Орсин Ниицән

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="xal">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>xalwiki</dbname>
    <base>https://xal.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%85</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Аһар</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Көдлхнә</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Меткән</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Демнч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Демнчна туск меткән</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia туск меткән</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Боомг</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Боомгин туск меткән</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki туск меткән</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Кевләр</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Зуран туск меткән</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Цәәлһлһн</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Цәәлһлһин туск меткән</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Әәшл</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Әәшлин туск меткән</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Орсин Ниицән</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7</id>
    <revision>
      <id>93663</id>
      <parentid>93294</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таёжный лес</username>
        <id>9878</id>
      </contributor>
      <comment>вандализм</comment>
      <origin>93663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38499" sha1="in9ejco8i9zat6qatyog00achk1eujt" xml:space="preserve">&lt;table align=right&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
{{Орн
 |Хальмг нерәдлһн=Орсин Орн Нутуг
 |Түрүнь авгтнь нерәдлһн= Российская Федерация
 |Сүлд=Coat of Arms of the Russian Federation.svg
 |Туг=Flag of Russia.svg
 |Картд=Russian Federation (orthographic projection) - only Crimea disputed.svg‎
&lt;!-- |Ахр товчта үг=--&gt;
 |Частрин нерәдлһн=Государственный гимн России |Аудио=Patrioticheskaya Pesnya.ogg
&lt;!-- |Аудио=--&gt;
 |Орн-нутгин тогтац=[[Президент России]] &lt;ref&gt;Орсин Орн Нутугин йосна тускар энд умштн [[Орн Нутугин йосн]]&lt;/ref&gt;
 |Келн=[[Орсин келн]]
 |Эклцн Җил =  [[862 җил]] &lt;ref&gt;Эн хуучин бичикт бичисын [[варягуд]] дуудласан җилд Орсин Орн Нутуг эклж билә. Ода бəәдг йосын дəкəд  [[РСФСР]] гидиг нерн эклицан цаг 1917ч җил [[7 ноября]]. 1991 җилд Бар Сарин 25ч [[Российская Федерация]] гидиг нерен эклв.&lt;/ref&gt;
 |Хотл-балһсн=[[Москва]]
 |Икәр балһсн=[[Москва]],  &lt;br /&gt;[[Санкт-Петербург]],  &lt;br /&gt; [[Новосибирск]],  &lt;br /&gt;[[Екатеринбург]],  &lt;br /&gt;[[Нижний Новгород]] 
 |Һардачнрин үүл=[[Орсин Орн Нутгин Президент|Президент]] &lt;br /&gt;[[Орсин Орн Нутгин Залврин Залач|Залач]]
 |Һардачнр=[[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] &lt;br /&gt;[[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]
 |Девскр һазр=17 075 400 
 |Усна процент            = 13 %
 |Бәәдг әмтн= 141 887 438 ([[2009]])
 |Валют= [[Орсин рубль]] (RUB, RUR)
 |Домен                   = [[.ru]] 
 |Телефона код            = 7
 |Цагин бүс               = +2…+12&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Орсин Орн Нутугт [[декретн цаг|декретн]] гидг цаг тоолҗана&lt;/ref&gt; 
 |Темдег                   = &lt;references/&gt;
}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;!-- &lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{портал|Орсин Орн Нутуг}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; --&gt;
&lt;/table&gt;


'''Орсин Ниицән''' орсар [[:ru:Российская Федерация]] ''ресми'' [[:ru:Россия]] гидиг Европа болын Азия болдыг орн нутуг.

== Түүх ==
Оросын Холбооны Улусын түүх нь Зүүн Славуудаар анх эхэлжээ. [[Слав]]ууд нь МЭӨ 3-8-р зууны дундуур [[Европ]]т тодорче эхэлсэн байна. 9-р зуунд зүүн Славчуудын анхны улс болох [[Киевийн Русь]] байгуулагджээ. Энэ улс нь [[Викинг]]үүд болон тэдгээрийн үр удмуудаар удирдуулж байсан бөгөөд 988 онд [[Византын эзэнт гүрэн|Византын эзэнт гүрнээс]] [[Христын шашин|Христын шашныг]] өвлүүлэн авсан. Энэ явдал нь дараагийн мянган жилийн турш Оросын соёл урлагийг тодорхойлсон Византийн болон Славын соёл урлагийн нэгтгэлийг эхлүүлжээ. Улмаар Киевийн Русь нь задарче газар нутаг нь Оросын маш олон жижиг хэмжээний феодалын улусуудад хуваагджээ. Киевийн Русийн залгамжлагч улсуудаас хамгийн хүчирхэг нь [[Москва]] байсан бөгөөд энэ нь Оросын нэгдэл, [[Алтан Орд]]ын эсрэг тусгаарлах хөдөлгөөнд голлох байр суурийг эзэлж байв. Москва нь аажмаар орчмынхоо Орос улсуудыг нэгтгэсэн бөгөөд Киевийн Русийн [[соёл урлаг]], [[улс төр]]ийн өвийг захирах болжээ. 18-р зуун гэхэд энэ улс нь байлдан дагуулалт, нийлүүлэлт, судалгаа зэргээр хүрээгээ тэлж, [[Польш]]оос [[Номхон Далай]] хүртэл үргэлжилсэн [[Оросын эзэнт гүрэн]] болсон байв.

Орос нь Оросын эзэнт гүрний цагаас дэлхийн хүчин, нөлөө ихтэй орон болсон бөгөөд хожим нь дэлхийн анхны, хамгийн том [[социализм|социалист]] орон, &quot;суперхүчин&quot; болох [[ЗХУ]]-н хамгийн том, хамгийн чухал хэсэг болжээ. Энэ нь урлаг, шинжлэх ухааны бүхий л салбарт амжилт үзүүлсэн. 1991 онд ЗХУ задарснаар Оросын Холбооны Улс байгуулагдсан бөгөөд энэ нь ЗХУ-н залгамжлагч хэмээн тооцогддог.

== Улс төр ==
ОХУ-ын үндсэн хууль йосоор, төр нь [[холбооны улс|холбооны]] байгууламжт, хагас ерөнхийлөгчийн [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах]] засаглалт, [[ардчилал|ардчилсан]] деглемт улс юм. Улсын тергүүн нь [[ерөнхийлөгч]], засгийн газрын тергүүн нь [[ерөнхий сайд]]. Төр нь [[төлөөллийн ардчилсан]], [[олон намын тогтолцоо]]той ба эрх медел нь 3 доорх гурван бүтцед салбарлана.
* [[Хууль тогтоох байгуулал|Хууль тогтоох]]: Хойор танхимт парламент болох [[ОХУ-ын Холбооны Хурал|Холбооны Хурал]].
: Деэд танхим болох [[Холбооны Зөвлөл]]: Харьяат анги бүрээс 2 төлөөлөгчийн эрхтей, нийт 166 гишүүнтей. Холбооны хууль, дайн зарлах, олон улсын гэрээг батламжлах, ерөнхийлөгчид итгел үзүүлех эсех шийдверледег.
: Доод танхим болох [[Улсын Дум]]: Хувь тенцүүлсен (''Пропорционал'') саналын аргачлалт сонгуулаар сонгогдох 450 суудалтай хууль тогтоох байгууллага.

* [[Гүйцэтгэх байгуулал|Гүйцэтгэх]]: Ерөнхийлөгч давамгай эрхтей. 1991 онд сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч нь [[Борис Ельцин]], 2000 оноос [[Владимир Путин]], 2008 оноос [[Дмитрий Медведев]], 2012 оноос дахин Владимир Путин юм. ОХУ-ын Засгийн газар нь төрийн гүйцэтгэх деэд байгууллага. Засгийн газар нь дарга, тергүүн дэд дарга, дэд дарга, холбооны сайд нараас бүрелдене. Засгийн газрын даргыг Ерөнхийлөгч Төрийн думтай зөвлөлдөж томилно. Ерөнхийлөгч үүргеэ биелүүлж чадахгүй болсон нөхцөлд Засгийн газрын дарга Ерөнхийлөгчийн үүргийг гүйцетгене. Херев Засгийн газрын даргад нер девшсен хүнийг Төрийн дум гурван удаа буцаавал Ерөнхийлөгч Засгийн газрыг томилж, Төрийн думыг тарааж, шинеэр сонгууль явуулна.

* [[Шүүх байгуулал|Шүүх]]: Ерөнхийлөгчийн саналаар Үндсэн хуулийн цэц, Дээд шүүх, Хөндлөнгийн шүүхийн бүрэлдэхүүнийг Холбооны Зөвлөл баталдаг.

=== Засаг захиргааны хуваарь ===
==== Холбооны харъяат анги ====
ОХУ нь 83 холбооны харъяат ангиас (''субъект'') велаят бүрдэнэ. Эдгээр харъяат ангиуд нь Холбооны Хуралд адилхан тус бүр 2 төлөөллийн эрхтэй. Хэдий тийм ч, өөртөө засаглах эрхээр харилцан адилгүй доорх нэгжүүдэд хамаарна.
* 46 [[ОХУ-ын муж|муж]]: Жирийн харъяат анги. Захирагчтай, орон нутгийн сонгуульт хууль тогтоох хуралтай.
* 21 [[ОХУ-ын бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах улс]]: Өөртөө засах эрхтэй цөөнх үндэстэн, ард түмний өлгий нутаг. Тус бүрдээ үндсэн хууль, ерөнхийлөгч, парламенттай. Орос хэлний хамтаар төрөлх хэл нь албан ёсны хэл болно, гэвч ОХУ даяар болон олон улсын харилцаанд зөвхөн Орос хэл хэрэглэнэ. 
* 9 [[ОХУ-ын хязгаар|хязгаар]]: Үнэндээ мужтай адил Оросууд голчлон амьдардаг нутаг. Гагцхүү алс, чинад, захын нутаг бөгөөд хүн ам багатай, түүхэндээ зах хязгаар хэмээгдсээр ирсэн.
* 4 өөртөө засах тойрог: Муж, хязгаарын мэдэл дэх цөөнх ард түмний өлгий. 1990 оноос байр суурь өндийсөн боловч Чукоткийнхаас бусад нь үнэндээ муж, эсвэл хязгаарт захирагддаг.
* 1 өөртөө засах муж: Түүхэндээ, өөртөө засах муж байсан, дараа нь хязгаарт захирагдсан. 1990 онд Еврейн өөртөө засах мужаас бусад нь бүгд найрамдах улс болсон.
* 2 холбооны хот: Зангилаа хоёр том хот [[Москва]], [[Санкт-Петербург]].
[[File:Russian-regions.png|thumb|centre|600px|ОХУ-ын холбооны харъяат ангиуд]]

==== Холбооны тойрог ====
Мөн харъяат ангиуд нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн томилох элч төлөөлөгчид удирдагдах 8 [[ОХУ-ын холбооны тойрог]]т ангилагддаг. Холбооны тойрог нь холбооны хуулийг улс даяар мөрдүүлэхэд анхаардаг.

