur Théâtre Wallon, le Musée Tchantchès et le Trianon. »''</ref> == Referinces eyet sourdants == <references/> {{Commons category|2024 Belgian local elections}} [[Categoreye:Politike]] [[Categoreye:2024]] [[Categoreye:Vôtaedjes]] ctr2hnyh7zjhjsfebxu1bh9steefh65 0 53306 428026 424028 2026-10-31T20:26:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428026 wikitext text/x-wiki '''''Lèyîz nos-åmes bin tchôdes''''' ('''Leyîz nos åmes bén tchôdes'''), c' est nouv [[powezeye]]s da [[Nicolas Defrecheux]] k' ont stî relîtes po fé on ptit [[live (po lére)|live]]. Il a parexhou po plou fiesti les deus cints ans d' l' oteur, e fevrî 2025, et po s' sovni des 150 ans di s' moirt, e decimbe 2024. == Eplaidaedje == Il a stî eplaidî e moes d' octôbe [[2024]] pal [[Siervice des Lingaedjes do Payis]] del [[Federåcion Walonreye-Brussele]], k' a stî cweri ces powinmes la dins l' edicion do cintenaire des ouves di Defrecheux eplaideye e [[1925]] pa [[Jean Haust]] et [[Charles Defrecheux]]. C' est l' troezinme pitit live e lingaedje do payis (li deuzinme e walon) k' a rexhou dins l' coleccion « ''[[Araedje di lére (djournêyes)|Fureur de Lire]]'' » (Araedje di lére). Pol moumint, il a stî saetchî a 8.450 egzimplaires. Ci live la est dné po rén a totes les djins k' el dimandnut. Insi, il est håyné et cossemé dins totes sôres d' evenmints åtoû do lingaedje walon. ISBN 978-2-390740-07-0 == Contnou == I gn a nouv powinmes dins l' ramexhnêye : # ''Mès deûs Lingadjes'' # ''On pindèdje di crama'' # ''Lès Rwènes dè Tchèstê d’ Sêve'' # ''Fé come li spér'' # ''Ås p’tits èt ås grands'' # ''Li neûr pan èt l’ blanke dorêye'' # ''Çou qu’on pout fé avou d’ l’êwe'' # ''Dinans-nos l’ min'' # ''[[Leyîz m' plorer (tchanson)|Lèyîz-m’ plorer]]'' Li tecse a stî rmetou dins l' dierinne modêye do [[sistinme Feller]] pa les djins del [[Bibioteke des Pårlers del Walonreye]] ey il est ratourné e francès vizon vizu (sol pådje di hintche). Li dessén del coviete a stî fwait pa l' årtisse brusselwesse Alice VDM. Li tite a stî saetchî foû do deuzinme powinme, ''On pindèdje di crama'' : <blockquote><i><poem>Si vos v’ mêlez di pôves diâles come nos-ôtes, Hoûtez, mon Diu, li priyîre qui dj’ va fé : « Po nos-inmer, '''lèyîz nos-åmes bin tchôdes''', Avoyîz-nos djôye, ovrèdje èt santé.</i><ref>Pådje 6.</ref></poem></i></blockquote> == Live odio == Les powinmes do live ont stî léjhous pa [[Baptiste Frankinet]] ey eredjistrés po fé on [[live odio]]. On les pout schoûter sol [[waibe (Daegntoele)|waibe]] ''[[Objectif plumes]]'' dal Federåcion Walonreye-Brussele u sol waibe Soundcloud. == Hårdêyes difoûtrinnes == * [https://objectifplumes.be/oeuvre/leyiz-nos-ames-bin-tchodes-laissez-nos-ames-bien-chaudes Aberweter l' pitit live] * [https://soundcloud.com/objectifplumes/lecture-de-leyiz-nos-ames-bin-tchodes-laissez-nos-ames-bien-chaudes-de-nicolas-defrecheux Schoûter l' eredjistrumint] == Sourdants == [[Categoreye:Lives e walon]] [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés]] 9yr0l9ozjmxfamdn6uynlk343kyfmbo 0 53312 428095 408718 2026-11-01T10:04:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428095 wikitext text/x-wiki {{Omonimeye}} * [[Prumire guere des scoles (Beldjike)]] * [[Deuzinme guere des scoles (Beldjike)]] 9mk2jy38wy0ygemfxicnd8sfp1r9tu2 0 53315 427574 408891 2026-10-31T18:51:11Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Deujhinme guere des scoles (Beldjike)]] viè [[Deuzinme guere des scoles (Beldjike)]] : rif. deuzinme, troezinme 408891 wikitext text/x-wiki {{po|Guere des scoles|Guere des scoles (discramiaedje)}} Li '''deujhinme guere des scoles''', e l' [[Beldjike]], fourit ene novele margaye politike inte disfindeus des scoles di l' estat et les cis des scoles [[catolike]]s. C' esteut aprume sol kesse des subzides ås deus rijheas d' acsegnmint. Ele si passa di [[1950]] a [[1959]]. Ele trova rexhowe avou l' [[pake po les scoles]]. == {{HD}} == Temonaedje d' ene sicolrece d' atenêye di 1947 a 1953 ezèz [[scoles di Bive]] ([https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2024-10-22_Sicole_di_Bive.pdf cours do 22 d' octôbe 2024]). [[Categoreye:Istwere del Beldjike|Guere des scoles 1]] [[Categoreye:Acsegnmint]] o9kobfgc5nkbqx9es2q2wwb4q1463r2 428052 427574 2026-11-01T09:57:08Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428052 wikitext text/x-wiki {{po|Guere des scoles|Guere des scoles (discramiaedje)}} Li '''deuzinme guere des scoles''', e l' [[Beldjike]], fourit ene novele margaye politike inte disfindeus des scoles di l' estat et les cis des scoles [[catolike]]s. C' esteut aprume sol kesse des subzides ås deus rijheas d' acsegnmint. Ele si passa di [[1950]] a [[1959]]. Ele trova rexhowe avou l' [[pake po les scoles]]. == {{HD}} == Temonaedje d' ene sicolrece d' atenêye di 1947 a 1953 ezèz [[scoles di Bive]] ([https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2024-10-22_Sicole_di_Bive.pdf cours do 22 d' octôbe 2024]). [[Categoreye:Istwere del Beldjike|Guere des scoles 1]] [[Categoreye:Acsegnmint]] q6xbqqo2u1v1ba5bnmx2mg9yfa6ga72 0 53343 427983 409065 2026-10-31T20:19:24Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427983 wikitext text/x-wiki '''''Œuvres poétiques wallonnes''''', c' est l' tite d' on scrinea d' troes plakes lazer k' a stî vindou e 2003 pal Province bedje nonnrece del Kipagneye di Djezus (pa les djezwites, d' abôrd). Eshonne, ces plakes la fwaiynut on [[live odio]] d' totes les ouves (arimés) di [[Jean Guillaume]]. == Contnou == * Prumire plake : ** Nouv powinmes relîs pa l' oteur (k' i les lét lu-minme) ** Eterviou di Jean Guillaume pal gaztî [[Pierre Dufaux]] (del [[RTBF]]) ** ''[[Padrî les hourêyes (arimés)|Pa-drî l's-uréyes]]'' lî pa [[Victor George]] * Deuzinme plake : ** ''[[Disk' å solea (arimés)|Djusqu'au solia]]'' lî pa Jean Guillaume * Troezinme plake : ** ''[[Inte li vièspréye èt l' gnût (arimés)|Inte li vièspréye èt l' gnût]]'' lî pa Jean Guillaume ** ''[[Grègnes d'awous´ (arimés)|Grègnes d'awous´]]'' lî pa Jean Guillaume ** ''[[Årzeye (arimés)|Aurzîye]]'' lî pa Jean Guillaume == Pitit live == I gn a eto on ptit live dins l' sicrinea, avou * ene biyografeye, * ene bibiografeye, * des sovnis racontés pa [[Victor George]] (sicrîts li 13 di fevrî 2001) * on boket d' on cåzaedje di [[Arthur Masson]], fwait pol radio INR a Nameur, li 27 di fevrî 1953 (c' est on corwaitaedje foirt sincieus del powezeye da Jean Guillaume), * epwis des bokets d' sicrijheus u d' ricwereus : [[Willy Bal]] ki cåze di ''[[Disk' å solea (arimés)|Djusqu'au solia]]'', [[Maurice Piron]] ki cåze di ''[[Grègnes d'awous´ (arimés)|Grègnes d'awous´]]'', [[Albert Henry]] ki cåze d'''[[Årzeye (arimés)|Aurzîye]]''. [[Categoreye:Lives odio]] 5b9qroda6nac0yuigudob7vq0dpluya 0 53479 428038 427183 2026-10-31T20:28:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428038 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == === Etrevéns a vey avou l' walon === * [[Fiesse ås lingaedjes walons]]: ça a stî li 24 di may a Nameur. :{{fr}} [https://livre.cfwb.be/activites/tous-publics/fete-aux-langues-de-wallonie Programe] ==== Lives e walon ==== Lives rexhous e 2025 : * ''[[On-z-a hapé Popol]] !'' ([[Jacques Warnier]]) * [[Li djoû k' Monsieu a rivnou (roman)|Li djoû k' Monsieu a rivnou]] / ''[[Li djoû qu' Monsieû a rivnou]]'' (deus modêyes) ([[Lorint Hendschel]]) * ''[[Maurice Carême en wallon (live)]]'' (les [[Relîs Namurwès]]) (eplaidaedje Tétras Lyre)<ref>https://www.librel.be/livre/9782930685724-maurice-careme-en-wallon-edition-bilingue-careme-maurice/</ref> * ''C'èsteûve ayîr à Riène'' (Rose-Marie Gérard) * ''[[Homo sapiens (powinmes)|Homo sapiens]]'' ([[Jacques Desmet]]) * ''Châlèrwè'' ([[Jean Robaey]]) * [[Tchôtès cindes (powinmes et studia)|Tchôdès cindes]] ([[Jean Guillaume]], eplaidî pa [[Bernard Thiry]] tôme 1 et 2)<ref>https://sllwallonnes.com/tchotes-cindes-jean-guillaume/</ref> * ''Mouhagne'' (binde d' imådjes di [[Dany Tihon]], [[Yvan Petitjean]] et [[André Liégeois]], a l' après do roman ''Le Pain noir'' da [[Hubert Krains]]) * ''Mèchons'' ([[Jacques Desmet]]) * [[Saqwantès fauvirètes di d' Yute di d' ci (noveles)|Sacwantès fåviretes di houte did ci]] ([[Laurent Hendschel]]) * ''On djoû d’ fôre à Cînè'' ([[Arthur Potier]]) * ''Poèmes wallons'' ([[Arthur Potier]]) * ''[[Èl famîye Walmère (live di sinnetes)|Èl famîye Walmère]]'' ([[Jean Goffart]]) * ''[[Quand l' keûr vout scrîre…]]'' ([[Anne-Marie François]]) * ''[[Ène niût di tous lès diâles]]'' ([[Anne Blampain]]) * ''[[Li clapante fåve da Dajaji, li p'tit cok]]'' ([[Jacques Warnier]] et Alain Triffoux) * ''[[Li Châle (sovnances)|Li Châle]]'' ([[Joselyne Mostenne]]) * [[Si Bèrtri nous-êrt conté (tecses et studia)|Si Bietris nos ere conté]] ([[Jean-Marie Delcroix]]) * ''De l’Aurore au crépuscule : 70 ans d’ powézèyes èt d’ tchansons'' ([[Raymond Thomas]]) ==== Lives e francès kissemé d' walon ==== * [[Gare à toi, Pépé Crochet (live d' imådjes)]] ==== Lives et studias sol walon ==== * [[Baptiste Frankinet]], ''Nicolas Defrecheux. Le bicentenaire d'un auteur wallon''<ref>https://lamiroy.net/collections/a-paraitre/products/larticle-51-nicolas-defrecheux</ref> * [[Baptiste Frankinet]], ''Qué novèle ? Apprendre le wallon liégeois'' (vol. 3, sol codjowaedje)<ref>https://www.librel.be/livre/9782390102281-que-novele-apprendre-le-wallon-liegeois-volume-3-la-conjugaison-xxx/</ref> * [[Chantal Denis]], [[Franwal di Nameur]] (replaidaedje des [[Noir Dessin Production]]) * [[Noûmots walons (live)|Noûmots walons]] (Federåcion Walonreye-Brussele) * [https://lucyin.walon.org/guerni/Mots%20avou%20H%20(studia).pdf Eredjistrumints comintés so ene grosse cintinne di mots avou li scrijha H après Lidje] ([[Lucyin Mahin]]) * [[Romain Berger]], ''« Pratiques et outils pour la transmission du wallon. Le cas de la Haute École de la ville de Liège »'', gazete ''Bien Dire et Bien Aprandre'', {{l°|40}}<ref>https://librairie-edition-scientifique.univ-lille.fr/bdba40.html</ref> * [[Franwal di Måmdiy et Waime]] (tôme I: letes A-E) ==== Pris ==== * [[Pris Émile Lempereur]] : [[Jean-Marie Kajdanski]] po ''« L’afant dés-iôs »''<ref>''[https://le-carnet-et-les-instants.net/2025/05/26/prix-emile-lempereur-2025/ « Prix Émile Lempereur 2025 : le lauréat »]'', dins [[Li Cayé et les Courts Tins]], 26 di may 2025.</ref> * Prix Mireille & Pierrot Habets ([[Blegné]])<ref>''[https://le-carnet-et-les-instants.net/2025/09/22/prix-mireille-et-pierrot-habets-2025/ « Prix Mireille & Pierrot Habets 2025 : les lauréats »]'', dins [[Li Cayé et les Courts Tins]], 22 di setimbe 2025.</ref> : ** Prumî pris : [[Jacques Warnier]] po ''Li grand bwès so lès plantches'' ** Deuzinme pris : [[Gilles Valoir]] po ''Po nos-ôtes'' ** Troezinme pris : [[Baptiste Frankinet]] po ''Li mohone dè vî så'' ** Pris d' ecoraedjmint : [[Brigitte Werisse]] po ''Vos volez rire ou tûzer on po ?'' * [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele]] (« Espiègles ») : ** Prôze : [[Laurent Hendschel]] po ''[[Li djoû k' Monsieu a rivnou (roman)|Li djoû qu' Monsieû a rivnou]]'' ** Prumî scrijhaedje : [[Philippe Gillet]] po ''Alice'' * [[On scrijheu, on djheu (bate)|Bate «On scrijheu, on djheu»]] ** Pris d' sicrijhaedje : [[Jean-Luc Vigneux]] po ''No scret'' ** Pris d' recitaedje : mitan mitan po [[Jacques Dupuich]], [[Florent Hodeige]] et [[Noé Trillet]] ** Mincions d' recitaedje : [[René Mairy]], [[Xavier Nys]] et [[Delphine Wiernicki-Vigneux]] ** Pris d' l' oridjinålté (pol sicrijhaedje) : [[Annick Fréson]] ==== Teyåte e walon ==== Patrick Leterme monta on nouzome operå a pårti do powinme «[[Li moirt di l' åbe]]» da [[Hinri Simon]]. On l' pout asteure [https://www.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_kNV78f4SQQTJT0OZjT_-wtoEsaijWr1G0 schoûter so VoBuze]. ==== Tchanson e walon ==== Bate di tchansons e walon: li 24 di may a Nameur (avou l' [[fiesse ås lingaedjes walons]]). Tins del [[Fiesse ås lingaedjes walons]], li [[Siervice des Lingaedjes do Payis]] a dné des tåvleus avou bråmint des tchansons et des alboms e walon k' on pout trover so [[YouTube (waibe)|YouTube]] (et so d' ôtès waibes come Spotify, Deezer, Bancamp…).<ref>[https://livre.cfwb.be/fileadmin/sites/lali/uploads/Document/Activites/FALW/2025/campagne_repertoires.pdf Vey les tåvleus do Siervice des Lingaedjes do Payis.]</ref> Novelès tchansons : * ''Di vos a mi'' ([[Jean-Pierre Darras]])<ref>Pol moumint, on n' el pout etinde ki [https://www.facebook.com/reel/833635892972265/ so Fesse-bok] et [https://www.youtube.com/watch?v=UxAXD0KvgSQ so YouTube].</ref> * ''Tchantchès Get Up Et Nanesska'' (Les Fous Du Roi)<ref>https://www.discogs.com/fr/master/3757164-Les-Fous-Du-Roi-Li%C3%A9ge-Ann%C3%A9es-Z%C3%A9ro</ref> === Etrevéns a vey avou l' Walonreye === Kéke candjmints dins l' acsegnmint, ki les profs n' estént nén trop d' acoird avou (come les minmes cours po tertos e prumire sigondaire, li pinsion a 67 ans). === Etrevéns a vey avou l' Beldjike === [[31 di djanvî]]: acoird so on novea govienmint pol Beldjike (5 pårtis, des nåcionalisses flaminds ås socialisses flaminds, e passant pa les liberås et les catolikes walons). === Ôtes etrevéns === E moes d' djanvî, acoird d' [[ahote-feu]] après 15 moes del [[guere di Gaza]] avou discandjes di prijhnîs et d' ostaedjes. Mins l' macsådaedje riprind a pårti do 1î d' måss disk' e moes d' octôbe (57.000 moirts et 140.000 coixhîs, avou des dijhinnes di moirts di [[pômagne]]). Israyel eyet l' [[Hamasse]] discandjèt des prijhnîs e moes d' octôbe (c' est les dierins do Hamasse). Mins les bombårdumints continouwnut e decimbe, mågré on plan d' «Påye» leyonin, toirtchî pa [[Donald Trump]], sins l' [[Union Uropeyinne]]. Fén djanvî li [[M23 (mouvmint årmé)|M23]] prind [[Goma]], li mwaisse veye del [[province do Kivou bijhrece]]. Li [[guere d' Oucrinne]] si porshût, mins todi dpus a l' avantaedje des Rûsses. == Ont vnou å monde ciste anêye la == == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[13 di djanvî]] : [[Albert Delvaux]] * [[30 di djanvî]] : [[Louis Marcelle]] * [[5 di setimbe]] : [[Ernest Benoit]] * [[23 d' octôbe]] : [[Achille Goethals]] * [[27 d' octôbe]] : [[Liliane Groulard]] * [[12 di nôvimbe]] : [[Christine Decock]] * [[30 di nôvimbe]] : [[Émile Hesbois]] * [[26 di decimbe]] : [[Yvon Barbazon]] * [[31 di decimbe]] : [[Paul Gilles]] === Ôtès djins === * [[7 di djanvî]]: [[Jean-Marie Le Pen]] * [[13 di may]]: [[José Mujica]] * [[28 di decimbe]]: [[Brigitte Bardot]] == Sourdants == [[Categoreye:Date]] f0denvi3em3rk90myll6ktgmfd0wgvm 0 53528 428327 410748 2026-11-01T10:47:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428327 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Wastea des Rwès.jpg|thumb|Wastea des Rwès (Walonreye, 2022)]] Li '''fiesse des Rwès''', u li '''djoû des rwès''' ou tot bounmint, '''les Rwès'''<ref>Po dpus d' racsegnes, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=3&alw_page=313 notule '''3''' 189].