Wikipedia xalwiki https://xal.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%85 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Аһар Көдлхнә Меткән Демнч Демнчна туск меткән Wikipedia Wikipedia туск меткән Боомг Боомгин туск меткән MediaWiki MediaWiki туск меткән Кевләр Зуран туск меткән Цәәлһлһн Цәәлһлһин туск меткән Әәшл Әәшлин туск меткән TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 7 93690 93664 2026-11-04T09:04:32Z ~2026-58567-32 11541 93690 wikitext text/x-wiki <table align=right><tr><td> {{Орн |Хальмг нерәдлһн=Орсин Орн Нутуг |Түрүнь авгтнь нерәдлһн= Российская Федерация |Сүлд=Coat of Arms of the Russian Federation.svg |Туг=Flag of Russia.svg |Картд=Russian Federation (orthographic projection) - only Crimea disputed.svg‎ <!-- |Ахр товчита үг=--> |Частрин нерәдлһн=Государственный гимн России |Аудио=Patrioticheskaya Pesnya.ogg <!-- |Аудио=--> |Орн-нутгин тогтац=[[Президент России]] <ref>Орсин Орн Нутугин йосна тускар энд умштн [[Орн Нутугин йосн]]</ref> |Келн=[[Орсин келн]] |Эклцн Җил = [[862 җил]] <ref>Эн хуучин бичикт бичисын [[варягуд]] дуудласан җилд Орсин Орн Нутуг эклж билә. Ода бəәдг йосын дəкəд [[РСФСР]] гидиг нерн эклицан цаг 1917ч җил [[7 ноября]]. 1991 җилд Бар Сарин 25ч [[Российская Федерация]] гидиг нерен эклв.</ref> |Хотл-балһсн=[[Москва]] |Икәр балһсн=[[Москва]], <br />[[Санкт-Петербург]], <br /> [[Новосибирск]], <br />[[Екатеринбург]], <br />[[Нижний Новгород]] |Һардачнрин үүл=[[Орсин Орн Нутгин Президент|Президент]] <br />[[Орсин Орн Нутгин Залврин Залач|Залач]] |Һардачнр=[[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] <br />[[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] |Девскр һазр=17 075 400 |Усна процент = 13 % |Бәәдг әмтн= 141 887 438 ([[2009]]) |Валют= [[Орсин рубль]] (RUB, RUR) |Домен = [[.ru]] |Телефона код = 7 |Цагин бүс = +2…+12&nbsp;<ref>Орсин Орн Нутугт [[декретн цаг|декретн]] гидиг цаг тоолҗана</ref> |Темдег = <references/> }}</td></tr> <!-- <tr><td>{{портал|Орсин Орн Нутуг}}</td></tr> --> </table> '''Орсин Ниицән''' орсар [[:ru:Российская Федерация]] ''ресми'' [[:ru:Россия]] гидиг Европа болын Азия болдыг орн нутуг мемлекеттік. == Історія == Оросын Холбооны Улусын түүх нь Зүүн Славуудаар анх эхэлжээ. [[Слав]]ууд нь МЭӨ 3-8-р зууны дундуур [[Европ]]т тодорче эхэлсэн байна. 9-р зуунд зүүн Славчуудын анхны улс болох [[Киевийн Русь]] байгуулагджээ. Энэ улс нь [[Викинг]]үүд болон тэдгээрийн үр удмуудаар удирдуулж байсан бөгөөд 988 онд [[Византын эзэнт гүрэн|Византын эзэнт гүрнээс]] [[Христын шашин|Христын шашныг]] өвлүүлэн авсан. Энэ явдал нь дараагийн мянган жилийн турш Оросын соёл урлагийг тодорхойлсон Византийн болон Славын соёл урлагийн нэгтгэлийг эхлүүлжээ. Улмаар Киевийн Русь нь задарче газар нутаг нь Оросын маш олон жижиг хэмжээний феодалын улусуудад хуваагджээ. Киевийн Русийн залгамжлагч улсуудаас хамгийн хүчирхэг нь [[Москва]] байсан бөгөөд энэ нь Оросын нэгдэл, [[Алтан Орд]]ын эсрэг тусгаарлах хөдөлгөөнд голлох байр суурийг эзэлж байв. Москва нь аажмаар орчмынхоо Орос улсуудыг нэгтгэсэн бөгөөд Киевийн Русийн [[соёл урлаг]], [[улс төр]]ийн өвийг захирах болжээ. 18-р зуун гэхэд энэ улс нь байлдан дагуулалт, нийлүүлэлт, судалгаа зэргээр хүрээгээ тэлж, [[Польш]]оос [[Номхон Далай]] хүртэл үргэлжилсэн [[Оросын эзэнт гүрэн]] болсон байв. Орос нь Оросын эзэнт гүрний цагаас дэлхийн хүчин, нөлөө ихтэй орон болсон бөгөөд хожим нь дэлхийн анхны, хамгийн том [[социализм|социалист]] орон, "суперхүчин" болох [[ЗХУ]]-н хамгийн том, хамгийн чухал хэсэг болжээ. Энэ нь урлаг, шинжлэх ухааны бүхий л салбарт амжилт үзүүлсэн. 1991 онд ЗХУ задарснаар Оросын Холбооны Улс байгуулагдсан бөгөөд энэ нь ЗХУ-н залгамжлагч хэмээн тооцогддог. == Улс төр == ОХУ-ын үндсэн хууль йосоор, төр нь [[холбооны улс|холбооны]] байгууламжт, хагас ерөнхийлөгчийн [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах]] засаглалт, [[ардчилал|ардчилсан]] деглемт улс юм. Улсын тергүүн нь [[ерөнхийлөгч]], засгийн газрын тергүүн нь [[ерөнхий сайд]]. Төр нь [[төлөөллийн ардчилсан]], [[олон намын тогтолцоо]]той ба эрх медел нь 3 доорх гурван бүтцед салбарлана. * [[Хууль тогтоох байгуулал|Хууль тогтоох]]: Хойор танхимт парламент болох [[ОХУ-ын Холбооны Хурал|Холбооны Хурал]]. : Деэд танхим болох [[Холбооны Зөвлөл]]: Харьяат анги бүрээс 2 төлөөлөгчийн эрхтей, нийт 166 гишүүнтей. Холбооны хууль, дайн зарлах, олон улсын гэрээг батламжлах, ерөнхийлөгчид итгел үзүүлех эсех шийдверледег. : Доод танхим болох [[Улсын Дум]]: Хувь тенцүүлсен (''Пропорционал'') саналын аргачлалт сонгуулаар сонгогдох 450 суудалтай хууль тогтоох байгууллага. * [[Гүйцэтгэх байгуулал|Гүйцэтгэх]]: Ерөнхийлөгч давамгай эрхтей. 1991 онд сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч нь [[Борис Ельцин]], 2000 оноос [[Владимир Путин]], 2008 оноос [[Дмитрий Медведев]], 2012 оноос дахин Владимир Путин юм. ОХУ-ын Засгийн газар нь төрийн гүйцэтгэх деэд байгууллага. Засгийн газар нь дарга, тергүүн дэд дарга, дэд дарга, холбооны сайд нараас бүрелдене. Засгийн газрын даргыг Ерөнхийлөгч Төрийн думтай зөвлөлдөж томилно. Ерөнхийлөгч үүргеэ биелүүлж чадахгүй болсон нөхцөлд Засгийн газрын дарга Ерөнхийлөгчийн үүргийг гүйцетгене. Херев Засгийн газрын даргад нер девшсен хүнийг Төрийн дум гурван удаа буцаавал Ерөнхийлөгч Засгийн газрыг томилж, Төрийн думыг тарааж, шинеэр сонгууль явуулна. * [[Шүүх байгуулал|Шүүх]]: Ерөнхийлөгчийн саналаар Үндсэн хуулийн цэц, Дээд шүүх, Хөндлөнгийн шүүхийн бүрэлдэхүүнийг Холбооны Зөвлөл баталдаг. === Засаг захиргааны хуваарь === ==== Холбооны харъяат анги ==== ОХУ нь 83 холбооны харъяат ангиас (''субъект'') велаят бүрдэнэ. Эдгээр харъяат ангиуд нь Холбооны Хуралд адилхан тус бүр 2 төлөөллийн эрхтэй. Хэдий тийм ч, өөртөө засаглах эрхээр харилцан адилгүй доорх нэгжүүдэд хамаарна. * 46 [[ОХУ-ын муж|муж]]: Жирийн харъяат анги. Захирагчтай, орон нутгийн сонгуульт хууль тогтоох хуралтай. * 21 [[ОХУ-ын бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах улс]]: Өөртөө засах эрхтэй цөөнх үндэстэн, ард түмний өлгий нутаг. Тус бүрдээ үндсэн хууль, ерөнхийлөгч, парламенттай. Орос хэлний хамтаар төрөлх хэл нь албан ёсны хэл болно, гэвч ОХУ даяар болон олон улсын харилцаанд зөвхөн Орос хэл хэрэглэнэ. * 9 [[ОХУ-ын хязгаар|хязгаар]]: Үнэндээ мужтай адил Оросууд голчлон амьдардаг нутаг. Гагцхүү алс, чинад, захын нутаг бөгөөд хүн ам багатай, түүхэндээ зах хязгаар хэмээгдсээр ирсэн. * 4 өөртөө засах тойрог: Муж, хязгаарын мэдэл дэх цөөнх ард түмний өлгий. 1990 оноос байр суурь өндийсөн боловч Чукоткийнхаас бусад нь үнэндээ муж, эсвэл хязгаарт захирагддаг. * 1 өөртөө засах муж: Түүхэндээ, өөртөө засах муж байсан, дараа нь хязгаарт захирагдсан. 1990 онд Еврейн өөртөө засах мужаас бусад нь бүгд найрамдах улс болсон. * 2 холбооны хот: Зангилаа хоёр том хот [[Москва]], [[Санкт-Петербург]]. [[File:Russian-regions.png|thumb|centre|600px|ОХУ-ын холбооны харъяат ангиуд]] ==== Холбооны тойрог ==== Мөн харъяат ангиуд нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн томилох элч төлөөлөгчид удирдагдах 8 [[ОХУ-ын холбооны тойрог]]т ангилагддаг. Холбооны тойрог нь холбооны хуулийг улс даяар мөрдүүлэхэд анхаардаг. == Ниицәнә тогтац == {|class="wikitable sortable" style="text-align: center; font-size: 90%;" |-style="background:#ddd;" ! № ! Ниицәнә махбуд ! Туг ! Сүлд ! Зә <br />(км²) ! Бәәдг әмтн <br />[[2002]] җилин [[Хулһн сарин 9]] ! Төв |-style="background:#eee;" | &nbsp; || align="left" colspan="10" | '''Республики''' |- | 01 || [[Адъгудин таңһч|Адыги]] || [[Боомг:Flag of Adygea.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Adygea.svg|45x45px]] || align="right" | 7.600 || align="right" | 447.000 || [[Майкоп балһсн]] |- | 02 || [[Алтай таңһч|Алтай]] || [[Боомг:Flag of Altai Republic.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Altai Republic.svg|45x45px]] || align="right" | 92.600 || align="right" | 203.000 || [[Горно-Алтайск балһсн]] |- | 03 || [[Иштгудин таңһч|Башкортостан]] || [[Боомг:Flag of Bashkortostan.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|45x45px]] || align="right" | 143.600 || align="right" | 4.103.000 || [[Уфа балһсн]] |- | 04 || [[Бурядин таңһч|Буряд]] || [[Боомг:Flag of Buryatia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Buryatiya.svg|45x45px]] || align="right" | 351.300 || align="right" | 981.000 || [[Улан Үд балһсн]] |- | 05 || [[Дагъсин таңһч|Дагестан]] || [[Боомг:Flag of Dagestan.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Dagestan.svg|45x45px]] || align="right" | 50.300 || align="right" | 2.584.000 || [[Махачкала балһсн]] |- | 06 || [[Иңһушин таңһч|Ингушети]] || [[Боомг:Flag of Ingushetia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Ingushetia.svg|45x45px]] || align="right" | 4.000 || align="right" | 469.000 || [[Магас балһсн]] |- | 07 || [[Кавардин болн Балкармудин таңһч|Кабардин Балкар]] || [[Боомг:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Kabardino-Balkaria.svg|45x45px]] || align="right" | 12.500 || align="right" | 901.000 || [[Нальчик балһсн]] |- | 08 || [[Хальмг Таңһч|Хальмгуд]] || [[Боомг:Flag of Kalmykia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Kalmykia.svg|45x45px]] || align="right" | 76.100 || align="right" | 278.733 || [[Элст балһсн|Элст]] |- | 09 || [[Кәрәчәс Шеркс таңһч|Карачай-Черкесск]] || [[Боомг:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg|45x45px]] || align="right" | 14.100 || align="right" | 440.000 || [[Черкесск балһсн]] |- | 10 || [[Карелуд таңһч|Карелия]] || [[Боомг:Flag of Karelia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|45x45px]] || align="right" | 172.400 || align="right" | 717.000 || [[Петрозаводск балһсн]] |- | 11 || [[Комигуд таңһч|Коми]] || [[Боомг:Flag of Komi.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of the Komi Republic.svg|45x45px]] || align="right" | 415.900 || align="right" | 1.019.000 || [[Сыктывкар балһсн]] |- | 12 || [[Чермс таңһч|Мариц Эл]] || [[Боомг:Flag of Mari El.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Mari El.svg|45x45px]] || align="right" | 23.200 || align="right" | 728.000 || [[Йошкар-Ола балһсн]] |- | 13 || [[Мордин таңһч|Мордови]] || [[Боомг:Flag of Mordovia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Mordovia.svg|45x45px]] || align="right" | 26.200 || align="right" | 889.000 || [[Саранск балһсн]] |- | 14 || [[Якудин таңһч|Якут]] || [[Боомг:Flag of Sakha.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Sakha (Yakutia).svg|45x45px]] || align="right" | 3.103.000 || align="right" | 948.000 || [[Якутск балһсн]] |- | 15 || [[Оседин таңһч|Осети]] || [[Боомг:Flag of North Ossetia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Wapen Ossetien.svg|45x45px]] || align="right" | 8.000 || align="right" | 710.000 || [[Владикавказ балһсн]] |- | 16 || [[Маңһудин таңһч|Татарстан]] || [[Боомг:Flag of Tatarstan.