Wikipedia wawiki https://wa.wikipedia.org/wiki/Mwaisse_p%C3%A5dje MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Sipeciås Copene Uzeu Uzeu copene Wikipedia Wikipedia copene Imådje Imådje copene MediaWiki MediaWiki copene Modele Modele copene Aidance Aidance copene Categoreye Categoreye copene TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet 0 2225 428495 418998 2026-11-07T14:47:09Z Lucyin 16 428495 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Etrevéns == === A vey avou l' walon eyet l' Walonreye === ==== Walon ==== [[Imådje:Piron Louis Facteurs Djindåres.jpg|thumb|Coviete di Facteurs, djindåres et li cpagneye da Liyis Piron]] [[Lives e walon]] ki vudît ciste anêye la : * [[antolodjeye da Piron|Grosse antolodjeye da Piron]] * [[Raecinêyes (arimeas)|Raecinêyes]] ([[Victor George]]) * [[Facteurs, djindåres et li cpagneye (arimeas)|Facteurs, djindårs et li cpagneye]] ([[Louis Piron]]) * Tome 2 di [[Cåzans walon (lives)|Cåzans walon]] (tecses d' après [[l' Tchestea]] rashonnés pa [[Raymond Mouzon]]). ==== Walonreye ==== == Ont vnou å monde ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[31 d' awousse|31 d' awousse&nbsp;]]: [[Marie Warnant]] === Ôtès djins === * [[13 di djanvî|13 di djanvî&nbsp;]]: [[Ivan Miljković]] * [[13 di setimbe|13 di setimbe&nbsp;]]: [[Geike Arnaert]] == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[17 d' avri]] : [[Marcel Hicter]] === Ôtès djins === [[Categoreye:Date]] l8vnni497lvxeb28ulluersowf4t8gq 0 2569 428505 421418 2026-11-07T16:38:16Z Lucyin 16 428505 wikitext text/x-wiki On '''scrijheu''', ene '''sicrijheuse e walon'''<ref>Li [[dvancete]] [[Wikt:e|e]] po fé d' l' adire avou on scrijheu dins èn ôte lingaedje ki dmeure e l' [[Walonreye]].</ref> (eto: èn '''oteur''', ene '''otoresse e walon''' , c' est ene [[sicrijheu|djin ki scrît]], po s' plaijhi, des tecses pår e [[walon]]. Les scrijheus e walon polnut fé pårteye d' ene [[soce di scrijheus e walon|soce di scrijheus]]. Ces-la shuvnut les rîles di [[croejhete walone]], et sayî di fé come ezès [[Belès Letes]] dins tolminme ké [[lingaedje]]. Mins end a sacwants ki scrijhnut tot seus, et aprinde les rîles di scrijhaedjes di zels-minme. I scrijhnut l' walon k' i cnoxhnut d' nexhance, u k' il ont oyou åtoû d' zels. Sacwants scrijheus sont, e minme tins des [[rcwereus sol walon]]. == Pocwè scrire e walon == Sovint, les scrijheus e walon si dmandèt pocwè k' i scrijhèt dins ç' lingaedje la, dabôrd k' i gn a waire di djins ki les liront. Eco pår k' i pôrént sovint scrire e francès. Vocial ene response da [[Jean Bosly]], pal voye d' onk di ses personaedjes, on scrijheu e walon: :''On scrît e walon po passer s' tins. On n' wangne nén ene dimeye çanse. Å contraire, on nd alowe. Les Walons n' loukèt a rén po-z aler å teyåte, fé bate leus coks, djouwer ås beyes, etertini ene trûlêye di colons, boere do peket. Mins po sotni l' lingaedje di leus tåyes, les nouv dijhinmes di zels ni dinrént nén ene deutche. Nozôtes, les scrijheus, nos ndè riyans, et çoula n' nos espaitche nén di fé oneur al tcheyance di nos vîs parints. Nos savans k' c' est nosse clair divwer. Pus tård, il est possibe k' on ricnoxhe li bén k' nos avans fwait a nosse payis. Mins çoula n' sereut nén minme, nos årans apoirté nosse pitite pårt al glwere del Walonreye.''<ref>[[Li molén d' å Pré Bolet (roman)|Li molén då Pré Bolet]] p. 30.</ref> 30 == Djivêyes di scrijheus e walon so Wikipedia == Gn a deus djivêyes di scrijheus e walon, so l' [[eciclopedeye]] Wikipedia : * li [[djivêye des grands scrijheus e walon]], k' a relî les pus rlomés nos emey zels. * li [[djivêye des ptits scrijheus e walon]], ki n' sont nén tant cnoxhou, mins k' ont scrît dins des rvowes, des [[Pitite gazete|ptitès gazetes]] u des antolodjeyes coinreces. Ubén k' ont des fråzes did zels k' ont stî ritnowes dins l' [[esplicant motî do walon]]. * li djivêye des (gros diccionairîs, fijheus d' motîs et di rcwerances viyaedje pa viyaedje, foclorisses, cacheus so les nos d' plaece et les nos d' djins, evnd.) == Sicrijheus e walon avou des nos k' ont vnou d' ôte pårt == Rén k' e veyant leu [[no d' famile]], sacwants scrijheus avént des parints u des tåyes k' ont vnou d' ôte pårt. S' il ont-st aprins l' walon al leccion, ça vout dire ki c' esteut li mwaisse langue dins l' cotoû la k' il avént setlé. === no d' famile ki provént d' [[Flande]] === * [[Jacques Desmet]] * [[Franz Dewandelaer]] * [[Charles Geerts]] * [[Hubert Haas]] * [[Richard Joelants]] * [[Odile Uyttebrouck]] * [[Henri Van Cutsem]] * [[Robert Vanorlé]] * [[Marcel Van Splunter]] * [[Fernand Vannuffel]] * [[Auguste Vermer]] === no d' famile ki provént des [[Bas Payis]] u do [[Limbork]] === * [[Lambert de Ryckman]] * [[François Nyns]] * [[Marcel Slangen]] * [[Joseph Vrindts]] === no d' famile ki provént del [[Grande Dutcheye]] === * [[Arthur Schmitz]] === no d' famile ki provént d' [[Itåleye]] === * [[François Gianolla]] * [[Nadine Modolo]] === no d' famile ki provént d' [[Pologne]] === * [[Yvette Juskowiak]] === no d' famile ki provént d' [[Almagne]] === * [[Marguerite Frevelhausen]] * [[Laurent Hendschel]] * [[Louis Wesphal]] === no d' famile ki provént d' [[Roumaneye]] === * [[Georges Sfasie]] == Scrijheu(se)s e walon, d' après leu mestî == * Scoleus ** [[Mwaisses di scole]] : Loukîz [[mwaisse di scole#Sicrijheu(se)s e walon k' estént mwaisses u dames di scole|cial]] ** [[Prof di sgondaire]] ** [[Prof d' unif]] * [[Salårî]] ** [[Ovrî]] *** [[François Barillié]] ** [[Eployî]] ** [[Curé]] * [[Indepindant]] ** [[Cinsî]] ** [[Comierçant]] * [[Mestî liberå]] ** [[Medcén]] ** [[Årtisse (veterinaire)]] ** [[Pårlî]] ** [[Årtchiteke]] * [[Årtisse]] ** [[Tchanteu]] ** [[Scrijheu]] di s' mestî * Ôtes ** [[Feme e s' manaedje]] ** [[Rintî]] ** [[Tchômeu]] == Hårdêyes divintrinnes == * [[Picård#Sacwants scrijheus e picård do Hinnot bedje|Sicrijheus e picård]] * [[gåmès#Sacwants scrijheus e gåmès|Sicrijheus e gåmès]] * [[Sicrijheus d' Walonreye e francès|Sicrijheus del Walonreye ki scrijhnut e francès]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/rif-oteurs.html Djivêye des scrijheus k' ont scrît u k' ont stî rashious e rfondou walon] * [http://www.archive.org/stream/littraturewall00closuoft/littraturewall00closuoft_djvu.txt Indecse des scrijheus e walon prezintés a l' espôzucion d' Brussele e 1910] * [https://web.archive.org/web/20110723065757/http://walon.cultureforum.net/f8-scrijeuses Waibe avou sacwants tecses di scrijheus e walon] * {{tv}} [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#fies-lw17rt1 Ronde tåve avou des scrijheus e walon] (al [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2017) {{tvwc}} == Sourdants == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|*]] memhgaciw7ul31kb9pjwe066kbs4lgi 428506 428505 2026-11-07T16:39:14Z Lucyin 16 /* Sourdants */ 428506 wikitext text/x-wiki On '''scrijheu''', ene '''sicrijheuse e walon'''<ref>Li [[dvancete]] [[Wikt:e|e]] po fé d' l' adire avou on scrijheu dins èn ôte lingaedje ki dmeure e l' [[Walonreye]].</ref> (eto: èn '''oteur''', ene '''otoresse e walon''' , c' est ene [[sicrijheu|djin ki scrît]], po s' plaijhi, des tecses pår e [[walon]]. Les scrijheus e walon polnut fé pårteye d' ene [[soce di scrijheus e walon|soce di scrijheus]]. Ces-la shuvnut les rîles di [[croejhete walone]], et sayî di fé come ezès [[Belès Letes]] dins tolminme ké [[lingaedje]]. Mins end a sacwants ki scrijhnut tot seus, et aprinde les rîles di scrijhaedjes di zels-minme. I scrijhnut l' walon k' i cnoxhnut d' nexhance, u k' il ont oyou åtoû d' zels. Sacwants scrijheus sont, e minme tins des [[rcwereus sol walon]]. == Pocwè scrire e walon == Sovint, les scrijheus e walon si dmandèt pocwè k' i scrijhèt dins ç' lingaedje la, dabôrd k' i gn a waire di djins ki les liront. Eco pår k' i pôrént sovint scrire e francès. Vocial ene response da [[Jean Bosly]], pal voye d' onk di ses personaedjes, on scrijheu e walon: :''On scrît e walon po passer s' tins. On n' wangne nén ene dimeye çanse. Å contraire, on nd alowe. Les Walons n' loukèt a rén po-z aler å teyåte, fé bate leus coks, djouwer ås beyes, etertini ene trûlêye di colons, boere do peket. Mins po sotni l' lingaedje di leus tåyes, les nouv dijhinmes di zels ni dinrént nén ene deutche. Nozôtes, les scrijheus, nos ndè riyans, et çoula n' nos espaitche nén di fé oneur al tcheyance di nos vîs parints. Nos savans k' c' est nosse clair divwer. Pus tård, il est possibe k' on ricnoxhe li bén k' nos avans fwait a nosse payis. Mins çoula n' sereut nén minme, nos årans apoirté nosse pitite pårt al glwere del Walonreye.''<ref>[[Li molén d' å Pré Bolet (roman)|Li molén då Pré Bolet]] p. 30.</ref> 30 == Djivêyes di scrijheus e walon so Wikipedia == Gn a deus djivêyes di scrijheus e walon, so l' [[eciclopedeye]] Wikipedia : * li [[djivêye des grands scrijheus e walon]], k' a relî les pus rlomés nos emey zels. * li [[djivêye des ptits scrijheus e walon]], ki n' sont nén tant cnoxhou, mins k' ont scrît dins des rvowes, des [[Pitite gazete|ptitès gazetes]] u des antolodjeyes coinreces. Ubén k' ont des fråzes did zels k' ont stî ritnowes dins l' [[esplicant motî do walon]]. * li djivêye des (gros diccionairîs, fijheus d' motîs et di rcwerances viyaedje pa viyaedje, foclorisses, cacheus so les nos d' plaece et les nos d' djins, evnd.) == Sicrijheus e walon avou des nos k' ont vnou d' ôte pårt == Rén k' e veyant leu [[no d' famile]], sacwants scrijheus avént des parints u des tåyes k' ont vnou d' ôte pårt. S' il ont-st aprins l' walon al leccion, ça vout dire ki c' esteut li mwaisse langue dins l' cotoû la k' il avént setlé. === no d' famile ki provént d' [[Flande]] === * [[Jacques Desmet]] * [[Franz Dewandelaer]] * [[Charles Geerts]] * [[Hubert Haas]] * [[Richard Joelants]] * [[Odile Uyttebrouck]] * [[Henri Van Cutsem]] * [[Robert Vanorlé]] * [[Marcel Van Splunter]] * [[Fernand Vannuffel]] * [[Auguste Vermer]] === no d' famile ki provént des [[Bas Payis]] u do [[Limbork]] === * [[Lambert de Ryckman]] * [[François Nyns]] * [[Marcel Slangen]] * [[Joseph Vrindts]] === no d' famile ki provént del [[Grande Dutcheye]] === * [[Arthur Schmitz]] === no d' famile ki provént d' [[Itåleye]] === * [[François Gianolla]] * [[Nadine Modolo]] === no d' famile ki provént d' [[Pologne]] === * [[Yvette Juskowiak]] === no d' famile ki provént d' [[Almagne]] === * [[Marguerite Frevelhausen]] * [[Laurent Hendschel]] * [[Louis Wesphal]] === no d' famile ki provént d' [[Roumaneye]] === * [[Georges Sfasie]] == Scrijheu(se)s e walon, d' après leu mestî == * Scoleus ** [[Mwaisses di scole]] : Loukîz [[mwaisse di scole#Sicrijheu(se)s e walon k' estént mwaisses u dames di scole|cial]] ** [[Prof di sgondaire]] ** [[Prof d' unif]] * [[Salårî]] ** [[Ovrî]] *** [[François Barillié]] ** [[Eployî]] ** [[Curé]] * [[Indepindant]] ** [[Cinsî]] ** [[Comierçant]] * [[Mestî liberå]] ** [[Medcén]] ** [[Årtisse (veterinaire)]] ** [[Pårlî]] ** [[Årtchiteke]] * [[Årtisse]] ** [[Tchanteu]] ** [[Scrijheu]] di s' mestî * Ôtes ** [[Feme e s' manaedje]] ** [[Rintî]] ** [[Tchômeu]] == Hårdêyes divintrinnes == * [[Picård#Sacwants scrijheus e picård do Hinnot bedje|Sicrijheus e picård]] * [[gåmès#Sacwants scrijheus e gåmès|Sicrijheus e gåmès]] * [[Sicrijheus d' Walonreye e francès|Sicrijheus del Walonreye ki scrijhnut e francès]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/rif-oteurs.html Djivêye des scrijheus k' ont scrît u k' ont stî rashious e rfondou walon] * [http://www.archive.org/stream/littraturewall00closuoft/littraturewall00closuoft_djvu.txt Indecse des scrijheus e walon prezintés a l' espôzucion d' Brussele e 1910] * [https://web.archive.org/web/20110723065757/http://walon.cultureforum.net/f8-scrijeuses Waibe avou sacwants tecses di scrijheus e walon] * {{tv}} [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#fies-lw17rt1 Ronde tåve avou des scrijheus e walon] (al [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2017) {{tvwc}} == Sourdants == {{Commonscat|Writers in Walloon|les scrijheus e walon}} [[Categoreye:Sicrijheus e walon|*]] 24udlzytavuk53znodc4l8cr2zfaod7 428507 428506 2026-11-07T16:39:42Z Lucyin 16 /* Sourdants */ 428507 wikitext text/x-wiki On '''scrijheu''', ene '''sicrijheuse e walon'''<ref>Li [[dvancete]] [[Wikt:e|e]] po fé d' l' adire avou on scrijheu dins èn ôte lingaedje ki dmeure e l' [[Walonreye]].</ref> (eto: èn '''oteur''', ene '''otoresse e walon''' , c' est ene [[sicrijheu|djin ki scrît]], po s' plaijhi, des tecses pår e [[walon]]. Les scrijheus e walon polnut fé pårteye d' ene [[soce di scrijheus e walon|soce di scrijheus]]. Ces-la shuvnut les rîles di [[croejhete walone]], et sayî di fé come ezès [[Belès Letes]] dins tolminme ké [[lingaedje]]. Mins end a sacwants ki scrijhnut tot seus, et aprinde les rîles di scrijhaedjes di zels-minme. I scrijhnut l' walon k' i cnoxhnut d' nexhance, u k' il ont oyou åtoû d' zels. Sacwants scrijheus sont, e minme tins des [[rcwereus sol walon]]. == Pocwè scrire e walon == Sovint, les scrijheus e walon si dmandèt pocwè k' i scrijhèt dins ç' lingaedje la, dabôrd k' i gn a waire di djins ki les liront. Eco pår k' i pôrént sovint scrire e francès. Vocial ene response da [[Jean Bosly]], pal voye d' onk di ses personaedjes, on scrijheu e walon: :''On scrît e walon po passer s' tins. On n' wangne nén ene dimeye çanse. Å contraire, on nd alowe. Les Walons n' loukèt a rén po-z aler å teyåte, fé bate leus coks, djouwer ås beyes, etertini ene trûlêye di colons, boere do peket. Mins po sotni l' lingaedje di leus tåyes, les nouv dijhinmes di zels ni dinrént nén ene deutche. Nozôtes, les scrijheus, nos ndè riyans, et çoula n' nos espaitche nén di fé oneur al tcheyance di nos vîs parints. Nos savans k' c' est nosse clair divwer. Pus tård, il est possibe k' on ricnoxhe li bén k' nos avans fwait a nosse payis. Mins çoula n' sereut nén minme, nos årans apoirté nosse pitite pårt al glwere del Walonreye.''<ref>[[Li molén d' å Pré Bolet (roman)|Li molén då Pré Bolet]] p. 30.</ref> 30 == Djivêyes di scrijheus e walon so Wikipedia == Gn a deus djivêyes di scrijheus e walon, so l' [[eciclopedeye]] Wikipedia : * li [[djivêye des grands scrijheus e walon]], k' a relî les pus rlomés nos emey zels. * li [[djivêye des ptits scrijheus e walon]], ki n' sont nén tant cnoxhou, mins k' ont scrît dins des rvowes, des [[Pitite gazete|ptitès gazetes]] u des antolodjeyes coinreces. Ubén k' ont des fråzes did zels k' ont stî ritnowes dins l' [[esplicant motî do walon]]. * li djivêye des (gros diccionairîs, fijheus d' motîs et di rcwerances viyaedje pa viyaedje, foclorisses, cacheus so les nos d' plaece et les nos d' djins, evnd.) == Sicrijheus e walon avou des nos k' ont vnou d' ôte pårt == Rén k' e veyant leu [[no d' famile]], sacwants scrijheus avént des parints u des tåyes k' ont vnou d' ôte pårt. S' il ont-st aprins l' walon al leccion, ça vout dire ki c' esteut li mwaisse langue dins l' cotoû la k' il avént setlé. === no d' famile ki provént d' [[Flande]] === * [[Jacques Desmet]] * [[Franz Dewandelaer]] * [[Charles Geerts]] * [[Hubert Haas]] * [[Richard Joelants]] * [[Odile Uyttebrouck]] * [[Henri Van Cutsem]] * [[Robert Vanorlé]] * [[Marcel Van Splunter]] * [[Fernand Vannuffel]] * [[Auguste Vermer]] === no d' famile ki provént des [[Bas Payis]] u do [[Limbork]] === * [[Lambert de Ryckman]] * [[François Nyns]] * [[Marcel Slangen]] * [[Joseph Vrindts]] === no d' famile ki provént del [[Grande Dutcheye]] === * [[Arthur Schmitz]] === no d' famile ki provént d' [[Itåleye]] === * [[François Gianolla]] * [[Nadine Modolo]] === no d' famile ki provént d' [[Pologne]] === * [[Yvette Juskowiak]] === no d' famile ki provént d' [[Almagne]] === * [[Marguerite Frevelhausen]] * [[Laurent Hendschel]] * [[Louis Wesphal]] === no d' famile ki provént d' [[Roumaneye]] === * [[Georges Sfasie]] == Scrijheu(se)s e walon, d' après leu mestî == * Scoleus ** [[Mwaisses di scole]] : Loukîz [[mwaisse di scole#Sicrijheu(se)s e walon k' estént mwaisses u dames di scole|cial]] ** [[Prof di sgondaire]] ** [[Prof d' unif]] * [[Salårî]] ** [[Ovrî]] *** [[François Barillié]] ** [[Eployî]] ** [[Curé]] * [[Indepindant]] ** [[Cinsî]] ** [[Comierçant]] * [[Mestî liberå]] ** [[Medcén]] ** [[Årtisse (veterinaire)]] ** [[Pårlî]] ** [[Årtchiteke]] * [[Årtisse]] ** [[Tchanteu]] ** [[Scrijheu]] di s' mestî * Ôtes ** [[Feme e s' manaedje]] ** [[Rintî]] ** [[Tchômeu]] == Hårdêyes divintrinnes == * [[Picård#Sacwants scrijheus e picård do Hinnot bedje|Sicrijheus e picård]] * [[gåmès#Sacwants scrijheus e gåmès|Sicrijheus e gåmès]] * [[Sicrijheus d' Walonreye e francès|Sicrijheus del Walonreye ki scrijhnut e francès]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/rif-oteurs.html Djivêye des scrijheus k' ont scrît u k' ont stî rashious e rfondou walon] * [http://www.archive.org/stream/littraturewall00closuoft/littraturewall00closuoft_djvu.txt Indecse des scrijheus e walon prezintés a l' espôzucion d' Brussele e 1910] * [https://web.archive.org/web/20110723065757/http://walon.cultureforum.net/f8-scrijeuses Waibe avou sacwants tecses di scrijheus e walon] * {{tv}} [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#fies-lw17rt1 Ronde tåve avou des scrijheus e walon] (al [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2017) {{tvwc}} == Sourdants == {{Commonscat|Walloon-language writers|les scrijheus e walon}} [[Categoreye:Sicrijheus e walon|*]] rplpahwmzpzgrnpe5y8vhqocmzqfmtu 428508 428507 2026-11-07T16:40:08Z Lucyin 16 /* Hårdêyes difoûtrinnes */ 428508 wikitext text/x-wiki On '''scrijheu''', ene '''sicrijheuse e walon'''<ref>Li [[dvancete]] [[Wikt:e|e]] po fé d' l' adire avou on scrijheu dins èn ôte lingaedje ki dmeure e l' [[Walonreye]].</ref> (eto: èn '''oteur''', ene '''otoresse e walon''' , c' est ene [[sicrijheu|djin ki scrît]], po s' plaijhi, des tecses pår e [[walon]]. Les scrijheus e walon polnut fé pårteye d' ene [[soce di scrijheus e walon|soce di scrijheus]]. Ces-la shuvnut les rîles di [[croejhete walone]], et sayî di fé come ezès [[Belès Letes]] dins tolminme ké [[lingaedje]]. Mins end a sacwants ki scrijhnut tot seus, et aprinde les rîles di scrijhaedjes di zels-minme. I scrijhnut l' walon k' i cnoxhnut d' nexhance, u k' il ont oyou åtoû d' zels. Sacwants scrijheus sont, e minme tins des [[rcwereus sol walon]]. == Pocwè scrire e walon == Sovint, les scrijheus e walon si dmandèt pocwè k' i scrijhèt dins ç' lingaedje la, dabôrd k' i gn a waire di djins ki les liront. Eco pår k' i pôrént sovint scrire e francès. Vocial ene response da [[Jean Bosly]], pal voye d' onk di ses personaedjes, on scrijheu e walon: :''On scrît e walon po passer s' tins. On n' wangne nén ene dimeye çanse. Å contraire, on nd alowe. Les Walons n' loukèt a rén po-z aler å teyåte, fé bate leus coks, djouwer ås beyes, etertini ene trûlêye di colons, boere do peket. Mins po sotni l' lingaedje di leus tåyes, les nouv dijhinmes di zels ni dinrént nén ene deutche. Nozôtes, les scrijheus, nos ndè riyans, et çoula n' nos espaitche nén di fé oneur al tcheyance di nos vîs parints. Nos savans k' c' est nosse clair divwer. Pus tård, il est possibe k' on ricnoxhe li bén k' nos avans fwait a nosse payis. Mins çoula n' sereut nén minme, nos årans apoirté nosse pitite pårt al glwere del Walonreye.''<ref>[[Li molén d' å Pré Bolet (roman)|Li molén då Pré Bolet]] p. 30.</ref> 30 == Djivêyes di scrijheus e walon so Wikipedia == Gn a deus djivêyes di scrijheus e walon, so l' [[eciclopedeye]] Wikipedia : * li [[djivêye des grands scrijheus e walon]], k' a relî les pus rlomés nos emey zels. * li [[djivêye des ptits scrijheus e walon]], ki n' sont nén tant cnoxhou, mins k' ont scrît dins des rvowes, des [[Pitite gazete|ptitès gazetes]] u des antolodjeyes coinreces. Ubén k' ont des fråzes did zels k' ont stî ritnowes dins l' [[esplicant motî do walon]]. * li djivêye des (gros diccionairîs, fijheus d' motîs et di rcwerances viyaedje pa viyaedje, foclorisses, cacheus so les nos d' plaece et les nos d' djins, evnd.) == Sicrijheus e walon avou des nos k' ont vnou d' ôte pårt == Rén k' e veyant leu [[no d' famile]], sacwants scrijheus avént des parints u des tåyes k' ont vnou d' ôte pårt. S' il ont-st aprins l' walon al leccion, ça vout dire ki c' esteut li mwaisse langue dins l' cotoû la k' il avént setlé. === no d' famile ki provént d' [[Flande]] === * [[Jacques Desmet]] * [[Franz Dewandelaer]] * [[Charles Geerts]] * [[Hubert Haas]] * [[Richard Joelants]] * [[Odile Uyttebrouck]] * [[Henri Van Cutsem]] * [[Robert Vanorlé]] * [[Marcel Van Splunter]] * [[Fernand Vannuffel]] * [[Auguste Vermer]] === no d' famile ki provént des [[Bas Payis]] u do [[Limbork]] === * [[Lambert de Ryckman]] * [[François Nyns]] * [[Marcel Slangen]] * [[Joseph Vrindts]] === no d' famile ki provént del [[Grande Dutcheye]] === * [[Arthur Schmitz]] === no d' famile ki provént d' [[Itåleye]] === * [[François Gianolla]] * [[Nadine Modolo]] === no d' famile ki provént d' [[Pologne]] === * [[Yvette Juskowiak]] === no d' famile ki provént d' [[Almagne]] === * [[Marguerite Frevelhausen]] * [[Laurent Hendschel]] * [[Louis Wesphal]] === no d' famile ki provént d' [[Roumaneye]] === * [[Georges Sfasie]] == Scrijheu(se)s e walon, d' après leu mestî == * Scoleus ** [[Mwaisses di scole]] : Loukîz [[mwaisse di scole#Sicrijheu(se)s e walon k' estént mwaisses u dames di scole|cial]] ** [[Prof di sgondaire]] ** [[Prof d' unif]] * [[Salårî]] ** [[Ovrî]] *** [[François Barillié]] ** [[Eployî]] ** [[Curé]] * [[Indepindant]] ** [[Cinsî]] ** [[Comierçant]] * [[Mestî liberå]] ** [[Medcén]] ** [[Årtisse (veterinaire)]] ** [[Pårlî]] ** [[Årtchiteke]] * [[Årtisse]] ** [[Tchanteu]] ** [[Scrijheu]] di s' mestî * Ôtes ** [[Feme e s' manaedje]] ** [[Rintî]] ** [[Tchômeu]] == Hårdêyes divintrinnes == * [[Picård#Sacwants scrijheus e picård do Hinnot bedje|Sicrijheus e picård]] * [[gåmès#Sacwants scrijheus e gåmès|Sicrijheus e gåmès]] * [[Sicrijheus d' Walonreye e francès|Sicrijheus del Walonreye ki scrijhnut e francès]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/rif-oteurs.html Djivêye des scrijheus k' ont scrît u k' ont stî rashious e rfondou walon] * [http://www.archive.org/stream/littraturewall00closuoft/littraturewall00closuoft_djvu.txt Indecse des scrijheus e walon prezintés a l' espôzucion d' Brussele e 1910] * [https://web.archive.org/web/20110723065757/http://walon.cultureforum.net/f8-scrijeuses Waibe avou sacwants tecses di scrijheus e walon] * {{itvwc}} [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#fies-lw17rt1 Ronde tåve avou des scrijheus e walon] (al [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2017) {{tvwc}} == Sourdants == {{Commonscat|Walloon-language writers|les scrijheus e walon}} [[Categoreye:Sicrijheus e walon|*]] drfoe946nkc64kqzkjg67tx9gfcsixn 428509 428508 2026-11-07T16:46:21Z Lucyin 16 428509 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Dicåçteus Mahin et Thiry.jpg|thumb|dicåçtaedje d' on live d' on scrijheu e walon]] On '''scrijheu''', ene '''sicrijheuse e walon'''<ref>Li [[dvancete]] [[Wikt:e|e]] po fé d' l' adire avou on scrijheu dins èn ôte lingaedje ki dmeure e l' [[Walonreye]].</ref> (eto: èn '''oteur''', ene '''otoresse e walon''' , c' est ene [[sicrijheu|djin ki scrît]], po s' plaijhi, des tecses pår e [[walon]]. Les scrijheus e walon polnut fé pårteye d' ene [[soce di scrijheus e walon|soce di scrijheus]]. Ces-la shuvnut les rîles di [[croejhete walone]], et sayî di fé come ezès [[Belès Letes]] dins tolminme ké [[lingaedje]]. Mins end a sacwants ki scrijhnut tot seus, et aprinde les rîles di scrijhaedjes di zels-minme. I scrijhnut l' walon k' i cnoxhnut d' nexhance, u k' il ont oyou åtoû d' zels. Sacwants scrijheus sont, e minme tins des [[rcwereus sol walon]]. == Pocwè scrire e walon == Sovint, les scrijheus e walon si dmandèt pocwè k' i scrijhèt dins ç' lingaedje la, dabôrd k' i gn a waire di djins ki les liront. Eco pår k' i pôrént sovint scrire e francès. Vocial ene response da [[Jean Bosly]], pal voye d' onk di ses personaedjes, on scrijheu e walon: :''On scrît e walon po passer s' tins. On n' wangne nén ene dimeye çanse. Å contraire, on nd alowe. Les Walons n' loukèt a rén po-z aler å teyåte, fé bate leus coks, djouwer ås beyes, etertini ene trûlêye di colons, boere do peket. Mins po sotni l' lingaedje di leus tåyes, les nouv dijhinmes di zels ni dinrént nén ene deutche. Nozôtes, les scrijheus, nos ndè riyans, et çoula n' nos espaitche nén di fé oneur al tcheyance di nos vîs parints. Nos savans k' c' est nosse clair divwer. Pus tård, il est possibe k' on ricnoxhe li bén k' nos avans fwait a nosse payis. Mins çoula n' sereut nén minme, nos årans apoirté nosse pitite pårt al glwere del Walonreye.''<ref>[[Li molén d' å Pré Bolet (roman)|Li molén då Pré Bolet]] p. 30.</ref> 30 == Djivêyes di scrijheus e walon so Wikipedia == Gn a deus djivêyes di scrijheus e walon, so l' [[eciclopedeye]] Wikipedia : * li [[djivêye des grands scrijheus e walon]], k' a relî les pus rlomés nos emey zels. * li [[djivêye des ptits scrijheus e walon]], ki n' sont nén tant cnoxhou, mins k' ont scrît dins des rvowes, des [[Pitite gazete|ptitès gazetes]] u des antolodjeyes coinreces. Ubén k' ont des fråzes did zels k' ont stî ritnowes dins l' [[esplicant motî do walon]]. * li djivêye des (gros diccionairîs, fijheus d' motîs et di rcwerances viyaedje pa viyaedje, foclorisses, cacheus so les nos d' plaece et les nos d' djins, evnd.) == Sicrijheus e walon avou des nos k' ont vnou d' ôte pårt == Rén k' e veyant leu [[no d' famile]], sacwants scrijheus avént des parints u des tåyes k' ont vnou d' ôte pårt. S' il ont-st aprins l' walon al leccion, ça vout dire ki c' esteut li mwaisse langue dins l' cotoû la k' il avént setlé. === no d' famile ki provént d' [[Flande]] === * [[Jacques Desmet]] * [[Franz Dewandelaer]] * [[Charles Geerts]] * [[Hubert Haas]] * [[Richard Joelants]] * [[Odile Uyttebrouck]] * [[Henri Van Cutsem]] * [[Robert Vanorlé]] * [[Marcel Van Splunter]] * [[Fernand Vannuffel]] * [[Auguste Vermer]] === no d' famile ki provént des [[Bas Payis]] u do [[Limbork]] === * [[Lambert de Ryckman]] * [[François Nyns]] * [[Marcel Slangen]] * [[Joseph Vrindts]] === no d' famile ki provént del [[Grande Dutcheye]] === * [[Arthur Schmitz]] === no d' famile ki provént d' [[Itåleye]] === * [[François Gianolla]] * [[Nadine Modolo]] === no d' famile ki provént d' [[Pologne]] === * [[Yvette Juskowiak]] === no d' famile ki provént d' [[Almagne]] === * [[Marguerite Frevelhausen]] * [[Laurent Hendschel]] * [[Louis Wesphal]] === no d' famile ki provént d' [[Roumaneye]] === * [[Georges Sfasie]] == Scrijheu(se)s e walon, d' après leu mestî == * Scoleus ** [[Mwaisses di scole]] : Loukîz [[mwaisse di scole#Sicrijheu(se)s e walon k' estént mwaisses u dames di scole|cial]] ** [[Prof di sgondaire]] ** [[Prof d' unif]] * [[Salårî]] ** [[Ovrî]] *** [[François Barillié]] ** [[Eployî]] ** [[Curé]] * [[Indepindant]] ** [[Cinsî]] ** [[Comierçant]] * [[Mestî liberå]] ** [[Medcén]] ** [[Årtisse (veterinaire)]] ** [[Pårlî]] ** [[Årtchiteke]] * [[Årtisse]] ** [[Tchanteu]] ** [[Scrijheu]] di s' mestî * Ôtes ** [[Feme e s' manaedje]] ** [[Rintî]] ** [[Tchômeu]] == Hårdêyes divintrinnes == * [[Picård#Sacwants scrijheus e picård do Hinnot bedje|Sicrijheus e picård]] * [[gåmès#Sacwants scrijheus e gåmès|Sicrijheus e gåmès]] * [[Sicrijheus d' Walonreye e francès|Sicrijheus del Walonreye ki scrijhnut e francès]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/rif-oteurs.html Djivêye des scrijheus k' ont scrît u k' ont stî rashious e rfondou walon] * [http://www.archive.org/stream/littraturewall00closuoft/littraturewall00closuoft_djvu.txt Indecse des scrijheus e walon prezintés a l' espôzucion d' Brussele e 1910] * [https://web.archive.org/web/20110723065757/http://walon.cultureforum.net/f8-scrijeuses Waibe avou sacwants tecses di scrijheus e walon] * {{itvwc}} [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#fies-lw17rt1 Ronde tåve avou des scrijheus e walon] (al [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2017) {{tvwc}} == Sourdants == {{Commonscat|Walloon-language writers|les scrijheus e walon}} [[Categoreye:Sicrijheus e walon|*]] 8xcd9kjj79j5p09sdqn9rqkd5owt3q4 428510 428509 2026-11-07T16:46:47Z Lucyin 16 428510 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Dicåçteus Mahin et Thiry.jpg|thumb|dicåçtaedje d' on live di deus scrijheus e walon]] On '''scrijheu''', ene '''sicrijheuse e walon'''<ref>Li [[dvancete]] [[Wikt:e|e]] po fé d' l' adire avou on scrijheu dins èn ôte lingaedje ki dmeure e l' [[Walonreye]].</ref> (eto: èn '''oteur''', ene '''otoresse e walon''' , c' est ene [[sicrijheu|djin ki scrît]], po s' plaijhi, des tecses pår e [[walon]]. Les scrijheus e walon polnut fé pårteye d' ene [[soce di scrijheus e walon|soce di scrijheus]]. Ces-la shuvnut les rîles di [[croejhete walone]], et sayî di fé come ezès [[Belès Letes]] dins tolminme ké [[lingaedje]]. Mins end a sacwants ki scrijhnut tot seus, et aprinde les rîles di scrijhaedjes di zels-minme. I scrijhnut l' walon k' i cnoxhnut d' nexhance, u k' il ont oyou åtoû d' zels. Sacwants scrijheus sont, e minme tins des [[rcwereus sol walon]]. == Pocwè scrire e walon == Sovint, les scrijheus e walon si dmandèt pocwè k' i scrijhèt dins ç' lingaedje la, dabôrd k' i gn a waire di djins ki les liront. Eco pår k' i pôrént sovint scrire e francès. Vocial ene response da [[Jean Bosly]], pal voye d' onk di ses personaedjes, on scrijheu e walon: :''On scrît e walon po passer s' tins. On n' wangne nén ene dimeye çanse. Å contraire, on nd alowe. Les Walons n' loukèt a rén po-z aler å teyåte, fé bate leus coks, djouwer ås beyes, etertini ene trûlêye di colons, boere do peket. Mins po sotni l' lingaedje di leus tåyes, les nouv dijhinmes di zels ni dinrént nén ene deutche. Nozôtes, les scrijheus, nos ndè riyans, et çoula n' nos espaitche nén di fé oneur al tcheyance di nos vîs parints. Nos savans k' c' est nosse clair divwer. Pus tård, il est possibe k' on ricnoxhe li bén k' nos avans fwait a nosse payis. Mins çoula n' sereut nén minme, nos årans apoirté nosse pitite pårt al glwere del Walonreye.''<ref>[[Li molén d' å Pré Bolet (roman)|Li molén då Pré Bolet]] p. 30.