</ref>, c' est ene [[fiesse]] [[catolike]] ki rmimbere l' arivêye des [[Rwès mådjes]] al [[creche]]. C' est l' [[6 di djanvî]]. == E l' rilidjon == E l' Beldjike, li fiestixhaedje rilidjeus ni s' fwait nén l' 6 di djanvî, si c' est èn [[ovråve djoû]]. Adon, li messe del fiesse des rwès si fwait li deuzinme dimegne après [[Noyé]]. Mins gn a des payis la ki l' 6 di djanvî, c' est on [[fiesse-djoû]] come, boutans: l' [[Espagne]], li [[Suwede]] eyet l' [[Pologne]]. == Fiestixhaedje == On fwait on wastea, avou ene [[feve]] (nén cûte) å mitan. On preye les parints al [[shijhe]]. Li ci k' atrape li feve dins s' boket d' wastea est lomé li Rwè. On fwait on [[ban (di djoye)|ban]] por lu. Por leye si c' est ene kimere, ki dvént l' royinne. Li rwè si tchoezit ene rinne, u l' royinne on roy. == Dins les belès-letes e walon == [[Rodolphe Dedoyart]] endè djåze insi: <blockquote><i>Ciste anêye ci, po les Rwès, ça a stî kéctchôze ! On av fwait deus cougnous. Les cis d’ [[Råmont]] avént dschindou. Li [[bele tchambe|tchambe]] esteut plinne. Et kimint çki ça s’ a fwait ? C’ est l’ minme k’ a toumé so les deus [[feve]]s. (…) On-z a dmoré disca bén tård. Ene eure å matén. C’ esteut cåzu ene [[rinchinchete]].</i><ref>[[Ké novèle ?]] 2/1989, p. 13</ref></blockquote> Tant k' a [[Henri Van Cutsem]], i discrît ene ôte fiesse des rwès, a môde di djeu d' teyåte, divins s' roman «[[Mam'zèle Chôse]]»: <blockquote><i>Djulete Dublo aveut vnou avou s' [[grafofone]]. Elle a djouwé deus troes airs.(…)<br>Puski nos estans å complet, nos dalans côper l' wastea. Ashidoz vos ki dj' conte tertos. I n' fåt rovyî nolu. Ça fwait di-set. Fåt di-set bokets.(…) Mins divant d' comincî d' tirer les Rwès, est çk' on s' sovint co del muzike ? Ele tchante: <poem>Dj' a l' flûte a l' agnon Et des courts cotrons Mins des longuès fesses ''J'ai du mirliton, ton, ton.''</poem> On rprind l' erfrin tertos eshonne. Zabele bate el muzeure e bouxhant avou ses dognons sol cofe del machene a keude.<br>- Asteure, boune tchance a tolmonde.<BR>Zabele fwait l' toû del societé e prezintant des bokets d' wastea. Tchaeconk si sieve. Des cis ont rade mindjî : i vôrént bén awè l' feve. Des ôtes èn oiznut nén hagnî.<BR>Portant, c' est Båre ki vént d' sinti croxhî ene sacwè dins ene viye tchabote.<br>Ayayay, sondje-t ele, dji so trop viye. Foirt adroetmint, come si ele åreut yeu tossî, ele mete si mwin dvant s' boutche. Ele passe el feve a Leyon.<BR>Olala ! dit-st i, c' est mi k' est rwè.<br>On clatche des mwins et on creye : «Vive li Rwè ! Vive li Rwè !»<BR>On s' astampe, mwin droete levêye et rprinde e keur: «K' i vike tant k' on l' towe morblu! K' i vike tant k' on l' towe !»</i><ref>[[Henri Van Cutsem]], [[Mamjhele Tchôze (roman)]], pp 80-82 (avou kékes pitits candjmints).</ref></blockquote> Paraprès, gn a des soçneus ki doeynut djouwer on role. I s' vont tertos abiyî dins l' plaece do drî avou li Rwè et l' Royinne. Pu, après ene tchoke, ermoussî e l' [[bele tchambe]].<br>Padvant, c' est l' [[tchesse-tchén]], avou on tchapea ås deus coines, shuvou do mariaedje rweyå. Adon, les curieus s' astampnut et rboerler: «Vive li Rwè ! Vive el rinne !». Pu, al cawêye : el sicretaire ki poite on gros live et ene grande plome di cok; el muzicyin, ki tént on grand papî d' muzike; el coujhnî avou ene loce ey on grand blanc bobo so s' tiesse; l' ouxhlî avou ene clé d' cwårton et ene grande sere; el curé avou on rodje mocoe ey ene boesse al penêye; el [[kenler]], avou on pot et ene grande chope å mantche; el medcén avou s'-n espritchoûle. Po clôre li rîlêye, avou ene moumoute di rossea cabu di triviè so s' tiesse ey ene cazake avou ene bosse padvant ey ene padrî, c' est l' zozot do Rwè.<ref>Henri Van Cutsem, come cial ådzeu, pp 85.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Catolicisse]] [[Categoreye:Cronolodjeye]] [[Categoreye:Fiesses]] idfv0xptwq0jb73g1dh2p1myhnlyfg9 0 53539 428177 412685 2026-11-01T10:17:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428177 wikitext text/x-wiki '''Jean-Marie Le Pen''', c' esteut on [[politikî]] [[France|francès]], [[foite droete|estremisse di droete]]. == Vicåreye == C' est lu k' a-st askepyî li pårti «''Front national''» (F.N.). Mågré s' måfiyance (il a stî codåné 18 côps), il a parvinou å deuzinme toû des vôtaedjes pol prezidince e [[2002]]. == Tuzance walone == [[Imådje:Wa Berly André Magnans Walon.ogg|thumb|Rireye da André Berly so Le Pen]] [[André Berly]] a fwait on djeu d' mot inte li no di s' pårti et li [[F.N. di Hesta]] (tchanson riprinjhe divins li [[stroete plake]] «''[[Paskeyes (sitroete plake)|Paskèyes]]''»). <blockquote><i><poem>Dj' a-st oyou dire cial dierinnmint Ki si on n' trovéve nol arindjmint (avou les Flaminds) Nos pôréns aler rdjonde les Francès (…) Et Jean-Marie Le Pen N' a k' lu k' åreut boune mene. Lu ki sait k' a Hesta ossu Nos avans l' F.N., nondihu !</i></poem></blockquote> {{Commonscat|Jean-Marie Le Pen}} [[Categoreye:Rilomés Francès|Le Pen]] [[Categoreye:Politikîs d' foite droete|Le Pen]] q09ce8bxva4tma8i1rs0agvuxvwrqx0 0 53611 428323 415585 2026-11-01T10:45:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428323 wikitext text/x-wiki Li '''berdouxha d' Wed Zem''' u '''macsådaedje di Wed Zem''', ci fourit on [[berdouxha]] di Marokins (del veye et des tribus vijhenes) disconte des [[colnijhaedje|colons]] [[France|francès]] et ds ôtes [[Urope|uropeyins]] ki dmorént a [[Wed Zem]] ([[Marok]]). I s' passa li [[20 d' awousse]] [[1955]]. Po s' rivindjî, les tropes francesses ont rtouwé des meyes di djins e l' veye et dins les viyaedjes did ttåtoû.<ref>El Mati Belhadri, ''La tragédie d'Oued Zem, Le Haut Commissariat aux Anciens Résistants et Anciens Membres de l'Armée de Libération'', [[Rabat]], Marok, 2015, ISBN 978-9954-522-73-8, p. 87</ref> == Cotoû == Li 20 d' awousse 1953 (deus ans pus timpe), les Francès avént egzilé li zultan do Marok, [[Mawoumet V]] viè [[Madagascar]]. Tos les mouvmints d' rezistance s' avént prometou di fé des metingues di rclamaedjes pol deuzinme aniviersaire di si egzil. Les ocupants francès avént sogne des disdus dins les veyes, mins pinsént ki les campagnes estént coetes. Did la, li waire di policîs ni d' sôdårds a Wed Zem ci djoû la. Pus timpe dins l' anêye, [[Alla El Fassi]] (tchîf do pårti marokin pol dislaxhaedje, l' Isticlal) aveut rescontré [[Ahmed Ben Bella]] et [[Mohamed Boudiaf]] (deus tchîfs des rezistants aldjeryins) e l' [[Swisse]]. Les Aldjeryins avént prometou di fé des metingues disconte do colnijhaedje francès li minme djoû (li 20 d' awousse 1955). Onk des rotaedjes a miné å [[macsådaedje di Skicda]].<ref>El Mati Belhadri, come ådzeu, p. 87</ref> Les Marokins estént ki forbatént avou les Francès pol [[dislaxhaedje (politike)|dislaxhaedje]] do Marok. Les bates di dvizes kimincît podbon a [[Aix-les-Bains]] li 22 d' awousse (deus djoûs après l' bardouxha). == Disrôlmint == Li 18 d' awousse, troes revinteus do payis s' avént rashonné dins l' pitite veye vijhene di [[Boujaade]] po-z imprimer des [[trak (papî)|traks]] po les djins roter a Wed Zem li 20. Les papîs ont stî cossemés li 19 d' awousse al nute. Li 19 del djournêye, Boujaade s' aveut sorlevé (3 moirts des ene dijhinne di coixhîs dins les metingueus). Li 20 d' awousse, al dimeye di nouv (8e.30), les roteus, on meye di djins, avancixhît viè l' corin-veye, la k' les Uropeyins dmorént. I fourît rafoircis pa les djins des coulots marokins del veye, et pa des cis des troes tribus vijhenes, les Smaalas, les Bni-Xhiranes et les Bni-Smirs. Gn aveut nole rezistance, å cminçmint, ca les aides-djindåres marokins («moxhasnis») estént evoyes a Boujaade. Li gårnizon francesse aveut stî rilevêye li 20 di may 1955. Les responsåves ni savît espaitchî li flouxhe di djin di touwer tos les etrindjîs k' i rescontrént. Å 23 d' awousse, on è contéve 93.<ref>Li lisse des nos est dins l' live da El Mati Belhadri (ciddé ådzeu) p. 119-122.</ref> End åreut yeu di 160 a 200. Des dijhinnes di roteus ont stî touwés pa on militaire francès k' esteut ene djipe ki patrouyive li coulot uropeyin. Ene ôte intrêye a stî disfindowe pa on djindåre marokin dimoré fidele ås francès, k' a touwé ene dijhinne di djins. Al mene di fier d' Ayites Aamar, gn a yeu on cint d' revinteus d' touwés pa les disfindeus do buro do directeur. A pårti del dimeye di troes (14e.30), les tropes francesses ont-st arivé avou des tanks, et tirer so totes les djins, so les voyes et dvins les måjhons. Des [[paratchutisse]]s ont stî evoyîs po refoircî les tropes. Gn a yeu eto des avions d' tchesse ki tirént so tos les rabindlaedjes di djins. Tos ces rtouwaedjes la pås militaires francès (inte di zels des tirayeus senegalès) ont fwait des meyes di moirts.<ref>El Mati Belhadri, come ådzeu p. 81.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Revintreyes]] [[Categoreye:Colnijhaedje]] [[Categoreye:Marok]] [[Categoreye:Istwere do Marok]] jof1pq5sdvd919g1nwc736e61e2qcgm 0 53683 428287 411547 2026-11-01T10:38:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428287 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|Adofe II del Måtche}} '''Adolphe II de La Marck'''<ref>Li «II» vout dire ki c' est l' deuzinme Adofe a esse prince-eveke di Lidje, après Adofe 1î d' Waldek.</ref> u '''Adolf II von der Mark'''<ref>si mwaisse no, divant d' esse eveke di Lidje (sins l' «II»).</ref> ([[riwalnijhåve]] '''Adofe II del Måtche'''), ci fourit on [[prince-eveke]] di Lidje do [[4 d' avri]] [[1313]] disca s' moirt li [[3 d' nôvimbe]] [[1344]] (a [[Clermont-dzo-Hu]]). Il aveut skepyî e [[moes d' awousse]] [[1288]]. == Vicåreye == Come fi d' on prince del [[principåté almande del Måtche]] (''[[:de:Grafschaft Mark|Grafschaft Mark]]''), i skepia e crexha e l' Almagne d' asteure. Il intra ås curés, ey ava des posses di [[privot]] a [[Wômse]] (''Worms'') ey a [[Cologne]]. E [[1310]], il ala studyî a [[Orleyan]]. Pu divni eveke di Lidje e [[1313]]. Li [[18 di djun]] 1316, il sene li '''[[Påye di Fexhe]]''', la ki l' eveke doet aconter les rprezintants des veyes cwand i vout candjî ene sacwè, ki doet esse pol «bén do payis». Mins l' ome est foirt otoritaire. Si s' va-t i margayî avou les milices des [[bounès veyes]] ki lyi rprotchèt di n' nén codåner les flotches di ses rprezintants. Tantea k' i s' doet såver a [[Hu (veye)|Hu]], la k' i va dmoré refudjî po fé l' guere ås milices di [[1325]] a [[1331]]. C' est lu ki wangne cisse lûte la, ca il est aspoyî pa ses copleus des payis tîxhons, li [[principåté almande del Måtche|conte del Måtche]], di [[dutcheye di Djulé|duk di Djulé]] et l' ci d' [[dutcheye di Guele|Guele]]. Çou ki lyi permete di rivni a Lidje. Å cmince des anêyes [[1340]], il fwait l' guere a Djan III [[dutcheye do Braibant|do Braibant]], ki vneut d' sotni ene [[revintreye]] des Hutwès. Po sayî di rawè l' aspoya des [[bounès veyes]], et ridivni camaeråde avou les Hutwès ki l' avént edjîstré shijh ans å long, il acoirdêye li «lete des XXII», ki mete so pî li '''[[tribunå des XXII]]'''. C' esteut e [[moes d' djun]] [[1343]].<ref>{{fr}} Fred Stevens & [[Axel Tixhon]], ''L'Histoire de la Belgique pour les nuls'', Paris, 2010, ISBN 978-2-7540-1482-3, p. 76.</ref> == Sourdants et pî-notes == [[Categoreye:Princes-evekes di Lidje|de La Marck]] 8ucmu6p9vz031pv3mee59qj62l9uma1 0 53720 428023 414432 2026-10-31T20:26:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428023 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|On vikéve insi ol lêde parotche}}'' (etnotecses)}} {{Dizo-tite|On vikéve insi e l' laide pårotche}} '''On vikéve insi e l' laide pårotche''' ('''''On vikéve insi ol lêde parotche'''''), c' est ene rîlêye di catoize [[etnotecse]]s sicrîts pa [[Rodolphe Dedoyart]] et eplaidîs dins [[Ké novele ? (gazete)|Ké novele ?]] di [[1989]] a [[1992]]. == Tinmes == Les tinmes shuvèt a pô près l' ôre cronolodjike di l' anêye. * Prumî boket (Ké novele 1/89): uzances do [[novelan]]. * Deuzinme boket (Ké novele 2/89): les [[Rwès (fiesse)|Rwès]]; cåzaedjes del [[shijhe]]: [[emacralaedje]]s, les djins ki passèt dins les måjhons: li [[facteur]], li [[gorlî]], li [[costire]]. * Troezinme boket (Ké novele 3/89): li [[Tchandleuse]]; cåzaedjes del shijhe: les [[maladeye]]s, inte di zels, les [[mås d' sint]]; on tårdou [[ivier]]. * Cwatrinme boket (Ké novele 4/89): li [[grand feu]], les ovraedjes al måjhon e moes d' måss; amagnî des biesses e [[ståve]]. * Cénkinme boket (Ké novele 1/90): bataedje des grins å [[flayea]], cujhaedje des [[pwin]]s. * Shijhinme boket (Ké novele 2/90): bataedje do [[boure]], alaedje al [[fôre]], aprestaedje del [[dicåce]], grande [[bouwêye]]. * Setinme boket (Ké novele 3/90): ovraedjes al shijhe: [[texhaedje]], rifjhaedje des [[saetch]]s; matinêye do djoû del [[dicåce]]. * Ûtinme boket (Ké novele 4/90): [[dinner]] del dicåce; [[bal]] al nute avou les sôres di [[danse]]s. * Nouvinme boket (Ké novele 1/91): Ribanctaedje dins les måjhons après l' bal (di meynute a deus eures å matén); les [[rlaxhåde]]s (erzêyes); minaedje a l' [[ansene]]; [[mårsaedje]]s, plantaedje des [[crompire]]s; foyaedje des [[corti]]s. * Dijhinme boket (Ké novele 2/91): [[poenneuse samwinne]], les [[oûs d' Påke]], li prumî d' may: bagaedje des [[trecinsî]]s; [[Pintcosse]]: pelrinaedje [[Sint-Mon]] a [[Nassogne]]. * Onzinme boket (Ké novele 4/91): [[fenåjhe]]; [[noice]]s, noices di [[Bergueme]] ([[eclipe]] di [[1902]]). * Dozinme boket (Ké novele 1/92): uzances po on [[moirt]]. * Trazinme boket (Ké novele 2/92): ocupaedjes li [[dimegne]], [[porcession des sacramints]], [[awousse des dinrêyes]]. * Catoizinme boket (Ké novele 3/92): råyinne des [[crompire]]s et des [[betråle]]s, fabricaedje del [[sourcroûte]], [[Sint-Rmey]], [[Sint-Nicolai (fiesse)|Sint-Nicolai]], [[Noyé]]. [[Categoreye:Etnotecses e walon]] srzpb6mavjhzuyp0bjx4qbp2je2nntc 0 53740 427990 411967 2026-10-31T20:20:34Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427990 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} [[Imådje:Bruno De Wever 2011.jpg|vignette|269x269px|Foto da lu, e [[2011]].]] '''Bruno De Wever''', c' est èn [[istoryin]] k' a skepyî e [[1960]], a [[Mortsel]], åtoû d' [[Anverse (rebanêye comene)|Anverse]]. == Biyografeye == '''Bruno De Wever''' a nexhou dins ene famile nåcionålisse flaminde, come si ptit fré&nbsp;: [[Bart De Wever]]. D' ayeur, cwand il esteut djonne, il esteut mimbe do [[VNJ]], ene soce di djonnesse flamingante. Seulmint, avou ses studes a l' [[UGent]], i s' a distaetchî d' ciste ideyolodjeye la.<ref>https://web.archive.org/web/20150924095242/http://www.schamper.ugent.be/490/ik-heb-genoeg-nationalistische-pap-gegeten</ref> '''Bruno De Wever''' est peuprece e l' [[Flande]] po s' mestî&nbsp;: [[istoryin]]. Cwek' il a prindou s' pinsion al mitan di l' [[2023|anêye 2023]]. Il est rlomé po-z awè studyî les sotnaedjes di sacwants Flaminds avou l' [[Troezinme Reich]].<ref>https://www.demorgen.be/politiek/bruno-de-wever-vroeger-mochten-de-meningen-thuis-botsen-nu-vermijden-we-discussies~bfe695db/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> hajuvkjieu7ig5171e6afpi7lbgs4mb 0 53792 428353 412268 2026-11-01T10:51:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428353 wikitext text/x-wiki {{Djermon politike}} [[Imådje:Map korea english labels.png|vignette|Les deus Corêyes ni s' erconoxhnut nén l' onk l' ôte. Tchaeconk riclame l' deuzinme mitan[[France|'''&nbsp;''']]: çou k' est ene fôme di '''raloyisse'''. <br /><br /> Copadecô, i gn a des sayes po k' les deus s' rebannut. Ci pordjet ci a staté, do moens do costé del [[Corêye bijhrece|Bijhe-Corêye]], li [[1î d' djanvî]] [[2024]].