== Ниицәнә тогтац ==

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#ddd;&quot;
! №
! Ниицәнә махбуд
! Туг
! Сүлд
! Зә &lt;br /&gt;(км²)
! Бәәдг әмтн &lt;br /&gt;[[2002]] җилин [[Хулһн сарин 9]]
! Төв
|-style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;10&quot; | '''Республики'''
|-
| 01 || [[Адъгудин таңһч|Адыги]] || [[Боомг:Flag of Adygea.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Adygea.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 7.600 || align=&quot;right&quot; | 447.000 || [[Майкоп балһсн]]  
|-
| 02 || [[Алтай таңһч|Алтай]] || [[Боомг:Flag of Altai Republic.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Altai Republic.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 92.600 || align=&quot;right&quot; | 203.000 || [[Горно-Алтайск балһсн]] 
|-
| 03 || [[Иштгудин таңһч|Башкортостан]] || [[Боомг:Flag of Bashkortostan.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 143.600 || align=&quot;right&quot; | 4.103.000 || [[Уфа балһсн]]  
|-
| 04 || [[Бурядин таңһч|Буряд]] || [[Боомг:Flag of Buryatia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Buryatiya.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 351.300 || align=&quot;right&quot; | 981.000 || [[Улан Үд балһсн]]  
|-
| 05 || [[Дагъсин таңһч|Дагестан]] || [[Боомг:Flag of Dagestan.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Dagestan.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 50.300 || align=&quot;right&quot; | 2.584.000 || [[Махачкала балһсн]] 
|-
| 06 || [[Иңһушин таңһч|Ингушети]] || [[Боомг:Flag of Ingushetia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Ingushetia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 4.000 || align=&quot;right&quot; | 469.000 || [[Магас балһсн]] 
|-
| 07 || [[Кавардин болн Балкармудин таңһч|Кабардин Балкар]] || [[Боомг:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Kabardino-Balkaria.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 12.500 || align=&quot;right&quot; | 901.000 || [[Нальчик балһсн]]  
|-
| 08 || [[Хальмг Таңһч|Хальмгуд]] || [[Боомг:Flag of Kalmykia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Kalmykia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 76.100 || align=&quot;right&quot; | 278.733 || [[Элст балһсн|Элст]]  
|-
| 09 || [[Кәрәчәс Шеркс таңһч|Карачай-Черкесск]] || [[Боомг:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 14.100 || align=&quot;right&quot; | 440.000 || [[Черкесск балһсн]]  
|-
| 10 || [[Карелуд таңһч|Карелия]] || [[Боомг:Flag of Karelia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 172.400 || align=&quot;right&quot; | 717.000 || [[Петрозаводск балһсн]]  
|-
| 11 || [[Комигуд таңһч|Коми]] || [[Боомг:Flag of Komi.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of the Komi Republic.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 415.900 || align=&quot;right&quot; | 1.019.000 || [[Сыктывкар балһсн]]  
|-
| 12 || [[Чермс таңһч|Мариц Эл]] || [[Боомг:Flag of Mari El.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Mari El.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 23.200 || align=&quot;right&quot; | 728.000 || [[Йошкар-Ола балһсн]]  
|-
| 13 || [[Мордин таңһч|Мордови]] || [[Боомг:Flag of Mordovia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Mordovia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 26.200 || align=&quot;right&quot; | 889.000 || [[Саранск балһсн]]  
|-
| 14 || [[Якудин таңһч|Якут]] || [[Боомг:Flag of Sakha.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Sakha (Yakutia).svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 3.103.000 || align=&quot;right&quot; | 948.000 || [[Якутск балһсн]] 
|-
| 15 || [[Оседин таңһч|Осети]] || [[Боомг:Flag of North Ossetia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Wapen Ossetien.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 8.000 || align=&quot;right&quot; | 710.000 || [[Владикавказ балһсн]] 
|-
| 16 || [[Маңһудин таңһч|Татарстан]] || [[Боомг:Flag of Tatarstan.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Tatarstan.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 68.000 || align=&quot;right&quot; | 3.780.000 || [[Казань балһсн]] 
|-
| 17 || [[Сойд таңһч|Тува]] || [[Боомг:Flag of Tuva.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Tuva.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 170.500 || align=&quot;right&quot; | 306.000 || [[Кызыл балһсн]] 
|-
| 18 || [[Удмурдин таңһч|Удмурд]] || [[Боомг:Flag of Udmurtia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Udmurtia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 42.100 || align=&quot;right&quot; | 1.571.000 || [[Ижевск балһсн]] 
|-
| 19 || [[Хагасин таңһч|Хакас]] || [[Боомг:Flag of Khakassia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Khakassia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 61.900 || align=&quot;right&quot; | 546.000 || [[Абакан балһсн]] 
|-
| 20 || [[Чеченмудин таңһч|Чеченмуд]] || [[Боомг:Flag of Chechen Republic since 2004.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Chechnya.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 15.300 || align=&quot;right&quot; | 1.100.000 || [[Грозный балһсн]] 
|-
| 21 || [[Чәвәш таңһч|Чуваш]] || [[Боомг:Flag of Chuvashia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Chuvashia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 18.300 || align=&quot;right&quot; | 1.314.000 || [[Чебоксары балһсн]] 
|-style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;10&quot; | '''Края'''
|-
| 22 || [[Алтагин зах улс|Алтай]] || [[Боомг:Flag of Altai Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Altai Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 169.100 || align=&quot;right&quot; | 2.607.000 || [[Барнаул балһсн]] 
|-
| 23 || [[Бәәгл Теңгсин зах улс|Байкал Теңгсин]] || [[Боомг:Flag_of_Zabaykalsky_Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 431.500 || align=&quot;right&quot; | 1.156.000 || [[Чита балһсн]] 
|-
| 24 || [[Камчатин зах улс|Камчат]] || [[Боомг:Flag of Kamchatka Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Kamchatka Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 472.300 || align=&quot;right&quot; | 359.000 || [[Петропавловск-Камчатский балһсн]] 
|-
| 25 || [[Краснодарин зах улс|Краснодар]] || [[Боомг:Flag of Krasnodar Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Krasnodar Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 76.000 || align=&quot;right&quot; | 5.124.000 || [[Краснодар балһсн]] 
|-
| 26 || [[Красноярин зах улс|Красноярск]] || [[Боомг:Flag of Krasnoyarsk Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 2.339.700 || align=&quot;right&quot; | 2.966.000 || [[Красноярск балһсн]] 
|-
| 27 || [[Пермин зах улс|Пермь]] || [[Боомг:Flag of Perm Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Perm.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 160.600 || align=&quot;right&quot; | 2.824.000 || [[Пермь балһсн]] 
|-
| 28 || [[Теңгс Өөрин зах улс|Приморье]] || [[Боомг:Flag of Primorsky Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Primorsky Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 165.900 || align=&quot;right&quot; | 2.068.000 || [[Владивосток балһсн]] 
|-
| 29 || [[Ставрополин зах улс|Ставрополь]] || [[Боомг:Flag of Stavropol Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Stavropol Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 66.500 || align=&quot;right&quot; | 2.731.000 || [[Ставрополь балһсн]] 
|-
| 30 || [[Хабаровин зах улс|Хабаровск]] || [[Боомг:Flag of Khabarovsk Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Khabarovsk Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 788.600 || align=&quot;right&quot; | 1.435.000 || [[Хабаровск балһсн]] 
|-style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;10&quot; | '''[[Области Российской Федерации|Области]]'''
|-
| 31 || [[Амрин төгәлң|Амур]] || [[Боомг:Flag of Amur Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Amur Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 363.700 || align=&quot;right&quot; | 903.000 || [[Благовещенск балһсн]] 
|-
| 32 || [[Арханҗилин заг|Архангельск]] &lt;ref name=&quot;arh&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; В состав [[Архангельская область|Архангельской области]] входит [[Ненецкий автономный округ]].&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; || [[Боомг:Flag of Arkhangelsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Arkhangelsk oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 587.400 || align=&quot;right&quot; | 1.336.000 || [[Архангельск балһсн]] 
|-
| 33 || [[Астрахань төгәлң|Астрахань]] || [[Боомг:Flag of Astrakhan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Astrakhan Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 44.100 || align=&quot;right&quot; | 1.007.000 || [[Астрахань балһсн]] 
|-
| 34 || [[Белгорода төгәлң|Белгород]] || [[Боомг:Flag of Belgorod Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms Belgorod Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 27.100 || align=&quot;right&quot; | 1.512.000 || [[Белгород балһсн]] 
|-
| 35 || [[Бряна төгәлң|Брянск]] || [[Боомг:Flag of Bryansk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Bryansk Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 34.900 || align=&quot;right&quot; | 1.379.000 || [[Брянск балһсн]] 
|-
| 36 || [[Владимира төгәлң|Владимир]] || [[Боомг:Flag of Vladimirskaya Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Vladimiri Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 29.000 || align=&quot;right&quot; | 1.525.000 || [[Владимир балһсн]] 
|-
| 37 || [[Волгоград төгәлң|Волгоград]] || [[Боомг:Flag of Volgograd Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Volgograd oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 113.900 || align=&quot;right&quot; | 2.703.000 || [[Волгоград балһсн]] 
|-
| 38 || [[Вологода төгәлң|Вологда]] || [[Боомг:Flag of Vologda oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Vologda oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 145.700 || align=&quot;right&quot; | 1.270.000 || [[Вологда балһсн]] 
|-
| 39 || [[Воронежа төгәлң|Воронеж]] || [[Боомг:Flag of Voronezh Oblast.svg|45x45px]] || [[Боомг:Coat of arms of Voronezh Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 52.400 || align=&quot;right&quot; | 2.379.000 || [[Воронеж балһсн]] 
|-
| 40 || [[Иванова төгәлң|Иваново]] || [[Боомг:Flag of Ivanovo Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Ivanovo Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 21.800 || align=&quot;right&quot; | 1.149.000 || [[Иваново балһсн]] 
|-
| 41 || [[Иркуда төгәлң|Иркутск]] || [[Боомг:Flag of Irkutsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 767.900 || align=&quot;right&quot; | 2.582.000 || [[Иркутск балһсн]] 
|-
| 42 || [[Калинингара төгәлң|Калининград]] || [[Боомг:Flag of Kaliningrad Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Kaliningrad Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 15.100 || align=&quot;right&quot; | 943.000 || [[Калининград балһсн]] 
|-
| 43 || [[Калуга төгәлң|Калуга]] || [[Боомг:Flag of Kaluga Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Kaluga Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 29.900 || align=&quot;right&quot; | 1.041.000 || [[Калуга балһсн]] 
|-
| 44 || [[Кемерова төгәлң|Кемерово]] || [[Боомг:Flag of Kemerovo oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Kemerovo Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 95.500 || align=&quot;right&quot; | 2.900.000 || [[Кемерово балһсн]] 
|-
| 45 || [[Кирова төгәлң|Киров]] || [[Боомг:Flag of Kirov Region.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Kirov Region.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 120.800 || align=&quot;right&quot; | 1.504.000 || [[Киров (Кировская область)|Киров балһсн]] 
|-
| 46 || [[Косторма төгәлң|Кострома]] || [[Боомг:Flag of Kostroma Oblast (2000-06).svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Kostroma Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 60.100 || align=&quot;right&quot; | 738.000 || [[Кострома балһсн]] 
|-
| 47 || [[Хүрһна төгәлң|Курган]] || [[Боомг:Flag of Kurgan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Kurgan Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 71.000 || align=&quot;right&quot; | 1.020.000 || [[Курган балһсн]] 
|-
| 48 || [[Курска төгәлң|Курск]] || [[Боомг:Flag of Kursk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Kursk oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 29.800 || align=&quot;right&quot; | 1.236.000 || [[Курск балһсн]] 
|-
| 49 || [[Ленинә төгәлң|Ленинград]] || [[Боомг:Flag of Leningrad Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Leningrad Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 84.000 || align=&quot;right&quot; | 1.671.000 || [[Санкт-Петербург балһсн]] 
|-
| 50 || [[Липецка төгәлң|Липецк]] || [[Боомг:Flag of Lipetsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Lipetsk oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 24.100 || align=&quot;right&quot; | 1.213.000 || [[Липецк балһсн]] 
|-
| 51 || [[Магадана төгәлң|Магадан]] || [[Боомг:Flag of Magadan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Magadan oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 461.400 || align=&quot;right&quot; | 183.000 || [[Магадан балһсн]] 
|-
| 52 || [[Москова төгәлң|Москва]] || [[Боомг:Flag of Moscow oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Moscow oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 46.000 || align=&quot;right&quot; | 6.627.000 || [[Москва балһсн]] 
|-
| 53 || [[Мурмана төгәлң|Мурманск]] || [[Боомг:Flag of Murmansk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Герб Мурманской области.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 144.900 || align=&quot;right&quot; | 893.000 || [[Мурманск балһсн]] 
|-
| 54 || [[Нижегорода төгәлң|Нижний Новгород]] || [[Боомг:Flag of Nizhny Novgorod Region.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Nizhny Novgorod Region.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 76.900 || align=&quot;right&quot; | 3.524.000 || [[Нижний Новгород балһсн]] 
|-
| 55 || [[Новгорода төгәлң|Новгород]] || [[Боомг:Flag of Novgorod Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Novgorod Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 55.300 || align=&quot;right&quot; | 695.000 || [[Великий Новгород балһсн]] 
|-
| 56 ||  [[Новосибирск төгәлң|Новосибирск]] || [[Боомг:Flag of Novosibirsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Novosibirsk oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 178.200 || align=&quot;right&quot; | 2.692.000 || [[Новосибирск балһсн]] 
|-
| 57 || [[Омин төгәлң|Омск]] || [[Боомг:Flag of Omsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Omsk Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 139.700 || align=&quot;right&quot; | 2.079.000 || [[Омск балһсн]] 
|-
| 58 || [[Оренбурһа төгәлң|Оренбург]] || [[Боомг:Flag of Orenburg Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Orenburg Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 124.000 || align=&quot;right&quot; | 2.178.000 || [[Оренбург балһсн]] 
|-
| 59 || [[Орлова төгәлң|Орлов]] || [[Боомг:Flag of Oryol Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Oryol Oblast (small).svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 24.700 || align=&quot;right&quot; | 861.000 || [[Орёл балһсн]] 
|-
| 60 || [[Пенса төгәлң|Пенза]] || [[Боомг:Flag of Penza Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Penza Oblast (large).svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 43.200 || align=&quot;right&quot; | 1.453.000 || [[Пенза балһсн]] 
|-
| 61 || [[Пскова төгәлң|Псков]] || [[Боомг:Flag of Pskov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Pskov Oblast (2018).svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 55.300 || align=&quot;right&quot; | 761.000 || [[Псков балһсн]] 
|-
| 62 || [[Ростова төгәлң|Ростов]] || [[Боомг:Flag of Rostov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Rostov Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 100.800 || align=&quot;right&quot; | 4.407.000 || [[Ростов-на-Дону балһсн]] 
|-
| 63 || [[Рязана төгәлң|Рязань]] || [[Боомг:Flag of Ryazan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Ryazan Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 39.600 || align=&quot;right&quot; | 1.228.000 || [[Рязань балһсн]] 
|-
| 64 || [[Самара төгәлң|Самара]] || [[Боомг:Flag of Samara Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Samara Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 53.600 || align=&quot;right&quot; | 3.240.000 || [[Самара балһсн]] 
|-
| 65 || [[Саратова төгәлң|Саратов]] || [[Боомг:Flag of Saratov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Saratov oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 100.200 || align=&quot;right&quot; | 2.669.000 || [[Саратов балһсн]] 
|-
| 66 || [[Сахалина төгәлң|Сахалин]] || [[Боомг:Flag of Sakhalin Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Sakhalin Oblast Coat of Arms.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 87.100 || align=&quot;right&quot; | 547.000 || [[Южно-Сахалинск балһсн]] 
|-
| 67 || [[Свердлова төгәлң|Свердлов]] || [[Боомг:Flag of Sverdlovsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Sverdlovsk oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 194.800 || align=&quot;right&quot; | 4.490.000 || [[Екатеринбург балһсн]] 
|-
| 68 || [[Смолена төгәлң|Смоленск]] || [[Боомг:Flag of Smolensk oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Smolensk oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 49.800 || align=&quot;right&quot; | 1.051.000 || [[Смоленск балһсн]] 
|-
| 69 || [[Тамбова төгәлң|Тамбов]] || [[Боомг:Flag of Tambov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Tambov Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 34.300 || align=&quot;right&quot; | 1.180.000 || [[Тамбов балһсн]] 
|-
| 70 || [[Тверә төгәлң|Тверь]] || [[Боомг:Flag of Tver Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Tver oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 84.100 || align=&quot;right&quot; | 1.473.000 || [[Тверь балһсн]] 
|-
| 71 || [[Томин төгәлң|Томск]] || [[Боомг:Flag of Tomsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Tomsk Oblast, Russia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 316.900 || align=&quot;right&quot; | 1.046.000 || [[Томск балһсн]] 
|-
| 72 || [[Тула төгәлң|Тула]] || [[Боомг:Flag of Tula Oblast.svg|45x45px|border]] || || align=&quot;right&quot; | 25.700 || align=&quot;right&quot; | 1.676.000 || [[Тула]] 
|-
| 73 || [[Түмнә төгәлң|Тюмень]] || [[Боомг:Flag of Tyumen Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Tyumen Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 1.435.200 || align=&quot;right&quot; | 3.266.000 || [[Тюмень балһсн]] 
|-
| 74 || [[Ульяна төгәлң|Ульяновск]] || [[Боомг:Флаг Ульяновской области (2013).svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Герб Ульяновской области (2013).svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 37.300 || align=&quot;right&quot; | 1.382.000 || [[Ульяновск балһсн]] 
|-
| 75 || [[Челябинска төгәлң|Челябинск]] || [[Боомг:Flag of Chelyabinsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Chelyabinsk Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 87.900 || align=&quot;right&quot; | 3.606.000 || [[Челябинск балһсн]] 
|-
| 76 || [[Ярославла төгәлң|Ярославль]] || [[Боомг:Flag of Yaroslavl Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Yaroslavl Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 36.400 || align=&quot;right&quot; | 1.368.000 || [[Ярославль балһсн]] 
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;10&quot; | '''[[Российские города федерального значения|Города федерального значения]]'''
|-
| 77 || [[Москва]] || [[Боомг:Flag of Moscow.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Moscow.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 1.064 || align=&quot;right&quot; | 10.358.000 || [[Москва]] 
|-
| 78 || [[Санкт-Петербург]] || [[Боомг:Flag of Saint Petersburg Russia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 1.433 || align=&quot;right&quot; | 4.669.000 || [[Санкт-Петербург балһсн]] 
|-style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;10&quot; | '''[[Автономные области Российской Федерации|Автономная область]]'''
|-
| 79 || [[Еврей автоном төгәлң|Еврей автоном]] || [[Боомг:Flag of the Jewish Autonomous Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of the Jewish Autonomous Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 36.000 || align=&quot;right&quot; | 191.000 || [[Биробиджан балһсн]] 
|-style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;10&quot; | '''[[Автономные округа Российской Федерации|Автономные округа]]'''
|-
| 80 || [[Цаамудин автоном әәмг|Ненецк автоном]] || [[Боомг:Flag of Nenets Autonomous District.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Nenets Autonomous Okrug.svg‎|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 176.700 || align=&quot;right&quot; | 41.000 || [[Нарьян-Мар балһсн]] 
|-
| 81 || [[Хант Манс хойрин автоном әәмг|Ханты Манси автоном]]  || [[Боомг:Flag of Yugra.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Yugra (Khanty-Mansia).svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 523.100 || align=&quot;right&quot; | 1.433.000 || [[Ханты-Мансийск балһсн]] 
|-
| 82 || [[Чукотка автоном округ|Чукотка автоном]] || [[Боомг:Flag of Chukotka.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Chukotka.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 737.700 || align=&quot;right&quot; | 54.000 || [[Анадырь балһсн]] 
|-
| 83 || [[Ямал Ненец автоном округ|Ямал Ненецк автоном]] || [[Боомг:Flag of Yamal-Nenets Autonomous District.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Yamal Nenetsia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 750.300 || align=&quot;right&quot; | 507.000 || [[Салехард балһсн]] 
|-
|- style=&quot; font-weight:bold; &quot; class=&quot;sortbottom&quot;
| — || Вся [[Россия]] || [[Боомг:Flag of Russia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|45x45px]] || 17.075.400 || 145.182.000 || [[Москва балһсн]] 
|}

== Балһснас ==
* [[Москва балһсн]]
* [[Санкт-Петербург балһсн]] 
* [[Калининград балһсн]] 
* [[Псков балһсн]]
* [[Мурманск балһсн]] 
* [[Архангельск балһсн]] 
* [[Новороссийск балһсн]] 
* [[Владивосток балһсн]] 
* [[Находка балһсн]]
* [[Астрахань балһсн]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* {{commons|Россия|Орос}}
; Засгийн газар
* [http://www.gov.ru// gov.ru]—Засгийн газрын албан ёсны вэбсайт
* [https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ Duma]—Парламентийн доод танхим
* [https://web.archive.org/web/20100726134652/http://council.gov.ru/eng/index.html Federation Council]—Парламентийн дээд танхим
* [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Kremlin]—Ерөнхийлөгчийн албан ёсны вэбсайт
* [https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Төрийн тэргүүн болон түүний кабинет]
* [http://www.cbr.ru/eng/ Оросын төв банк]
* [https://web.archive.org/web/20120804041150/http://www.fms.gov.ru/ Federal Migration Service]
* [https://web.archive.org/web/20110219024441/http://www.customs.ru/en/ Russian Federal Customs Service]
* [https://web.archive.org/web/20071110000207/http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS Energy Statistics for Russia] from the Energy Information Administration
* [https://web.archive.org/web/20131003023821/http://en.rian.ru/ Russian News Agency Ria Novosti]

; Ерөнхий мэдээлэл
* [https://web.archive.org/web/20081022164202/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/russia.htm Russia] at ''UCB Libraries GovPubs''
; Бусад
* [http://www.itar-tass.com ITAR-TASS News Agency]
* [https://web.archive.org/web/20060425211441/http://www.interfax.com/ Interfax.com]—News agency based in Moscow
* [https://web.archive.org/web/20150206181434/http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html Way to Russia. An Introduction to Russia and Russian People]
* [https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS]—Bibliographic database of German publications on Russia (about 175,000 positions)
* [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] International news project about Russia.