</ref> 30 == Djivêyes di scrijheus e walon so Wikipedia == Gn a deus djivêyes di scrijheus e walon, so l' [[eciclopedeye]] Wikipedia : * li [[djivêye des grands scrijheus e walon]], k' a relî les pus rlomés nos emey zels. * li [[djivêye des ptits scrijheus e walon]], ki n' sont nén tant cnoxhou, mins k' ont scrît dins des rvowes, des [[Pitite gazete|ptitès gazetes]] u des antolodjeyes coinreces. Ubén k' ont des fråzes did zels k' ont stî ritnowes dins l' [[esplicant motî do walon]]. * li djivêye des (gros diccionairîs, fijheus d' motîs et di rcwerances viyaedje pa viyaedje, foclorisses, cacheus so les nos d' plaece et les nos d' djins, evnd.) == Sicrijheus e walon avou des nos k' ont vnou d' ôte pårt == Rén k' e veyant leu [[no d' famile]], sacwants scrijheus avént des parints u des tåyes k' ont vnou d' ôte pårt. S' il ont-st aprins l' walon al leccion, ça vout dire ki c' esteut li mwaisse langue dins l' cotoû la k' il avént setlé. === no d' famile ki provént d' [[Flande]] === * [[Jacques Desmet]] * [[Franz Dewandelaer]] * [[Charles Geerts]] * [[Hubert Haas]] * [[Richard Joelants]] * [[Odile Uyttebrouck]] * [[Henri Van Cutsem]] * [[Robert Vanorlé]] * [[Marcel Van Splunter]] * [[Fernand Vannuffel]] * [[Auguste Vermer]] === no d' famile ki provént des [[Bas Payis]] u do [[Limbork]] === * [[Lambert de Ryckman]] * [[François Nyns]] * [[Marcel Slangen]] * [[Joseph Vrindts]] === no d' famile ki provént del [[Grande Dutcheye]] === * [[Arthur Schmitz]] === no d' famile ki provént d' [[Itåleye]] === * [[François Gianolla]] * [[Nadine Modolo]] === no d' famile ki provént d' [[Pologne]] === * [[Yvette Juskowiak]] === no d' famile ki provént d' [[Almagne]] === * [[Marguerite Frevelhausen]] * [[Laurent Hendschel]] * [[Louis Wesphal]] === no d' famile ki provént d' [[Roumaneye]] === * [[Georges Sfasie]] == Scrijheu(se)s e walon, d' après leu mestî == * Scoleus ** [[Mwaisses di scole]] : Loukîz [[mwaisse di scole#Sicrijheu(se)s e walon k' estént mwaisses u dames di scole|cial]] ** [[Prof di sgondaire]] ** [[Prof d' unif]] * [[Salårî]] ** [[Ovrî]] *** [[François Barillié]] ** [[Eployî]] ** [[Curé]] * [[Indepindant]] ** [[Cinsî]] ** [[Comierçant]] * [[Mestî liberå]] ** [[Medcén]] ** [[Årtisse (veterinaire)]] ** [[Pårlî]] ** [[Årtchiteke]] * [[Årtisse]] ** [[Tchanteu]] ** [[Scrijheu]] di s' mestî * Ôtes ** [[Feme e s' manaedje]] ** [[Rintî]] ** [[Tchômeu]] == Hårdêyes divintrinnes == * [[Picård#Sacwants scrijheus e picård do Hinnot bedje|Sicrijheus e picård]] * [[gåmès#Sacwants scrijheus e gåmès|Sicrijheus e gåmès]] * [[Sicrijheus d' Walonreye e francès|Sicrijheus del Walonreye ki scrijhnut e francès]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/rif-oteurs.html Djivêye des scrijheus k' ont scrît u k' ont stî rashious e rfondou walon] * [http://www.archive.org/stream/littraturewall00closuoft/littraturewall00closuoft_djvu.txt Indecse des scrijheus e walon prezintés a l' espôzucion d' Brussele e 1910] * [https://web.archive.org/web/20110723065757/http://walon.cultureforum.net/f8-scrijeuses Waibe avou sacwants tecses di scrijheus e walon] * {{itvwc}} [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#fies-lw17rt1 Ronde tåve avou des scrijheus e walon] (al [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2017) {{tvwc}} == Sourdants == {{Commonscat|Walloon-language writers|les scrijheus e walon}} [[Categoreye:Sicrijheus e walon|*]] l24jtuyyfqok1qarr8e4fifpcyeakrf 428511 428510 2026-11-07T16:47:25Z Lucyin 16 /* Pocwè scrire e walon */ 428511 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Dicåçteus Mahin et Thiry.jpg|thumb|dicåçtaedje d' on live di deus scrijheus e walon]] On '''scrijheu''', ene '''sicrijheuse e walon'''<ref>Li [[dvancete]] [[Wikt:e|e]] po fé d' l' adire avou on scrijheu dins èn ôte lingaedje ki dmeure e l' [[Walonreye]].</ref> (eto: èn '''oteur''', ene '''otoresse e walon''' , c' est ene [[sicrijheu|djin ki scrît]], po s' plaijhi, des tecses pår e [[walon]]. Les scrijheus e walon polnut fé pårteye d' ene [[soce di scrijheus e walon|soce di scrijheus]]. Ces-la shuvnut les rîles di [[croejhete walone]], et sayî di fé come ezès [[Belès Letes]] dins tolminme ké [[lingaedje]]. Mins end a sacwants ki scrijhnut tot seus, et aprinde les rîles di scrijhaedjes di zels-minme. I scrijhnut l' walon k' i cnoxhnut d' nexhance, u k' il ont oyou åtoû d' zels. Sacwants scrijheus sont, e minme tins des [[rcwereus sol walon]]. == Pocwè scrire e walon == Sovint, les scrijheus e walon si dmandèt pocwè k' i scrijhèt dins ç' lingaedje la, dabôrd k' i gn a waire di djins ki les liront. Eco pår k' i pôrént sovint scrire e francès. Vocial ene response da [[Jean Bosly]], pal voye d' onk di ses personaedjes, on scrijheu e walon: :''On scrît e walon po passer s' tins. On n' wangne nén ene dimeye çanse. Å contraire, on nd alowe. Les Walons n' loukèt a rén po-z aler å teyåte, fé bate leus coks, djouwer ås beyes, etertini ene trûlêye di colons, boere do peket. Mins po sotni l' lingaedje di leus tåyes, les nouv dijhinmes di zels ni dinrént nén ene deutche. Nozôtes, les scrijheus, nos ndè riyans, et çoula n' nos espaitche nén di fé oneur al tcheyance di nos vîs parints. Nos savans k' c' est nosse clair divwer. Pus tård, il est possibe k' on ricnoxhe li bén k' nos avans fwait a nosse payis. Mins çoula n' sereut nén minme, nos årans apoirté nosse pitite pårt al glwere del Walonreye.''<ref>[[Li molén d' å Pré Bolet (roman)|Li molén då Pré Bolet]] p. 30.</ref> == Djivêyes di scrijheus e walon so Wikipedia == Gn a deus djivêyes di scrijheus e walon, so l' [[eciclopedeye]] Wikipedia : * li [[djivêye des grands scrijheus e walon]], k' a relî les pus rlomés nos emey zels. * li [[djivêye des ptits scrijheus e walon]], ki n' sont nén tant cnoxhou, mins k' ont scrît dins des rvowes, des [[Pitite gazete|ptitès gazetes]] u des antolodjeyes coinreces. Ubén k' ont des fråzes did zels k' ont stî ritnowes dins l' [[esplicant motî do walon]]. * li djivêye des (gros diccionairîs, fijheus d' motîs et di rcwerances viyaedje pa viyaedje, foclorisses, cacheus so les nos d' plaece et les nos d' djins, evnd.) == Sicrijheus e walon avou des nos k' ont vnou d' ôte pårt == Rén k' e veyant leu [[no d' famile]], sacwants scrijheus avént des parints u des tåyes k' ont vnou d' ôte pårt. S' il ont-st aprins l' walon al leccion, ça vout dire ki c' esteut li mwaisse langue dins l' cotoû la k' il avént setlé. === no d' famile ki provént d' [[Flande]] === * [[Jacques Desmet]] * [[Franz Dewandelaer]] * [[Charles Geerts]] * [[Hubert Haas]] * [[Richard Joelants]] * [[Odile Uyttebrouck]] * [[Henri Van Cutsem]] * [[Robert Vanorlé]] * [[Marcel Van Splunter]] * [[Fernand Vannuffel]] * [[Auguste Vermer]] === no d' famile ki provént des [[Bas Payis]] u do [[Limbork]] === * [[Lambert de Ryckman]] * [[François Nyns]] * [[Marcel Slangen]] * [[Joseph Vrindts]] === no d' famile ki provént del [[Grande Dutcheye]] === * [[Arthur Schmitz]] === no d' famile ki provént d' [[Itåleye]] === * [[François Gianolla]] * [[Nadine Modolo]] === no d' famile ki provént d' [[Pologne]] === * [[Yvette Juskowiak]] === no d' famile ki provént d' [[Almagne]] === * [[Marguerite Frevelhausen]] * [[Laurent Hendschel]] * [[Louis Wesphal]] === no d' famile ki provént d' [[Roumaneye]] === * [[Georges Sfasie]] == Scrijheu(se)s e walon, d' après leu mestî == * Scoleus ** [[Mwaisses di scole]] : Loukîz [[mwaisse di scole#Sicrijheu(se)s e walon k' estént mwaisses u dames di scole|cial]] ** [[Prof di sgondaire]] ** [[Prof d' unif]] * [[Salårî]] ** [[Ovrî]] *** [[François Barillié]] ** [[Eployî]] ** [[Curé]] * [[Indepindant]] ** [[Cinsî]] ** [[Comierçant]] * [[Mestî liberå]] ** [[Medcén]] ** [[Årtisse (veterinaire)]] ** [[Pårlî]] ** [[Årtchiteke]] * [[Årtisse]] ** [[Tchanteu]] ** [[Scrijheu]] di s' mestî * Ôtes ** [[Feme e s' manaedje]] ** [[Rintî]] ** [[Tchômeu]] == Hårdêyes divintrinnes == * [[Picård#Sacwants scrijheus e picård do Hinnot bedje|Sicrijheus e picård]] * [[gåmès#Sacwants scrijheus e gåmès|Sicrijheus e gåmès]] * [[Sicrijheus d' Walonreye e francès|Sicrijheus del Walonreye ki scrijhnut e francès]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/rif-oteurs.html Djivêye des scrijheus k' ont scrît u k' ont stî rashious e rfondou walon] * [http://www.archive.org/stream/littraturewall00closuoft/littraturewall00closuoft_djvu.txt Indecse des scrijheus e walon prezintés a l' espôzucion d' Brussele e 1910] * [https://web.archive.org/web/20110723065757/http://walon.cultureforum.net/f8-scrijeuses Waibe avou sacwants tecses di scrijheus e walon] * {{itvwc}} [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#fies-lw17rt1 Ronde tåve avou des scrijheus e walon] (al [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2017) {{tvwc}} == Sourdants == {{Commonscat|Walloon-language writers|les scrijheus e walon}} [[Categoreye:Sicrijheus e walon|*]] hcg2ixsuzdwu5erqxs2ovwtjlop8iet 428512 428511 2026-11-07T16:49:26Z Lucyin 16 428512 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Dicåçteus Mahin et Thiry.jpg|thumb|dicåçtaedje d' on live di deus scrijheus e walon]] [[Imådje:Maisse Arsouye 2012.jpeg|thumb]] On '''scrijheu''', ene '''sicrijheuse e walon'''<ref>Li [[dvancete]] [[Wikt:e|e]] po fé d' l' adire avou on scrijheu dins èn ôte lingaedje ki dmeure e l' [[Walonreye]].</ref> (eto: èn '''oteur''', ene '''otoresse e walon''' , c' est ene [[sicrijheu|djin ki scrît]], po s' plaijhi, des tecses pår e [[walon]]. Les scrijheus e walon polnut fé pårteye d' ene [[soce di scrijheus e walon|soce di scrijheus]]. Ces-la shuvnut les rîles di [[croejhete walone]], et sayî di fé come ezès [[Belès Letes]] dins tolminme ké [[lingaedje]]. Mins end a sacwants ki scrijhnut tot seus, et aprinde les rîles di scrijhaedjes di zels-minme. I scrijhnut l' walon k' i cnoxhnut d' nexhance, u k' il ont oyou åtoû d' zels. Sacwants scrijheus sont, e minme tins des [[rcwereus sol walon]]. == Pocwè scrire e walon == Sovint, les scrijheus e walon si dmandèt pocwè k' i scrijhèt dins ç' lingaedje la, dabôrd k' i gn a waire di djins ki les liront. Eco pår k' i pôrént sovint scrire e francès. Vocial ene response da [[Jean Bosly]], pal voye d' onk di ses personaedjes, on scrijheu e walon: :''On scrît e walon po passer s' tins. On n' wangne nén ene dimeye çanse. Å contraire, on nd alowe. Les Walons n' loukèt a rén po-z aler å teyåte, fé bate leus coks, djouwer ås beyes, etertini ene trûlêye di colons, boere do peket. Mins po sotni l' lingaedje di leus tåyes, les nouv dijhinmes di zels ni dinrént nén ene deutche. Nozôtes, les scrijheus, nos ndè riyans, et çoula n' nos espaitche nén di fé oneur al tcheyance di nos vîs parints. Nos savans k' c' est nosse clair divwer. Pus tård, il est possibe k' on ricnoxhe li bén k' nos avans fwait a nosse payis. Mins çoula n' sereut nén minme, nos årans apoirté nosse pitite pårt al glwere del Walonreye.''<ref>[[Li molén d' å Pré Bolet (roman)|Li molén då Pré Bolet]] p. 30.</ref> == Djivêyes di scrijheus e walon so Wikipedia == Gn a deus djivêyes di scrijheus e walon, so l' [[eciclopedeye]] Wikipedia : * li [[djivêye des grands scrijheus e walon]], k' a relî les pus rlomés nos emey zels. * li [[djivêye des ptits scrijheus e walon]], ki n' sont nén tant cnoxhou, mins k' ont scrît dins des rvowes, des [[Pitite gazete|ptitès gazetes]] u des antolodjeyes coinreces. Ubén k' ont des fråzes did zels k' ont stî ritnowes dins l' [[esplicant motî do walon]]. * li djivêye des (gros diccionairîs, fijheus d' motîs et di rcwerances viyaedje pa viyaedje, foclorisses, cacheus so les nos d' plaece et les nos d' djins, evnd.) == Sicrijheus e walon avou des nos k' ont vnou d' ôte pårt == Rén k' e veyant leu [[no d' famile]], sacwants scrijheus avént des parints u des tåyes k' ont vnou d' ôte pårt. S' il ont-st aprins l' walon al leccion, ça vout dire ki c' esteut li mwaisse langue dins l' cotoû la k' il avént setlé. === no d' famile ki provént d' [[Flande]] === * [[Jacques Desmet]] * [[Franz Dewandelaer]] * [[Charles Geerts]] * [[Hubert Haas]] * [[Richard Joelants]] * [[Odile Uyttebrouck]] * [[Henri Van Cutsem]] * [[Robert Vanorlé]] * [[Marcel Van Splunter]] * [[Fernand Vannuffel]] * [[Auguste Vermer]] === no d' famile ki provént des [[Bas Payis]] u do [[Limbork]] === * [[Lambert de Ryckman]] * [[François Nyns]] * [[Marcel Slangen]] * [[Joseph Vrindts]] === no d' famile ki provént del [[Grande Dutcheye]] === * [[Arthur Schmitz]] === no d' famile ki provént d' [[Itåleye]] === * [[François Gianolla]] * [[Nadine Modolo]] === no d' famile ki provént d' [[Pologne]] === * [[Yvette Juskowiak]] === no d' famile ki provént d' [[Almagne]] === * [[Marguerite Frevelhausen]] * [[Laurent Hendschel]] * [[Louis Wesphal]] === no d' famile ki provént d' [[Roumaneye]] === * [[Georges Sfasie]] == Scrijheu(se)s e walon, d' après leu mestî == * Scoleus ** [[Mwaisses di scole]] : Loukîz [[mwaisse di scole#Sicrijheu(se)s e walon k' estént mwaisses u dames di scole|cial]] ** [[Prof di sgondaire]] ** [[Prof d' unif]] * [[Salårî]] ** [[Ovrî]] *** [[François Barillié]] ** [[Eployî]] ** [[Curé]] * [[Indepindant]] ** [[Cinsî]] ** [[Comierçant]] * [[Mestî liberå]] ** [[Medcén]] ** [[Årtisse (veterinaire)]] ** [[Pårlî]] ** [[Årtchiteke]] * [[Årtisse]] ** [[Tchanteu]] ** [[Scrijheu]] di s' mestî * Ôtes ** [[Feme e s' manaedje]] ** [[Rintî]] ** [[Tchômeu]] == Hårdêyes divintrinnes == * [[Picård#Sacwants scrijheus e picård do Hinnot bedje|Sicrijheus e picård]] * [[gåmès#Sacwants scrijheus e gåmès|Sicrijheus e gåmès]] * [[Sicrijheus d' Walonreye e francès|Sicrijheus del Walonreye ki scrijhnut e francès]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/rif-oteurs.html Djivêye des scrijheus k' ont scrît u k' ont stî rashious e rfondou walon] * [http://www.archive.org/stream/littraturewall00closuoft/littraturewall00closuoft_djvu.txt Indecse des scrijheus e walon prezintés a l' espôzucion d' Brussele e 1910] * [https://web.archive.org/web/20110723065757/http://walon.cultureforum.net/f8-scrijeuses Waibe avou sacwants tecses di scrijheus e walon] * {{itvwc}} [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#fies-lw17rt1 Ronde tåve avou des scrijheus e walon] (al [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2017) {{tvwc}} == Sourdants == {{Commonscat|Walloon-language writers|les scrijheus e walon}} [[Categoreye:Sicrijheus e walon|*]] qwkvv1al55gf0auv3bjt8djg15fvdfu 0 3627 428518 421603 2026-11-07T17:21:45Z Lucyin 16 428518 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse}} '''Chantal Denis''' (ki scrît des côps sol [[no d' pene]] di '''''Marie Binauche'''''), c' est ene sicrijheuse e walon k' a skepyî li [[6 di fevrî]] [[1952]]. C' est eto ene fene [[ricwereuse sol walon]] come [[diccionairresse]] do payis d'&nbsp;[[Nameur]]. Ey ene [[bouteuse pol walon]]. == Ovraedjes pol walon == Ele kiminça a raprinde li walon sol tård (1995), amon les [[Relîs Namurwès]], copurade avou [[Lucien Somme]], k'&nbsp;elle a coplé dins si "[[Motî da Somme|Live di mots d'&nbsp;après Nameur et avår la"]], et dins li [[Coleccion Somme Denis]] di [[romans e walon]]. Chantal Denis a raddimint-st avnou al copete del schåle, aprume come sicrijheuse di [[roman]]s. Elle a rascodou tos les grands pris di scrijhaedjes e walon avou ces [[live e walon|lives]] la : * li [[pris do Coirneu di Hu]] avou "Ene måjhone sins finiesse". * li [[pris del Federåcion Walonreye-Brussele]] avou "Dji vôreu k' i ploureut". * li [[pris del Veye di Lidje]] (2005) avou "Et mi, dji vs ratindeu". [[Imådje:Romancîs e walon (Denis, Somme, Dumont, Mahin).jpg|thumb|Di hintche a droete : C. Denis, L. Somme, [[Jean-Pierre Dumont|J.P. Dumont]], et [[Lucyin Mahin|L. Mahin]] (2003)]] [[Imådje:Gaziaux_Somme_Denis.jpg|thumb|Di hintche a droete: C. Denis, [[J.J. Gaziaux]] eyet [[L. Somme]] ([[Elizete]], 2004)]] Mins c'&nbsp;est purade come diccionairresse k'&nbsp;i gn a nouk a lyi prinde, tot veyant si ''[[franwal di Nameur|Dictionnaire français-wallon d'&nbsp;après Nameur et avår la]]'' (2001). Ci ovraedje la est l'&nbsp;prumî ki dene des fråzes d'&nbsp;egzimpe, et manaedjî eto les mots ki rivnèt tofer dins l'&nbsp;francès d'&nbsp;asteure, metans [[Wikt:problème|problème]]. Come sicoleuse do walon, elle a-st eplaidî ''“Li walon pate a pate”'' (1998), pu enonder li prumire rivuwe po ls efants e walon, ''“[[Cou dzeu cou dzo (gazete)|Cou dzeu cou dzo]]”'' (1997-2000). Et ratourner e walon des tchansons d'&nbsp;efants (1998). Elle a dné scole ås efants d'&nbsp;[[Lignè]] (1999-2002). Elle a eto eplaidî des sillabusses po ses [[Sicole di walon d' Nameur|scoles di walon]] a [[Nameur]]. A stî rçûte ås [[Relîs Namurwès]] e 1995, et come [[SLLW]]-resse e 2002. Ele sicrît dins on [[rifondant walon|walon rfondou namurwès]], dins li stîle “Relîs 1990” (coûtès fråzes, croejhete et motî sognîs), sins aconter l'&nbsp;accint di si viyaedje. Elle a spårdou, pa onk di ses tecses, li rwalonijhaedje del cawete inglesse “''-ing''” e “[[cawete -igne|-igne]]”. A dater d' 2005, ele va scrire dins des ôtes accints come li walon d' Djiblou. Adonpwis, a cmincî d' 2006, ele va diswalper, avou Joseph Daffe et Geneviève Coulon, èn [[ehåyî walon do Mitan]]. Mins cisse saye la n' a nén tcheryî lontins. E [[2010]], elle [[eplaide]] li gros spès [[live di spots et ratourneures Denis]]. Come acsegnante ås [[scoles di walon d' Nameur]], ele lait ouve diviè 2015 po monter ene [[copinreye]] a [[Djiblou]]. Ele ni shonne pus scrire di lives dispu don, mins, 13 ans å long (djusk' e djanvî 2025), elle a manaedjî l' coirnêye [[Shijhes et paskeyes (coirnêye di gazete)|Shijhes et paskeyes]] dins ''[[L'Avenir]]''.<ref>A.DEB., « Chîjes èt Pasquéyes. Notre rubrique en wallon a 90 ans », dins ''[[L'Avenir]]'', modêye namurrece, li 4 di djanvî 2025, p. 19.</ref> E [[2024]], avou [[Jacques Desmet]], ele mete so pî on grand raploû del [[SLLW]] po rinde bon dvwer a [[André Henin]]. == Djivêye di ses romans == * “[[Ene måjhone sins finiesse (roman)|Ene måjhone sins finiesse]]” (2001) * “[[On byin bråve ome (roman)|On byin bråve ome]]” (2002) * “[[L' ouxh å lådje (roman)|L' ouxh å lådje]]” (2003) * “[[Et mi, dji vs ratindeu (roman)|Et mi, dji vs ratindeu !]]” (2005) * “[[Kî çk’ a touwé JFK ? (roman)|Kî çk’ a touwé JFK ?]]” (2006) * “[[On n' candje nén s' planete (roman)|On n' candje nén s' planete]]” (2007) * “[[Padrî li schoice (noveles)|Padrî li schoice]] ([[pitit roman|noveles]]” (2008) * “[[Dji vôreu k' i ploureut (roman)|Dji vôreu k' i ploureut]]” (2009) * “[[Boignes contes, ou... ? (roman)|Boignes contes, ou... ?]]” (2009) * “[[Ene sacrêye pitite arsouye (roman)|Ene sacrêye pitite arsouye]]” (2010) == Chantal Denis veyowe pa ses soçons == === li scabén del culteure di Djiblou === :''Come si mwaisse personaedje di [[Et mi, dji vs ratindeu (roman)|Et mi, dji vs ratindeu]], Chantal Denis [[:Wikt:dår|a l' dår]] di rtrover ses raecinêyes. Tot rcwerant, ele pårtixh avou vos çou k' elle a ddja ramexhné, pal voye di ses romans, åd triviè des scoles di walon a Nameur, des emissions å posse, et si boutaedje avou l' dramatike di [[Lignè]]. '' :''Tantea k' elle a divnou - sins ene barbôjhe di grandiveusté - ene des fenès cnoxheuses do lingaedje di nos tåyes. '' :''Come escabén do Patrimoenne et do Tourisse di Djiblou, dj' a-st atôtchî sacwants côps l' Chantal, po ene racsegne u l' ôte. Tchaeke côp, dji l' a trové come pindowe å clå et dj' a discovrou ene fene kinoxheuse del sicolodjeye des djins d' nos djins. '' :''Kéne aweure ! '' Marc Bauvin, ratourné di l' adrovaedje di "Et mi, dji vs ratindeu". == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/denis_chantal.html Pådje di ses scrijhaedjes] {{Abt}} * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20070310232501/http://users.skynet.be/sllw/denis.html Si pådje sol waibe di l' SLLW] * [http://www.crahg.be/chantal-denis.html Ès pådje sol waibe del soce d' årt e d' istwere di Djiblou] * {{itvwc}} [http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#scolnam Videyo d' onk di ses cours al sicole di walon d' Nameur] {{Abt}} {{Tvwc}} * {{Wiccionaire-sicrijheus|r=1}} * {{Wikisourd-sicrijheus}} [[Categoreye:ricwereus sol walon|Denis, Chantal]] [[Categoreye:sicrijheus e walon|Denis, Chantal]] [[Categoreye:bouteus pol walon|Denis, Chantal]] [[Categoreye:Diccionairîs do walon|Denis, Chantal]] [[Categoreye:SLLW|Denis, Chantal]] epvom7sea80fpz54m3k1ceozamjofsc 0 7126 428544 427890 2026-11-08T10:29:15Z Lucyin 16 /* Li ci k' a stî å bwès */ 428544 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Ene '''doetrece''', c' est on [[rime-rame d' efant]] k' on dit tot passant, aprume, so les cénk [[doet]]s, tot cminçant på pôce. Cwand on-z a yeu aduzé li ptit doet, on [[Wikt:catyî|cateye]] l' efant. Dins ene doetrece, li prumî mot s' dit tot toutchant l' [[Wikt:pôce|pôce]], li deuzinme e toutchant l' [[erî-doet]], li troezinme e toutchant l' [[grand doet]], li cwatrinme e toutchant l' [[Wikt:doet a l' asso|doet a l' asso]], li cénkinme e toutchant li [[ptit doet]]. == Sacwantès doetreces == === Pôcî, Londî… === [[Imådje:Wa pôcî londî (doetrece) troes modêyes.ogg|thumb|troes modêyes]] C' est ene doetrece avou toplin des modêyes coinreces; ele kimince pa «pôcî» u «pôcet». * Pôcî / Londî / Grande Dame / Laminet / Pitit doet. * Pôcî / Londî / Grande Dame / Djanete / Ptit kerton k' est el cassete.<ref>ramexhné pa [[Lucyin Mahin]], d' ene djin d' après [[Måtche-el-Fåmene]].</ref> * Pôcî / Londî / Grande dame / Djhan-Maçon / Ptit kerton k' a magnî l' lård e coron do bwès. * Pôcî / Loûlî / Grande Dame / Romanet / Pitit keket.<ref>Ramexhné pa Roger Dorval d' [[Emtene]].</ref> * Poncê / Loncet / Grande Dame / Animê / Pitit Pet.<ref name=":1">ramexhné pa André Vincent, d' [[Arniye]].</ref> * Poncë / Loncë / Grande Dame / Djan d' lacé / Pitit couté.<ref name=":0">ramexhné pa Laurence Simon, do costé d' [[Vierziye]].</ref> * Peutchet / Laridet / Grande Dame / Djan d' l' [[asso]] / Pitit courtåd.<ref>«courtåd», c' est l' mwaisse sinse do [[ptit doet]], mins k' a stî rcomprins (pitit ''couteau'', pu rwalonijhî «pitit ''coutê''»</ref> ** … Djan d' lacea / Pitit [[coutea]] ** ''poûcèt, laridèt, grande dame, Djan Dèssaut, p’tit couteau''<ref>rilévé pa [[Joselyne Mostenne]] ([[s:Disbatijadje|Disbatijadje]]).</ref> ** … (pol cénkinme doet) pitit courtåd / ki va låvå / cweri do laecea / po li ptit vea.<ref>[[Pierre Otjacques]], sol plake di muzike so les rime-rames d' efant.</ref> ** … (pol cénkinme doet) pitit crotea. ** … (pol cénkinme doet) pitit Djezus. * Peutchet / Laridet / Grande Dame / Tchamossî / Ptit kerton …. Kerton k' a magnî l' lård e coron do bwès. * Pôcèt / Laridet / Grande Dame / Tchît-vessåd :/ Pitit sôdård … K' a magnî tot l' lård … dizo l' tåve amon Bozård. * Pôcî / Dondî / Grande Dame / Damanet / Pitit poes (''pwès'') … pitit, pitit pitit. * [[:Wikt:Poncin|Poncin]] / Djulin / Dji vén / Dji va cweri on doet / Li ké ? / Li ptit / Wice est i ? === Pouret === Elle atacnut pa «Pouret», u «Pourdi». * Vla Pouret / Vla l' ci ki l' a touwé / Vla l' ci ki l' a ctaeyî / Vla l' ci ki l' a magnî / Pôve pitit ki n' a rén sayî.<ref>Ramexhné pa Freddyne Lespagnard di [[Tchinne-al-Pire]]</ref> * Pourdi / Lourdi / Grande Dame … === Li ci k' a stî å bwès === [[Imådje:Wa li ci k' a stî å bos (doetrece) troes modêyes.ogg|thumb|troes modêyes]] Ces-lales kimincèt pa «Li ci k' a stî å bwès» u «ci-la k' a stî å bwès». * Li ci k' a stî å bwès / Li ci k' a veyou l' leu. / Li ci k' a yeu peu / Li ci k' a racorou / Li ci k' a fwait cwîk cwîk dins les coxhes; ou … li ci k' a criyî "cwicwik" al gueuye do leu. * Li ci k' a stî å bwès / Li ci k' a veu l' leu. / Li ci k' a yeu peu / Li ci k' a racorou / Li ci k' a criyî "cateye mu, cateye mu". * La l’ ci k’ a stî å bwès, la l’ ci k’ a veyou l’ leu, la l’ ci k’ a yeu peu, la l’ ci k’ a racorou, la l’ ci k’ a criyi cwî cwi cwi pattavå l’ bwès.<ref>Joselyne Mostenne, come cial ådzeu.</ref> * ''Çti-la è stî ou bos / Çti-la è vèyu l’ leû / Çti-la, il è yu peû / Çti-la, il è racouru / Èt çti-la il è dit: cwicwicwi dju m’ fou du leû'' !<ref name=":0" /> ** …''èt çti-la, il è dit: cwicwicwik lu ptit couchet.<ref name=":1" /> == Nos des doets dins les doetreces == === li pôce === Li [[pôce]] si lome : * [[Wikt:Pôcî|Pôcî]] : [[Wikt:pôce|pôce]] + [[cawete -î]] * Pôcet : ([[cawete -et]]) pitit pôce ey eto li personaedje do [[Pitit Pôcet (fåve do vî vpi tins)|Ptit Pôcet]]; Loukîz eto a : [[Tchår Pôcet]]. Li disfondowe "[[Wikt:Peutchet|Peutchet]]" est purade [[gåmès|gåmesse]]. * Poncin : dandjreus po "pôcin", bodje "pôce", [[cawete -in]]. * Pouret : pôreut esse on spotchaedje di "Pôçrê". === li deuzinme doet === L' [[ondî]] ou [[erî-doet]] ou [[ôlî]] si lome : * [[Wikt:Londî|Londî]] : do viebe "londer" = onder = [[Wikt:enôli|enôli]] : c' est l' doet k' on-z eploye po mete di l' ôle sol front d' on malåde (estreme-onccion) u d' on påpåd ([[bateme]]). * Lôlî (''Loûlî'') : minme sinse, do mot l' [[ôle]], avou l' [[cawete -î]] * Djulin : dandjreus on [[djeu d' mots]] Poncin Djulin = [[Pont Sint-Djulin]]. * Laridet : disfondowe di "erî-doet". === li troezinme doet === Li [[grand doet]] si lome [[Wikt:Grande Dame|Grande Dame]] tocosté. === li cwatrinme doet === Li [[doet a l' anea]], l' idêye dirî bråmint d' ses nos, c' est k' c' est la k' on stitche èn [[anea]]. Les lomaedjes avou Djan pôrént esse di provnance [[tchampnwesse]] "Jean de la sceau". Li ''sceau'', c' est l' catchet, l' essegne k' i gn aveut sol bague, kécfeye po on prince, èn eveke, evnd., acertiner ses letes et ordonances. Avou on [[riscôpaedje]], on-z a "Djan d' l' assô", pu tot maxhant l' assô => laçeau => lacea, Djan d' Laecea.<ref>[[Raymond Mouzon]], esplikêyes do [[Libråmonissime]].</ref> I n’ a don rén a vey avou l’ [[laecea]]. Poy les pôves n’ avént pont d’ anea d’ ôr u d’ årdjint come les ritches, mins ene simpe bague di keuve, et come li keuve k’ [[ocsidåcion|erunit]] et leyî ene traece di [[vert di gris]] sol pea do doet, ci-ci a l’ air tchamossî.<ref>Esplikêye da [[Willy Marchal]], al [[Soce des rcåzeus del Basse Årdene]].</ref> Portant, sacwants nos vént di s' plaeçmint a costé del "grande dame" => damanet (pitite dame), Djanete (pitite Djane, respondant a "Djan d' l' assô", motoit po les ptitès båsheles. === li cénkinme doet === Li [[ptit doet]] si lome : pitit [[kerton]], pitit keket, pitit courtåd (=> ''couteau'' => pitit coutea), pitit sôdård. == Doetreces dins les ôtes lingaedjes == === Arabe marokin === Gn a des doetreces e l' [[arabe marokin]] ki raviznut les cenes do walon. Mins, vola, on cmince todi på ptit doet. * ''ha bayDa'' (Vola èn [[oû]]) / ''ha li Tayyib-ha'' (Vola l' ci ki l' a cût) / ''ha li qechcher-ha'' (Vola l' ci ki l' a pelé) / ''ha li kla-ha'' (Vola l' ci ki l'a magnî) / (tot catiant l' efant tot lyi rmontant dizo l' bresse) ''ghar, Dob el-ghar, Dob el-ghar, Dob el-ghar'' (l' [[Wikt:oûsse|oûsse]] magneu d' efants, l' oûsse magneu d' efants, l' oûsse magneu d' efants...) * ''hada sreq bayDa'' (Ci-ci a hapé èn oû) / ''hada Tayyib-ha'' (ci-ci ki l' a cût) / ''ha li neqqi-ha'' (Ci-ci ki l' a rnetyî) / ''ha li kla-ha'' (Ci-ci ki l'a magnî) / ''hada gal «fin heqi ?»'' (Ci-ci a dit : «wice est m' pårt ?»). Des ôtes ni fwaiynut ki citer les doets : :''sghir meskin (li ptit målureus / bokhatem zin (li bea avou l' anea) / qellas (li ci ki mostere on laid doet d' fotaedje) / laHHas el gese3a (li raletcheu d' téle) / qettal el-gemla (li spotcheu d' [[piou]]s). == Sourdants & pî-notes == <References/> [[Categoreye:Rime-rames d' efant]] 8h9mbg0ogv2n7drg1mkteycmu2syvte 6 7238 428490 362393 2026-11-07T14:40:07Z Lucyin 16 428490 wikitext text/x-wiki == Discrijhaedje == {{infofitchî | discrijhaedje = coviete do live [[Facteurs, djindårs et copagneye]] | date = 1979 | sourdant = prôpe fotografiaedje | oteur = [[Louis Piron]] }} == Licince == {{licince coviete}} f74svhhkxkhlcw8fr2jvt5vcyshcwr4 428492 428490 2026-11-07T14:45:20Z Lucyin 16 Lucyin a-z eberweté ene novele modêye di [[Imådje:Piron facteurs.jpg]] 428490 wikitext text/x-wiki == Discrijhaedje == {{infofitchî | discrijhaedje = coviete do live [[Facteurs, djindårs et copagneye]] | date = 1979 | sourdant = prôpe fotografiaedje | oteur = [[Louis Piron]] }} == Licince == {{licince coviete}} f74svhhkxkhlcw8fr2jvt5vcyshcwr4 428493 428492 2026-11-07T14:45:56Z Lucyin 16 Lucyin a displaecî l’ pådje [[Imådje:Piron facteurs.jpg]] viè [[Imådje:Piron Louis Facteurs Djindåres.jpg]] 428490 wikitext text/x-wiki == Discrijhaedje == {{infofitchî | discrijhaedje = coviete do live [[Facteurs, djindårs et copagneye]] | date = 1979 | sourdant = prôpe fotografiaedje | oteur = [[Louis Piron]] }} == Licince == {{licince coviete}} f74svhhkxkhlcw8fr2jvt5vcyshcwr4 0 13171 428543 420972 2026-11-08T09:42:50Z CommonsDelinker 238 Replaeçaedje otomatike di Mikola_II_(cropped)-2.jpg avou Nicholas_II,_Russian_Emperor_(cropped_2).jpg. 428543 wikitext text/x-wiki {{Infoboesse payis}} Li '''Federåcion d' Rûsseye''' ([RU] Российская Федерация, ''Rossiyskaya Federatsiya'' {{Prononçaedje|Ru-Rossiyskaya_Federatsiya_Rossiya.ogg}}), ou '''Rûsseye''' ([RU] ''Россия'', ''Rossiya''), c' est on payis d' [[Urope]] et d' [[Azeye]]. == Mwaissès dnêyes == === Frontires === Il a des frontires avou l' [[Finlande]], l' [[Estoneye]], li [[Letoneye]], li [[Litwaneye]], li [[Pologne]], li [[Belarûsseye]], l' [[Oucrinne]], li [[Djeyordjeye]], l' [[Azerbayidjan]], li [[Cazaxhistan]], li [[Mongoleye]] eyet l' [[Chine]]. === Lingaedjes === * [[lingaedje oficir]]: [[rûsse]]. * [[pitits lingaedjes]]: [[Tatår (lingaedje)]], [[oucrinnwès]], [[tchetchene]], [[carelyin]], [[finwès]], [[touvinwès]], [[bouriate]], [[vote]], [[komi]]. == Istwere == Li no « Rûsse » vént d' on peupe [[vikigne]] k' ala del [[Baltike]] al [[Noere Mer]], tot rmontant pu ridschinde les [[mouze (fleuve)|mouzes]] di l' [[Oucrinne]], et s' astapler a [[Kiyev]].<ref>E l' [[guere d' Oucrinne di 2022]], les Rûsses volît aprume prinde Kiyev, håynant on «djustifiaedje istorike».</ref> C' est dandjreus li minme mot ki l' [[finwès]] « ''Ruotsi'' » (Suwede).