חזקיהו

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>חזקיהו</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6663</id>
    <revision>
      <id>601548</id>
      <parentid>583387</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T17:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1974" sha1="ofm0pk9bs0snn774xr8h77ipkulfwwf" xml:space="preserve">{{אישיות}}
'''חזקיהו''' (אדער '''יחזקיהו''') איז געווען דער דרייצענטער [[קעניג]] אויף [[מלכות יהודה]] אין פארלויף פון 29 יאר. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געווען 25 יאר אלט.

זיין טאטע איז געווען [[אחז]] דער פריעריגער קעניג פון מלכות יהודה. זיין מאמע איז געווען &quot;אבי בת כריה&quot;.

יחזקיהו איז געווען וווֹיל און געדינט [[גאט]] מער ווי אלע אנדערע [[קעניגרייך|קעניגן]] אין מלכות יהודה. {{דיק|ויעש הישר בעיני ה' ככל אשר עשה דוד אביו, בַּיהוָה אֱלֹהֵי-יִשְׂרָאֵל, בָּטָח; וְאַחֲרָיו לֹא-הָיָה כָמֹהוּ, בְּכֹל מַלְכֵי יְהוּדָה, וַאֲשֶׁר הָיוּ, לְפָנָיו.|[[ספר מלכים]] ב' (פרק י&quot;ח)}}

ער האט צובראכן אלע [[געטשע]]ס און פארלענד די [[נחושתן]] וואס [[משה רבינו]] האט געמאכט און האט באנייט די רעפארמע צו דינען [[גאט]] אין דער [[בית המקדש]] וואס זיין טאטע [[אחז]] האט מבטל געווען.

אין זיין 14סטע יאר פון זיין קעניג האט ער געוואלט מורד זיין קעגן אשור און אויפגעהערט צאלן [[שטייער]] פאר אשור. [[סנחריב]] מלך אשור האט באלד געקומען איינעמען [[מלכות יהודה]]. אבער דאן איז געווען א [[נס]], און סנחריב האט געדארפט זיך אומקערן צו אשור.

==ליינט מער==
* [[סנחריב]]
* ספר מלכים ב' פרק י&quot;ח.

{{מלכות יהודה}}

[[קאַטעגאָריע:מלכי יהודה]]
[[קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ&quot;ך]]</text>
      <sha1>ofm0pk9bs0snn774xr8h77ipkulfwwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אשור</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6774</id>
    <revision>
      <id>601546</id>
      <parentid>601464</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T17:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48241" sha1="rmb5hg6sybt12md4ufn438atf8c3vkj" xml:space="preserve">[[File:Assyria map ru.svg|thumb|אשור]]
[[קאַטעגאָריע:אשור]]
[[קאַטעגאָריע:פלעצער פון תנ&quot;ך]]
[[קאַטעגאָריע:ציוויליזאציעס]]
{{אינפאבאקס היסטארישע מדינה
| נאמען = אשור
| היימישער נאמען = אשור
| דייטש = Assyrien
| ענגליש = Assyria
| גריכיש = Ἀσσυρία
| לאטיין = Assyria
| אראמיש = ܐܬܘܪ
| אראביש = آشور
| סארט = אלטע שטאט-מדינה, קעניגרייך און אימפעריע
| הויפטשטאט = אשור, קלחו, דור שרוכין, נינוה
| געגנט = צפון מעזאפאטאמיע
| היינטיגע לענדער = איראק, סיריע, טערקיי, איראן
| צייט = בערך 2500 פאר זייער ציילונג – 609 פאר זייער ציילונג
| שפראך = אכדיש, שפעטער אויך אראמיש
| שריפט = שפיציקע שריפט
| רעגירונג = מאנארכיע
| הויפט רעליגיע = אשור'ישע געטער
}}

'''אשור''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע ציוויליזאציעס און מלוכות אין דעם אלטן מזרח, וועלכע האט זיך אנטוויקלט אין צפון [[מעסאפאטאמיע]] אויפ'ן אויבערשטן [[חידקל|טיגריס]] טייך. במשך פון איר לאנגע געשיכטע האט אשור דורכגעלעבט עטליכע תקופות: א [[שטאט לאנד|שטאט-לאנד]], א זעלבשטענדיג קעניגרייך און צום סוף א גרויסע [[אימפעריע]], וועלכע האט באהערשט גרויסע טיילן פון [[מערב אזיע]] און דעם נאנטן מזרח. אין איר שפיץ האט די אשור'ישע אימפעריע זיך אויסגעשטרעקט פון די בערג פון [[ארמעניע]] ביז [[עגיפטן|מצרים]], און פון די [[זאגראס בערג]] אין מזרח ביזן [[מיטלענדישער ים|מיטלענדישן ים]].&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אשור האט אויסגעצייכנט מיט א שטארקער מיליטער, א צענטראליזירטער רעגירונג, אנטוויקלטע אדמיניסטראציע און גרויסע בוי-ווערק. די מלוכה איז אויך באקאנט צוליב אירע קונסט-ווערק, ריזיגע פאלאצן, טעמפלען, און דער בארימטער [[ביבליאטעק פון אשורבניפל]] אין [[נינוה]], וועלכע האט אפגעהיט טויזנטער ליימענע טאוולען מיט ליטערארישע, וויסנשאפטליכע און רעליגיעזע שריפטן.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אין דער אידישער היסטאריע פארנעמט אשור א באזונדער ארט, ווייל זי איז געווען די מלוכה וואס האט חרוב געמאכט דאס [[ממלכת ישראל]], פארטריבן א גרויסן טייל פון איר באפעלקערונג אין גלות, און שפעטער געפירט מלחמות קעגן [[ממלכת יהודה]], אריינגערעכנט די בארימטע באלאגערונג פון ירושלים אין די טעג פון [[חזקיהו|חזקיהו המלך]].