== Дәкәд хәләтн ==
* [[Хальмг Таңһч]]
* [[Орсин келн]]

== Заалтс ==
{{Заалтс|2}}

{{Европа}}
{{Белдлһн}}

[[Әәшл:Орсин Орн Нутг]]
[[Әәшл:Һазр делкә]]
[[Әәшл:Орсин Ниицән]]</text>
      <sha1>in9ejco8i9zat6qatyog00achk1eujt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>93664</id>
      <parentid>93663</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таёжный лес</username>
        <id>9878</id>
      </contributor>
      <origin>93664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38493" sha1="6eolotxzse6sx9vn1y1xzl9ljullv69" xml:space="preserve">&lt;table align=right&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
{{Орн
 |Хальмг нерәдлһн=Орсин Орн Нутуг
 |Түрүнь авгтнь нерәдлһн= Российская Федерация
 |Сүлд=Coat of Arms of the Russian Federation.svg
 |Туг=Flag of Russia.svg
 |Картд=Russian Federation (orthographic projection) - only Crimea disputed.svg‎
&lt;!-- |Ахр товчта үг=--&gt;
 |Частрин нерәдлһн=Государственный гимн России |Аудио=Patrioticheskaya Pesnya.ogg
&lt;!-- |Аудио=--&gt;
 |Орн-нутгин тогтац=[[Президент России]] &lt;ref&gt;Орсин Орн Нутугин йосна тускар энд умштн [[Орн Нутугин йосн]]&lt;/ref&gt;
 |Келн=[[Орсин келн]]
 |Эклцн Җил =  [[862 җил]] &lt;ref&gt;Эн хуучин бичикт бичисын [[варягуд]] дуудласан җилд Орсин Орн Нутуг эклж билә. Ода бəәдг йосын дəкəд  [[РСФСР]] гидиг нерн эклицан цаг 1917ч җил [[7 ноября]]. 1991 җилд Бар Сарин 25ч [[Российская Федерация]] гидиг нерен эклв.&lt;/ref&gt;
 |Хотл-балһсн=[[Москва]]
 |Икәр балһсн=[[Москва]],  &lt;br /&gt;[[Санкт-Петербург]],  &lt;br /&gt; [[Новосибирск]],  &lt;br /&gt;[[Екатеринбург]],  &lt;br /&gt;[[Нижний Новгород]] 
 |Һардачнрин үүл=[[Орсин Орн Нутгин Президент|Президент]] &lt;br /&gt;[[Орсин Орн Нутгин Залврин Залач|Залач]]
 |Һардачнр=[[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] &lt;br /&gt;[[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]
 |Девскр һазр=17 075 400 
 |Усна процент            = 13 %
 |Бәәдг әмтн= 141 887 438 ([[2009]])
 |Валют= [[Орсин рубль]] (RUB, RUR)
 |Домен                   = [[.ru]] 
 |Телефона код            = 7
 |Цагин бүс               = +2…+12&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Орсин Орн Нутугт [[декретн цаг|декретн]] гидг цаг тоолҗана&lt;/ref&gt; 
 |Темдег                   = &lt;references/&gt;
}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;!-- &lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{портал|Орсин Орн Нутуг}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; --&gt;
&lt;/table&gt;


'''Орсин Ниицән''' (орсар Российская Федерация ''ресми'' Россия) гидиг [[Европа]] болын [[Азия]] болдыг орн нутуг.

== Түүх ==
Оросын Холбооны Улусын түүх нь Зүүн Славуудаар анх эхэлжээ. [[Слав]]ууд нь МЭӨ 3-8-р зууны дундуур [[Европ]]т тодорче эхэлсэн байна. 9-р зуунд зүүн Славчуудын анхны улс болох [[Киевийн Русь]] байгуулагджээ. Энэ улс нь [[Викинг]]үүд болон тэдгээрийн үр удмуудаар удирдуулж байсан бөгөөд 988 онд [[Византын эзэнт гүрэн|Византын эзэнт гүрнээс]] [[Христын шашин|Христын шашныг]] өвлүүлэн авсан. Энэ явдал нь дараагийн мянган жилийн турш Оросын соёл урлагийг тодорхойлсон Византийн болон Славын соёл урлагийн нэгтгэлийг эхлүүлжээ. Улмаар Киевийн Русь нь задарче газар нутаг нь Оросын маш олон жижиг хэмжээний феодалын улусуудад хуваагджээ. Киевийн Русийн залгамжлагч улсуудаас хамгийн хүчирхэг нь [[Москва]] байсан бөгөөд энэ нь Оросын нэгдэл, [[Алтан Орд]]ын эсрэг тусгаарлах хөдөлгөөнд голлох байр суурийг эзэлж байв. Москва нь аажмаар орчмынхоо Орос улсуудыг нэгтгэсэн бөгөөд Киевийн Русийн [[соёл урлаг]], [[улс төр]]ийн өвийг захирах болжээ. 18-р зуун гэхэд энэ улс нь байлдан дагуулалт, нийлүүлэлт, судалгаа зэргээр хүрээгээ тэлж, [[Польш]]оос [[Номхон Далай]] хүртэл үргэлжилсэн [[Оросын эзэнт гүрэн]] болсон байв.

Орос нь Оросын эзэнт гүрний цагаас дэлхийн хүчин, нөлөө ихтэй орон болсон бөгөөд хожим нь дэлхийн анхны, хамгийн том [[социализм|социалист]] орон, &quot;суперхүчин&quot; болох [[ЗХУ]]-н хамгийн том, хамгийн чухал хэсэг болжээ. Энэ нь урлаг, шинжлэх ухааны бүхий л салбарт амжилт үзүүлсэн. 1991 онд ЗХУ задарснаар Оросын Холбооны Улс байгуулагдсан бөгөөд энэ нь ЗХУ-н залгамжлагч хэмээн тооцогддог.

== Улс төр ==
ОХУ-ын үндсэн хууль йосоор, төр нь [[холбооны улс|холбооны]] байгууламжт, хагас ерөнхийлөгчийн [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах]] засаглалт, [[ардчилал|ардчилсан]] деглемт улс юм. Улсын тергүүн нь [[ерөнхийлөгч]], засгийн газрын тергүүн нь [[ерөнхий сайд]]. Төр нь [[төлөөллийн ардчилсан]], [[олон намын тогтолцоо]]той ба эрх медел нь 3 доорх гурван бүтцед салбарлана.
* [[Хууль тогтоох байгуулал|Хууль тогтоох]]: Хойор танхимт парламент болох [[ОХУ-ын Холбооны Хурал|Холбооны Хурал]].
: Деэд танхим болох [[Холбооны Зөвлөл]]: Харьяат анги бүрээс 2 төлөөлөгчийн эрхтей, нийт 166 гишүүнтей. Холбооны хууль, дайн зарлах, олон улсын гэрээг батламжлах, ерөнхийлөгчид итгел үзүүлех эсех шийдверледег.
: Доод танхим болох [[Улсын Дум]]: Хувь тенцүүлсен (''Пропорционал'') саналын аргачлалт сонгуулаар сонгогдох 450 суудалтай хууль тогтоох байгууллага.

* [[Гүйцэтгэх байгуулал|Гүйцэтгэх]]: Ерөнхийлөгч давамгай эрхтей. 1991 онд сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч нь [[Борис Ельцин]], 2000 оноос [[Владимир Путин]], 2008 оноос [[Дмитрий Медведев]], 2012 оноос дахин Владимир Путин юм. ОХУ-ын Засгийн газар нь төрийн гүйцэтгэх деэд байгууллага. Засгийн газар нь дарга, тергүүн дэд дарга, дэд дарга, холбооны сайд нараас бүрелдене. Засгийн газрын даргыг Ерөнхийлөгч Төрийн думтай зөвлөлдөж томилно. Ерөнхийлөгч үүргеэ биелүүлж чадахгүй болсон нөхцөлд Засгийн газрын дарга Ерөнхийлөгчийн үүргийг гүйцетгене. Херев Засгийн газрын даргад нер девшсен хүнийг Төрийн дум гурван удаа буцаавал Ерөнхийлөгч Засгийн газрыг томилж, Төрийн думыг тарааж, шинеэр сонгууль явуулна.

* [[Шүүх байгуулал|Шүүх]]: Ерөнхийлөгчийн саналаар Үндсэн хуулийн цэц, Дээд шүүх, Хөндлөнгийн шүүхийн бүрэлдэхүүнийг Холбооны Зөвлөл баталдаг.

=== Засаг захиргааны хуваарь ===
==== Холбооны харъяат анги ====
ОХУ нь 83 холбооны харъяат ангиас (''субъект'') велаят бүрдэнэ. Эдгээр харъяат ангиуд нь Холбооны Хуралд адилхан тус бүр 2 төлөөллийн эрхтэй. Хэдий тийм ч, өөртөө засаглах эрхээр харилцан адилгүй доорх нэгжүүдэд хамаарна.
* 46 [[ОХУ-ын муж|муж]]: Жирийн харъяат анги. Захирагчтай, орон нутгийн сонгуульт хууль тогтоох хуралтай.
* 21 [[ОХУ-ын бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах улс]]: Өөртөө засах эрхтэй цөөнх үндэстэн, ард түмний өлгий нутаг. Тус бүрдээ үндсэн хууль, ерөнхийлөгч, парламенттай. Орос хэлний хамтаар төрөлх хэл нь албан ёсны хэл болно, гэвч ОХУ даяар болон олон улсын харилцаанд зөвхөн Орос хэл хэрэглэнэ. 
* 9 [[ОХУ-ын хязгаар|хязгаар]]: Үнэндээ мужтай адил Оросууд голчлон амьдардаг нутаг. Гагцхүү алс, чинад, захын нутаг бөгөөд хүн ам багатай, түүхэндээ зах хязгаар хэмээгдсээр ирсэн.
* 4 өөртөө засах тойрог: Муж, хязгаарын мэдэл дэх цөөнх ард түмний өлгий. 1990 оноос байр суурь өндийсөн боловч Чукоткийнхаас бусад нь үнэндээ муж, эсвэл хязгаарт захирагддаг.
* 1 өөртөө засах муж: Түүхэндээ, өөртөө засах муж байсан, дараа нь хязгаарт захирагдсан. 1990 онд Еврейн өөртөө засах мужаас бусад нь бүгд найрамдах улс болсон.
* 2 холбооны хот: Зангилаа хоёр том хот [[Москва]], [[Санкт-Петербург]].
[[File:Russian-regions.png|thumb|centre|600px|ОХУ-ын холбооны харъяат ангиуд]]

==== Холбооны тойрог ====
Мөн харъяат ангиуд нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн томилох элч төлөөлөгчид удирдагдах 8 [[ОХУ-ын холбооны тойрог]]т ангилагддаг. Холбооны тойрог нь холбооны хуулийг улс даяар мөрдүүлэхэд анхаардаг.