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Tatarstan.svg|45x45px]] || align="right" | 68.000 || align="right" | 3.780.000 || [[Казань балһсн]] |- | 17 || [[Сойд таңһч|Тува]] || [[Боомг:Flag of Tuva.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Tuva.svg|45x45px]] || align="right" | 170.500 || align="right" | 306.000 || [[Кызыл балһсн]] |- | 18 || [[Удмурдин таңһч|Удмурд]] || [[Боомг:Flag of Udmurtia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Udmurtia.svg|45x45px]] || align="right" | 42.100 || align="right" | 1.571.000 || [[Ижевск балһсн]] |- | 19 || [[Хагасин таңһч|Хакас]] || [[Боомг:Flag of Khakassia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Khakassia.svg|45x45px]] || align="right" | 61.900 || align="right" | 546.000 || [[Абакан балһсн]] |- | 20 || [[Чеченмудин таңһч|Чеченмуд]] || [[Боомг:Flag of Chechen Republic since 2004.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Chechnya.svg|45x45px]] || align="right" | 15.300 || align="right" | 1.100.000 || [[Грозный балһсн]] |- | 21 || [[Чәвәш таңһч|Чуваш]] || [[Боомг:Flag of Chuvashia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Chuvashia.svg|45x45px]] || align="right" | 18.300 || align="right" | 1.314.000 || [[Чебоксары балһсн]] |-style="background:#eee;" | &nbsp; || align="left" colspan="10" | '''Края''' |- | 22 || [[Алтагин зах улс|Алтай]] || [[Боомг:Flag of Altai Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Altai Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 169.100 || align="right" | 2.607.000 || [[Барнаул балһсн]] |- | 23 || [[Бәәгл Теңгсин зах улс|Байкал Теңгсин]] || [[Боомг:Flag_of_Zabaykalsky_Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 431.500 || align="right" | 1.156.000 || [[Чита балһсн]] |- | 24 || [[Камчатин зах улс|Камчат]] || [[Боомг:Flag of Kamchatka Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Kamchatka Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 472.300 || align="right" | 359.000 || [[Петропавловск-Камчатский балһсн]] |- | 25 || [[Краснодарин зах улс|Краснодар]] || [[Боомг:Flag of Krasnodar Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Krasnodar Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 76.000 || align="right" | 5.124.000 || [[Краснодар балһсн]] |- | 26 || [[Красноярин зах улс|Красноярск]] || [[Боомг:Flag of Krasnoyarsk Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 2.339.700 || align="right" | 2.966.000 || [[Красноярск балһсн]] |- | 27 || [[Пермин зах улс|Пермь]] || [[Боомг:Flag of Perm Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Perm.svg|45x45px]] || align="right" | 160.600 || align="right" | 2.824.000 || [[Пермь балһсн]] |- | 28 || [[Теңгс Өөрин зах улс|Приморье]] || [[Боомг:Flag of Primorsky Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Primorsky Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 165.900 || align="right" | 2.068.000 || [[Владивосток балһсн]] |- | 29 || [[Ставрополин зах улс|Ставрополь]] || [[Боомг:Flag of Stavropol Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Stavropol Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 66.500 || align="right" | 2.731.000 || [[Ставрополь балһсн]] |- | 30 || [[Хабаровин зах улс|Хабаровск]] || [[Боомг:Flag of Khabarovsk Krai.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Khabarovsk Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 788.600 || align="right" | 1.435.000 || [[Хабаровск балһсн]] |-style="background:#eee;" | &nbsp; || align="left" colspan="10" | '''[[Области Российской Федерации|Области]]''' |- | 31 || [[Амрин төгәлң|Амур]] || [[Боомг:Flag of Amur Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Amur Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 363.700 || align="right" | 903.000 || [[Благовещенск балһсн]] |- | 32 || [[Арханҗилин заг|Архангельск]] <ref name="arh">&nbsp;&nbsp; В состав [[Архангельская область|Архангельской области]] входит [[Ненецкий автономный округ]].</ref><br /> || [[Боомг:Flag of Arkhangelsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Arkhangelsk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 587.400 || align="right" | 1.336.000 || [[Архангельск балһсн]] |- | 33 || [[Астрахань төгәлң|Астрахань]] || [[Боомг:Flag of Astrakhan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Astrakhan Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 44.100 || align="right" | 1.007.000 || [[Астрахань балһсн]] |- | 34 || [[Белгорода төгәлң|Белгород]] || [[Боомг:Flag of Belgorod Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms Belgorod Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 27.100 || align="right" | 1.512.000 || [[Белгород балһсн]] |- | 35 || [[Бряна төгәлң|Брянск]] || [[Боомг:Flag of Bryansk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Bryansk Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 34.900 || align="right" | 1.379.000 || [[Брянск балһсн]] |- | 36 || [[Владимира төгәлң|Владимир]] || [[Боомг:Flag of Vladimirskaya Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Vladimiri Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 29.000 || align="right" | 1.525.000 || [[Владимир балһсн]] |- | 37 || [[Волгоград төгәлң|Волгоград]] || [[Боомг:Flag of Volgograd Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Volgograd oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 113.900 || align="right" | 2.703.000 || [[Волгоград балһсн]] |- | 38 || [[Вологода төгәлң|Вологда]] || [[Боомг:Flag of Vologda oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Vologda oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 145.700 || align="right" | 1.270.000 || [[Вологда балһсн]] |- | 39 || [[Воронежа төгәлң|Воронеж]] || [[Боомг:Flag of Voronezh Oblast.svg|45x45px]] || [[Боомг:Coat of arms of Voronezh Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 52.400 || align="right" | 2.379.000 || [[Воронеж балһсн]] |- | 40 || [[Иванова төгәлң|Иваново]] || [[Боомг:Flag of Ivanovo Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Ivanovo Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 21.800 || align="right" | 1.149.000 || [[Иваново балһсн]] |- | 41 || [[Иркуда төгәлң|Иркутск]] || [[Боомг:Flag of Irkutsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 767.900 || align="right" | 2.582.000 || [[Иркутск балһсн]] |- | 42 || [[Калинингара төгәлң|Калининград]] || [[Боомг:Flag of Kaliningrad Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Kaliningrad Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 15.100 || align="right" | 943.000 || [[Калининград балһсн]] |- | 43 || [[Калуга төгәлң|Калуга]] || [[Боомг:Flag of Kaluga Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Kaluga Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 29.900 || align="right" | 1.041.000 || [[Калуга балһсн]] |- | 44 || [[Кемерова төгәлң|Кемерово]] || [[Боомг:Flag of Kemerovo oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Kemerovo Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 95.500 || align="right" | 2.900.000 || [[Кемерово балһсн]] |- | 45 || [[Кирова төгәлң|Киров]] || [[Боомг:Flag of Kirov Region.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Kirov Region.svg|45x45px]] || align="right" | 120.800 || align="right" | 1.504.000 || [[Киров (Кировская область)|Киров балһсн]] |- | 46 || [[Косторма төгәлң|Кострома]] || [[Боомг:Flag of Kostroma Oblast (2000-06).svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Kostroma Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 60.100 || align="right" | 738.000 || [[Кострома балһсн]] |- | 47 || [[Хүрһна төгәлң|Курган]] || [[Боомг:Flag of Kurgan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Kurgan Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 71.000 || align="right" | 1.020.000 || [[Курган балһсн]] |- | 48 || [[Курска төгәлң|Курск]] || [[Боомг:Flag of Kursk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Kursk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 29.800 || align="right" | 1.236.000 || [[Курск балһсн]] |- | 49 || [[Ленинә төгәлң|Ленинград]] || [[Боомг:Flag of Leningrad Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Leningrad Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 84.000 || align="right" | 1.671.000 || [[Санкт-Петербург балһсн]] |- | 50 || [[Липецка төгәлң|Липецк]] || [[Боомг:Flag of Lipetsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Lipetsk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 24.100 || align="right" | 1.213.000 || [[Липецк балһсн]] |- | 51 || [[Магадана төгәлң|Магадан]] || [[Боомг:Flag of Magadan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Magadan oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 461.400 || align="right" | 183.000 || [[Магадан балһсн]] |- | 52 || [[Москова төгәлң|Москва]] || [[Боомг:Flag of Moscow oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Moscow oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 46.000 || align="right" | 6.627.000 || [[Москва балһсн]] |- | 53 || [[Мурмана төгәлң|Мурманск]] || [[Боомг:Flag of Murmansk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Герб Мурманской области.svg|45x45px]] || align="right" | 144.900 || align="right" | 893.000 || [[Мурманск балһсн]] |- | 54 || [[Нижегорода төгәлң|Нижний Новгород]] || [[Боомг:Flag of Nizhny Novgorod Region.