== געאגראפיע ==

דער קערן פון אשור האט זיך געפונען אין דעם אויבערשטן טייל פונעם [[חידקל|טיגריס]] טייך אין צפון [[מעסאפאטאמיע]]. די געגנט איז באשטאנען פון פרוכטבארע פעלדער, טייכן און בערגיגע ראיאנען, וועלכע האבן געמאכט די ערד פאסיג פאר לאנדווירטשאפט, פיך-האלטונג און האנדל.&lt;ref&gt;https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4226&lt;/ref&gt;

אין היינטיגע צייטן געפינט זיך דער היסטארישער געגנט פון אשור אין:

* צפון [[איראק]]
* צפון-מזרח [[סיריע]]
* דרום-מזרח [[טערקיי]]
* צפון-מערב [[איראן]]

איר צענטראלע לאגע צווישן [[מעסאפאטאמיע]], [[אנטאליע]] און סיריע האט געמאכט אשור צו א וויכטיגן דורכגאנג פאר אינטערנאציאנאלע האנדל-וועגן. סחורות ווי האלץ, מעטאלן, שטיינער און טעקסטילן זענען אריבער דורך איר טעריטאריע, און דאס האט שטארק בייגעשטייערט צו איר עקאנאמישער אנטוויקלונג.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

== הויפט שטעט ==

אין פארשידענע תקופות האבן עטליכע שטעט געדינט אלס הויפטשטאט פון דער מלוכה.

'''אשור'''

די אלטסטע הויפטשטאט איז געווען '''[[אשור]]''', וואס האט אויך געדינט אלס דער רעליגיעזער צענטער פון דער מלוכה. די שטאט איז אנגערופן געווארן אויפ'ן נאמען פונעם הויפט-גאט אשור, וועלכער איז באטראכט געווארן אלס דער שוץ-גאט פון דער מלוכה. דארט זענען געשטאנען די הויפט טעמפלען, מלוכה-פאלאצן און אדמיניסטראטיווע געביידעס.&lt;ref&gt;https://he.advisor.travel/poi/_shvr-%60yr-13992&lt;/ref&gt;

'''קלחו'''
[[טעקע:Iraq;_Nimrud_-_Assyria,_Lamassu's_Guarding_Palace_Entrance.jpg|קליין|אריינגאנג צי א פאלאץ אין נמרוד]]
אין דער ניי-אשור'ישער תקופה האט קעניג אשורנצרפאל דער צווייטער אויסגעבויט די שטאט [[קלחו]], באקאנט היינט אלס [[נמרוד, סיריע|נמרוד]], און זי געמאכט פאר דער הויפטשטאט. דארט זענען אויפגעשטעלט געווארן ריזיגע פאלאצן, שטאט-מויערן , וועלכע ווערן היינט פאררעכנט צווישן די וויכטיגסטע ארכעאלאגישע אנטדעקונגען פונעם אלטן מזרח.

'''דור שרוכין'''

קעניג סרגון דער צווייטער האט געבויט א נייע קעניגליכע שטאט מיטן נאמען '''[[דור שרוכין]]''', וואס באדייט &quot;פעסטונג פון סרגון&quot;. די שטאט איז געבויט געווארן מיט גרויסע פלאנען און פראכטפולע געביידעס, אבער זי האט געדינט אלס הויפטשטאט בלויז א קורצע צייט.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

'''נינוה'''
[[טעקע:Ashurbanipal_wall_relief,_7th_century_BC,_from_Nineveh,_the_British_Museum.jpg|קליין|א בילד פון אשורבניפאל אין '''נינוה''']]
[[טעקע:Library of Ashurbanipal.jpg|קליין|ביבליאטעק פון אשורבניפאל]]
אין דער לעצטער תקופה פון דער אימפעריע איז '''[[נינוה]]''' געווארן די הויפטשטאט. אונטער די קעניגן [[סנחריב]] און [[אשורבניפל]] איז זי געווארן איינע פון די גרעסטע און רייכסטע שטעט אין דער וועלט. אין נינוה זענען אויפגעשטעלט געווארן ריזיגע פאלאצן, גערטנער, קונסט-ווערק און די בארימטע [[ביבליאטעק פון אשורבניפאל]].