== Ниицәнә тогтац ==

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#ddd;&quot;
! №
! Ниицәнә махбуд
! Туг
! Сүлд
! Зә &lt;br /&gt;(км²)
! Бәәдг әмтн &lt;br /&gt;[[2002]] җилин [[Хулһн сарин 9]]
! Төв
|-style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;10&quot; | '''Республики'''
|-
| 01 || [[Адъгудин таңһч|Адыги]] || [[Боомг:Flag of Adygea.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Adygea.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 7.600 || align=&quot;right&quot; | 447.000 || [[Майкоп балһсн]]  
|-
| 02 || [[Алтай таңһч|Алтай]] || [[Боомг:Flag of Altai Republic.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Altai Republic.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 92.600 || align=&quot;right&quot; | 203.000 || [[Горно-Алтайск балһсн]] 
|-
| 03 || [[Иштгудин таңһч|Башкортостан]] || [[Боомг:Flag of Bashkortostan.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 143.600 || align=&quot;right&quot; | 4.103.000 || [[Уфа балһсн]]  
|-
| 04 || [[Бурядин таңһч|Буряд]] || [[Боомг:Flag of Buryatia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Buryatiya.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 351.300 || align=&quot;right&quot; | 981.000 || [[Улан Үд балһсн]]  
|-
| 05 || [[Дагъсин таңһч|Дагестан]] || [[Боомг:Flag of Dagestan.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Dagestan.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 50.300 || align=&quot;right&quot; | 2.584.000 || [[Махачкала балһсн]] 
|-
| 06 || [[Иңһушин таңһч|Ингушети]] || [[Боомг:Flag of Ingushetia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Ingushetia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 4.000 || align=&quot;right&quot; | 469.000 || [[Магас балһсн]] 
|-
| 07 || [[Кавардин болн Балкармудин таңһч|Кабардин Балкар]] || [[Боомг:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Kabardino-Balkaria.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 12.500 || align=&quot;right&quot; | 901.000 || [[Нальчик балһсн]]  
|-
| 08 || [[Хальмг Таңһч|Хальмгуд]] || [[Боомг:Flag of Kalmykia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Kalmykia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 76.100 || align=&quot;right&quot; | 278.733 || [[Элст балһсн|Элст]]  
|-
| 09 || [[Кәрәчәс Шеркс таңһч|Карачай-Черкесск]] || [[Боомг:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 14.100 || align=&quot;right&quot; | 440.000 || [[Черкесск балһсн]]  
|-
| 10 || [[Карелуд таңһч|Карелия]] || [[Боомг:Flag of Karelia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 172.400 || align=&quot;right&quot; | 717.000 || [[Петрозаводск балһсн]]  
|-
| 11 || [[Комигуд таңһч|Коми]] || [[Боомг:Flag of Komi.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of the Komi Republic.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 415.900 || align=&quot;right&quot; | 1.019.000 || [[Сыктывкар балһсн]]  
|-
| 12 || [[Чермс таңһч|Мариц Эл]] || [[Боомг:Flag of Mari El.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Mari El.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 23.200 || align=&quot;right&quot; | 728.000 || [[Йошкар-Ола балһсн]]  
|-
| 13 || [[Мордин таңһч|Мордови]] || [[Боомг:Flag of Mordovia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Mordovia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 26.200 || align=&quot;right&quot; | 889.000 || [[Саранск балһсн]]  
|-
| 14 || [[Якудин таңһч|Якут]] || [[Боомг:Flag of Sakha.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Sakha (Yakutia).svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 3.103.000 || align=&quot;right&quot; | 948.000 || [[Якутск балһсн]] 
|-
| 15 || [[Оседин таңһч|Осети]] || [[Боомг:Flag of North Ossetia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Wapen Ossetien.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 8.000 || align=&quot;right&quot; | 710.000 || [[Владикавказ балһсн]] 
|-
| 16 || [[Маңһудин таңһч|Татарстан]] || [[Боомг:Flag of Tatarstan.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Tatarstan.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 68.000 || align=&quot;right&quot; | 3.780.000 || [[Казань балһсн]] 
|-
| 17 || [[Сойд таңһч|Тува]] || [[Боомг:Flag of Tuva.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Tuva.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 170.500 || align=&quot;right&quot; | 306.000 || [[Кызыл балһсн]] 
|-
| 18 || [[Удмурдин таңһч|Удмурд]] || [[Боомг:Flag of Udmurtia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Udmurtia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 42.100 || align=&quot;right&quot; | 1.571.000 || [[Ижевск балһсн]] 
|-
| 19 || [[Хагасин таңһч|Хакас]] || [[Боомг:Flag of Khakassia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Khakassia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 61.900 || align=&quot;right&quot; | 546.000 || [[Абакан балһсн]] 
|-
| 20 || [[Чеченмудин таңһч|Чеченмуд]] || [[Боомг:Flag of Chechen Republic since 2004.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Chechnya.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 15.300 || align=&quot;right&quot; | 1.100.000 || [[Грозный балһсн]] 
|-
| 21 || [[Чәвәш таңһч|Чуваш]] || [[Боомг:Flag of Chuvashia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Chuvashia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 18.300 || align=&quot;right&quot; | 1.314.000 || [[Чебоксары балһсн]] 
|-style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;10&quot; | '''Края'''
|-
| 22 || [[Алтагин зах улс|Алтай]] || [[Боомг:Flag of Altai Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Altai Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 169.100 || align=&quot;right&quot; | 2.607.000 || [[Барнаул балһсн]] 
|-
| 23 || [[Бәәгл Теңгсин зах улс|Байкал Теңгсин]] || [[Боомг:Flag_of_Zabaykalsky_Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 431.500 || align=&quot;right&quot; | 1.156.000 || [[Чита балһсн]] 
|-
| 24 || [[Камчатин зах улс|Камчат]] || [[Боомг:Flag of Kamchatka Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Kamchatka Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 472.300 || align=&quot;right&quot; | 359.000 || [[Петропавловск-Камчатский балһсн]] 
|-
| 25 || [[Краснодарин зах улс|Краснодар]] || [[Боомг:Flag of Krasnodar Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Krasnodar Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 76.000 || align=&quot;right&quot; | 5.124.000 || [[Краснодар балһсн]] 
|-
| 26 || [[Красноярин зах улс|Красноярск]] || [[Боомг:Flag of Krasnoyarsk Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 2.339.700 || align=&quot;right&quot; | 2.966.000 || [[Красноярск балһсн]] 
|-
| 27 || [[Пермин зах улс|Пермь]] || [[Боомг:Flag of Perm Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Perm.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 160.600 || align=&quot;right&quot; | 2.824.000 || [[Пермь балһсн]] 
|-
| 28 || [[Теңгс Өөрин зах улс|Приморье]] || [[Боомг:Flag of Primorsky Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Primorsky Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 165.900 || align=&quot;right&quot; | 2.068.000 || [[Владивосток балһсн]] 
|-
| 29 || [[Ставрополин зах улс|Ставрополь]] || [[Боомг:Flag of Stavropol Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Stavropol Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 66.500 || align=&quot;right&quot; | 2.731.000 || [[Ставрополь балһсн]] 
|-
| 30 || [[Хабаровин зах улс|Хабаровск]] || [[Боомг:Flag of Khabarovsk Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Khabarovsk Krai.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 788.600 || align=&quot;right&quot; | 1.435.000 || [[Хабаровск балһсн]] 
|-style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;10&quot; | '''[[Области Российской Федерации|Области]]'''
|-
| 31 || [[Амрин төгәлң|Амур]] || [[Боомг:Flag of Amur Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Amur Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 363.700 || align=&quot;right&quot; | 903.000 || [[Благовещенск балһсн]] 
|-
| 32 || [[Арханҗилин заг|Архангельск]] &lt;ref name=&quot;arh&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; В состав [[Архангельская область|Архангельской области]] входит [[Ненецкий автономный округ]].&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; || [[Боомг:Flag of Arkhangelsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Arkhangelsk oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 587.400 || align=&quot;right&quot; | 1.336.000 || [[Архангельск балһсн]] 
|-
| 33 || [[Астрахань төгәлң|Астрахань]] || [[Боомг:Flag of Astrakhan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Astrakhan Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 44.100 || align=&quot;right&quot; | 1.007.000 || [[Астрахань балһсн]] 
|-
| 34 || [[Белгорода төгәлң|Белгород]] || [[Боомг:Flag of Belgorod Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms Belgorod Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 27.100 || align=&quot;right&quot; | 1.512.000 || [[Белгород балһсн]] 
|-
| 35 || [[Бряна төгәлң|Брянск]] || [[Боомг:Flag of Bryansk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Bryansk Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 34.900 || align=&quot;right&quot; | 1.379.000 || [[Брянск балһсн]] 
|-
| 36 || [[Владимира төгәлң|Владимир]] || [[Боомг:Flag of Vladimirskaya Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Vladimiri Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 29.000 || align=&quot;right&quot; | 1.525.000 || [[Владимир балһсн]] 
|-
| 37 || [[Волгоград төгәлң|Волгоград]] || [[Боомг:Flag of Volgograd Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Volgograd oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 113.900 || align=&quot;right&quot; | 2.703.000 || [[Волгоград балһсн]] 
|-
| 38 || [[Вологода төгәлң|Вологда]] || [[Боомг:Flag of Vologda oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Vologda oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 145.700 || align=&quot;right&quot; | 1.270.000 || [[Вологда балһсн]] 
|-
| 39 || [[Воронежа төгәлң|Воронеж]] || [[Боомг:Flag of Voronezh Oblast.svg|45x45px]] || [[Боомг:Coat of arms of Voronezh Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 52.400 || align=&quot;right&quot; | 2.379.000 || [[Воронеж балһсн]] 
|-
| 40 || [[Иванова төгәлң|Иваново]] || [[Боомг:Flag of Ivanovo Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Ivanovo Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 21.800 || align=&quot;right&quot; | 1.149.000 || [[Иваново балһсн]] 
|-
| 41 || [[Иркуда төгәлң|Иркутск]] || [[Боомг:Flag of Irkutsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 767.900 || align=&quot;right&quot; | 2.582.000 || [[Иркутск балһсн]] 
|-
| 42 || [[Калинингара төгәлң|Калининград]] || [[Боомг:Flag of Kaliningrad Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Kaliningrad Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 15.100 || align=&quot;right&quot; | 943.000 || [[Калининград балһсн]] 
|-
| 43 || [[Калуга төгәлң|Калуга]] || [[Боомг:Flag of Kaluga Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Kaluga Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 29.900 || align=&quot;right&quot; | 1.041.000 || [[Калуга балһсн]] 
|-
| 44 || [[Кемерова төгәлң|Кемерово]] || [[Боомг:Flag of Kemerovo oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Kemerovo Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 95.500 || align=&quot;right&quot; | 2.900.000 || [[Кемерово балһсн]] 
|-
| 45 || [[Кирова төгәлң|Киров]] || [[Боомг:Flag of Kirov Region.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Kirov Region.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 120.800 || align=&quot;right&quot; | 1.504.000 || [[Киров (Кировская область)|Киров балһсн]] 
|-
| 46 || [[Косторма төгәлң|Кострома]] || [[Боомг:Flag of Kostroma Oblast (2000-06).svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Kostroma Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 60.100 || align=&quot;right&quot; | 738.000 || [[Кострома балһсн]] 
|-
| 47 || [[Хүрһна төгәлң|Курган]] || [[Боомг:Flag of Kurgan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Kurgan Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 71.000 || align=&quot;right&quot; | 1.020.000 || [[Курган балһсн]] 
|-
| 48 || [[Курска төгәлң|Курск]] || [[Боомг:Flag of Kursk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Kursk oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 29.800 || align=&quot;right&quot; | 1.236.000 || [[Курск балһсн]] 
|-
| 49 || [[Ленинә төгәлң|Ленинград]] || [[Боомг:Flag of Leningrad Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Leningrad Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 84.000 || align=&quot;right&quot; | 1.671.000 || [[Санкт-Петербург балһсн]] 
|-
| 50 || [[Липецка төгәлң|Липецк]] || [[Боомг:Flag of Lipetsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Lipetsk oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 24.100 || align=&quot;right&quot; | 1.213.000 || [[Липецк балһсн]] 
|-
| 51 || [[Магадана төгәлң|Магадан]] || [[Боомг:Flag of Magadan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Magadan oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 461.400 || align=&quot;right&quot; | 183.000 || [[Магадан балһсн]] 
|-
| 52 || [[Москова төгәлң|Москва]] || [[Боомг:Flag of Moscow oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Moscow oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 46.000 || align=&quot;right&quot; | 6.627.000 || [[Москва балһсн]] 
|-
| 53 || [[Мурмана төгәлң|Мурманск]] || [[Боомг:Flag of Murmansk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Герб Мурманской области.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 144.900 || align=&quot;right&quot; | 893.000 || [[Мурманск балһсн]] 
|-
| 54 || [[Нижегорода төгәлң|Нижний Новгород]] || [[Боомг:Flag of Nizhny Novgorod Region.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Nizhny Novgorod Region.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 76.900 || align=&quot;right&quot; | 3.524.000 || [[Нижний Новгород балһсн]] 
|-
| 55 || [[Новгорода төгәлң|Новгород]] || [[Боомг:Flag of Novgorod Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Novgorod Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 55.300 || align=&quot;right&quot; | 695.000 || [[Великий Новгород балһсн]] 
|-
| 56 ||  [[Новосибирск төгәлң|Новосибирск]] || [[Боомг:Flag of Novosibirsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Novosibirsk oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 178.200 || align=&quot;right&quot; | 2.692.000 || [[Новосибирск балһсн]] 
|-
| 57 || [[Омин төгәлң|Омск]] || [[Боомг:Flag of Omsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Omsk Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 139.700 || align=&quot;right&quot; | 2.079.000 || [[Омск балһсн]] 
|-
| 58 || [[Оренбурһа төгәлң|Оренбург]] || [[Боомг:Flag of Orenburg Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Orenburg Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 124.000 || align=&quot;right&quot; | 2.178.000 || [[Оренбург балһсн]] 
|-
| 59 || [[Орлова төгәлң|Орлов]] || [[Боомг:Flag of Oryol Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Oryol Oblast (small).svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 24.700 || align=&quot;right&quot; | 861.000 || [[Орёл балһсн]] 
|-
| 60 || [[Пенса төгәлң|Пенза]] || [[Боомг:Flag of Penza Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Penza Oblast (large).svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 43.200 || align=&quot;right&quot; | 1.453.000 || [[Пенза балһсн]] 
|-
| 61 || [[Пскова төгәлң|Псков]] || [[Боомг:Flag of Pskov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Pskov Oblast (2018).svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 55.300 || align=&quot;right&quot; | 761.000 || [[Псков балһсн]] 
|-
| 62 || [[Ростова төгәлң|Ростов]] || [[Боомг:Flag of Rostov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Rostov Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 100.800 || align=&quot;right&quot; | 4.407.000 || [[Ростов-на-Дону балһсн]] 
|-
| 63 || [[Рязана төгәлң|Рязань]] || [[Боомг:Flag of Ryazan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Ryazan Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 39.600 || align=&quot;right&quot; | 1.228.000 || [[Рязань балһсн]] 
|-
| 64 || [[Самара төгәлң|Самара]] || [[Боомг:Flag of Samara Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Samara Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 53.600 || align=&quot;right&quot; | 3.240.000 || [[Самара балһсн]] 
|-
| 65 || [[Саратова төгәлң|Саратов]] || [[Боомг:Flag of Saratov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Saratov oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 100.200 || align=&quot;right&quot; | 2.669.000 || [[Саратов балһсн]] 
|-
| 66 || [[Сахалина төгәлң|Сахалин]] || [[Боомг:Flag of Sakhalin Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Sakhalin Oblast Coat of Arms.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 87.100 || align=&quot;right&quot; | 547.000 || [[Южно-Сахалинск балһсн]] 
|-
| 67 || [[Свердлова төгәлң|Свердлов]] || [[Боомг:Flag of Sverdlovsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Sverdlovsk oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 194.800 || align=&quot;right&quot; | 4.490.000 || [[Екатеринбург балһсн]] 
|-
| 68 || [[Смолена төгәлң|Смоленск]] || [[Боомг:Flag of Smolensk oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Smolensk oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 49.800 || align=&quot;right&quot; | 1.051.000 || [[Смоленск балһсн]] 
|-
| 69 || [[Тамбова төгәлң|Тамбов]] || [[Боомг:Flag of Tambov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Tambov Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 34.300 || align=&quot;right&quot; | 1.180.000 || [[Тамбов балһсн]] 
|-
| 70 || [[Тверә төгәлң|Тверь]] || [[Боомг:Flag of Tver Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Tver oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 84.100 || align=&quot;right&quot; | 1.473.000 || [[Тверь балһсн]] 
|-
| 71 || [[Томин төгәлң|Томск]] || [[Боомг:Flag of Tomsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Tomsk Oblast, Russia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 316.900 || align=&quot;right&quot; | 1.046.000 || [[Томск балһсн]] 
|-
| 72 || [[Тула төгәлң|Тула]] || [[Боомг:Flag of Tula Oblast.svg|45x45px|border]] || || align=&quot;right&quot; | 25.700 || align=&quot;right&quot; | 1.676.000 || [[Тула]] 
|-
| 73 || [[Түмнә төгәлң|Тюмень]] || [[Боомг:Flag of Tyumen Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Tyumen Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 1.435.200 || align=&quot;right&quot; | 3.266.000 || [[Тюмень балһсн]] 
|-
| 74 || [[Ульяна төгәлң|Ульяновск]] || [[Боомг:Флаг Ульяновской области (2013).svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Герб Ульяновской области (2013).svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 37.300 || align=&quot;right&quot; | 1.382.000 || [[Ульяновск балһсн]] 
|-
| 75 || [[Челябинска төгәлң|Челябинск]] || [[Боомг:Flag of Chelyabinsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Chelyabinsk Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 87.900 || align=&quot;right&quot; | 3.606.000 || [[Челябинск балһсн]] 
|-
| 76 || [[Ярославла төгәлң|Ярославль]] || [[Боомг:Flag of Yaroslavl Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Yaroslavl Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 36.400 || align=&quot;right&quot; | 1.368.000 || [[Ярославль балһсн]] 
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;10&quot; | '''[[Российские города федерального значения|Города федерального значения]]'''
|-
| 77 || [[Москва]] || [[Боомг:Flag of Moscow.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Moscow.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 1.064 || align=&quot;right&quot; | 10.358.000 || [[Москва]] 
|-
| 78 || [[Санкт-Петербург]] || [[Боомг:Flag of Saint Petersburg Russia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 1.433 || align=&quot;right&quot; | 4.669.000 || [[Санкт-Петербург балһсн]] 
|-style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;10&quot; | '''[[Автономные области Российской Федерации|Автономная область]]'''
|-
| 79 || [[Еврей автоном төгәлң|Еврей автоном]] || [[Боомг:Flag of the Jewish Autonomous Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of the Jewish Autonomous Oblast.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 36.000 || align=&quot;right&quot; | 191.000 || [[Биробиджан балһсн]] 
|-style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;10&quot; | '''[[Автономные округа Российской Федерации|Автономные округа]]'''
|-
| 80 || [[Цаамудин автоном әәмг|Ненецк автоном]] || [[Боомг:Flag of Nenets Autonomous District.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Nenets Autonomous Okrug.svg‎|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 176.700 || align=&quot;right&quot; | 41.000 || [[Нарьян-Мар балһсн]] 
|-
| 81 || [[Хант Манс хойрин автоном әәмг|Ханты Манси автоном]]  || [[Боомг:Flag of Yugra.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Yugra (Khanty-Mansia).svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 523.100 || align=&quot;right&quot; | 1.433.000 || [[Ханты-Мансийск балһсн]] 
|-
| 82 || [[Чукотка автоном округ|Чукотка автоном]] || [[Боомг:Flag of Chukotka.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Chukotka.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 737.700 || align=&quot;right&quot; | 54.000 || [[Анадырь балһсн]] 
|-
| 83 || [[Ямал Ненец автоном округ|Ямал Ненецк автоном]] || [[Боомг:Flag of Yamal-Nenets Autonomous District.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Yamal Nenetsia.svg|45x45px]] || align=&quot;right&quot; | 750.300 || align=&quot;right&quot; | 507.000 || [[Салехард балһсн]] 
|-
|- style=&quot; font-weight:bold; &quot; class=&quot;sortbottom&quot;
| — || Вся [[Россия]] || [[Боомг:Flag of Russia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|45x45px]] || 17.075.400 || 145.182.000 || [[Москва балһсн]] 
|}

== Балһснас ==
* [[Москва балһсн]]
* [[Санкт-Петербург балһсн]] 
* [[Калининград балһсн]] 
* [[Псков балһсн]]
* [[Мурманск балһсн]] 
* [[Архангельск балһсн]] 
* [[Новороссийск балһсн]] 
* [[Владивосток балһсн]] 
* [[Находка балһсн]]
* [[Астрахань балһсн]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* {{commons|Россия|Орос}}
; Засгийн газар
* [http://www.gov.ru// gov.ru]—Засгийн газрын албан ёсны вэбсайт
* [https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ Duma]—Парламентийн доод танхим
* [https://web.archive.org/web/20100726134652/http://council.gov.ru/eng/index.html Federation Council]—Парламентийн дээд танхим
* [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Kremlin]—Ерөнхийлөгчийн албан ёсны вэбсайт
* [https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Төрийн тэргүүн болон түүний кабинет]
* [http://www.cbr.ru/eng/ Оросын төв банк]
* [https://web.archive.org/web/20120804041150/http://www.fms.gov.ru/ Federal Migration Service]
* [https://web.archive.org/web/20110219024441/http://www.customs.ru/en/ Russian Federal Customs Service]
* [https://web.archive.org/web/20071110000207/http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS Energy Statistics for Russia] from the Energy Information Administration
* [https://web.archive.org/web/20131003023821/http://en.rian.ru/ Russian News Agency Ria Novosti]

; Ерөнхий мэдээлэл
* [https://web.archive.org/web/20081022164202/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/russia.htm Russia] at ''UCB Libraries GovPubs''
; Бусад
* [http://www.itar-tass.com ITAR-TASS News Agency]
* [https://web.archive.org/web/20060425211441/http://www.interfax.com/ Interfax.com]—News agency based in Moscow
* [https://web.archive.org/web/20150206181434/http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html Way to Russia. An Introduction to Russia and Russian People]
* [https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS]—Bibliographic database of German publications on Russia (about 175,000 positions)
* [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] International news project about Russia.