<ref>{{en}} [[:en:Wikt:Russia|sorlon l' Wiccionaire inglès]]</ref> Li Rûsseye d' asteure s' a fôrmé a pårti del Moscoveye, ene dutcheye åtoû d' [[Moscou]] (e rûsse: Великое Княжество Московское). El Duk [[Ivan III]] ava wangnî conte l' ocupåcion mongole, e [[1480]], al [[aiwe]] Ougra. Li prumî tsår (li mot rûsse, li [[rwè]] di Rûsseye, e rûsse: царь) d' Moscou esteut [[Ivan IV di Rûsseye]]. Il ava prindou [[Kazan]], Astrakhan ey el [[Sibereye]]. Li prumî impreur d' Rûsseye, c' esteut [[Pire li Grand]] (k' a voyaedjî a [[Spå]]) k' a stindou l' payis e l' Azeye, et l' modiernijhî. Il a ossu prindou l' [[Suwede]] do trevén del Grand Guere do Nôr ey ava bastixh [[Sint Petersbork]], e [[1703]]. [[Catrene II d' Rûsseye]] fourit ene [[imperresse]] ki shuva li [[filozofeye da Descarte]]. Ele kibata l' [[Impire Otoman]] ey ocuper l' [[Crimêye]]. Les Francès et ls Inglès el volît rprinde, mins si fjhît bate e l' [[guere di Crimêye]] (1854-1856). [[Guere]] avou l' [[Djapon]] po les iyes Saxhalene (1903) {{?}} Li dierin tsår [[Colas II d' Rûsseye]], c' est on grand camaeråde da [[Yopôl II]]. Ci-ci va-st evoyî des sôdårds bedje po mwaistri ene revintreye e l' Bijhe di l' [[Iran]], ocupé pa les Rûsses (1908) {{?}}. E [[1918]], al [[revintreye boltchevike]], [[Nicolas II]] est disdjoké. Les boltcheviks edåmnut [[Guere civile rûsse]]. Li [[Blanke Årmêye]] ava mamborné les boltcheviks, mins ces dierins avént wangnî. Li payis prind l' tiesse di l' [[URSS]].<ref>Loukîz a l' istwere di l' [[URSS]].</ref> Å dishonnaedje di l' [[URSS]] e [[1992]], el Rûsseye emantcha ene « union di dislaxhîs payis » avou les ancyinnès republikes sovietikes. [[Vladimir Poutine]], tot candjant l' [[mwaisse lwè]], dimane al tiesse do payis di [[1999]] disk' ouy. E 2022, li Rûsseye [[guere d' Oucrinne (2022)|abroke e l' Oucrinne]] ki s' a pår raprepyî di l' [[Urope coûtchantrece]]. == Djeyografeye == === Redjons === * [[Moscou]] * [[Moskovskaya oblast]] * [[Tverskaya oblast]] * [[Pskovskaya oblast]] * [[Leningradskaya oblast]] * [[Republike Tatarstan]] * [[Tchetchen Republike]] * [[Republike Altay]] * [[Republike Bashcortostan]] === Veyes === ==== Veyes erconoxhowes daegnreçmint po-z esse al Rûsseye ==== * [[Moscou]] * [[Sint Petersbork]] * [[Krasnodar]] * [[Tver]] * [[Pskov]] * [[Ryazan]] * [[Kazan]] * [[Kaluga]] * [[Torjok]] * [[Kolomna]] * [[Penza]] * [[Novgorod]] * [[Kaliningrad]] * [[Petrozavodsk]] * [[Arxhangelsk]] * [[Arzamas]] * [[Kostroma]] * [[Astraxhan]] * [[Stavropol]] * [[Sotchi]] * [[Novosibirsk]] * [[Irkoutsk]] * [[Omsk]] * [[Novosibirsk]] * [[Krasnoyarsk]] * [[Vladivostok]] * [[Xhabarovsk]] * [[Novokouznetsk]] * [[Kemerovo]] * [[Tomsk]] * [[Tchita]] * [[Oulan-Oude]] * [[Petropavlovsk-Kamtchatski]] * [[Angarsk]] * [[Bratsk]] * [[Sourgout]] * [[Blagovechensk]] * [[Yakoutsk]] * [[Abakan]] * [[Tobolsk]] ==== Veyes erconoxhowes daegnreçmint po-z esse a l' Oucrinne ==== Les veyes del [[Crimêye]] sont rwaiteyes på Rûsses po-z esse e l' '''Rûsseye''' (sins rujhe inte li 18inme sieke eyet 1954, la ki l' [[cåzilea]] a stî raloyî administrativmint a l' Oucrinne. Après 2014, les Rûsses les rloukèt come des veyes rûsses, mins bråmint des ôtes payis, nén.<ref>{{fr}} [https://theconversation.com/a-qui-la-crimee-appartient-elle-le-regard-dun-juriste-142927 Divize d' on djurisse]</ref> *[[Sebastopol]] *[[Simferopol]] *[[Yalta]] *[[Baxhtchissaray]] *[[Keritch]] *[[Alouchta]] === Ricoirds daegnreces === Li Rûsseye est l' pus grande payis del [[Daegne]]. Li [[laetche]] li pus parfonde, li [[laetche Bayical]] est sol Rûsseye, e [[Nonne]] del [[Sibereye]]. L' aiwe di [[Volga]], c' est l' pus long [[mouze (grande aiwe)|mouze]] e l' Urope. <gallery> Map of Lake Baikal.png|thumb|Lake do Baikal, ki si trove al Nonne del [[Sibereye]] Volgarivermap.png|Mape di mouze Volga </gallery> == Economeye == {{Dal}}[[Imådje:CP White Movement Anniversary of Ice March.jpg|thumb| Guere civile d' Rûsseye]] Li Rûsseye, c' est onk des prumîs produjheus d' [[gåz naurel]] eyet d' [[petrole]] (mins ele n' est nén dins l' [[OPEP]]. == Politike == Li '''Rûsseye''' est onk des cénk grands mimbes do [[BRICS]]. == Tuzance == Sacwants scrijheus et powetes rûsses sont rlomés e monde etir. * [[Alexandre Poushkine]] * [[Nicolas Gogol]] * [[Mixhail Boulgakov]] * [[Léon Tolstoy]] * [[Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy]] * [[Kino (binde al muzike)|Kino]] * [[Little Big]] {| border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0" |+<font size="+1">'''fiesses'''</font> |- ! style="background:#efefef;" | Date ! style="background:#efefef;" | No e walon ! style="background:#efefef;" | No so plaece ! style="background:#efefef;" | Rimåkes | | Date || Xxxxx || || |} [[Imådje:Saint Basil's Cathedral in Moscow.jpg|thumb| Catedråle d' sint Vassili. El erlidjon principåle del Rûsseye, c' est l' [[ortodosse]]. Les ortodosses sont-st ene sôre di [[Crustin|crustins]].|centré]] == Rilomêyès djins == * [[Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy]] * [[Rurik]] * [[Alexander Nevskiy]] * [[Ivan III]] * [[Ivan IV di Rûsseye]] * [[Yermak Timofeyevitch]] * [[Kouzma Minine]] ey [[Dmitry Pojarskiy]] * [[Alexandre Poushkine]] * [[Pire li Grand]] * [[Colas II d' Rûsseye]] * [[Catrene II d' Rûsseye]] * [[Dmitriy Ivanovitch Mendeleyev]] * [[Piotr Ilitch Tchaïkovski]] * [[Lenine]] * [[Staline]] * [[Trotsky]] * [[Alexandre Koltchak]] * [[Boris Eltsine]] * [[Valentina Terechcova]] * [[Youri Gagarine]] * [[Michael Gorbatchev]] * [[Nikita Kroutchev]] * [[Vladimir Poutine]] * [[Anton Pavlovitch Tchekov]] * [[Zande Soljenitsine]] * [[Leonid Brejnev]] * [[Youri Kasparov]] * [[Anna Netrebko]] <center><gallery> Ivan the Terrible (cropped).JPG|Ivan IV, purade cnoxhou d' ès spotaedje : Ivan el Teribe. Peter I by Kneller.jpg|Portrait da Pire I, tsar russe, k' esteut ki viziter el famile rweyåle inglesse. Pire I esteut spoté : Pire li Grand. Catherine II by F.Rokotov after Roslin (1780s, Hermitage).jpg|Catrene II, les femes polént esse des tsarenes eto. Nicholas II, Russian Emperor (cropped 2).jpg|Colas II, dierin tsar do payis. AleksandrKolchakAutorDesconocido.png|Alexandre Koltchak, li tchîf del Blanke Årmêye. Vladimir Putin (2022-06-09) 02 (cropped).jpg|[[Vladimir Poutene]], li prezidint del '''Rûsseye''' disk' asteure. </gallery></center> == Sourdants == {{Commonscat|Russia|l'&nbsp;Rûsseye}} [[Categoreye:Rûsseye|*]] [[Categoreye:Payis]] [[Categoreye:Urope levantrece]] [[Categoreye:Azeye]] 0dvjy314px3wdy1tqvhvqyz3yuk0x2u 0 17789 428534 426939 2026-11-07T20:58:22Z Solwève 8941 428534 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Pris teyåte 2021.jpg|thumb|ceremoneye di rindaedje do pris pol teyåte (2021)]] [[Imådje:Colot Jean pris prumî scrijhaedje.jpg|thumb|[[Jean Colot]] riçuvant l' pris do prumî scrijhaedje (2024)]] [[Imådje:Frankinet Goffart Nicole pris del FWB.jpg|thumb|[[Nicole Goffart]] erçuvant l' pris «teyåte» (2024) (avou [[Batisse Frankinet]])]] Les '''pris del Federåcion Walonreye-Brussele''', c' est sacwants pris rindou pal [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. I riscompinsnut des ouves e [[walon]], mins eto e [[picård]] u dins èn ôte lingaedje do payis ricnoxhou pal kiminålté ([[gåmès]], [[tchampnwès]] et [[flamind d' Brussele]]). == Sôres di pris == Ene anêye so troes, gn a: * on pris po on scrijhaedje di [[prôze]]. * on pris po ene ramexhnêye d' [[arimé]]s. * on pris po èn ovraedje [[odiovizuwel]]. * on pris po on [[filolodjeye walone|rcweraedje filolodjike]]. * on pris po li scrijhaedje d' ene pîce di [[teyåte e walon|teyåte]]. * on pris po èn ovraedje [[Scolyince|scolincieus]]. Tos les ans, dispu 2017, gn a ossu on pris po on prumî scrijhaedje (on boket di cwate ou cénk pådjes). Les pris n' ont nén stî rmetou e 1997 et e 1999. == Les rascodeus do pris == === Prôze === * [[1996]]: mitan mitan po [[Laurent Hendschel]] ([[So l' anuti (roman)|So l' anuti]], "Fåviretes di houte did ci" et "Did lon") et po [[Emile Gilliard]] ("[[A shijhes trawêyes (noveles)|A shijhes trawêyes]]", "Rodjimont" et "[[On vî fizik eruni (noveles)|On vî fizik eruni]]") * [[2001]]: [[Danielle Trempont]] po "[[Ene miye di mi (prôze-powezeye)|Ene miye di mi]]" ([[prôze-powezeye]]) * [[2004]]: egzeco: [[Chantal Denis]] po s' roman «[[Dji vôreu k' i ploureut (roman)|Dji vôreu k' i ploureut]]» eyet [[Joseph Bodson]] po «Li mwârt do Blanc Matî» * [[2007]]: [[Jean-Pierre Dumont]] po «Contes di m’ payis èt d’ co pus lon» * [[2010]]: [[Louis Marcelle]], «Dèlé l' fontène» * [[2013]]: [[Joël Thiry]] po s' ramexhnêye di noveles "[[Doze femes (noveles)|Doze femes]]" * [[2016]]: [[Rose-Marie François]] po «Lès Chènes» * [[2019]]: [[Jeannine Lemaître]] po «Li Ptit Bobo» * [[2022]]: [[Daniel Barbez]] po «El réalité aurmintée» * [[2025]]: [[Laurent Hendschel]] po ''[[Li djoû k' Monsieu a rivnou (roman)|Li djoû qu' Monsieû a rivnou]]'' === Powezeye === * [[1998]]: mitan mitan po [[Nicolas Bach]] (e [[lussimbordjwès]] ''«Späitren a Spéin»'') et [[Jean-Marie Kajdansky]] (e [[picård]] : «Marie au blé» et «Trieux à moute») * [[2002]]: [[Albert Maquet]] po «[[Calipsô (arimés)|Calipsô]]» * [[2005]]: [[Émile Gilliard]] po «[[Bokets pol dierinne shijhe (arimés)|Bokèts po l' dêrène chîje]]» * [[2008]]: [[Rose-Marie François]] po «Et in Picardia ego» * [[2011]]: [[David André]] po «V.5.0.» * [[2014]]: [[Jean-Marie Kajdanski]] po «Ète là avèc» * [[2017]]: [[Dominique Heymans]] po «[[Plouve (arimés)|Pleuves]]» * [[2020]]: [[Jacqueline Boitte]] po «[[Estoeles (arimés)|Èstwales]]» * [[2023]]: André Leleux po «Éplénures du timps. El jour i fait sin tour» === Teyåte === * [[2000]]: [[Georges Simonis]] et Roger Mounège, [[Li noere rôbalesse (teyåte)|Li noere rôbalesse]] * [[2003]]: mitan mitan Émile Henry Genon po "[[Li toele si va lever (teyåte)|Li toele si va lever]] eyet [[Roland Thibeau]] ("Mareskata", ene pîce e [[picård]]) * [[2006]]: [[Jean-Marie Warnier]] po s' pîce avanciveuse «[[Li coûsse del Royinne-Bixhe (teyåte)|Li coûsse del Royinne-Bixhe]]» * [[2009]]: [[Roland Thibeau]] po «Moneuse» * [[2012]]: [[Yvonne Stiernet]] eyet Freddy Charles po «Lès sins-rin» * [[2015]]: pris nén rindou * [[2018]]: [[Roland Thibeau]] po «L'viladje insclumî» * [[2021]]: egzeco po deus pîces istorikes: [[Rose-Marie François]] «''Filipet et Djihan''» (e picård) eyet [[Michel Meurée]] avou [[Michel Robert]] po «''Vauban Toudis li''» ([[Vauban, todi lu (teyåte)|Vauban, todi lu]]) * [[2024]]: [[Nicole Goffart]] po ''«[[Li vwès dès sondjes]]»'' === Ricweraedjes filolodjikes === * [[1996]]: mitan mitan po [[Michel Francard]] pol [[Motî d' Bastogne]] eyet [[Marie-Guy Boutier]] pol tome VIII di l' [[ALW|Atlas des Lingaedjes del Walonreye]] * [[2000]]: Martine Willems po «Vocabulaire du défrichement dans la toponymie wallonne», on rcweraedje so [[sårt (toponimeye)|les nos d' plaeces del Walonreye a vey avou l' sårtaedje]] * [[2002]]: [[Willy Bal]] eyet [[Jean-Marie Pierret]] po «Littérature dialectale de Wallonie» * [[2004]]: [[André Capron]] eyet Pierre Nisolle po «Essai d’illustration du parler borain» * [[2006]]: [[Marie-Guy Boutier]], [[Marie-Thérèse Counet]] eyet [[Jean Lechanteur]] po l' tome VI di l' ALW so les plantes * [[2008]]: [[Emile Gilliard]] pol [[Motî da Gilliard|Live di mots et niyåd d' ratourneures]] * [[2010]]: [[Esther Baiwir]] po «Étude du vocabulaire dialectal belgoroman de la vie sociale» * [[2012]]: [[Jean-Marie Kajdansky]] po «Un autre état civil. Surnoms et sobriquets dans une commune de la Wallonie picarde : Wiers», on rcweraedje so les [[såvadjes nos]] des djins d' [[Wiyere]] * [[2014]]: [[Romain Berger]] po «Wallon d'aujourd'hui et de demain. Regards théoriques et critiques sur une "langue en danger"» * [[2016]]: pris nén rindou * [[2018]]: Jean-Jacques De Gheyndt po «Schieven Architek!» * [[2020]]: Jean-Louis Laurent po l' motî «La langue d'Èthe-Beaumont» * [[2022]]: mitan mitan po [[Esther Baiwir]] pol ''Atlas pan-picard informatisé'' eyet [[Georges Larcin]] po s' [[Motî francès-borén]] * [[2025]]: [[Charles Botos]] po s'-t edicion d' ''Èl roûze dè sinte Èrnèle'' da [[Georges Willame]] (memwere di fén di studiadje) === Odiovizuwel eyet ôtes ouves === * [[1998]]: pris nén rindou * [[2001]]: [[Federåcion di l' UCW del province di Lidje]], po si [[spectåke son et loumire]] «[[Tchantchès raconte Lidje (spectåke)|Tchantchès raconte Lidje]]» * [[2003]]: Li [[CHADWE (soce)|CHADWE]], pol [[sitroete plake]] et l' livret «[[Ô boutique|E botike]]» * [[2005]]: pris nén rindou * [[2007]]: La Roulotte théâtrale po «Martine à l’ cinse» * [[2009]]: Philippe Ory po «[[Jacques Lefebvre|Jacques Lefèbvre]]. L'homme & la chanson» * [[2011]]: [[Michel Azaïs]] po «Sèchalekissaspasse» * [[2013]]: [[Vincent Delire]] pol [[sitroete plake]] «[[Nén ene åme (plake di muzike)|Nén ene åme]]» * [[2015]]: [[Roland Thibeau]] eyet Frédéric Arseniew po «Papy Rocker» * [[2017]]: Claire Hennen po «la Badjawe» (ene coleccion d' agayons) * [[2019]]: [[Vincent Delire]] pol [[sitroete plake]] «[[Mimile et les bribeus d' toubak 4 (plake di muzike)|Li 4]]» * [[2021]]: De Braave Joenges pol [[sitroete plake]] «De Brave Joenges II» (rimetowe eto : ene mincion ås [[Les Crapådes (binde di tchanteuses)|Crapådes]] pol plake [[Gote d' aiwe (sitroete plake)|«Gote d' aiwe»]]) * [[2023]]: [[Guy Cabay]] po ''«Le Cabaycédaire»'' === Pordjet scolrece === * [[2024]]: [[Joëlle Spierkel]] po ''«Pokète èt Posko»'' === Prumî scrijhaedje === * [[2017]]: Pascal Winberg po «C'est cha l'amour» * [[2018]]: Pierre Noël po «El dernî pinchon» * [[2019]]: [[Éric Monaux]] po «Djan» * [[2020]]: [[Anne Blampain]] po «Dji routeu sins mouv’ter» * [[2021]]: egzeco: [[Michèle Fourez]] po «''Louise Bel Air''», ene novele e picård, et [[Armand Herbeto]] po «''Mi sonle-t i''» (Mi shonne-t i), ene novele e walon * [[2022]]: [[Gustave Defechereux]] po «Cwand m’papa féve dès wafes» * [[2023]]: Alexandra Biebuyck po «Mireo m’ bieau mireo» * [[2024]]: [[Jean Colot]] po «Vîve li progrès !» * [[2025]]: [[Philippe Gillet]] po ''Alice'' <gallery> Pris prumî scrijhaedje 2021.jpg Herbeto Fourez wa-fel sonler.jpg </gallery> == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://aberteke.walon.org/bates.html#Comm_fr Ôtès racsegnes so l' Aberteke] (asteme : nén metou å djoû dispoy [[2005]]) * {{fr}} [http://www.languesregionales.cfwb.be/index.php?id=1226 Pålmaresse do pris] [[Categoreye:Pris et bates e lingaedje walon]] [[Categoreye:Federåcion Walonreye-Brussele]] 5t56eyvullsrbaglxsjoxd07tsqpdfx 0 18679 428519 414252 2026-11-07T17:22:08Z Lucyin 16 428519 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Romancîs e walon (Denis, Somme, Dumont, Mahin).jpg|thumb|Cwate romantîs del kimince des anêyes 2000: di hintche a droete : Chantal Denis, Lucien Somme, Jean-Pierre Dumont, Lucien Mahin]] Les scrijheus d' [[romans e walon]] si polnut conter so les doets des deus mwins ([[Victor George]]). Paski on n' pout nén conter come romantîs tos les scrijheus e walon k' on fwait del [[prôze]]. Li prumî grand romantî e walon fourit, sins manke, [[Dieudonné Salme]], ki cminça al fén do 19inme sieke. [[René Barmarin]] n' est nén foirt conoxhou, dandjreus pask' i n' a nén fwait on live avou s' roman. C' est parey avou [[Jules Sottiaux]]. Tant k' a [[Robert Boxus]], il a scrît cwate romans, di 1913 a 1949. Portant, ces troes scrijheus la n' ont nén stî ritnous dins l' grosse [[antolodjeye da Piron]]. Ça fwait ki ci serè l' [[Joseph Calozet|Djôzef Calozet]] ki s' dinrè a cnoxhe come li prumî vraiy sicrijheu d' romans e walon, avou "[[Li bracnî (roman)|Li bracnî]]" (1920). Après l' guere, so [[Tchålerwè]], [[Henri Van Cutsem]] enonde on mouvmint ki [[Léon Mahy]], et des ôtes, alèt continouwer. Mins li grand mwaisse del sôre, ci serè seur li [[Auguste Laloux|Gusse Laloux]], pask' i va aminer totès tecnikes foirt lon do simpe contaedje d' ene paskeye e prôze. Bråmint des tecnikes da Laloux vont esse riprinjhe pa [[Lorint Hendschel]], [[Chantal Denis]] et [[Lucien Somme]]. Mins, avou [[Lucyin Mahin]] eyet [[Jean-Pierre Dumont|Djan-Pire Dumont]], ces noveas romantîs la ont ça d' bea : i fwaiynut passer leus spoûles dins on monde la k' on n' djåze nén walon podbon. Et renairer insi li djinre d' on bea côp ! [[categoreye:romans e walon|*]] [[Categoreye:sicrijheus e walon|*]] htnfbp7duahtwkzuwc0w8a9q2q9bpeg 428520 428519 2026-11-07T17:23:50Z Lucyin 16 428520 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Romancîs e walon (Denis, Somme, Dumont, Mahin).jpg|thumb|Cwate romantîs del kimince des anêyes 2000: di hintche a droete : Chantal Denis, Lucien Somme, Jean-Pierre Dumont, Lucien Mahin]] Les '''scrijheus d' [[romans e walon]]''' si polnut conter so les doets des deus mwins ([[Victor George]]). Paski on n' pout nén conter come romantîs tos les scrijheus e walon k' on fwait del [[prôze]]. == Sacwants romantîs e walon, cronolodjicmint == Li prumî grand romantî e walon fourit, sins manke, [[Dieudonné Salme]], ki cminça al fén do 19inme sieke. [[René Barmarin]] n' est nén foirt conoxhou, dandjreus pask' i n' a nén fwait on live avou s' roman. C' est parey avou [[Jules Sottiaux]]. Tant k' a [[Robert Boxus]], il a scrît cwate romans, di 1913 a 1949. Portant, ces troes scrijheus la n' ont nén stî ritnous dins l' grosse [[antolodjeye da Piron]]. Ça fwait ki ci serè l' [[Joseph Calozet|Djôzef Calozet]] ki s' dinrè a cnoxhe come li prumî vraiy sicrijheu d' romans e walon, avou "[[Li bracnî (roman)|Li bracnî]]" (1920). Après l' guere, so [[Tchålerwè]], [[Henri Van Cutsem]] enonde on mouvmint ki [[Léon Mahy]], et des ôtes, alèt continouwer. Mins li grand mwaisse del sôre, ci serè seur li [[Auguste Laloux|Gusse Laloux]], pask' i va aminer totès tecnikes foirt lon do simpe contaedje d' ene paskeye e prôze. Bråmint des tecnikes da Laloux vont esse riprinjhe pa [[Lorint Hendschel]], [[Chantal Denis]] et [[Lucien Somme]]. Mins, avou [[Lucyin Mahin]] eyet [[Jean-Pierre Dumont|Djan-Pire Dumont]], ces noveas romantîs la ont ça d' bea : i fwaiynut passer leus spoûles dins on monde la k' on n' djåze nén walon podbon. Et renairer insi li djinre d' on bea côp ! [[categoreye:romans e walon|*]] [[Categoreye:sicrijheus e walon|*]] 1o2wke0hnc0ikgjityc5xy8j8t2taqt 0 22671 428523 428398 2026-11-07T20:27:54Z Lucyin 16 /* Pårticipes erireces des viebes ås pronos */ 428523 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:croejhete walone]] [[Categoreye:codjowaedjes]] On '''pårticipe erirece''' u '''pårticipe passé''' (onk des deus sôres di [[pårticipe]]s), c' est on [[codjowa]] do viebe, sins [[djin (codjowaedje)|djin]], ni [[djinre (croejhete)|djinre]] ni [[nombe (croejhete)|nombe]],<ref>Mins i pout divni [[addjectif]] et [[sustantif]] ey adon, atraper djinre et nombe.</ref> e rapoirt avou ene accion k' est houte. Li pårticipe erirece siert a emantchî tos les [[erî-tins]] et les [[dobe erî-tins|dobes erî-tins]] Li [[cawete di codjowaedje|cawete]] do pårticipe erirece candje sorlon les [[troke di viebes|trokes di viebe]]. Li pårticipe erirece pout esse eployî come [[addjectif]]. Cisse sôre d' addjectif la est pus voltî [[plaçaedje di l' addjectif|metowe divant l' no]]. :do scramé laecea, li beneye tchandele. Ces addjectifs la, copurade les femrin, polnut esse åjheymint [[sustantivaedje|sustantivés]]. :[[Wikt:pinsêye|pinsêye]], [[Wikt:tuzêye|tuzêye]], [[Wikt:passêye|passêye]], [[Wikt:betcheye|betcheye]], [[Wikt:pougneye|pougneye]], [[Wikt:shûte|shûte]], [[Wikt:rifondowe|rifondowe]]. == Dobes pårticipes erireces == Po troes viebes del [[cwatrinme troke]], gn a on dobe pårticipe erirece, li prumî erîlé, li deuzinme a môde del [[cénkinme troke]] di viebes (cawetes -ou / -owe). <P ALIGN="CENTER"><CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=546> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">infinitif</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">er&icirc;l&eacute; p&aring;rticipe erirece</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dobe p&aring;rticipe erirece </TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ofri|ofri]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ofri|ofri]] ([[Wikt:ofreye|ofreye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ofrou|ofrou]] ([[Wikt:ofrowe|ofrowe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sofri|sofri]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sofri|sofri]] ([[Wikt:sofreye|sofreye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sofrou|sofrou]] ([[Wikt:sofrowe|sofrowe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sôrti|sôrti]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sôrti|sôrti]] ([[Wikt:sôrteye|sôrteye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sôrtou|sôrtou]] ([[Wikt:sôrtowe|sôrtowe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vinki|vinki]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vinki|vinki]] ([[Wikt:vinkeye|vinkeye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vincou|vincou]] ([[Wikt:vincowe|vincowe]])</TD> </TR> </TABLE> </CENTER></P> Po sacwants viebes del [[cénkinme troke]], i gn è pout aveur deus pårticipes erireces, on long, erîlé avou l' cawete -ou, et on court. <P ALIGN="CENTER"><CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 BORDERCOLOR="#000000" CELLPADDING=4 WIDTH=548> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">infinitif</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">erîlé pårticipe erirece omrin</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">acourti pårticipe erirece omrin (femrin)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:acsure|acsure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:acsuvou|acsuvou]] ([[Wikt:asuvowe|asuvowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:acsû|acsû]] ([[Wikt:acsûte|acsûte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ashir|ashir]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ashiou|ashiou]] ([[Wikt:ashiowe|ashiowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ashid|ashid]] ([[Wikt:ashide|ashide]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:aveur|aveur]] / [[Wikt:awè|awè]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:avou|avou]] ([[Wikt:avowe|avowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:yeu|yeu]] ([[Wikt:yeute|yeute]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:boere|boere]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:bevou|bevou]] ([[Wikt:bevowe|bevowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:beu|beu]], [[Wikt:buwe|buwe]]</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:clôre|clôre]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:cloyou|cloyou]] ([[Wikt:cloyowe|cloyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:clôs|clôs]] ([[Wikt:clôse|clôse]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:croere|croere]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:creyou|creyou]] ([[Wikt:creyowe|creyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:creu|creu]] ([[Wikt:cruwe|cruwe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:lére|lére]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:léjhou|léjhou]] ([[Wikt:léjhowe|léjhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:lî|lî]] ([[Wikt:lîte|lîte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:plinde|plinde]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:plindou|plindou]] ([[Wikt:plindowe|plindowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:plin|plin]] ([[Wikt:plinte|plinte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:prinde|prinde]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:prindou|prindou]] ([[Wikt:prindowe|prindowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:pris|pris]], [[Wikt:prins|prins]] ([[Wikt:prijhe|prijhe]], [[Wikt:prinjhe|prinjhe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:riçure|riçure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:riçuvou|riçuvou]] ([[Wikt:riçuvowe|riçuvowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:riçû|riçû]] ([[Wikt:riçûte|riçûte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:saveur|saveur]] / [[Wikt:sawè|sawè]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:savou|savou]] ([[Wikt:savowe|savowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:seu|seu]] ([[Wikt:suwe|suwe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:scheure|scheure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:schoyou|schoyou]] ([[Wikt:shoyowe|shoyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:scheu|scheu]] ([[Wikt:scheute|scheute]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:shuve|shuve]] / [[Wikt:shure|shure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:shuvou|shuvou]] ([[Wikt:shuvowe|shuvowe]]) / [[Wikt:shujhou|shujhou]] ([[Wikt:shujhowe|shujhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:shû|shû]] ([[Wikt:shûte|shûte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:tchaire|tchaire]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:tcheyou|tcheyou]] ([[Wikt:tcheyowe|tcheyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:tchai|tchai]] / [[Wikt:tcheu|tcheu]] ([[Wikt:tchaite|tchaite]] / [[Wikt:tcheute|tcheute]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vey|vey]] / [[Wikt:vir|vir]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:veyou|veyou]] ([[Wikt:veyowe|veyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:veu|veu]] ([[Wikt:vuwe|vuwe]])</TD> </TR> </TABLE> </CENTER></P> == Adire avou l' latén et l' francès == A l' advinant do francès, li walon eploye pus sovint l' cawete ''-ou'', po les viebes del céncwinme troke : <P ALIGN="CENTER"><CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 BORDERCOLOR="#000000" CELLPADDING=4 WIDTH=548> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">tayon-bodje latén</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">walon</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">francès</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">quaeritum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:cwerou|cwerou]] ([[Wikt:cwerowe|cwerowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">quéri (quéri)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">iunctum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:djondou|djondou]] ([[Wikt:djondowe|djondowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">joint, (jointe)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dormitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:doirmou|doirmou]] ([[Wikt:doirmowe|doirmowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dormi (dormie)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">misum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(retcherpinté sol prumî bodje) [[Wikt:metou|metou]] ([[Wikt:metowe|metowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">mis (mise)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">mortuum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(retcherpinté sol prumî bodje) [[Wikt:morou|morou]]</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">mort, (morte)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">nascitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:nexhou|nexhou]] ([[Wikt:nexhowe|nexhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">né (née)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">ausum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:oizou|oizou]] ([[Wikt:oizowe|oizowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(divnou on viebe del prumire troke e francès) osé (osée)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">pinctum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:pondou|pondou]] ([[Wikt:pondowe|pondowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">peint (peinte)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">servitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:siervou|siervou]] ([[Wikt:siervowe|siervowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">servi (servie)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">sentitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sintou|sintou]] ([[Wikt:sintowe|sintowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">senti (sentie)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">strinctum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:strindou|strindou]] ([[Wikt:strindowe|strindowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">étreint (étrinte)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">textum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:texhou|texhou]] ([[Wikt:texhowe|texhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(divnou on viebe del prumire troke e francès) tissé (tissée)</TD> </TR> </TABLE> </CENTER></P> Sins conter conter les disfondowe e -ou do Levant et do Mitan cial la dzeu. == Eployaedje e walon == L' eployaedje des pårticipes erireces e walon est pacô diferin do ci do francès. === Pårticipes erireces des viebes di mouvmint === I s' eploynut purade avou l' [[aidant viebe]] "aveur", et dabôrd, èn si nén acoirder avou l' sudjet. :''Li båshele a dmor'''é''' ståmusse'' :''Nos avans toum'''é''' so nos djnos'' :''Elle a '''morou''' li samwinne passêye''. :''Elle ont '''ndalé''' a pî. A ç' moumint la, c' est des vraiys [[passé compôzé|passés compôzés]]. I mosternut ene accion k' est houte. Mins, i s' polèt eto eployî avou l' aidant viebe "esse", et adon, s' acoirder avou l' sudjet. A ç' moumint la, c' est des indicatifs prezintreces do viebe "esse", avou li pårticipe erirece prins come [[addjectif]] atribut do sudjet. I mostrèt ene sitouwåcion. :''Ramassez totes les foyes ki sont la toum'''êyes'''. :''Elle est '''moite''' dispu bele ådje. === Eployî avou l' adviebe ''vola'' === Eployîs avou l' adviebe ''vola'', i sieve a-z acsegnî on fjhaedje ki vént d' advini et durer dvins l' prezint. Egzimpes : * ''Tén, '''vo vs la''' co '''raviké''' ? Vos rdjåzez co ? C’ est seur èn emacralaedje a hikete, savoz, ki Bebete vis årè tapé !''<ref>Henri Simon, ''Li neûre poye'', 1889, replaidî pa Jean Haust divins « Quatre comédies liégeoises » e 1936, p.83</ref> * ''I n' î est nén. Hinri a cwerou tocosté après. (I bouxhe li sånî djus di l' årmå). Bon ! '''Vola''' l' sé '''ståré'''. C' est co ene samwinne ki cmince bén.''