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Nizhny Novgorod Region.svg|45x45px]] || align="right" | 76.900 || align="right" | 3.524.000 || [[Нижний Новгород балһсн]] |- | 55 || [[Новгорода төгәлң|Новгород]] || [[Боомг:Flag of Novgorod Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Novgorod Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 55.300 || align="right" | 695.000 || [[Великий Новгород балһсн]] |- | 56 || [[Новосибирск төгәлң|Новосибирск]] || [[Боомг:Flag of Novosibirsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Novosibirsk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 178.200 || align="right" | 2.692.000 || [[Новосибирск балһсн]] |- | 57 || [[Омин төгәлң|Омск]] || [[Боомг:Flag of Omsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Omsk Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 139.700 || align="right" | 2.079.000 || [[Омск балһсн]] |- | 58 || [[Оренбурһа төгәлң|Оренбург]] || [[Боомг:Flag of Orenburg Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Orenburg Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 124.000 || align="right" | 2.178.000 || [[Оренбург балһсн]] |- | 59 || [[Орлова төгәлң|Орлов]] || [[Боомг:Flag of Oryol Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Oryol Oblast (small).svg|45x45px]] || align="right" | 24.700 || align="right" | 861.000 || [[Орёл балһсн]] |- | 60 || [[Пенса төгәлң|Пенза]] || [[Боомг:Flag of Penza Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Penza Oblast (large).svg|45x45px]] || align="right" | 43.200 || align="right" | 1.453.000 || [[Пенза балһсн]] |- | 61 || [[Пскова төгәлң|Псков]] || [[Боомг:Flag of Pskov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Pskov Oblast (2018).svg|45x45px]] || align="right" | 55.300 || align="right" | 761.000 || [[Псков балһсн]] |- | 62 || [[Ростова төгәлң|Ростов]] || [[Боомг:Flag of Rostov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Rostov Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 100.800 || align="right" | 4.407.000 || [[Ростов-на-Дону балһсн]] |- | 63 || [[Рязана төгәлң|Рязань]] || [[Боомг:Flag of Ryazan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Ryazan Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 39.600 || align="right" | 1.228.000 || [[Рязань балһсн]] |- | 64 || [[Самара төгәлң|Самара]] || [[Боомг:Flag of Samara Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Samara Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 53.600 || align="right" | 3.240.000 || [[Самара балһсн]] |- | 65 || [[Саратова төгәлң|Саратов]] || [[Боомг:Flag of Saratov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Saratov oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 100.200 || align="right" | 2.669.000 || [[Саратов балһсн]] |- | 66 || [[Сахалина төгәлң|Сахалин]] || [[Боомг:Flag of Sakhalin Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Sakhalin Oblast Coat of Arms.svg|45x45px]] || align="right" | 87.100 || align="right" | 547.000 || [[Южно-Сахалинск балһсн]] |- | 67 || [[Свердлова төгәлң|Свердлов]] || [[Боомг:Flag of Sverdlovsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Sverdlovsk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 194.800 || align="right" | 4.490.000 || [[Екатеринбург балһсн]] |- | 68 || [[Смолена төгәлң|Смоленск]] || [[Боомг:Flag of Smolensk oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Smolensk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 49.800 || align="right" | 1.051.000 || [[Смоленск балһсн]] |- | 69 || [[Тамбова төгәлң|Тамбов]] || [[Боомг:Flag of Tambov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Tambov Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 34.300 || align="right" | 1.180.000 || [[Тамбов балһсн]] |- | 70 || [[Тверә төгәлң|Тверь]] || [[Боомг:Flag of Tver Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Tver oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 84.100 || align="right" | 1.473.000 || [[Тверь балһсн]] |- | 71 || [[Томин төгәлң|Томск]] || [[Боомг:Flag of Tomsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Tomsk Oblast, Russia.svg|45x45px]] || align="right" | 316.900 || align="right" | 1.046.000 || [[Томск балһсн]] |- | 72 || [[Тула төгәлң|Тула]] || [[Боомг:Flag of Tula Oblast.svg|45x45px|border]] || || align="right" | 25.700 || align="right" | 1.676.000 || [[Тула]] |- | 73 || [[Түмнә төгәлң|Тюмень]] || [[Боомг:Flag of Tyumen Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Tyumen Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 1.435.200 || align="right" | 3.266.000 || [[Тюмень балһсн]] |- | 74 || [[Ульяна төгәлң|Ульяновск]] || [[Боомг:Флаг Ульяновской области (2013).svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Герб Ульяновской области (2013).svg|45x45px]] || align="right" | 37.300 || align="right" | 1.382.000 || [[Ульяновск балһсн]] |- | 75 || [[Челябинска төгәлң|Челябинск]] || [[Боомг:Flag of Chelyabinsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Chelyabinsk Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 87.900 || align="right" | 3.606.000 || [[Челябинск балһсн]] |- | 76 || [[Ярославла төгәлң|Ярославль]] || [[Боомг:Flag of Yaroslavl Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Yaroslavl Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 36.400 || align="right" | 1.368.000 || [[Ярославль балһсн]] |- style="background:#eee;" | &nbsp; || align="left" colspan="10" | '''[[Российские города федерального значения|Города федерального значения]]''' |- | 77 || [[Москва]] || [[Боомг:Flag of Moscow.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Moscow.svg|45x45px]] || align="right" | 1.064 || align="right" | 10.358.000 || [[Москва]] |- | 78 || [[Санкт-Петербург]] || [[Боомг:Flag of Saint Petersburg Russia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|45x45px]] || align="right" | 1.433 || align="right" | 4.669.000 || [[Санкт-Петербург балһсн]] |-style="background:#eee;" | &nbsp; || align="left" colspan="10" | '''[[Автономные области Российской Федерации|Автономная область]]''' |- | 79 || [[Еврей автоном төгәлң|Еврей автоном]] || [[Боомг:Flag of the Jewish Autonomous Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of the Jewish Autonomous Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 36.000 || align="right" | 191.000 || [[Биробиджан балһсн]] |-style="background:#eee;" | &nbsp; || align="left" colspan="10" | '''[[Автономные округа Российской Федерации|Автономные округа]]''' |- | 80 || [[Цаамудин автоном әәмг|Ненецк автоном]] || [[Боомг:Flag of Nenets Autonomous District.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Nenets Autonomous Okrug.svg‎|45x45px]] || align="right" | 176.700 || align="right" | 41.000 || [[Нарьян-Мар балһсн]] |- | 81 || [[Хант Манс хойрин автоном әәмг|Ханты Манси автоном]] || [[Боомг:Flag of Yugra.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of arms of Yugra (Khanty-Mansia).svg|45x45px]] || align="right" | 523.100 || align="right" | 1.433.000 || [[Ханты-Мансийск балһсн]] |- | 82 || [[Чукотка автоном округ|Чукотка автоном]] || [[Боомг:Flag of Chukotka.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Chukotka.svg|45x45px]] || align="right" | 737.700 || align="right" | 54.000 || [[Анадырь балһсн]] |- | 83 || [[Ямал Ненец автоном округ|Ямал Ненецк автоном]] || [[Боомг:Flag of Yamal-Nenets Autonomous District.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of Yamal Nenetsia.svg|45x45px]] || align="right" | 750.300 || align="right" | 507.000 || [[Салехард балһсн]] |- |- style=" font-weight:bold; " class="sortbottom" | — || Вся [[Россия]] || [[Боомг:Flag of Russia.svg|45x45px|border]] || [[Боомг:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|45x45px]] || 17.075.400 || 145.182.000 || [[Москва балһсн]] |} == Балһснас == * [[Москва балһсн]] * [[Санкт-Петербург балһсн]] * [[Калининград балһсн]] * [[Псков балһсн]] * [[Мурманск балһсн]] * [[Архангельск балһсн]] * [[Новороссийск балһсн]] * [[Владивосток балһсн]] * [[Находка балһсн]] * [[Астрахань балһсн]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|Россия|Орос}} ; Засгийн газар * [http://www.gov.ru// gov.ru]—Засгийн газрын албан ёсны вэбсайт * [https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ Duma]—Парламентийн доод танхим * [https://web.archive.org/web/20100726134652/http://council.gov.ru/eng/index.html Federation Council]—Парламентийн дээд танхим * [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Kremlin]—Ерөнхийлөгчийн албан ёсны вэбсайт * [https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Төрийн тэргүүн болон түүний кабинет] * [http://www.cbr.ru/eng/ Оросын төв банк] * [https://web.archive.org/web/20120804041150/http://www.fms.gov.ru/ Federal Migration Service] * [https://web.archive.org/web/20110219024441/http://www.customs.ru/en/ Russian Federal Customs Service] * [https://web.archive.org/web/20071110000207/http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS Energy Statistics for Russia] from the Energy Information Administration * [https://web.archive.org/web/20131003023821/http://en.rian.ru/ Russian News Agency Ria Novosti] ; Ерөнхий мэдээлэл * [https://web.archive.org/web/20081022164202/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/russia.htm Russia] at ''UCB Libraries GovPubs'' ; Бусад * [http://www.itar-tass.com ITAR-TASS News Agency] * [https://web.archive.org/web/20060425211441/http://www.interfax.com/ Interfax.com]—News agency based in Moscow * [https://web.archive.org/web/20150206181434/http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html Way to Russia. An Introduction to Russia and Russian People] * [https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS]—Bibliographic database of German publications on Russia (about 175,000 positions) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] International news project about Russia. == Дәкәд хәләтн == * [[Хальмг Таңһч]] * [[Орсин келн]] == Заалтс == {{Заалтс|2}} {{Европа}} {{Белдлһн}} [[Әәшл:Орсин Орн Нутг]] [[Әәшл:Һазр делкә]] [[Әәшл:Орсин Ниицән]] 1jln6ko27gg1ykesn090i4ao3nk3qzf 0 1388 93689 93247 2026-11-04T09:03:05Z ~2026-58567-32 11541 93689 wikitext text/x-wiki [[Боомг:Чаепитие калмыков.jpg|200px|thumb|Хальмгуд]] [[Боомг:Kalmyks 01.jpg|200px|thumb|Хальмг би]] [[Боомг:Kalmyks 02.jpg|200px|thumb|Хальмг биичнир]] '''Хальмг''' ({{lang-xal|Хальмг}}, {{lang-ru|калмыки}}) кельнә бичигин заңшал 1640-гче җиләс авын эклинә, олна болне [[политик]] үүлдәч [[Зая-Пандит]] келн-улусин «[[Тодо бичиг]]» үүдәсын болдыг. Эндер өдер хальмгудын һололгеч әңгень [[Әрәсә|Әрәсәд]], [[Хальмг Таңһч|Хальмг Таңһчд]] бәәдег (175 миңһун күн), Әрәсә һатыц бәәдег хальмгуд болхала, [[Монгол]] улусде болхала 600 миңһун күн, эсго нигтәр Деед [[Китдин Улус Орн|Китд]] ([[Шинҗән|Шинҗәнд]], 160 миңһун күн), Деед [[Моңһл|Моңһолд]] ([[Ховд]] дәкәд [[Увус]] аймакт 160 миңһун күн), [[Киргиз Орн|Кыргызcтанд]] ([[Иссык-Куль]] нуурин өөрин [[Каракол|Караколд]] - 5 миңһун алд күн), ик биш багар хальмгуд [[Деед Европд]] болна [[Америк|Америкд]] (2 миңһун алд күн) бәәнә. [[Әәшл:Хальмг Таңһч]] {{Белдлһн}} ebsx05vi0w99y9fv7lz1l4ate3vfa5k 0 1517 93686 93670 2026-11-04T08:55:01Z ~2026-58567-32 11541 93686 wikitext text/x-wiki {{Балһсна Зура |статус = |статус 1 = |статус 2 = |русское название = Элиста |оригинальное название = Элиста |изображение = |описание изображения = |подчинение = |страна = {{RUS}} |герб = |флаг = |описание герба = |описание флага = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |display = |вид региона = |регион = Хальмг Таңһч |регион в таблице = Хальмг Таңһч |вид района = |район = |район в таблице = |вид округа общины = |округ общины = |округ общины в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = Дмитрий Трапезников |дата основания = 1865 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |статус 1 с = |статус 2 с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |население = 103,300<ref>[http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_04_1.htm Численность населения России, субъектов Российской Федерации в составе федеральных округов, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов – районных центров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более человек]</ref> |год переписи = 2014 |плотность = |агломерация = |население агломерации = |национальный состав = |конфессиональный