== Дәкәд хәләтн ==
* [[Хальмг Таңһч]]
* [[Орсин келн]]

== Заалтс ==
{{Заалтс|2}}

{{Европа}}
{{Белдлһн}}

[[Әәшл:Орсин Орн Нутг]]
[[Әәшл:Һазр делкә]]
[[Әәшл:Орсин Ниицән]]</text>
      <sha1>6eolotxzse6sx9vn1y1xzl9ljullv69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элст балһсн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1517</id>
    <revision>
      <id>93661</id>
      <parentid>93249</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таёжный лес</username>
        <id>9878</id>
      </contributor>
      <comment>возврат к версии, свободной от казахского вандализма</comment>
      <origin>93661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15446" sha1="6xfstwkg88lj8ueew000ft68iuau6d8" xml:space="preserve">{{Балһсна Зура
|image            = 
|caption          = Элст цутхлнд Будда-бурхна шүтән
|image_map        = 
|caption_map      = 
|image_seal = 
|image_flag= Flag_of_Elista_(Kalmykia).png
|name             = Элст
|official_name    = 
|native_name      = 
|settlement_type  = [[Хальмг Таңһч|Хальмг Таңһчин]] хотл балһсн
|area             = 210,45
|population       = 103,300&lt;ref&gt;[http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_04_1.htm Численность населения России, субъектов Российской Федерации в составе федеральных округов, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов – районных центров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более человек]&lt;/ref&gt;
|website          = http://www.gorod-elista.ru/www/index.php
}}
[[File:Shaxmaty2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Элст''' — [[Хальмг Таңһч|Хальмг Таңһчин]] хотл балһсн. Элст [[Орсин Ниицән|Орсин Ниицәнин]] өмн үзгт, [[Эргин җирн зурһан шиир]]ин Элст гидг салад оршҗана. 

== Тууҗ ==

Кезәнәс авн Элст-сала [[хальмгуд]]ын  нүүдлин бүүрин орм бәәсмн.  [[1853]] җилд Государственн зөөрин министерствин закврар эн салад модд суулһгдсн бәәсмн. Суулһсн модд йир сәәнәр урһв. Тиигәд Элстин ө-шуһу модна плантац бүрдәсмн (өдгә «[[Иньгллт (парк)|Иньгллт]]» гидг парк).

Элст эврәннь тууҗан 1865-гч җиләс авн эклнә. [[XIX зун]]а өрәлд [[әрәсән]] правительствин закврар хальмг теегиг керчсн халлһин амар бүүрлсн селәд тогтана. Теднә дунд - Элст. Нүүдгән хаяд, [[хальмгуд]]  эн күүтрт бәәдг болх гиҗ санҗасмн. Зуг хальмгуд дундас тиим улс тоота һарв. [[1865]]-гч җилд Элст салад Воронеж губерняс [[орсмуд|орс]] Кийков ирҗ бәәршлсмн. Эднә дару кесг орс өрк-бүл нааран нүүҗ ирлә. Элст гидг хотн тогтагдсмн. Селән дарунь өсәд, өргҗәд, волостин цутхлнд хүврв&lt;ref&gt;http://lib.znate.ru/docs/index-249827.html?page=2&lt;/ref&gt;.

[[XX зун]]а түрүн җилмүдт Элст [[Манцин улс]]ин ставк болҗ. Энд улсин залвр, мөрдин хаша, хасгудын казарм, малын хот хадһлдг хашас тосхгдв&lt;ref&gt;http://lib.znate.ru/docs/index-249827.html?page=2&lt;/ref&gt;.

1918-гч җилин хаврар Хальмг теегт советин йосн тогтсмн. 1920-гч җилд [[Хальмг автоном область]] тогтав. Зуг заллтын эрктн Әәдрхнд үлдҗ. Эн учрар шин хотл балһсна орм хәәх комиссь бүрдәгдсмн. Комиссин шиидврәр шин балһсн Элст селәнә ормд бурдәгдсмн. [[1927]]-ч җиләс авн Элст - Хальмг Таңһчин хотл балһсн. 1931 – 1935 җилмүдт балһсн экләд тосхгдна. Телеграф болн телефонн линийс босхгдад, гермүд, школ, заводмуд тосхгдад, балһсна җирһл җил ирвәс дүркләд, өргҗәд, делгрәд йовна. Тосхгдҗах Элст балһснд административн цутхлң болсн деерән таңһчин сойлын цутхлңд хүврнә. Энд техникум секгднә, областин музей экләд көдлнә, хальмг келәр газет, дегтрмүд барлгдна. 1936 җилд Хальмг драматическ театр секгдв, 1937 җилд болхла – улсин хор болн келн-улсин зевсгүдин оркестр бүрднә&lt;ref&gt;http://lib.znate.ru/docs/index-249827.html?page=2&lt;/ref&gt;.

Зуг 1941 җилд һалзу [[фашист]]нр мана орн-нутгур дәврәд, төвкнүн җирһлиг эвдв. 1942-гч җилд [[фашист]]нр Элстиг күчәр эзлҗ. Элстин дорд ар үзгт (Һашун сала) кесг зун хальмгуд, орсмуд болн евреймуд фашистнр хаҗ алв. Ода тер ормд дүңгәсн ик обелиск (бумбулв) бәәнә. [[1942]] җилин бар (декабрь) сарин 31-д Элстиг  28-ч Әәрмин цергчнр хортнас сулдхсмн. 


Балһсн фашистнрас  сулдад, җирһл невчк төвкнсн болҗахла, һашута цааҗлһнла хальмг улс харһад, киитн [[депортац|Сиврүр туугдв]]. Хотл балһсн өнчрәд үлдв. Элст гиҗ нерәдгдгән уурад, Степной гиҗ нерәдгдәд, [[Сарпулин край|Ставропольск крайин]] ханьд орулгдсн болдг. Зуг [[19 җилин январин 9-д Хальмг Таңһч шинәс тогтад, таңһчин цутхлң шинәс Элст гидг нерән авсмн. [[1967]] җилд [[Дивное]]-Элст хаалһар түрүн поезд йовв&lt;ref&gt;http://lib.znate.ru/docs/index-249827.html?page=2&lt;/ref&gt;. 1970-80-гч җилмүдт Аһш, Әәдрх балһснур шин асфальтар кегдсн хаалһс секгдв.

[[File:Citychess.jpg|thumb|мини|Сити-Чесс]]

Өдгә цагла Элст – йир сәәхн, өргн һо уульнцта, хун цаһан өндр гермүдтә балһсн. 1998-гч җил Элстд 33-гч Шатрин Олимпиад давв. Олимпиадын учрар Элстин дорд өмн үзгт [[Сити-Чесс]] гидг шин микрорайон тогтсмн. Бар сарин 2005-гч җилд Бурхн Багшин алтн сүм Европин дегд ик хурл секгдв.

== Олн-әмтн ==

Олн-әмтнә тооһин хүврлһн ([[1933]] - [[2010]] җилмүд):
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.history08.ru/bez-rubriki/2-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%BE/|title=2. Преобразование Калмыцкой автономной области в республику. Успехи социалистического строительства и формирование калмыцкой социалистической нации « Сайт об Истории Калмыкии|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBF6P2b|archivedate=2013-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBIXiMF|archivedate=2013-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBNUqO9|archivedate=2013-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBP84l2|archivedate=2013-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBQTxYf|archivedate=2013-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus02_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBSrHBl|archivedate=2013-03-21}}&lt;/ref&gt;:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:600 height:300
PlotArea = left:50 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:110000
ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1933 color:yellow width:1 
   from:0 till:8313 width:15  text:8&amp;nbsp;313 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1939 color:yellow width:1 
   from:0 till:17100 width:15  text:17&amp;nbsp;100 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:yellow width:1 
   from:0 till:23171 width:15  text:23&amp;nbsp;171 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:yellow width:1 
   from:0 till:49827 width:15  text:49&amp;nbsp;827 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:yellow width:1 
   from:0 till:70282 width:15  text:70&amp;nbsp;282 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:yellow width:1 
   from:0 till:89695 width:15  text:89&amp;nbsp;695 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:yellow width:1 
   from:0 till:104254 width:15  text:104&amp;nbsp;254 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:yellow width:1 
   from:0 till:103749 width:15  text:103&amp;nbsp;749 textcolor:red fontsize:8px
&lt;/timeline&gt;


== Элстан өврҗтә тоот ==

Элстд өврҗтә тоот олн. Сити-чесс, Сәкүсн сүм, Хальмг государственн университет болн нань чигн юм хәләҗ чадҗанат.
Элстин цутхднд Ленинә нертә талвң бәәнә, тавлң деер пагода дүңгәнә. Өөрнь Цаган гер зогсчана. Эн тосхлт хаҗуд Будда Багшин бумблв бәәнә. Байсрлснчнр цагтан, зовлңг үзсн цагтан әмтн ирәд бурхндан мөргнә. Эн бумб ноһан урһмл модн заагт зогсҗана. Хол биш серүн фонтан асхрна.
Зуна халун цагт энүнә өөр дала әмтн ирәд амрна. Энүнд зурганчн цокулх арһ бәәнә. Бичкдүд нааран ирҗ наадһа машидәр гүүлгнә.
Нәәмдгч микрорайона захд ик өндр толһа деер бас нег бумблв бәәнә. Энүг ачта скульптор [[Эрнст Неизвестный]] Сиврүр туугдсн хальмгудт нерәдв. Элст декәдчн олн зүсн бумблвсар байн. Теднь: [[О.И.Городовиковин]], Ээлән Овлан, Хоңгрин Элстин уульнцар йовсн цагт күүнә нүдн байрлна.Төгәлнд ке-сәәхн модд сарслдад зогсна, олн зүсн цецгүд каңкнна. Асхднь болхла, балһсн олн зүсн өңгтә герләр герлтнә.

== Театрмуд, музеймуд, кинотеатрмуд ==

Элстд бәәдг улс өдр болһн кинотеатрмуд одна. Эднә нерднь: &quot;Родина&quot; (&quot;Төрскн&quot;),&quot;Октябрь&quot; (&quot;Хулһна сар&quot;). Кесг театрмуд бәәнә: Басңга Баатрин нертә драмтеатр, орс театр, &quot;Җаңһр&quot; театр. &quot;Родина&quot; (&quot;Төрскн&quot;) кинотеатрин өөр Амр-Санана нертә дегтрин саң бәәнә.

== Сурһулин заведеньс ==

[[Боомг:Kalmuniversitet.jpg|thumb|right|250px|Хальмг шаңһа университетин 1-гч корпус]]

Элстд кесг сурһулин заведеньс бәәнә. Теднь: [[Хальмг шаңһа университет]], автомобилин-хаалһна техникум, эмчин болн хот кеһәчин колледжмуд, белг-эрдмтә училищ, гуманитарн, коммерческ болн техническ лицеимуд, 3-ч профессиональн училищмуд, дунд сурһулин школмуд болн бичдүдин садмуд бәәнә

== Әмт зөөдг көлгн ==

Элстд олн-әмтиг микроавтобусмуд зөөҗ һарһна. Билетин үннь - 10 арслң. Муниципальн кү зөөдг көлгн Элстд йовдго.

{| class=&quot;wikitable&quot;
 |-
 !colspan=2| Элст балһсна хаалһин зурас
 |-
 !Дуһар
 !Хаалһин зура
 |-
 !1
 |8-гч микрорайон — Барун электричеств һарһдг станц
 |-
 !2
 |ЖДВ — Демьяновская гидг уульнц
 |-
 !5
 |6-гч микрорайон — 1-гч микрорайон - Теңгрин Уйдл ууульнц
 |-
 !6
 |8-гч микроррайон — Төмр хаалһин вокзал
 |-
 !7
 |Теңгрин Уйдл ууульнц — Сити-Чесс
 |-
 !9
 |1-гч микрорайон — Төмр хаалһин вокзал
 |-
 !10
 |Төмр хаалһин вокзал — Аршаня уульнц
 |-
 !11
 |Төмр хаалһин вокзал — Теңгрин Уйдл ууульнц
 |-
 !12
 |Оютнрин хотн — 8-гч микрорайон
 |-
 !15
 |Элст — Аршан гидг селән
 |-
 !17
 |Өмн узгин район — Төмр хаалһин вокзал
 |-
 !19
 |Ар-барун үзгин уульнц — 8-гч микрорайон
 |-
 !20
 |Баһчудын эмнлдг гер — 8-гч микрорайон
 |-
 !21
 |Төмр хаалһин вокзал — 8-гч микрорайон
 |-
 !23
 |Кирбазарная гидг уульнц — 8-гч микрорайон
 |-
 !25
 |Төмр хаалһин вокзал — 6-гч микрорайон
 |-
 !26
 |6-гч микрорайон — Поле Чудес
 |-
 !27
 |6-гч микрорайон — Өмн үзгин район
 |-
 !40
 |Төмр хаалһин вокзал — Ар хотн
 |}

[[Боомг:Zakatveliste1.jpg|мини|Элстин уульнц]]

== Шаҗна тосхлт ==

=== Сәкүсн-Сүм ===

=== Бурхн Багшин алтн Сүм ===

== Заалт ==
 &lt;references/&gt;
{{commonscat|Elista}}
* [http://elista.org Элстин зәңглһнин элчлт]
* [http://forum.freekalmykia.org Хальмг үлмә уга хурал (форум)]
* [http://www.bumbinorn.ru Хальмг зәңглһнин элчлт ]
* [http://djangar.bumbinorn.ru Хальмгин баатрльг дуулвр &quot;Җаңһр&quot; (орсаһар) ]
* [http://bumbinorn.ru/dictionary Орс-хальмг толь болн күүндврч]

[[Әәшл:Хальмг Таңһч]]</text>
      <sha1>6xfstwkg88lj8ueew000ft68iuau6d8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>93670</id>
      <parentid>93661</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8440</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>93670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15674" sha1="3ar8y7ych1b7thrfxsjk3wt3h5ciuff" xml:space="preserve">{{Балһсна Зура
|image            = 
|caption          = Элст цутхлнд Будда-бурхна шүтән
|image_map        = 
|caption_map      = 
|image_seal = 
|image_flag= Flag_of_Elista_(Kalmykia).png
|name             = Элст
|official_name    = 
|native_name      = 
|settlement_type  = [[Хальмг Таңһч|Хальмг Таңһчин]] хотл балһсн
|area             = 210,45
|population       = 103,300&lt;ref&gt;[http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_04_1.htm Численность населения России, субъектов Российской Федерации в составе федеральных округов, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов – районных центров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более человек]&lt;/ref&gt;
|website          = http://www.gorod-elista.ru/www/index.php
}}
[[File:Shaxmaty2.jpg|thumb|right|300px]]
'''Элст''' — [[Хальмг Таңһч|Хальмг Таңһчин]] хотл балһсн. Элст [[Орсин Ниицән|Орсин Ниицәнин]] өмн үзгт, [[Эргин җирн зурһан шиир]]ин Элст гидг салад оршҗана. 