<ref>https://edition.cnn.com/2023/12/31/asia/north-korea-reconciliation-south-korea-intl-hnk/index.html</ref>]] Li '''raloyisse''', c' est ene ideyolodjeye politike. L' adierça, c' est d' mete eshonne on payis, ubén onk di ses bokets, avou èn ôte. == Urope == === Beldjike === E l' [[Beldjike]], il egzistêye deus sôres di '''raloyisse&nbsp;''': ene avou l' [[Walonreye]] eyet l' ôte avou li [[Flande]]. El Nonne ireut a l' [[France]], li [[Frambråylisse]], tins k' el Bijhe ireut a l' [[Neyerlande]], li [[Neyerlambråylisse]]. === Cossovo === Li [[Cossovo]] s' a dislaxhî del [[Serbeye]], e [[2008]]. Mins nerén, sacwants dmorants d' laddé volnut s' ermete avou l' [[Albaneye]]. Dins ciste ancyinne redjon d' [[Serbeye]], on conte 93 djins d' etneye albanesse conte set po les ôtes, inte di yeusses les Siebes.<ref>https://www.afsusa.org/countries/kosovo/</ref> === Nouve-Yougoslaveye === Dinltins, i egzistéve on payis lomé [[Yougoslaveye|dinsi]]. I s' a cpårti, al fén do [[20inme sieke]], po dner, ouy'''[[France|&nbsp;]]''': li [[Bosneye]], li [[Cossovo]], li [[Crowaceye]], li [[Montenegro]], li [[Serbeye]] eyet li [[Sloveneye]]. Ene varyisté erclame ossu des rawetes di l' [[Albaneye]], del [[Bulgareye]], del [[Hongreye]] eyet del [[Roumaneye]].<ref>Campbell, J. C., Tomasevich, J., Milazzo, M. J., eyet Deakin, F. W. D. (1976). War and Revolution in Yugoslavia, 1941-1945: The Chetniks. ''The American Historical Review'', ''81''(4), 897. <nowiki>https://doi.org/10.2307/1864917</nowiki></ref> Dins li [[Yougoslåve (lingaedje)|lingaedje yougoslåve]], on-z el lome voltî li «'''[[France|&nbsp;]]Grande Serbeye[[France|&nbsp;]]'''». Ciste idêye la dmeure peuprece amon l' [[foite droete]] siebe.<ref>https://balkaninsight.com/extreme-right-organisations/serbia.php</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Politike]] ryh5t0zdrweerunzyz4vb6zmw9kt1ag 0 53899 427789 415625 2026-10-31T19:26:03Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427789 wikitext text/x-wiki <center>('''''[[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]''''') [[Govienmint Van Cauwenberghe II]] | '''Govienmint Di Rupo II''' | [[Govienmint Demotte I (Redjon walone)|Govienmint Demotte I]]</center><br /> Li '''Govienmint Di Rupo II''', c' est l' deuzinme govienmint del [[Redjon walone]] k' est miné pa [[Elio Di Rupo]]. Il a stî askepyî li [[6 d' octôbe]] [[2005]], tot shuvant l' [[Govienmint Van Cauwenberghe II]]. Come di djusse, [[Jean-Claude Van Cauwenberghe]] aveut demissioné. Mins nerén, il a stî dismetou li [[20 di djulete]] [[2007]]. Cåze di l' askepiaedje do [[Govienmint Demotte I (Redjon walone)|Govienmint Demotte I]]. [[Imådje:DiRupoII.png|vignette|Li '''govienmint Di Rupo II''' erprezintéve 48 des 75 sidjes do [[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]. Çou ki fwait ene mitan di pus ki 63%.]] == Mimbes == === Compôzicion === <center> {| class="wikitable" |+ !No (Pårti) !Tite !Fonccion !Date d' atake !Date di fén |- |[[Elio Di Rupo]] ([[PS]]) | colspan="2" |[[Minisse-prezidint]] | rowspan="9" |[[6 d' octôbe]] [[2005]] | rowspan="9" |[[20 di djulete]] [[2007]] |- |[[André Antoine]] ([[CDU]]) | rowspan="2" |[[Vice-prezidint]] |Minisse do Djîsse, des Transpoirts eyet do Diswalpaedje do teritwere |- |[[Michel Daerden]] ([[PS]]) |Minisse do Buddjet, del Boursete, di l' Ahesmint eyet do Patrimoenne |- |[[Marie Arena]] ([[PS]]) | rowspan="6" |[[Minisse]] |Minisse do Scolaedje |- |[[Philippe Courard]] ([[PS]]) |Minisse do Dvintrin eyet del Fonccion publike |- |[[Benoît Lutgen]] ([[CDU]]) |Minisse di l' Agricoûteure, del Campagne, di l' Evironmint eyet do Tourisse |- |[[Jean-Claude Marcourt]] ([[PS]]) |Minisse di l' Economeye, di l' Ovraedje eyet do Handele difoûtrin |- |[[Marie-Dominique Simonet]] ([[CDU]]) |Minisse del Ricwerance, des Novelès tecnolodjeyes eyet des Rlåcions difoûtrinnes |- |[[Christiane Vienne]] ([[PS]]) |Minisse del Santé, di l' Accion sociåle eyet di l' Ewalisté des Tchances |} </center> == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Govienmints del Redjon walone]] genvddqm3v7glimilhlrrc0aq8hv47p 0 53900 427777 415637 2026-10-31T19:24:03Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427777 wikitext text/x-wiki <center>('''''[[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]''''') [[Govienmint Van Cauwenberghe I]] | '''Govienmint Van Cauwenberghe II''' | [[Govienmint Di Rupo II]]</center><br /> Li '''Govienmint Van Cauwenberghe II''', c' est l' deuzinme govienmint del [[Redjon walone]] k' est miné pa [[Jean-Claude Van Cauwenberghe]]. Il a stî askepyî li [[27 di djulete]] [[2004]], tot shuvant l' [[Govienmint Van Cauwenberghe I]]. Mins nerén, il a stî dismetou li [[6 d' octôbe]] [[2005]]. Cåze del demission då minisse-prezidint. [[Imådje:VanCauwenbergheII.png|vignette|Li '''govienmint Van Cauwenberghe II''' erprezintéve 48 des 75 sidjes do [[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]. Çou ki fwait ene mitan di pus ki 63%.]] == Mimbes == === Compôzicion === <center> {| class="wikitable" |+ !No (Pårti) !Tite !Fonccion !Date d' atake !Date di fén |- |[[Jean-Claude Van Cauwenberghe]] ([[PS]]) | colspan="2" |[[Minisse-prezidint]] | rowspan="9" |[[6 d' octôbe]] [[2005]] | rowspan="9" |[[20 di djulete]] [[2007]] |- |[[André Antoine]] ([[CDU]]) | rowspan="2" |[[Vice-prezidint]] |Minisse do Djîsse, des Transpoirts eyet do Diswalpaedje do teritwere |- |[[Michel Daerden]] ([[PS]]) |Minisse do Buddjet, del Boursete, di l' Ahesmint eyet do Patrimoenne |- |[[Marie Arena]] ([[PS]]) | rowspan="6" |[[Minisse]] |Minisse do Scolaedje |- |[[Philippe Courard]] ([[PS]]) |Minisse do Dvintrin eyet del Fonccion publike |- |[[Benoît Lutgen]] ([[CDU]]) |Minisse di l' Agricoûteure, del Campagne, di l' Evironmint eyet do Tourisse |- |[[Jean-Claude Marcourt]] ([[PS]]) |Minisse di l' Economeye eyet di l' Ovraedje |- |[[Marie-Dominique Simonet]] ([[CDU]]) |Minisse del Ricwerance, des Novelès tecnolodjeyes eyet des Rlåcions difoûtrinnes |- |[[Christiane Vienne]] ([[PS]]) |Minisse del Santé, di l' Accion sociåle eyet di l' Ewalisté des Tchances |} </center> == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Govienmints del Redjon walone]] ax6ff85b87obq68lkrg6f3h3qvwlh0q 0 53925 428288 418501 2026-11-01T10:38:50Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428288 wikitext text/x-wiki Li '''ratournaedje odiovizuwel''', c' est l' dominne del traduccion des contnous mediatikes, å pus sovint d' on lingaedje a èn ôte. Télcôp, ça pout esse dins l' minme lingaedje ubén ça pout sey on ratournaedje tuzançrece eto. == Môdes == === Doblaedje === Li '''doblaedje''', c' est l' manire di tradure avou l' ci k' on candje les vwès d' oridjene. On radjoute, al plaece di zels, des vwès des djins do lingaedje adiercî. C' est l' tecnike d' ermetaedje li pus peuprece amon l' monde [[francès-cåzant]], mins eto [[Almand (lingaedje)|almand-cåzant]]. Ci-ci, c' est l' pus grand mårtchî d' l' [[Urope]], tot-z el rwaitant.<ref name=":0">https://translit.com/blog/translating-films-use-dubbing-voiceover-subtitles-around-world/</ref> Po ene pekêye di lingaedjes, il egzistêye diferinnès sôres. Èn egzimpe, c' est les troes lingaedjes romans les pus djåzés daegnrece&nbsp;: li [[Francès (lingaedje)|francès]], li [[Portuguès (lingaedje)|portuguès]] eyet li [[Espagnol (lingaedje)|spagnol]]. Ces troes la ont deus varyistés ki dpindnut des continints&nbsp;: ene po l' [[Urope]] ey ene deuzinme po les [[Amerike|Amerikes]].<ref name=":0" /><ref>https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/UsefulNotes/SpanishDubbing</ref><ref>https://web.archive.org/web/20250712031351/https://voiceoverfrench.com/blog/differences-between-european-and-canadian-french-explained</ref> === Dizeu-vwès === Li '''dzeu-vwès''', c' est cwand on leye les vwès do lingaedje oridjinå, mins k' on stitche li lingaedje adiercî ådzeu, tot metant ès volume pus foirt. On-z el ritrouve foiravant dins les payis slaves, metans l' [[Rûsseye]].<ref>https://www.tridindia.com/blog/why-is-russian-voice-over-so-important/</ref> Cwek' dins l' monde [[francès-cåzant]], on-z voet ostant l' '''doblaedje''', on ôt li '''dzeu-vwès''' dins les [[Tévévicance|tévévicances]], u co dins les [[Fime di racsegne|fimes di racsegnes]].<ref>https://nellyrebibo.com/en/voice-over/french-voice-over/</ref> === Dizo-tites === Les '''dzo-tites''' sont djenerålmint uzés dins les payis djermanikes, åré dé les [[Almand (lingaedje)|almand-cåzants]]. Fåt dire k' les ouves sont sovint e-n [[Inglès (lingaedje)|inglès]] eyet k' les lingaedjes djermanikes î sont mo djondants.<ref>https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14790718.2017.1350185#d1e630</ref> Amon les lingaedjes coinreces del Walonreye, li contnou sont sovint rmetous e [[Francès (lingaedje)|francès]] avou ci djinre di tecse. La ossu k' on riscrit li parlaedje, sins candjî d' lingaedje, otomaticmint dins ci dominne ci. == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Ratournaedjes]] [[Categoreye:Linwince]] [[Categoreye:Medias]] tmcw9lhdflx1byilkp698mx8w1v5wv6 0 54015 428159 414500 2026-11-01T10:14:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428159 wikitext text/x-wiki On '''pårti politike''', c' est ene trope di djins ki disfindèt li minme sôre d' idêyes politike, sovint å livea d' on [[dislaxhî payis]]. == Pårtixhaedje des pårtis politikes == On dispårtixh sovint les pårtis politikes insi: * les [[pårtis d' droete]] ki sotnèt l' sistinme [[capitalisse]]. * les [[pårtis d' hintche]] u d' [[pårti d' gåtche|gåtche]], ki sont pol [[socialisse]]. * les [[pårtis do mitan]], ki sont inte les deus. Les pårtis aschativeus, c' est les cis metous ås estremes dibouts di l' etchikî politike. * li [[foite droete]] ki sont po les [[dictateure]]s * li [[foite gåtche]] ki vôreut ki ç' sereut les ovrîs les mwaisses do payis. El deuzinme mitan do 20inme sieke, gn a-st avou eto des [[pårtis ecolodjike]]. Divins sacwants payis, gn a des [[pårtis redjonalisses]], kécfeye [[dislaxhiveus]]. [[Categoreye:Politike]] 8w3uvide5h0f2x1fudtc7qrx2w4d9sc 0 54107 427931 416292 2026-10-31T20:05:05Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427931 wikitext text/x-wiki El '''dobe cawete -ieus''', c' est ene [[dobe cawete]] d' [[addjectif]]s (ki plèt divni des [[sustantif]]s) fwaite del [[cawete -eus]] avou on [[ristitchete|ristitchî Y]]. == Tcherpetaedje == Sacwants vnèt d' on [[viebe del troezinme troke]] ([[dobe cawete -yî|dobe cawete -'''y'''î]]). : spep'''y'''î => [[Wikt:spepieus|spep'''i'''eus]]. Dins sacwants cas, li ristitchete Y provént d' on [[rbetchfessaedje]]. : s'''y'''ince => *sinc'''y'''- + eus => [[Wikt:sincieus|sinc'''i'''eus]]. =={{HDs}}== Mots avou l' dobe cawete -ieus ki sont dedja sol [[Wiccionaire]] * [[Wikt:Categoreye:Addjectifs do walon avou l' dobe cawete -ieus|Sacwants addjectifs avou l' dobe cawete -ieus]] * [[Wikt:Categoreye:Sustantifs do walon avou l' dobe cawete -ieus|Sacwants sustantifs avou l' dobe cawete -ieus]] [[Categoreye:Cawetes do walon]] t7ba9k3b98w45gticprj33pntvm0ylo 0 54108 427400 416287 2026-10-31T18:27:41Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Troejhinme troke di viebes e walon]] vers [[Troezinme troke di viebes e walon]] 427400 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Troezinme troke di viebes e walon]] mjyovu7mknhoqoarwh8xfh3kg4ablw1 0 54127 428330 420380 2026-11-01T10:47:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428330 wikitext text/x-wiki [[Imådje:ПЕТР 1.jpg|thumb]] '''Pire li Grand''' u '''Pire prumî d' Rûsseye''', ça a stî li [[tsår]] li pus rlomé del [[Rûsseye]]. I skepia e [[1672]] et mora e [[1725]]. Il est rindjî å '''limero 91''' des djins les pus inflouwinnes di l' [[Istwere]] dins l' [[djivêye Michael Hart]]. == Vicåreye == Si pa mora k' i n' aveut k' 4 ans (e 1676), et c' est s' dimeye sour Sofiye ki tna l' redjince disca 1689. Å moumint k' i divna [[impreur]], li Rûsseye esteut èn eriré payis, des siekes pus tårdou ki l' Urope coûtchantrece dins cåzu tos les dominnes. E [[1697]] et [[1698]], Pire li grand, acpagnté d' a pô près 250 djins, fijha on grand voyaedje e l' Urope, mins anonimmint (i s' fijheut lomer Pyotr Mikhaylov). I bouta come [[tcheptî]] d' [[batea]] e l' [[Holande]], et come doker e l' [[Inglutere]]. I studia l' [[årmurreye]] e l' [[Prûsse]]. I vizita des [[oujhene]]s, des scoles, des arsunås. I intra minme a ene ashyinne do pårlumint inglès. C' est çou k' on loma: «el grande ambassåde». <center>'''Sovnance di s' passaedje e l' Holande dins l' estaloe d' Misterdam''' <gallery> Daniel Maclise Peter I in Deptford - 1857.jpg|come tcherpetî d' batea e l' Holande Gedenksteen peter de grote admiraliteitslijnbaan amsterdam.jpg|sovni di s' passaedje e l' Holande Peter I in 1697-98.jpg|moussî a marén Tsaar Peter de Grote in Zaandam, 1697 Peter in Saardam Pierre à Saardam (titel op object), RP-P-OB-82.916.jpg|boutant come munujhî Tsaar Peter de Grote bestudeert in zijn huisje een scheepstekening, 1697, RP-P-OB-82.915.jpg|studiant on batea </gallery></center> Rarivé e l' Rûsseye, il ataca a tot candjî dins l' payis, po sayî d' el "coûtchantijhî (li rinde come l' Urope coûtchantrece). Mins gn aveut des mantches a mete, et ses rfômes ni fourît nén bén ascoyeyes des djins. Si politike difoûtrinne esta foirt gueriveuse. I vleut alårdji l' Rûsseye di tos les costés. A [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]], i s' ala bate disconte l' [[Impire trouk]]. I lzî rprinda [[Azov]] e 1696. Mins al fén, les Trouks lyi rprindît e 1711. A Bijhe, i fjha l' guere al [[Suwede]], ene pouxhance militaire di ces trevéns la. Årvier di çou ki s' passa avou les Trouks, i fourit batou å cmince (batreye di Narva, 1700). Mins i rbastixha si årmêye, et vinkixha les Suwedwès al batreye di Poltova (1709). Li Rûsseye wangna insi l' [[Estoneye]] et l' [[Litwaneye]], eyet ene lådje pîce di tere dilé l' [[Finlande]]. Çou ki lyi dna ene intrêye sol [[Mer Baltike]], ey insi ene « poite eviè l’ Urope ». So les boirds di l’ Aiwe di Neva, i bastixha ene novele veye k’ i loma a s’ no : [[Sint-Petesbork]]. Ki divna li mwaisse veye del Rûsseye estô d’ [[Moscou]] l’ an 1712.<ref name=":0">[[Djivêye Michael Hart]], pp. 473-478.</ref> [[Imådje:Louis Hersent - Peter I of Russia and Louis XV of France.jpg|thumb|Pire li Grand et Louwis XV di France, efant]] A pårti do moes d' djanvî [[1716]], et disk' å moes d' octôbe [[1717]], i rvoyaedja e l' Urope coûtchantrece, mitan po des rescontes diplomatikes, mitan po des vizites di [[tuzance]]. C' est çou k' on-z a lomé li deuzinme ambassåde. Il ariva a Misterdam e moes d' decimbe 1716. E moes d' avri 1717, i porshuva s' voyaedje eviè les [[Bas Payis otrichyins]]. Mins dandjreus pal [[Flande]], pusk' il avna a [[Dongléjhe]] ([[Dunkere]]). Pu porshuve so Paris, la k' i rescontra li rwè [[Louwis XV di France]], k' esteut co efant. So s' voye po-z eraler e l' Holande, i prinda les bagns a [[Spå]], divant di rdjonde [[Måstraik]], pu Misterdam, la k' il esteut seur po siner on traitî avou l' [[Prûsse]] et l' [[France]] li 15 d' awousse.