состав = |наименование жителей = |часовой пояс = |DST = |телефонный код = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = |язык сайта = }} [[File:Shaxmaty2.jpg|thumb|upright=1.25]] '''Элст''' ({{lang-ru|Элиста́}}) — [[Хальмг Таңһч|Хальмг Таңһчин]] хотол балһсан. Элст [[Орсин Ниицән|Орсин Ниицәнин]] өмн үзгүт, [[Эргин җирн зурһан шиир]]ин Элст гидиг салад оршаҗана. == Тарихи == Кезәнәс авын Элст-сала [[хальмгуд]]ын нуйдлун буйрун орм байсман. [[1853]] җилд Государственын Девлет Мемлекеттік зойрин министерствин және мектеп закварар эн салад модод суулһугдасын байсман. Суулһусан модад йир сайнар урһав. Тиигәд Элистин ө-шуһу модна плантациялары бүрдәсмн (өдгә «[[Иньглалат (парк)|Иньглалат]]» гидиг паркі). Элст эврәнень тууҗан 1865-гче җиләс авын экилнә. [[XIX век]]а өрәлнед [[әрәсән]] правительствин мемлекеттік закварар хальмг теегиг керчисан халилһин амар бүүрлусун селәд тогтана. Теднә дунд - Элст. Нүүдгән хаяд, [[хальмгуд|қалмақтар]] эн күүтрүт бәәдег болх гиҗ санҗасман. Зуг хальмгуд дундас тиим улус тоота һарв. [[1865]]-гче җилд Элст салад [[Воронеж]] губерниясы [[орсмуд|ресейлік]] Кийков ирҗ байршелсмин. Эднә дару кесег ресейдегі орс өрк-бүл нааран нүүҗ ирлә. Эльсте гидиг хотын тогтагдасмин. Селән дарунь өсәд, өргеҗәд, волостин цутхулнад хүврв<ref name="Unnamed-20230318170929">https://web.archive.org/web/20160312175750/http://lib.znate.ru/docs/index-249827.html?page=2</ref>. [[XX век]]а түрүн җилмүдт Элст [[Манцин улус]]ин областық ставка болҗ. Энд улусин мемлекеттік залавар, мөрдин хаша, хасгудын казармалық, малын хот хадһалдаг хашас тосхогдав<ref name="Unnamed-20230318170929"/>. 1918-гч җилин хаврар Қалмақ теегет советин радян мемлекеттік йосн тоготосмин. 1920-гче җилд [[Хальмг автоном область]] тогтав. Зуг залалтын эркетын Астрахань үлдуҗе. Эн учрар шин хотол балһсна орм хайх комиссиясының бүрдәгдасмин. Комиссиясының шиидвирәр шин балһсан Элст селәнә ормд бурдәгдасмин. [[1927]]-ч җиләс авн Элст - Хальмг Таңһчин хотол балһсан. 1931 – 1935 җилмүдт балһсан экләд тосхогдана. Телеграфтық болын телефонының линиясы босхогдад, гермүд, школ, мектеп, заводының тосхогдад, балһсна җирһал җил ирвәс дүркүләд, өргеҗәд, делгерәд йовна. Тосхогдҗах Элст балһснад административті цутхулаң болсан деерән таңһчин республикасының сойлын цутхулңад хүврунә. Энд техникумында секгеднә, областық велаят музейі экләд көдленә, хальмг келәр газетінің, дегтермүд барлагдана. 1936 җилд Хальмг драматикалық театрының секгедве, 1937 җилд болхола – улусин мемлекеттік хор болн келн-улусин мемлекеттік зевсегүдин оркестрі бүрдүнә<ref name="Unnamed-20230318170929"/>. Зуг 1941 җилд һалзу [[фашист]]нар мана орн-нутугур мемлекеттік дәврәд, төвкөнүн җирһалиг эвдав. 1942-гче җилд [[фашистік]]нір Элистиг күчәр эзлҗ. Элистин дорде ар үзгүт (Һашун сала) кесег зун хальмгуд қалмақтар, орсмуд болын еврейлердің фашистік хаҗ алв. Ода тер ормод дүңгәсн ик обелиск (бумбулв) байна. [[1942]] җилин бар (декабрь) сарин 31-д Элистиг 28-ч Армиясы цергечнер хортанас сулдухсман. Балһасан фашистер сулдад, җирһал невчик төвкөнсан болҗахла, һашута цааҗлаһнала хальмг улус мемлекеттік қызмет харһад, киитын [[Депортацияға|Сибирь туугдув]]. Хотол балһсан өнчирәд үлдав. Элст гиҗ нерәдгедгән уурад, Степной гиҗ нерәдгдәд, [[Ставрополь край|Ставропольск крайин]] ханьд орулгадсын болдыг. Зуг [[19 җилин январин 9-д Хальмг Таңһче шинәс тогтад, таңһчин цутхулаң шинәс Элст гидиги нерән авасмин. [[1967]] җилд [[Дивное]]-Элст хаалһар түрүн поездың жылдамдығын табыңыз жауабы йовов<ref name="Unnamed-20230318170929"/>. 1970-80-гче җилмүдт [[Волгоград]], [[Астрахань]] балһаснур шин асфальтендер арқылы кегдесан хаалһас секегдав. [[File:Citychess.jpg|thumb|Сити-Чесс]] Өдгә цагла Элст – йир сайхан, өрген һо уульнуцта, хун цаһан өндөр гермүдтә балһсан. 1998-гче җил Элстед 33-гче спорттық Шахматтан Шатрин Олимпиадалық давав. Олимпиаданың учрар Элистин дорд өмн үзгет [[Сити-Чесс]] гидиг шин микрорайон тогтусмин. Бар сарин 2005-гче җилд буддизмнің Бурхан Багшин алтыншы сүм Европаның дегед ик хурул мешіт секгедыв исламның. == Олн-әмтын == Олн-әмтенә тооһин хүврулһан ([[1933]] - [[2010]] җилмүд): <ref>{{cite web|url=http://www.history08.ru/bez-rubriki/2-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%BE/|title=2. Преобразование Калмыцкой автономной области в республику. Успехи социалистического строительства и формирование калмыцкой социалистической нации « Сайт об Истории Калмыкии|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBF6P2b|archivedate=2013-03-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBIXiMF|archivedate=2013-03-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBNUqO9|archivedate=2013-03-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBP84l2|archivedate=2013-03-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBQTxYf|archivedate=2013-03-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus02_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHBSrHBl|archivedate=2013-03-21}}</ref>: <timeline> ImageSize = width:600 height:300 PlotArea = left:50 right:40 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:110000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:gray1 PlotData = bar:1933 color:yellow width:1 from:0 till:8313 width:15 text:8&nbsp;313 textcolor:red fontsize:8px bar:1939 color:yellow width:1 from:0 till:17100 width:15 text:17&nbsp;100 textcolor:red fontsize:8px bar:1959 color:yellow width:1 from:0 till:23171 width:15 text:23&nbsp;171 textcolor:red fontsize:8px bar:1970 color:yellow width:1 from:0 till:49827 width:15 text:49&nbsp;827 textcolor:red fontsize:8px bar:1979 color:yellow width:1 from:0 till:70282 width:15 text:70&nbsp;282 textcolor:red fontsize:8px bar:1989 color:yellow width:1 from:0 till:89695 width:15 text:89&nbsp;695 textcolor:red fontsize:8px bar:2002 color:yellow width:1 from:0 till:104254 width:15 text:104&nbsp;254 textcolor:red fontsize:8px bar:2010 color:yellow width:1 from:0 till:103749 width:15 text:103&nbsp;749 textcolor:red fontsize:8px </timeline> == Элистан өврөҗтә тоот == Элистад өвреҗтә тоот олын. [[Сити-чесс]], Сәкүсн сүм, Хальмг государственн девлет мемлекеттік университетінің болын нань чигин юм хәләҗ чадҗанат. Элистин цутхуднад Ленинә нертә талваң бәәнә, тавлаң деер пагода дүңгәнә. Ойран Цаган гер зогсачана. Эн тосхолат хаҗуд Буддизмнің Будда Багшин бумбулав бамбуктен байна. Байсралсанчанар цагатан, зовлоңг үзсан цагатан әмтын ирәд бурхундан мөргенә. Эн бумб ноһан урһумал модун заагат зогсоҗана. Хол биш серүн фонтан асхарна. Зуна халун цагат энүнә өөр дала әмтын ирәд амрана. Энүнд судың зурганчин цокулх арһ байна. Бичикидүд нааран ирҗ наадһа машидәр машиналар гүүлгнә. Нәәмдегеч микрорайон заход ик өндр толһа деер бас нег бумбулав бәәнә. Энүг ачта скульптуралық [[Эрнст Неизвестный]] Сибири туугдусан хальмгудт қалмақтар нерәдв. Элст декәдчен олн зүсын бумбаласар байн. Тедень: [[О.И.Городовиковин]], Ээлән Овлан, Хоңгорин Элистан уульнцар йовсан цагат күүнә нүдн байрлана. Облыстық ке-сайхан модд сарсалдад зогсона, олн зүсын цецегүд каңканана. Асхаднь болхола, балһсан олын зүсын өңгетә гереләр герелетнә. == Театрының, музейдің, кинотеатрлар == Элистид байдаг улус мемлекеттік өдр болһан кинотеатрлар одна. Эднә нердень: "Родина" ("Төрскин"),"Октябрь" ("Хулһана сар"). Кесег театрының байна: Басаңга Баатрин нертә Драмтеатр, орос театрда, "Җаңһар" театр. "Родина" ("Төрскин") кинотеатры өөр Амур-Санана нертә дегтерин саң байна. == Сурһулин заведеньс == [[Боомг:Kalmuniversitet.jpg|thumb|right|250px|Хальмг шаңһа университетті үздік 1-гче корпус]] Элистид кесег сурһулин заведеньс байна. Теднь: [[Хальмг шаңһа университет]], автомобильді-хаалһна техникумын, эмчин болын хот кеһәчин колледжінде, белг-эрдемтә училищ, гуманитарлық, коммерциялық болын техникалық лицейде, 3-ч профессионалдық училищмуд, дунд сурһулин школмуд мектебін болын бичидүдин садмуд бәәнә == Әмт зөөдг көлген == Элистед олн-әмтиг [[микроавтобус]]лар зөөҗ һарһана. Билетин үннь - 12-15 рублей. Муниципальдық кү зөөдег көлген Элистед йовдого. {| class="wikitable" |- !colspan=2| Элст балһсна хаалһин зурас |- !Дуһар !Хаалһин зура |- !1 |8-гче микрорайон — Барун электричеств һарһадаг станци |- !2 |ЖДВ — Демьяновская гидиг уульнц |- !5 |6-гче микрорайон — 1-гче микрорайон - Теңгрин Уйдл ууульнц |- !6 |8-гче микроррайон — Төмр хаалһин вокзал |- !7 |Теңгрин Уйдл ууульнц — Сити-Чесс |- !9 |1-гче микрорайон — Төмр хаалһин вокзал |- !10 |Төмр хаалһин вокзал — Аршаня уульнц |- !11 |Төмр хаалһин вокзал — Теңгрин Уйдл ууульнц |- !12 |Оютнрин хотн — 8-гче микрорайон |- !15 |Элст — Аршан гидиг селән |- !17 |Өмн узгин район — Төмр хаалһин вокзал |- !19 |Ар-барун үзгин уульнц — 8-гче микрорайон |- !20 |Баһчудын эмнелдаг гер — 8-гче микрорайон |- !21 |Төмр хаалһин вокзал — 8-гче микрорайон |- !23 |Кирбазарная гидг уульнц — 8-гче микрорайон |- !25 |Төмр хаалһин вокзал — 6-гче микрорайон |- !26 |6-гче микрорайон — Поле Чудес |- !27 |6-гче микрорайон — Өмн үзгин район |- !40 |Төмр хаалһин вокзал — Ар хотон |} [[File:Zakatveliste1.jpg|мини|Элистин уульнц]] == Шаҗна тосхолат == === Сәкүсн-Сүм === === Бурхан Багшин алтын Сүме === == Сайтқа == <references/> {{commonscat|Elista}} * [https://web.archive.org/web/20210922075214/http://www.elista.org/ Новости Элисты и Калмыкии] {{Хальмг Таңһч}} [[Әәшл:Хальмг Таңһч]] s71qjrbk7no7ws8i9l9ahotlqjjs3td 0 1527 93688 93668 2026-11-04T09:02:03Z ~2026-58567-32 11541 93688 wikitext text/x-wiki <table align=right><tr><td> {{Орн |Хальмг нерәдлһн = Киргиз Орн Нутуг |Түрүнь авгтнь нерәдлһн = Кыргыз Республикасы<br />Кыргызская Республика |Сүлд = National_emblem_of_Kyrgyzstan.svg |Туг = Flag of Kyrgyzstan.svg |Ахр товчта үг = |Частрин нерәдлһн = |Аудио = <!-- |Аудио=--> |Орн-нутгин тогтац = [[Президент Таңһч]] |Картд = LocationKyrgyzstan.svg |Келн = [[Киргиз келн|Киргиз]], [[Орсин келн|Орсин]] |Основано = [[5 Бар]] [[1936 җил]]а<br />([[РСФСР]]ас)<br />[[31 Ноха]] [[1991 җил]]а |Хотл-балһсн = [[Бишкек]] |Икәр балһсн = |Һардачнрин үүл = [[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |Һардачнар = [[Бакиев, Курманбек Салиевич|Курманбек Бакиев]]<br />[[Усенов, Данияр|Данияр Усенов]] |Девскр һазр = 198 500 |Усна процент = 3,6 % |Бәәдг әмтн = 5,146,281 |Валют = [[Сом (валюта)|Киргиз сом]]<br />([[ISO 4217|KGS, код 417]]) |Домен = [[.kg]] |Телефона код = 996 |Часин бүс = +6 |Темдег = }}</td></tr> </table> '''Киргиз орн нутуг''' — Ар-Дорд үзгә Азин Азияның (һолар Тянь-Шань уулд) орн. Казахин қазақ, Узбекдин өзбек <!--(Узбекистан, "узбекская страна")-->, Таҗикин<!