== אפשטאם און פריע אנטוויקלונג ==

די עלטסטע ארכעאלאגישע רעשטלעך אין אשור שטאמען פון דעם פריע 3000 פאר זייער ציילונג. שוין אין יענע תקופה האט זיך דארט אנטוויקלט א באזעצונג מיט טעמפלען, פאבליק-געביידעס און פארטיפיצירטע מויערן.&lt;ref&gt;https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4226&lt;/ref&gt;

די שטאט אשור איז אויפגעשטעלט געווארן אויפ'ן מערב ברעג פונעם טיגריס, נעבן א וויכטיגן האנדל-וועג וואס האט פארבונדן מעסאפאטאמיע מיט אנטאליע. צוליב איר גוטער ארט איז זי שנעל געווארן א וויכטיגער צענטער פאר אינטערנאציאנאלן האנדל.

די ערשטע איינוואוינער האבן געהאנדלט מיט [[קופער]], [[צין]], [[זילבער]], [[האלץ]], [[שטיין|שטיינער]] און [[טעקסטילן]]. סוחרים פון אשור האבן געגרינדעט האנדל-קאלאניעס אין [[אנטאליע]], וואו מען האט געפונען טויזנטער בריוו, קאנטראקטן און פינאנציעלע דאקומענטן געשריבן אין שפיציקער שריפט. די דאקומענטן גיבן היינט א ברייטן בליק אויף דעם עקאנאמישן לעבן פון דער תקופה.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

דער נאמען &quot;אשור&quot; איז אפשטאמיג פונעם נאציאנאלן גאט אשור, וועלכער איז באטראכט געווארן אלס דער באשיצער פון דער מלוכה. דער קעניג איז נישט אנגעזען געווארן אלס א גאט, נאר אלס דער ערדישער פארטרעטער פונעם גאט אשור, וועלכער האט געפירט די מלוכה אין זיין נאמען.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

== דער אלט-אשור'ישער קעניגרייך ==

ארום דעם יאר 2025 פאר זייער ציילונג האט [[פוזור-אשור דער ערשטער]] געגרינדעט אן אומאפהענגיגע קעניגליכע דינאסטיע, וואס ווערט באטראכט אלס דער אנהייב פונעם אלט-אשור'ישן קעניגרייך.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אין די קומענדיגע דורות האבן קעניגן ווי [[ערישום דער ערשטער]], [[אילושומא]], [[אישמע-דאגאן]] און [[נאראם סין|נאראם-סין]] פארברייטערט די האנדל-נעצן, פארשטערקט די שטאט-מויערן, געבויט נייע טעמפלען און אויסגעארבעט א שטארקע אדמיניסטראציע. אונטער זייער הערשאפט איז אשור געווארן איינע פון די וויכטיגסטע האנדל-צענטערס אין גאנץ צפון מעסאפאטאמיע.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

א גרויסער טייל פון דער עקאנאמיע איז באזירט געווען אויף האנדל מיט אנטאליע. אשור'ישע סוחרים האבן דארט געגרינדעט קאלאניעס, פון וואו זיי האבן פארקויפט טעקסטילן און צין, און צוריקגעברענגט זילבער און אנדערע טייערע מאטעריאלן. די בריוו און האנדל-דאקומענטן וואס זענען אנטדעקט געווארן אין [[קילטעפע, טערקײ|קילטעפע]] גיבן א פונקטליכן בילד פון דעם אנטוויקלטן געשעפט-לעבן אין יענע צייט.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אין דעם אכצנטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג איז דער אויפשטייג פון [[בבל]] אונטער קעניג [[חמורבי]] געקומען אויף חשבון פון אשור. חמורבי האט איינגענומען די שטאט אשור און פארוואנדלט איר אין א טייל פון בבל. כאטש די מלוכה האט פארלוירן איר זעלבשטענדיגקייט פאר א צייט, איז די שטאט געבליבן א וויכטיגער רעליגיעזער און עקאנאמישער צענטער, און די יסודות פון דער אשור'ישער מלוכה זענען ווייטער פארבליבן באשטיין.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

== דער מיטל-אשורישער קעניגרייך ==
[[טעקע:Medio assyrien.svg|קליין|דער מיטל-אשורישער קעניגרייך]]
נאך א לענגערן זמן פון שוואכקייט און אונטערווארפנקייט צו שכנות'דיגע מלוכות, האט אשור ווידער אנגעהויבן זיך אויפצוהייבן אין דעם פערצנטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג. דער אונטערגאנג פון דער [[מיטאני קעניגרייך|מיטאני-מלוכה]] און די שוואכערונג פון אנדערע כחות אין צפון מעסאפאטאמיע האבן געגעבן אשור די געלעגנהייט צוריקצובאקומען איר זעלבשטענדיגקייט און אנטוויקלען א נייע, שטארק צענטראליזירטע מלוכה.

דער אנהייב פונעם מיטל-אשורישן קעניגרייך ווערט געווענליך פארבונדן מיט דער הערשאפט פון '''[[אשור-אובליט דער ערשטער]]''', וועלכער האט ארום 1365 פאר זייער ציילונג באפרייט אשור פון דער הערשאפט פון מיטאני. ער האט אויפגעבויט דיפלאמאטישע פארבינדונגען מיט אנדערע גרויסע מלוכות פונעם אלטן מזרח און אויפגעהויבן אשור צו א וויכטיגן פאליטישן מאכטפאקטאר.