<ref>{{en}} [[:en:Peter_the_Great|Wikipedia inglès]]</ref> Sorlon [[Joseph Dethy]], il åreut passé pa [[Nameur (veye)|Nameur]]<ref name=":1">[[Djan-Bietrumé Picård (teyåte)]] Ake I, sinne 3.</ref>, dandjreus sol voye inte Paris et [[Spå]]. Come i cwita l' France li [[21 di djun]] 1717<ref>{{fr}} [https://www.chateauversailles.fr waibe do tchestea d' Versaye]</ref>, ey esse a [[Spå]] li [[28 di djun]]<ref>{{fr}} [https://www.rtbf.be/article/spa-va-celebrer-les-300-ans-du-sejour-du-tsar-de-russie-pierre-le-grand-9536517 sol waibe di l' RTBF]</ref>, il åreut polou esse a Nameur diviè l' 25 di djun 1717.<ref>D' ostant ki, di ç' tins la, il aveut polou vni e batea a pårti di [[Sdan]], tot shuvant [[Mouze]], disca Lidje, et rmonter l' [[aiwe d' Oûte]] po-z aprepyî Spå. Adon, passer pa Nameur, la k' i n' aveut nole rujhe politike, poy k' il aveut ddja vizité les [[Bas Payis otrichyins]] tot alant d' Misterdam a Paris, tot passant pa Dunkerke (ossu dandjreus e batea, tot do long del coisse).</ref> Inte Spå et Måstraik, la k' il esteut li 27 di djulete 1717,<ref>{{nl}} [[:nl:Peter_I_van_Rusland|Wikipedia neyerlandès]]</ref> il est probåbe k' i vizita li [[Principåté d' Lidje]]. == Shuvance == C’ est bråmint a cåze di lu ki l’ Rûsseye aléve divni ene pouxhance e l’ Urope ey e l’ Azeye. On rmete sovint si accion di « coûtchantijhaedje » del Rûsseye al politike des zultans otomans do minme trevén istorike. Mågré ki l’ Tourkeye esteut bråmint pus avanceye culturelmint ki l’ Rûsseye, ele dimora co lontins èn estat sins grande avanceye politike et tecnikes. Ey insi piede si prumiristé so tote li Noere Mer ey e l’ Mîtrinne Azeye, tos payis k’ alént divni rûsses.<ref name=":0" /> == Rapoirt avou l’ Walonreye == [[Imådje:Spa Belgique 10.jpg|thumb|Poujhon Pire li Grand a Spå]] === Dins les nos d’ plaece === Gn a on poujhon a Spå ki s’ lome todi « Poujhon Pire li Grand ». Il î vna e [[1717]] tins di s' vizite del [[Principåté d' Lidje]] === Dins les belès-letes e walon === On cåze k’ il åreut passé a Nameur dins [[Djan-Bietrumé Picård (teyåte)]]. <blockquote><i> Come tolmonde, nos voléns vey l' impreur Pire li Grand<br>Ki s' pormoennéve dins l' veye tot waitant les botikes.</i><ref name=":1" /></blockquote> Mins ça n’ a nén stî aveuri, shonne-t i. == Sourdants == {{Commonscat|Peter I of Russia}} [[Categoreye:Rilomés Rûsses]] [[Categoreye:Rwès et impreurs]] nxk1amwp934sni522bb7jgct55z9ym3 14 54220 428374 417167 2026-11-01T11:20:13Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Categoreye:Såjhons del deujhinme divizion do fotbale bedje]] viè [[Categoreye:Såjhons del deuzinme divizion do fotbale bedje]] : rif. deuzinme, troezinme 417167 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 54303 428359 417907 2026-11-01T11:11:00Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Categoreye:Såjhons del troejhinme divizion do fotbale bedje]] viè [[Categoreye:Såjhons del troezinme divizion do fotbale bedje]] : rif. deuzinme, troezinme 417907 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 54311 428015 417977 2026-10-31T20:24:44Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428015 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Li Maîsse di Waha nos conte li rètâbe di Bèlvau}}'' (live)}} {{Dizo-tite|Li mwaisse di Wahå nos conte li rîtåve di Belvå(-dlé-Rotchfoirt)}} [[Imådje:Dewez rîlåve Belvå.JPG|thumb]] '''Li mwaisse di Wahå nos conte li rîtåve di Belvå(-dlé-Rotchfoirt)''' ('''''Li Maîsse di Waha nos conte li rètâbe di Bèlvau'''''), c' est on live e walon scrît pa [[Joseph Dewez]] ey eplaidî pal [[Province di Nameur]] e [[2017]]. C' est on discrijhaedje del [[tåve d’ åté]] di [[Belvå-dlé-Rotchfoirt]], wårdé å Muzêye des Årts ancyins del Province di Nameur. Gn a on ratournaedje e francès vizon vizu (mins sol pådje di droete). Tchaeke dobe pådje est enimådjeye pa ene des sinne di l' [[erî-tåve]] k' on-z è cåze dins l' tecse. ISBN 978-2-87502-066-6 == Kitaeyaedje do live == * Adrovaedje (e francès) da Jean-Marc Van Espen (p. 5) (sol pådje di hintche, onk des tåvlea del rîtåve e flåwe grijhe coleur). * Divanzouve (e francès) da Joseph Dewez (p. 7) (sol pådje di hintche, onk des tåvlea del rîtåve e flåwe grijhe coleur). Li shûte, c' est on [[diyaloke]] inte li [[mwaisse di Wahå]] eyet li curé d' [[Wahå]] ki lyi scrît des powinmes e walon so tchaeke des naxhes del rîtåve. * Prumî powinme : l' [[anonçmint a Mareye]] : pp. 10-12 * Tuzaedje do sculteu sol prumî powinme : p. 14 * Deuzinme powinme : [[Noyé]] pp. 16-20 * Tuzaedje do mwaisse di Wahå sol deuzinme powinme : p. 22 * Troezinme powinme : Les [[Rwès mådjes]] pp. 24-26 * Tuzaedje do sculteu sol sinne del vizite des troes Rwès : p. 28 * Cwatrinme powinme : Li [[poitmint del croes]] pp. 30-32 * Tuzaedje do sculteu sol Passion : p. 34 * Cénkinme powinme : Li [[moirt di Djezus]] sol croes pp. 36-38 * Tuzaedje do sculteu mwaisse di Wahå ki lait l' curé d' Belvå anoncî s' dierin powinme : p. 40 * Shijhinme powinme : Li dispindaedje pp. 42 * Cloyaedje do mwaisse di Wahå p. 44 [[Categoreye:Crustinnisse|Ritave]] [[Categoreye:Lives e walon|Ritave]] 78ahqy86z7ctyy8ow65c3izba9vue6h 0 54349 427797 418190 2026-10-31T19:27:23Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427797 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|Vî Lîdje}} '''Vî Lidje''', (''Vî Lîdje'' e Feller, ''Vîx Lîge'' divins l' ortografeye oridjinåle), c' e-st ene ramexhnêye di rimeas eplaidî pa [[Joseph Vrindts]] e [[1901]]. == Contnou == L' oteu si rapinse do [[Djudla Mouze]] di dvinltins divant les grands travos del deuzinme mitan do dijh-nouvinme sieke. I discrît bråmint des tåvleas del rowe, des discrijhaedjes di pôvès djins et s' i n' si meskeut i nén do blåmer l' distrujhaedje do vicaedje des djins did la å no do progrès. [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés]] 63cfimmw6t6verc458zpurlgti1juh5 0 54405 428259 418793 2026-11-01T10:34:10Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428259 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Emmerich- von der Brücke auf Rhein und Stadt - LABW - Staatsarchiv Freiburg W 134 Nr. 103913a.jpg|thumb|nåke sol [[Rén]] k' on voet bén s' plat fond]] Ene '''nåke''', c' est [[batea]] d' [[mouze (grande aiwe)|mouze]], å on plat fond. I sieve aprume a tcheryî des [[martchandijhe]]s. == Etimolodjeye == Li mot vént do mîtrin neyerlandès «''naecke''»<ref name=":0">[[E1]] a «nåke»</ref>, k' a l' minme sinse et ki vént lu-minme d' on vî mot tîxhon ki vout dire «batea».<ref>{{en}} [[:en:Wikt:aak#Dutch|Wiccionaire inglès a «aak»]]</ref> Li minme mot a dné, pa [[sbetchaedje (linwince)|sbetchaedje]], li neyerlandès d' asteure «''aak''».<ref>Li parintêye fourit dedja ricnoxhowe pa [[Hinri Forir]] ([[E203]] a «nâk»).</ref> == Discrijhaedje == Les nåkes n' ont pont d' cabene. Mins asteure, gn a des nåkes al cabene, pår po-z î lodjî (nåke di plaijhance). Les ptitès nåkes avént des [[vwele (batea)|vweles]]. Asteure, ele sont poûsseyes pa des moteurs. <gallery> Savonnières.jpg|nåke å såvlon (padvant) Toue.jpg|nåke di plaijhance Sankt Goar, Germany - panoramio - mroszewski (6).jpg|nåke ås contneus </gallery> == Sôres di tcheriaedjes == * grossès pires des cårires d' åd dilong d' [[Mouze]]. Did la li fråze do [[motî Forir]] : <blockquote><i>Mes pires di Nameur ont-st arivé so ene '''nåke'''. </i><ref>[[E203]] a «''nâk''».</ref></blockquote> * des graevîs ki vnèt d' on [[dragaedje (rivires)|dragaedje]].<ref>[[C9]] a «nauke»</ref> * del [[tchåsse (tere)|tchåsse]]. Did la li fråze do [[motî Haust]] : <blockquote><i>Li '''nåke''' al tchåsse arivéve d' e-n amont toprès d' Tcheråvoye.</i><ref name=":0" /></blockquote> * do [[såvlon]] * des [[contneu]]s == Istwere == Li tcheriaedje so des nåkes a stî concurincî på [[tchmin d' fier]] a pårti del fén do 19inme sieke. Adonpwis, pås [[camion]]s dins l' deuzinme mitan do 20inme sieke. Gnè dmeure des grossès nåkes ki tchereynut les [[contneu]]s so l' [[Aiwe di Rén]]. Cesses-lales ont-st on ro (cabene) å cou do batea. <center><gallery> Containerschiff Amistade JD.jpg|thumb|nåke do Rén ås contneus Koblenz- (Containerschiff auf dem Rhein) - LABW - Staatsarchiv Freiburg W 134 Nr. 124490a.jpg|pareymint Bei Wesel- Großcontainer auf Bergfahrt - LABW - Staatsarchiv Freiburg W 134 Nr. 124371a.jpg|co ene sifwaite </gallery></center> == Sourdants == [[Categoreye:Bateas]] [[Categoreye:Transpoirt]] 4wzwxhhdy1fyh6zfvb9cspqof8c6s45 0 54408 428196 418795 2026-11-01T10:20:59Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428196 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Dîj al dîjène}}''}} {{Dizo-tite|Dijh al dijhinne}} «'''&nbsp;Dîj al dîjène&nbsp;'''», c' est l' no d' ene dijhinne di fåves rashiowes dins on live eplaidî pa [[Èl bourdon]]. == Istwere == Li live a rexhou po l' edicion [[2025]] des [[fiesses del Walonreye]] di [[Tchålerwè (rebanêye comene)|Tchålerwè]]. C' esteut po on [[spectåke]] di muzike ki dveut durer 40 munutes, wice k' etur tchaeke tchanson, ene sakî sol sinne citéve onk des dijh tecses. I gn aveut yeu deus erprezintåcions, ki s' ont passé li semdi [[13 di setimbe]]. L' ene sol Plaece do Manedje eyet l' deuzinme a ene livreye dins l' [[Passaedje del Bourse]]. == Contnou == Les dijh fåves sont des ratournaedjes di [[Léon Bernus]]. Set d' inte di yeusses vegnnut d' [[Ezope]], tins k' les troes restants sont da [[Faydra]]. L' atacaedje, c' est ene biyografeye da [[Léon Bernus]] sicrîte pa [[Jean-Luc Fauconnier]]. Li live shût l' mode des franwals, metans k' li tecse francès est a hintche eyet l' cogne walone a droete. L' ortografeye uzêye est ene do [[sistinme Feller]]. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Fåves do vî vî tins]] nzxb8kq3jw18av4no7bp3lkfzf0s8gr 0 54515 428141 419729 2026-11-01T10:11:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428141 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Napoleon II., Herzog von Reichstadt.jpg|thumb]] '''Napoleyon II''', c' est l' no k' on dna, après côp a '''Napoléon François Joseph Charles Bonaparte''', li fi da [[Napoleyon Bonapåre]] avou s' deuzinme feme, [[Mareye-Louwisse d' Otriche]]. I skepia li [[20 di måss]] [[1811]] a [[Paris]] et mora li [[22 d' djulete]] [[1832]] a [[Wîne]]. == Biyografeye == I fourit lomé «Rwè d' Rome» pa s' pa. Après l' dobleure ki Napoleyon atrapa al [[batreye di Brinne-l'-Alou]], i fourit evoyî e l' [[Otriche]] avou s' mame. C' est la k' i crexhrè, et mourrè come on nôbe otrichyin, sins måy poleur rivni e l' France. Låvå, i rçuva l' tite di «duk di Reychtate» (pitite dutcheye del [[Bohinme]]). E [[1830]], on sondja a lu pol [[rwè des Bedjes|trône di Beldjike]], mins lu n' end aveut d' keure (il åreut yeu ptchî li ci d' Grece u d' Pologne). C' esteut on bea valet, foirt enaiwé dins l' trevén romantike.<ref>Emission sor lu a l' [[RTBF]], prumire tchinne, li 28 d' octôbe 2025.</ref> == Dins les belès-letes e walon == [[Antoine-Joseph Alexandre]], dins s' live «[[Virgile à Mautche avous ses biergîs (live)|Virdjile a Måtche avou ses bierdjîs]]» endè cåze come li ci ki va rvindjî s' pere, tot-z apoirtant l' påye et l' abondance e l' Walonreye : <blockquote><i><poem>Twè l' saedje dame, dji t' è preye, prind bén sogne di l’ efant, D’ l’ efant k’ Mareye-Louwisse a dné å concwerant, (…) Dvins pô d’ tins on t’ vierè, après ene kimaxhreye, Rilure å prumî rang del France tote sibarêye. C’ èst ti k’ nos frè rovyî tos nos ancyins måleurs. Et k’ on vierè infén porminer so des fleurs. [[Blûcher]] et [[Wilinton]] n’ seront pus k’ des gribouyes, Et les sôdårds do Nôr tronnront tot come des foyes : To ls abatrès tertos, tot come on scheut des poes, L’ påye rivénrè avou el vinkixheu des rwès. (…) Les Rûsyins n’ sont nén blancs, ca les Francès e masse Iront tot k’ a Moscou les csaetchî pa l’ tignasse. (…) C’ est por ti ki l’ tere toûne et k’ on voet dvant l’ solea Rôler on firmamint ki dvént todi pus laid ; Coraedje ! divén vite grand, et k’ nos t’ veyanxhe èn ome, Pusk’ on t’ a batijhî do no di ptit rwè d’ Rome. (…) Kimince, pitit schirlou, do rire a tes parints ; Ti mere a stî dijh moes dvins des bén grands tchagrins. Riconsole nos tertos; mostere ki to sais rire : Mostere tu dispierté, po pretinde a l’ impire.</i><ref>[[s:Virjile_à_Mautche_avou_sès_bièrdjîs/IV|Cwatrinme egloke, lijhåve so Wikisourd]]</ref></poem></blockquote> == Sourdant == {{Commonscat|Napoleon II of France}} [[Categoreye:Istwere di l' Urope]] [[Categoreye:Rilomés Francès]] [[Categoreye:Rilomés Otrichyins]] pcm594ubqmrzb6pcge5oezrp7t9m90v 0 54530 427776 424359 2026-10-31T19:23:53Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427776 wikitext text/x-wiki '''Vilvôr''' ({{nl}} ''Vilvoorde'', {{fr}} Vilvorde), c' est ene comene di [[Flande]], e l' [[province do Braibant flamind]], e l' [[arondixhmint Brussele-Hal-Vilvôr]] (k' a stî foirt kischoyou e l' deuzinme mitan do 20inme sieke å rgård di l' uzaedje des langues dins les administråcions). == Rapoirt avou l' walon == On moumint, gn aveut on penitincî. Did la li cmon mot walon «on [[Wikt:vilvôr|vilvôr]]» (on [[Wikt:rénnvåt|rénnvåt]]). [[Edmond Wartique]] î a vnou å monde. {{ProvinceBF}} [[Categoreye:Comenes di Flande]] [[Categoreye:Veyes di Flande]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Flande]] f2rzegdca16jkw45jodf5eoacegpou7 0 54535 428153 421115 2026-11-01T10:13:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428153 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|vignette|271x271px|Foto d' lu.]] '''Samuel Beckett''', c' ît on rlomé scrijheu [[Irlande|irlandès]], k' a nexhou li [[13 d' avri]] [[1906]], a [[Cooldrinagh]]. Il a morou li [[22 d' decimbe]] [[1989]], a [[Paris]]. Samuel Beckett est puvite ricnoxhou po ses ouves di belès-letes eyet po-z awè stî rezistant, tins del [[deuzinme guere daegnrece]]. == Ovraedjes == Samuel Beckett a pondou des tecses k' avént l' [[Inglès (lingaedje)|inglès]], mins eto l' [[Francès (lingaedje)|francès]], come lingaedjes d' oridjene. Seulmint, i cåzéve byin bén l' [[Itålyin (lingaedje)|itålyin]]. Cwand on dveut ratourner ses ovraedjes dins onk des troes lingaedjes cités lanawaire, i l' fijheut lu-minme. Amon les belès-letes, ses ouves les pus rlomêyes sont ses pîces di teyåte eyet ses romans. Metans&nbsp;: «&nbsp;[[E ratindant Godot|E ratindant Godot&nbsp;]]», dins li stîle do [[teyåte siclimboigne]], u co «[[E ratindant Godot|&nbsp;]][[Malone mourt]][[E ratindant Godot|&nbsp;]]» al môde do [[novea roman]]. Houte di çoula, cist ome ci a scrît sacwantès [[Ramexhnêye d' arimés|ramexhnêyes d' arimés]]. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Sicrijheus d' pîces di teyåte]] [[Categoreye:Sicrijheus e francès]] [[Categoreye:Sicrijheus e-n inglès]] i0snswerd8cndo8mw0by0aeb2vv620a 0 54536 427638 421542 2026-10-31T19:01:01Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427638 wikitext text/x-wiki {{Dizo-tite|''En attendant Godot''}} [[Imådje:Poster for drama performance of "Waiting for Godot".jpg|vignette|Ene afitchete po on djouwaedje del pîce e-n [[Inglès (lingaedje)|inglès]].]] «&nbsp;'''E ratindant Godot&nbsp;'''», c' est ene pîce di teyåte askepieye pa [[Samuel Beckett]]. C' est on djeu al môde do [[teyate siclimboigne]]. On-z a ataké a l' djouwer li [[4 di djanvî]] [[1953]]. == Contnou == === Personaedjes === * Vladimir'''&nbsp;''': onk des deus portagonisses k' est spoté «'''&nbsp;'''Didi'''&nbsp;'''» pa Estragon. * Estragon'''&nbsp;''': li deuzinme portagonisse k' est spoté «'''&nbsp;'''Gogo'''&nbsp;'''» pa l' prumî. * Pozzo'''&nbsp;''': li soçon des portagonisses ki n' voet pus rén å deuzinme ake et k' a tot rovyî do prumî. * Lucky'''&nbsp;''': li mandaye di Pozzo ki dvént flåwe del tiesse dins l' deuzinme ake. * Li vårlet'''&nbsp;''': on vårlet ki vént al difén di tchaeke ake po prevni les portagonisses ki Godot n' vénrè nén. === Racourti === Vladimir ey Estragon ratindnut so ene voye, ewou çk' i gn a èn [[åbe]], ene sakî ki s' lome'''&nbsp;''': Godot. Tot l' ratindant, i cachnut des sacwès a fé po s' ocuper. Ciste afwaire la, c' est l' istwere do prumî ake, ki s' repete tins do dierin. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Pîces di teyåte e francès]] pil1nubbcwn7xh54quzyjodxb5lu0on 0 54558 428011 420181 2026-10-31T20:24:04Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428011 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Ronald Reagan with cowboy hat 12-0071M edit.jpg|vignette|[[Ronald Reagan]], ancyin prezidint des [[Uyessês]]. Divant d' fé del politike, c' ît on rlomé acteur d' ''western''. ]] Li mot «&nbsp;'''coboy&nbsp;'''» vént d' l' [[Inglès (lingaedje)|inglès]] «'''&nbsp;'''''cowboy'''&nbsp;'''''», ki vout dire, ratourné platezak'''''&nbsp;''''': «'''''&nbsp;'''vårlet ås vatches'''&nbsp;'''''». == Definixha == Sorlon les motîs estazunyins, on '''coboy''' pout s' rapoirter a diferinnès sacwès'''''[[Cow-boy|&nbsp;]]''''': * on cavalî'''''[[Cow-boy|&nbsp;]]''''';<ref name=":0">https://dictionary.cambridge.org/dictionary/essential-american-english/cowboy</ref><ref name=":1">https://www.ldoceonline.com/dictionary/cowboy</ref> * ene sakî ki s' afwaire des rodjès biesses'''''[[Cow-boy|&nbsp;]]''''';<ref name=":1" /><ref name=":2">https://www.merriam-webster.com/dictionary/cowboy</ref> * ene sakî ki s' ocupe des vatches'''''[[Cow-boy|&nbsp;]]''''';<ref name=":0" /> * on rodéyoyisse'''''[[Cow-boy|&nbsp;]]''''';<ref name=":2" /> * on moenneu ki n' shût nén l' code'''''[[Cow-boy|&nbsp;]]''''';<ref name=":2" /> * èn ome ubén ene feme d' afwaires ki n' shonne nén oniesse.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> E [[wikt:coboy|walon]], on rlouke puvite do costé des mousmints tipikes ubén d' ene codujhance d' on sins-djinne. == Tuzance == === Uyessês === L' idêye do '''coboy''' est sovint rprindowe dins les tuzances, copuvite del ci estazunyinne. Metans k' el dierin fime d' ene rîlêye di troes, rexhous tins del [[dijhnêye 1960]], est onk des pus peupreces fimes des Uyessês. Si tite e walon, c' est «'''''&nbsp;'''[[Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu|Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu'''&nbsp;''']]''». La eto ki, pindant l' atake do troezinme milénaire, gn a ene rîlêye di djeu, «'''''[[Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu|&nbsp;]]'''Red Dead'''[[Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu|&nbsp;]]'''''», k' a stî eplaideye'''[[Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu|''&nbsp;'']]''': [[Red Dead Revolver]] ([[2004]]), [[Red Dead Redemption]] ([[2010]])'''[[Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu|''&nbsp;'']]'''; sins conter [[Red Dead Redemption: Undead Nightmare]], k' est rwaitî a pårt'''[[Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu|''&nbsp;'']]'''; eyet [[Red Dead Redemption II]] ([[2018]]). === Walonreye === Tot rwaitant les [[binde d' imådjes]], [[Lucky Luke]], c' est ene binde d' imådje k' erprezinte on '''coboy''' ki s' lome dinsi. Foû d' ça, on-z end a fwait on fouyton al tévé. La ossu k' i gn a des desséns d' lu dins kékès ståcions do [[ledjir metro di Tchålerwè]]. «'''[[Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu|''&nbsp;'']]'''''[[Cow-boy]][[Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu|'''&nbsp;''']]''», c' est eto on fime rexhou e [[2007]]. Li portagonisse est djouwé pa [[Benoît Poelvoorde]]. == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Tuzance estazunyinne]] [[Categoreye:Tuzance walone]] 2at7ocjzwv4fjkkx69z7xxnln2tce7y 0 54585 428198 420496 2026-11-01T10:21:19Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428198 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Albania-CIA_WFB_Map.png|vignette|Li comene di '''Durrës''' si trouve so [[Mer Adriyatike]]. ]] '''Durrës''', c' est ene comene d' [[Albaneye]]. C' est l' deuzinme veye do payis, å livea del peuplåcion. C' est l' tchîf-leu del prefecteure do minme no. Ci comene ci a ene sitindêye di 338,30 km² ey i gn aveut 195.920 dmorants e [[2023]].<center><gallery widths="100" heights="70"> Imådje:Flag_of_Durrës.gif|lien=Ofbeeldienge:Flag_of_Durrës.gif|<center>Si drapea.</center> Imådje:Stema_e_Bashkisë_Durrës.svg|lien=Ofbeeldienge:Stema_e_Bashkisë_Durrës.svg|<center>Ès-n' årmwereye, ki rshonne foirt å drapea, mins i gn a ene blanke lene a hintche ey a droete.</center> </gallery></center>'''Dürres''', c' est ene des pus viyès comenes. Ès-n' askepiance rimonte a 2 500 ans. Elle si trouve nén lon di mouze Erzen eyet d' Ishem. Si climat dpind grandmint del [[Mîtrinne Mer]]. == Tourisse == <center><gallery widths="175" heights="125"> Imådje:Kisha_Durres_02.jpg|lien=Ofbeeldienge:Kisha_Durres_02.jpg|<center>Des eglijhes.</center> Imådje:Amfiteatr_rzymski_w_Durrës_1.jpg|lien=Ofbeeldienge:Amfiteatr_rzymski_w_Durrës_1.jpg|<center>L' anfiteyåte. </center> Imådje:Castle_Tower_in_Durrës_(by_Pudelek).JPG|lien=Ofbeeldienge:Castle_Tower_in_Durrës_(by_Pudelek).JPG|<center>Ene tour do tins des vinijhyins.</center> Imådje:Stare_mury_miejskie_Durrës.jpg|lien=Ofbeeldienge:Stare_mury_miejskie_Durrës.jpg|<center>Li meur do vî coron n del comene.</center> </gallery></center>{{Commons category|Durrës}} == Sourdant == '''Cist årtike ci, c' est on ratournaedje vinant do [[:vls:Durrës|Wikipedia wess-flamind-cåzant]], pondou pa [[:vls:Gebruker:Zeisterre|Zeisterre]].''' [[Categoreye:Comenes d' Albaneye]] k48ias4n931bqbyhfre6vq15qrvi6c8 0 54612 427941 420679 2026-10-31T20:06:46Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427941 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Albania-CIA_WFB_Map.png|vignette|Li comene di '''Vlorë''' si trouve al Bijhe-Coûtchant di l' [[Albaneye]]. Elle est sol [[Mer Adriyatike]].]] '''Vlorë''', c' est l' troezinme comene li pus peuplêye d' [[Albaneye]]. C' est eto l' tchîf-leu del prefecteure do minme no. Elle fwait 616,85 km² ey elle contéve 115.261 dimorants, e [[2023]]. <center><gallery widths="100" heights="70"> Imådje:Flag_of_Vlorë.gif|lien=Ofbeeldienge:Flag_of_Vlorë.gif|<center>Si drapea.</center> Imådje:Stema_e_Bashkisë_Vlorë.svg|lien=Ofbeeldienge:Stema_e_Bashkisë_Vlorë.svg|<center>Ès-n' årmwereye.</center> </gallery></center> '''Vlöre''' si trouve dins li [[stroet d' Oranto]]. Li [[Mîtrinne Mer]] s' ersint dins l' climat. == Tourisse == <center><gallery widths="175" heights="125"> Imådje:Vlora,_pohled_na_město_II.jpg|lien=Ofbeeldienge:Vlora,_pohled_na_město_II.jpg|<center>Vuzion sol comene.</center> Imådje:Vlora.jpg|lien=Ofbeeldienge:Vlora.jpg|<center>Noveas bastimints.</center> Imådje:Hôtel_de_ville_de_Vlora.jpg|lien=Ofbeeldienge:Hôtel_de_ville_de_Vlora.jpg|<center>Li måjhone-comene.</center> Imådje:Rruga_Justin_Godart_2020.jpg|lien=Ofbeeldienge:Rruga_Justin_Godart_2020.jpg|<center>Ene rowe dins l' viye-veye.</center> </gallery></center> == Sourdant == '''Cist årtike ci, c' est on ratournaedje vinant do [[:vls:Vlorë|Wikipedia wess-flamind-cåzant]], pondou pa [[:vls:Gebruker:Zeisterre|Zeisterre]].''' {{Commons category|Vlorë}} [[Categoreye:Comenes d' Albaneye]] 5fylu5pvbzuohuatj3f406avb06b6e8 0 54630 427725 421020 2026-10-31T19:15:32Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427725 wikitext text/x-wiki {{Djermon politike}} {| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+<span style="font-size:large;">'''Democraten 66'''</span> | colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |[[Imådje:D66 logo (2019–present).svg|alt=|271x271px]] |- | colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Prezintaedje''' |- |Askepiance |1966 |- |Coleur politike |[[vert]] |- |Prezidint |[[Rob Jetten]] |- |Payis/ Redjons |{{NL-d}} Bas Payis |} Li pårti '''''Democraten 66''''' ([WA] Democrates 66), rascourti e '''''D66''''', c' est on pårti politike [[Bas Payis|neyerlandès]] [[Cinte (politike)|cintrisse]]. I parole pol progrès, li democraceye direke, l’ evironmint et ene societé pus å lådje. Li pårti est rwaitî come [[Liberås (discramiaedje)|libérå]] eyet progressisse dins li speke politike do payis. == Istwere == D66 a stî ahivé li 14 di setimbe 1966 pa on groupe di djonnes politikîs, avou Hans van Mierlo come onk des pus cnoxhous. L’ idêye soûmintrece esteut do refoirci l’ democraceye neyerlandesse, avou d' pus d’ votåcions direkes eyet ene reforme do sistinme parlementaire. D66 a fwait pårteye di bråmint des govienmints, ostant avou les pårtis d' droete k' avou les pårtis socialisses, tot dmorant tot l’ tins on mouvmint cintrisse eyet reformateu.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2021/mar/18/dutch-pm-mark-rutte-coalition-talks-election-victory Dutch election: progressive party surges as PM begins coalition talks]</ref> Å vôtaedjes pol Deuzinme Tchambe des Bas-Payis di 2021, D66 a fwait on bon rezultat, arivant deuzinme avou 24 sidjes. Li pårti a stî on mimbe impôrtant des cowalicions govienmintåles do payis. == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Pårtis politikes del Neyerlande]] d5b758ofx2ki2whzi3106nze1dii958 0 54667 427414 421782 2026-10-31T18:30:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427414 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Plenaire zaal Tweede Kamer - panorama.jpg|vignette|Foto do pårlumint del [[Deuzinme Tchambe del Neyerlande]].]] Les '''vôtaedjes pol Deuzinme Tchambe del Neyerlande di 2025''', c’ est des [[Eleccion|eleccions]] ki s’ ont passé li [[29 d' octôbe|29 d’ octôbe]] [[2025]] po tchoezî les 150 mimbes del [[Deuzinme Tchambe del Neyerlande]]. C’ est des eleccions avanceyes ki shuvnut l’ demission do Govienmint Schoof I ki rmonte å [[3 d' djun]] [[2025]], cwand l' [[Partij voor de Vrijheid|PVV]] s’ a rsaetchî del cowalicion. == Istwere == Come di djusse, les eleccions di 2025 n’ esteut nén adjinçnêye a l’ oridjene ey il åreut falou ratinde 2028. Mins nerén, tot l’ payis a dvou rvôter tins do mierkidi [[29 d' octôbe|29 d’ octôbe]] [[2025]] po- askepyî on novea govienmint. L' åcint des votants ît d' 78,3 %&nbsp;. == Rizultats == Les rizultats mosternut, come sovint e l' [[Neyerlande]], ene configuråcion do pårlumint carapmint spliteye&nbsp;:<ref>https://www.kiesraad.nl/actueel/nieuws/2025/11/7/kiesraad-uitslag-tweede-kamerverkiezing-betrouwbaar</ref> * [[Democraten 66|''Democraten 66'']] ([WA] Democrates 66) : 26 sidjes * [[Partij voor de Vrijheid|''Partij voor de Vrijheid'']] ([WA] Pårti pol Liberté) : 26 sidjes * [[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|''Volkspartij voor Vrijheid en Democratie'']] ([WA] Pårti do Peupe pol Liberté ey el Democraceye) : 22 sidjes * ''[[GroenLinks]]'' ([WA] Verts di Gåtche) avou [[Partij van de Arbeid|''Partij van de Arbeid'']] ([WA] Pårti do Boutaedje) :20 sidjes * Christen-Democratisch Appèl ([WA] Houcaedje Crustin-Democrate) — 18 sidjes * ''[[JA21]]'' ([WA] OYI 21) : 9 sidjes * [[Forum voor Democratie|''Forum voor Democratie'']] ([WA] Forom pol Democraceye) : 7 sidjes * ''[[BoerBurgerBeweging]]'' ([WA] Mouvmint Cinsî-Citweyin) : 4 sidjes * ''[[DENK]]'' ([WA] PINSEZ) : 3 sidjes * [[Socialistische Partij|''Socialistische Partij'']] ([WA] Pårti Socialisse) : 3 sidjes * [[Partij voor de Dieren|''Partij voor de Dieren'']] ([WA] Pårti po les Biesses) : 3 sidjes * ''[[ChristenUnie]]'' ([WA] Union Crustinne) : 3 sidjes * [[Staatkundig Gereformeerde Partij|''Staatkundig Gereformeerde Partij'']] ([WA] Pårti Politike Rifôrmé)&nbsp;: 3 sidjes * [[Volt Nederland|''Volt Nederland'']] ([WA] Volt Neyerlande) : 1 sidje * ''[[50PLUS]]'' ([WA] Ådzeu d' 50)&nbsp;: 2 sidjes == Consecwinces == Après les vôtaedjes, on askepeye on novea govienmint, çou ki pout prinde lonmint. Avou ça k' i fåt decider ké pårti va monter å govienmint, tot respectant ene madjorité, dj' ô bén 76 sidjes so 150. == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Politike neyerlandesse]] 3s7c9t7ls9y3720iidicb0uaq0da0nb 427442 427414 2026-10-31T18:33:50Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Vôtaedjes pol Deujhinme Tchambe del Neyerlande di 2025]] viè [[Vôtaedjes pol Deuzinme Tchambe del Neyerlande di 2025]] : rif. deuzinme, troezinme 427414 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Plenaire zaal Tweede Kamer - panorama.jpg|vignette|Foto do pårlumint del [[Deuzinme Tchambe del Neyerlande]].]] Les '''vôtaedjes pol Deuzinme Tchambe del Neyerlande di 2025''', c’ est des [[Eleccion|eleccions]] ki s’ ont passé li [[29 d' octôbe|29 d’ octôbe]] [[2025]] po tchoezî les 150 mimbes del [[Deuzinme Tchambe del Neyerlande]]. C’ est des eleccions avanceyes ki shuvnut l’ demission do Govienmint Schoof I ki rmonte å [[3 d' djun]] [[2025]], cwand l' [[Partij voor de Vrijheid|PVV]] s’ a rsaetchî del cowalicion. == Istwere == Come di djusse, les eleccions di 2025 n’ esteut nén adjinçnêye a l’ oridjene ey il åreut falou ratinde 2028. Mins nerén, tot l’ payis a dvou rvôter tins do mierkidi [[29 d' octôbe|29 d’ octôbe]] [[2025]] po- askepyî on novea govienmint. L' åcint des votants ît d' 78,3 %&nbsp;. == Rizultats == Les rizultats mosternut, come sovint e l' [[Neyerlande]], ene configuråcion do pårlumint carapmint spliteye&nbsp;:<ref>https://www.kiesraad.nl/actueel/nieuws/2025/11/7/kiesraad-uitslag-tweede-kamerverkiezing-betrouwbaar</ref> * [[Democraten 66|''Democraten 66'']] ([WA] Democrates 66) : 26 sidjes * [[Partij voor de Vrijheid|''Partij voor de Vrijheid'']] ([WA] Pårti pol Liberté) : 26 sidjes * [[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|''Volkspartij voor Vrijheid en Democratie'']] ([WA] Pårti do Peupe pol Liberté ey el Democraceye) : 22 sidjes * ''[[GroenLinks]]'' ([WA] Verts di Gåtche) avou [[Partij van de Arbeid|''Partij van de Arbeid'']] ([WA] Pårti do Boutaedje) :20 sidjes * Christen-Democratisch Appèl ([WA] Houcaedje Crustin-Democrate) — 18 sidjes * ''[[JA21]]'' ([WA] OYI 21) : 9 sidjes * [[Forum voor Democratie|''Forum voor Democratie'']] ([WA] Forom pol Democraceye) : 7 sidjes * ''[[BoerBurgerBeweging]]'' ([WA] Mouvmint Cinsî-Citweyin) : 4 sidjes * ''[[DENK]]'' ([WA] PINSEZ) : 3 sidjes * [[Socialistische Partij|''Socialistische Partij'']] ([WA] Pårti Socialisse) : 3 sidjes * [[Partij voor de Dieren|''Partij voor de Dieren'']] ([WA] Pårti po les Biesses) : 3 sidjes * ''[[ChristenUnie]]'' ([WA] Union Crustinne) : 3 sidjes * [[Staatkundig Gereformeerde Partij|''Staatkundig Gereformeerde Partij'']] ([WA] Pårti Politike Rifôrmé)&nbsp;: 3 sidjes * [[Volt Nederland|''Volt Nederland'']] ([WA] Volt Neyerlande) : 1 sidje * ''[[50PLUS]]'' ([WA] Ådzeu d' 50)&nbsp;: 2 sidjes == Consecwinces == Après les vôtaedjes, on askepeye on novea govienmint, çou ki pout prinde lonmint. Avou ça k' i fåt decider ké pårti va monter å govienmint, tot respectant ene madjorité, dj' ô bén 76 sidjes so 150. == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Politike neyerlandesse]] 3s7c9t7ls9y3720iidicb0uaq0da0nb 0 54669 428268 427357 2026-11-01T10:35:30Z Srtxg 7159 428268 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == === Etrevéns a vey avou l' walon === * Li [[Fiesse ås lingaedjes walons]] s' a tnou a [[Lidje]] li 30 di may. * ''[[On èsté avou lès powêtes walons (videyos)|On èsté avou lès powêtes walons]]'', [[antolodjeye]]-[[videyo]] di 34 [[powetes e walon]], on pordjet adiercî pa [[Lorint Hendschel]] ==== Lives e walon ==== [[Imådje:Coviete Cwate paskeyes d' asteure.png|thumb]] * ''[[Contes èt paskéyes au payis dès Mougneûs d'a èt avaur-là]]'' ([[Jean Colot]]) * ''[[Lès-avirètes da Pinocchio]]'' (ratourné pa [[Jean-Luc Fauconnier]] ey enimådjî pa [[Jacques Raes]]) * [[Cwate paskeyes d' asteure (noveles)|Cwate paskeyes d' asteure]] ([[Lucien Mahin]]) * ''[[Jèlique èyèt Cîcîle (novele)|Jèlique èyèt Cîcîle]]'' ([[Michel Philippart]]) * ''Mwaîjès rèscontes '' ([[Jean Hamblenne]]) * ''[[Li coûsse dèl Royinne-Bihe (teyåte)|Li coûsse dèl Royinne-Bihe]]'' ([[Jacques Warnier]]) ([[Littérature dialectale d'aujourd'hui (coleccion d' lives)|LDA]] {{l°|49}}) * ''Césâr à Djibloû'' ([[Jacques Desmet]]) * ''[[Lès sints è leûs viladjes (lives di xhilteas)|Les sints e leus viyaedjes (deuzinme rîlêye di xhilteas)]]'' ([[Bernard Louis]]) ([[Littérature dialectale d'aujourd'hui (coleccion d' lives)|LDA]] {{l°|50}}) * ''[[Roger Tabareux]] - Chronique de vie en prose et en poésie'' ([[Joëlle Spierkel]])<ref>https://relis-namurwes.be/tabareux.htm</ref> * ''[[Laudato si. Do pus fond dèl nêt. Un cantique de nuit]]'' ([[Joseph Dewez]]) * ''[[Tchôtès cindes (powinmes et studia)|Tchôtès cindes]]'', troezinne tôme ([[Jean Guillaume]], eplaidî pa [[Bernard Thiry]]) Live e francès kissemé d' walon: * Françoise Lambert et [[Joël Thiry]], ''Le poirier qui ne voulait pas grandir'' ==== Lives et studias sol walon ==== * ''La Revanche de l’Arbre'' ([[Henri Simon]] et [[Patrick Leterme]]) (live di l' operå k' a stî fwait e 2025 a pårti do powinme «[[Li moirt di l' åbe]]»)<ref>https://labelcypres.com/2026/01/15/la-revanche-de-larbre-patrick-leterme-cyp4670/</ref> * ''Impressions d’automne 2025'' come sicoleu d’ walon ([[Lucien Mahin]])<ref>https://lucyin.walon.org/guerni/Conte-rindou%20waeyin-tins.pdf</ref> * [[So les spales do novea djoû (powezeyes)|So les spales do novea djoû]] : cayé d' esplicaedjes ([[Julien Noël]])<ref>https://objectifplumes.be/dossiers-pedagogiques/su-les-spales-do-novia-djou-sur-les-epaules-du-jour-nouveau</ref> * ''Hommage à [[André Henin]]'' (coleccion [[Memwere walone (coleccion)|Memwere walone]]) * [https://lucyin.walon.org/guerni/doclinw/Gattermayer_sarde_walon.pdf De sa cittadí de Casteddu djiusk'à vile di Sint-Houbert - ''Du sarde aux langues de Wallonie, d’une minorité linguistique à une autre : La sauvegarde linguistique doit-elle, peut elle empêcher la disparition d’une langue ?''] (Rossana Gattermayer) * ''[https://statistiques.cfwb.be/fileadmin/sites/ccfwb/uploads/documents/Zoom_Langues_endogenes_vdef.pdf Langues régionales endogènes de Wallonie : représentations, pratiques et évaluation d’un dispositif déployé en Fédération Wallonie-Bruxelles]'' (Laura De Guissmé) * ''Wallon en campagne'' ([[Luc Baufay]])<ref>https://www.lavenir.net/regions/namur/2026/07/23/a-fosses-la-ville-luc-baufay-remet-le-wallon-au-vert-TXEWAYEDOVDE3ACWACXQSD5PUE/</ref> * [[Franwal di Måmdiy et Waime]] (tôme 2). ==== Pris ==== * [[Pris Émile Lempereur]] : [[Annie Rak]] po ''« Busiâjes ô long d’ène vîe »'' (finalisse : [[Julien Noël]])<ref>''[https://le-carnet-et-les-instants.net/2026/05/12/prix-emile-lempereur-2026-laureate/ « Prix Émile Lempereur 2026 : la lauréate »]'', dins [[Li Cayé et les Courts Tins]], 12 di may 2026.</ref><ref>[https://www.facebook.com/watch/?v=1556230545926239 Videyo do rmetaedje do pris å fiestival walon di Tcheslet, li 10 di may 2026] (so Fesse-bok).</ref> * [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele|Pris do Rcweraedje filolodjike del Federåcion Walonreye-Brussele]] : [[Charles Botos]] po ''Édition critique d’''Èl roûze dè sinte Èrnèle ''de Georges Willame''<ref>''[https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/prix-de-loeuvre-philologique-consacree-aux-langues-regionales-2025-le-laureat Prix de l’œuvre philologique consacrée aux langues régionales 2025 : le lauréat]'', sol waibe do Mwaisse Siervice des Belès-letes et do Live, 30 di may 2026.</ref> ==== Tchanson e walon ==== * ''Li rawète dès soçons po d' bon'' : deuzinme [[sitroete plake]] da [[Willy Marchal]] et Léon Jacot (Les soçons podbon) * ''[https://relis-namurwes.be/doc/tabareux/VoyedispenesChant.mp3 Vôye di spènes]'' : cåzaedjes di [[Roger Tabareux]] metous e muzike et tchantés pa [[Xavier Bernier]] ==== Propôzicions di politike linwistike ==== * [https://www.culture.be/index.php?eID=tx_nawsecuredl&u=0&g=0&hash=b878609baa24e4e947977ee9c54c5108be3a0437&file=fileadmin/sites/culture/upload/culture_super_editor/culture_editor/documents/Gouvernance_culturelle/Conseil_LF/CLPL-avis_init11_20260512.pdf Advize {{l°|11}} (12 di may 2026)] do [[Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes]] sol transmetaedje des lingaedjes do payis === Etrevéns a vey avou l' Walonreye === === Etrevéns a vey avou l' Beldjike === === Ôtes etrevéns === * 3 d' djanvî : [[Disdjocaedje di Nicolás Maduro påzès Uyessês|Kidnapigne]] di [[Nicolás Maduro]], li prezidint do [[Venezwela]] pås [[Estats Unis|Amerikins]], a môde d' måle keure d' èn [[estat-vweyou]] å rgård do [[droet eternåcionå]]. * [[Troezinme guere do Gofe|Guere disconte l' Iran]] == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[7 di djanvî]]: [[Nicole Goffart]] eyet [[Jeannine Hansenne]] * [[16 di djanvî]]: [[José Schoovaerts]] * [[29 di djanvî]]: [[Manfred Lejoly]] * [[26 di fevrî]]: [[Guy Fontaine]] * [[5 di may]]: [[Willy Leroy]] * [[9 d' awousse]]: [[Raymond Thomas]] (oteur di tchansons e walon di [[Ster (Francortchamp)|Ster]])<ref>https://www.enaos.be/P1220.aspx?IdPer=eWN1j71ln</ref> * [[15 d' octôbe]]: [[Pierre Roth]] (bouteu pol walon)<ref>https://www.lavenir.net/regions/huy-waremme/2026/10/17/les-copinereyes-orphelines-de-leur-papa-le-waremmien-pierre-roth-grand-defenseur-du-wallon-est-decede-EIRTUNW74ZGLTLCBSOHIYBYPEQ/</ref> * [[Albert Volral]]<ref>''Albert Volral nous a quittés'', [[El Bourdon (gazete)|El Bourdon]] {{l°|789}} (octôbe 2026), p. 18.</ref> === Ôtès djins === * [[14 di måss]]: [[Jürgen Habermas]] == Sourdants == [[Categoreye:Date]] g1btzr3mkznqsgs06u2y0i150vle13t 0 54674 428168 421763 2026-11-01T10:16:19Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428168 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} [[Imådje:Auguste-Orts (cropped).JPG|vignette|Portrait d' lu.]] '''Auguste Orts''', c' esta èn [[avocåt]] [[Brussele (veye)|brusselwès]], k' ava nexhou li [[7 d' avri]] [[1814]] eyet k' ava morou li [[3 d' nôvimbe]] [[1880]]. == Cårire == Foû d' ès mestî d' pårlî, '''Auguste Orts''', ci fourit eto èn istoryin ey on politikî liberalisse. C' esta on mimbe del [[franc-maçonreye]], di l' antene di Brussele. La eto, k' il esta mimbe del deuzinme [[Soce des doze]], raskepieye e [[1834]]. == Bon dvwer == On l' ava dné li gråde di [[Ôre da Yopôl|Grand oficî di l' Ôre da Yopôl]]. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Soce des doze]] eqp7oq5vylibj12gz3y3qoyb07s3zef 0 54676 428289 423502 2026-11-01T10:39:00Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428289 wikitext text/x-wiki '''Antoine Bouhon''' c' est on scrijheu walon do [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Payis d' Lidje]] k' a nexhou e [[1865]] et dhoter e [[1927]]. {{infoboesse}} == Ouve pol walon == === Teyåte === * Les deus mwaisses d' åres ''(Les deux Maisses d'armes)'', èn ake, 1896 * Troes po onk ''(Treus po onck)'', èn ake, 1896 * Biscûte et Dadite ''(Buscute et Daditte)'', troes akes (madeye di bronze), 1896 * L' ovraedje da Mareye ''(L'Ovrège da Mareye)'', èn ake, 1898 * Li Cåbaret da Stiene ''(Li Câbaret da Stienne)'', èn ake (medaye d' årdjint), 1898 * Ene Coleccion d' Crampons ''(Ine Collection d'Crampons)'', troes akes, (medaye d' årdjint), 1899 * Rabrouxhe di Galant ''(Rabrouhe di Galant)'', 2 akes (nén eplaidi) * [[Les Brixhes da Gèrâ (teyåte)|Les Brijhes da Djerå]] ''(Les Brixhes da Gèrâ)'', èn ake, 1900 * Louwize ''(Louise)'', avou l' muzike da Victor Dullens, drame e deus akes, 1902 === Scrijhaedjes di nateure nén cnoxhowe === * Li dierin planket ''(Li dièrain plonket)'', 1902 * Måråsse ''(Mârâsse)'', 1902 * Li bate-feu ''(Li Bate-feû')'', ratournaedje di l' ouve da Hans Christian Andersen, 1904 * Andrî ''(Andrî')'', 1905 * So selés ''(Sos scellés)'', 1907 * Plik plok po les intrimedes walons ''(Plik-plok po les intermèdes walons)'', 1909 * Li caegnaesse ''(Li cagnesse)'', 1911 * L' ouve da Linåd ''(L'oû've da Linå)'', 1911 * Li fåbite do molén ''(Li fâbite dè molin)'', avou Victor Dullens come compôziteu, 1913 * Li mariaedje d' on colebeu ou les noces d' on couloneu ''(Li marièdje d'on colèbeu ou les noces d'ein coulonneux)'', ratournaedje di l' ouve d' Arthur Hespel, 1914 * Les vacances da Mencheur ''(Les vancances da Mèncheur)'', 1914 * I gn a ene sacwè ''(I n'a 'ne saqwè)'', avou Victor Dullens come compôziteu, 1921 * Li tchanson do rew ''(Li tchanson dè rèw)'', avou Victor Dullens come compôziteu, 1924 * Li tonlî ''(Li tonn'lî')'', avou Victor Dullens come compôziteu, 1924 * Djihinne et Djannesse ''(Jihenne et Jannesse)'', avou Victor Dullens come compôziteu * Ouves e prôze ''(Œuvre en prose)'', ratournaedje di l' ouve da Hans Christian Andersen * Såvez les meubes, c' est l' guere ''(Sâvez les meubes, c'est l'guère)'' === Motlî === * ''Vocabulaire du métier des peintres en bâtiments''; BSLLW lº 39 (lº 26 deuzinme rîlêye) 1899 ('''E189''') * ''Vocabulaire de la fabrication des chaussons de lisière'', pp. 253-265, in: BSLW, T.45, 1904 ('''E18''') == {{HD}} == * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Bouhon]] 0yjiyh9wf6zbfczwthxhzs4yejxuvyb 0 54718 427988 421869 2026-10-31T20:20:14Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427988 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Viyaedje di Noyé Cînè edroet.jpg|thumb|dins l' park, a Cînè]] [[Imådje:Christmas market in Liège 2019.jpg|thumb|a Lidje]] On '''martchî d' Noyé''', k' est sovint ossu on '''viyaedje di Noyé'''<ref>Aloumåcion foirt corante a Lidje; mins l' atuze «viyaedje di Noyé», c' est ossu po des raptitixhas d' sinne di Noyé, [[:fr:Village de Noël|e francès, todi]].</ref>, c' est on [[martchî]] a pårt ki n' si passe ki les samwinnes divant l' [[Noyé]]. C' est des djoûs diferin po tchaeke [[veye]]. == Istwere == Li môde shonne provni d' [[Almagne]] et d' [[Alzace]]. Il ont cmincî a-z esse tinous tos ls ans e l' Walonreye dispu les [[anêyes 2000]]. == Martchîs d' Noyé a pårt == Sol martchî d' Noyé d' [[Lidje]], l' an 2011, gn a yeu ene atake [[terorisse]]. Sol minme viyaedje di Noyé, on buskinte les djins avou des ptits lives di [[pinsêyes (sicrijhaedje)|pinsêyes]] da [[På-Hinri Thomsin]], «[[Li walon avå les voyes]]». Li pus grand martchî d' Noyé del Walonreye shonne esse li ci d' [[Cînè]], avou 267 barakes e 2025. I s' tént dins l' park del veye. Les [[parkigne]]s sont metous ås abatwers, mins gn a des cårs po rén po moenner les djins et les ramoenner. Li ci d' [[Derbu]] est foirt nozé, pask' i s' tént e l' viye veye. El ci d' [[Vresse]] si tént ddja emey [[nôvimbe]] (e troezinme wekene). <gallery> Cité de Noël (Liège).jpg|a Lidje 20140101 durbuy14.JPG|a Derbu Martchî Noyé Cînè evier.jpg|a Cînè, veyou do dzeu </gallery> [[Categoreye:Noyé]] [[Categoreye:Economeye]] dm1qp1i0o230pn84tx7vyqcggbf5q5b 0 54731 427814 423265 2026-10-31T19:30:13Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427814 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Ouves e walon da Toussaint Brahy après s' moirt}}''}} {{Dizo-tite|Toussaint Brahy, œuvres wallonnes posthumes}} [[Categoreye:Lives e walon]] [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés]] [[File:Toussaint Brahy.png|thumb]] Les '''ouves e walon da Toussaint Brahy après s' moirt''', c' est on [[live (po lére)|live]] eplaidî e [[1892]] ki ramexhnêye toplin des scrîts da [[Toussaint Brahy]] (1821-1888). Si vraiy tite (e francès), c' est ''Toussaint Brahy, œuvres wallonnes posthume''. Li divanzouve, sicrîte pa Joseph Defrêcheux, raconte li vicåreye do scrijheu. == Ouve == L' ouve si pårtixh e deus pårteyes : li prumire contént tos rimeas et tchansons, li deuzinme troes pîces di teyåte : * [[Li Fiesse dè Grand-Pére (teyåte)|Li fiesse do grand-pere]] ([[1884]]) * [[Les deux Mon Onkes (teyåte)|Les deus mononkes]] ([[1885]]) * [[Li Manège Cokraimont (teyåte)|Li manaedje Cocraimont]] ([[1888]]) ls96d5x8nilfbgb2hkgr9v37ydc3m64 0 54736 428045 422075 2026-10-31T20:29:45Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428045 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Scole Nameur 1 fråzes.ogg|thumb|troes fråzes målåjheyes a dire]] Li '''cours di walon odio Hendschel-Denis''', c' est on [[scolaedje do walon]] avou des [[eredjistrumint]]s, la k' on-z ôt [[Joseph Daffe]] anoncî l' limero del luçon, pu [[Lorint Hendschel]] et [[Chantal Denis]] dins les [[diyaloke]]s di tchaeke luçon. I comprind 20 lçons et 47 fitchîs odios. == Istwere == Sacwants lçons avént ddja stî aprestêyes dins l' prumire saye da Lorint Hendschel, «Li walon rade et bén» (1995). Li cours a stî adjinçné et cossemé på [[CIWEN]] diviè 1998. == Contnou == Gn a on livret avou les tecses sicrîts e [[Feller-Léonard]]. Les fitchîs odios shuvèt l' prononçaedje d' après [[Nameur]]. Po tchaeke luçon, gn a deus u troes fitchîs: * li boket e walon * li ratournaedje e francès * pacô, èn odio d' egzercice == Egzimpes di lçons == === Luçons 1 & 2 === C' est deus lçons po fé cnoxhance, so on sinnario di prezintaedje a on buro d' [[police]]. [[Imådje:Scole Nameur1 police1.ogg|thumb|center]] [[Imådje:Scole Nameur1 police2.ogg|thumb|center]] === Luçon 3 === C' est ene luçon so les [[chife]]s. [[Imådje:Scole Nameur2 chifes.ogg|thumb|center]] === Luçon 4 === C' est ene luçon sol [[famile]]. [[Imådje:Scole Nameur3 famile.ogg|thumb|center]] Vocial li tecse del luçon: <blockquote><i><poem>- Savoz bén cwè ? Mi popa a on fré, et l’ fré di m’ popa, c’ est m’ mononke. - Alez, vos ! Mi moman da mi, elle a deus sours. Les sours di m’ moman, c’ est mes matantes. - Mi matante Coraliye a troes efants, deus valets et ene båshele. - Mi mononke Jerôme, lu, il a cwate efants. C’ est mes cuzéns. - Li feye di m’ matante, c’ est m’ cuzene ; si fi, c’ est m’ cuzén. - Damyin, c’ est l’ neveu di s’ mononke ; Mariye, c’ est l’ neveuse di s’ matante. Compurdoz ? - Oyi, dji comprind. Mins, c’ est todi on fameus mixh-maxh dins vosse famile.