--(таджикистан - спорный перевод)-->, Китдин орн-нутугта әәлхоша улус мемлекеттік. == [[Хальмг]] Киргиз нутугт == {{delete|not kalmyk language, '''only mongol language'''}} Киргиз Орн Нутугд мемлекеттік, Иссык-Куль нуурин өөр, дөрвн-хальмг аймакт - Чельпекд бәәх [[Бишкек]], Таш-Кия, Бурмя-Суу, Бүрү-Баш- балһасдын деед үзгүт Текес-талхас ирсын Иссык-Куулин хальмгудә қалмақ әмтын бүүрүльнә. Эднә зун җил хооран нүүҗ ирцихәсмин. Эдниг талданар чигин келцхәнә: Хар-һолын болын хар-хальмгуд, сарта хальмгуд қалмақтар. Киргиз Орн Нутугин мемлекеттік Иссык-Кульск областьд 1989-гче җил болсан әмтенә то авлаһар 4 628 күн болҗ һарсаман. Хар-хальмгудас 111 күн эврә уул хальмг келән сән медцәхәнә. [[Хальмг]] кел шинҗилдәг улусинәр болхала, хар-хальмгудын қарасты қалмақ келн-хальмг кельнә тілі онц говор болҗ һарчана. Киргиз келн улус мемлекеттік заагта удан байлһан хар-хальмгудын кельнед болн сойлд үлмәһән хальдаҗ. Иссык-Куулин хальмг нег һазрат бәәдәг кесег улсин кел медәг деерән исламның бурханд шүтүцхәнә. Хальмг келн өрк-бүлин, бәәдел-җирһилин тускар нурһульҗе ах үй улусин мемлекеттік хәрлцәнәс давхаш, наадак общественнин функциясы болхала, киргиз қырғыз болн орсин ресейдегі келәр теткәгдәнә. Эрдим-сурһульд қалмақ хальмыгин келн тілі олзулгадхаш. Бичимир үүдәврүмүдчун эн келәр уга. Һанцахан күүндулһанә келн бәәнә, эн келәр нурһульҗе ах үйин улус мемлекеттік келцехәнә. Хамгин түрүн Иссык-Куулин қалмақ хальмг мультилингвы тілінде болҗ һарчана: эдн киргиз қырғыз, хальмыгин қалмақ, орсин келәр күүндуцхәнә болна талдан түрк келмүд бас меднә. == Нутугин мемлекеттік байр == {| class="standard" ! style="background:#efefef;" | Өдр ! style="background:#efefef;" | Нернь ! style="background:#efefef;" | Киргиз ! style="background:#efefef;" | Дәкәд |- | Туула сарин 1 (жаңа) | Жаңа жылы | Жаңы жыл | ~ |- | Туула сарин 7 | Христиандық һарсан өдр | | ~ |- | Хөн сарин 29 | Цергин өдр | Жоокерлер күнү | ~ |- | Моһа сарин 8 | Делкән Эмна өдр | Эл аралык аялдар күнү | ~ |- | Моһа сарин 21 | Навруз | Нооруз | Нооруз |- | Моһа сарин 24 | Елдік революцияға өдр | Элдик революция күнү | ~ |- | Хөн сарин 1 (жаңа) | Хавр көдлт хойрин өдр | Эмгек күнү | ~ |- | Хөн сарин 5 (жаңа) | Конституциялық бичигә өдр | Конституция күнү | ~ |- | Хөн сарин 9 | Диилврә өдр | Жеңиш күнү | ~ |- | Ноха сарин 31 | Эврән бәәлһәнә өдр | Эгемендүлүүк күнү | ~ |- | ~ | Праздник жертвоприношения | Курман айт | Дата праздника определяется по лунному календарю |- | ~ | Праздник разговения | Орозо айт | Дата праздника определяется по лунному календарю |} == Ссылки == * [https://web.archive.org/web/20100129164417/http://www.tokmak.kg/index.php?do=cat&category=nevkg Новости Кыргызстана] * [https://web.archive.org/web/20091002154746/http://www.job-migrant.ru/ Центр комплексной поддержки трудовых мигрантов Кыргызстана] * [http://www.gov.kg Государственный интернет портал] * [http://larevuefranco-kirghize.com/index-ru.php Французско-Киргизская Ассоциация Экотуризма] — [[A.F.K.E.]] * [http://free-writer.ru/pages/kirgizia.html Фото людей Киргизии] [[Әәшл:Һазр делкә]] l9uwcfvkyuoeop7kptb37aktz4064t0 1 3550 93694 11223 2026-11-04T10:27:46Z ~2026-58567-32 11541 93694 wikitext text/x-wiki Правильное название города будет "Эльста". "Элст" вообще бессмысленное слово. Скорее всего, калька с русского "Элиста" [[Орлцач:Calmouk|Calmouk]] 13:42, 21 Мөчн 2009 (UTC) {{delete|'''No kalmyk language. Only russian 🇷🇺 language'''}} 97dvdkg66tcx612g22p86duvohufztn 0 3553 93691 93665 2026-11-04T09:07:06Z ~2026-58567-32 11541 93691 wikitext text/x-wiki <table align=right><tr><td> {{Орн |Хальмг нерәдлһн=Эспанмудн Орн Нутг |Түрүнь авгтнь нерәдлһн=Reino de España |Сүлд=Escudo de España (mazonado).svg |Туг=Flag of Spain.svg |Картд=EU-Spain.svg <!-- |Ахр товчта үг=--> |Частрин нерәдлһн=«Marcha Real» <!-- |Аудио=--> |Орн-нутгин тогтац=[[Хаани йосн]] |Келн=[[Эспанмудн келн|Эспанмудн]] |Основано = Така сарин 27 [[1955]] |Хотл-балһсн=[[Вена]] |Икәр балһсн=[[Вена]], [[Грац]], [[Линц]] |Һардачнрин үүл= |Һардачнр= |Девскр һазр=83 871 |Усна процент = 1,3 % |Бәәдг әмтн=8 206 524 ([[2005]]) |Валют= Евро (EUR, код 49 |Домен = [[.es]] |Телефона код = 34 |Часин бүс = +1, зунын +2 |Темдг = <references/> }}</td></tr> <!-- <tr><td>{{портал|Өөстрмудн Орн Нутг}}</td></tr> --> </table> Эспанмудин Нутуг мемлекеттік (эсп. и галис. Reino de España, кат. Regne d'Espanya, баск. Espainiako Erresuma, окс. Reialme d'Espanha, астур. Reinu d'España), өмн барун Европд бәәдег орн нутуг мемлекеттік, Пиринеин өрәл арлын икинкинь хүмин авҗ байна. Эспанмудн Нутугин нерен кезәңк финикий кельнәс тілі ирлә. Финикмудин «испаним» гиҗ үгин утх «чинһинә кевс» болҗана. == Сайты == * [http://www.spain.info/ Official tourism portal for Spain] * [https://web.archive.org/web/20220902194246/http://tiempo.growiktionary.org/ Weather forecast for Spain] * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Spain Commons] {{Европа}} {{Белдлһн}} [[Әәшл:Һазр делкә]] [[Әәшл:Европ]] mllapdjl0ivsxom3p656cj6ywaatm05 0 3581 93684 93677 2026-11-04T08:52:51Z ~2026-58567-32 11541 93684 wikitext text/x-wiki <table align=right> {{Келн | Нерн = Эйринмудн келн | Төрскн_нерн = ''Gaeilge'' | Күүндг_орн_нутг = [[Эйринмудн Орн Нутг]] | Күүндг_әмтн = 538,283 | Бичг = [[Латин бичг]] }} </table> {{delete|'''Not kalmyk language'''}} '''Эйринмудн келн''' (эйр. ''Gaeilge'') — Энетекгин-[[Европ|Европин]] бүлин келн. Кезәнк цагт Эйрин һазрт экләд ода эйринмуд әмтнә келн бәәнә. Ода цагт дала биш Эйринмуд эврәнә келтә дуһарҗана. Эйринмудн келн Европин Ниицән болн [[Ирландин Орн|Эйринмудн Орн-нутгин]] медгдәд бәәнә. Ар Эйрин һазрт бахн әмтнә келн медгдад бәәнә. ==Алфавит== {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Á á | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | É é |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Í í | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ó ó | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ú ú |- |} {{interwiki|ga|Гәәлгүдин}} {{Белдлһн}} [[Әәшл:Келн]] s6bfnnkmyg3bne57ocmk56wy6uood0g 0 5243 93683 93676 2026-11-04T08:51:34Z ~2026-58567-32 11541 93683 wikitext text/x-wiki '''Ики Бурула район''' ({{lang-ru|Ики-Бурульский район}}) - Хальмг Таңһчин район. Терүнә хотол балһсан [[Ики Бурул]]. == [[Һазр зү]] == Района девсикир һазрин аһу 6 363 км² болсаман. [[Элст]] балһснас 75 километрлік әңглисмин. 11 166 бәәдег күүтә. Телефонды коды +7 84732 {{delete|'''No kalmyk language.'''}} == Тарих == * 1965 җилин Туула сарин 12 бүрдәлә. == Тогтац == Тедн алвыт Башантан район тогтасман: * 6 селән ** [[Баһ-Бурул]] ** [[Зунд-Толһа]] ** [[Ики-Бурул]] ** [[Көвүд]] ** [[Манцин-Кец]] ** [[Манцы]] ** [[Орһахан]] ** [[Приманычское]] ** [[Светлый]] ** [[Ут-Сала]] ** [[Хомутниковское]] ** [[Чограй]] ** [[Чолун-Хамар]] {{Хальмг Таңһч}} {{Белдлһн}} moh88zoe557m8qyb2qyqmfcdq4fs0o4 0 5583 93685 93678 2026-11-04T08:54:05Z ~2026-58567-32 11541 93685 wikitext text/x-wiki '''Целинн райод''' ({{lang-ru|Целинный район}}) - [[Хальмг Таңһч]]ин район. Терүнә хотол балһсан [[Троицкое]]. == [[Һазр зү]] == Района девсикар һазрин аһу 3 666 км² болсман. [[Элст]] балһснас 204 километрлік әңгелсман. 19 821 бәәдег күүтә. Телефонды коды +7 84742 {{delete|'''No kalmyk language'''}} == Тарих == * 1938 җилин [[Туула сарин 24]] бүрдәлә. == Тогтац == Тедн алвыт Башантан район тогтасман: В состав '''Целинного района''' входят: * '''11 сельских муниципальных образований''' ** [[Баһ-Чонос]] ** [[Верхний Яшкуль]] ** [[Вознесеновка]] ** [[Ики-Чонос]] ** [[Найнтахн]] ** [[Овата]] ** [[Троицкое]] ** [[Хар-Булуг]] ** [[Целинный]] ** [[Чагорта]] ** [[Ялмата]] {{Хальмг Таңһч}} {{Белдлһн}} [[Әәшл:Хальмг Таңһчин hардлhна хуваллhн]] [[Әәшл:Целинн район|*]] epszfe8roz94mztmz3b7klad99b0ick 0 5873 93687 93662 2026-11-04T08:58:40Z ~2026-58567-32 11541 93687 wikitext text/x-wiki <div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;">{{MongolUnicode|ᡐᡆᡑᡆ ᡋᡅᡒᡅᡎ|size=inherit|style=min-width:1em}}</div><noinclude> [[File:Prijutnoe1.jpg|thumb|right]] '''Тодо-бичиг''' ({{MongolUnicode|ᡐᡆᡑᡆ ᡋᡅᡒᡅᡎ|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}} тодо бичиг) — [[Хальмг|Дөрвн Хальмг]] улусин мемлекеттік бичиглар байсман. Эн бичиг [[Зая-Пандит|Зая-Пандитар]] үвлад, 1648 җилд [[Хуудам бичиг|монһол бичигә]] суйрас бүтәлве. Энүнә цаһан алфавит 29 үзгүд байна: [[А үзг|А]], [[Э үзг|Э]], [[и үзг|И]], [[О үзг|О]], [[У үзг|У]], [[ө үзг|Ө]], [[ү үзг|Ү]], [[Н]], [[ң үзг|Ң]], [[Х]], [[һ үзг|Һ]], [[Б үзг|Б]], [[П]], [[Ф]], [[С]], [[Ш]], [[Т]], [[д үзг|Д]], [[Л]], [[М]], [[Ц]], [[Ч]], [[З]], [[Ж үзг|Ж]], [[җ үзг|Җ]], [[Й]], [[К]], [[Г үзг|Г]], [[Р]], [[В үзг|В]], болын узүгүд тибетин болын [[Индия]]н келәр бичих — галигуд гидиг үзүгүд нерәдсмен. Тодо-бичиг [[Хальмг Таңһч|Хальмг Таңһчад]] 1924 җилә хойн элзелала. Ода тодо бичигиг [[Хальмг Таңһч|Хальмг Таңһчин]] школад/мектебін, ики сурһульде сурҗа сурна. == Тодо узугудин неред алфавиттік әліпби == {| class="wikitable" style="text-align:left;" |bgcolor=#730906|<span style="color:#FFD900;"> '''#''' </span> |bgcolor=#730906|<span style="color:#FFD900;"> '''Code''' </span> |bgcolor=#730906|<span style="color:#FFD900;"> '''Тодо узуг''' </span> |bgcolor=#730906|<span style="color:#FFD900;"> '''Кирилл дарцар''' </span> |bgcolor=#730906|<span style="color:#FFD900;"> '''Латин дарцар''' </span> |bgcolor=#730906|<span style="color:#FFD900;"> '''Ахр Нерен''' </span> |bgcolor=#730906|<span style="color:#FFD900;"> '''Удан Нерен''' </span> |- |1||6176||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠠ]]}}|| А || A || А || хойр арата || Худам әдл |- |2||6212||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡄ]]}}|| Э || E || Э || нег арата, дөгә сүлтә |- |3||6213||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡅ]]}}|| И || I || И || нег арата, киискивар сүлтә |- |4||6214||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡆ]]}}|| О || O || О || нег арата, дөрвөлҗин геестә |- |5||6216||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡈ]]}}|| Ө || Ö || Ө || нег арата, дөрвөлҗин геестә, ардан өргөстә |- |6||6215||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡇ]]}}|| У || U || У || нег арата, бүтү геестә, унҗу өргөстә |- |7||6217||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡉ]]}}|| Ү || Ü || Ү || нег арата, бүтү геестә |- |8||6184||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠨ]]}}|| Н || N || На || нег арата, өмнән цегтә || Худам әдл |- |9||6218||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡊ]]}}|| Ң || Ñ || Аң || |- |10||6221||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡍ]]}}|| Х || X || Ха || хойр арата, өмнән хойр цегтә |- |11||6222||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡎ]]}}|| Һ || Ğ || Һа || хойр арата, өмнән төгрг цегтә |- |12||6219||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡋ]]}}|| Б || B || Ба || бүтү толһата |- |13||6220||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡌ]]}}|| П || P || Пха || |- |14||6192||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠰ]]}}|| С || S || Са || сарваһар толһата, нег арата || Худам әдл |- |15||6193||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠱ]]}}|| Ш || Š || Ша || сарваһар толһата, ардан хойр цегетә|| Худам әдл |- |16||6224||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡐ]]}}|| Т || T || Та || шанһ толһата, нег арата |- |17||6225||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡑ]]}}|| Д || D || Да || хавтаха толһата |- |18||6191||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠯ]]}}|| Л || L || Ла || ойдан өвретә, нег арата|| Худам әдл |- |19||6223||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡏ]]}}|| М || M || Ма || матьхар толһата, нег арата |- |20||6228||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡔ]]}}|| Ц || C || Ца || цах толһата, нег арата |- |21||6226||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡒ]]}}|| Ч || Č || Ча || |- |22||6227||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠴ]]}}|| З || Z || За || цацу эргецтә, шуд көлтә |- |22||6227||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡓ]]}}|| Ж || J || жа || цацу эргецтә, шуд көлтә |- |23||6234||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡚ]]}}|| Җ || J* || Җа || |- |24||6229||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡕ]]}}|| Й || Y || Йа || яман хоңшарта, шуд көлтә |- |25||6233||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡙ]]}}|| Г || G || Га || дөгә көлтә |- |26||6232||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡘ]]}}|| К || K || Ка || көлн толһата, көнделең өргөстә |- |27||6231||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡗ]]}}|| Қ || Kh || Кха || катаһар ка |- |28||6199||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠷ]]}}|| Р || R || Ра || хамр дойран өргөстә, нег арата || Худам әдл |- |29||6230||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡖ]]}}|| В || W V || Ва || дөгә көлтә |- |30||6235||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡛ]]}}|| Нь || Ň || Ня |||| Галик? |- |31||6236||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡜ]]}}|| Дз || Ż || Дза || ||Галик? |- |32||6296||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᢘ]]}}|| Т || T || Та || ||Галик |- |33||6297||{{MongolUnicode|size=30px|[[ᢙ]]}}|| Ж || Ž || Жа |||| Галик |- |} == Бичилһан == Кириллицаға тодо хойр бичигәр бичисын үгүмүд цацу биши волна. Цаарандань үлгүрүнь хәләтән. {| class="wikitable" style="text-align:left;" |-bgcolor=#5EF567 |'''Кирилл''' |'''Тодо''' |'''Кирилл''' |'''Тодо''' |'''Кирилл''' |'''Тодо''' |'''Кирилл''' |'''Тодо''' |'''Кирилл''' |'''Тодо''' |'''Кирилл''' |'''Тодо''' |- span style="color:#FFD900;" bgcolor=#730906 | '''Ах''' | '''Аха''' | '''Шүлг''' | '''Шүлүг''' | '''Ноха''' | '''Нохой''' | '''Аньх''' | '''Аниху''' | '''Хөн''' | '''Хоин''' | '''Бух''' | '''Буху''' |- span style="color:#FFD900;" bgcolor=#730906 | '''Сө''' | '''Сөө''' | '''Толь''' | '''Толи''' | '''Алвн''' | '''Албан''' | '''Сән''' | '''Сайин''' | '''Бәәх''' | '''Байху''' | '''Насн''' | '''Насун''' |- span style="color:#FFD900;" bgcolor=#730906 | '''Олн''' | '''Олон''' | '''Лавта''' | '''Лабтай''' | '''Көгҗм''' | '''Көгҗим''' | '''Гегән''' | '''Гэгээн''' | '''Негн''' | '''Нигэн''' | '''Хойр''' | '''Хойор''' |- span style="color:#FFD900;" bgcolor=#730906 | '''Һурвн''' | '''Һурбан''' | '''Дөрвн''' | '''Дөрбөн''' | '''Тавн''' | '''Табун''' | '''Орс''' | '''Орос''' | '''Гидиг''' | '''Гэдэг''' | '''Моңһл''' | '''Моңһол''' |- |} == [[Юникод]] == <table class="unicode"> <tr valign="top"><th width="80">Character<br />(decimal)</th><th width="80">Decimal</th><th width="80">Character<br />(hex)</th><th width="80">Hex</th><th>Name</th></tr> <tr><td class="b" >{{MongolUnicode|size=35px|[[᠀]]}}</td><td>6144</td><td class="b">&amp;#x1800;</td><td>1800</td><td>MONGOLIAN BIRGA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠁]]}}</td><td>6145</td><td class="b">&amp;#x1801;</td><td>1801</td><td>MONGOLIAN ELLIPSIS</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠂]]}}</td><td>6146</td><td class="b">&amp;#x1802;</td><td>1802</td><td>MONGOLIAN COMMA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠃]]}}</td><td>6147</td><td class="b">&amp;#x1803;</td><td>1803</td><td>MONGOLIAN FULL STOP</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠄]]}}</td><td>6148</td><td class="b">&amp;#x1804;</td><td>1804</td><td>MONGOLIAN COLON</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠅]]}}</td><td>6149</td><td class="b">&amp;#x1805;</td><td>1805</td><td> MONGOLIAN FOUR DOTS</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠆]]}}</td><td>6150</td><td class="b">&amp;#x1806;</td><td>1806</td><td>MONGOLIAN TODO SOFT HYPHEN</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠊]]}}</td><td>6154</td><td class="b">&amp;#x180A;</td><td>180A</td><td>MONGOLIAN NIRUGU</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠋]]}}</td><td>6155</td><td class="b">&amp;#x180B;</td><td>180B</td><td>MONGOLIAN FREE VARIATION SELECTOR ONE</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠌]]}}</td><td>6156</td><td class="b">&amp;#x180C;</td><td>180C</td><td>MONGOLIAN FREE VARIATION SELECTOR TWO</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠍]]}}</td><td>6157</td><td class="b">&amp;#x180D;</td><td>180D</td><td>MONGOLIAN FREE VARIATION SELECTOR THREE</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|᠎}}</td><td>6158</td><td class="b">&amp;#x180E;<td>180E</td><td>MONGOLIAN VOWEL SEPARATOR</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠐]]}}</td><td>6160</td><td class="b">&amp;#x1810;</td><td>1810</td><td>MONGOLIAN DIGIT ZERO</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠑]]}}</td><td>6161</td><td class="b">&amp;#x1811;</td><td>1811</td><td>MONGOLIAN DIGITT ONE</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠒]]}}</td><td>6162</td><td class="b">&amp;#x1812;</td><td>1812</td><td>MONGOLIAN DIGIT TWO</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠓]]}}</td><td>6163</td><td class="b">&amp;#x1813;</td><td>1813</td><td> MONGOLIAN DIGIT THREE</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠔]]}}</td><td>6164</td><td class="b">&amp;#x1814;</td><td>1814</td><td> MONGOLIAN DIGIT FOUR</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠕]]}}</td><td>6165</td><td class="b">&amp;#x1815;</td><td>1815</td><td> MONGOLIAN DIGIT FIVE</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠖]]}}</td><td>6166</td><td class="b">&amp;#x1816;</td><td>1816</td><td> MONGOLIAN DIGIT SIX</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠗]]}}</td><td>6167</td><td class="b">&amp;#x1817;</td><td>1817</td><td> MONGOLIAN DIGIT SEVEN</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠘]]}}</td><td>6168</td><td class="b">&amp;#x1818;</td><td>1818</td><td> MONGOLIAN DIGIT EIGHT</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[᠙]]}}</td><td>6169</td><td class="b">&amp;#x1819;</td><td>1819</td><td> MONGOLIAN DIGIT NINE</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠠ]]}}</td><td>6176</td><td class="b">&amp;#x1820;</td><td>1820</td><td>MONGOLIAN LETTER A</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠡ]]}}</td><td>6177</td><td class="b">&amp;#x1821;</td><td>1821</td><td>MONGOLIAN LETTER E</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠢ]]}}</td><td>6178</td><td class="b">&amp;#x1822;</td><td>1822</td><td>MONGOLIAN LETTER I</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠣ]]}}</td><td>6179</td><td class="b">&amp;#x1823;</td><td>1823</td><td>MONGOLIAN LETTER O</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠤ]]}}</td><td>6180</td><td class="b">&amp;#x1824;</td><td>1824</td><td>MONGOLIAN LETTER U</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠥ]]}}</td><td>6181</td><td class="b">&amp;#x1825;</td><td>1825</td><td>MONGOLIAN LETTER OE</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠦ]]}}</td><td>6182</td><td class="b">&amp;#x1826;</td><td>1826</td><td>MONGOLIAN LETTER UE</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠧ]]}}</td><td>6183</td><td class="b">&amp;#x1827;</td><td>1827</td><td>MONGOLIAN LETTER EE</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠨ]]}}</td><td>6184</td><td class="b">&amp;#x1828;</td><td>1828</td><td>MONGOLIAN LETTER NA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠩ]]}}</td><td>6185</td><td class="b">&amp;#x1829;</td><td>1829</td><td>MONGOLIAN LETTER ANG</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠪ]]}}</td><td>6186</td><td class="b">&amp;#x182A;</td><td>182A</td><td>MONGOLIAN LETTER BA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠫ]]}}</td><td>6187</td><td class="b">&amp;#x182B;</td><td>182B</td><td>MONGOLIAN LETTER PA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠬ]]}}</td><td>6188</td><td class="b">&amp;#x182C;</td><td>182C</td><td>MONGOLIAN LETTER QA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠭ]]}}</td><td>6189</td><td class="b">&amp;#x182D;</td><td>182D</td><td>MONGOLIAN LETTER GA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠮ]]}}</td><td>6190</td><td class="b">&amp;#x182E;</td><td>182E</td><td>MONGOLIAN LETTER MA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠯ]]}}</td><td>6191</td><td class="b">&amp;#x182F;</td><td>182F</td><td>MONGOLIAN LETTER LA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠰ]]}}</td><td>6192</td><td class="b">&amp;#x1830;</td><td>1830</td><td>MONGOLIAN LETTER SA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠱ]]}}</td><td>6193</td><td class="b">&amp;#x1831;</td><td>1831</td><td>MONGOLIAN LETTER SHA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠲ]]}}</td><td>6194</td><td class="b">&amp;#x1832;</td><td>1832</td><td>MONGOLIAN LETTER TA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠳ]]}}</td><td>6195</td><td class="b">&amp;#x1833;</td><td>1833</td><td>MONGOLIAN LETTER DA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠴ]]}}</td><td>6196</td><td class="b">&amp;#x1834;</td><td>1834</td><td>MONGOLIAN LETTER CHA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠵ]]}}</td><td>6197</td><td class="b">&amp;#x1835;</td><td>1835</td><td>MONGOLIAN LETTER JA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠶ]]}}</td><td>6198</td><td class="b">&amp;#x1836;</td><td>1836</td><td>MONGOLIAN LETTER YA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠷ]]}}</td><td>6199</td><td class="b">&amp;#x1837;</td><td>1837</td><td>MONGOLIAN LETTER RA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠸ]]}}</td><td>6200</td><td class="b">&amp;#x1838;</td><td>1838</td><td>MONGOLIAN LETTER WA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠹ]]}}</td><td>6201</td><td class="b">&amp;#x1839;</td><td>1839</td><td>MONGOLIAN LETTER FA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠺ]]}}</td><td>6202</td><td class="b">&amp;#x183A;</td><td>183A</td><td>MONGOLIAN LETTER