זיינע נאכפאלגער האבן ווייטער אויסגעברייטערט די גרעניצן פון דער מלוכה. '''[[אדד-ניררי דער ערשטער]]''' האט איינגעפירט א מער צענטראליזירטע אדמיניסטראציע און פארברייטערט די הערשאפט פון אשור אויף גרויסע טיילן פון צפון מעסאפאטאמיע. אונטער אים האבן פילע פריערדיגע געגגענטער זיך פארוואנדלט אין גלייכע פראווינצן פון דער מלוכה.

שפעטער האט '''[[שלמנאסר דער ערשטער]]''' ווייטער פארברייטערט די מלוכה, געקעמפט קעגן [[אוררטו קעניגרייך|אוררטו]] און אנדערע פעלקער אין צפון, און פארזיכערט די הויפט האנדל-וועגן וועלכע האבן פארבונדן מעסאפאטאמיע מיט אנטאליע און סיריע.

איינער פון די באקאנטסטע הערשער פון דער תקופה איז געווען '''[[תוכולתי-נינורתא דער ערשטער]]'''. ער האט ארום 1243–1207 פאר זייער ציילונג איינגענומען גרויסע טיילן פון בבל און איז געווארן דער ערשטער אשור'ישער קעניג וואס האט פאר א קורצע צייט געהערשט איבער כמעט גאנץ מעסאפאטאמיע. זיין זיג האט געמאכט אשור פאר די פירנדע מאכט אין דעם ראיאן, כאטש נאך זיין טויט האט די מלוכה ווידער דורכגעמאכט אינערליכע שוועריקייטן.

אין דער מיטל-אשורישער תקופה האט זיך אנטוויקלט א סיסטעמאטישע רעגירונג. די מלוכה איז איינגעטיילט געווארן אין פראווינצן, וועלכע זענען געפירט געווארן דורך קעניגליכע באאמטע. יעדע פראווינץ האט געדארפט באצאלן שטייערן, צושטעלן זעלנער פאר דער ארמיי און אויספירן די באפעלן פונעם קעניג. אזא סיסטעם האט שפעטער געדינט אלס מוסטער פאר אנדערע גרויסע אימפעריעס פונעם אלטן מזרח. 

די אשור'ישע ארמיי איז אין דער תקופה געווארן א שטענדיקע, גוט ארגאניזירטע מיליטערישע מאכט. מען האט אנטוויקלט נייע מעטאדן פון באלאגערונג, באנוצט אייזערנע וואפן, אויפגעשטעלט אינזשעניר-איינהייטן פאר בויען בריקן און חרוב מאכן שטאט-מויערן, און אריינגעפירט א דיסציפלין וואס האט געמאכט די ארמיי איינע פון די שטארקסטע אין דער וועלט.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

א וויכטיגער הערשער צום סוף פון דער תקופה איז געווען '''[[תגלת-פלאסר דער ערשטער]]''' (בערך 1115–1077 פאר זייער ציילונג). אונטער אים האט אשור דערגרייכט דעם מיטלענדישן ים, געפירט מצליח'דיגע מלחמות אין סיריע און אנטאליע, און פארברייטערט איר השפעה אויף א גרויסן טייל פונעם נאנטן מזרח. ער האט אויך געלאזט איבער אסאך קעניגליכע אינשריפטן, וועלכע זענען היינט א וויכטיגער קוואל פאר דער היסטאריע פון דער מלוכה.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

נאך זיין טויט האט אשור ביסלעכווייז פארלוירן א טייל פון איר כח. אראמישע שבטים האבן זיך אריינגעדרונגען אין פילע געגנטן, די האנדל-וועגן זענען געווארן ווייניגער זיכער, און די מלוכה האט פארלוירן קאנטראל איבער עטליכע פראווינצן. במשך פון כמעט צוויי הונדערט יאר איז אשור געבליבן א ראיאנישע מאכט, אבער זי האט נישט געהאט די זעלבע ברייטע השפעה ווי אין איר פריערדיגן שיא.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

טראץ דעם שוואכן זמן זענען די יסודות וואס זענען געלייגט געווארן אין דער מיטל-אשורישער תקופה — א שטארקע צענטראלע רעגירונג, א פראווינץ-סיסטעם, א שטענדיקע ארמיי און א אנטוויקלטע ביוראקראטיע — געווארן די באזע פאר דער ניי-אשורישער אימפעריע, וועלכע האט זיך אנטוויקלט אין דעם ניינטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג און איז געווארן איינע פון די גרעסטע אימפעריעס אין דער וועלט-היסטאריע. :

== איבערגאנג צום ניי-אשורישן אימפעריע ==

ארום דעם יאר 911 פאר זייער ציילונג האט זיך אנגעהויבן א נייע תקופה אין דער היסטאריע פון אשור. אונטער א סעריע טויגליכע קעניגן האט די מלוכה געאבערט צוריקצובאקומען אירע פארלוירענע טעריטאריעס, ווידער אויפגעשטעלט די צענטראלע רעגירונג און אנגעהויבן א רייע מיליטערישע אקציעס, וועלכע האבן אין די קומענדיגע צוויי הונדערט יאר פארוואנדלט אשור אין דער גרעסטער און שטארקסטער אימפעריע פונעם אלטן נאנטן מזרח. 