<ref>Antoine Bouhon, ''Les Brixhes da Gèrâ'', 1900, sinne III, p.9</ref> * ''Ebén, puski '''vo vs la xhoré''' dispaitchîz vs do fé vost ovraedje et vo vs arindjroz avou Fonsine.''<ref>Louis Lagauche, ''Câse d'on comichonaire'', 1904, p.32</ref> * ''Mins '''vo l’ la divnowe''' ene gote hôtinne, ossu.''<ref>Arthur Xhignesse, ''Bwègnes mèssèdjes èt p'titès gotes'', 1905, p.32.</ref> * '''''Vos vs la divnowe''' pus rodje ki des petchales. Asteure, vos clintchîz l’ tiesse et vos n’ oizoz m’ loukî !''<ref>Joseph Mignolet, ''Al bèle fontinne, comèdèye è treûs akes'', 1924, p.29.</ref> * ''Les bos des trintchêyes ont sketé; et '''vo m' la reteré''', wai.''<ref>Louis Sohy</ref> * ''Lanawaire, ça s' endaléve eviè li stoelî; asteure, '''vo les la rtcheuts''', mes reves, po mî m' dispåpyî.''<ref>[[Jean Guillaume]]</ref> * ''Les deus andjes s’ astampèt, et hop ! '''vo les la ndalêyes'''.''<ref>[[Marie-Claire Desmette]]</ref> * '''''Vo les la rarivés''' avou leus grands tchapeas<BR>Leus camizoles di linne, wai, sujhèt les tropeas.''<ref>[[Lucien Mahin]] ratournant [[Jacques Brel]]</ref> === Pårticipes erireces des viebes ås pronos === I s' codjowèt '''todi''' avou l' aidant viebe "aveur", et dabôrd, i n' s' acoirdèt '''måy''' avou l' sudjet. :''Ele s' '''a''' côp'''é''''' :''Nos ns '''avans''' brouy'''î''' d' djoû'' :''I s' '''ont''' rwait'''î''' come des biesses'' :''Dji m' '''a''' maryî a Nameur. L' eployaedje avou l' aidant viebe "esse" eyet l' acoirdaedje avou l' sudjet (so l' assaetchance do francès), c' est ene [[flotche di croejhete]] e walon. Nén scrire ni dire: :''Ele s' *'''est''' côp'''êye'''; nos ns *'''estans''' brouy'''îs'''; i s' *'''sont''' rwait'''îs'''''; dji m' '''so''' maryî. === Pont d' acoird avou l' droet coplemint metou padvant === E walon, li pårticipe erirece ni candje nén. Adon, gn a pont d' acoird do pårticipe erirece eployî avou l' aidant viebe "aveur" avou l' droet coplemint metou padvant, come çoula egzistêye e scrît [[francès]]. :''Les tcheyires ki dj' a-st apoirt'''é''''' :''Les facteures k' il ont pay'''î''''' :''Totes les flotches ki nos avans fwai'''t''''' :''Les pris k' il a rascod'''ou''''' Ci sereut ene '''flotche di croejhete''' e walon di scrire u dire: :''Les tcheyires ki dj' a-st *apoirt'''êyes'''; les facteures k' il ont *pay'''eyes'''; totes les flotches ki nos avans *fwai'''tes'''; les pris k' il a *rascod'''ous''' Portant, gn a ene cåkêye di grands scrijheus ki s' brouynut co, come dins les fråzes ciddé padzo (rifondowes et rcoridjeyes). <blockquote><i>I gn a ddja kékes anêyes, dji l’ a '''rtrové''', li scole, mins come mwaisse.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''I gn è kékes anéyes, dju l’ ê *rtrov'''ûe''', la scole.'' (eplaidaedje 2026)</ref></blockquote> <blockquote><i>Vosse Mitchî, vosse Hinri, dj’ els a '''metou''' a djnos.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''Vosse Michél, vosse Hinri, dj’èlz’a *mètou'''s''' a gngnos.'' (eplaidaedje 2026)</ref></blockquote> <blockquote><i>Li moxhe d’ apî, Monsieû Pû l’ a-st '''etindou'''.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''Li moche d’api, Mossieû Pû l’a *ètind'''ûwe'''.'' (eplaidaedje 2019)</ref></blockquote> <blockquote><i>Nos porshuvéns ene bixhe et s’ l’ avans dju '''pierdou'''.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''Nos porsûvîs ine bihe, èt s’ l’avans-gn' *pièrd'''owe'''.'' (eplaidaedje 2026)</ref></blockquote> == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{fr}} Dins l' [[grosse croejhete Hendschel]] ** [https://croejhete.walon.org/node74.html Cognes e rfondou walon et coinreçmint] ** [https://croejhete.walon.org/node75.html Acoird ezès rpassés tins] == Sourdants & pî-notes == <References/> qduwwrajzg4zuqic1a6lt4jqfoxcyzu 428524 428523 2026-11-07T20:29:39Z Lucyin 16 /* Pårticipes erireces des viebes di mouvmint */ 428524 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:croejhete walone]] [[Categoreye:codjowaedjes]] On '''pårticipe erirece''' u '''pårticipe passé''' (onk des deus sôres di [[pårticipe]]s), c' est on [[codjowa]] do viebe, sins [[djin (codjowaedje)|djin]], ni [[djinre (croejhete)|djinre]] ni [[nombe (croejhete)|nombe]],<ref>Mins i pout divni [[addjectif]] et [[sustantif]] ey adon, atraper djinre et nombe.</ref> e rapoirt avou ene accion k' est houte. Li pårticipe erirece siert a emantchî tos les [[erî-tins]] et les [[dobe erî-tins|dobes erî-tins]] Li [[cawete di codjowaedje|cawete]] do pårticipe erirece candje sorlon les [[troke di viebes|trokes di viebe]]. Li pårticipe erirece pout esse eployî come [[addjectif]]. Cisse sôre d' addjectif la est pus voltî [[plaçaedje di l' addjectif|metowe divant l' no]]. :do scramé laecea, li beneye tchandele. Ces addjectifs la, copurade les femrin, polnut esse åjheymint [[sustantivaedje|sustantivés]]. :[[Wikt:pinsêye|pinsêye]], [[Wikt:tuzêye|tuzêye]], [[Wikt:passêye|passêye]], [[Wikt:betcheye|betcheye]], [[Wikt:pougneye|pougneye]], [[Wikt:shûte|shûte]], [[Wikt:rifondowe|rifondowe]]. == Dobes pårticipes erireces == Po troes viebes del [[cwatrinme troke]], gn a on dobe pårticipe erirece, li prumî erîlé, li deuzinme a môde del [[cénkinme troke]] di viebes (cawetes -ou / -owe). <P ALIGN="CENTER"><CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=546> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">infinitif</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">er&icirc;l&eacute; p&aring;rticipe erirece</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dobe p&aring;rticipe erirece </TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ofri|ofri]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ofri|ofri]] ([[Wikt:ofreye|ofreye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ofrou|ofrou]] ([[Wikt:ofrowe|ofrowe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sofri|sofri]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sofri|sofri]] ([[Wikt:sofreye|sofreye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sofrou|sofrou]] ([[Wikt:sofrowe|sofrowe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sôrti|sôrti]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sôrti|sôrti]] ([[Wikt:sôrteye|sôrteye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sôrtou|sôrtou]] ([[Wikt:sôrtowe|sôrtowe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vinki|vinki]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vinki|vinki]] ([[Wikt:vinkeye|vinkeye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vincou|vincou]] ([[Wikt:vincowe|vincowe]])</TD> </TR> </TABLE> </CENTER></P> Po sacwants viebes del [[cénkinme troke]], i gn è pout aveur deus pårticipes erireces, on long, erîlé avou l' cawete -ou, et on court. <P ALIGN="CENTER"><CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 BORDERCOLOR="#000000" CELLPADDING=4 WIDTH=548> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">infinitif</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">erîlé pårticipe erirece omrin</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">acourti pårticipe erirece omrin (femrin)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:acsure|acsure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:acsuvou|acsuvou]] ([[Wikt:asuvowe|asuvowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:acsû|acsû]] ([[Wikt:acsûte|acsûte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ashir|ashir]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ashiou|ashiou]] ([[Wikt:ashiowe|ashiowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ashid|ashid]] ([[Wikt:ashide|ashide]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:aveur|aveur]] / [[Wikt:awè|awè]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:avou|avou]] ([[Wikt:avowe|avowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:yeu|yeu]] ([[Wikt:yeute|yeute]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:boere|boere]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:bevou|bevou]] ([[Wikt:bevowe|bevowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:beu|beu]], [[Wikt:buwe|buwe]]</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:clôre|clôre]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:cloyou|cloyou]] ([[Wikt:cloyowe|cloyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:clôs|clôs]] ([[Wikt:clôse|clôse]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:croere|croere]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:creyou|creyou]] ([[Wikt:creyowe|creyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:creu|creu]] ([[Wikt:cruwe|cruwe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:lére|lére]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:léjhou|léjhou]] ([[Wikt:léjhowe|léjhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:lî|lî]] ([[Wikt:lîte|lîte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:plinde|plinde]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:plindou|plindou]] ([[Wikt:plindowe|plindowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:plin|plin]] ([[Wikt:plinte|plinte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:prinde|prinde]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:prindou|prindou]] ([[Wikt:prindowe|prindowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:pris|pris]], [[Wikt:prins|prins]] ([[Wikt:prijhe|prijhe]], [[Wikt:prinjhe|prinjhe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:riçure|riçure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:riçuvou|riçuvou]] ([[Wikt:riçuvowe|riçuvowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:riçû|riçû]] ([[Wikt:riçûte|riçûte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:saveur|saveur]] / [[Wikt:sawè|sawè]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:savou|savou]] ([[Wikt:savowe|savowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:seu|seu]] ([[Wikt:suwe|suwe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:scheure|scheure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:schoyou|schoyou]] ([[Wikt:shoyowe|shoyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:scheu|scheu]] ([[Wikt:scheute|scheute]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:shuve|shuve]] / [[Wikt:shure|shure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:shuvou|shuvou]] ([[Wikt:shuvowe|shuvowe]]) / [[Wikt:shujhou|shujhou]] ([[Wikt:shujhowe|shujhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:shû|shû]] ([[Wikt:shûte|shûte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:tchaire|tchaire]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:tcheyou|tcheyou]] ([[Wikt:tcheyowe|tcheyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:tchai|tchai]] / [[Wikt:tcheu|tcheu]] ([[Wikt:tchaite|tchaite]] / [[Wikt:tcheute|tcheute]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vey|vey]] / [[Wikt:vir|vir]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:veyou|veyou]] ([[Wikt:veyowe|veyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:veu|veu]] ([[Wikt:vuwe|vuwe]])</TD> </TR> </TABLE> </CENTER></P> == Adire avou l' latén et l' francès == A l' advinant do francès, li walon eploye pus sovint l' cawete ''-ou'', po les viebes del céncwinme troke : <P ALIGN="CENTER"><CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 BORDERCOLOR="#000000" CELLPADDING=4 WIDTH=548> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">tayon-bodje latén</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">walon</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">francès</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">quaeritum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:cwerou|cwerou]] ([[Wikt:cwerowe|cwerowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">quéri (quéri)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">iunctum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:djondou|djondou]] ([[Wikt:djondowe|djondowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">joint, (jointe)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dormitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:doirmou|doirmou]] ([[Wikt:doirmowe|doirmowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dormi (dormie)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">misum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(retcherpinté sol prumî bodje) [[Wikt:metou|metou]] ([[Wikt:metowe|metowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">mis (mise)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">mortuum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(retcherpinté sol prumî bodje) [[Wikt:morou|morou]]</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">mort, (morte)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">nascitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:nexhou|nexhou]] ([[Wikt:nexhowe|nexhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">né (née)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">ausum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:oizou|oizou]] ([[Wikt:oizowe|oizowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(divnou on viebe del prumire troke e francès) osé (osée)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">pinctum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:pondou|pondou]] ([[Wikt:pondowe|pondowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">peint (peinte)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">servitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:siervou|siervou]] ([[Wikt:siervowe|siervowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">servi (servie)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">sentitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sintou|sintou]] ([[Wikt:sintowe|sintowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">senti (sentie)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">strinctum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:strindou|strindou]] ([[Wikt:strindowe|strindowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">étreint (étrinte)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">textum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:texhou|texhou]] ([[Wikt:texhowe|texhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(divnou on viebe del prumire troke e francès) tissé (tissée)</TD> </TR> </TABLE> </CENTER></P> Sins conter conter les disfondowe e -ou do Levant et do Mitan cial la dzeu. == Eployaedje e walon == L' eployaedje des pårticipes erireces e walon est pacô diferin do ci do francès. === Pårticipes erireces des viebes di mouvmint === I s' eploynut purade avou l' [[aidant viebe]] "aveur", et dabôrd, èn si nén acoirder avou l' sudjet. :''Li båshele a dmor'''é''' ståmusse'' :''Nos avans toum'''é''' so nos djnos'' :''Elle a '''morou''' li samwinne passêye''. :''Elle ont '''ndalé''' a pî. :''Nonna, ele n' a nén '''ralé''': elle '''a''' dmor'''é'''''. A ç' moumint la, c' est des vraiys [[passé compôzé|passés compôzés]]. I mosternut ene accion k' est houte. Mins, i s' polèt eto eployî avou l' aidant viebe "esse", et adon, s' acoirder avou l' sudjet. A ç' moumint la, c' est des indicatifs prezintreces do viebe "esse", avou li pårticipe erirece prins come [[addjectif]] atribut do sudjet. I mostrèt ene sitouwåcion. :''Ramassez totes les foyes ki sont la toum'''êyes'''. :''Elle est '''moite''' dispu bele ådje. :''Nonna, ele n' est nén '''revoye''': elle est dmor'''êye'''''. === Eployî avou l' adviebe ''vola'' === Eployîs avou l' adviebe ''vola'', i sieve a-z acsegnî on fjhaedje ki vént d' advini et durer dvins l' prezint. Egzimpes : * ''Tén, '''vo vs la''' co '''raviké''' ? Vos rdjåzez co ? C’ est seur èn emacralaedje a hikete, savoz, ki Bebete vis årè tapé !''<ref>Henri Simon, ''Li neûre poye'', 1889, replaidî pa Jean Haust divins « Quatre comédies liégeoises » e 1936, p.83</ref> * ''I n' î est nén. Hinri a cwerou tocosté après. (I bouxhe li sånî djus di l' årmå). Bon ! '''Vola''' l' sé '''ståré'''. C' est co ene samwinne ki cmince bén.''<ref>Antoine Bouhon, ''Les Brixhes da Gèrâ'', 1900, sinne III, p.9</ref> * ''Ebén, puski '''vo vs la xhoré''' dispaitchîz vs do fé vost ovraedje et vo vs arindjroz avou Fonsine.''<ref>Louis Lagauche, ''Câse d'on comichonaire'', 1904, p.32</ref> * ''Mins '''vo l’ la divnowe''' ene gote hôtinne, ossu.''<ref>Arthur Xhignesse, ''Bwègnes mèssèdjes èt p'titès gotes'', 1905, p.32.</ref> * '''''Vos vs la divnowe''' pus rodje ki des petchales. Asteure, vos clintchîz l’ tiesse et vos n’ oizoz m’ loukî !''<ref>Joseph Mignolet, ''Al bèle fontinne, comèdèye è treûs akes'', 1924, p.29.</ref> * ''Les bos des trintchêyes ont sketé; et '''vo m' la reteré''', wai.''<ref>Louis Sohy</ref> * ''Lanawaire, ça s' endaléve eviè li stoelî; asteure, '''vo les la rtcheuts''', mes reves, po mî m' dispåpyî.''<ref>[[Jean Guillaume]]</ref> * ''Les deus andjes s’ astampèt, et hop ! '''vo les la ndalêyes'''.''<ref>[[Marie-Claire Desmette]]</ref> * '''''Vo les la rarivés''' avou leus grands tchapeas<BR>Leus camizoles di linne, wai, sujhèt les tropeas.''<ref>[[Lucien Mahin]] ratournant [[Jacques Brel]]</ref> === Pårticipes erireces des viebes ås pronos === I s' codjowèt '''todi''' avou l' aidant viebe "aveur", et dabôrd, i n' s' acoirdèt '''måy''' avou l' sudjet. :''Ele s' '''a''' côp'''é''''' :''Nos ns '''avans''' brouy'''î''' d' djoû'' :''I s' '''ont''' rwait'''î''' come des biesses'' :''Dji m' '''a''' maryî a Nameur. L' eployaedje avou l' aidant viebe "esse" eyet l' acoirdaedje avou l' sudjet (so l' assaetchance do francès), c' est ene [[flotche di croejhete]] e walon. Nén scrire ni dire: :''Ele s' *'''est''' côp'''êye'''; nos ns *'''estans''' brouy'''îs'''; i s' *'''sont''' rwait'''îs'''''; dji m' '''so''' maryî. === Pont d' acoird avou l' droet coplemint metou padvant === E walon, li pårticipe erirece ni candje nén. Adon, gn a pont d' acoird do pårticipe erirece eployî avou l' aidant viebe "aveur" avou l' droet coplemint metou padvant, come çoula egzistêye e scrît [[francès]]. :''Les tcheyires ki dj' a-st apoirt'''é''''' :''Les facteures k' il ont pay'''î''''' :''Totes les flotches ki nos avans fwai'''t''''' :''Les pris k' il a rascod'''ou''''' Ci sereut ene '''flotche di croejhete''' e walon di scrire u dire: :''Les tcheyires ki dj' a-st *apoirt'''êyes'''; les facteures k' il ont *pay'''eyes'''; totes les flotches ki nos avans *fwai'''tes'''; les pris k' il a *rascod'''ous''' Portant, gn a ene cåkêye di grands scrijheus ki s' brouynut co, come dins les fråzes ciddé padzo (rifondowes et rcoridjeyes). <blockquote><i>I gn a ddja kékes anêyes, dji l’ a '''rtrové''', li scole, mins come mwaisse.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''I gn è kékes anéyes, dju l’ ê *rtrov'''ûe''', la scole.'' (eplaidaedje 2026)</ref></blockquote> <blockquote><i>Vosse Mitchî, vosse Hinri, dj’ els a '''metou''' a djnos.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''Vosse Michél, vosse Hinri, dj’èlz’a *mètou'''s''' a gngnos.'' (eplaidaedje 2026)</ref></blockquote> <blockquote><i>Li moxhe d’ apî, Monsieû Pû l’ a-st '''etindou'''.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''Li moche d’api, Mossieû Pû l’a *ètind'''ûwe'''.'' (eplaidaedje 2019)</ref></blockquote> <blockquote><i>Nos porshuvéns ene bixhe et s’ l’ avans dju '''pierdou'''.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''Nos porsûvîs ine bihe, èt s’ l’avans-gn' *pièrd'''owe'''.'' (eplaidaedje 2026)</ref></blockquote> == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{fr}} Dins l' [[grosse croejhete Hendschel]] ** [https://croejhete.walon.org/node74.html Cognes e rfondou walon et coinreçmint] ** [https://croejhete.walon.org/node75.html Acoird ezès rpassés tins] == Sourdants & pî-notes == <References/> 8jzzi097bdlompysk68nwe0g7uxwko6 428525 428524 2026-11-07T20:34:28Z Lucyin 16 /* Pont d' acoird avou l' droet coplemint metou padvant */ 428525 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:croejhete walone]] [[Categoreye:codjowaedjes]] On '''pårticipe erirece''' u '''pårticipe passé''' (onk des deus sôres di [[pårticipe]]s), c' est on [[codjowa]] do viebe, sins [[djin (codjowaedje)|djin]], ni [[djinre (croejhete)|djinre]] ni [[nombe (croejhete)|nombe]],<ref>Mins i pout divni [[addjectif]] et [[sustantif]] ey adon, atraper djinre et nombe.</ref> e rapoirt avou ene accion k' est houte. Li pårticipe erirece siert a emantchî tos les [[erî-tins]] et les [[dobe erî-tins|dobes erî-tins]] Li [[cawete di codjowaedje|cawete]] do pårticipe erirece candje sorlon les [[troke di viebes|trokes di viebe]]. Li pårticipe erirece pout esse eployî come [[addjectif]]. Cisse sôre d' addjectif la est pus voltî [[plaçaedje di l' addjectif|metowe divant l' no]]. :do scramé laecea, li beneye tchandele. Ces addjectifs la, copurade les femrin, polnut esse åjheymint [[sustantivaedje|sustantivés]]. :[[Wikt:pinsêye|pinsêye]], [[Wikt:tuzêye|tuzêye]], [[Wikt:passêye|passêye]], [[Wikt:betcheye|betcheye]], [[Wikt:pougneye|pougneye]], [[Wikt:shûte|shûte]], [[Wikt:rifondowe|rifondowe]]. == Dobes pårticipes erireces == Po troes viebes del [[cwatrinme troke]], gn a on dobe pårticipe erirece, li prumî erîlé, li deuzinme a môde del [[cénkinme troke]] di viebes (cawetes -ou / -owe). <P ALIGN="CENTER"><CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=546> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">infinitif</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">er&icirc;l&eacute; p&aring;rticipe erirece</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dobe p&aring;rticipe erirece </TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ofri|ofri]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ofri|ofri]] ([[Wikt:ofreye|ofreye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ofrou|ofrou]] ([[Wikt:ofrowe|ofrowe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sofri|sofri]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sofri|sofri]] ([[Wikt:sofreye|sofreye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sofrou|sofrou]] ([[Wikt:sofrowe|sofrowe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sôrti|sôrti]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sôrti|sôrti]] ([[Wikt:sôrteye|sôrteye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sôrtou|sôrtou]] ([[Wikt:sôrtowe|sôrtowe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vinki|vinki]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vinki|vinki]] ([[Wikt:vinkeye|vinkeye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vincou|vincou]] ([[Wikt:vincowe|vincowe]])</TD> </TR> </TABLE> </CENTER></P> Po sacwants viebes del [[cénkinme troke]], i gn è pout aveur deus pårticipes erireces, on long, erîlé avou l' cawete -ou, et on court. <P ALIGN="CENTER"><CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 BORDERCOLOR="#000000" CELLPADDING=4 WIDTH=548> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">infinitif</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">erîlé pårticipe erirece omrin</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">acourti pårticipe erirece omrin (femrin)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:acsure|acsure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:acsuvou|acsuvou]] ([[Wikt:asuvowe|asuvowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:acsû|acsû]] ([[Wikt:acsûte|acsûte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ashir|ashir]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ashiou|ashiou]] ([[Wikt:ashiowe|ashiowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ashid|ashid]] ([[Wikt:ashide|ashide]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:aveur|aveur]] / [[Wikt:awè|awè]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:avou|avou]] ([[Wikt:avowe|avowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:yeu|yeu]] ([[Wikt:yeute|yeute]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:boere|boere]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:bevou|bevou]] ([[Wikt:bevowe|bevowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:beu|beu]], [[Wikt:buwe|buwe]]</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:clôre|clôre]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:cloyou|cloyou]] ([[Wikt:cloyowe|cloyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:clôs|clôs]] ([[Wikt:clôse|clôse]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:croere|croere]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:creyou|creyou]] ([[Wikt:creyowe|creyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:creu|creu]] ([[Wikt:cruwe|cruwe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:lére|lére]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:léjhou|léjhou]] ([[Wikt:léjhowe|léjhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:lî|lî]] ([[Wikt:lîte|lîte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:plinde|plinde]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:plindou|plindou]] ([[Wikt:plindowe|plindowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:plin|plin]] ([[Wikt:plinte|plinte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:prinde|prinde]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:prindou|prindou]] ([[Wikt:prindowe|prindowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:pris|pris]], [[Wikt:prins|prins]] ([[Wikt:prijhe|prijhe]], [[Wikt:prinjhe|prinjhe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:riçure|riçure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:riçuvou|riçuvou]] ([[Wikt:riçuvowe|riçuvowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:riçû|riçû]] ([[Wikt:riçûte|riçûte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:saveur|saveur]] / [[Wikt:sawè|sawè]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:savou|savou]] ([[Wikt:savowe|savowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:seu|seu]] ([[Wikt:suwe|suwe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:scheure|scheure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:schoyou|schoyou]] ([[Wikt:shoyowe|shoyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:scheu|scheu]] ([[Wikt:scheute|scheute]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:shuve|shuve]] / [[Wikt:shure|shure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:shuvou|shuvou]] ([[Wikt:shuvowe|shuvowe]]) / [[Wikt:shujhou|shujhou]] ([[Wikt:shujhowe|shujhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:shû|shû]] ([[Wikt:shûte|shûte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:tchaire|tchaire]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:tcheyou|tcheyou]] ([[Wikt:tcheyowe|tcheyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:tchai|tchai]] / [[Wikt:tcheu|tcheu]] ([[Wikt:tchaite|tchaite]] / [[Wikt:tcheute|tcheute]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vey|vey]] / [[Wikt:vir|vir]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:veyou|veyou]] ([[Wikt:veyowe|veyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:veu|veu]] ([[Wikt:vuwe|vuwe]])</TD> </TR> </TABLE> </CENTER></P> == Adire avou l' latén et l' francès == A l' advinant do francès, li walon eploye pus sovint l' cawete ''-ou'', po les viebes del céncwinme troke : <P ALIGN="CENTER"><CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 BORDERCOLOR="#000000" CELLPADDING=4 WIDTH=548> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">tayon-bodje latén</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">walon</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">francès</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">quaeritum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:cwerou|cwerou]] ([[Wikt:cwerowe|cwerowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">quéri (quéri)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">iunctum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:djondou|djondou]] ([[Wikt:djondowe|djondowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">joint, (jointe)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dormitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:doirmou|doirmou]] ([[Wikt:doirmowe|doirmowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dormi (dormie)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">misum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(retcherpinté sol prumî bodje) [[Wikt:metou|metou]] ([[Wikt:metowe|metowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">mis (mise)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">mortuum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(retcherpinté sol prumî bodje) [[Wikt:morou|morou]]</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">mort, (morte)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">nascitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:nexhou|nexhou]] ([[Wikt:nexhowe|nexhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">né (née)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">ausum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:oizou|oizou]] ([[Wikt:oizowe|oizowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(divnou on viebe del prumire troke e francès) osé (osée)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">pinctum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:pondou|pondou]] ([[Wikt:pondowe|pondowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">peint (peinte)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">servitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:siervou|siervou]] ([[Wikt:siervowe|siervowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">servi (servie)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">sentitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sintou|sintou]] ([[Wikt:sintowe|sintowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">senti (sentie)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">strinctum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:strindou|strindou]] ([[Wikt:strindowe|strindowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">étreint (étrinte)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">textum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:texhou|texhou]] ([[Wikt:texhowe|texhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(divnou on viebe del prumire troke e francès) tissé (tissée)</TD> </TR> </TABLE> </CENTER></P> Sins conter conter les disfondowe e -ou do Levant et do Mitan cial la dzeu. == Eployaedje e walon == L' eployaedje des pårticipes erireces e walon est pacô diferin do ci do francès. === Pårticipes erireces des viebes di mouvmint === I s' eploynut purade avou l' [[aidant viebe]] "aveur", et dabôrd, èn si nén acoirder avou l' sudjet. :''Li båshele a dmor'''é''' ståmusse'' :''Nos avans toum'''é''' so nos djnos'' :''Elle a '''morou''' li samwinne passêye''. :''Elle ont '''ndalé''' a pî. :''Nonna, ele n' a nén '''ralé''': elle '''a''' dmor'''é'''''. A ç' moumint la, c' est des vraiys [[passé compôzé|passés compôzés]]. I mosternut ene accion k' est houte. Mins, i s' polèt eto eployî avou l' aidant viebe "esse", et adon, s' acoirder avou l' sudjet. A ç' moumint la, c' est des indicatifs prezintreces do viebe "esse", avou li pårticipe erirece prins come [[addjectif]] atribut do sudjet. I mostrèt ene sitouwåcion. :''Ramassez totes les foyes ki sont la toum'''êyes'''. :''Elle est '''moite''' dispu bele ådje. :''Nonna, ele n' est nén '''revoye''': elle est dmor'''êye'''''. === Eployî avou l' adviebe ''vola'' === Eployîs avou l' adviebe ''vola'', i sieve a-z acsegnî on fjhaedje ki vént d' advini et durer dvins l' prezint. Egzimpes : * ''Tén, '''vo vs la''' co '''raviké''' ? Vos rdjåzez co ? C’ est seur èn emacralaedje a hikete, savoz, ki Bebete vis årè tapé !''