KA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠻ]]}}</td><td>6203</td><td class="b">&amp;#x183B;</td><td>183B</td><td>MONGOLIAN LETTER KHA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠼ]]}}</td><td>6204</td><td class="b">&amp;#x183C;</td><td>183C</td><td>MONGOLIAN LETTER TSA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠽ]]}}</td><td>6205</td><td class="b">&amp;#x183D;</td><td>183D</td><td>MONGOLIAN LETTER ZA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠾ]]}}</td><td>6206</td><td class="b">&amp;#x183E;</td><td>183E</td><td>MONGOLIAN LETTER HAA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᠿ]]}}</td><td>6207</td><td class="b">&amp;#x183F;</td><td>183F</td><td>MONGOLIAN LETTER ZRA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡀ]]}}</td><td>6208</td><td class="b">&amp;#x1840;</td><td>1840</td><td>MONGOLIAN LETTER LHA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡁ]]}}</td><td>6209</td><td class="b">&amp;#x1841;</td><td>1841</td><td>MONGOLIAN LETTER ZHI</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡂ]]}}</td><td>6210</td><td class="b">&amp;#x1842;</td><td>1842</td><td>MONGOLIAN LETTER CHI</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡃ]]}}</td><td>6211</td><td class="b">&amp;#x1843;</td><td>1843</td><td>MONGOLIAN LETTER LONG VOWEL SIGN</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡄ]]}}</td><td>6212</td><td class="b">&amp;#x1844;</td><td>1844</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO E</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡅ]]}}</td><td>6213</td><td class="b">&amp;#x1845;</td><td>1845</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO I</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡆ]]}}</td><td>6214</td><td class="b">&amp;#x1846;</td><td>1846</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO O</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡇ]]}}</td><td>6215</td><td class="b">&amp;#x1847;</td><td>1847</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO U</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡈ]]}}</td><td>6216</td><td class="b">&amp;#x1848;</td><td>1848</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO OE</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡉ]]}}</td><td>6217</td><td class="b">&amp;#x1849;</td><td>1849</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO UE</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡊ]]}}</td><td>6218</td><td class="b">&amp;#x184A;</td><td>184A</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO ANG</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡋ]]}}</td><td>6219</td><td class="b">&amp;#x184B;</td><td>184B</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO BA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡌ]]}}</td><td>6220</td><td class="b">&amp;#x184C;</td><td>184C</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO PA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡍ]]}}</td><td>6221</td><td class="b">&amp;#x184D;</td><td>184D</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO QA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡎ]]}}</td><td>6222</td><td class="b">&amp;#x184E;</td><td>184E</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO GA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡏ]]}}</td><td>6223</td><td class="b">&amp;#x184F;</td><td>184F</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO MA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡐ]]}}</td><td>6224</td><td class="b">&amp;#x1850;</td><td>1850</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO TA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡑ]]}}</td><td>6225</td><td class="b">&amp;#x1851;</td><td>1851</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO DA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡒ]]}}</td><td>6226</td><td class="b">&amp;#x1852;</td><td>1852</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO CHA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡓ]]}}</td><td>6227</td><td class="b">&amp;#x1853;</td><td>1853</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO JA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡔ]]}}</td><td>6228</td><td class="b">&amp;#x1854;</td><td>1854</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO TSA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡕ]]}}</td><td>6229</td><td class="b">&amp;#x1855;</td><td>1855</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO YA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡖ]]}}</td><td>6230</td><td class="b">&amp;#x1856;</td><td>1856</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO WA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡗ]]}}</td><td>6231</td><td class="b">&amp;#x1857;</td><td>1857</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO KA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡘ]]}}</td><td>6232</td><td class="b">&amp;#x1858;</td><td>1858</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO GAA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡙ]]}}</td><td>6233</td><td class="b">&amp;#x1859;</td><td>1859</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO HAA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡚ]]}}</td><td>6234</td><td class="b">&amp;#x185A;</td><td>185A</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO JIA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡛ]]}}</td><td>6235</td><td class="b">&amp;#x185B;</td><td>185B</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO NIA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᡜ]]}}</td><td>6236</td><td class="b">&amp;#x185C;</td><td>185C</td><td>MONGOLIAN LETTER TODO DZA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢀ]]}}</td><td>6272</td><td class="b">&amp;#x1880;</td><td>1880</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI ANUSVARA ONE</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢁ]]}}</td><td>6273</td><td class="b">&amp;#x1881;</td><td>1881</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI VISARGA ONE</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢂ]]}}</td><td>6274</td><td class="b">&amp;#x1882;</td><td>1882</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI DAMARU</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢃ]]}}</td><td>6275</td><td class="b">&amp;#x1883;</td><td>1883</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI UBADAMA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢄ]]}}</td><td>6276</td><td class="b">&amp;#x1884;</td><td>1884</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI INVERTED UBADAMA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢅ]]}}</td><td>6277</td><td class="b">&amp;#x1885;</td><td>1885</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI BALUDA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢆ]]}}</td><td>6278</td><td class="b">&amp;#x1886;</td><td>1886</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI THREE BALUDA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢇ]]}}</td><td>6279</td><td class="b">&amp;#x1887;</td><td>1887</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI A</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢈ]]}}</td><td>6280</td><td class="b">&amp;#x1888;</td><td>1888</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI I</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢉ]]}}</td><td>6281</td><td class="b">&amp;#x1889;</td><td>1889</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI KA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢊ]]}}</td><td>6282</td><td class="b">&amp;#x188A;</td><td>188A</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI NGA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢋ]]}}</td><td>6283</td><td class="b">&amp;#x188B;</td><td>188B</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI CA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢌ]]}}</td><td>6284</td><td class="b">&amp;#x188C;</td><td>188C</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI TTA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢍ]]}}</td><td>6285</td><td class="b">&amp;#x188D;</td><td>188D</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI TTHA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢎ]]}}</td><td>6286</td><td class="b">&amp;#x188E;</td><td>188E</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI DDA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢏ]]}}</td><td>6287</td><td class="b">&amp;#x188F;</td><td>188F</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI NNA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢐ]]}}</td><td>6288</td><td class="b">&amp;#x1890;</td><td>1890</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI TA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢑ]]}}</td><td>6289</td><td class="b">&amp;#x1891;</td><td>1891</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI DA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢒ]]}}</td><td>6290</td><td class="b">&amp;#x1892;</td><td>1892</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI PA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢓ]]}}</td><td>6291</td><td class="b">&amp;#x1893;</td><td>1893</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI PHA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢔ]]}}</td><td>6292</td><td class="b">&amp;#x1894;</td><td>1894</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI SSA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢕ]]}}</td><td>6293</td><td class="b">&amp;#x1895;</td><td>1895</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI ZHA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢖ]]}}</td><td>6294</td><td class="b">&amp;#x1896;</td><td>1896</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI ZA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢗ]]}}</td><td>6295</td><td class="b">&amp;#x1897;</td><td>1897</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI AH</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢘ]]}}</td><td>6296</td><td class="b">&amp;#x1898;</td><td>1898</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI TA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢙ]]}}</td><td>6297</td><td class="b">&amp;#x1899;</td><td>1899</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI ZHA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢦ]]}}</td><td>6310</td><td class="b">&amp;#x18A6;</td><td>18A6</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI HALF U</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢧ]]}}</td><td>6311</td><td class="b">&amp;#x18A7;</td><td>18A7</td><td>MONGOLIAN LETTER ALI GALI HALF YA</td></tr> <tr><td class=“b”>{{MongolUnicode|size=35px|[[ᢗᢩ]]}}</td><td>6313</td><td