== Тууҗ ==

Кезәнәс авн Элст-сала [[хальмгуд]]ын  нүүдлин бүүрин орм бәәсмн.  [[1853]] җилд Государственн зөөрин министерствин закврар эн салад модд суулһгдсн бәәсмн. Суулһсн модд йир сәәнәр урһв. Тиигәд Элстин ө-шуһу модна плантац бүрдәсмн (өдгә «[[Иньгллт (парк)|Иньгллт]]» гидг парк).

Элст эврәннь тууҗан 1865-гч җиләс авн эклнә. [[XIX зун]]а өрәлд [[әрәсән]] правительствин закврар хальмг теегиг керчсн халлһин амар бүүрлсн селәд тогтана. Теднә дунд - Элст. Нүүдгән хаяд, [[хальмгуд]]  эн күүтрт бәәдг болх гиҗ санҗасмн. Зуг хальмгуд дундас тиим улс тоота һарв. [[1865]]-гч җилд Элст салад Воронеж губерняс [[орсмуд|орс]] Кийков ирҗ бәәршлсмн. Эднә дару кесг орс өрк-бүл нааран нүүҗ ирлә. Элст гидг хотн тогтагдсмн. Селән дарунь өсәд, өргҗәд, волостин цутхлнд хүврв&lt;ref&gt;http://lib.znate.ru/docs/index-249827.html?page=2&lt;/ref&gt;.

[[XX зун]]а түрүн җилмүдт Элст [[Манцин улс]]ин ставк болҗ. Энд улсин залвр, мөрдин хаша, хасгудын казарм, малын хот хадһлдг хашас тосхгдв&lt;ref&gt;http://lib.znate.ru/docs/index-249827.html?page=2&lt;/ref&gt;.

1918-гч җилин хаврар Хальмг теегт советин йосн тогтсмн. 1920-гч җилд [[Хальмг автоном область]] тогтав. Зуг заллтын эрктн Әәдрхнд үлдҗ. Эн учрар шин хотл балһсна орм хәәх комиссь бүрдәгдсмн. Комиссин шиидврәр шин балһсн Элст селәнә ормд бурдәгдсмн. [[1927]]-ч җиләс авн Элст - Хальмг Таңһчин хотл балһсн. 1931 – 1935 җилмүдт балһсн экләд тосхгдна. Телеграф болн телефонн линийс босхгдад, гермүд, школ, заводмуд тосхгдад, балһсна җирһл җил ирвәс дүркләд, өргҗәд, делгрәд йовна. Тосхгдҗах Элст балһснд административн цутхлң болсн деерән таңһчин сойлын цутхлңд хүврнә. Энд техникум секгднә, областин музей экләд көдлнә, хальмг келәр газет, дегтрмүд барлгдна. 1936 җилд Хальмг драматическ театр секгдв, 1937 җилд болхла – улсин хор болн келн-улсин зевсгүдин оркестр бүрднә&lt;ref&gt;http://lib.znate.ru/docs/index-249827.html?page=2&lt;/ref&gt;.

Зуг 1941 җилд һалзу [[фашист]]нр мана орн-нутгур дәврәд, төвкнүн җирһлиг эвдв. 1942-гч җилд [[фашист]]нр Элстиг күчәр эзлҗ. Элстин дорд ар үзгт (Һашун сала) кесг зун хальмгуд, орсмуд болн евреймуд фашистнр хаҗ алв. Ода тер ормд дүңгәсн ик обелиск (бумбулв) бәәнә. [[1942]] җилин бар (декабрь) сарин 31-д Элстиг  28-ч Әәрмин цергчнр хортнас сулдхсмн. 


Балһсн фашистнрас  сулдад, җирһл невчк төвкнсн болҗахла, һашута цааҗлһнла хальмг улс харһад, киитн [[депортац|Сиврүр туугдв]]. Хотл балһсн өнчрәд үлдв. Элст гиҗ нерәдгдгән уурад, Степной гиҗ нерәдгдәд, [[Сарпулин край|Ставропольск крайин]] ханьд орулгдсн болдг. Зуг [[19 җилин январин 9-д Хальмг Таңһч шинәс тогтад, таңһчин цутхлң шинәс Элст гидг нерән авсмн. [[1967]] җилд [[Дивное]]-Элст хаалһар түрүн поезд йовв&lt;ref&gt;http://lib.znate.ru/docs/index-249827.html?page=2&lt;/ref&gt;. 1970-80-гч җилмүдт Аһш, Әәдрх балһснур шин асфальтар кегдсн хаалһс секгдв.

[[File:Citychess.jpg|thumb|мини|Сити-Чесс]]

Өдгә цагла Элст – йир сәәхн, өргн һо уульнцта, хун цаһан өндр гермүдтә балһсн. 1998-гч җил Элстд 33-гч Шатрин Олимпиад давв. Олимпиадын учрар Элстин дорд өмн үзгт [[Сити-Чесс]] гидг шин микрорайон тогтсмн. Бар сарин 2005-гч җилд Бурхн Багшин алтн сүм Европин дегд ик хурл секгдв.

== Олн-әмтн ==

Олн-әмтнә тооһин хүврлһн ([[1933]] - [[2010]] җилмүд):
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.history08.ru/bez-rubriki/2-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%BE/|title=2. Преобразование Калмыцкой автономной области в республику. Успехи социалистического строительства и формирование калмыцкой социалистической нации « Сайт об Истории Калмыкии|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBF6P2b|archivedate=2013-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBIXiMF|archivedate=2013-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBNUqO9|archivedate=2013-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBP84l2|archivedate=2013-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBQTxYf|archivedate=2013-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus02_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBSrHBl|archivedate=2013-03-21}}&lt;/ref&gt;:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:600 height:300
PlotArea = left:50 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:110000
ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1933 color:yellow width:1 
   from:0 till:8313 width:15  text:8&amp;nbsp;313 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1939 color:yellow width:1 
   from:0 till:17100 width:15  text:17&amp;nbsp;100 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:yellow width:1 
   from:0 till:23171 width:15  text:23&amp;nbsp;171 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:yellow width:1 
   from:0 till:49827 width:15  text:49&amp;nbsp;827 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:yellow width:1 
   from:0 till:70282 width:15  text:70&amp;nbsp;282 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:yellow width:1 
   from:0 till:89695 width:15  text:89&amp;nbsp;695 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:yellow width:1 
   from:0 till:104254 width:15  text:104&amp;nbsp;254 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:yellow width:1 
   from:0 till:103749 width:15  text:103&amp;nbsp;749 textcolor:red fontsize:8px
&lt;/timeline&gt;


== Элстан өврҗтә тоот ==

Элстд өврҗтә тоот олн. Сити-чесс, Сәкүсн сүм, Хальмг государственн университет болн нань чигн юм хәләҗ чадҗанат.
Элстин цутхднд Ленинә нертә талвң бәәнә, тавлң деер пагода дүңгәнә. Өөрнь Цаган гер зогсчана. Эн тосхлт хаҗуд Будда Багшин бумблв бәәнә. Байсрлснчнр цагтан, зовлңг үзсн цагтан әмтн ирәд бурхндан мөргнә. Эн бумб ноһан урһмл модн заагт зогсҗана. Хол биш серүн фонтан асхрна.
Зуна халун цагт энүнә өөр дала әмтн ирәд амрна. Энүнд зурганчн цокулх арһ бәәнә. Бичкдүд нааран ирҗ наадһа машидәр гүүлгнә.
Нәәмдгч микрорайона захд ик өндр толһа деер бас нег бумблв бәәнә. Энүг ачта скульптор [[Эрнст Неизвестный]] Сиврүр туугдсн хальмгудт нерәдв. Элст декәдчн олн зүсн бумблвсар байн. Теднь: [[О.И.Городовиковин]], Ээлән Овлан, Хоңгрин Элстин уульнцар йовсн цагт күүнә нүдн байрлна.Төгәлнд ке-сәәхн модд сарслдад зогсна, олн зүсн цецгүд каңкнна. Асхднь болхла, балһсн олн зүсн өңгтә герләр герлтнә.

== Театрмуд, музеймуд, кинотеатрмуд ==

Элстд бәәдг улс өдр болһн кинотеатрмуд одна. Эднә нерднь: &quot;Родина&quot; (&quot;Төрскн&quot;),&quot;Октябрь&quot; (&quot;Хулһна сар&quot;). Кесг театрмуд бәәнә: Басңга Баатрин нертә драмтеатр, орс театр, &quot;Җаңһр&quot; театр. &quot;Родина&quot; (&quot;Төрскн&quot;) кинотеатрин өөр Амр-Санана нертә дегтрин саң бәәнә.

== Сурһулин заведеньс ==

[[Боомг:Kalmuniversitet.jpg|thumb|right|250px|Хальмг шаңһа университетин 1-гч корпус]]

Элстд кесг сурһулин заведеньс бәәнә. Теднь: [[Хальмг шаңһа университет]], автомобилин-хаалһна техникум, эмчин болн хот кеһәчин колледжмуд, белг-эрдмтә училищ, гуманитарн, коммерческ болн техническ лицеимуд, 3-ч профессиональн училищмуд, дунд сурһулин школмуд болн бичдүдин садмуд бәәнә

== Әмт зөөдг көлгн ==

Элстд олн-әмтиг микроавтобусмуд зөөҗ һарһна. Билетин үннь - 10 арслң. Муниципальн кү зөөдг көлгн Элстд йовдго.

{| class=&quot;wikitable&quot;
 |-
 !colspan=2| Элст балһсна хаалһин зурас
 |-
 !Дуһар
 !Хаалһин зура
 |-
 !1
 |8-гч микрорайон — Барун электричеств һарһдг станц
 |-
 !2
 |ЖДВ — Демьяновская гидг уульнц
 |-
 !5
 |6-гч микрорайон — 1-гч микрорайон - Теңгрин Уйдл ууульнц
 |-
 !6
 |8-гч микроррайон — Төмр хаалһин вокзал
 |-
 !7
 |Теңгрин Уйдл ууульнц — Сити-Чесс
 |-
 !9
 |1-гч микрорайон — Төмр хаалһин вокзал
 |-
 !10
 |Төмр хаалһин вокзал — Аршаня уульнц
 |-
 !11
 |Төмр хаалһин вокзал — Теңгрин Уйдл ууульнц
 |-
 !12
 |Оютнрин хотн — 8-гч микрорайон
 |-
 !15
 |Элст — Аршан гидг селән
 |-
 !17
 |Өмн узгин район — Төмр хаалһин вокзал
 |-
 !19
 |Ар-барун үзгин уульнц — 8-гч микрорайон
 |-
 !20
 |Баһчудын эмнлдг гер — 8-гч микрорайон
 |-
 !21
 |Төмр хаалһин вокзал — 8-гч микрорайон
 |-
 !23
 |Кирбазарная гидг уульнц — 8-гч микрорайон
 |-
 !25
 |Төмр хаалһин вокзал — 6-гч микрорайон
 |-
 !26
 |6-гч микрорайон — Поле Чудес
 |-
 !27
 |6-гч микрорайон — Өмн үзгин район
 |-
 !40
 |Төмр хаалһин вокзал — Ар хотн
 |}

[[Боомг:Zakatveliste1.jpg|мини|Элстин уульнц]]

== Шаҗна тосхлт ==

=== Сәкүсн-Сүм ===

=== Бурхн Багшин алтн Сүм ===

== Заалт ==
 &lt;references/&gt;
{{commonscat|Elista}}
* [https://web.archive.org/web/20210922075214/http://www.elista.org/ Элстин зәңглһнин элчлт]
* [https://web.archive.org/web/20200802185302/http://forum.freekalmykia.org/ Хальмг үлмә уга хурал (форум)]
* [https://web.archive.org/web/20060209000409/http://www.bumbinorn.ru/ Хальмг зәңглһнин элчлт ]
* [https://web.archive.org/web/20181029193755/http://djangar.bumbinorn.ru/ Хальмгин баатрльг дуулвр &quot;Җаңһр&quot; (орсаһар) ]
* [https://web.archive.org/web/20070404134347/http://www.bumbinorn.ru/dictionary/ Орс-хальмг толь болн күүндврч]

[[Әәшл:Хальмг Таңһч]]</text>
      <sha1>3ar8y7ych1b7thrfxsjk3wt3h5ciuff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киргиз Орн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1527</id>
    <revision>
      <id>93667</id>
      <parentid>93613</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таёжный лес</username>
        <id>9878</id>
      </contributor>
      <origin>93667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6457" sha1="qqmiawva791vxevaes5daq8j61ticoe" xml:space="preserve">&lt;table align=right&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
{{Орн
|Хальмг нерәдлһн         = Киргиз Орн Нутуг
|Түрүнь авгтнь нерәдлһн  = Кыргыз Республикасы&lt;br /&gt;Кыргызская Республика
|Сүлд                    = National_emblem_of_Kyrgyzstan.svg
|Туг                     = Flag of Kyrgyzstan.svg
|Ахр товчта үг           = 
|Частрин нерәдлһн        = 
|Аудио                   =  
&lt;!-- |Аудио=--&gt;
|Орн-нутгин тогтац       = [[Президент Таңһч]]
|Картд                   = LocationKyrgyzstan.svg
|Келн                    = [[Киргиз келн|Киргиз]], [[Орсин келн|Орсин]] 
|Основано                = [[5 Бар]] [[1936 җил]]а&lt;br /&gt;([[РСФСР]]ас)&lt;br /&gt;[[31 Ноха]] [[1991 җил]]а
|Хотл-балһсн             = [[Бишкек]]
|Икәр балһсн             = 
|Һардачнрин үүл          = [[Президент]]&lt;br /&gt;[[Премьер-министр]]
|Һардачнар                = [[Бакиев, Курманбек Салиевич|Курманбек Бакиев]]&lt;br /&gt;[[Усенов, Данияр|Данияр Усенов]]
|Девскр һазр             = 198 500
|Усна процент            = 3,6 %
|Бәәдг әмтн              = 5,146,281
|Валют                   = [[Сом (валюта)|Киргиз сом]]&lt;br /&gt;([[ISO 4217|KGS, код 417]])
|Домен                   = [[.kg]]
|Телефона код            = 996
|Часин бүс               = +6 
|Темдег                   = 
}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

'''Киргиз орн нутуг''' — Ар-Дорд үзгә Азин (һолар Тянь-Шань уулд) орн.

Казахин, Узбекдин&lt;!--(Узбекистан, &quot;узбекская страна&quot;)--&gt;, Таҗикин&lt;!--(таджикистан - спорный перевод)--&gt;, Китдин орн-нутугта әәлхоша улус.

== [[Хальмг]] Киргиз нутугт ==

Киргиз Орн Нутугд, Иссык-Куль нуурин өөр, дөрвн-хальмг аймакт - Чельпекд бәәх [[Бишкек]], Таш-Кия, Бурмя-Суу, Бүрү-Баш- балһасдын деед үзгүт Текес-талхас ирсын Иссык-Куулин хальмгудə əмтын бүүрүльнә. Эднә зун җил хооран нүүҗ ирцихәсмин. Эдниг талданар чигин келцхәнә: Хар-һолын болын хар-хальмгуд, сарта хальмгуд. Киргиз Орн Нутугин Иссык-Кульск областьд 1989-гче җил болсан әмтенә то авлаһар 4 628 күн болҗ һарсаман. Хар-хальмгудас 111 күн эврә уул хальмг келән сән медцәхәнә. [[Хальмг]] кел шинҗилдәг улусинәр болхала, хар-хальмгудын келн-хальмг кельнә онц говор болҗ һарчана. Киргиз келн улус заагта удан байлһан хар-хальмгудын кельнед болн сойлд үлмәһән хальдаҗ. Иссык-Куулин хальмг нег һазрат бәәдәг кесег улсин кел медәг деерән ислам бурханд шүтүцхәнә. 