<ref>Henri Simon, ''Li neûre poye'', 1889, replaidî pa Jean Haust divins « Quatre comédies liégeoises » e 1936, p.83</ref> * ''I n' î est nén. Hinri a cwerou tocosté après. (I bouxhe li sånî djus di l' årmå). Bon ! '''Vola''' l' sé '''ståré'''. C' est co ene samwinne ki cmince bén.''<ref>Antoine Bouhon, ''Les Brixhes da Gèrâ'', 1900, sinne III, p.9</ref> * ''Ebén, puski '''vo vs la xhoré''' dispaitchîz vs do fé vost ovraedje et vo vs arindjroz avou Fonsine.''<ref>Louis Lagauche, ''Câse d'on comichonaire'', 1904, p.32</ref> * ''Mins '''vo l’ la divnowe''' ene gote hôtinne, ossu.''<ref>Arthur Xhignesse, ''Bwègnes mèssèdjes èt p'titès gotes'', 1905, p.32.</ref> * '''''Vos vs la divnowe''' pus rodje ki des petchales. Asteure, vos clintchîz l’ tiesse et vos n’ oizoz m’ loukî !''<ref>Joseph Mignolet, ''Al bèle fontinne, comèdèye è treûs akes'', 1924, p.29.</ref> * ''Les bos des trintchêyes ont sketé; et '''vo m' la reteré''', wai.''<ref>Louis Sohy</ref> * ''Lanawaire, ça s' endaléve eviè li stoelî; asteure, '''vo les la rtcheuts''', mes reves, po mî m' dispåpyî.''<ref>[[Jean Guillaume]]</ref> * ''Les deus andjes s’ astampèt, et hop ! '''vo les la ndalêyes'''.''<ref>[[Marie-Claire Desmette]]</ref> * '''''Vo les la rarivés''' avou leus grands tchapeas<BR>Leus camizoles di linne, wai, sujhèt les tropeas.''<ref>[[Lucien Mahin]] ratournant [[Jacques Brel]]</ref> === Pårticipes erireces des viebes ås pronos === I s' codjowèt '''todi''' avou l' aidant viebe "aveur", et dabôrd, i n' s' acoirdèt '''måy''' avou l' sudjet. :''Ele s' '''a''' côp'''é''''' :''Nos ns '''avans''' brouy'''î''' d' djoû'' :''I s' '''ont''' rwait'''î''' come des biesses'' :''Dji m' '''a''' maryî a Nameur. L' eployaedje avou l' aidant viebe "esse" eyet l' acoirdaedje avou l' sudjet (so l' assaetchance do francès), c' est ene [[flotche di croejhete]] e walon. Nén scrire ni dire: :''Ele s' *'''est''' côp'''êye'''; nos ns *'''estans''' brouy'''îs'''; i s' *'''sont''' rwait'''îs'''''; dji m' '''so''' maryî. === Pont d' acoird avou l' droet coplemint metou padvant === E walon, li pårticipe erirece ni candje nén. Adon, gn a pont d' acoird do pårticipe erirece eployî avou l' aidant viebe "aveur" avou l' droet coplemint metou padvant, come çoula egzistêye e scrît [[francès]]. :''Les tcheyires ki dj' a-st apoirt'''é''''' :''Les facteures k' il ont pay'''î''''' :''Totes les flotches ki nos avans fwai'''t''''' :''Les pris k' il a rascod'''ou''''' Ci sereut ene '''flotche di croejhete''' e walon di scrire u dire: :''Les tcheyires ki dj' a-st *apoirt'''êyes'''; les facteures k' il ont *pay'''eyes'''; totes les flotches ki nos avans *fwai'''tes'''; les pris k' il a *rascod'''ous''' Portant, gn a ene cåkêye di grands scrijheus ki s' brouynut co, come dins les fråzes ciddé padzo (rifondowes et rcoridjeyes). <blockquote><i>I gn a ddja kékes anêyes, dji l’ a '''rtrové''', li scole, mins come mwaisse.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''I gn è kékes anéyes, dju l’ ê *rtrov'''ûe''', la scole.'' (eplaidaedje 2026)</ref></blockquote> <blockquote><i>Vosse Mitchî, vosse Hinri, dj’ els a '''metou''' a djnos.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''Vosse Michél, vosse Hinri, dj’èlz’a *mètou'''s''' a gngnos.'' (eplaidaedje 2026)</ref></blockquote> <blockquote><i>Li moxhe d’ apî, Monsieû Pû l’ a-st '''etindou'''.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''Li moche d’api, Mossieû Pû l’a *ètind'''ûwe'''.'' (eplaidaedje 2019)</ref></blockquote> <blockquote><i>Nos porshuvéns ene bixhe et s’ l’ avans dju '''pierdou'''.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''Nos porsûvîs ine bihe, èt s’ l’avans-gn' *pièrd'''owe'''.'' (eplaidaedje 2026)</ref></blockquote> <blockquote><i>Li speye esteut totasteure divins les mwins do prince, ki l' a bén prezinté come li vosse.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''L'èpèye èsteût tot-asteûre divins lès mins dè Prince qui l'a bin *pruzint'''êye''' come li vosse.'' (eplaidaedje 2026)</ref></blockquote> == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{fr}} Dins l' [[grosse croejhete Hendschel]] ** [https://croejhete.walon.org/node74.html Cognes e rfondou walon et coinreçmint] ** [https://croejhete.walon.org/node75.html Acoird ezès rpassés tins] == Sourdants & pî-notes == <References/> f9l28uxq6sqx6b0tx79pl1w1v26snc9 428526 428525 2026-11-07T20:35:13Z Lucyin 16 /* Pont d' acoird avou l' droet coplemint metou padvant */ 428526 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:croejhete walone]] [[Categoreye:codjowaedjes]] On '''pårticipe erirece''' u '''pårticipe passé''' (onk des deus sôres di [[pårticipe]]s), c' est on [[codjowa]] do viebe, sins [[djin (codjowaedje)|djin]], ni [[djinre (croejhete)|djinre]] ni [[nombe (croejhete)|nombe]],<ref>Mins i pout divni [[addjectif]] et [[sustantif]] ey adon, atraper djinre et nombe.</ref> e rapoirt avou ene accion k' est houte. Li pårticipe erirece siert a emantchî tos les [[erî-tins]] et les [[dobe erî-tins|dobes erî-tins]] Li [[cawete di codjowaedje|cawete]] do pårticipe erirece candje sorlon les [[troke di viebes|trokes di viebe]]. Li pårticipe erirece pout esse eployî come [[addjectif]]. Cisse sôre d' addjectif la est pus voltî [[plaçaedje di l' addjectif|metowe divant l' no]]. :do scramé laecea, li beneye tchandele. Ces addjectifs la, copurade les femrin, polnut esse åjheymint [[sustantivaedje|sustantivés]]. :[[Wikt:pinsêye|pinsêye]], [[Wikt:tuzêye|tuzêye]], [[Wikt:passêye|passêye]], [[Wikt:betcheye|betcheye]], [[Wikt:pougneye|pougneye]], [[Wikt:shûte|shûte]], [[Wikt:rifondowe|rifondowe]]. == Dobes pårticipes erireces == Po troes viebes del [[cwatrinme troke]], gn a on dobe pårticipe erirece, li prumî erîlé, li deuzinme a môde del [[cénkinme troke]] di viebes (cawetes -ou / -owe). <P ALIGN="CENTER"><CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=546> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">infinitif</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">er&icirc;l&eacute; p&aring;rticipe erirece</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dobe p&aring;rticipe erirece </TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ofri|ofri]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ofri|ofri]] ([[Wikt:ofreye|ofreye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ofrou|ofrou]] ([[Wikt:ofrowe|ofrowe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sofri|sofri]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sofri|sofri]] ([[Wikt:sofreye|sofreye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sofrou|sofrou]] ([[Wikt:sofrowe|sofrowe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sôrti|sôrti]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sôrti|sôrti]] ([[Wikt:sôrteye|sôrteye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sôrtou|sôrtou]] ([[Wikt:sôrtowe|sôrtowe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vinki|vinki]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vinki|vinki]] ([[Wikt:vinkeye|vinkeye]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vincou|vincou]] ([[Wikt:vincowe|vincowe]])</TD> </TR> </TABLE> </CENTER></P> Po sacwants viebes del [[cénkinme troke]], i gn è pout aveur deus pårticipes erireces, on long, erîlé avou l' cawete -ou, et on court. <P ALIGN="CENTER"><CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 BORDERCOLOR="#000000" CELLPADDING=4 WIDTH=548> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">infinitif</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">erîlé pårticipe erirece omrin</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">acourti pårticipe erirece omrin (femrin)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:acsure|acsure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:acsuvou|acsuvou]] ([[Wikt:asuvowe|asuvowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:acsû|acsû]] ([[Wikt:acsûte|acsûte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ashir|ashir]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ashiou|ashiou]] ([[Wikt:ashiowe|ashiowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:ashid|ashid]] ([[Wikt:ashide|ashide]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:aveur|aveur]] / [[Wikt:awè|awè]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:avou|avou]] ([[Wikt:avowe|avowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:yeu|yeu]] ([[Wikt:yeute|yeute]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:boere|boere]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:bevou|bevou]] ([[Wikt:bevowe|bevowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:beu|beu]], [[Wikt:buwe|buwe]]</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:clôre|clôre]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:cloyou|cloyou]] ([[Wikt:cloyowe|cloyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:clôs|clôs]] ([[Wikt:clôse|clôse]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:croere|croere]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:creyou|creyou]] ([[Wikt:creyowe|creyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:creu|creu]] ([[Wikt:cruwe|cruwe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:lére|lére]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:léjhou|léjhou]] ([[Wikt:léjhowe|léjhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:lî|lî]] ([[Wikt:lîte|lîte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:plinde|plinde]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:plindou|plindou]] ([[Wikt:plindowe|plindowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:plin|plin]] ([[Wikt:plinte|plinte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:prinde|prinde]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:prindou|prindou]] ([[Wikt:prindowe|prindowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:pris|pris]], [[Wikt:prins|prins]] ([[Wikt:prijhe|prijhe]], [[Wikt:prinjhe|prinjhe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:riçure|riçure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:riçuvou|riçuvou]] ([[Wikt:riçuvowe|riçuvowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:riçû|riçû]] ([[Wikt:riçûte|riçûte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:saveur|saveur]] / [[Wikt:sawè|sawè]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:savou|savou]] ([[Wikt:savowe|savowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:seu|seu]] ([[Wikt:suwe|suwe]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:scheure|scheure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:schoyou|schoyou]] ([[Wikt:shoyowe|shoyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:scheu|scheu]] ([[Wikt:scheute|scheute]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:shuve|shuve]] / [[Wikt:shure|shure]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:shuvou|shuvou]] ([[Wikt:shuvowe|shuvowe]]) / [[Wikt:shujhou|shujhou]] ([[Wikt:shujhowe|shujhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:shû|shû]] ([[Wikt:shûte|shûte]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:tchaire|tchaire]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:tcheyou|tcheyou]] ([[Wikt:tcheyowe|tcheyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:tchai|tchai]] / [[Wikt:tcheu|tcheu]] ([[Wikt:tchaite|tchaite]] / [[Wikt:tcheute|tcheute]])</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:vey|vey]] / [[Wikt:vir|vir]]</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:veyou|veyou]] ([[Wikt:veyowe|veyowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:veu|veu]] ([[Wikt:vuwe|vuwe]])</TD> </TR> </TABLE> </CENTER></P> == Adire avou l' latén et l' francès == A l' advinant do francès, li walon eploye pus sovint l' cawete ''-ou'', po les viebes del céncwinme troke : <P ALIGN="CENTER"><CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 BORDERCOLOR="#000000" CELLPADDING=4 WIDTH=548> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">tayon-bodje latén</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">walon</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">francès</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">quaeritum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:cwerou|cwerou]] ([[Wikt:cwerowe|cwerowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">quéri (quéri)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">iunctum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:djondou|djondou]] ([[Wikt:djondowe|djondowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">joint, (jointe)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dormitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:doirmou|doirmou]] ([[Wikt:doirmowe|doirmowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">dormi (dormie)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">misum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(retcherpinté sol prumî bodje) [[Wikt:metou|metou]] ([[Wikt:metowe|metowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">mis (mise)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">mortuum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(retcherpinté sol prumî bodje) [[Wikt:morou|morou]]</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">mort, (morte)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">nascitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:nexhou|nexhou]] ([[Wikt:nexhowe|nexhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">né (née)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">ausum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:oizou|oizou]] ([[Wikt:oizowe|oizowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(divnou on viebe del prumire troke e francès) osé (osée)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">pinctum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:pondou|pondou]] ([[Wikt:pondowe|pondowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">peint (peinte)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">servitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:siervou|siervou]] ([[Wikt:siervowe|siervowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">servi (servie)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">sentitum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:sintou|sintou]] ([[Wikt:sintowe|sintowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">senti (sentie)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">strinctum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:strindou|strindou]] ([[Wikt:strindowe|strindowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="MIDDLE"> <P ALIGN="CENTER">étreint (étrinte)</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">textum</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">[[Wikt:texhou|texhou]] ([[Wikt:texhowe|texhowe]])</TD> <TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP"> <P ALIGN="CENTER">(divnou on viebe del prumire troke e francès) tissé (tissée)</TD> </TR> </TABLE> </CENTER></P> Sins conter conter les disfondowe e -ou do Levant et do Mitan cial la dzeu. == Eployaedje e walon == L' eployaedje des pårticipes erireces e walon est pacô diferin do ci do francès. === Pårticipes erireces des viebes di mouvmint === I s' eploynut purade avou l' [[aidant viebe]] "aveur", et dabôrd, èn si nén acoirder avou l' sudjet. :''Li båshele a dmor'''é''' ståmusse'' :''Nos avans toum'''é''' so nos djnos'' :''Elle a '''morou''' li samwinne passêye''. :''Elle ont '''ndalé''' a pî. :''Nonna, ele n' a nén '''ralé''': elle '''a''' dmor'''é'''''. A ç' moumint la, c' est des vraiys [[passé compôzé|passés compôzés]]. I mosternut ene accion k' est houte. Mins, i s' polèt eto eployî avou l' aidant viebe "esse", et adon, s' acoirder avou l' sudjet. A ç' moumint la, c' est des indicatifs prezintreces do viebe "esse", avou li pårticipe erirece prins come [[addjectif]] atribut do sudjet. I mostrèt ene sitouwåcion. :''Ramassez totes les foyes ki sont la toum'''êyes'''. :''Elle est '''moite''' dispu bele ådje. :''Nonna, ele n' est nén '''revoye''': elle est dmor'''êye'''''. === Eployî avou l' adviebe ''vola'' === Eployîs avou l' adviebe ''vola'', i sieve a-z acsegnî on fjhaedje ki vént d' advini et durer dvins l' prezint. Egzimpes : * ''Tén, '''vo vs la''' co '''raviké''' ? Vos rdjåzez co ? C’ est seur èn emacralaedje a hikete, savoz, ki Bebete vis årè tapé !''<ref>Henri Simon, ''Li neûre poye'', 1889, replaidî pa Jean Haust divins « Quatre comédies liégeoises » e 1936, p.83</ref> * ''I n' î est nén. Hinri a cwerou tocosté après. (I bouxhe li sånî djus di l' årmå). Bon ! '''Vola''' l' sé '''ståré'''. C' est co ene samwinne ki cmince bén.''<ref>Antoine Bouhon, ''Les Brixhes da Gèrâ'', 1900, sinne III, p.9</ref> * ''Ebén, puski '''vo vs la xhoré''' dispaitchîz vs do fé vost ovraedje et vo vs arindjroz avou Fonsine.''<ref>Louis Lagauche, ''Câse d'on comichonaire'', 1904, p.32</ref> * ''Mins '''vo l’ la divnowe''' ene gote hôtinne, ossu.''<ref>Arthur Xhignesse, ''Bwègnes mèssèdjes èt p'titès gotes'', 1905, p.32.</ref> * '''''Vos vs la divnowe''' pus rodje ki des petchales. Asteure, vos clintchîz l’ tiesse et vos n’ oizoz m’ loukî !''<ref>Joseph Mignolet, ''Al bèle fontinne, comèdèye è treûs akes'', 1924, p.29.</ref> * ''Les bos des trintchêyes ont sketé; et '''vo m' la reteré''', wai.''<ref>Louis Sohy</ref> * ''Lanawaire, ça s' endaléve eviè li stoelî; asteure, '''vo les la rtcheuts''', mes reves, po mî m' dispåpyî.''<ref>[[Jean Guillaume]]</ref> * ''Les deus andjes s’ astampèt, et hop ! '''vo les la ndalêyes'''.''<ref>[[Marie-Claire Desmette]]</ref> * '''''Vo les la rarivés''' avou leus grands tchapeas<BR>Leus camizoles di linne, wai, sujhèt les tropeas.''<ref>[[Lucien Mahin]] ratournant [[Jacques Brel]]</ref> === Pårticipes erireces des viebes ås pronos === I s' codjowèt '''todi''' avou l' aidant viebe "aveur", et dabôrd, i n' s' acoirdèt '''måy''' avou l' sudjet. :''Ele s' '''a''' côp'''é''''' :''Nos ns '''avans''' brouy'''î''' d' djoû'' :''I s' '''ont''' rwait'''î''' come des biesses'' :''Dji m' '''a''' maryî a Nameur. L' eployaedje avou l' aidant viebe "esse" eyet l' acoirdaedje avou l' sudjet (so l' assaetchance do francès), c' est ene [[flotche di croejhete]] e walon. Nén scrire ni dire: :''Ele s' *'''est''' côp'''êye'''; nos ns *'''estans''' brouy'''îs'''; i s' *'''sont''' rwait'''îs'''''; dji m' '''so''' maryî. === Pont d' acoird avou l' droet coplemint metou padvant === E walon, li pårticipe erirece ni candje nén. Adon, gn a pont d' acoird do pårticipe erirece eployî avou l' aidant viebe "aveur" avou l' droet coplemint metou padvant, come çoula egzistêye e scrît [[francès]]. :''Les tcheyires ki dj' a-st apoirt'''é''''' :''Les facteures k' il ont pay'''î''''' :''Totes les flotches ki nos avans fwai'''t''''' :''Les pris k' il a rascod'''ou''''' Ci sereut ene '''flotche di croejhete''' e walon di scrire u dire: :''Les tcheyires ki dj' a-st *apoirt'''êyes'''; les facteures k' il ont *pay'''eyes'''; totes les flotches ki nos avans *fwai'''tes'''; les pris k' il a *rascod'''ous''' Portant, gn a ene cåkêye di grands scrijheus ki s' brouynut co, come dins les fråzes ciddé padzo (rifondowes et rcoridjeyes). <blockquote><i>I gn a ddja kékes anêyes, dji l’ a '''rtrové''', li scole, mins come mwaisse.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''I gn è kékes anéyes, dju l’ ê *rtrov'''ûe''', la scole.'' (eplaidaedje 2026)</ref></blockquote> <blockquote><i>Vosse Mitchî, vosse Hinri, dj’ els a '''metou''' a djnos.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''Vosse Michél, vosse Hinri, dj’èlz’a *mètou'''s''' a gngnos.'' (eplaidaedje 2026)</ref></blockquote> <blockquote><i>Li moxhe d’ apî, Monsieû Pû l’ a-st '''etindou'''.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''Li moche d’api, Mossieû Pû l’a *ètind'''ûwe'''.'' (eplaidaedje 2019)</ref></blockquote> <blockquote><i>Nos porshuvéns ene bixhe et s’ l’ avans dju '''pierdou'''.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''Nos porsûvîs ine bihe, èt s’ l’avans-gn' *pièrd'''owe'''.'' (eplaidaedje 2026)</ref></blockquote> <blockquote><i>Li speye esteut totasteure divins les mwins do prince, ki l' a bén '''prezinté''' come li vosse.</i><ref>Mwaisse sicrijhaedje : ''L'èpèye èsteût tot-asteûre divins lès mins dè Prince qui l'a bin *pruzint'''êye''' come li vosse.'' (eplaidaedje 2026)</ref></blockquote> == Hårdêyes difoûtrinnes == * {{fr}} Dins l' [[grosse croejhete Hendschel]] ** [https://croejhete.walon.org/node74.html Cognes e rfondou walon et coinreçmint] ** [https://croejhete.walon.org/node75.html Acoird ezès rpassés tins] == Sourdants & pî-notes == <References/> jvw9ywswyznj3gdxszf9tyi3fkg6kkt 0 23970 428487 394715 2026-11-07T14:38:37Z Lucyin 16 428487 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Facteûrs, Gendârmes èt Cie}}'' (arimés)}} {{Dizo-tite|Facteurs, djindårs et li cpagneye}} [[Imådje:piron_facteurs.jpg|thumb|(coviete)]] '''Facteurs, djindårs et li cpagneye''' ('''''Facteûrs, Gendârmes èt Cie'''''), c' est ene [[ramexhnêye d' arimés]] da [[Louis Piron]], k' a vudî e [[1979]]. == Contnou == Come di djusse, on î djåze des [[facteur]]s et des [[djindåre]]s. C' est purade del racontaedjes, mins scrîts bråmint e [[zandrin]]s. On-z î aprind, al taxhlete, li djivêye des [[gazete]]s ki s' vindént après [[Bastogne]] e 1919, do trevén do messaedjî k' on ndè djåze dins onk des tecses. [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés]] a3pvi7ntd39u9pr9gmb9p6n548muawo 428488 428487 2026-11-07T14:39:10Z Lucyin 16 Lucyin a displaecî l’ pådje [[Facteurs, djindåres et li cpagneye (arimés)]] viè [[Facteûrs, Gendârmes èt Cie (arimés)]] 428487 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Facteûrs, Gendârmes èt Cie}}'' (arimés)}} {{Dizo-tite|Facteurs, djindårs et li cpagneye}} [[Imådje:piron_facteurs.jpg|thumb|(coviete)]] '''Facteurs, djindårs et li cpagneye''' ('''''Facteûrs, Gendârmes èt Cie'''''), c' est ene [[ramexhnêye d' arimés]] da [[Louis Piron]], k' a vudî e [[1979]]. == Contnou == Come di djusse, on î djåze des [[facteur]]s et des [[djindåre]]s. C' est purade del racontaedjes, mins scrîts bråmint e [[zandrin]]s. On-z î aprind, al taxhlete, li djivêye des [[gazete]]s ki s' vindént après [[Bastogne]] e 1919, do trevén do messaedjî k' on ndè djåze dins onk des tecses. [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés]] a3pvi7ntd39u9pr9gmb9p6n548muawo 428496 428488 2026-11-07T14:47:34Z Lucyin 16 428496 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Facteûrs, Gendârmes èt Cie}}'' (arimés)}} {{Dizo-tite|Facteurs, djindårs et li cpagneye}} [[Imådje:Piron Louis Facteurs Djindåres.jpg|thumb]] '''Facteurs, djindårs et li cpagneye''' ('''''Facteûrs, Gendârmes èt Cie'''''), c' est ene [[ramexhnêye d' arimés]] da [[Louis Piron]], k' a vudî e [[1979]]. == Contnou == Come di djusse, on î djåze des [[facteur]]s et des [[djindåre]]s. C' est purade del racontaedjes, mins scrîts bråmint e [[zandrin]]s. On-z î aprind, al taxhlete, li djivêye des [[gazete]]s ki s' vindént après [[Bastogne]] e 1919, do trevén do messaedjî k' on ndè djåze dins onk des tecses. [[Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés]] 8s7c997ahd37426po3yya82w4odar3f 0 24040 428529 416559 2026-11-07T20:42:19Z Solwève 8941 /* Pris */ 428529 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire-sicrijheus|Jean-Marie Kajdanski}} [[File:Jean-Marie Kajdansky.JPG|thumb|(2015)]] '''Jean-Marie Kajdanski''', c' est on [[scrijheu]] e [[picård]], avou l' accint d' [[Wiyere]]. Il est mimbe del [[SLLW]] dispu 1991. I fourit relî dins l' [[Antolodjeye Scrire]]. == Ouve pol picård == I scrît purade del [[powezeye]], mins lanawaire, i s' a metou a scrire des [[pitit roman|noveles]]. Il a eto fwait des rcwerances foclorikes : ''La décapitation du coq à Rouillon, Hergnies, Wiers et Pérulwez'', divins «''Enquêtes du Musée de la Vie Wallonne''», Tome XX, n° 237-240, 2001, pp. 153-173. Il a-st eplaidî li [[motlî picård di Wiyere]]. == Ses lives == * ''A hue et à dia'' [[arimé]]s (1987) * ''Marie au blé'', arimés (1990), [[Pris del Veye di Lidje]] * ''[[:Wikt:trî|Trieux]] à moute'', arimés (1994) * ''Loyins'', arimés (2002) * ''L'ome assis'', [[pitit roman|noveles]], a vudî bénrade * ''El découvérte'', noveles, a vudî bénrade * ''Vint à l'aveûglète'', arimés, 2018 ([[pitite coleccion del Societé d' Langues]]) * ''Èd finès forches'', arimés, 2022 (coleccion « Di Walonreye » di [[Tétras Lyre (eplaideu)|Tétras Lyre]]) == Pris == Il a wangnî li [[Pris del Veye del Lovire]] e 2014. == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/kajdanski.html Ene pådje di ses scrijhaedjes] (ratournés e rfondou walon) {{abt}} * {{fr}} [http://users.skynet.be/sllw/kajdanski.html Si pådje sol waibe di l' SLLW] [[Categoreye:Sicrijheus e picård|Kajdanski]] [[Categoreye:SLLW|Kajdanski]] cpwexsox8od9hcian3e8k9si4mvuuol 0 27156 428539 420126 2026-11-07T23:11:31Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 428539 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Ene '''coridjrece''' (on dit eto: ene '''ricoridjrece''', on '''coridjoe'''), c' est on [[programe infôrmatike]] ki [[ortografeye|coridje les tecses]] dins on metou [[lingaedje]]. == Ricoridjreces do walon == Les prumirès coridjreces do [[rfondou walon]] ont stî diswalpêyes pa [[Pablo Sarachaga]] sol sistinme d' operance Linux diviè 2002. Docô après, [[Francis Baudoux]] les a radapté å sistinme d' operance Windows. [[Simon Stasse]] a eto bouté so ene ricoridjrece avou l' ortografeye di l' accint lidjwès e [[sistinme Feller]], come dins si [[Motî da Stasse|motî]]. C' est po çoula ki totes les cognes d' on mot, spotcheyes et nén spotcheyes, sont markêyes. Eto les femrins. Li coridjrece e rfondou a d' aprume eployî l' sistinme [[Ispell]], poy [[GNU Aspell]], et asteure les pus nouvès rcoridjreces sont rashîtes sol sistinme [[Hunspell]]. == {{HDs}} == Ricoridjrece do rfondou walon * [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=7760 Esplikêyes po l' astaler] * [https://web.archive.org/web/20180625095143/http://chanae.walon.org/walon/spell.php Pådje d' esplikêyes]; po rtcherdjî les dierins candjmints, clitchîz so «pacaedje XPI» [[Categoreye:Sicrijhaedje]] [[Categoreye:Programes infôrmatikes]] mb9yrf2i1m98e1wqeq6o1bg1yw32upm 0 27955 428499 301318 2026-11-07T15:36:36Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Facteurs, djindåres et li cpagneye (arimés)]] vers [[Facteûrs, Gendârmes èt Cie (arimés)]] 428499 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Facteûrs, Gendârmes èt Cie (arimés)]] ppvhkavw3cp6jk0n3ll69xxyxjo2t8z 0 32182 428541 370631 2026-11-08T09:29:52Z Lucyin 16 428541 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Custene}} '''Custene''' (e scrijha Feller, ''Custène'', {{fr}} ''Custinne''), c' e-st èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Houyet]], el [[province di Nameur]]. [[Imådje:eglijhe_Custene.jpg|thumb|eglijhe]] == Mwaissès dnêyes == * [[Limeros del posse]] : '''5562''' (nén candjî) * [[Limero diyalectolodjike]] : '''D 73'''; mwaisse pont d' l' [[A.L.W.]] * Arondixhmint : [[Dinant]] * Lomaedje et spotaedje des djins : ** Lomaedje : Custinî, Custinresse;<ref>[[cawete -î]] ([[noûmot do walon|noûmot do walon, atåvlé e 2009]]).</ref> (F. ''Custinnois, oise'')<ref> [[Jean Germain]] ''Avis de recherche : Wallons, comment vous appelez-vous'', ''Vers l'Avenir'', 24 d' octôbe 2007.</ref> ** Sipotaedje : [[Macrea]]s (''Macrôs'').<ref name=":0">[[Live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye]] p. 84.</ref> == [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Custene == === Hamteas === * [[Ver (Custene)|Ver]] * [[pré (toponimeye)|Al Prêye]] (Fr. ''Alpré'') * A Lavedoye (''Lâvèdôye'', Fr. ''Lavedoie'') * Payinne (''Payin.ne'', ''Payin.me''; Fr. ''Payenne'') === Ôtès plaeces === * A vey avou des tchamps, des prés et des sårts: ** Al Prêye ** [[Pré (toponimeye)|Pré Binåd]] (Fr. ''Binard'') * A vey avou des åbes et des bwès : ** [[ônea (toponimeye)|Ver]] ** [[hesse (toponimeye)|Hesses]] * A vey avou des ôtès plantes et des biesses : ** [[leu (toponimeye)|Å trô do leu]] * A vey avou les tienes et les vås : ** [[Combe (toponimeye)|Combe]] (Fr. ''Combles'') ** [[hazale (toponimeye)|Hazale]] ** [[hé (toponimeye)|So les hés]] * A vey avou des rotches et les teres : ** [[falijhe (toponimeye)|Tierfalijhe]] * A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins : ** Å [[forbot (toponimeye)|Forbot]] ** [[mon (toponimeye)|Mon Verou]] * Les voyes et les rowes : ** [[croes (toponimeye)|Croes Berck]] ** [[Tidje (toponimeye)|Tidje]] * Ôtès sacwès et målåjhminces : ** Lîwene (Fr. ''l'Ivoigne'') ** So les Pîs (Fr. ''Sur les Pys'')<ref name=":0" /><ref>[[Live da Jespers so les nos d' plaeces del Walonreye et d' Brussele]].