</poem></i></blockquote> === Luçon 5 === Li lçon, c' est ene mame ki vént dispierter s' fi, å matén. On ndè profite po dner l' no di cwate [[coleur]]s. [[Imådje:Scole Nameur4 lever.ogg|thumb|center]] Vocial li tecse del luçon: <blockquote><i><poem>'''Dji m’ leve''' ‒ Set eures ! Abeye il est tins di s’ lever ! ‒ O non, moman ! I fwait noer, et dji so co nåjhi. ‒ Vos n’ avoz nén l’ tins d’ trinner. Ramonçlez vos covietes et vos lénçoûs åd dibout d’ vosse lét po vos dispierter comifåt. Aloumez li ptite lampe so vosse tåve di nute, et purdoz vos mousmints dins vosse gårdurôbe. Vos metroz vosse bleuwe coulote et vosse blanke tchimijhe. ‒ Åd dizeu di m’ pidjama ? ‒ Nonna, hin, ptit sot ! Rissaetchîz vosse pidjama, et vs aler laver. ‒ Dji n’ ritrouve pus mes pantoufes. Dji rotrè a pîs dschås. ‒ Vos n’ ploz nén roter a pîs dschås, oubén vs alez awè froed. Cachîz après vos rodjès pantoufes. ‒ Dji n’ metrè nén les [[rodje]]s, nén les [[djaene]]s et nén co les [[bleu]]wes. Dji metrè mes [[vete]]s, na ! ‒ Fijhoz çki vos vloz, mins n’ rotez nén a pîs dschås.</poem></i></blockquote> == Reployaedje == Li cours a stî reployî pa les acsegnants-esperts do programe do ministere del [[Federåcion Walonreye-Brussele]] pol walon e scole.<ref>{{fr}} https://livre.cfwb.be/activites/activites-pour-les-ecoles/langues-et-cultures-regionales-en-classe</ref> === Deus prumirès lçons === Les deus prumirès lçons polèt esse «djouwêyes» tot replaeçant l' buro d' police pa ene bate di dvizes inte deus vijhéns. Et mete les scolîs pa deus et lzès fé djåzer, tot rimplixhant les blancs di leu foye di cours. <blockquote><i><poem>Scol·î·resse 1 (S1) : - Bondjoû, dji so vosse vijhén / vosse vijhene. Comint çk’ on vos lome ? Scol·î·resse 2 (S2) : - Mi, on m’ lome …………………………. Mi [[ptit no]], c’ est ………………………… (2 côps l' minme). S1 : - Et vosse [[no d' famile]], c’ est comint ? S2 : - Mi no d' famile, c’ est ……………………………. On m’ lome …………………………… …………………………… (pitit no, pu no d' famile). Et vos, c’ est comint, vosse pitit no ? S1 : - Mi, mi ptit no, c’ est ……………………………. On m’ lome …………………………… ………………………………… (pitit no, pu no d' famile). Mins dj’ è vôreu bén sawè dpus. Ewou avoz vnou å monde ? S2 : - Dj’ a vnou å monde a …………………………. Et vos, ewou avoz vnou å monde ? S1 : - Dj’ a vnou å monde a …………………………. Mins vos, ewou dmorez ? S2 : - Dji dmeure a ……………………………. S1 : - Ké [[rowe (djeyografeye)|rowe]] et ké limero ? S2 : - Rowe ……………………………………………, å limero … .<ref>rortografiaedje da [[Lucyin Mahin]], scolaedjes do waeyén-tins 2025.</ref></poem></i></blockquote> === Troezinme luçon === Li mwaisse u l' mwaistresse di scole sait riscrire les cognes des chifes po l' [[accint do walon|accint]] li pus corant dins l' payis la ki l' sicole est. I pout eto dner l' ortografeye e [[scrît walon da tertos]]. <center> {| class="wikitable" |+ Egzimpe po 15 prumîs chifes<ref>eployî pa [[Lucyin Mahin]] a [[Transene]] e moes d' may 2025.</ref> |- ! Chife !! Nameur !! Transene !! Rifondou |- | 1 || onk || yink || onk |- | 2 || deûs || deûs || deus |- | 3 || trwès || trwâs || troes |- | 4 || quate || cate || cwate |- | 5 || cinq || cink || cénk |- | 6 || chîj || chî || shijh |- | 7 || sèt′ || sèt′ || set |- | 8 || ût′ || wit′ || ût |- | 9 || noûf || nûf || nouv |- | 10 || dîj || dîj || dijh |- | 11 || onze || onze || onze |- | 12 || doze || douze || doze |- | 13 || trêze || trêze || traze |- | 14 || quatôze || catôrze || catoize |- | 15 || quinze || kinze || cwénze |}</center> == Sourdants == [[Categoreye:Walon e scole]] n9w36s4wyctoe25j1g40xb7dcrov0vv 0 54862 428120 423396 2026-11-01T10:08:18Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428120 wikitext text/x-wiki {{Omonimeye}} {{Wiccionaire|rima}} * [[Rima so les viyaedjes]] : pitit arimé so les viyaedjes * [[Rima a disti]] : pitit u pus grand arimé citant ene dijhêye d' ene djin, shuvowe di «dit-st i» * [[Rima ås ptits nos]] : deus courts vers, ki l' deuzinme, c' est on ptit no * [[Rima d' efant]] : pitit arimé po dire å efants * [[Rimas et istweres did dinltins]] : live da Emile Pècheur sklhpfjw3gjl9oh35ezhl0tkrxeiez8 0 54900 428195 423688 2026-11-01T10:20:49Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428195 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|La Roue / Het rad}}'' (Anderlek)}} {{Dizo-tite|Li Rowe}} {{po|Rowe et rowe|Rowe (discramiaedje)}} '''La Roue''' (rimetou e neyerlandès '''Het Rad''', [[riwalnijhåve]] '''''Li Rowe'''''), c' est èn ancyin [[hamtea]] d' [[Anderlek]], asteure on coulot del [[Grande Brussele]]. [[Imådje:Saint Joseph Church (1).jpg|thumb|eglijhe Sint-Djôzef]] == Etimolodjeye == Li hamea fourit lomé do no di l’ essegne d' on [[cåbaret (cafè)|cåbaret]] do [[17inme sieke]]<ref>[[TG4]] a «Roue» (ezès R del redjon d' Brussele) ki radjoute k' après côp, li cåbaret fourit rbatijhî ''Het Nieuwe Rad''', adonpwis ''Au tournebride d'Arconati'' do no des signeurs di [[Gåsbek]]).</ref>, lu-minme del plaece la k’ gn av ene [[rowe di margougnaedje]] e l’ [[Mîtrinne Ådje]].<ref name=":0">[[:fr:La Roue (Anderlecht)|Wikipedia francès]].</ref> == Istwere == E l' deuzinme mitan do 19inme sieke, on-z î a basti des [[coron (d' måjhons)|corons]], foirt bén amaedjîs, po les ovrîs. Gn aveut minme des rouwaletes po-z amoenner l' [[tcherbon d' tere|tcherbon]] padrî les måjhons.<ref name=":0" /> <gallery> Bruxelles1998-La Roue©Marie-Françoise Plissart.jpg </gallery> == Dins les scrijhaedjes e walon == On ndè djåze dins l' limero 117 del gazete [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]].<ref>[[Georges Staelens]], Abagants et rebanants, {{Ran}} l° 117, bontins 2026, p. 4.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Brussele]] qk2gm1aznbf8w3t8kqh3yecqmhcqec2 0 54912 428135 423786 2026-11-01T10:10:48Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428135 wikitext text/x-wiki [[imådje:JuergenHabermas retouched.jpg|thumb]] '''Jürgen Habermas''', c’ esteut on [[filozofe]] [[Almagne|almand]]. Il a vnou au monde li [[18 di djun]] [[1929]] et il a morou li [[14 di måss]] [[2026]]. ==Ses idêyes== I s’ interesséve al [[democraceye]], al societé d’ asteure et å cåzaedje inte les djins. Si mwaisse idêye, c’ esteut d’ ecoradjî li libe discussion inte les djins dins des bates des dvizes. Tchaeconk va apoirter ses idêyes et les astoker sins s’ enonder, minme si c’ est po critiker li govienmint. Il a ossu diswalpé l’ atuze di l’ espåce publike. Po çoula, il a bråmint inflouwincî les politikîs almands d’ après li [[deuzinme guere dagnrece]] et nén k’ les Almands. [[categoreye:Rilomés Almands]] [[categoreye:Rilomés filozofe]] hwkvdpit57gc5roj64lqtz5i63npd3c 0 54930 428320 423938 2026-11-01T10:44:40Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428320 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Bobsleigh - panoramio.jpg|thumb|bobescleye a ene djin]] Li '''bobescleye''' (/bɔ.bɛs.klɛj/)<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] pa calcaedje di l' inglès «bobsled», tot wårdant l' prumî boket «bob-» et [[riwalnijhî]] l' deuzinme; l' inglès «sled» a l' minme etimolodjeye ki l' walon [[Wikt:scleyon|scleyon]], k' on-z a rprins djusse li bodje «*scleye», avou ene divanceye voyale (escleye) a cåze do [[displouctaedje des trokes di cossounes divintrinnes]].</ref><ref>Li mot «bob» vént di l' inglès «to bob», fé on mouvmint d' erî viè li dvant, etot dmorant so li schlide, po lyi dner del vitesse, come el fijhént les coreus å cminçmint di ci spôrt la.</ref> pacô rascourti a '''bobe'''<ref name=":0">[[Jean Goffart]], {{Ran}} l° 117, bontins 2026, p. 6</ref> u a '''scleye''', c' est on [[spôrt d' ivier]], ki s' fwait avou on grand [[scleyon]], tcherdjî d' onk, deus, u cwate djins, ki s' enonde, et dischinde el pus rade possibe on pindant d' tiene avou des tournants, sol [[glaece]]. == Mwaissès dnêyes == Po les ekipaedjes di cwate djins gn a on moenneu, deus poûsseus eyet on frinneu. Po l’ espôrt a deus, i gn a bén seur pont d’ poûsseus. Å cominçmint, i tchôcnut tertos po prinde del vitesse eyet après, i sôtelnut dins l’ bobe. <gallery> 2021-02-05 2nd run 2-woman bobsleigh (Bobsleigh & Skeleton World Championships Altenberg 2021) by Sandro Halank–085.jpg|deus coreuses bedjes s' enondant 2020-02-21 1st run 2-woman bobsleigh (Bobsleigh & Skeleton World Championships Altenberg 2020) by Sandro Halank–287.jpg|ene ôte ekipe, sifwaitmint 2020-02-21 1st run 2-woman bobsleigh (Bobsleigh & Skeleton World Championships Altenberg 2020) by Sandro Halank–296.jpg|zouplant so li scleye 2020-02-21 1st run 2-woman bobsleigh (Bobsleigh & Skeleton World Championships Altenberg 2020) by Sandro Halank–299.jpg|vo l' la dsu ! </gallery> Les bobes dischindnut a des vitesses alant di 120 a 160 [[kilometes a l' eure]]. Cwand on e-st evoye, c’ est sortot ene kession di tradjectwere po daler l’ pus rade possibe. L’ éndjin est djusse controlé på moenneu, på frinneu eyet pal gravité. L' éndjin doet dmorer å mitan del voye. S' i va di trop sol dizeu dins les tournants, i fwait dipus di tchmin eyet piede do tins so les ôtes. S' i va trop sol dizo do tournant, el foice cintrifudje va rastrinde et li scleye vénrè foû des tournants pus doûçmint.<ref name=":0" /> == Pisse == Ene pisse est 1200 a 1600 metes longue avou on pindant di 8 a 15 åcint. I gn a 15 a 20 tournants, mins djamåy les minmes. I fåt sawè ki, dins les tournants, les meurs di glaece polnut esse disca shijh metes hôts.<ref name=":0" /> <gallery> Bob su Strada.jpg|djouwaedje sol voye, e l' Itåleye Korketrekkeren 1952 Olympics.jpg|pisse naturele, Norvedje CE Austria2005 043.jpg|pisse naturele, Otriche Switzerland-01849 - Bobsleigh Turn -1 (21678186803).jpg|pisse e l' Swisse 2022-01-23 Olympia Bob Run St. Moritz–Celerina at 2021-22 St. Moritz–Celerina Luge World Cup and European Championships by Sandro Halank–040.jpg|a Sint-Morize (Swisse) Bobbahn-Altenberg-4.JPG|pisse e l' Almagne Two-man bobsleigh, 2014 winter Olympics, Jamaica.jpg|pisse a Sotchi (Rûsseye), ås djeus olimpikes d' ivier, 2014 </gallery> [[Imådje:Bobsled Mask 1932.png|thumb|masse di bobescleye di 1932]] == Ahesses == Les frins, c’ est des båres dintlêyes ki s’ vegnnut planter dins l’ glaece. On n’ les fwait daler ki cwand el bobescleye a passé l’ lene d’ arivêye. Les coreus ont des casses et des tnowes di [[licra]] ki diminouwnut bråmint el prijhe å vint. Il ont des solés ås crampons, mins nén come les cis des djouweus d’ fotbale : roci, gn a dipus d’ 250 crampons pa solé.<ref name=":0" /> == Istwere == Les coûsses ont comincî a [[Sint-Morize]] e [[1889]]. A ç’ moumint la, c’ esteut des sployons d’ bos avou des lames di fier. Asteure, les scleyons d’ bos ont stî replaecîs pa des éndjins di fibes di carbone, a môde di cabene. On s’ arindjive po k’ les djins ki s’ metént dsu fouxhénxhe pezants : disca 118 kilos.<ref name=":0" /> <gallery> Bobfahrer Davos.jpg|ekipe swisse, e 1910 Sánkári nad T. Poliankou.jpg|e l' Eslovakeye, e 2016 Hans Eisenhut and Max Houben 1932.jpg|deus Bedjes, e 1932 </gallery> == Rilomés coreus == * [[Eugenio Monti]], on coreu itålyin k’ a stî shijh côps medayî olimpike dins les anêyes 1950 et 1960. * [[Wolfgang Hoppe]], èn Almand, avou shijh medayes eto, di 1984 a 1992.<ref name=":0" /> == Sourdants == {{Commonscat|Bobsleigh|li bobescleye}} [[Categoreye:Spôrts]] [[Categoreye:Spôrts d' ivier]] sfhqddzqwszpu4a8xfev9j9cd7dppak 0 54962 427790 424086 2026-10-31T19:26:13Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427790 wikitext text/x-wiki L' '''OTAN''' (ki s' eploye cåzu come on ptit no, l' '''otan'''), e-n inglès '''NATO''', c' est ene [[aloyance militaire]] inte les payis d' Urope coûtchantrece et des Estats Unis et l' [[Canada (payis)|Canada]] k' a stî metowe so pås so fotches après l' [[deuzinme guere daegnrece]]. == Alårdjixhmint == [[Imådje:Map of NATO chronological.gif|500px|thumb|Mape des payis assoçnés a l' OTAN, istoricmint]] L' OTAN s' a-st alårdji aprume viè les payis d' Urope nonnrece, adon al [[Tourkeye]], pu ås payis d' [[Urope levantrece]]. Dierinnmint (2024-2025) al [[Escandinaveye]] ([[Finlande]] et [[Suwede]]). [[Categoreye:Aloyances militaires]] 686yd1c7pjbi8f0atfh2ktfxb3zidfj 0 54973 427373 424210 2026-10-31T18:23:20Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Troejhinme guere do Gofe]] viè [[Troezinme guere do Gofe]] : rif. deuzinme, troezinme 424210 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} [[Imådje:Strait of Hormuz Transits.webp|vignette|Dispu l' cominçmint del '''guere''', bråmint moens d' bateas pasnut på [[stroet d' Hourmouze]]. Çou k' a fwait crexhe les pris del petrole eyet do gåz.]] Li '''troejhinme guere do Gofe'''<ref>https://www.lesechos.fr/monde/etats-unis/iran-la-troisieme-guerre-du-golfe-toujours-sans-issue-apres-un-mois-qui-a-choque-la-planete-2223610</ref>, c' est ene guere k' a comincî li [[28 di fevrî]] [[2026]] avou ene atake militaire del deujhinne [[Israyel (estat)|Israyel]]-[[Uyessês]] so l' [[Iran]]. Ci-ci î a respondou. == Nos == Tchaeke payis a dné on no diferin po leu-z operåcions : * {{ISR-d}} Operåcion Liyon groûlant ([EN] ''Operation Roaring Lion'') * {{IRA-d}} Promesse oniesse 4 * {{USA-d}} Operåcion Diale-e-coir ([EN] ''Operation Epic Fury''). == Referinces eyet sourdants == <references /> 6wr9cntvmkrbd7ew19qkeuedr6mrql6 427837 427373 2026-10-31T19:49:25Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427837 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} [[Imådje:Strait of Hormuz Transits.webp|vignette|Dispu l' cominçmint del '''guere''', bråmint moens d' bateas pasnut på [[stroet d' Hourmouze]]. Çou k' a fwait crexhe les pris del petrole eyet do gåz.]] Li '''troezinme guere do Gofe'''<ref>https://www.lesechos.fr/monde/etats-unis/iran-la-troisieme-guerre-du-golfe-toujours-sans-issue-apres-un-mois-qui-a-choque-la-planete-2223610</ref>, c' est ene guere k' a comincî li [[28 di fevrî]] [[2026]] avou ene atake militaire del deuzinne [[Israyel (estat)|Israyel]]-[[Uyessês]] so l' [[Iran]]. Ci-ci î a respondou. == Nos == Tchaeke payis a dné on no diferin po leu-z operåcions : * {{ISR-d}} Operåcion Liyon groûlant ([EN] ''Operation Roaring Lion'') * {{IRA-d}} Promesse oniesse 4 * {{USA-d}} Operåcion Diale-e-coir ([EN] ''Operation Epic Fury''). == Referinces eyet sourdants == <references /> h9yr1uwf4ju035x00thsz5x9vuuvipn 0 55056 428261 425203 2026-11-01T10:34:30Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428261 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Boże Ciało Vrutky na Słowacji 3.jpg|thumb|e l' Pologne]] Li '''porcession do Sint-Sacramint''' (pus rålmint, el '''fiesse do Sint-Sacramint'''<ref>''fièsse, porcèssion do sint sacreumint'' ([[S0]] a «fièsse» et «porcèssion»); Li lomaedje '''fiesse-Diè''' ni shonne nén esse dins les motîs, mins on sierveut cobén li mot francès ''fête-Dieu'' dins ene fråze e walon.