Хальмг келн өрк-бүлин, бәәдел-җирһилин тускар нурһульҗе ах үй улусин хәрлцәнәс давхаш, наадак общественнин функцис болхала, киргиз болн орсин келәр теткәгдәнә. Эрдим-сурһульд хальмыгин келн олзулгадхаш. Бичмир үүдәврүмүдчун эн келәр уга. Һанцахан күүндулһанә келн бәәнә, эн келәр нурһульҗе ах үйин улс келцехәнә. Хамгин түрүн Иссык-Куулин хальмг мультилингвы болҗ һарчана: эдн киргиз, хальмыгин, орсин келәр күүндуцхәнә болна талдан түрк келмүд бас меднә.

== Нутугин байр ==
{| class=&quot;standard&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Өдр
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Нернь
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Киргиз
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Дәкәд
|-
| Туула сарин 1 (шин)
| Шин җил
| Жаңы жыл
| ~
|-
| Туула сарин 7
| Христин һарсан өдр
|
| ~
|-
| Хөн сарин 29
| Цергин өдр
| Жоокерлер күнү
| ~
|-
| Моһа сарин 8
| Делкән Эмна өдр
| Эл аралык аялдар күнү
| ~
|-
| Моһа сарин 21
| Навруз
| Нооруз
| Нооруз
|-
| Моһа сарин 24
| Улус революцин өдр
| Элдик революция күнү
| ~
|-
| Хөн сарин 1 (шин)
| Хавр көдлт хойрин өдр
| Эмгек күнү
| ~
|-
| Хөн сарин 5 (шин)
| Конституцин бичигә өдр
| Конституция күнү
| ~
|-
| Хөн сарин 9
| Диилврә өдр
| Жеңиш күнү
| ~
|-
| Ноха сарин 31
| Эврән бәәлһәнә өдр
| Эгемендүлүүк күнү
| ~
|-
| ~
| Праздник жертвоприношения
| Курман айт
| Дата праздника определяется по лунному календарю
|-
| ~
| Праздник разговения
| Орозо айт
| Дата праздника определяется по лунному календарю
|}

== Ссылки ==
* [https://web.archive.org/web/20100129164417/http://www.tokmak.kg/index.php?do=cat&amp;category=nevkg Новости Кыргызстана]
* [https://web.archive.org/web/20091002154746/http://www.job-migrant.ru/ Центр комплексной поддержки трудовых мигрантов Кыргызстана]
* [http://www.gov.kg Государственный интернет портал]
* [http://larevuefranco-kirghize.com/index-ru.php Французско-Киргизская Ассоциация Экотуризма] — [[A.F.K.E.]]
* [http://free-writer.ru/pages/kirgizia.html Фото людей Киргизии]


[[Әәшл:Һазр делкә]]</text>
      <sha1>qqmiawva791vxevaes5daq8j61ticoe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>93668</id>
      <parentid>93667</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таёжный лес</username>
        <id>9878</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ссылки */</comment>
      <origin>93668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6457" sha1="e70qcwkhubmq6gyqncrvec1o59ns3hk" xml:space="preserve">&lt;table align=right&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
{{Орн
|Хальмг нерәдлһн         = Киргиз Орн Нутуг
|Түрүнь авгтнь нерәдлһн  = Кыргыз Республикасы&lt;br /&gt;Кыргызская Республика
|Сүлд                    = National_emblem_of_Kyrgyzstan.svg
|Туг                     = Flag of Kyrgyzstan.svg
|Ахр товчта үг           = 
|Частрин нерәдлһн        = 
|Аудио                   =  
&lt;!-- |Аудио=--&gt;
|Орн-нутгин тогтац       = [[Президент Таңһч]]
|Картд                   = LocationKyrgyzstan.svg
|Келн                    = [[Киргиз келн|Киргиз]], [[Орсин келн|Орсин]] 
|Основано                = [[5 Бар]] [[1936 җил]]а&lt;br /&gt;([[РСФСР]]ас)&lt;br /&gt;[[31 Ноха]] [[1991 җил]]а
|Хотл-балһсн             = [[Бишкек]]
|Икәр балһсн             = 
|Һардачнрин үүл          = [[Президент]]&lt;br /&gt;[[Премьер-министр]]
|Һардачнар                = [[Бакиев, Курманбек Салиевич|Курманбек Бакиев]]&lt;br /&gt;[[Усенов, Данияр|Данияр Усенов]]
|Девскр һазр             = 198 500
|Усна процент            = 3,6 %
|Бәәдг әмтн              = 5,146,281
|Валют                   = [[Сом (валюта)|Киргиз сом]]&lt;br /&gt;([[ISO 4217|KGS, код 417]])
|Домен                   = [[.kg]]
|Телефона код            = 996
|Часин бүс               = +6 
|Темдег                   = 
}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

'''Киргиз орн нутуг''' — Ар-Дорд үзгә Азин (һолар Тянь-Шань уулд) орн.

Казахин, Узбекдин&lt;!--(Узбекистан, &quot;узбекская страна&quot;)--&gt;, Таҗикин&lt;!--(таджикистан - спорный перевод)--&gt;, Китдин орн-нутугта әәлхоша улус.

== [[Хальмг]] Киргиз нутугт ==

Киргиз Орн Нутугд, Иссык-Куль нуурин өөр, дөрвн-хальмг аймакт - Чельпекд бәәх [[Бишкек]], Таш-Кия, Бурмя-Суу, Бүрү-Баш- балһасдын деед үзгүт Текес-талхас ирсын Иссык-Куулин хальмгудə əмтын бүүрүльнә. Эднә зун җил хооран нүүҗ ирцихәсмин. Эдниг талданар чигин келцхәнә: Хар-һолын болын хар-хальмгуд, сарта хальмгуд. Киргиз Орн Нутугин Иссык-Кульск областьд 1989-гче җил болсан әмтенә то авлаһар 4 628 күн болҗ һарсаман. Хар-хальмгудас 111 күн эврә уул хальмг келән сән медцәхәнә. [[Хальмг]] кел шинҗилдәг улусинәр болхала, хар-хальмгудын келн-хальмг кельнә онц говор болҗ һарчана. Киргиз келн улус заагта удан байлһан хар-хальмгудын кельнед болн сойлд үлмәһән хальдаҗ. Иссык-Куулин хальмг нег һазрат бәәдәг кесег улсин кел медәг деерән ислам бурханд шүтүцхәнә. 

Хальмг келн өрк-бүлин, бәәдел-җирһилин тускар нурһульҗе ах үй улусин хәрлцәнәс давхаш, наадак общественнин функцис болхала, киргиз болн орсин келәр теткәгдәнә. Эрдим-сурһульд хальмыгин келн олзулгадхаш. Бичмир үүдәврүмүдчун эн келәр уга. Һанцахан күүндулһанә келн бәәнә, эн келәр нурһульҗе ах үйин улс келцехәнә. Хамгин түрүн Иссык-Куулин хальмг мультилингвы болҗ һарчана: эдн киргиз, хальмыгин, орсин келәр күүндуцхәнә болна талдан түрк келмүд бас меднә.

== Нутугин байр ==
{| class=&quot;standard&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Өдр
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Нернь
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Киргиз
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Дәкәд
|-
| Туула сарин 1 (шин)
| Шин җил
| Жаңы жыл
| ~
|-
| Туула сарин 7
| Христин һарсан өдр
|
| ~
|-
| Хөн сарин 29
| Цергин өдр
| Жоокерлер күнү
| ~
|-
| Моһа сарин 8
| Делкән Эмна өдр
| Эл аралык аялдар күнү
| ~
|-
| Моһа сарин 21
| Навруз
| Нооруз
| Нооруз
|-
| Моһа сарин 24
| Улус революцин өдр
| Элдик революция күнү
| ~
|-
| Хөн сарин 1 (шин)
| Хавр көдлт хойрин өдр
| Эмгек күнү
| ~
|-
| Хөн сарин 5 (шин)
| Конституцин бичигә өдр
| Конституция күнү
| ~
|-
| Хөн сарин 9
| Диилврә өдр
| Жеңиш күнү
| ~
|-
| Ноха сарин 31
| Эврән бәәлһәнә өдр
| Эгемендүлүүк күнү
| ~
|-
| ~
| Праздник жертвоприношения
| Курман айт
| Дата праздника определяется по лунному календарю
|-
| ~
| Праздник разговения
| Орозо айт
| Дата праздника определяется по лунному календарю
|}

== Ссылки ==
* [https://web.archive.org/web/20100129164417/http://www.tokmak.kg/index.php?do=cat&amp;category=nevkg Новости Кыргызстана]
* [https://web.archive.org/web/20091002154746/http://www.job-migrant.ru/ Центр комплексной поддержки трудовых мигрантов Кыргызстана]
* [http://www.gov.kg Государственный интернет-портал]
* [http://larevuefranco-kirghize.com/index-ru.php Французско-Киргизская Ассоциация Экотуризма] — [[A.F.K.E.]]
* [http://free-writer.ru/pages/kirgizia.html Фото людей Киргизии]


[[Әәшл:Һазр делкә]]</text>
      <sha1>e70qcwkhubmq6gyqncrvec1o59ns3hk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эспанмудин Нутуг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3553</id>
    <revision>
      <id>93665</id>
      <parentid>93074</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таёжный лес</username>
        <id>9878</id>
      </contributor>
      <comment>вандализм</comment>
      <origin>93665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1989" sha1="pzku1hcbex7zz5wj2zmc2nfjr5963z7" xml:space="preserve">&lt;table align=right&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
{{Орн
 |Хальмг нерәдлһн=Эспанмудн Орн Нутг
 |Түрүнь авгтнь нерәдлһн=Reino de España
 |Сүлд=Escudo de España (mazonado).svg
 |Туг=Flag of Spain.svg
 |Картд=EU-Spain.svg
&lt;!-- |Ахр товчта үг=--&gt;
 |Частрин нерәдлһн=«Marcha Real»
&lt;!-- |Аудио=--&gt;
 |Орн-нутгин тогтац=[[Хаани йосн]]
 |Келн=[[Эспанмудн келн|Эспанмудн]]
 |Основано                = Така сарин 27 [[1955]]
 |Хотл-балһсн=[[Вена]]
 |Икәр балһсн=[[Вена]], [[Грац]], [[Линц]]
 |Һардачнрин үүл=
 |Һардачнр=
 |Девскр һазр=83 871
 |Усна процент            = 1,3 %
 |Бәәдг әмтн=8 206 524 ([[2005]])
 |Валют= Евро (EUR, код 49
 |Домен                   = [[.es]] 
 |Телефона код            = 34
 |Часин бүс               = +1, зунын +2 
 |Темдг                   = &lt;references/&gt;
}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;!-- &lt;tr&gt;&lt;td&gt;{{портал|Өөстрмудн Орн Нутг}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; --&gt;
&lt;/table&gt;
'''Эспанмудин Нутг''' (эсп. и галис. Reino de España, кат. Regne d'Espanya, баск. Espainiako Erresuma, окс. Reialme d'Espanha, астур. Reinu d'España), өмн барун Европд бәәдг орн нутг, Пиринеин өрәл арлын икнкнь хүмн авҗ бәәнә. Эспанмудн Нутгин нерн кезәңк финикмудин келнәс ирлә. Финикмудин «и-шпаним» гиҗ үгин утх «чинһнә кевс» болҗана.

== Заалһуд ==
* [http://www.spain.info/ Official tourism portal for Spain]
* [http://tiempo.growiktionary.org Weather forecast for Spain]

* [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Spain Commons]
{{Европа}}
{{Белдлһн}}

[[Әәшл:Һазр делкә]]
[[Әәшл:Европ]]</text>
      <sha1>pzku1hcbex7zz5wj2zmc2nfjr5963z7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тод бичиг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5873</id>
    <revision>
      <id>93662</id>
      <parentid>93244</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:07:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таёжный лес</username>
        <id>9878</id>
      </contributor>
      <comment>откат казахского вандализма</comment>
      <origin>93662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27177" sha1="el6eedw94biqe1l63axum8hrumvdg51" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;&quot;&gt;{{MongolUnicode|ᡐᡆᡑᡆ ᡋᡅᡔᡅᡎ|size=inherit|style=min-width:1em}}&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
[[File:Prijutnoe1.jpg|thumb|right|250px]]
'''Тодо бичиг''' ({{MongolUnicode|ᡐᡆᡑᡆ ᡋᡅᡔᡅᡎ|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}} тодо бичиг) — [[Хальмг|Дөрвн Хальмг]] улсин бичиг бәәсмн. Эн бичиг [[Зая Пандит|Зая-Пандитар]] үвлд, 1648 җилд [[Хуудм бичг|моңһл бичгә]] сүүрәс бүтәлв. Энүнә цаһан толһад 29 үзгүд бәәнә: [[А үзг|А]], [[Э үзг|Э]], [[и үзг|И]], [[о үзг|О]], [[у үзг|У]], [[ө үзг|Ө]], [[ү үзг|Ү]], [[Н]], [[ң үзг|Ң]], [[Х]], [[һ үзг|Һ]], [[б үзг|Б]], [[П]], [[Ф]], [[С]], [[Ш]], [[Т]], [[д үзг|Д]], [[Л]], [[М]], [[Ц]], [[Ч]], [[З]], [[җ үзг|Җ]], [[Й]], [[К]], [[г үзг|Г]], [[Р]], [[в үзг|В]], болн узгүд төвдин болн энетекдин келәр бичх — галигуд гидг үзгүд нерәдсмн.

Тодо бичиг [[Хальмг Таңһч|Хальмг Таңһчд]] 1924 җилә хөөн элзлла. Ода тод бичгиг [[Хальмг Таңһчин]] школд, ик сурһульд сурҗ сурна.