</ref> == Sourdants == {{Commonscat|Custinne}} [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye]] [[Categoreye:Province di Nameur]] t68c1f5u15hiwegr45syvymgccsuq5f 428542 428541 2026-11-08T09:32:11Z Lucyin 16 428542 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Custene}} '''Custene''' (e scrijha Feller, ''Custène'', {{fr}} ''Custinne''), c' e-st èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Houyet]], el [[province di Nameur]]. [[Imådje:eglijhe_Custene.jpg|thumb|eglijhe]] == Mwaissès dnêyes == * [[Limeros del posse]] : '''5562''' (nén candjî) * [[Limero diyalectolodjike]] : '''D 73'''; mwaisse pont d' l' [[A.L.W.]] * Arondixhmint : [[Dinant]] * Lomaedje et spotaedje des djins : ** Lomaedje : Custinî, Custinresse;<ref>[[cawete -î]] ([[noûmot do walon|noûmot do walon, atåvlé e 2009]]).</ref> (F. ''Custinnois, oise'')<ref> [[Jean Germain]] ''Avis de recherche : Wallons, comment vous appelez-vous'', ''Vers l'Avenir'', 24 d' octôbe 2007.</ref> ** Sipotaedje : [[Macrea]]s (''Macrôs'').<ref name=":0">[[Live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye]] p. 84.</ref> == [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Custene == === Hamteas === * [[Ver (Custene)|Ver]] * [[pré (toponimeye)|Al Prêye]] (Fr. ''Alpré'') * A Lavedoye (''Lâvèdôye'', Fr. ''Lavedoie'') * Payinne (''Payin.ne'', ''Payin.me''; Fr. ''Payenne'') === Ôtès plaeces === * A vey avou des tchamps, des prés et des sårts: ** Al Prêye ** [[Pré (toponimeye)|Pré Binåd]] (Fr. ''Binard'') * A vey avou des åbes et des bwès : ** [[ônea (toponimeye)|Ver]] ** [[hesse (toponimeye)|Hesses]] * A vey avou des ôtès plantes et des biesses : ** [[leu (toponimeye)|Å trô do leu]] * A vey avou les tienes et les vås : ** [[Combe (toponimeye)|Combe]] (Fr. ''Combles'') ** [[hazale (toponimeye)|Hazale]] ** [[hé (toponimeye)|So les hés]] * A vey avou des rotches et les teres : ** [[falijhe (toponimeye)|Tierfalijhe]] * A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins : ** Å [[forbot (toponimeye)|Forbot]] ** [[mon (toponimeye)|Mon Verou]] * Les voyes et les rowes : ** [[croes (toponimeye)|Croes Berck]] ** [[Tidje (toponimeye)|Tidje]] * Ôtès sacwès et målåjhminces : ** Lîwene (Fr. ''l'Ivoigne'') ** So les Pîs (Fr. ''Sur les Pys'')<ref name=":0" /><ref>[[Live da Jespers so les nos d' plaeces del Walonreye et d' Brussele]].</ref> == Djeyografeye == L' [[otovoye Brussele Lussimbork]] ([[E411]]) î passe ([[pont (bastixhaedje)|pont]] d' Custene). == Sourdants == {{Commonscat|Custinne}} [[Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye]] [[Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye]] [[Categoreye:Province di Nameur]] c78mjw4k9s8yspqobialhloyobq93j3 0 33635 428552 427588 2026-11-08T11:27:56Z Lucyin 16 428552 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Five (3196112134).jpg|thumb|Les cénk doets, veyous e-n on [[sordjoû]]]] :''[[doet (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou "doet"]] On '''doet''', c' est onk des cénk sititchons metous å coron del [[mwin]] d' ene [[djin (biyolodjeye)|djin]]. Gn a l' minme tcherpintaedje pol [[djambe (mimbe)|djambe]], k' on lome les les doets d' pî, [[doye]]s u [[årtea]]s. Sincieuzmint, li [[doet (biesses)|doet]], c' est l' coron des [[mimbe]]s di beacôp des [[biesse]]s. == Antomeye == Tchaeke doet est fwait d' ene tcherpinte di troes [[oxhea]]s, les oxheas des doets u '''falandjes''', avou deus [[djonteure]]s inte di zels. Sol troezinme falandje, n' a-st ene sôre di [[coine]] k' on lome l' [[ongue]]. == Lomaedje des cénk doets == Les cénk doets si lomnut : * li [[pôce]] u l' [[gros doet]] * l' [[erî-doet]] u l' [[laid doet]] u [[deuzinme doet]] * li [[grand doet]] * l' [[anea-doet]] u l' [[bea doet]] * li [[pitit doet|ptit doet]].<ref>[[Laurent Dabe]], so ene videyo [[Fesbok]] do moes d' may 2025.</ref> Gn a eto des lomaedjes dins les [[rime-rames d' efants]] ({{rla}} [[doetrece]]). == Maladeye des doets == * crawieus doets des [[roumatisse]]s * [[tchamousseure]]s des ongues * [[racrampixhaedje doetrece]] ([[maladeye Dupwitren]]) == {{HDV}} == * [[doetrece]] == Sourdant == {{Commonscat|Finger|les doets}} [[Categoreye:Antomeye]] [[Categoreye:Mwin]] [[Categoreye:Doets|*]] i9q24lvnfohwmiid5xz6qya2cn5sifi 0 36603 428540 316249 2026-11-08T01:17:19Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 428540 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Radio Studio 54 Network logo.svg|thumb|l' imådjete do Studio 54 Network]] '''Radio Studio 54 Network''', c' est ene emission radio [[itålyinne]] di [[Locri]], el [[Calåbe]] (la k' gn a a pô près 700.000 djins k' î dmornut). == Sovnances di l' emission e-n imådjes == <gallery> Imådje:Radio Studio 54 Angels 2015-08.jpg|Les Studio 54 Angels </gallery> == Hårdêyes difoûtrinnes == * [https://web.archive.org/web/20191225112737/http://www.studio54network.it/ Waibe oficire] * [http://share.xdevel.com/scriptshare/streamsolution/playeros/index.php?logobackground=000000&logo=true&autostart=true&height=36&width=380&id=442964986e275016d0e4a3e3ec40e0d6 Egzimpe d' emission] [[Categoreye:Radio]] k5tobgcumt82s8lunflmyxda50uxf2e 0 36748 428513 426819 2026-11-07T16:50:58Z Lucyin 16 428513 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Histoire de Wallonie, le point de vue wallon}}'' (lives)}} {{Dizo-tite|Istwere del Waloneye, come veyowe pås Walons}} [[Imådje:Pirotte Bauthière Istwere Walonreye 2 eplaidaedjes.JPG|thumb|deus edicions]] [[Imådje:Coviete-Istwere Waloneye.jpg|thumb|1ire edicion]] [[Imådje:Maisse Arsouye 2012.jpeg|thumb|[[Yannick Bauthiere]] avou l' prumî eplaidaedje]] '''Istwere del Waloneye, come veyou pås Walons''' (ki l' tite e francès, c' est ''Histoire de Wallonie'', avou come sortite ''le point de vue wallon''), c' est on live d' [[istwere]] del [[Waloneye]] sorlon ene avuzion des Walons zels-minmes (et nén li cene del [[Beldjike]] oficire). Il a stî scrît pa Arnaud Pirotte et [[Yannick Bauthière]], ey eplaidî ås [[eplaidreyes Embanner]] e [[2012]]. Il a stî replaidî ene miete ricandjî e [[2022]]. ISBN 978-2-914855-78-5 (1ire edicion) ISBN 978-2-36747-097-9 (2inme edicion) == Pocwè awè scrît ci live la ? == <blockquote><i> Mins pocwè don fåleut i ene sifwaite istwere ? Paski l' istwere, mes djins, est todi scrîte pa les djins k' ont wangnî les [[bataye]]s. Et dins leus lives, gn a pont d' plaece po çou ki n' lezî va nén. Adon, come li Waloneye est dins l' [[Beldjike]], noste istwere est scrîte come ene « Istwere di Beldjike ». E çou k' on acsegne a nos gaméns et nos feyes, c' est çou ki shonne bén pol Beldjike. On saye di mostrer ki l' Beldjike, minme si ele n' egzistêye ki dispu [[1830]], a todi stî la, come èn efant dins l' vinte di s' mame. Ele diveut skepyî on djoû, c' esteut scrît. Portant, nos veyans ki, po ds afwaires ki gn a, ça n' serè nén veyou del minme manire pol Beldjike ou l' Waloneye. Avou Arnaud, nos n' voléns nén esse pus nåcionalisses ki les nåcionalisses. Adon, nos avans djusse sayî di rmete l' eglijhe å mitan do viyaedje. Nos n' cåzans nén di tot çou k' est dins l' istwere di Beldjike et ki n' riwaite nén les Walons : li bataye di Cortrès, Brudje... Nos avans ene manire walone di cåzer di [[Yopôl III]], des [[Gålwès]] ou bén del [[Bourgogne (vî payis)|Bourgogne]]. Et nos cåzans d' afwaires k' on acsegne måy (ou waire) å djonnes di Waloneye : [[Principåté d' Lidje|Lidje]] et les libertés, les ovrîs do XIXe sieke, li tins ki [[Mouze]] esteut li cinte di l' Urope… Tot ça po vs dire ki ci live ci vos apudrè bråmint ds afwaires, sins toumer dins li nåcionalisse k' a fwait tant d' må a nosse Waloneye</i>.<ref>[[Yannick Bauthière]], {{Ran}} l° 63, [[ahan]] 2012</ref></blockquote> == Candjmints å replaidaedje di 2022 == Li coviete est diferinne : ele riprezinte les trevéns industriyels avou ses deus contråves costés. Li sûtisté des Walons, mins å pris del sofrixhance des ovrîs. L' ovurresse adjokêye so on teri, come li «Marianne» del [[revintreye francesse]], nos rmimbere [[Terwagne di Marcour]] ene Walone k' esteut la a Paris e 1789. C' est l' imådje do ricviersaedje economike ki s' passe pol moumint. L' erî-plan avou les [[oujhene]]s et les [[tchmins d' fier]] nos rapinse l' eritance di ces trevéns la del grosse industreye.<ref>{{fr}} Fén do tecse sol [[cou-coviete]].</ref> Do costé « imprimreye », il est bråmint pus tene, mågré ses 440 pådjes (conte 384 pol prumî). Li papî est pus fén et les caracteres sont pus ptits. Gn a ossu toplin des fotos. Li cloyaedje da Claude Thaise, prezidint do « Rassamblumint walon » n’ est pus la (come li pårti). Li dierin tchaptrê dene ossu des noveles del Walonreye di 2012 a 2022. Gn a on ptit boket sol lingaedje walon sicrît pa [[Lucien Mahin]] (p. 384-386). Adonpwis, 20 pådjes sol [[foclore]] del Walonreye (p. 398-418). Ont ossu pårticipé pa leus sûtis conseys : Alain Colignon, Paul Delforge et Jean Pirotte (cités p. 6).<ref>[[Lucyin Mahin]], {{Ran}} l° 105, bontins 2023.</ref> == Alére == [[Lucien Mahin]], «Istwere del Walonreye sicrîte pa des Walons» (pol 2inme edicion do live), {{Ran}} l° 105, bontins 2023. == {{HD}} == * {{Wks|Istwere del Waloneye, veyowe pås Walons}} (papî complet da Yannick Bauthière e 2012) == Sourdants == [[Categoreye:Istwere del Walonreye|*]] [[Categoreye:Lives e francès]] o019f88ml0ius1527iaum6vyghywwdj 428514 428513 2026-11-07T16:51:43Z Lucyin 16 428514 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Histoire de Wallonie, le point de vue wallon}}'' (lives)}} {{Dizo-tite|Istwere del Waloneye, come veyowe pås Walons}} [[Imådje:Pirotte Bauthière Istwere Walonreye 2 eplaidaedjes.JPG|thumb|deus edicions]] [[Imådje:Coviete-Istwere Waloneye.jpg|thumb|1ire edicion]] [[Imådje:Maisse Arsouye 2012.jpeg|thumb|[[Yannick Bauthière]] avou l' prumî eplaidaedje]] '''Istwere del Waloneye, come veyou pås Walons''' (ki l' tite e francès, c' est ''Histoire de Wallonie'', avou come sortite ''le point de vue wallon''), c' est on live d' [[istwere]] del [[Waloneye]] sorlon ene avuzion des Walons zels-minmes (et nén li cene del [[Beldjike]] oficire). Il a stî scrît pa Arnaud Pirotte et [[Yannick Bauthière]], ey eplaidî ås [[eplaidreyes Embanner]] e [[2012]]. Il a stî replaidî ene miete ricandjî e [[2022]]. ISBN 978-2-914855-78-5 (1ire edicion) ISBN 978-2-36747-097-9 (2inme edicion) == Pocwè awè scrît ci live la ? == <blockquote><i> Mins pocwè don fåleut i ene sifwaite istwere ? Paski l' istwere, mes djins, est todi scrîte pa les djins k' ont wangnî les [[bataye]]s. Et dins leus lives, gn a pont d' plaece po çou ki n' lezî va nén. Adon, come li Waloneye est dins l' [[Beldjike]], noste istwere est scrîte come ene « Istwere di Beldjike ». E çou k' on acsegne a nos gaméns et nos feyes, c' est çou ki shonne bén pol Beldjike. On saye di mostrer ki l' Beldjike, minme si ele n' egzistêye ki dispu [[1830]], a todi stî la, come èn efant dins l' vinte di s' mame. Ele diveut skepyî on djoû, c' esteut scrît. Portant, nos veyans ki, po ds afwaires ki gn a, ça n' serè nén veyou del minme manire pol Beldjike ou l' Waloneye. Avou Arnaud, nos n' voléns nén esse pus nåcionalisses ki les nåcionalisses. Adon, nos avans djusse sayî di rmete l' eglijhe å mitan do viyaedje. Nos n' cåzans nén di tot çou k' est dins l' istwere di Beldjike et ki n' riwaite nén les Walons : li bataye di Cortrès, Brudje... Nos avans ene manire walone di cåzer di [[Yopôl III]], des [[Gålwès]] ou bén del [[Bourgogne (vî payis)|Bourgogne]]. Et nos cåzans d' afwaires k' on acsegne måy (ou waire) å djonnes di Waloneye : [[Principåté d' Lidje|Lidje]] et les libertés, les ovrîs do XIXe sieke, li tins ki [[Mouze]] esteut li cinte di l' Urope… Tot ça po vs dire ki ci live ci vos apudrè bråmint ds afwaires, sins toumer dins li nåcionalisse k' a fwait tant d' må a nosse Waloneye</i>.<ref>[[Yannick Bauthière]], {{Ran}} l° 63, [[ahan]] 2012</ref></blockquote> == Candjmints å replaidaedje di 2022 == Li coviete est diferinne : ele riprezinte les trevéns industriyels avou ses deus contråves costés. Li sûtisté des Walons, mins å pris del sofrixhance des ovrîs. L' ovurresse adjokêye so on teri, come li «Marianne» del [[revintreye francesse]], nos rmimbere [[Terwagne di Marcour]] ene Walone k' esteut la a Paris e 1789. C' est l' imådje do ricviersaedje economike ki s' passe pol moumint. L' erî-plan avou les [[oujhene]]s et les [[tchmins d' fier]] nos rapinse l' eritance di ces trevéns la del grosse industreye.<ref>{{fr}} Fén do tecse sol [[cou-coviete]].</ref> Do costé « imprimreye », il est bråmint pus tene, mågré ses 440 pådjes (conte 384 pol prumî). Li papî est pus fén et les caracteres sont pus ptits. Gn a ossu toplin des fotos. Li cloyaedje da Claude Thaise, prezidint do « Rassamblumint walon » n’ est pus la (come li pårti). Li dierin tchaptrê dene ossu des noveles del Walonreye di 2012 a 2022. Gn a on ptit boket sol lingaedje walon sicrît pa [[Lucien Mahin]] (p. 384-386). Adonpwis, 20 pådjes sol [[foclore]] del Walonreye (p. 398-418). Ont ossu pårticipé pa leus sûtis conseys : Alain Colignon, Paul Delforge et Jean Pirotte (cités p. 6).<ref>[[Lucyin Mahin]], {{Ran}} l° 105, bontins 2023.</ref> == Alére == [[Lucien Mahin]], «Istwere del Walonreye sicrîte pa des Walons» (pol 2inme edicion do live), {{Ran}} l° 105, bontins 2023. == {{HD}} == * {{Wks|Istwere del Waloneye, veyowe pås Walons}} (papî complet da Yannick Bauthière e 2012) == Sourdants == [[Categoreye:Istwere del Walonreye|*]] [[Categoreye:Lives e francès]] 4syb0mmhqr5yn5zv1giy0a0eowhbnec 0 37658 428500 301320 2026-11-07T15:36:46Z Xqbot 1544 Correction d’une double redirection depuis [[Facteurs, djindåres et li cpagneye (arimés)]] vers [[Facteûrs, Gendârmes èt Cie (arimés)]] 428500 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Facteûrs, Gendârmes èt Cie (arimés)]] ppvhkavw3cp6jk0n3ll69xxyxjo2t8z 0 39318 428550 397326 2026-11-08T11:26:07Z Lucyin 16 428550 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:11th_birthday_of_Wikipedia_in_Warsaw_(4).JPG|thumb]] Li '''mwin''', c' est l' dibout do [[bresse]] d' ene djin, après l' [[pougnet]], ki comprind li påme (tancea) et les cénk [[doet]]s. == Maladeyes et måfôrmaedje des mwins == * [[doet rawetrece]] * [[maladeye Dupuytren]] * [[artrôze]] des dognons * [[rastrindaedje do tchenå cåprece]] {{Commonscat|Hands|l' mwin}} [[Categoreye:Antomeye]] [[Categoreye:Mwin|*]] cxrhtloful6uzsdpfr3wyt5okcrefuf 0 42690 428528 428134 2026-11-07T20:41:46Z Solwève 8941 428528 wikitext text/x-wiki '''El bos d' l' Esperance''' (''èl bos d' l'Èspèrance''), c' est ene [[ramexhnêye d' arimés]] da [[Christian Thonet]] k' a rexhou e [[2016]] dins l' [[coleccion Odace]]. I note l' accint d' après [[l' Lovire]]. Les arimés sont ratournés e francès vizon vizu. Li live a yeu li deuzinme pris å [[Pris del Veye del Lovire]] e [[2014]]. ISBN 978-2-917453-62-9 == Prezintaedje == Tchaeke tecse tént so ene pådje. Gn a ene tiestire di deus [[ver]]s. Adonpwis on tite. Et pu, li powinme di 12 vers. == Onk des powinmes == :''Cwand l' veye prind l' muzeure di vos reves, :''Vos n' avoz pus k' ene afwaire a fé... vos redoirmi. :::'''Espwer''' :''So l' tere des leus, :''L' ome bastit, eyet l' bos s' dislaminte. :''L' abateu lyi a dné s' dierin betch, :''E rabressant l' tere di ses tayons. :''El kernaxhe s' a rfrumé :''So l' bosket d' l' Esperance :''Eyet padzo l' plouve, :''El tchenea a triyané. :''Dji so la dmoré a ratinde :''Dji n' sai nén cobén d' tins... :''Mezavi ki dj' aveu discampé :''So les royes di m' djonnesse. 58rz3luqgkshni1bjm5nv0907sm0fqj 0 47489 428521 421405 2026-11-07T18:12:59Z Lucyin 16 /* Vicåreye */ 428521 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Madlinne}} [[Imådje:Gobtindje veulire tchapele sinte Madlinne.jpg|thumb|ene [[veulire]] k' el riprezinte, a [[Gobtindje]]]] '''Sinte Madlinne''' (ki c' est l' racourtixhaedje di '''sinte Mareye-Madlinne''', e [[grek]] Μαρία ἡ Μαγδαληνή, Mareye li Magdalyinne<ref>çou ki vout dire k' ene esteut d' «Magdal», on viyaedje des boirds del [[Laetche di Tiberiåde]], mins k' on n' pout pus acertiner ouy.</ref>), c' est ene [[sinte fiesteye el Walonreye]] (li [[22 d' djulete]]). C' esteut ene des cmeres ki shuvént [[Djezus-Cri]] (lomêyes asteure «dicipresses»). On vout minme ki ç' åye sitî si cpagneye. Come les ôtes personaedjes di ces trevéns la, ele n' est nén acertinêye istoricmint. == Vicåreye == === Maxhaedje di troes personaedjes === Li vraiye Mareye-Madlinne provneut do viyaedje di Magdala (did la si no, '''Mareye li Magdalyinne'''). Dins l' eglijhe catolike, elle a stî maxheye avou ene ôte Mareye, Mareye di Betaneye, li sour da Måte et Lazåre. Pu ossu avou ene [[bouteuse pol seke]], k' on n' dit nén s' no, k' a-st avnou on djoû dilé Djezus-Cri, et braire totes ses låmes so ses pîs, tot rgretant ses fåtes.<ref>[[Live Colignon so les sints fiestis el Walonreye]] p. 341-342.</ref> === Citåcion e l' evandjîle === Elle est citêye sins dotance dins les [[Evandjîle]]s come åyant shuvou li tchmin d' croes da Djezus disk' al fén. :''Djondant del croes da Djezus, si tneut si mame, avou l' sour da s' mame, Mareye li feme da Cleofasse, insi ki Mareye-Madlinne.<ref>Djan l' Evandjilî, '''19''' 25, ratourné pa [[Jean-Marie Lecomte]]</ref> [[Imådje:Gospel of Mark Chapter 16-5 (Bible Illustrations by Sweet Media).jpg|thumb]] Pu vni drovi s' tombe li dimegne di Påke: :''Li prumî djoû del samwinne, Mareye-Madlinne, tot å matén, vina å monumint, la k' i fjheut co nute. Ele s' abaitixha ki l' pire ki rcloyeut li sårcô, aveut stî bodjeye. Ele cora adon po-z aler trover Simon Pire et l' ôte dicipe, li ci k' Djezus veyeut voltî. Ele lezî djha: "Il ont-st epoirté l' coir då Signeur foû do sårcô, et nos n' savans nén la k' i l' ont metou !".<ref>Come ciddé dzeu '''20''' 1-2</ref> Et vey Djezus raviké, et l' voleur djonde, mins ci-ci n' åreut nén vlou: :''Mareye dimanéve la dvant l' monumint, a plorer. Tot plorant todi evoye, ele si clintcha viè l' intrêye, et aporçuva deus andjes, tot blanc moussîs, k' estént ashîs onk al tiesse et l' ôte azès pîs, la ki l' coir da Djezus aveut stî coûtchî. I lyi djhît: "Feme, pocwè plorez vs ?". Et leye: "Il ont epoirté l' coir da m' Signeur, et dji n' sai nén la k' i l' ont metou". Tot djhant çoula, ele si rtourna, et veya Djezus, k' esteut dressî la, mins ele ni saveut nén k' ç' esteut lu. Djezus lyi dmanda: "Feme, pocwè plorez vs ?, kî cweroz vs ?" Ele pinsa ki c' esteut l' djårdinî, et responda: "Mwaisse, si c' est vos k' l' a epoirté, dijhoz m' la ki vs l' av metou, et dj' l' irè rprinde. Adon, Djezus: "Mareye !". Ele si rtourna, et lyi djha e-n ebreu: "''Rabouni !''", çou ki vout dire: "Mwaisse !". Djezus rprinda: "Ni m' ritnoz nén, ca dji n' so nén co rmonté adlé m' Pere. Alez puvite trover mes frés, et dijhoz lzî ki dji rmonte adlé m' Pere et vosse Pere, adlé m' Bon Diu, et vosse Bon Diu". Mareye-Madlinne ariva don adlé les dicipes po lzî fé saveur: "Dj' a veyou l' Signeur, et vola çou k' i m' a dit".<ref>Come ciddé dzeu '''20''' 11-18</ref> == Fiestixhaedjes el Walonreye == Elle esteut l' patrone des lepreus a [[Måmdiy]], [[Nivele]], [[Nameur]] et [[å Rû]]. Elle aveut eto deus tchapeles a [[Lidje (veye)|Lidje]] (distrûtes pol djoû d' ouy). A [[Viyé-l'-Veye]], on l' priyive po les efants k' avént des plåyes. Elle aveut eto des tchapeles a [[Tourene]], [[Perwé]], [[Torebay-Sint-Trond]], [[Walin-Sint-På]] et [[Gobtindje]].<ref>Live Colignon, come cial dzeu, p. 343.</ref> Mins si pus rlomé siervaedje, c' est sins manke li [[Toû del Madlinne]] a [[Djumet-Hegne]], ene des pus rlomêyès [[Måtche di l' Eter-Sambe-et-Mouze|Måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze]]; les mårtcheus s' î lomnut les '''Madlinneus''' (''Madlèneûs''). == Dins l' lingaedje walon == === Ratourneures === [[Wikt:tchoûler come ene madlinne|tchoûler come ene madlinne]], a cåze del kidujhance del [[feye di djoye]] k' a stî maxheye avou Mareye-Madlinne, come dit pus hôt. === Dins les belès-letes === [[Jules Tits]] sicrijha cisse priyire cial a l' ocåzion do strimaedje del rassonrêye [[tchapele]] Sinte-Madlinne a [[Gobtindje]]: {{Listen|filename=Wa Tits priyire Sinte Mareye-Madlinne.ogg|title="Priyire a sinte Madlinne"|description=(dit på scrijheu)}} [[Imådje:Tits Jules arimé tchapele sinte Madlinne.jpg|thumb]] <poem><i> Sinte Mareye-Madlinne Infén, vo vs la rvinowe Dins vost ancyin dominne Fouxhoz î l' bénvnowe. Po rarindjî vosse måjhon, On s' a metou tertos, Les ptits come les grands, Minme les femes et les efants. Sinte Mareye-Madlinne, Vosse pitite tchapele, Nos vs l' avans volou vraiymint bele. Vos î seroz nosse sovrinne. Po vs rinde les oneurs Nos l' avans gårni d' fleurs.<ref>Dins l' tecse eredjistré, «Tolmonde a ls oneurs / Et tolmonde on doket d' fleur»</ref> Sinte Mareye-Madlinne, Di Gobtindje, protedjî les abitants; Soladjî leus poennes<ref>Mwaisse modêye: [[Wikt:pwinne|pwinnes]]</ref> Sotnoz leus efants. Protedjîz tos les pårotchîs Do cinte di Mélin; Les cis do [[Sårt-Mélin|Såt]], Sotnoz les comifåt. Di-n on nuk di vosse pitit doet, Ecoraedjîz les djins di [[Måjhone-do-Bwès]]. Ni rovyî sortot nén Les cis di Sclin-pré. Infén, po tos les pelrins Ki vos confiyront leus tourmints Elvez lzî leus tracas Saetchîz les foû d' ebaras. </i></poem> == Sourdants == {{Commonscat|Mary Magdalene}} [[Categoreye:Sints fiestis el Walonreye|Madlinne]] [[Categoreye:Personaedje des Evandjîles|Madlinne]] [[Categoreye:Shuveus d' Djezus-Cri|Madlinne]] 6od9ehjc416311k8ik8cd8nk3e7by45 428522 428521 2026-11-07T18:13:37Z Lucyin 16 428522 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|Madlinne}} [[Imådje:Gobtindje veulire tchapele sinte Madlinne.jpg|thumb|ene [[veulire]] k' el riprezinte, a [[Gobtindje]]]] '''Sinte Madlinne''' (ki c' est l' racourtixhaedje di '''sinte Mareye-Madlinne''', e [[grek]] Μαρία ἡ Μαγδαληνή, '''Mareye li Magdalyinne'''<ref>çou ki vout dire k' ene esteut d' «Magdal», on viyaedje des boirds del [[Laetche di Tiberiåde]], mins k' on n' pout pus acertiner ouy.</ref>), c' est ene [[sinte fiesteye el Walonreye]] (li [[22 d' djulete]]). C' esteut ene des cmeres ki shuvént [[Djezus-Cri]] (lomêyes asteure «dicipresses»). On vout minme ki ç' åye sitî si cpagneye. Come les ôtes personaedjes di ces trevéns la, ele n' est nén acertinêye istoricmint. == Vicåreye == === Maxhaedje di troes personaedjes === Li vraiye Mareye-Madlinne provneut do viyaedje di Magdala (did la si no, Mareye li Magdalyinne). Dins l' eglijhe catolike, elle a stî maxheye avou ene ôte Mareye, Mareye di Betaneye, li sour da Måte et Lazåre. Pu ossu avou ene [[bouteuse pol seke]], k' on n' dit nén s' no, k' a-st avnou on djoû dilé Djezus-Cri, et braire totes ses låmes so ses pîs, tot rgretant ses fåtes.<ref>[[Live Colignon so les sints fiestis el Walonreye]] p. 341-342.</ref> === Citåcion e l' evandjîle === Elle est citêye sins dotance dins les [[Evandjîle]]s come åyant shuvou li tchmin d' croes da Djezus disk' al fén. :''Djondant del croes da Djezus, si tneut si mame, avou l' sour da s' mame, Mareye li feme da Cleofasse, insi ki Mareye-Madlinne.<ref>Djan l' Evandjilî, '''19''' 25, ratourné pa [[Jean-Marie Lecomte]]</ref> [[Imådje:Gospel of Mark Chapter 16-5 (Bible Illustrations by Sweet Media).jpg|thumb]] Pu vni drovi s' tombe li dimegne di Påke: :''Li prumî djoû del samwinne, Mareye-Madlinne, tot å matén, vina å monumint, la k' i fjheut co nute. Ele s' abaitixha ki l' pire ki rcloyeut li sårcô, aveut stî bodjeye. Ele cora adon po-z aler trover Simon Pire et l' ôte dicipe, li ci k' Djezus veyeut voltî. Ele lezî djha: "Il ont-st epoirté l' coir då Signeur foû do sårcô, et nos n' savans nén la k' i l' ont metou !".<ref>Come ciddé dzeu '''20''' 1-2</ref> Et vey Djezus raviké, et l' voleur djonde, mins ci-ci n' åreut nén vlou: :''Mareye dimanéve la dvant l' monumint, a plorer. Tot plorant todi evoye, ele si clintcha viè l' intrêye, et aporçuva deus andjes, tot blanc moussîs, k' estént ashîs onk al tiesse et l' ôte azès pîs, la ki l' coir da Djezus aveut stî coûtchî. I lyi djhît: "Feme, pocwè plorez vs ?". Et leye: "Il ont epoirté l' coir da m' Signeur, et dji n' sai nén la k' i l' ont metou". Tot djhant çoula, ele si rtourna, et veya Djezus, k' esteut dressî la, mins ele ni saveut nén k' ç' esteut lu. Djezus lyi dmanda: "Feme, pocwè plorez vs ?, kî cweroz vs ?" Ele pinsa ki c' esteut l' djårdinî, et responda: "Mwaisse, si c' est vos k' l' a epoirté, dijhoz m' la ki vs l' av metou, et dj' l' irè rprinde. Adon, Djezus: "Mareye !". Ele si rtourna, et lyi djha e-n ebreu: "''Rabouni !''", çou ki vout dire: "Mwaisse !". Djezus rprinda: "Ni m' ritnoz nén, ca dji n' so nén co rmonté adlé m' Pere. Alez puvite trover mes frés, et dijhoz lzî ki dji rmonte adlé m' Pere et vosse Pere, adlé m' Bon Diu, et vosse Bon Diu". Mareye-Madlinne ariva don adlé les dicipes po lzî fé saveur: "Dj' a veyou l' Signeur, et vola çou k' i m' a dit".<ref>Come ciddé dzeu '''20''' 11-18</ref> == Fiestixhaedjes el Walonreye == Elle esteut l' patrone des lepreus a [[Måmdiy]], [[Nivele]], [[Nameur]] et [[å Rû]]. Elle aveut eto deus tchapeles a [[Lidje (veye)|Lidje]] (distrûtes pol djoû d' ouy). A [[Viyé-l'-Veye]], on l' priyive po les efants k' avént des plåyes. Elle aveut eto des tchapeles a [[Tourene]], [[Perwé]], [[Torebay-Sint-Trond]], [[Walin-Sint-På]] et [[Gobtindje]].<ref>Live Colignon, come cial dzeu, p. 343.</ref> Mins si pus rlomé siervaedje, c' est sins manke li [[Toû del Madlinne]] a [[Djumet-Hegne]], ene des pus rlomêyès [[Måtche di l' Eter-Sambe-et-Mouze|Måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze]]; les mårtcheus s' î lomnut les '''Madlinneus''' (''Madlèneûs''). == Dins l' lingaedje walon == === Ratourneures === [[Wikt:tchoûler come ene madlinne|tchoûler come ene madlinne]], a cåze del kidujhance del [[feye di djoye]] k' a stî maxheye avou Mareye-Madlinne, come dit pus hôt. === Dins les belès-letes === [[Jules Tits]] sicrijha cisse priyire cial a l' ocåzion do strimaedje del rassonrêye [[tchapele]] Sinte-Madlinne a [[Gobtindje]]: {{Listen|filename=Wa Tits priyire Sinte Mareye-Madlinne.ogg|title="Priyire a sinte Madlinne"|description=(dit på scrijheu)}} [[Imådje:Tits Jules arimé tchapele sinte Madlinne.jpg|thumb]] <poem><i> Sinte Mareye-Madlinne Infén, vo vs la rvinowe Dins vost ancyin dominne Fouxhoz î l' bénvnowe. Po rarindjî vosse måjhon, On s' a metou tertos, Les ptits come les grands, Minme les femes et les efants. Sinte Mareye-Madlinne, Vosse pitite tchapele, Nos vs l' avans volou vraiymint bele. Vos î seroz nosse sovrinne. Po vs rinde les oneurs Nos l' avans gårni d' fleurs.<ref>Dins l' tecse eredjistré, «Tolmonde a ls oneurs / Et tolmonde on doket d' fleur»</ref> Sinte Mareye-Madlinne, Di Gobtindje, protedjî les abitants; Soladjî leus poennes<ref>Mwaisse modêye: [[Wikt:pwinne|pwinnes]]</ref> Sotnoz leus efants. Protedjîz tos les pårotchîs Do cinte di Mélin; Les cis do [[Sårt-Mélin|Såt]], Sotnoz les comifåt. Di-n on nuk di vosse pitit doet, Ecoraedjîz les djins di [[Måjhone-do-Bwès]]. Ni rovyî sortot nén Les cis di Sclin-pré. Infén, po tos les pelrins Ki vos confiyront leus tourmints Elvez lzî leus tracas Saetchîz les foû d' ebaras. </i></poem> == Sourdants == {{Commonscat|Mary Magdalene}} [[Categoreye:Sints fiestis el Walonreye|Madlinne]] [[Categoreye:Personaedje des Evandjîles|Madlinne]] [[Categoreye:Shuveus d' Djezus-Cri|Madlinne]] mvk6p8o33sfyv82xc6i5nq1td7rz8eo 0 49329 428497 378572 2026-11-07T14:49:15Z Lucyin 16 428497 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Piron Louis Facteurs Djindåres.jpg|thumb]] On '''facteur''', ene '''factoresse''' (davance : on '''messaedjî'''), c' est ene djin ki fwait l' toû des måjhons po-z apoirter des [[lete (po-z evoyî)|letes]] u des colis, et motoit fé des ôtès bouyes (payî les pinsions, metans, divinltins). <gallery> Posłańcy publiczni w Warszawie (58241).jpg|[[Pologne]], 1870 옛 우편물 집배원 1921년-서울역사.jpg|[[Corêye nonnrece]], 1910 Pakkeposten bringes ud (5884297954).jpg|[[Daenmåtche]], prumire mitan do 20inme sieke HUA-160631-Afbeelding van een beambte van de P.T.T. met een postfiets bij het Stationspostkantoor (Laan van Puntenburg 5) te Utrecht.jpg|a biciclete, avou on cofe; [[Bas Payis]], fén des [[anêyes 1940]] Royal Mail postman2.jpg|[[Bijhe-Irlande]], 2006 Mailcarrier unipost 01.jpg|factoresse, [[Espagne]], 2011 </gallery> == Dins les belès-letes e walon == * [[Facteurs, djindåres et li cpagneye (arimés)|Facteurs, djindåres et li cpagneye]]: [[ramexhnêye d' arimés]] da [[Louis Piron]]. == Sicrijheus e walon k' estént facteurs == * [[Albert Rousseau]] * [[Michel Robert]] {{Commonscat|Mail carriers|les facteurs}} [[Categoreye:Mestîs]] [[Categoreye:Atôtchance]] et4yvmy9dbh0141sk0ahzpfufkvxzlq 428501 428497 2026-11-07T16:05:23Z Lucyin 16 /* Dins les belès-letes e walon */ 428501 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Piron Louis Facteurs Djindåres.jpg|thumb]] On '''facteur''', ene '''factoresse''' (davance : on '''messaedjî'''), c' est ene djin ki fwait l' toû des måjhons po-z apoirter des [[lete (po-z evoyî)|letes]] u des colis, et motoit fé des ôtès bouyes (payî les pinsions, metans, divinltins). <gallery> Posłańcy publiczni w Warszawie (58241).jpg|[[Pologne]], 1870 옛 우편물 집배원 1921년-서울역사.jpg|[[Corêye nonnrece]], 1910 Pakkeposten bringes ud (5884297954).jpg|[[Daenmåtche]], prumire mitan do 20inme sieke HUA-160631-Afbeelding van een beambte van de P.T.T. met een postfiets bij het Stationspostkantoor (Laan van Puntenburg 5) te Utrecht.jpg|a biciclete, avou on cofe; [[Bas Payis]], fén des [[anêyes 1940]] Royal Mail postman2.jpg|[[Bijhe-Irlande]], 2006 Mailcarrier unipost 01.jpg|factoresse, [[Espagne]], 2011 </gallery> == Dins les belès-letes e walon == * [[Facteurs, djindåres et li cpagneye (arimés)|Facteurs, djindåres et li cpagneye]]: [[ramexhnêye d' arimés]] da [[Louis Piron]]. * on tchaptrê do live da [[Jean Colot]]: «[[Contes et paskeyes å payis des Magneus d' a ey avår la]]» la k' i raconte les prumirès anêyes di s' pa come facteur a [[Bovegne]]. == Sicrijheus e walon k' estént facteurs == * [[Albert Rousseau]] * [[Michel Robert]] {{Commonscat|Mail carriers|les facteurs}} [[Categoreye:Mestîs]] [[Categoreye:Atôtchance]] n93zt2l49krxfnyavysdp68c4ezkqes 0 49513 428498 412800 2026-11-07T14:54:22Z Lucyin 16 428498 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Colot Jean tiesse.jpg|thumb|(e 2023)]] '''Jean Colot''', c' est on [[scrijheu e walon]] ki scrît avou l' accint d' après [[Bovegne]]. Il a skepyî li [[4 di djun]] [[1956]]. Di s' mestî, il esteut [[prof]] di langues ([[almand]], [[neyerlandès]], [[inglès]]). == Ouve e walon == Dispu l' fén des anêyes 2010, i scrît divins [[Les Cayés walons]]. Il adjinçnêye eto totes sôres d' ocupaedjes e walon dins l' payis d' Dinant ([[walon e scole]], walon dins les [[ospices po viyès djins]], [[messe e walon]]). Il a divnou penleu des [[Relîs namurwès]] diviè 2020. <center><gallery> Colot Jean (2024).jpg|(e 2024) Colot Jean pris prumî scrijhaedje.jpg|thumb|tot rçuvant s' pris ås «Spiegues» (2024)|left|200px]] </gallery></center> C' est li k' a wangnî l' [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele|Pris do prumî scrijhaedje del Federåcion Walonreye-Brussele]] 2024.