</ref>), c' est ene fiesse rilidjeuse catolike ki s' passe li dimegne après l' [[Trinité (fiesse)|Trinité]] (adon l' deuzinme dimegne après l' [[Pintcosse]]), e l' [[Beldjike]], todi. Après messe, gn aveut ene grande porcession dins l' viyaedje, la k' on aveut basti des ptits åtés (ripôzwers). Li porcession s' î arestéve, et l' curé î mostrer l' [[ostanswer]]. Les ptitès båsheles tapént des fleurs. E l' Walonreye, elle n' î est pus foirt fiesteye pol djoû d' ouy. Mins elle l' esteut co a [[Lidje]] e [[c:Category:Corpus Christi solemnity in Liège|e 2017]]. == Istwere == Elle a stî metowe so pî pa [[sinte Djulene]] eyet l' binureuse [[Eve di Lidje]]. E [[1246]], ele kiminça a esse celebrêye e l' [[Principåté d' Lidje]]. Ele a divnou fiesse catolike oficire li [[8 di setimbe]] [[1264]] pa on decidaedje do [[påpe Orban IV]]. == Disrôlmint del porcession == [[Imådje:Wa Adam Jean-Marie fiesse Sint-Sacramint.ogg|thumb|a [[Hôt-Fayi]] dins les [[anêyes 1950]]]] Les djoûs di dvant, on plantéve des [[may (coxhes d' åbe)|mays]] so les voyes del porcession. Et monter les ptits åtés (rpôzwers). Li djoû di dvant, les ptitès båsheles alént code des fleurs, et les rashonner amon les macherseurs (end aveut dins beacôp des viyaedjes). <blockquote><i>E-z alant a messe, les meres amoennèt les ptis gaméns et les ptitès gamenes dé l’ viye macherseur : ås gaméns, on passe ene grande rodje cote avou ene blanke tchimijhe padzeu. On les lome « des ptits curés ». On lzî dene ene clotchete et i sont fén presses.<br>Les ptitès gamenes, mousseyes di blanc des pîs al tiesse, vinèt avou ene pitite coirbeye cweri ene pougneye des fleurs k’ elle ont stî code li djoû di dvant. Les deus pus grandès gamenes, les cenes ki pasront les prumires al porcession, ont droet a des blankès aiyes k’ on lzî cole dins l’ dos come a des andjes.</i></blockquote> Après messe, li porcession s' meteut e-n alaedje. Gn a todi èn ôre kinoxhou d' avance po les djins del porcession. Li curé est metou dins on '''dai''' (sôre di toetea d' toele, avou cwate sitapetes tinowes pa cwate-z omes rilomés e l' pårotche). <center><gallery> Boże Ciało-Pietrzykowice-2024-0001-RIKiWK-MCD.jpg|èn erpôzwer, li djoû di dvant Boże_Ciało-Drochlin-2022-0009-RIKiWK-MCD.jpg|prumirès djins del porcession Boże Ciało-Kroczyce-2023-0014-RIKiWK-MCD.jpg|pititès båsheles, blanc mousseyes, avou les coirbeyes di fleurs, djusse divant l' dai Boże Ciało-Kroczyce-2023-0022-RIKiWK-MCD.jpg|årmonreye, dirî l' dai Boże Ciało-Przyrów-2023-0003-RIKiWK-MCD.jpg|li curé foû do dai a on rpôzwer, mostrant li «veneråve» </gallery></center> == Alére == Jean-Marie Adam, Li porcession do Sint-Sacramint, {{Ran}} l° 118, esté 2026. == Pî-note == {{Commonscat|Corpus Christi|l' porcession do Sint-Sacramint}} [[Categoreye:Catolicisse]] [[Categoreye:Cronolodjeye]] [[Categoreye:Fiesses rilidjeuses]] arv2f9fzvd3v210nc566lihems6dq24 0 55063 428266 425206 2026-11-01T10:35:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428266 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Sardinia in Italy.svg|thumb|si plaece e l' Itåleye]] Li '''Sardingne''' /sɑʀdɛ̃ɲ/<ref>Li son /ɛː/ do francès dins «Sard'''ai'''gne» respond voltî a on son /ɛ̃/ do walon: ''reine'' <> rinne (rin.ne, /ʀɛ̃n/); a stî scrît eto '''''Sardegne'''''.</ref>, c' est ene [[iye]] metowe e mitan del [[Mîtrinne Mer]], et k' apartént asteure a l' [[Itåleye]]. == Mwaissès dnêyes == Mwaisse veye : [[Cagliari]] ([[Casteddu]]) Ôtès veyes : [[Sassari]], [[Quartu Sant'Elena]], [[Olbia]], [[Alghero]] Lingaedjes do payis : [[sardignwès]] ([[sarde]]). Gn aveut co des ptitès coines la k' on djåzéve [[catalan]]. == Djeyografeye == C' est l' deuzinme pus grande iye del del [[Mîtrinne Mer]], après l' [[Sicile]]. == Istwere == [[Imådje:Nuraghe-sardegna.jpg|thumb|on «nourake»]] Li prumire civilizåcion cnoxhowe, on l' loma li «civilizåcion nouradjike» di cåze des bastimints d' [[setche pire]] k' i leyît so l' iye, les «nourake». I djåzént on lingaedje parint d' l' [[albanès]], k' a dmoré cåzé li pus lontins å mitan d' l' iye, li plaece li pus målåjheye a concweri po les evayixheus. Les peupes ki vnèt après sont waitîs come des evayixheus : Fenicyins, Cartadjinwès, Romins, Vandales, Bizantins. Tchaeke di leus lingaedjes lait des traeces dins l’ sardignwès. Pu gn a l’ prumî dislaxhî estat, avou l’ sarde come lingaedje, ki cmince a esse sicrît (1000-1250). Après, ci rest l’ abrocaedje des Pizanès (veye-estat d’ Pize), des Djenwès [Gènois], des Catalans, Valincyins et Castiyans (1410-1713). Pu i sont goviernés pa les Habsbourg, pu les Savoye. Ces-ci lomèt totes leus teres « rweyåme di Sardingne ». Did la, les Sardes divnèt itålyins e 1861. E 1948, i wangnèt on statut di contrêye otonome.<ref>[[Lucyin Mahin]], {{Ran}} l° 118, esté 2026, racourti d' èn [[ovraedje ås longuès Apresses]] da Rossana Gattermayer, ''De sa cittadi de Casteddu djiusk'à vile di Sint-Houbert'', sicole libe di Sint-Houbert, 2026, p. 41-48.</ref> == Sourdants == [[Categoreye:Itåleye]] [[Categoreye:Sardingne]] [[Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer]] 064oggsfm3vah1iwyz60fcsjnzg6wtf 0 55117 427706 425613 2026-10-31T19:12:22Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 427706 wikitext text/x-wiki '''Marie-Henriette de Habsbourg-Lorraine''' ([[riwalnijhåve]] '''''Mareye-Riyete''''') ci fourit li deuzinme [[royinne del Beldjike]] (come feme da [[Leyopôl II]]) di [[1865]] a s' moirt Elle a skepyî li [[23 d' awousse]] [[1836]] ey a morou li [[19 di setimbe]] [[1902]]. [[Categoreye:Rilomés Bedjes]] [[Categoreye:Royinnes et imperresses‎]] [[Categoreye:Royinnes des Bedjes]] g1j3st4epfk6ik6vd9maav7j0jkd6sk 0 55298 428146 426773 2026-11-01T10:12:38Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428146 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Dictionnaire wallon-liégeois et français}}'' (Joseph Hubert)}} {{Dizo-tite|Motî Hubert}} Li '''Motî Hubert''' (u : '''Motî Djôzef Houbiet'''), ki s' vraiy no, c' est '''''Dictionnaire wallon-liégeois et français''''', c' est on [[motî walon-francès]] sicrît pa [[Joseph Hubert]] et k' el deuzinme edicion a rexhou l' an [[1857]] di l' imprimreye De Verhoven-Debeur a [[Lidje (veye)|Lidje]]. Li prumî eplaidaedje date di [[1853]]. Il est don scrît avou on [[sistinme di dvant Feller]]. Il est rprins sol limero '''[E184]''' dins l' [[djivêye des motîs do walon]]. == Shuvance == Li [[Motî Haust]] cite bén des mots vinant do Motî Hubert, cwand i n' les a nén rtrové a Lidje e 20inme sieke. Å 12 di setimbe 2026, gn av 115 intrêye di ç' motî la sol [[DTW]]. [[Categoreye:Motîs walons|Hubert]] 95tkpjxsun9s6mcez2pbn5exuvokqq8 0 55301 428316 426876 2026-11-01T10:43:20Z R. Giskard Reventlov 17 rifondaedje: deuzinme, troezinme 428316 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Limero ''{{lang|en|ISBN}}''}} {{Dizo-tite|Limero eternåcionå standård d' on live}} [[Imådje:ISBN cwate paskeyes.png|thumb|400px|Egzimpe di limero ISBN po on live e walon ([[Cwate paskeyes d' asteure]])]] Li '''limero ''ISBN''''' u '''limero eternåcionå standård d' on live''' (e-n inglès, '''''ISBN''''', '''''International Standard Book Number'''''), c' est on limero k' est voltî metou so les [[live (po lére)|lives]] pa l' [[eplaideu]]. I dene del veyåvté a l' ouve, ca gn a ki ç' live la k' årè ç' limero la sol [[Daegne etire]]. == Askepiaedje des limeros ISBN == Les limeros ISBN polèt esse riçûs (po rén u tot payant) d' èn adjint afiyî al soce des ISBN. Tchaeke edicion d' on live a on limero ISBN. Metans po l' [[Istwere del Waloneye, come veyowe pås Walons]]: * 978-2-914855-78-5 pol prumire edicion e 2012 * 978-2-36747-097-9 pol deuzinme edicion e 2022 == Istwere == I provént d' on sistinme inglès ås nouv chifes, diswalpé e 1966. L' uzaedje come sistinme eternåcionå a-st ataké e 1970 avou on limero ås 10 chifes. Dispu l' prumî d' djanvî [[2007]], c' est des limeros ås 13 chifes. Les troes prumîs, ça shonne esse todi 978-. <center><gallery> ISBN with EAN13.svg|vî limero ås 10 chifes Image-PhotoOfBookCover4.jpg|èn ôte, d' on payis d' Azeye Book-Code (Japan).jpg|limero ås 13 chifes, pårtis come e [[Djapon]] Wikipedia-Buch-Rueckseite-Barcode-OhneBall.jpg|come e l' [[Almagne]] ISBN Barcode for 978-984-34-9530-3.jpg|èn ôte, do [[Bangla Dech]] </gallery></center> == Egzimpes == Limero ås 10 chifes : * 2-87386-409-5 ([[Motî toponimike Jespers]], 2005) * 2-930347-36-8 ([[Li batreye des cwate vints]], 2006) Limeros ås 13 chifes : * 978-2-914855-60-0 ([[Motî Yoran Embanner walon]], 2009) * 978-2-960138-30-6 ([[On Sånî a pårt]], 2013) * 978-2-931032-06-0 ([[Cwate paskeyes d' asteure]], 2026) == Sinifiance des chifes == Li manire d' arindjî les chifes dipind d' tchaeke payis, sorlon li nombe di lives ki rexhe did la. Les lives eplaidîs e l' Walonreye (ey eto e l' France, kécfeye) ont sovint les cwate prumîs chifes insi : 978-2-. Tos les lives e walon avou on limero ISBN ont ç' limerotaedje la, apus ki [[Gabriyel eyet Gabriyel]] ki s' limero ISBN provént des [[Bas Payis]] (978-90-818670-0-9). Les shijh chifes d' après, c' est po l' eplaideu. Metans: 960138 pol [[Rantoele (soce)|Rantoele]], 914855 po les [[Yoran Embanner (eplaideu)|eplaidreyes Yoran]], 931032 pol [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]], 930505 pol [[SLLW]]. Les deus chifes d' après si shuvèt po les lives d' on minme eplaideu, k' a dmandé ene rîlêye di limeros d' avance. Metans pol [[Rantoele (soce)|Rantoele]]: * 978-2-960138-'''30'''-6 ([[On Sånî a pårt]], 2013) * 978-2-960138-'''31'''-3 (pitit livret so les tuzaedjes do [[professeur Titôrvå]]) * 978-2-960138-'''32'''-0 ([[Rantoele-gazete]] l° 117) * 978-2-960138-'''33'''-7 ([[Rantoele-gazete]] l° 118) Li dierin chife, c' est ene clé d' aveurixhaedje. == Lives e walon et limero ISBN == Sacwants eplaideus di [[lives e walon]] ni metèt pont d' limero ISBN, minme dins les [[anêyes 2020]]. C' est purade li cas po les lives eplaidîs direk pa l' oteur. Kékes egzimpes: * [[Motî Gilliard]] (2007) * [[Contes a rlaye]] (2023) * [[Contes et paskeyes å payis des Magneus d' a ey avår la]] (2026) == {{HDV}} == [[:Categoreye:Pådjes avou des hårdêyes otomatikes ISBN|Pådjes avou des hårdêyes otomatikes ISBN]] {{Commonscat|ISBN|les limeros ISBN}} [[Categoreye:Documintåcion]] [[Categoreye:Pådjes avou des hårdêyes otomatikes ISBN|*]] 10pccpt1onga1z65d2h87i3dwbgxevv 0 55368 427764 427335 2026-10-31T19:21:54Z Èl-Gueuye-Noere 17076 427764 wikitext text/x-wiki {{Riscrire e rfondou}}[[Imådje:Berkane centre de ville.jpg|thumb|Li corinveye di '''Berkåne'''.]] '''Berkåne''' (e [[arabe]]: بركان; e [[tamazight]]: ⴱⵔⴽⴰⵏ), c' est ene [[veye (djeyografeye)|veye]] do [[Marok]], e l' [[Ponant]], dins l' Nôr-Ess do payis. C' est l' mwaisse-veye del [[province di Berkåne]]. Li veye est sitouwêye å pî des [[Beni-Snassen|monts Beni-Snassen]], sol boird del grande plinne agricole di Trife, et a cåzu 20 kilometes del costé del [[Mîtrinne Mer]]. Berkåne est sovint lomêye li « veye des clemintenes», a cåze del produccion des [[Clemintene|clemintenes]] et des ôtes fruts dins l' redjon. == Istwere == [[Imådje:Sidi Ahmed Aberkane.jpg|thumb|Li mausolêye di Sidi Ahmed Aberkane]] Li no di Berkåne est sovint raployî a Sidi Ahmed Aberkane, ene figure religieuse ki l' memwere est prezinte dins l' istwere locåle. Å cminçmint do vîntinme sieke, Berkåne esteut co ene pitite aglomeråcion. Li veye s' a agrandeye avou l' crexhaedje del populåcion, l' devlopaedje del agricoleture eyet l' amelioråcion des veyas d' comunicåcion. == Populåcion == D'après l' recensemint marocain di 2024, l' commune di Berkåne aveut 99 069 abitants. Li province di Berkåne, ki comprind plusieurs communes, aveut 284 061 abitants. == Economeye == [[Imådje:Berkane letchina.JPG|thumb|Clementines di Berkåne]] L' agricoleture est on des pus importants secteurs di l' economeye del redjon. Berkåne est conoxhowe po sès clementines, sès orandjes et d' ôtes prodûts agricoles. Les fruts sont cullis, triîs, metous e boesses et transportés viè les martchîs do Marok et d' ôtes payis. Les activités agricoles favorijhèt ossi les services, les botikes et les transports. Li veye est ossi on cente administratif et comercia po les communes alintoû. == Avey == * Li cente del veye, avou sès rues, sès botikes et sès plaeçes. * Li mausolêye di Sidi Ahmed Aberkane, on lî religieus important dins l' memwere locåle. * Li djårdin Mohammed VI. * Li vîs et noveas quartiers urbins. * Les payizådjes agricoles alintoû del veye. * Les monts Beni-Snassen et les sitis naturés del province. <gallery> Berkane baladiya.JPG|Li bastimint del municpalité di Berkåne Berkane centre de ville.jpg|Li cente del veye Berkane kanisa.JPG|Eglise di Berkåne Jardin Mohammed VI.jpg|Li djårdin Mohammed VI Sidi Ahmed Aberkane.jpg|Sidi Ahmed Aberkane Berkane letchina.JPG|Les clementines del redjon </gallery> == Sport == [[Imådje:معقل ألتراس بركان.jpg|thumb|Fotbal a Berkåne]] Li [[Renaissance Sportive di Berkåne]] (RS Berkåne) est on club di fotbal fondé e 1938. Li club a divnou on des pus conoxhous clubs do fotbal marocain, avou des succèyes dins les competicions nationales et africinnes. == Veyes alintoû == * [[Ahfîr]] * [[Saïdîye]] * [[Woujda]] * [[Nådor]] * [[Aclén]] * [[Agbåle]] * [[Madåg]] * [[Tafougål]] * [[Zègzèl]] * [[Fézwane]] * [[Sidi Slimane Tchårå]] * [[Sidi Bouhriye]] * [[Tchouhîye]] * [[Bougrîbe]] * [[Rislanne]] * [[Lååtamne]] * [[Åyin Erregåde]] == Pî-notes et sourdants == <references> <ref>[https://www.communeberkane.ma/ar/تقديم-الجماعة Site oficir del commune di Berkane].</ref> <ref>[https://www.hcp.ma/region-oriental/docs/AHMesfichiers/Oriental_Note%20sur%20la%20population%20legale_RGPH%202024_Fr.pdf Haut-Commissariat å Plan do Marok: populåcion del province di Berkane, recensemint di 2024].</ref> <ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Berkane Wikimedia Commons: imådjes di Berkane].</ref> <ref>[https://fr.wikipedia.org/wiki/Berkane Berkane, Wikipedia e francès].</ref> </references> [[Categoreye:Veyes do Marok]] py3wm2arbrahzm4rx35xvivhs0m75rl 0 55389 427575 2026-10-31T18:51:11Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Deujhinme guere des scoles (Beldjike)]] viè [[Deuzinme guere des scoles (Beldjike)]] : rif. deuzinme, troezinme 427575 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Deuzinme guere des scoles (Beldjike)]] o18d4z81oi07owawakgmzg5avyln5vk 14 55390 428360 2026-11-01T11:11:00Z Srtxg 7159 Srtxg a displaecî l’ pådje [[Categoreye:Såjhons del troejhinme divizion do fotbale bedje]] viè [[Categoreye:Såjhons del troezinme divizion do fotbale bedje]] : rif. deuzinme, troezinme 428360 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[:Categoreye:Såjhons del troezinme divizion do fotbale bedje]] luom521466oynyt5wiyljro007umahw