== Тодо үзгүдин нерд ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''#''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Code''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Тодо үзг''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Кирил дарцар''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Латин дарцар''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Ахр Нерн''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Удан Нерн''' 
|-
|1||6176||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠠ]]}}|| А|| A||А || хойр арата || Худам әдл
|-
|2||6212||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡄ]]}}|| Э || E||Э || нег арата, дөгә сүлтә
|-
|3||6213||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡅ]]}}||И|| I ||И || нег арата, киисквар сүлтә
|-
|4||6214||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡆ]]}}|| О || O || О || нег арата, дөрвөлҗин геестә
|-
|5||6216||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡈ]]}}|| Ө || Ö|| Ө || нег арата, дөрвөлҗин геестә, ардан өргөстә
|-
|6||6215||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡇ]]}}||У  || U ||У || нег арата, бүтү геестә, унҗу өргөстә
|-
|7||6217||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡉ]]}}||Ү  || Ü ||Ү || нег арата, бүтү геестә
|-
|8||6184||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠨ]]}}||Н  || N ||На || нег арата, өмнән цегтә || Худам әдл
|-
|9||6218||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡊ]]}}||Ң  || Ng ||Аң || 
|-
|10||6221||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡍ]]}}|| Х || X || Ха || хойр арата, өмнән хойр цегтә
|-
|11||6222||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡎ]]}}||Һ  || Q ||Һа || хойр арата, өмнән төгрг цегтә
|-
|12||6219||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡋ]]}}|| Б || B ||Ба || бүтү толһата
|-
|13||6220||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡌ]]}}|| П || P ||Пха || 
|-
|14||6192||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠰ]]}}||С  || S ||Са || сарваһар толһата, нег арата || Худам әдл
|-
|15||6193||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠱ]]}}||Ш  || W ||Ша || сарваһар толһата, ардан хойр цегтә|| Худам әдл
|-
|16||6224||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡐ]]}}|| Т|| T ||Та || шанһ толһата, нег арата
|-
|17||6225||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡑ]]}}|| Д || D ||Да || хавтаха толһата
|-
|18||6191||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠯ]]}}|| Л || L || Ла || өөдән өвртә, нег арата|| Худам әдл
|-
|19||6223||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡏ]]}}|| М || M || Ма || матьхр толһата, нег арата
|-
|20||6228||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡔ]]}}||Ц  || C ||Ца || цах толһата, нег арата
|-
|21||6226||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡒ]]}}||Ч  || H ||Ча || 
|-
|22||6227||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡓ]]}}|| З || Z || За || цацу эргцтә, шуд көлтә
|-
|23||6234||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡚ]]}}|| Җ || J ||Җа || 
|-
|24||6229||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡕ]]}}|| Й || Y || Йа || яман хоңшарта, шуд көлтә
|-
|25||6233||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡙ]]}}|| Г || G ||Га || дөгә көлтә
|-
|26||6232||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡘ]]}}||К  || K ||Ка || көлн толһата, көндлң өргөстә
|-
|27||6231||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡗ]]}}||Қ  || Kh ||Кх || катһр ка
|-
|28||6199||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠷ]]}}|| Р|| R ||Ра || хамр дөөрән өргөстә, нег арата || Худам әдл
|-
|29||6230||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡖ]]}}|| В || V ||Ва || дөгә көлтә
|-
|30||6235||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡛ]]}}||  ||  || NIA |||| Галик?
|-
|31||6236||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡜ]]}}|| ||  ||DZA || ||Галик?
|-
|32||6296||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᢘ]]}}|| ||  || TA || ||Галик
|-
|33||6297||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᢙ]]}}|| ||  ||ZHA |||| Галик
|-
|}

== Бичилһан ==
Кирил Тодо хойр бичгәр бичсин үгмүд цацу биш болна. Цаарандань үлгүрнь хәләтн.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|bgcolor=#5EF567|'''Кирил''' 
|bgcolor=#5EF567|'''Тод''' 
|bgcolor=#5EF567|'''Кирил''' 
|bgcolor=#5EF567|'''Тод''' 
|bgcolor=#5EF567|'''Кирил''' 
|bgcolor=#5EF567|'''Тод''' 
|bgcolor=#5EF567|'''Кирил''' 
|bgcolor=#5EF567|'''Тод''' 
|bgcolor=#5EF567|'''Кирил''' 
|bgcolor=#5EF567|'''Тод''' 
|bgcolor=#5EF567|'''Кирил''' 
|bgcolor=#5EF567|'''Тод''' 
|-
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Ах''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Аха''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Шүлг''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Шүлүг''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Ноха''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Нохой''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Аньх''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Аниху''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Хөн''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Хоин''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Бух''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Буху''' 
|-
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Сө''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Сөө''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Толь''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Толи''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Алвн''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Албан''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Сән''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Саин''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Бәәх''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Байху''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Насн''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Насун''' 
|-
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Олн''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Олон''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Лавта''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Лабтаи''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Көгҗм''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Көгҗим''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Гегән''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Гэгээн''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Негн''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Нигэн''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Хойр''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Хойор''' 
|-
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Һурвн''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Һурбан''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Дөрвн''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Дөрбөн''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Тавн''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Табун''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Орс''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Орос''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Гидг''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Гэдэг''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Моңһл''' 
|bgcolor=#730906|&lt;font color=&quot;#FFD900&quot;&gt; '''Моңһол''' 
|-
|}

== Юникод ==

&lt;table class=&quot;unicode&quot;&gt; 
 
&lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt;&lt;th width=&quot;80&quot;&gt;Character&lt;br /&gt;(decimal)&lt;/th&gt;&lt;th width=&quot;80&quot;&gt;Decimal&lt;/th&gt;&lt;th width=&quot;80&quot;&gt;Character&lt;br /&gt;(hex)&lt;/th&gt;&lt;th width=&quot;80&quot;&gt;Hex&lt;/th&gt;&lt;th&gt;Name&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt; 
 
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;b&quot; &gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠀]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6144&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1800;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1800&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN BIRGA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠁]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6145&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1801;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1801&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN ELLIPSIS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠂]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6146&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1802;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1802&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN COMMA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠃]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6147&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1803;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1803&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN FULL STOP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠄]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6148&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1804;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1804&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN COLON&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠅]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6149&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1805;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1805&lt;/td&gt;&lt;td&gt; MONGOLIAN FOUR DOTS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠆]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6150&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1806;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1806&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN TODO SOFT HYPHEN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠊]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6154&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x180A;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;180A&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN NIRUGU&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠋]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6155&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x180B;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;180B&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN FREE VARIATION SELECTOR ONE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠌]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6156&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x180C;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;180C&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN FREE VARIATION SELECTOR TWO&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠍]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6157&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x180D;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;180D&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN FREE VARIATION SELECTOR THREE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|᠎}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6158&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x180E;&lt;td&gt;180E&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN VOWEL SEPARATOR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠐]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6160&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1810;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1810&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN DIGIT ZERO&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠑]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6161&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1811;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1811&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN DIGITT ONE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠒]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6162&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1812;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1812&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN DIGIT TWO&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠓]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6163&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1813;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1813&lt;/td&gt;&lt;td&gt; MONGOLIAN DIGIT THREE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠔]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6164&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1814;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1814&lt;/td&gt;&lt;td&gt; MONGOLIAN DIGIT FOUR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠕]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6165&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1815;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1815&lt;/td&gt;&lt;td&gt; MONGOLIAN DIGIT FIVE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠖]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6166&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1816;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1816&lt;/td&gt;&lt;td&gt; MONGOLIAN DIGIT SIX&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠗]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6167&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1817;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1817&lt;/td&gt;&lt;td&gt; MONGOLIAN DIGIT SEVEN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠘]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6168&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1818;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1818&lt;/td&gt;&lt;td&gt; MONGOLIAN DIGIT EIGHT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[᠙]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6169&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1819;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1819&lt;/td&gt;&lt;td&gt; MONGOLIAN DIGIT NINE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠠ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6176&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1820;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1820&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER A&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠡ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6177&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1821;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1821&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER E&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠢ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6178&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1822;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1822&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER I&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠣ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6179&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1823;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1823&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER O&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠤ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6180&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1824;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1824&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER U&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠥ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6181&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1825;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1825&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER OE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠦ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6182&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1826;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1826&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER UE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠧ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6183&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1827;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1827&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER EE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠨ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6184&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1828;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1828&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER NA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠩ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6185&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1829;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1829&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ANG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠪ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6186&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x182A;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;182A&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER BA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠫ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6187&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x182B;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;182B&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER PA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠬ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6188&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x182C;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;182C&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER QA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠭ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6189&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x182D;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;182D&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER GA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠮ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6190&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x182E;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;182E&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER MA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠯ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6191&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x182F;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;182F&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER LA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠰ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6192&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1830;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1830&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER SA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠱ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6193&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1831;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1831&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER SHA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠲ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6194&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1832;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1832&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠳ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6195&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1833;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1833&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER DA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠴ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6196&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1834;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1834&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER CHA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠵ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6197&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1835;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1835&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER JA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠶ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6198&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1836;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1836&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER YA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠷ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6199&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1837;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1837&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER RA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠸ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6200&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1838;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1838&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER WA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠹ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6201&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1839;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1839&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER FA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠺ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6202&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x183A;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;183A&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER KA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠻ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6203&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x183B;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;183B&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER KHA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠼ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6204&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x183C;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;183C&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TSA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠽ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6205&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x183D;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;183D&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ZA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠾ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6206&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x183E;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;183E&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER HAA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠿ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6207&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x183F;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;183F&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ZRA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡀ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6208&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1840;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1840&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER LHA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡁ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6209&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1841;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1841&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ZHI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡂ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6210&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1842;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1842&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER CHI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡃ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6211&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1843;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1843&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER LONG VOWEL SIGN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡄ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6212&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1844;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1844&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO E&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡅ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6213&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1845;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1845&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO I&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡆ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6214&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1846;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1846&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO O&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡇ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6215&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1847;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1847&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO U&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡈ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6216&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1848;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1848&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO OE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡉ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6217&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1849;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1849&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO UE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡊ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6218&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x184A;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;184A&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO ANG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡋ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6219&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x184B;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;184B&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO BA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡌ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6220&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x184C;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;184C&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO PA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡍ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6221&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x184D;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;184D&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO QA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡎ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6222&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x184E;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;184E&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO GA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡏ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6223&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x184F;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;184F&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO MA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡐ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6224&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1850;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1850&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO TA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡑ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6225&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1851;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1851&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO DA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡒ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6226&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1852;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1852&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO CHA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡓ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6227&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1853;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1853&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO JA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡔ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6228&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1854;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1854&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO TSA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡕ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6229&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1855;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1855&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO YA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡖ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6230&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1856;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1856&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO WA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡗ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6231&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1857;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1857&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO KA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡘ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6232&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1858;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1858&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO GAA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡙ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6233&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1859;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1859&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO HAA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡚ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6234&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x185A;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;185A&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO JIA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡛ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6235&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x185B;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;185B&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO NIA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡜ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6236&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x185C;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;185C&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER TODO DZA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢀ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6272&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1880;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1880&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI ANUSVARA ONE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢁ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6273&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1881;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1881&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI VISARGA ONE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢂ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6274&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1882;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1882&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI DAMARU&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢃ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6275&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1883;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1883&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI UBADAMA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢄ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6276&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1884;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1884&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI INVERTED UBADAMA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢅ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6277&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1885;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1885&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI BALUDA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢆ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6278&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1886;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1886&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI THREE BALUDA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢇ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6279&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1887;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1887&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI A&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢈ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6280&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1888;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1888&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI I&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢉ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6281&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1889;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1889&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI KA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢊ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6282&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x188A;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;188A&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI NGA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢋ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6283&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x188B;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;188B&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI CA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢌ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6284&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x188C;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;188C&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI TTA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢍ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6285&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x188D;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;188D&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI TTHA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢎ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6286&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x188E;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;188E&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI DDA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢏ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6287&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x188F;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;188F&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI NNA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢐ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6288&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1890;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1890&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI TA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢑ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6289&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1891;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1891&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI DA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢒ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6290&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1892;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1892&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI PA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢓ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6291&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1893;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1893&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI PHA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢔ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6292&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1894;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1894&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI SSA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢕ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6293&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1895;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1895&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI ZHA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢖ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6294&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1896;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1896&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI ZA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢗ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6295&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1897;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1897&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI AH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢘ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6296&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1898;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1898&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI TA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢙ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6297&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x1899;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1899&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI ZHA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢦ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6310&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x18A6;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;18A6&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI HALF U&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢧ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6311&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x18A7;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;18A7&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MONGOLIAN LETTER ALI GALI HALF YA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; 
&lt;tr&gt;&lt;td class=“b”&gt;{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢗᢩ]]}}&lt;/td&gt;&lt;td&gt;6313&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;b&quot;&gt;&amp;amp;#x18A9;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;18A9&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{nowrap|MONGOLIAN LETTER ALI GALI DAGALGA (combined with ali gali A ({{MongolUnicode|ᢗ|valign=middle}}))}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;

&lt;/table&gt;

{{commonscat|Todo bichig|Тодо бичиг}}

== Һаза заалһуд ==

* [http://todobichig.narod.ru  Бадмана эврән дасдаг дегтер]
{{Белдлһн}}</text>
      <sha1>el6eedw94biqe1l63axum8hrumvdg51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9602</id>
    <revision>
      <id>93666</id>
      <parentid>89423</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:13:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таёжный лес</username>
        <id>9878</id>
      </contributor>
      <comment>вандализм</comment>
      <origin>93666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5101" sha1="6tb3ct5bu8x7mvt9ms4joax0rs50l0g" xml:space="preserve">&lt;table align=right&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
{{Орн
|Хальмг нерәдлһн         = Индия, Җаһарин орн-нутг
|Түрүнь авгтнь нерәдлһн  = &lt;tr align=center&gt;&lt;td style=&quot;border-style:none;&quot;&gt; भारत गणराज्य&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Bhārat Gaṇarājya''&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
|Сүлд                    = Emblem of India.svg
|Туг                     = Flag of India.svg
|Ахр товчта үг           = 
|Частрин нерәдлһн        = Jana-Gana-Mana
|Аудио                   = Jana Gana Mana instrumental.ogg
|Орн-нутгин тогтац       = парламентын заллһн
|Картд                   = India (orthographic projection).svg
|Келн                    = [[Хинду]], [[Англь келн|Англь]] 
|Основано                = [[1947 җилин]] август сарин 15-д
|Хотл-балһсн             = [[Нью-Дели]]
|Икәр балһсн             = [[Мумбаи]], [[Бангалор]], [[Ченнаи]], [[Калькутта]]
|Һардачнрин үүл          = [[Президент]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Вице-президент]]&lt;br /&gt;[[Залврин ахлач]]
|Һардачнр                = [[Мукерджи, Пранаб Кумар|Пранаб Кумар Мукерджи]]&lt;br /&gt;[[Ансари, Мохаммад Хамид|Мохаммад Хамид Ансари]]&lt;br /&gt;[[Сингх, Манмохан|Манмохан Сингх]]
|Девскр һазр             = 3 287 263
|Усна процент            = 9,5 %
|Бәәдг әмтн              = 1 220 800 359&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}&lt;/ref&gt;
|Валют                   = [[Җаһарин рупий]]&lt;br /&gt;([[ISO 4217|INR, код 356]])
|Домен                   = [[.in]]
|Телефона код            = 91
|Часин бүс               = +5:30 
|Темдг                   = 
}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

'''Җаһарин орн-нутг''' ({{lang-hi|भारत गणराज्य}}, {{IAST|Bhārat Gaṇarājya}}, {{lang-en|Republic of India}}) — Өмн үзгә Азин орн-нутг. Индия һазр делкәд, бәәдг әмтниг тоолхла, хойрдгч орн, девскр һазриг тоолхла - доладгч орн-нутг. Җаһарин орн-нутг [[Индостан]] гидг тоха арлд һолар бәәнә. Эн тоха арл [[Җаһарин дала]]һар чүүлнә. Индия Пакистан, [[Китдин Улс Орн|Китдин улсин]], [[Бутан]], [[Непал]], [[Мьянма]], [[Бангладеш]] гидг орн-нутгмудла меҗәлнә. Пакистанла булалдсн [[Җамму-Кашмир]] гидг һазр [[Афгастан]]ла меҗәлнә. Усар Индия [[Шри-Ланка]], Мальдивин арлын болн Индонезин орн-нугтмудла меҗәлнә.

Эн орн-нутг - [[буддан ном]]ин, сикхмүдин, җаһарин болн җайнын шаҗна төрскн. 

== Һардлһна хуваллһн ==

Җаһарин орн-нутг - федерацин республик. Эн орн-нугтт 28 штат, 7 ниицәнә һазр. Цуг штатмуд, Пуддучери гидг ниицәнә һазр болн Дели хотл балһсна дуңһра эврә залврмуд бәрнә. Талдан ниицәнә 5 һазрмуд Индин президентын шуд заллһнд бәәнә.

Цуг штатмудт болн ниицәнә һазрмудт дуңһрас орулцна. Эврә дарандан дуңһрас талук гидг һардллһна әңгсд хувагдна. 

{| class=&quot;infobox borderless&quot;
|+ National symbols of the Republic of India (Official)
|-
! '''National animal'''
| 
| [[Image:2005-bandipur-tusker.jpg|50px]]
|-
! '''National bird'''
| 
| [[Image:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]]
|-
! '''National tree'''
| 
| [[Image:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]]
|-
! '''National flower'''
| 
| [[Image:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]]
|-
! '''National heritage animal'''
| 
| [[Image:Panthera tigris.jpg|50px]]
|-
! '''National aquatic marine mammal'''
| 
| [[Image:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]]
|-
! '''National reptile'''
| 
| [[Image:King-Cobra.jpg|50px]]
|-
! '''National heritage mammal'''
| 
| [[Image:Hanuman Langur.jpg|50px]]
|-
! '''National fruit'''
| 
| [[Image:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]]
|-
! '''National temple'''
| 
| [[Image:New Delhi Temple.jpg|50px]]
|-
! '''National river'''
| 
| [[Image:River Ganges.JPG|50px]]
|-
! '''National mountain'''
| 
| [[Image:Nanda Devi 2006.JPG|50px]]
|-
|}

&lt;references/&gt;
[[Әәшл:Һазр делкә]]</text>
      <sha1>6tb3ct5bu8x7mvt9ms4joax0rs50l0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кевләр:Potd/2026-10-30</title>
    <ns>10</ns>
    <id>17399</id>
    <revision>
      <id>93669</id>
      <timestamp>2026-10-29T18:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>5000</id>
      </contributor>
      <comment>Шин халх: «CH.ZG.Walchwil Walchwilerberg Heumoosegg 2016-10-30 OrigX-R gp.jpg»</comment>
      <origin>93669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="sv627qp5mo11l6gu9yicpjpn4cy1i5u" xml:space="preserve">CH.ZG.Walchwil Walchwilerberg Heumoosegg 2016-10-30 OrigX-R gp.jpg</text>
      <sha1>sv627qp5mo11l6gu9yicpjpn4cy1i5u</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>