== די ניי-אשורישע אימפעריע ==
[[טעקע:Map of Assyria.png|קליין|די ניי-אשורישע אימפעריע]]
די ניי-אשורישע אימפעריע ווערט באטראכט אלס די גלאנצפולסטע תקופה אין דער היסטאריע פון אשור. פון בערך 911 ביז 609 פאר זייער ציילונג האט די מלוכה זיך אנטוויקלט פון א ראיאנישע מאכט צו איינע פון די גרעסטע אימפעריעס וואס זענען אמאל אויפגעשטאנען אין אלטן מזרח. אין זי האט באהערשט א שטח וואס האט זיך אויסגעשטרעקט פון די זעגראס בערג אין מזרח ביזן מיטלענדישן ים, און פון די בערג פון ארמעניע ביז מצרים און דעם [[סיני האלבאינזל]].

אין דער תקופה זענען איינגעפירט געווארן ברייטע רעפארמען אין דער אדמיניסטראציע, מיליטער און שטייער-סיסטעם. די מלוכה האט איינגעטיילט אירע טעריטאריעס אין פראווינצן, וועלכע זענען געפירט געווארן דורך קעניגליכע גאווערנארן. יעדער פראווינץ האט געדארפט באצאלן שטייערן, צושטעלן זעלנער פאר דער ארמיי און דורכפירן די באפעלן פון דער צענטראלער רעגירונג. אזא סיסטעם האט ערמעגליכט צו הערשן איבער א גאר גרויסער באפעלקערונג מיט א הויכער מאס ארגאניזאציע.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

די ארמיי איז געווארן דער וויכטיגסטער יסוד פון דער אימפעריע. זי האט איינגעשלאסן אינפאנטריע, רייטעריי, וואגן, אינזשעניר-איינהייטן און ספעציעלע טרופן פאר באלאגערונגען. אשור'ישע קעניגן האבן אויסגעבויט נייע מעטאדן פאר אייננעמען פעסטונגען, אריינגערעכנט באלאגערונג-טורעמס, שטורעם-מאשינען און בארימטע רעמפן. די דיסציפלין און ארגאניזאציע פון דער ארמיי האבן געגעבן אשור א גרויסער מיליטערישער אויבערהאנט איבער אירע שכנים.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

=== די ערשטע אויפשטייג ===

דער אויפשטייג פון דער ניי-אשורישער אימפעריע האט זיך אנגעהויבן אונטער '''[[אשור-דן דער צווייטער]]''' (בערך 934–912 פאר זייער ציילונג), וועלכער האט צוריקעראבערט טעריטאריעס וואס זענען פארלוירן געווארן אין די פריערדיגע יארהונדערטער און פארזיכערט די גרעניצן פון דער מלוכה.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

זיין נאכפאלגער '''[[אדד-ניררי דער צווייטער]]''' (911–891 פאר זייער ציילונג) ווערט אפט באטראכט אלס דער אמת'ער גרינדער פון דער ניי-אשורישער אימפעריע. ער האט געפירט א רייע מצליח'דיגע מלחמות קעגן די אראמישע שבטים און קעגן אנדערע שכנות'דיגע מלוכות, צוריקברענגענדיג אונטער אשור'ישע הערשאפט גרויסע שטחים אין צפון מעסאפאטאמיע.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אונטער '''[[תוכולתי-נינורתא דער צווייטער]]''' (891–884 פאר זייער ציילונג) האט די אימפעריע ווייטער פארגרעסערט איר השפעה. ער האט דורכגעפירט מיליטערישע אקציעס ביז ארמעניע און צפון סיריע און צוגעגרייט דעם וועג פאר נאך גרעסערע פארברייטערונגען אונטער זיינע נאכפאלגער.

=== אשורנצירפל דער צווייטער ===

איינער פון די גרעסטע קעניגן פון דער אימפעריע איז געווען '''[[אשורנצירפל דער צווייטער]]''' (883–859 פאר זייער ציילונג). אונטער זיין הערשאפט האט אשור דערגרייכט א נייע מדרגה פון פאליטישער און מיליטערישער מאכט.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

ער האט דורכגעפירט א סעריע מלחמות אין סיריע און דעם לבנון-ראיאן, אונטערווארפן פילע שטעט און פעלקער, און דערגרייכט דעם מיטלענדישן ים. די פיניקישע שטעט צור און צידון האבן אים געצאלט טריבוט, בשעת אנדערע מלוכות האבן אנערקענט זיין אויבערהערשאפט.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