class="b">&amp;#x18A9;</td><td>18A9</td><td>{{nowrap|MONGOLIAN LETTER ALI GALI DAGALGA (combined with ali gali A ({{MongolUnicode|ᢗ|valign=middle}}))}}</td></tr> </table> {{commonscat|Todo bichig|Тодо-бичиг}} {{Белдлһн}} 0mmmp0tyntr2w954g85kk2pdmk12o39 0 8788 93693 84184 2026-11-04T10:26:10Z ~2026-58567-32 11541 93693 wikitext text/x-wiki {{Балһснын Зура |image = [[Боомг:Shanghai_on_2nd_July_2008.jpg|400px]] |хотын зураг тайлбар =Шанхайн Пудонг дүүрэг |хотын далбаа = |хотын сүлд = |хоч = |уриа = |газрын зураг =China_Shanghai.svg |газрын зураг тайлбар =Хятад дахь байршил |газрын зураг хэмжээ = |latd=31 |latm=12 |lats= |latNS=N |longd=121 |longm=30 |longs= |longEW=E |захиргаа төрөл =Улс |захиргаа нэр ={{CHN}} |захиргаа төрөл1 = |захиргаа нэр1 = |захиргаа төрөл2 = |захиргаа нэр2 = |захиргаа төрөл3 = |захиргаа нэр3 = |захиргаа төрөл4 = |захиргаа нэр4 = |байгуулагдсан нэр =Оршин суугдсан |байгуулагдсан огноо =5-7-р зуун |байгуулагдсан нэр1 =Тосгон |байгуулагдсан огноо1 =МЭ 751 он |байгуулагдсан нэр2 =Дүүрэг |байгуулагдсан огноо2 =1292 |байгуулагдсан нэр3 =Хот |байгуулагдсан огноо3 =1854 оны 7 сарын 17 |удирдагч =Шанхай дахь коммунист намын дарга |удирдагч нэр =[[Юү Женшенг]] |удирдагч1 =Мэйр |удирдагч нэр1 =[[Хан Женг]] |удирдагч2 = |удирдагч нэр2 = |удирдагч3 = |удирдагч нэр3 = |газар нутаг нийт =7,037 |өндөр =4 |хүн ам нийт =18,450,000 |хүн ам жил =2007 |хүн ам нягтшил =2,621.9 |хүн ам метро = |цагийн бүс =+8 |цагийн бүс зун = |шуудангийн хаяг төрөл =Шуудангийн хаяг |шуудангийн хаяг =200000 – 202100 |утасны код =21 |бусад нэр = |бусад тухай = |бусад нэр1 = |бусад тухай1 = |бусад нэр2 = |бусад тухай2 = |бусад нэр3 = |бусад тухай3 = |бусад нэр4 = |бусад тухай4 = |бусад нэр5 = |бусад тухай5 = |бусад нэр6 = |бусад тухай6 = |тэмдэглэл = |website = [http://www.shanghai.gov.cn/ www.shanghai.gov.cn] }} '''Шанхай''' ({{lang-zh|上海}}) нь [[Хятад]] улсын хамгийн том төдийгүй дэлхийн хамгийн их хүнтэй [[хот]] юм. Хятадын мужийн зиндааны 4 хотын нэг ба 2010 оны тооллогоор 23 сая хүнтэй байна. [[Хөх мөрөн|Хөх мөрний]] тэнгист цутгах аманд байрладаг, [[Жианьсу]], [[Жезян]] мужуудтай баруун талдаа хил залгана. {{delete|'''No kalmyk language, only mongol language'''}} Шанхай нь анх [[загасны аж ахуй]], [[даавуу]]ны үйлдвэрлэл явуулдаг тосгон байсан боловч 19-р зуунаас байр суурьтай болжээ. Үүний учир нь Шанхайн боомтын ашигтай байрлал болон 1842 оны [[Нанкины гэрээ]]гээр гадаадтай худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн хотуудын нэг байсанд оршино. Шанхай нь зүүн, барууны хоорондох худалдаа арилжааны төв болж хөгжсөн бөгөөд 1930-аад он гэхэд [[санхүү]], [[бизнес]]ийн томоохон төв болсон байв. Гэвч 1949 онд [[Коммунизм|Коммунистууд]] засгийн эрхэнд гарснаар гадаадын хөрөнгө оруулалт зогсож, [[эдийн засаг]] нь гэнэт зогсчээ. 1990 онд эдийн засгийн шинэчлэл хийснээр Шанхай нь дахин эрс хурдтайгаар хөгжиж, 2005 он гэхэд дэлхийн хамгийн том боомт болсон байна. Шанхай нь өсч буй [[аялал]] [[жуулчлал]]ын төв бөгөөд [[Бунд]], [[Шинтианди]] зэрэг түүхэн дурсгалт газрууд, орчин үеийн хөгжиж буй [[Пудонг]] дүүргийн байшин барилга, [[соёл урлаг]], [[дизайн]]ы төв гэдгээрээ алдартай. Өнөө үед Шанхай нь худалдаа арилжаа, санхүүгийн чухал төв болжээ. Шанхайг "ирээдүйн [[дэлхийн хот]]", дэлхийн хамгийн хурдацтай хөгжиж буй эдийн засгийн "үзүүлэн" хэмээн тодорхойлж байна. Шанхай нь Экспо-2010 үзэсгэлэнг зохион байгуулах бөгөөд үүнд маш их ач холбогдол өгч, хотоо хөгжүүлж байгаа болно. == Нэр == ''Шанхай'' гэдэг нь "Тэнгисийн мандал дээр" гэх утгатай 上 ("дээрх"), 海 ("тэнгис") хоёр ханз үсгийн нийлэмж юм. Энэ нэр нь Хөх мөрний бэлчирт хот байрладгаас үүдэн лав 11-р зууны Сүн улсын үед дэлгэр хэрэглэгддэг байжээ. Хятадын түүхчид энэ нэр нь Тан улсын үеэс хэрэглэгдсэн гэж таамагладаг. Англи хэлээрх "Дорнын Парис" гэх утгатай хоч нэр мөн бий. == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080502144753/https://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node17256/index.html Шанхай хотын албан ресми сайт] * [https://web.archive.org/web/20080623184742/http://lyw.sh.gov.cn/en/ Шанхайн аялал жуулчлалын албан йосны сайт] * [https://web.archive.org/web/20090116135321/http://www.stats-sh.gov.cn/2004shtj/tjnj/tjnj2007e.htm Шанхайн хотын статистик] * {{commons|上海|Шанхай}} {{БНХАУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:Хятадын хотууд]] {{Link FA|ru}} [[be-x-old:Шанхай]] [[kl:Shanghai]] q4cmxale3y7k9erss06df4r6fuxljr3 0 9602 93692 93666 2026-11-04T09:08:55Z ~2026-58567-32 11541 93692 wikitext text/x-wiki <table align=right><tr><td> {{Орн |Хальмг нерәдлһн = Инди орн-нутуг |Түрүнь авгтнь нерәдлһн = <tr align=center><td style="border-style:none;"> भारत गणराज्य<br /><small>''Bhārat Gaṇarājya''</small></td> |Сүлд = Emblem of India.svg |Туг = Flag of India.svg |Ахр товчта үг = |Частрин нерәдлһн = Jana-Gana-Mana |Аудио = Jana Gana Mana instrumental.ogg |Орн-нутгин тогтац = парламентын залалһан |Картд = India (orthographic projection).svg |Келн = [[Хинди]], [[Англь келн|Англи]] |Основано = [[1947 рок]] август сарин 15-д |Хотл-балһсн = [[Нью-Дели]] |Икәр балһсн = [[Мумбаи]], [[Бангалор]], [[Ченнаи]], [[Калькутта]] |Һардачнрин үүл = [[Президент]]<br /><br />[[Вице-президент]]<br />[[Залврин ахлач]] |Һардачнр = [[Мукерджи, Пранаб Кумар|Пранаб Кумар Мукерджи]]<br />[[Ансари, Мохаммад Хамид|Мохаммад Хамид Ансари]]<br />[[Сингх, Манмохан|Манмохан Сингх]] |Девскр һазр = 3 287 263 |Усна процент = 9,5 % |Бәәдг әмтн = 1 220 800 359<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Валют = [[індіська рупія]]<br />([[ISO 4217|INR, код 356]]) |Домен = [[.in]] |Телефона код = 91 |Часин бүс = +5:30 |Темдг = }}</td></tr> </table> '''Индия орн-нутуг''' ({{lang-hi|भारत गणराज्य}}, {{IAST|Bhārat Gaṇarājya}}, {{lang-en|Republic of India}}) — Өмн үзгә Азин орн-нутуг мемлекеттік. Индия һазр делкәд, бәәдег әмтениг тоолхала, хойрдагче орн, девсикар һазриг тоолхала - доладгеч орн-нутуг мемлекеттік. Индия орн-нутуг [[Индостан]] гидиг тоха арлад һолар бәәнә. Эн тоха арал [[Индия дала]]һар чүүлнә. Индия Пакистан, [[Китдин Улус Орн|Китдин улусин]], [[Бутан]], [[Непал]], [[Мьянма]], [[Бангладеш]] гидиг орн-нутугмудла меҗәлнә. [[Пакистан]]ла булалдасан [[Җамму-Кашмир]] гидиг һазр [[Афганистан]]ла меҗәлнә. Усар Индия [[Шри-Ланка]], [[Мальдив]]ин арлын болын [[Индонези]]н орн-нугутмудла мемлекеттік меҗәлнә<ref>[https://web.archive.org/web/20210501202956/https://timescanner.pro/India Һиндстан турында файдалы мәгълүмат]</ref>. Эн орн-нутуг мемлекеттік - [[буддан ном]]ин, сикхмүдин, Индин болн җайнын шаҗна төрскин. == Һардалһана хувалалһан == Индия орн-нутуг мемлекеттік - федерацин республик. Эн орн-нугутт мемлекеттік 28 штат, 7 ниицәнә һазр. Цуг штатының, Пуддучери гидиг ниицәнә һазр болын Дели хотол балһсна дуңһура эврә залвармуд бәрнә. Талдан ниицәнә 5 һазрамуд Индин президентінің шуд залалһанд бәәнә. Цуг штатының болн ниицәнә һазрамудт дуңһарас орулцана. Эврә дарандан дуңһарас талук гидиг һардалалһана әңгесад хувагдана. {| class="infobox borderless" |+ National symbols of the Republic of India (Official) |- ! '''National animal''' | | [[Image:2005-bandipur-tusker.jpg|50px]] |- ! '''National bird''' | | [[Image:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]] |- ! '''National tree''' | | [[Image:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]] |- ! '''National flower''' | | [[Image:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]] |- ! '''National heritage animal''' | | [[Image:Panthera tigris.jpg|50px]] |- ! '''National aquatic marine mammal''' | | [[Image:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]] |- ! '''National reptile''' | | [[Image:King-Cobra.jpg|50px]] |- ! '''National heritage mammal''' | | [[Image:Hanuman Langur.jpg|50px]] |- ! '''National fruit''' | | [[Image:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]] |- ! '''National temple''' | | [[Image:New Delhi Temple.jpg|50px]] |- ! '''National river''' | | [[Image:River Ganges.JPG|50px]] |- ! '''National mountain''' | | [[Image:Nanda Devi 2006.JPG|50px]] |- |} == Заалтс == {{Заалтс|2}}<references/> [[Әәшл:Һазр делкә]] d366csacmmvqh7hnycyf1woez7qplsx 0 11588 93682 93675 2026-11-04T05:53:33Z ~2026-58567-32 11541 93682 wikitext text/x-wiki {{Балһсна Зура |статус = |статус 1 = |статус 2 = |русское название = Баһ Дербет |оригинальное название = Малые Дербеты |изображение = |описание изображения = |подчинение = |страна = {{RUS}} |герб = |флаг = |описание герба = |описание флага = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |display = |вид региона = |регион = Хальмг Таңһч |регион в таблице = Хальмг Таңһч |вид района = Район |район = Баһ Дербетә район |район в таблице = Баһ Дербетә район |вид округа общины = |округ общины = |округ общины в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = Лиджиев Саранг Николаевич |дата основания = 1803 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |статус 1 с = |статус 2 с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |население = 6419 |год переписи = 2012 |плотность = |агломерация = |население агломерации = |национальный состав = |конфессиональный состав = |наименование жителей = |часовой пояс = |DST = |телефонный код = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = |язык сайта = }} '''Баһ Дербет''' — [[Хальмг Таңһч|Хальмг Таңһчин]] селән, Баһ Дербетә района төв болҗана. Бүүрүлсән әмтән: {{күн|4095||2012}}. {{delete|'''Only Russian language.'''}} == Заалт == <references/> <!--Categories--> [[Янз:Хальмг Таңһч]] {{Белдлһн}} <!--Дөрвөн хальмг http://oiradmongol.blogspot.com/?sms_ss=favorites&at_xt=464651ff5ee388d3,0--> mdwggrpn9r4atlipbyuj8zfevm22zba 0 13303 93695 86890 2026-11-04T11:56:26Z ~2026-58567-32 11541 93695 wikitext text/x-wiki {{Балһсна Зура |image = 200 px Collage of views of VT G.png |caption = |image_map = |caption_map = |image_seal = Veliko-Tarnovo-coat-of-arms.svg |image_flag = Veliko tarnovo flag.png |name = Велико Търново |official_name = |native_name = Велико Търново |settlement_type = [[Болгармудин Орн]] хотол балһсн 1185-1393 |area = 111 км² |population = 72 529 |website = http://www.veliko-tarnovo.bg }} {{delete|'''No kalmyk language. Only russian language.}} '''Велико Търново''' — [[Болгармудин Орн]] хотол балһсн (1185-1393). <gallery> Veliko Tarnovo002.JPG| Constituent Assembly of Bulgaria.jpg| Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg| Former Post Hall Veliko Tarnovo 2.jpg| 20140620 Veliko Tarnovo 010.jpg| Samovodska charshia 6.JPG| Велико Търново - река Янтра и ж.к. "Света гора" - panoramio.jpg| </gallery> {{Белдлһн}} hm9a444kj5rcvg8ajltezwpprgn7bav 10 17404 93681 2026-11-03T12:47:29Z Frhdkazan 5000 Шин халх: «Swing into books, Book week, November 1-7, 1964.jpg» 93681 wikitext text/x-wiki Swing into books, Book week, November 1-7, 1964.jpg levejqwzuhy50735krr2r3qnlzrm6fa