<ref>https://le-carnet-et-les-instants.net/2024/11/25/espiegles-2024-laureates-et-laureats/</ref> E 2026, i rashonna ses scrijhaedjes e-n on live : «''[[Contes èt paskéyes au payis dès Mougneûs d'a èt avaur-là (live)|Contes et paskeyes å payis des Magneus d' a ey avår la]]''». == {{HD}} == * {{Wikisourd-sicrijheus}} * {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Bouvignes-sur-Meuse.mp3 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratournêye pa Jean Colot avou l' accint d' après [[Bovegne]] pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. * {{fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=Pt0aYp9Xp8o Eterviou po s' Pris do prumî scrijhaedje] * {{fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=488XrZxWelY Videyo di Jean Colot ås Pris del Federåcion Walonreye-Brussele] == Sourdants == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Colot, Jean]] [[Categoreye:Relîs namurwès|Colot, Jean]] svw22nzzkm92z8qeq724m5lps8wkfld 428502 428498 2026-11-07T16:19:54Z Lucyin 16 428502 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Colot Jean tiesse.jpg|thumb|(e 2023)]] '''Jean Colot''', c' est on [[scrijheu e walon]] ki scrît avou l' accint d' après [[Bovegne]]. Il a skepyî li [[4 di djun]] [[1956]]. Di s' mestî, il esteut [[prof]] di langues ([[almand]], [[neyerlandès]], [[inglès]]). == Ouve e walon == Dispu l' fén des anêyes 2010, i scrît divins [[Les Cayés walons]]. Il adjinçnêye eto totes sôres d' ocupaedjes e walon dins l' payis d' Dinant ([[walon e scole]], walon dins les [[ospices po viyès djins]], [[messe e walon]]). Il a divnou penleu des [[Relîs namurwès]] diviè 2020. <center><gallery> Colot Jean pris prumî scrijhaedje dimandeu.jpg|tot rçuvant s' pris ås «Spiegues» (2024) Colot Jean pris prumî scrijhaedje.jpg|item e-st i Colot Jean (2024).jpg|todi ç' djoû la </gallery></center> C' est li k' a wangnî l' [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele|Pris do prumî scrijhaedje del Federåcion Walonreye-Brussele]] 2024.<ref>https://le-carnet-et-les-instants.net/2024/11/25/espiegles-2024-laureates-et-laureats/</ref> E 2026, i rashonna ses scrijhaedjes e-n on live : «''[[Contes èt paskéyes au payis dès Mougneûs d'a èt avaur-là (live)|Contes et paskeyes å payis des Magneus d' a ey avår la]]''». == {{HD}} == * {{Wikisourd-sicrijheus}} * {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Bouvignes-sur-Meuse.mp3 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratournêye pa Jean Colot avou l' accint d' après [[Bovegne]] pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. * {{fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=Pt0aYp9Xp8o Eterviou po s' Pris do prumî scrijhaedje] * {{fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=488XrZxWelY Videyo di Jean Colot ås Pris del Federåcion Walonreye-Brussele] == Sourdants == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Colot, Jean]] [[Categoreye:Relîs namurwès|Colot, Jean]] qu4cw9fzr730tv0z78hxppu23gbi8xi 428503 428502 2026-11-07T16:21:05Z Lucyin 16 /* Ouve e walon */ 428503 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Colot Jean tiesse.jpg|thumb|(e 2023)]] '''Jean Colot''', c' est on [[scrijheu e walon]] ki scrît avou l' accint d' après [[Bovegne]]. Il a skepyî li [[4 di djun]] [[1956]]. Di s' mestî, il esteut [[prof]] di langues ([[almand]], [[neyerlandès]], [[inglès]]). == Ouve e walon == Dispu l' fén des anêyes 2010, i scrît divins [[Les Cayés walons]]. Il adjinçnêye eto totes sôres d' ocupaedjes e walon dins l' payis d' Dinant ([[walon e scole]], walon dins les [[ospices po viyès djins]], [[messe e walon]]). Il a divnou penleu des [[Relîs namurwès]] diviè 2020. C' est li k' a wangnî l' [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele|Pris do prumî scrijhaedje del Federåcion Walonreye-Brussele]] 2024.<ref>https://le-carnet-et-les-instants.net/2024/11/25/espiegles-2024-laureates-et-laureats/</ref> E 2026, i rashonna ses scrijhaedjes e-n on live : «''[[Contes èt paskéyes au payis dès Mougneûs d'a èt avaur-là (live)|Contes et paskeyes å payis des Magneus d' a ey avår la]]''». <center><gallery> Colot Jean pris prumî scrijhaedje dimandeu.jpg|tot rçuvant s' pris ås «[[Spiegues (pris)|Spiegues]]» (2024) Colot Jean pris prumî scrijhaedje.jpg|item e-st i Colot Jean (2024).jpg|todi ç' djoû la </gallery></center> == {{HD}} == * {{Wikisourd-sicrijheus}} * {{mic}} [https://atlas.limsi.fr/sounds/Bouvignes-sur-Meuse.mp3 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint] del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li bijhe et l' solea]]» ratournêye pa Jean Colot avou l' accint d' après [[Bovegne]] pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la]]. * {{fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=Pt0aYp9Xp8o Eterviou po s' Pris do prumî scrijhaedje] * {{fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=488XrZxWelY Videyo di Jean Colot ås Pris del Federåcion Walonreye-Brussele] == Sourdants == [[Categoreye:Sicrijheus e walon|Colot, Jean]] [[Categoreye:Relîs namurwès|Colot, Jean]] jck4gbqka0c9mmgliqqowns8wdvrdha 0 54669 428530 428476 2026-11-07T20:43:49Z Solwève 8941 /* Pris */ 428530 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == === Etrevéns a vey avou l' walon === * Li [[Fiesse ås lingaedjes walons]] s' a tnou a [[Lidje]] li 30 di may. * ''[[On èsté avou lès powêtes walons (videyos)|On èsté avou lès powêtes walons]]'', [[antolodjeye]]-[[videyo]] di 34 [[powetes e walon]], on pordjet adiercî pa [[Lorint Hendschel]] ==== Lives e walon ==== [[Imådje:Coviete Cwate paskeyes d' asteure.png|thumb]] * ''[[Contes èt paskéyes au payis dès Mougneûs d'a èt avaur-là]]'' ([[Jean Colot]]) * ''[[Lès-avirètes da Pinocchio]]'' (ratourné pa [[Jean-Luc Fauconnier]] ey enimådjî pa [[Jacques Raes]]) * [[Cwate paskeyes d' asteure (noveles)|Cwate paskeyes d' asteure]] ([[Lucien Mahin]]) * ''[[Jèlique èyèt Cîcîle (novele)|Jèlique èyèt Cîcîle]]'' ([[Michel Philippart]]) * ''Mwaîjès rèscontes '' ([[Jean Hamblenne]]) * ''[[Li coûsse dèl Royinne-Bihe (teyåte)|Li coûsse dèl Royinne-Bihe]]'' ([[Jacques Warnier]]) ([[Littérature dialectale d'aujourd'hui (coleccion d' lives)|LDA]] {{l°|49}}) * ''Césâr à Djibloû'' ([[Jacques Desmet]]) * ''[[Lès sints è leûs viladjes (lives di xhilteas)|Les sints e leus viyaedjes (deuzinme rîlêye di xhilteas)]]'' ([[Bernard Louis]]) ([[Littérature dialectale d'aujourd'hui (coleccion d' lives)|LDA]] {{l°|50}}) * ''[[Roger Tabareux]] - Chronique de vie en prose et en poésie'' ([[Joëlle Spierkel]])<ref>https://relis-namurwes.be/tabareux.htm</ref> * ''[[Laudato si. Do pus fond dèl nêt. Un cantique de nuit]]'' ([[Joseph Dewez]]) * ''[[Tchôtès cindes (powinmes et studia)|Tchôtès cindes]]'', troezinne tôme ([[Jean Guillaume]], eplaidî pa [[Bernard Thiry]]) Live e francès kissemé d' walon: * Françoise Lambert et [[Joël Thiry]], ''Le poirier qui ne voulait pas grandir'' ==== Lives et studias sol walon ==== * ''La Revanche de l’Arbre'' ([[Henri Simon]] et [[Patrick Leterme]]) (live di l' operå k' a stî fwait e 2025 a pårti do powinme «[[Li moirt di l' åbe]]»)<ref>https://labelcypres.com/2026/01/15/la-revanche-de-larbre-patrick-leterme-cyp4670/</ref> * ''Impressions d’automne 2025'' come sicoleu d’ walon ([[Lucien Mahin]])<ref>https://lucyin.walon.org/guerni/Conte-rindou%20waeyin-tins.pdf</ref> * [[So les spales do novea djoû (powezeyes)|So les spales do novea djoû]] : cayé d' esplicaedjes ([[Julien Noël]])<ref>https://objectifplumes.be/dossiers-pedagogiques/su-les-spales-do-novia-djou-sur-les-epaules-du-jour-nouveau</ref> * ''Hommage à [[André Henin]]'' (coleccion [[Memwere walone (coleccion)|Memwere walone]]) * [https://lucyin.walon.org/guerni/doclinw/Gattermayer_sarde_walon.pdf De sa cittadí de Casteddu djiusk'à vile di Sint-Houbert - ''Du sarde aux langues de Wallonie, d’une minorité linguistique à une autre : La sauvegarde linguistique doit-elle, peut elle empêcher la disparition d’une langue ?''] (Rossana Gattermayer) * ''[https://statistiques.cfwb.be/fileadmin/sites/ccfwb/uploads/documents/Zoom_Langues_endogenes_vdef.pdf Langues régionales endogènes de Wallonie : représentations, pratiques et évaluation d’un dispositif déployé en Fédération Wallonie-Bruxelles]'' (Laura De Guissmé) * ''Wallon en campagne'' ([[Luc Baufay]])<ref>https://www.lavenir.net/regions/namur/2026/07/23/a-fosses-la-ville-luc-baufay-remet-le-wallon-au-vert-TXEWAYEDOVDE3ACWACXQSD5PUE/</ref> * [[Franwal di Måmdiy et Waime]] (tôme 2). ==== Pris ==== * [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele|Pris do Rcweraedje filolodjike del Federåcion Walonreye-Brussele]] : [[Charles Botos]] po ''Édition critique d’''Èl roûze dè sinte Èrnèle ''de Georges Willame''<ref>''[https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/prix-de-loeuvre-philologique-consacree-aux-langues-regionales-2025-le-laureat Prix de l’œuvre philologique consacrée aux langues régionales 2025 : le lauréat]'', sol waibe do Mwaisse Siervice des Belès-letes et do Live, 30 di may 2026.</ref> * [[Pris Émile Lempereur]] : [[Annie Rak]] po ''« Busiâjes ô long d’ène vîe »'' (mincion : [[Julien Noël]])<ref>''[https://le-carnet-et-les-instants.net/2026/05/12/prix-emile-lempereur-2026-laureate/ « Prix Émile Lempereur 2026 : la lauréate »]'', dins [[Li Cayé et les Courts Tins]], 12 di may 2026.</ref><ref>[https://www.facebook.com/watch/?v=1556230545926239 Videyo do rmetaedje do pris å fiestival walon di Tcheslet, li 10 di may 2026] (so Fesse-bok).</ref> * [[Pris del Veye del Lovire]] : ** Prumî pris : [[Dany Henkinet]] (po ''Rimês po mès pitits-èfants'') ** Deujhinme pris : [[Julien Noël]] (po ''Sinmiadjes'') ==== Tchanson e walon ==== * ''Li rawète dès soçons po d' bon'' : deuzinme [[sitroete plake]] da [[Willy Marchal]] et Léon Jacot (Les soçons podbon) * ''[https://relis-namurwes.be/doc/tabareux/VoyedispenesChant.mp3 Vôye di spènes]'' : cåzaedjes di [[Roger Tabareux]] metous e muzike et tchantés pa [[Xavier Bernier]] * ''Maujone'', pa Claude Gueuille<ref>https://www.youtube.com/watch?v=lW2nmJjN8yo</ref> ==== Propôzicions di politike linwistike ==== * [https://www.culture.be/index.php?eID=tx_nawsecuredl&u=0&g=0&hash=b878609baa24e4e947977ee9c54c5108be3a0437&file=fileadmin/sites/culture/upload/culture_super_editor/culture_editor/documents/Gouvernance_culturelle/Conseil_LF/CLPL-avis_init11_20260512.pdf Advize {{l°|11}} (12 di may 2026)] do [[Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes]] sol transmetaedje des lingaedjes do payis === Etrevéns a vey avou l' Walonreye === === Etrevéns a vey avou l' Beldjike === === Ôtes etrevéns === * 3 d' djanvî : [[Disdjocaedje di Nicolás Maduro påzès Uyessês|Kidnapigne]] di [[Nicolás Maduro]], li prezidint do [[Venezwela]] pås [[Estats Unis|Amerikins]], a môde d' måle keure d' èn [[estat-vweyou]] å rgård do [[droet eternåcionå]]. * [[Troezinme guere do Gofe|Guere disconte l' Iran]] == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[7 di djanvî]]: [[Nicole Goffart]] eyet [[Jeannine Hansenne]] * [[16 di djanvî]]: [[José Schoovaerts]] * [[29 di djanvî]]: [[Manfred Lejoly]] * [[26 di fevrî]]: [[Guy Fontaine]] * [[5 di may]]: [[Willy Leroy]] * [[9 d' awousse]]: [[Raymond Thomas]] (oteur di tchansons e walon di [[Ster (Francortchamp)|Ster]])<ref>https://www.enaos.be/P1220.aspx?IdPer=eWN1j71ln</ref> * [[15 d' octôbe]]: [[Pierre Roth]] (bouteu pol walon)<ref>https://www.lavenir.net/regions/huy-waremme/2026/10/17/les-copinereyes-orphelines-de-leur-papa-le-waremmien-pierre-roth-grand-defenseur-du-wallon-est-decede-EIRTUNW74ZGLTLCBSOHIYBYPEQ/</ref> * [[Albert Volral]]<ref>''Albert Volral nous a quittés'', [[El Bourdon (gazete)|El Bourdon]] {{l°|789}} (octôbe 2026), p. 18.</ref> === Ôtès djins === * [[14 di måss]]: [[Jürgen Habermas]] == Sourdants == [[Categoreye:Date]] h7zg34g2wrbbicx4juwijiedeu6wg5r 428531 428530 2026-11-07T20:44:11Z Solwève 8941 /* Tchanson e walon */ 428531 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == === Etrevéns a vey avou l' walon === * Li [[Fiesse ås lingaedjes walons]] s' a tnou a [[Lidje]] li 30 di may. * ''[[On èsté avou lès powêtes walons (videyos)|On èsté avou lès powêtes walons]]'', [[antolodjeye]]-[[videyo]] di 34 [[powetes e walon]], on pordjet adiercî pa [[Lorint Hendschel]] ==== Lives e walon ==== [[Imådje:Coviete Cwate paskeyes d' asteure.png|thumb]] * ''[[Contes èt paskéyes au payis dès Mougneûs d'a èt avaur-là]]'' ([[Jean Colot]]) * ''[[Lès-avirètes da Pinocchio]]'' (ratourné pa [[Jean-Luc Fauconnier]] ey enimådjî pa [[Jacques Raes]]) * [[Cwate paskeyes d' asteure (noveles)|Cwate paskeyes d' asteure]] ([[Lucien Mahin]]) * ''[[Jèlique èyèt Cîcîle (novele)|Jèlique èyèt Cîcîle]]'' ([[Michel Philippart]]) * ''Mwaîjès rèscontes '' ([[Jean Hamblenne]]) * ''[[Li coûsse dèl Royinne-Bihe (teyåte)|Li coûsse dèl Royinne-Bihe]]'' ([[Jacques Warnier]]) ([[Littérature dialectale d'aujourd'hui (coleccion d' lives)|LDA]] {{l°|49}}) * ''Césâr à Djibloû'' ([[Jacques Desmet]]) * ''[[Lès sints è leûs viladjes (lives di xhilteas)|Les sints e leus viyaedjes (deuzinme rîlêye di xhilteas)]]'' ([[Bernard Louis]]) ([[Littérature dialectale d'aujourd'hui (coleccion d' lives)|LDA]] {{l°|50}}) * ''[[Roger Tabareux]] - Chronique de vie en prose et en poésie'' ([[Joëlle Spierkel]])<ref>https://relis-namurwes.be/tabareux.htm</ref> * ''[[Laudato si. Do pus fond dèl nêt. Un cantique de nuit]]'' ([[Joseph Dewez]]) * ''[[Tchôtès cindes (powinmes et studia)|Tchôtès cindes]]'', troezinne tôme ([[Jean Guillaume]], eplaidî pa [[Bernard Thiry]]) Live e francès kissemé d' walon: * Françoise Lambert et [[Joël Thiry]], ''Le poirier qui ne voulait pas grandir'' ==== Lives et studias sol walon ==== * ''La Revanche de l’Arbre'' ([[Henri Simon]] et [[Patrick Leterme]]) (live di l' operå k' a stî fwait e 2025 a pårti do powinme «[[Li moirt di l' åbe]]»)<ref>https://labelcypres.com/2026/01/15/la-revanche-de-larbre-patrick-leterme-cyp4670/</ref> * ''Impressions d’automne 2025'' come sicoleu d’ walon ([[Lucien Mahin]])<ref>https://lucyin.walon.org/guerni/Conte-rindou%20waeyin-tins.pdf</ref> * [[So les spales do novea djoû (powezeyes)|So les spales do novea djoû]] : cayé d' esplicaedjes ([[Julien Noël]])<ref>https://objectifplumes.be/dossiers-pedagogiques/su-les-spales-do-novia-djou-sur-les-epaules-du-jour-nouveau</ref> * ''Hommage à [[André Henin]]'' (coleccion [[Memwere walone (coleccion)|Memwere walone]]) * [https://lucyin.walon.org/guerni/doclinw/Gattermayer_sarde_walon.pdf De sa cittadí de Casteddu djiusk'à vile di Sint-Houbert - ''Du sarde aux langues de Wallonie, d’une minorité linguistique à une autre : La sauvegarde linguistique doit-elle, peut elle empêcher la disparition d’une langue ?''] (Rossana Gattermayer) * ''[https://statistiques.cfwb.be/fileadmin/sites/ccfwb/uploads/documents/Zoom_Langues_endogenes_vdef.pdf Langues régionales endogènes de Wallonie : représentations, pratiques et évaluation d’un dispositif déployé en Fédération Wallonie-Bruxelles]'' (Laura De Guissmé) * ''Wallon en campagne'' ([[Luc Baufay]])<ref>https://www.lavenir.net/regions/namur/2026/07/23/a-fosses-la-ville-luc-baufay-remet-le-wallon-au-vert-TXEWAYEDOVDE3ACWACXQSD5PUE/</ref> * [[Franwal di Måmdiy et Waime]] (tôme 2). ==== Pris ==== * [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele|Pris do Rcweraedje filolodjike del Federåcion Walonreye-Brussele]] : [[Charles Botos]] po ''Édition critique d’''Èl roûze dè sinte Èrnèle ''de Georges Willame''<ref>''[https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/prix-de-loeuvre-philologique-consacree-aux-langues-regionales-2025-le-laureat Prix de l’œuvre philologique consacrée aux langues régionales 2025 : le lauréat]'', sol waibe do Mwaisse Siervice des Belès-letes et do Live, 30 di may 2026.</ref> * [[Pris Émile Lempereur]] : [[Annie Rak]] po ''« Busiâjes ô long d’ène vîe »'' (mincion : [[Julien Noël]])<ref>''[https://le-carnet-et-les-instants.net/2026/05/12/prix-emile-lempereur-2026-laureate/ « Prix Émile Lempereur 2026 : la lauréate »]'', dins [[Li Cayé et les Courts Tins]], 12 di may 2026.</ref><ref>[https://www.facebook.com/watch/?v=1556230545926239 Videyo do rmetaedje do pris å fiestival walon di Tcheslet, li 10 di may 2026] (so Fesse-bok).</ref> * [[Pris del Veye del Lovire]] : ** Prumî pris : [[Dany Henkinet]] (po ''Rimês po mès pitits-èfants'') ** Deujhinme pris : [[Julien Noël]] (po ''Sinmiadjes'') ==== Tchanson e walon ==== * ''Li rawète dès soçons po d' bon'' : deuzinme [[sitroete plake]] da [[Willy Marchal]] et Léon Jacot (Les soçons podbon) * ''[https://relis-namurwes.be/doc/tabareux/VoyedispenesChant.mp3 Vôye di spènes]'' : cåzaedjes di [[Roger Tabareux]] metous e muzike et tchantés pa [[Xavier Bernier]] * ''Maujone'', pa [[Claude Gueuille]]<ref>https://www.youtube.com/watch?v=lW2nmJjN8yo</ref> ==== Propôzicions di politike linwistike ==== * [https://www.culture.be/index.php?eID=tx_nawsecuredl&u=0&g=0&hash=b878609baa24e4e947977ee9c54c5108be3a0437&file=fileadmin/sites/culture/upload/culture_super_editor/culture_editor/documents/Gouvernance_culturelle/Conseil_LF/CLPL-avis_init11_20260512.pdf Advize {{l°|11}} (12 di may 2026)] do [[Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes]] sol transmetaedje des lingaedjes do payis === Etrevéns a vey avou l' Walonreye === === Etrevéns a vey avou l' Beldjike === === Ôtes etrevéns === * 3 d' djanvî : [[Disdjocaedje di Nicolás Maduro påzès Uyessês|Kidnapigne]] di [[Nicolás Maduro]], li prezidint do [[Venezwela]] pås [[Estats Unis|Amerikins]], a môde d' måle keure d' èn [[estat-vweyou]] å rgård do [[droet eternåcionå]]. * [[Troezinme guere do Gofe|Guere disconte l' Iran]] == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[7 di djanvî]]: [[Nicole Goffart]] eyet [[Jeannine Hansenne]] * [[16 di djanvî]]: [[José Schoovaerts]] * [[29 di djanvî]]: [[Manfred Lejoly]] * [[26 di fevrî]]: [[Guy Fontaine]] * [[5 di may]]: [[Willy Leroy]] * [[9 d' awousse]]: [[Raymond Thomas]] (oteur di tchansons e walon di [[Ster (Francortchamp)|Ster]])<ref>https://www.enaos.be/P1220.aspx?IdPer=eWN1j71ln</ref> * [[15 d' octôbe]]: [[Pierre Roth]] (bouteu pol walon)<ref>https://www.lavenir.net/regions/huy-waremme/2026/10/17/les-copinereyes-orphelines-de-leur-papa-le-waremmien-pierre-roth-grand-defenseur-du-wallon-est-decede-EIRTUNW74ZGLTLCBSOHIYBYPEQ/</ref> * [[Albert Volral]]<ref>''Albert Volral nous a quittés'', [[El Bourdon (gazete)|El Bourdon]] {{l°|789}} (octôbe 2026), p. 18.</ref> === Ôtès djins === * [[14 di måss]]: [[Jürgen Habermas]] == Sourdants == [[Categoreye:Date]] pmhxexbqjuxtdg9h0yoa8fqvv98fjyv 428533 428531 2026-11-07T20:50:28Z Solwève 8941 /* Tchanson e walon */ 428533 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == === Etrevéns a vey avou l' walon === * Li [[Fiesse ås lingaedjes walons]] s' a tnou a [[Lidje]] li 30 di may. * ''[[On èsté avou lès powêtes walons (videyos)|On èsté avou lès powêtes walons]]'', [[antolodjeye]]-[[videyo]] di 34 [[powetes e walon]], on pordjet adiercî pa [[Lorint Hendschel]] ==== Lives e walon ==== [[Imådje:Coviete Cwate paskeyes d' asteure.png|thumb]] * ''[[Contes èt paskéyes au payis dès Mougneûs d'a èt avaur-là]]'' ([[Jean Colot]]) * ''[[Lès-avirètes da Pinocchio]]'' (ratourné pa [[Jean-Luc Fauconnier]] ey enimådjî pa [[Jacques Raes]]) * [[Cwate paskeyes d' asteure (noveles)|Cwate paskeyes d' asteure]] ([[Lucien Mahin]]) * ''[[Jèlique èyèt Cîcîle (novele)|Jèlique èyèt Cîcîle]]'' ([[Michel Philippart]]) * ''Mwaîjès rèscontes '' ([[Jean Hamblenne]]) * ''[[Li coûsse dèl Royinne-Bihe (teyåte)|Li coûsse dèl Royinne-Bihe]]'' ([[Jacques Warnier]]) ([[Littérature dialectale d'aujourd'hui (coleccion d' lives)|LDA]] {{l°|49}}) * ''Césâr à Djibloû'' ([[Jacques Desmet]]) * ''[[Lès sints è leûs viladjes (lives di xhilteas)|Les sints e leus viyaedjes (deuzinme rîlêye di xhilteas)]]'' ([[Bernard Louis]]) ([[Littérature dialectale d'aujourd'hui (coleccion d' lives)|LDA]] {{l°|50}}) * ''[[Roger Tabareux]] - Chronique de vie en prose et en poésie'' ([[Joëlle Spierkel]])<ref>https://relis-namurwes.be/tabareux.htm</ref> * ''[[Laudato si. Do pus fond dèl nêt. Un cantique de nuit]]'' ([[Joseph Dewez]]) * ''[[Tchôtès cindes (powinmes et studia)|Tchôtès cindes]]'', troezinne tôme ([[Jean Guillaume]], eplaidî pa [[Bernard Thiry]]) Live e francès kissemé d' walon: * Françoise Lambert et [[Joël Thiry]], ''Le poirier qui ne voulait pas grandir'' ==== Lives et studias sol walon ==== * ''La Revanche de l’Arbre'' ([[Henri Simon]] et [[Patrick Leterme]]) (live di l' operå k' a stî fwait e 2025 a pårti do powinme «[[Li moirt di l' åbe]]»)<ref>https://labelcypres.com/2026/01/15/la-revanche-de-larbre-patrick-leterme-cyp4670/</ref> * ''Impressions d’automne 2025'' come sicoleu d’ walon ([[Lucien Mahin]])<ref>https://lucyin.walon.org/guerni/Conte-rindou%20waeyin-tins.pdf</ref> * [[So les spales do novea djoû (powezeyes)|So les spales do novea djoû]] : cayé d' esplicaedjes ([[Julien Noël]])<ref>https://objectifplumes.be/dossiers-pedagogiques/su-les-spales-do-novia-djou-sur-les-epaules-du-jour-nouveau</ref> * ''Hommage à [[André Henin]]'' (coleccion [[Memwere walone (coleccion)|Memwere walone]]) * [https://lucyin.walon.org/guerni/doclinw/Gattermayer_sarde_walon.pdf De sa cittadí de Casteddu djiusk'à vile di Sint-Houbert - ''Du sarde aux langues de Wallonie, d’une minorité linguistique à une autre : La sauvegarde linguistique doit-elle, peut elle empêcher la disparition d’une langue ?''] (Rossana Gattermayer) * ''[https://statistiques.cfwb.be/fileadmin/sites/ccfwb/uploads/documents/Zoom_Langues_endogenes_vdef.pdf Langues régionales endogènes de Wallonie : représentations, pratiques et évaluation d’un dispositif déployé en Fédération Wallonie-Bruxelles]'' (Laura De Guissmé) * ''Wallon en campagne'' ([[Luc Baufay]])<ref>https://www.lavenir.net/regions/namur/2026/07/23/a-fosses-la-ville-luc-baufay-remet-le-wallon-au-vert-TXEWAYEDOVDE3ACWACXQSD5PUE/</ref> * [[Franwal di Måmdiy et Waime]] (tôme 2). ==== Pris ==== * [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele|Pris do Rcweraedje filolodjike del Federåcion Walonreye-Brussele]] : [[Charles Botos]] po ''Édition critique d’''Èl roûze dè sinte Èrnèle ''de Georges Willame''<ref>''[https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/prix-de-loeuvre-philologique-consacree-aux-langues-regionales-2025-le-laureat Prix de l’œuvre philologique consacrée aux langues régionales 2025 : le lauréat]'', sol waibe do Mwaisse Siervice des Belès-letes et do Live, 30 di may 2026.</ref> * [[Pris Émile Lempereur]] : [[Annie Rak]] po ''« Busiâjes ô long d’ène vîe »'' (mincion : [[Julien Noël]])<ref>''[https://le-carnet-et-les-instants.net/2026/05/12/prix-emile-lempereur-2026-laureate/ « Prix Émile Lempereur 2026 : la lauréate »]'', dins [[Li Cayé et les Courts Tins]], 12 di may 2026.</ref><ref>[https://www.facebook.com/watch/?v=1556230545926239 Videyo do rmetaedje do pris å fiestival walon di Tcheslet, li 10 di may 2026] (so Fesse-bok).</ref> * [[Pris del Veye del Lovire]] : ** Prumî pris : [[Dany Henkinet]] (po ''Rimês po mès pitits-èfants'') ** Deujhinme pris : [[Julien Noël]] (po ''Sinmiadjes'') ==== Tchanson e walon ==== * ''Li rawète dès soçons po d' bon'' : deuzinme [[sitroete plake]] da [[Willy Marchal]] et Léon Jacot (Les soçons podbon) * ''[https://relis-namurwes.be/doc/tabareux/VoyedispenesChant.mp3 Vôye di spènes]'' : cåzaedjes di [[Roger Tabareux]] metous e muzike et tchantés pa [[Xavier Bernier]] * Novelès tchansons da [[Claude Gueuille]] : ** ''[https://www.youtube.com/watch?v=nj1-E0BuegQ Binauje]'' ** ''[https://www.youtube.com/watch?v=lW2nmJjN8yo Maujone]'' ==== Propôzicions di politike linwistike ==== * [https://www.culture.be/index.php?eID=tx_nawsecuredl&u=0&g=0&hash=b878609baa24e4e947977ee9c54c5108be3a0437&file=fileadmin/sites/culture/upload/culture_super_editor/culture_editor/documents/Gouvernance_culturelle/Conseil_LF/CLPL-avis_init11_20260512.pdf Advize {{l°|11}} (12 di may 2026)] do [[Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes]] sol transmetaedje des lingaedjes do payis === Etrevéns a vey avou l' Walonreye === === Etrevéns a vey avou l' Beldjike === === Ôtes etrevéns === * 3 d' djanvî : [[Disdjocaedje di Nicolás Maduro påzès Uyessês|Kidnapigne]] di [[Nicolás Maduro]], li prezidint do [[Venezwela]] pås [[Estats Unis|Amerikins]], a môde d' måle keure d' èn [[estat-vweyou]] å rgård do [[droet eternåcionå]]. * [[Troezinme guere do Gofe|Guere disconte l' Iran]] == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[7 di djanvî]]: [[Nicole Goffart]] eyet [[Jeannine Hansenne]] * [[16 di djanvî]]: [[José Schoovaerts]] * [[29 di djanvî]]: [[Manfred Lejoly]] * [[26 di fevrî]]: [[Guy Fontaine]] * [[5 di may]]: [[Willy Leroy]] * [[9 d' awousse]]: [[Raymond Thomas]] (oteur di tchansons e walon di [[Ster (Francortchamp)|Ster]])<ref>https://www.enaos.be/P1220.aspx?IdPer=eWN1j71ln</ref> * [[15 d' octôbe]]: [[Pierre Roth]] (bouteu pol walon)<ref>https://www.lavenir.net/regions/huy-waremme/2026/10/17/les-copinereyes-orphelines-de-leur-papa-le-waremmien-pierre-roth-grand-defenseur-du-wallon-est-decede-EIRTUNW74ZGLTLCBSOHIYBYPEQ/</ref> * [[Albert Volral]]<ref>''Albert Volral nous a quittés'', [[El Bourdon (gazete)|El Bourdon]] {{l°|789}} (octôbe 2026), p. 18.</ref> === Ôtès djins === * [[14 di måss]]: [[Jürgen Habermas]] == Sourdants == [[Categoreye:Date]] sc5q0waaoh67o8ge8ulvvxi5bzoz256 0 55397 428532 428432 2026-11-07T20:45:16Z Lucyin 16 428532 wikitext text/x-wiki Li '''maladeye Dupwitren'''<ref>do français «Maladie de Dupuytren», avou rsaetchaedje del divancete d' [[apårtinance]].</ref> u '''racrampixhaedje Dupuytren'''<ref>di l' inglès «Dupuytren's contracture».</ref>, c' e-st on rastrindaedje d' on [[nieron]] d' on musse riployeu des [[doet]]s. Al fén, ci doet la ni s' sait pus stinde come les ôtes. == Istwere == Li maladeye a stî discrîte pol prumî côp pa [[Guillaume Dupuytren]] ki l' opera pol prumî côp e [[1831]], et-z eplaidî l' cayet e [[1834]] dins l' [[gazete]] sincieuse inglesse «''The Lancet''». E walon, li mot «racrampixhaedje» est ddja dins l' [[motî Forir]] (1866) po discrire on racourtixhaedje, on rastrindaedje des niers. <blockquote><i>Rakranpihech, s. Raccourcissement, contraction. — Li rakranpihech dè gnair : le raccourcissement, la crispation des nerfs.</i><ref>[[:fr:s:Page:Henri_Forir_-_Dictionnaire_li%C3%A9geois-fran%C3%A7ais,_t._2,_1874.djvu/482|p. 478]].</ref></blockquote> == Avancixhmint == Ele si diswalpêye pitchote a midjote, so puzieurès anêyes. <center><gallery> Racrapotaedje nieron Dupwitren anêye 1 mwin coûtcheye.jpg|kimince, anêye 1 Racrapotaedje nieron Dupwitren anêye 1 mwin dresseye.jpg|item e-st i Maladeye Dupwitren avanceye anêye 4.jpg|anêye 4 Maladeye Dupwitren avanceye.jpg|pareymint Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6.jpg|anêye 6 Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6 fritche.jpg|sifwaitmint </gallery></center> == Senes del maladeye == Ele kimince pa des ptits nucrês djusse dizo l' pea do tancea del mwin. On l' pout atraper a ene u ås deus mwins. Ele ni fwait nén må, u waire, todi. Elle est pus djinnante ki dorleuse, ca on n' sait pus rployî l' doet acsût, çou ki dene toplin d' eguegnes, metant po mete les mantches d' ene tchimijhe u d' on paltot. Eto po mete si mwins dins ene sitroete taxhe, fé a magnî, sicrire, mete des wants, taper al machene u so ene taprece d' éndjole. Les cis ki s' lavnut l' vizaedje tot prindant d' l' aiwe a deus mwins riskêynut di s' tchôké li doet racrampi dins l' ouy. == Localijhaedje == Li maladeye pout acsure : * li [[ptit doet]] * li [[grand doet]] * li [[doet a l' anea]] * pus rålmint les ôtes doets ([[pôce]], [[erî-doet]]) * puzieurs doets a côp * ene u les deus mwins <center><gallery> Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6 fritche.jpg|å ptit doet Morbus dupuytren 1 (fcm).jpg|å doet a l' anea Nouvelle iconographie de la Salpêtrière - Tome 22 - Planche 35.jpg|å grand doet </gallery></center> == Médiaedje == Gn a des «traitmint doûs» (pikeures di [[cortizone]] tot do long do nier). Li pus radicå des médiaedjes, c' est l' operåcion. On rsaetche evoye tote li coide di dzeu l' nieron, disk' å musse riployrece, la k' c' end est l' coviete nieriveuse. <center><gallery> Operåcion Dupwitren bindlaedjes.jpg|bindjaedjes après l' operåcion Racrampixhaedje Dupwitren 6 djoûs après operaedje.jpg|6 djoûs après operaedje Maladeye Dupwitren 10 djoûs après operaedje.jpg|après 10 djoûs Maladeye Dupwitren 24 djoûs après operåcion.jpg|après 24 djoûs </gallery></center> == Sourdants == {{Commonscat|Dupuytren's contracture|li racrampixhaedje Dupwitren}} [[Categoreye:Mwin]] [[Categoreye:Doets]] [[Categoreye:Medcene]] nvlmbcynkbvm7vasrz0my6octzte46c 428535 428532 2026-11-07T22:30:17Z Lucyin 16 /* Médiaedje */ 428535 wikitext text/x-wiki Li '''maladeye Dupwitren'''<ref>do français «Maladie de Dupuytren», avou rsaetchaedje del divancete d' [[apårtinance]].</ref> u '''racrampixhaedje Dupuytren'''<ref>di l' inglès «Dupuytren's contracture».