אשורנצרפאל האט אויך פארלאזט די אלטע הויפטשטאט אשור און געמאכט '''[[קלחו]]''' פאר דער נייער הויפטשטאט. דארט האט ער אויפגעבויט א ריזיגן קעניגליכן פאלאץ, טעמפלען, שטאט-מויערן און גאר פראכטפולע רעליעפן. די באקאנטע באפליגלטע אקסן מיט מענטשן-קעפ, וועלכע האבן באוואכט די אריינגענג צום פאלאץ, שטאמען פון זיין תקופה און ווערן היינט פאררעכנט צווישן די וויכטיגסטע ביישפילן פון אשור'ישער קונסט.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

=== שלמנאסר דער דריטער ===
[[טעקע:Shalmaneser III statue from Nimrud, Iraq. 9th century BCE. Iraq Museum in Baghdad.jpg|קליין|שלמנאסר דער דריטער]]
נאכן טויט פון אשורנצרפאל איז זיין זון '''[[שלמנאסר דער דריטער]]''' (859–824 פאר זייער ציילונג) ארויף אויפ'ן טראן. ער האט פארגעזעצט די אויסברייטערונג פון דער אימפעריע און געפירט כמעט יערליכע מלחמות אין סיריע און ארץ ישראל.

איינער פון די באקאנטסטע געשעענישן פון זיין הערשאפט איז געווען דער '''[[קאמף ביי קרקר]]''' אין בערך 853 פאר זייער ציילונג. דארט האט ער געקעמפט קעגן א פארבאנד פון מערב-אזיאטישע מלכים, אריינגערעכנט [[אחאב|'''אחאב מלך ישראל'''.]] דער קאמף ווערט דערמאנט אין אשור'ישע אינשריפטן און איז איינע פון די פרי-אויסערביבלישע מקורות וואס דערמאנען א מלך פון ישראל.
[[טעקע:The Black Obelisk of Shalmaneser III, 9th century BC, from Nimrud, Iraq. The British Museum.jpg|קליין|שווארצער אבעליסק פון שלמנאסר דער דריטער]]
פון דער זעלבער תקופה שטאמט אויך דער '''[[שווארצער אבעליסק פון שלמנאסר דער דריטער|שווארצער אבעליסק]]''' פון שלמנאסר, אויף וועלכן עס איז א בילד פון '''[[יהוא|יהוא מלך ישראל]]''' אדער זיינע שלוחים בעת'ן ברענגען מנחה פארן אשור'ישן קעניג. דאס איז איינע פון די עלטסטע באוואוסטע בילדער וועלכע שטעלן פאר א מלך פון ישראל.

=== צייטווייליגע שוואכערונג ===

נאך שלמנאסר'ס טויט האט די אימפעריע דורכגעמאכט עטליכע צענדליגער יארן פון אינערליכע אומרואיקייט. אין עטליכע פראווינצן זענען אויסגעבראכן מרידות, בשעת די מלוכה אוררטו האט שטארק פארברייטערט איר השפעה אין צפון. טראץ דעם איז די אשור'ישע מלוכה געבליבן די גרעסטע מאכט אין מעסאפאטאמיע, און אין דער מיט פונעם אכטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט זי ווידער אנגעהויבן א תקופה פון שטארקע פארברייטערונג אונטער א נייע דינאסטיע.
== תגלת-פלאסר דער דריטער און דער אויפשטייג פון דער וועלט-אימפעריע ==
[[טעקע:Tilglath pileser iii.jpg|קליין|'''תגלת-פלאסר דער דריטער''']]
[[טעקע:Alabaster Stela of the Asirian King Ashurnasirpal II (884-859 BC) - British Museum.jpg|קליין|Ashurnasirpal II ]]
די צווייטע גרויסע תקופה פון דער ניי-אשורישער אימפעריע האט זיך אנגעהויבן מיט דער הערשאפט פון '''[[תגלת-פלאסר דער דריטער]]''' (745–727 פאר זייער ציילונג). היסטאריקער באטראכטן אים אלס איינעם פון די גרעסטע און מערסט איינפלוסרייכע קעניגן אין דער אשור'ישער געשיכטע, ווייל ער האט דורכגעפירט ברייטע רעפארמען אין דער רעגירונג, ארמיי און אדמיניסטראציע, וועלכע האבן פארוואנדלט אשור אין א אמת'ע וועלט-אימפעריע.

פאר זיין הערשאפט האט אשור אפט איבערגעלאזט אונטערווארפענע מלוכות אונטער זייערע אייגענע מלכים, וועלכע האבן געדארפט באצאלן שטייער. תגלת-פלאסר האט געביטן דעם סיסטעם. ער האט אין אסאך פעלער אראפגעזעצט די לאקאלע הערשער און אריינגעשטעלט אשור'ישע גאווערנארן, וואס האבן דירעקט רעפארטירט צום קעניג. אזוי זענען גרויסע טיילן פון דער אימפעריע געווארן קעניגליכע פראווינצן אנשטאט אומאפהענגיקע געגענטער.

אין דער זעלבער צייט האט ער רעארגאניזירט די ארמיי. אויסער די טראדיציאנעלע מיליטערישע איינהייטן האט ער אויפגעשטעלט א שטענדיקע פראפעסיאנעלע ארמיי, וועלכע האט געדינט במשך פונעם גאנצן יאר. די ארמיי האט אריינגענומען אינפאנטריע, רייטעריי, וואגן, אינזשענירן און באלאגערונג-מאשינען, וואס האבן דערמעגלעכט איינצונעמען שטארק באפעסטיגטע שטעט אין א קורצער צייט.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

=== די באציאונגען מיט ממלכת ישראל ===

די הערשאפט פון תגלת-פלאסר דער דריטער האט א באזונדערע באדייט אין דער היסטאריע פון אידישן פאלק. אין זיינע טעג איז אשור געווארן די הויפט מאכט אין סיריע און ארץ ישראל, און די מלוכות ישראל און יהודה האבן געדארפט זיך רעכענען מיט איר פאליטישער און מיליטערישער איבערוועג.&lt;ref&gt;https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4226&lt;/ref&gt;

אין די טעג פון '''[[מנחם בן גדי]]''', מלך ישראל, האט תגלת-פלאסר איבערגעפאלן ארץ ישראל. לויט [[ספר מלכים]] האט מנחם אים באצאלט א גאר גרויסן סכום געלט, כדי ער זאל אנערקענען זיין הערשאפט און נישט חרוב מאכן די מלוכה. דער געשעעניש ווערט אויך באשטעטיגט אין אשור'ישע אינשריפטן, וואו מנחם ווערט דערמאנט צווישן די מלכים וואס האבן געברענגט מתנות צום אשור'ישן קעניג.&lt;ref&gt;https://edu.929.org.il/enrichment/אשור/&lt;/ref&gt;

שפעטער האט תגלת-פלאסר געפירט א רייע מלחמות קעגן [[דמשק]] און די צפון טיילן פון [[מלכות ישראל|ממלכת ישראל]]. ער האט איינגענומען גרויסע געגנטן אין [[גליל]] און [[עבר הירדן]], חרוב געמאכט עטליכע שטעט און פארטריבן א טייל פון דער באפעלקערונג קיין אשור. די דאזיגע פאליטיק פון באפעלקערונג-איבערפירן איז געווארן איינע פון די הויפט מיטלען, וועלכע אשור האט באנוצט צו פארמיידן מרידות אין אירע אונטערווארפענע פראווינצן.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

=== די פאליטיק פון גלות ===

א באזונדערער כאראקטעריסטישער סימן פון דער ניי-אשורישער אימפעריע איז געווען איר פאליטיק פון מאסן-איבערפירן באפעלקערונגען. ווען א שטאט אדער מלוכה האט מרד געווען, האט דער קעניג אפט פארטריבן טויזנטער איינוואוינער אין אנדערע טיילן פון דער אימפעריע, בשעת מענטשן פון אנדערע לענדער זענען אריבערגעפירט געווארן אין זייער ארט.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

דער ציל פון דער פאליטיק איז געווען צו שוואכן לאקאלע נאציאנאלע און פאליטישע צוזאמענהאלט, פארמיידן ווייטערדיגע מרידות, און גלייכצייטיג באפעלקערן געגנטן וואס זענען חרוב געווארן דורכן קריג. די איבערגעפירטע באפעלקערונגען האבן אפט ווייטער געטריבן לאנדווירטשאפט, האנטווערק און האנדל אין זייערע נייע וואוינארטער, און אזוי בייגעשטייערט צום עקאנאמישן אנטוויקלונג פון דער אימפעריע.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

די פאליטיק האט שפעטער געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער אידישער היסטאריע, ווייל זי איז געווען דער יסוד פאר דער גלות פון א גרויסן טייל פון די איינוואוינער פון ממלכת ישראל.

=== שלמנאסר דער פינפטער ===

נאכן טויט פון תגלת-פלאסר דער דריטער איז זיין זון '''[[שלמנאסר דער פינפטער]]''' (727–722 פאר זייער ציילונג) געווארן קעניג. זיין הערשאפט האט געדויערט בלויז עטליכע יאר, אבער אין יענער צייט האט זיך פארגעשפילט איינע פון די וויכטיגסטע געשעענישן אין דער געשיכטע פון אידישן פאלק.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אין די לעצטע יארן פון '''ממלכת ישראל''' האט המלך '''[[הושע בן אלה]]''' אויפגעהערט צו באצאלן טריבוט פאר אשור און געזוכט הילף פון [[מצרים]]. שלמנאסר האט דאס באטראכט אלס א מרידה, און איז ארויסגעגאנגען מיט א גרויסער ארמיי קיין שומרון.