</ref>, c' e-st on rastrindaedje d' on [[nieron]] d' on musse riployeu des [[doet]]s. Al fén, ci doet la ni s' sait pus stinde come les ôtes. == Istwere == Li maladeye a stî discrîte pol prumî côp pa [[Guillaume Dupuytren]] ki l' opera pol prumî côp e [[1831]], et-z eplaidî l' cayet e [[1834]] dins l' [[gazete]] sincieuse inglesse «''The Lancet''». E walon, li mot «racrampixhaedje» est ddja dins l' [[motî Forir]] (1866) po discrire on racourtixhaedje, on rastrindaedje des niers. <blockquote><i>Rakranpihech, s. Raccourcissement, contraction. — Li rakranpihech dè gnair : le raccourcissement, la crispation des nerfs.</i><ref>[[:fr:s:Page:Henri_Forir_-_Dictionnaire_li%C3%A9geois-fran%C3%A7ais,_t._2,_1874.djvu/482|p. 478]].</ref></blockquote> == Avancixhmint == Ele si diswalpêye pitchote a midjote, so puzieurès anêyes. <center><gallery> Racrapotaedje nieron Dupwitren anêye 1 mwin coûtcheye.jpg|kimince, anêye 1 Racrapotaedje nieron Dupwitren anêye 1 mwin dresseye.jpg|item e-st i Maladeye Dupwitren avanceye anêye 4.jpg|anêye 4 Maladeye Dupwitren avanceye.jpg|pareymint Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6.jpg|anêye 6 Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6 fritche.jpg|sifwaitmint </gallery></center> == Senes del maladeye == Ele kimince pa des ptits nucrês djusse dizo l' pea do tancea del mwin. On l' pout atraper a ene u ås deus mwins. Ele ni fwait nén må, u waire, todi. Elle est pus djinnante ki dorleuse, ca on n' sait pus rployî l' doet acsût, çou ki dene toplin d' eguegnes, metant po mete les mantches d' ene tchimijhe u d' on paltot. Eto po mete si mwins dins ene sitroete taxhe, fé a magnî, sicrire, mete des wants, taper al machene u so ene taprece d' éndjole. Les cis ki s' lavnut l' vizaedje tot prindant d' l' aiwe a deus mwins riskêynut di s' tchôké li doet racrampi dins l' ouy. == Localijhaedje == Li maladeye pout acsure : * li [[ptit doet]] * li [[grand doet]] * li [[doet a l' anea]] * pus rålmint les ôtes doets ([[pôce]], [[erî-doet]]) * puzieurs doets a côp * ene u les deus mwins <center><gallery> Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6 fritche.jpg|å ptit doet Morbus dupuytren 1 (fcm).jpg|å doet a l' anea Nouvelle iconographie de la Salpêtrière - Tome 22 - Planche 35.jpg|å grand doet </gallery></center> == Médiaedje == Gn a des «traitmint doûs» (pikeures di [[coladjenåze]] tot do long do nieron). Li pus radicå des médiaedjes, c' est l' operåcion. On edoime li bresse avou des pikeures a l' axhele, ki vont avinde les troes niers do bresse. Asteure, li docteur edoirmeu les voet so ene waitroûle; davance, on les stombixheut electricmint. Dins l' såle d 'operåcion, li cérudjin mete on [[bråyloe (medcene)|bråyloe]] po waroter l' bresse. Come çoula, gn a nol sonk dins les tchamps operreces. Å pus sovint, li pea est drovowe tot cråmignonant. On rsaetche evoye tote les coides tindineuses di dzeu l' nieron, disk' å musse riployrece. Po-z adiercî çoula, li cérudjin a des lunetes d' aprotche so les ouys, po spårgnî les ptits [[nier]]s et les [[ecdûts do sonk]]. S' i manke del pea, on pout leyî ene pitite plaiye inte li doet et l' påme del mwin. Après l' operåcion, li doet acsût e-st ebridlé après ene estale leye-minme plantêye dins on want d' deur plastike fwait esprès pol mwin do pacyin, mins ki lait libe les ôtes doets. On l' wåde avou l' pansmint cwénze djoûs a troes samwinnes. Après çoula, on l' wåde co po del nute, sins pansmint, po troes ôtès samwinnes. <center><gallery> Operåcion Dupwitren bindlaedjes.jpg|bindlaedjes après l' operåcion Racrampixhaedje Dupwitren 6 djoûs après operaedje.jpg|6 djoûs après operaedje Maladeye Dupwitren 10 djoûs après operaedje.jpg|après 10 djoûs Maladeye Dupwitren 24 djoûs après operåcion.jpg|après 24 djoûs </gallery></center> == Sourdants == {{Commonscat|Dupuytren's contracture|li racrampixhaedje Dupwitren}} [[Categoreye:Mwin]] [[Categoreye:Doets]] [[Categoreye:Medcene]] hrd4btqn47oiwufk7zz28mkr86trvht 428536 428535 2026-11-07T22:45:41Z Lucyin 16 /* Avancixhmint */ 428536 wikitext text/x-wiki Li '''maladeye Dupwitren'''<ref>do français «Maladie de Dupuytren», avou rsaetchaedje del divancete d' [[apårtinance]].</ref> u '''racrampixhaedje Dupuytren'''<ref>di l' inglès «Dupuytren's contracture».</ref>, c' e-st on rastrindaedje d' on [[nieron]] d' on musse riployeu des [[doet]]s. Al fén, ci doet la ni s' sait pus stinde come les ôtes. == Istwere == Li maladeye a stî discrîte pol prumî côp pa [[Guillaume Dupuytren]] ki l' opera pol prumî côp e [[1831]], et-z eplaidî l' cayet e [[1834]] dins l' [[gazete]] sincieuse inglesse «''The Lancet''». E walon, li mot «racrampixhaedje» est ddja dins l' [[motî Forir]] (1866) po discrire on racourtixhaedje, on rastrindaedje des niers. <blockquote><i>Rakranpihech, s. Raccourcissement, contraction. — Li rakranpihech dè gnair : le raccourcissement, la crispation des nerfs.</i><ref>[[:fr:s:Page:Henri_Forir_-_Dictionnaire_li%C3%A9geois-fran%C3%A7ais,_t._2,_1874.djvu/482|p. 478]].</ref></blockquote> == Avancixhmint == Ele si diswalpêye pitchote a midjote, so puzieurès anêyes. <center><gallery> Racrapotaedje nieron Dupwitren anêye 1 mwin coûtcheye.jpg|kimince, anêye 1 Racrapotaedje nieron Dupwitren anêye 1 mwin dresseye.jpg|item e-st i Maladeye Dupwitren avanceye anêye 4.jpg|anêye 4 Maladeye Dupwitren avanceye.jpg|pareymint Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6.jpg|anêye 6 Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6 fritche.jpg|sifwaitmint Late_Stage_Dupuytren's_Contracture.webm|dierin ståde, doet cåzu tot rployî </gallery></center> == Senes del maladeye == Ele kimince pa des ptits nucrês djusse dizo l' pea do tancea del mwin. On l' pout atraper a ene u ås deus mwins. Ele ni fwait nén må, u waire, todi. Elle est pus djinnante ki dorleuse, ca on n' sait pus rployî l' doet acsût, çou ki dene toplin d' eguegnes, metant po mete les mantches d' ene tchimijhe u d' on paltot. Eto po mete si mwins dins ene sitroete taxhe, fé a magnî, sicrire, mete des wants, taper al machene u so ene taprece d' éndjole. Les cis ki s' lavnut l' vizaedje tot prindant d' l' aiwe a deus mwins riskêynut di s' tchôké li doet racrampi dins l' ouy. == Localijhaedje == Li maladeye pout acsure : * li [[ptit doet]] * li [[grand doet]] * li [[doet a l' anea]] * pus rålmint les ôtes doets ([[pôce]], [[erî-doet]]) * puzieurs doets a côp * ene u les deus mwins <center><gallery> Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6 fritche.jpg|å ptit doet Morbus dupuytren 1 (fcm).jpg|å doet a l' anea Nouvelle iconographie de la Salpêtrière - Tome 22 - Planche 35.jpg|å grand doet </gallery></center> == Médiaedje == Gn a des «traitmint doûs» (pikeures di [[coladjenåze]] tot do long do nieron). Li pus radicå des médiaedjes, c' est l' operåcion. On edoime li bresse avou des pikeures a l' axhele, ki vont avinde les troes niers do bresse. Asteure, li docteur edoirmeu les voet so ene waitroûle; davance, on les stombixheut electricmint. Dins l' såle d 'operåcion, li cérudjin mete on [[bråyloe (medcene)|bråyloe]] po waroter l' bresse. Come çoula, gn a nol sonk dins les tchamps operreces. Å pus sovint, li pea est drovowe tot cråmignonant. On rsaetche evoye tote les coides tindineuses di dzeu l' nieron, disk' å musse riployrece. Po-z adiercî çoula, li cérudjin a des lunetes d' aprotche so les ouys, po spårgnî les ptits [[nier]]s et les [[ecdûts do sonk]]. S' i manke del pea, on pout leyî ene pitite plaiye inte li doet et l' påme del mwin. Après l' operåcion, li doet acsût e-st ebridlé après ene estale leye-minme plantêye dins on want d' deur plastike fwait esprès pol mwin do pacyin, mins ki lait libe les ôtes doets. On l' wåde avou l' pansmint cwénze djoûs a troes samwinnes. Après çoula, on l' wåde co po del nute, sins pansmint, po troes ôtès samwinnes. <center><gallery> Operåcion Dupwitren bindlaedjes.jpg|bindlaedjes après l' operåcion Racrampixhaedje Dupwitren 6 djoûs après operaedje.jpg|6 djoûs après operaedje Maladeye Dupwitren 10 djoûs après operaedje.jpg|après 10 djoûs Maladeye Dupwitren 24 djoûs après operåcion.jpg|après 24 djoûs </gallery></center> == Sourdants == {{Commonscat|Dupuytren's contracture|li racrampixhaedje Dupwitren}} [[Categoreye:Mwin]] [[Categoreye:Doets]] [[Categoreye:Medcene]] efuzoxdwdgt3qj200h6fm5mgb82578g 428537 428536 2026-11-07T22:47:44Z Lucyin 16 /* Médiaedje */ 428537 wikitext text/x-wiki Li '''maladeye Dupwitren'''<ref>do français «Maladie de Dupuytren», avou rsaetchaedje del divancete d' [[apårtinance]].</ref> u '''racrampixhaedje Dupuytren'''<ref>di l' inglès «Dupuytren's contracture».</ref>, c' e-st on rastrindaedje d' on [[nieron]] d' on musse riployeu des [[doet]]s. Al fén, ci doet la ni s' sait pus stinde come les ôtes. == Istwere == Li maladeye a stî discrîte pol prumî côp pa [[Guillaume Dupuytren]] ki l' opera pol prumî côp e [[1831]], et-z eplaidî l' cayet e [[1834]] dins l' [[gazete]] sincieuse inglesse «''The Lancet''». E walon, li mot «racrampixhaedje» est ddja dins l' [[motî Forir]] (1866) po discrire on racourtixhaedje, on rastrindaedje des niers. <blockquote><i>Rakranpihech, s. Raccourcissement, contraction. — Li rakranpihech dè gnair : le raccourcissement, la crispation des nerfs.</i><ref>[[:fr:s:Page:Henri_Forir_-_Dictionnaire_li%C3%A9geois-fran%C3%A7ais,_t._2,_1874.djvu/482|p. 478]].</ref></blockquote> == Avancixhmint == Ele si diswalpêye pitchote a midjote, so puzieurès anêyes. <center><gallery> Racrapotaedje nieron Dupwitren anêye 1 mwin coûtcheye.jpg|kimince, anêye 1 Racrapotaedje nieron Dupwitren anêye 1 mwin dresseye.jpg|item e-st i Maladeye Dupwitren avanceye anêye 4.jpg|anêye 4 Maladeye Dupwitren avanceye.jpg|pareymint Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6.jpg|anêye 6 Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6 fritche.jpg|sifwaitmint Late_Stage_Dupuytren's_Contracture.webm|dierin ståde, doet cåzu tot rployî </gallery></center> == Senes del maladeye == Ele kimince pa des ptits nucrês djusse dizo l' pea do tancea del mwin. On l' pout atraper a ene u ås deus mwins. Ele ni fwait nén må, u waire, todi. Elle est pus djinnante ki dorleuse, ca on n' sait pus rployî l' doet acsût, çou ki dene toplin d' eguegnes, metant po mete les mantches d' ene tchimijhe u d' on paltot. Eto po mete si mwins dins ene sitroete taxhe, fé a magnî, sicrire, mete des wants, taper al machene u so ene taprece d' éndjole. Les cis ki s' lavnut l' vizaedje tot prindant d' l' aiwe a deus mwins riskêynut di s' tchôké li doet racrampi dins l' ouy. == Localijhaedje == Li maladeye pout acsure : * li [[ptit doet]] * li [[grand doet]] * li [[doet a l' anea]] * pus rålmint les ôtes doets ([[pôce]], [[erî-doet]]) * puzieurs doets a côp * ene u les deus mwins <center><gallery> Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6 fritche.jpg|å ptit doet Morbus dupuytren 1 (fcm).jpg|å doet a l' anea Nouvelle iconographie de la Salpêtrière - Tome 22 - Planche 35.jpg|å grand doet </gallery></center> == Médiaedje == Gn a des «traitmint doûs» (pikeures di [[coladjenåze]] tot do long do nieron). Li pus radicå des médiaedjes, c' est l' operåcion. On edoime li bresse avou des pikeures a l' axhele, ki vont avinde les troes niers do bresse. Asteure, li docteur edoirmeu les voet so ene waitroûle; davance, on les stombixheut electricmint. Dins l' såle d 'operåcion, li cérudjin mete on [[bråyloe (medcene)|bråyloe]] po waroter l' bresse. Come çoula, gn a nol sonk dins les tchamps operreces. Å pus sovint, li pea est drovowe tot cråmignonant. On rsaetche evoye tote les coides tindineuses di dzeu l' nieron, disk' å musse riployrece. Po-z adiercî çoula, li cérudjin a des lunetes d' aprotche so les ouys, po spårgnî les ptits [[nier]]s et les [[ecdûts do sonk]]. S' i manke del pea, on pout leyî ene pitite plaiye inte li doet et l' påme del mwin. Après l' operåcion, li doet acsût e-st ebridlé après ene estale leye-minme plantêye dins on want d' deur plastike fwait esprès pol mwin do pacyin, mins ki lait libe les ôtes doets. On l' wåde avou l' pansmint cwénze djoûs a troes samwinnes. Après çoula, on l' wåde co po del nute, sins pansmint, po troes ôtès samwinnes. <center><gallery> Operåcion Dupwitren bindlaedjes.jpg|bindlaedjes après l' operåcion Racrampixhaedje Dupwitren 6 djoûs après operaedje.jpg|6 djoûs après operaedje, avou plåye la k' mankéve del pea Maladeye Dupwitren 10 djoûs après operaedje.jpg|après 10 djoûs Maladeye Dupwitren 24 djoûs après operåcion.jpg|après 24 djoûs </gallery></center> == Sourdants == {{Commonscat|Dupuytren's contracture|li racrampixhaedje Dupwitren}} [[Categoreye:Mwin]] [[Categoreye:Doets]] [[Categoreye:Medcene]] qof4b0lhu3v7sir42gg1318owo42xv9 428538 428537 2026-11-07T22:48:50Z Lucyin 16 /* Médiaedje */ 428538 wikitext text/x-wiki Li '''maladeye Dupwitren'''<ref>do français «Maladie de Dupuytren», avou rsaetchaedje del divancete d' [[apårtinance]].</ref> u '''racrampixhaedje Dupuytren'''<ref>di l' inglès «Dupuytren's contracture».</ref>, c' e-st on rastrindaedje d' on [[nieron]] d' on musse riployeu des [[doet]]s. Al fén, ci doet la ni s' sait pus stinde come les ôtes. == Istwere == Li maladeye a stî discrîte pol prumî côp pa [[Guillaume Dupuytren]] ki l' opera pol prumî côp e [[1831]], et-z eplaidî l' cayet e [[1834]] dins l' [[gazete]] sincieuse inglesse «''The Lancet''». E walon, li mot «racrampixhaedje» est ddja dins l' [[motî Forir]] (1866) po discrire on racourtixhaedje, on rastrindaedje des niers. <blockquote><i>Rakranpihech, s. Raccourcissement, contraction. — Li rakranpihech dè gnair : le raccourcissement, la crispation des nerfs.</i><ref>[[:fr:s:Page:Henri_Forir_-_Dictionnaire_li%C3%A9geois-fran%C3%A7ais,_t._2,_1874.djvu/482|p. 478]].</ref></blockquote> == Avancixhmint == Ele si diswalpêye pitchote a midjote, so puzieurès anêyes. <center><gallery> Racrapotaedje nieron Dupwitren anêye 1 mwin coûtcheye.jpg|kimince, anêye 1 Racrapotaedje nieron Dupwitren anêye 1 mwin dresseye.jpg|item e-st i Maladeye Dupwitren avanceye anêye 4.jpg|anêye 4 Maladeye Dupwitren avanceye.jpg|pareymint Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6.jpg|anêye 6 Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6 fritche.jpg|sifwaitmint Late_Stage_Dupuytren's_Contracture.webm|dierin ståde, doet cåzu tot rployî </gallery></center> == Senes del maladeye == Ele kimince pa des ptits nucrês djusse dizo l' pea do tancea del mwin. On l' pout atraper a ene u ås deus mwins. Ele ni fwait nén må, u waire, todi. Elle est pus djinnante ki dorleuse, ca on n' sait pus rployî l' doet acsût, çou ki dene toplin d' eguegnes, metant po mete les mantches d' ene tchimijhe u d' on paltot. Eto po mete si mwins dins ene sitroete taxhe, fé a magnî, sicrire, mete des wants, taper al machene u so ene taprece d' éndjole. Les cis ki s' lavnut l' vizaedje tot prindant d' l' aiwe a deus mwins riskêynut di s' tchôké li doet racrampi dins l' ouy. == Localijhaedje == Li maladeye pout acsure : * li [[ptit doet]] * li [[grand doet]] * li [[doet a l' anea]] * pus rålmint les ôtes doets ([[pôce]], [[erî-doet]]) * puzieurs doets a côp * ene u les deus mwins <center><gallery> Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6 fritche.jpg|å ptit doet Morbus dupuytren 1 (fcm).jpg|å doet a l' anea Nouvelle iconographie de la Salpêtrière - Tome 22 - Planche 35.jpg|å grand doet </gallery></center> == Médiaedje == Gn a des «traitmint doûs» (pikeures di [[coladjenåze]] tot do long do nieron). Li pus radicå des médiaedjes, c' est l' operåcion. On edoime li bresse avou des pikeures a l' axhele, ki vont avinde les troes niers do bresse. Asteure, li docteur edoirmeu les voet so ene waitroûle; davance, on les stombixheut electricmint. Dins l' såle d 'operåcion, li cérudjin mete on [[bråyloe (medcene)|bråyloe]] po waroter l' bresse. Come çoula, gn a nol sonk dins les tchamps operreces. Å pus sovint, li pea est drovowe tot cråmignonant. On rsaetche evoye tote les coides tindineuses di dzeu l' nieron, disk' å musse riployrece. Po-z adiercî çoula, li cérudjin a des lunetes d' aprotche so les ouys, po spårgnî les ptits [[nier]]s et les [[ecdûts do sonk]]. S' i manke del pea, on pout leyî ene pitite plaiye inte li doet et l' påme del mwin. Après l' operåcion, li doet acsût e-st ebridlé après ene estale leye-minme plantêye dins on want d' deur plastike fwait esprès pol mwin do pacyin, mins ki lait libe les ôtes doets. On l' wåde avou l' pansmint cwénze djoûs a troes samwinnes. Après çoula, on l' wåde co po del nute, sins pansmint, po troes ôtès samwinnes. <center><gallery> Operåcion Dupwitren bindlaedjes.jpg|bindlaedjes après l' operåcion: l' estale di sotnaedje brike foû do ptit doet Racrampixhaedje Dupwitren 6 djoûs après operaedje.jpg|6 djoûs après operaedje, avou plåye la k' mankéve del pea Maladeye Dupwitren 10 djoûs après operaedje.jpg|après 10 djoûs Maladeye Dupwitren 24 djoûs après operåcion.jpg|après 24 djoûs </gallery></center> == Sourdants == {{Commonscat|Dupuytren's contracture|li racrampixhaedje Dupwitren}} [[Categoreye:Mwin]] [[Categoreye:Doets]] [[Categoreye:Medcene]] 7u9lz5capvbiyk3a9f568zr85duz2v4 428548 428538 2026-11-08T11:23:45Z Lucyin 16 428548 wikitext text/x-wiki Li '''maladeye Dupwitren'''<ref>do français «Maladie de Dupuytren», avou rsaetchaedje del divancete d' [[apårtinance]].</ref> u '''racrampixhaedje Dupuytren'''<ref>di l' inglès «Dupuytren's contracture».</ref> u '''racrampixhaedje doetrece''', c' e-st on rastrindaedje d' on [[nieron]] d' on musse riployeu des [[doet]]s. Al fén, ci doet la ni s' sait pus stinde come les ôtes. == Istwere == Li maladeye a stî discrîte pol prumî côp pa [[Guillaume Dupuytren]] ki l' opera pol prumî côp e [[1831]], et-z eplaidî l' cayet e [[1834]] dins l' [[gazete]] sincieuse inglesse «''The Lancet''». E walon, li mot «racrampixhaedje» est ddja dins l' [[motî Forir]] (1866) po discrire on racourtixhaedje, on rastrindaedje des niers. <blockquote><i>Rakranpihech, s. Raccourcissement, contraction. — Li rakranpihech dè gnair : le raccourcissement, la crispation des nerfs.</i><ref>[[:fr:s:Page:Henri_Forir_-_Dictionnaire_li%C3%A9geois-fran%C3%A7ais,_t._2,_1874.djvu/482|p. 478]].</ref></blockquote> == Avancixhmint == Ele si diswalpêye pitchote a midjote, so puzieurès anêyes. <center><gallery> Racrapotaedje nieron Dupwitren anêye 1 mwin coûtcheye.jpg|kimince, anêye 1 Racrapotaedje nieron Dupwitren anêye 1 mwin dresseye.jpg|item e-st i Maladeye Dupwitren avanceye anêye 4.jpg|anêye 4 Maladeye Dupwitren avanceye.jpg|pareymint Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6.jpg|anêye 6 Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6 fritche.jpg|sifwaitmint Late_Stage_Dupuytren's_Contracture.webm|dierin ståde, doet cåzu tot rployî </gallery></center> == Senes del maladeye == Ele kimince pa des ptits nucrês djusse dizo l' pea do tancea del mwin. On l' pout atraper a ene u ås deus mwins. Ele ni fwait nén må, u waire, todi. Elle est pus djinnante ki dorleuse, ca on n' sait pus rployî l' doet acsût, çou ki dene toplin d' eguegnes, metant po mete les mantches d' ene tchimijhe u d' on paltot. Eto po mete si mwins dins ene sitroete taxhe, fé a magnî, sicrire, mete des wants, taper al machene u so ene taprece d' éndjole. Les cis ki s' lavnut l' vizaedje tot prindant d' l' aiwe a deus mwins riskêynut di s' tchôker li doet racrampi dins l' ouy. Les djouweus d' [[guitåre]] ont des rujhes po grawyî u serer les coides. == Localijhaedje == Li maladeye pout acsure : * li [[ptit doet]]: foirt sovint * li [[grand doet]]: foirt sovint * li [[doet a l' anea]]: nén si sovint * pus rålmint les ôtes doets ([[pôce]], [[erî-doet]]) * puzieurs doets a côp * so ene u les deus mwins <center><gallery> Maladeye Dupwitren foirt rastrindaedje nier anêye 6 fritche.jpg|å ptit doet Morbus dupuytren 1 (fcm).jpg|å doet a l' anea Nouvelle iconographie de la Salpêtrière - Tome 22 - Planche 35.jpg|å grand doet </gallery></center> == Médiaedje == Gn a des «traitmint doûs» (pikeures di [[coladjenåze]] tot do long do nieron). Li pus radicå des médiaedjes, c' est l' operåcion. On edoime li bresse avou des pikeures a l' axhele, ki vont avinde les troes niers do bresse. Asteure, li docteur edoirmeu les voet so ene waitroûle; davance, on les stombixheut electricmint. Dins l' såle d 'operåcion, li cérudjin mete on [[bråyloe (medcene)|bråyloe]] po waroter l' bresse. Come çoula, gn a nol sonk dins les tchamps operreces. Å pus sovint, li pea est drovowe tot cråmignonant. On rsaetche evoye tote les coides tindineuses di dzeu l' nieron, disk' å musse riployrece. Po-z adiercî çoula, li cérudjin a des lunetes d' aprotche so les ouys, po spårgnî les ptits [[nier]]s et les [[ecdûts do sonk]]. S' i manke del pea, on pout leyî ene pitite plaiye inte li doet et l' påme del mwin. Après l' operåcion, li doet acsût e-st ebridlé après ene estale leye-minme plantêye dins on want d' deur plastike fwait esprès pol mwin do pacyin, mins ki lait libe les ôtes doets. On l' wåde avou l' pansmint cwénze djoûs a troes samwinnes. Après çoula, on l' wåde co po del nute, sins pansmint, po troes ôtès samwinnes. <center><gallery> Operåcion Dupwitren bindlaedjes.jpg|bindlaedjes après l' operåcion: l' estale di sotnaedje brike foû do ptit doet Racrampixhaedje Dupwitren 6 djoûs après operaedje.jpg|6 djoûs après operaedje, avou plåye la k' mankéve del pea Maladeye Dupwitren 10 djoûs après operaedje.jpg|après 10 djoûs Maladeye Dupwitren 24 djoûs après operåcion.jpg|après 24 djoûs </gallery></center> == Sourdants == {{Commonscat|Dupuytren's contracture|li racrampixhaedje Dupwitren}} [[Categoreye:Mwin]] [[Categoreye:Doets]] [[Categoreye:Medcene]] t9fcbitqbmwvf6y6oanq1hbr1cpomax 0 55406 428489 2026-11-07T14:39:10Z Lucyin 16 Lucyin a displaecî l’ pådje [[Facteurs, djindåres et li cpagneye (arimés)]] viè [[Facteûrs, Gendârmes èt Cie (arimés)]] 428489 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Facteûrs, Gendârmes èt Cie (arimés)]] ppvhkavw3cp6jk0n3ll69xxyxjo2t8z 0 55407 428491 2026-11-07T14:40:37Z Lucyin 16 Redjiblaedje viè [[Facteûrs, Gendârmes èt Cie (arimés)]] 428491 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Facteûrs, Gendârmes èt Cie (arimés)]] ppvhkavw3cp6jk0n3ll69xxyxjo2t8z 0 55409 428504 2026-11-07T16:21:31Z Lucyin 16 Redjiblaedje viè [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele]] 428504 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele]] h1rzo0qju9rhd8v93a8impp76tcqz5k 0 55410 428527 2026-11-07T20:41:14Z Solwève 8941 Pådje ahivêye avou «Li '''Pris del Veye del Lovire''', c' est on pris di scrijhaedje metou so pî pal [[El Lovire (rebanêye comene)|Veye del Lovire]] avou l' aspalaedje des [[Scrijheus do Cinte]]. Les pwairès anêyes, il est dné a on scrijheu e walon ; l' ôte côp, on l' rimete a on scrijheu e francès. Ça fwait k' on cåze des côps do ''Prix biennal de la Ville de La Louvière'' pol pris d' sicrijhaedje e walon. Ene edicion do pris ricompinse èn ovraedje di [[prôze]] et l'...» 428527 wikitext text/x-wiki Li '''Pris del Veye del Lovire''', c' est on pris di scrijhaedje metou so pî pal [[El Lovire (rebanêye comene)|Veye del Lovire]] avou l' aspalaedje des [[Scrijheus do Cinte]]. Les pwairès anêyes, il est dné a on scrijheu e walon ; l' ôte côp, on l' rimete a on scrijheu e francès. Ça fwait k' on cåze des côps do ''Prix biennal de la Ville de La Louvière'' pol pris d' sicrijhaedje e walon. Ene edicion do pris ricompinse èn ovraedje di [[prôze]] et l' côp d' après, c' est des [[arimé]]s. == Djivêye des wangnants == * 2014 : ** Prumî pris : [[Jean-Marie Kajdanski]] ** Deujhinme pris : [[Christian Thonet]] (po ''[[El bos d' l' Esperance (arimés)|èl bos d' l'Èspèrance]]) * 2024 (rimetou e 2025)<ref>[https://le-carnet-et-les-instants.net/2026/01/04/prix-litteraires-le-recapitulatif-2025/ ''« Prix littéraires : le 1er semestre 2025 »''] sol waibe-blok do [[Li Cayé et les Courts Tins|Cayé et les Courts Tins]], 6 di djulete 2025.</ref> : ** Prumî pris : [[Baptiste Frankinet]] (pol novele ''Li mohone dè vî så'') ** Deujhinme pris : [[Michelle Fourez]] (pol ramexhnêye ''Deux petrix, eune agache, eune pâture'') * 2026 : ** Prumî pris : [[Dany Henkinet]] (po ''Rimês po mès pitits-èfants'') ** Deujhinme pris : [[Julien Noël]] (po ''Sinmiadjes'') == Sourdants == [[Categoreye:pris et bates e lingaedje walon]] sfnjdzs0s1zljk0xv08frceh7b6efde 428554 428527 2026-11-08T11:33:18Z Solwève 8941 /* Djivêye des wangnants */ 428554 wikitext text/x-wiki Li '''Pris del Veye del Lovire''', c' est on pris di scrijhaedje metou so pî pal [[El Lovire (rebanêye comene)|Veye del Lovire]] avou l' aspalaedje des [[Scrijheus do Cinte]]. Les pwairès anêyes, il est dné a on scrijheu e walon ; l' ôte côp, on l' rimete a on scrijheu e francès. Ça fwait k' on cåze des côps do ''Prix biennal de la Ville de La Louvière'' pol pris d' sicrijhaedje e walon. Ene edicion do pris ricompinse èn ovraedje di [[prôze]] et l' côp d' après, c' est des [[arimé]]s. == Djivêye des wangnants == * 2014 : ** Prumî pris : [[Jean-Marie Kajdanski]] (po ''Pin gris'') ** Deujhinme pris : [[Christian Thonet]] (po ''[[El bos d' l' Esperance (arimés)|èl bos d' l'Èspèrance]]) * 2018 : [[Jean-Marie Kajdanski]] (po ''Vint à l’aveûglète'') * 2022 : [[Jean-Marie Kajdanski]] * 2024 (rimetou e 2025)<ref>[https://le-carnet-et-les-instants.net/2026/01/04/prix-litteraires-le-recapitulatif-2025/ ''« Prix littéraires : le 1er semestre 2025 »''] sol waibe-blok do [[Li Cayé et les Courts Tins|Cayé et les Courts Tins]], 6 di djulete 2025.</ref> : ** Prumî pris : [[Baptiste Frankinet]] (pol novele ''Li mohone dè vî så'') ** Deujhinme pris : [[Michelle Fourez]] (pol ramexhnêye ''Deux petrix, eune agache, eune pâture'') * 2026 : ** Prumî pris : [[Dany Henkinet]] (po ''Rimês po mès pitits-èfants'') ** Deujhinme pris : [[Julien Noël]] (po ''Sinmiadjes'') == Sourdants == [[Categoreye:pris et bates e lingaedje walon]] f2ujf5gy6k1wm77vsin3w2qs6jk4iw1 0 55411 428545 2026-11-08T11:17:05Z Lucyin 16 Pådje ahivêye avou «{{Wiccionaire}} Li '''ptit doet''', c' est l' [[doet]] del [[mwin]] k' est l' pus grand. Il est metou å mitan des ôtes. <center> {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align:center; float:center; clear:center; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #AAAAAA; border-right-width: 1px; border-bottom-width: 1px; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |- ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[pôce]]'' ! bgcolor="#FFFFE0" | ''erî-doe...» 428545 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Li '''ptit doet''', c' est l' [[doet]] del [[mwin]] k' est l' pus grand. Il est metou å mitan des ôtes. <center> {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align:center; float:center; clear:center; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #AAAAAA; border-right-width: 1px; border-bottom-width: 1px; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |- ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[pôce]]'' ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[erî-doet]] / [[ondî]]'' ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[grand doet]]'' ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[doet a l' anea]]'' ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[pitit doet]]'' |} </center> == Ås biesses == Dins les [[biesses ås cwate pates]], c' est l' seu doet ki dmeure ås [[tchvalidîs]] (''[[Perissodactyla]]''). Å [[roemiant]]s et [[pourcelidîs]] (''[[Artiodactyla]]''), c' est onk des deus doets avou les [[onglea]]s, li ci metou divintrinnmint. {{?}} == Dins les contenes doetreces == Dins bråmint des modêyes des contene doetreces, on l' lome «Grande Dame». Did la li no do doet a l' anea dins ene modêye : «Daminet», li ptit valet del dame. == Dins l' lingaedje walon == N a-st ene ratourneure «t' årès do grand doet», k' on sieve po mancî èn efant ki vout fé ene biestreye. [[Categoreye:Antomeye]] [[Categoreye:Mwin]] [[Categoreye:Doets]] jilxl4ax9dz1b475n5xds1t8js1xjlf 428546 428545 2026-11-08T11:18:49Z Lucyin 16 428546 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Li '''ptit doet''', c' est l' [[doet]] del [[mwin]] k' est l' pus grand. Il est metou å mitan des ôtes. <center> {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align:center; float:center; clear:center; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #AAAAAA; border-right-width: 1px; border-bottom-width: 1px; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |- ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[pôce]]'' ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[erî-doet]] / [[ondî]]'' ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[grand doet]]'' ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[doet a l' anea]]'' ! bgcolor="#FFFFE0" | ''[[pitit doet]]'' |} </center> == Maladeyes == Pout esse acsût do [[racrampixhaedje doetrece]]. == Ås biesses == Dins les [[biesses ås cwate pates]], c' est l' seu doet ki dmeure ås [[tchvalidîs]] (''[[Perissodactyla]]''). Å [[roemiant]]s et [[pourcelidîs]] (''[[Artiodactyla]]''), c' est onk des deus doets avou les [[onglea]]s, li ci metou divintrinnmint. {{?}} == Dins les contenes doetreces == Dins bråmint des modêyes des contene doetreces, on l' lome «Grande Dame». Did la li no do doet a l' anea dins ene modêye : «Daminet», li ptit valet del dame. == Dins l' lingaedje walon == N a-st ene ratourneure «t' årès do grand doet», k' on sieve po mancî èn efant ki vout fé ene biestreye. [[Categoreye:Antomeye]] [[Categoreye:Mwin]] [[Categoreye:Doets]] rbe58p2klfe4tv2g7ddzucqwsl3ayhs 0 55412 428547 2026-11-08T11:19:12Z Lucyin 16 Redjiblaedje viè [[Maladeye Dupwitren]] 428547 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Maladeye Dupwitren]] dpxpa8zv8elnczwyy394yx0bmhj3f2v 14 55413 428549 2026-11-08T11:24:47Z Lucyin 16 Pådje ahivêye avou «[[Categoreye:Antomeye]]» 428549 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Antomeye]] lyilt99dwwv3z4ipxxr307idxo1wnn0 0 55414 428551 2026-11-08T11:26:26Z Lucyin 16 Redjiblaedje viè [[Maladeye Dupwitren]] 428551 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Maladeye Dupwitren]] dpxpa8zv8elnczwyy394yx0bmhj3f2v 0 55415 428553 2026-11-08T11:28:17Z Lucyin 16 Redjiblaedje viè [[Pôce]] 428553 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Pôce]] bxkge9yrnw1f2yg8k5f1wb67f6pm7ch