די הויפטשטאט '''שומרון''' איז באלאגערט געווארן במשך פון בערך דריי יאר. דער לאנגער באלאגערונג האט געברענגט שווערע הונגער און חרבן איבער דער שטאט, ביז זי איז צום סוף געפאלן אין די הענט פון די אשור'ישע ארמיי.&lt;ref&gt;https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4226&lt;/ref&gt;

לויט די מקרא'ישע קוועלער און אשור'ישע אינשריפטן זענען טויזנטער איינוואוינער פארטריבן געווארן אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע. דער אונטערגאנג פון ממלכת ישראל אין 722–721 פאר זייער ציילונג ווערט באטראכט אלס איינער פון די וויכטיגסטע ווענדפונקטן אין דער היסטאריע פון עם ישראל, און איז פארבונדן מיט דער טראדיציע פון די [[עשרת השבטים|'''עשרת השבטים''',]] וועלכע זענען פארשפרייט געווארן צווישן אנדערע פעלקער.&lt;ref&gt;https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4226&lt;/ref&gt;

די לעצטע טעג פון שלמנאסר'ס הערשאפט זענען נישט אינגאנצן קלאר. לויט רוב היסטארישע קוועלער איז ער געשטארבן אדער אפגעזעצט געווארן בשעת דער באלאגערונג פון [[שומרון]], און זיין נאכפאלגער '''[[סרגון דער צווייטער]]''' האט פארענדיקט די אייננעמונג פון דער שטאט און באפעסטיגט די אשור'ישע הערשאפט איבער דעם גאנצן געגנט.

== סרגון דער צווייטער ==

'''[[סרגון דער צווייטער]]''' (721–705 פאר זייער ציילונג) איז געווען איינער פון די בארימטסטע און מעכטיגסטע הערשער פון דער ניי-אשורישער אימפעריע. ער איז ארויפגעקומען אויפן טראן אונטער אומקלארע אומשטאנדן, און היסטאריקער זענען נישט איינשטימיג צי ער איז געווען א זון פון שלמנאסר דער פינפטער אדער האט ער איבערגענומען די הערשאפט דורך א קעניגליכן באפעל. אין זיינע אייגענע שריפטן האט ער זיך פארגעשטעלט אלס דער אויסדערוועלטער פון דעם גאט אשור און דער לעגיטימער הערשער פון דער מלוכה.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

גלייך נאך זיין אויפשטייג האט סרגון געדארפט אונטערדריקן עטליכע מרידות אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע. נאכן פעסטיגן זיין הערשאפט האט ער ווידער אנגעהויבן א רייע גרויסע מיליטערישע אקציעס, וועלכע האבן ווייטער פארברייטערט די אשור'ישע אימפעריע און באפעסטיגט איר הערשאפט איבערן גאנצן נאנטן מזרח.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

=== דער אונטערגאנג פון ממלכת ישראל ===

איינער פון די וויכטיגסטע געשעענישן פון סרגון'ס הערשאפט איז געווען דער פולשטענדיגער אונטערגאנג פון '''[[מלכות ישראל|ממלכת ישראל]]'''. כאטש דער באלאגערונג פון [[שומרון]] האט זיך אנגעהויבן אונטער שלמנאסר דער פינפטער, שרייבן סרגון'ס שריפטן אז ער האט פארענדיקט די אייננעמונג פון דער שטאט און געשטעלט די געגנט אלס א פראווינץ פון דער אשור'ישער אימפעריע.&lt;ref&gt;https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4226&lt;/ref&gt;

לויט זיינע אייגענע קעניגליכע אינשריפטן האט ער פארטריבן מער ווי 27,000 איינוואוינער פון שומרון און איר אומגעגנט, און זיי איבערגעזעצט אין אנדערע טיילן פון דער אימפעריע. אין זייער ארט האט ער אריינגעפירט באפעלקערונגען פון אנדערע לענדער וואס אשור האט פריער איינגענומען. אזא סיסטעם האט געדינט צו אפשוואכן לאקאלע אידענטיטעט און פארמיידן צוקונפטיגע מרידות.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אין דער אידישער טראדיציע ווערט די גלות פון ממלכת ישראל פארבונדן מיט די '''[[עשרת השבטים]]''', וועלכע זענען פארטריבן געווארן פון זייער לאנד און האבן פארלוירן זייער זעלבשטענדיגע מלוכה.

=== די פארברייטערונג פון דער אימפעריע ===

סרגון האט געפירט אקטיווע מלחמות אין כמעט אלע ריכטונגען. ער האט באזיגט די מלוכה [[אוררטו]] אין צפון, אונטערווארפן שבטים אין [[איראן]], געקעמפט קעגן [[בבל]] און [[עלם]] אין דרום-מזרח, און פארשטערקט די אשור'ישע הערשאפט אין [[סיריע]] און ארץ ישראל.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

אין 717 פאר זייער ציילונג האט ער איינגענומען די [[פיניקיש|פיניקישע]] שטאט קארכמיש, וועלכע איז געווען א וויכטיגער האנדל-צענטער אויפן וועג צווישן אנטאליע און סיריע.די מלחמה האט זיך אנגעפאנגען צוליב וואס סארגאן האט באשולדיקט פיסירי (Pisiri), דער לעצטער קעניג פון קארכמיש, אין פארראט און שפיאנאזש לטובת מירדאס, דער קעניג פון פריגיע. דער זיג האט געברענגט אשור קאנטראל איבער נאך וויכטיגע האנדל-וועגן און האט פארגרעסערט די עקאנאמישע הכנסות פון דער מלוכה.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

=== דור שרוכין ===

איינער פון סרגון'ס גרעסטע פראיעקטן איז געווען דער אויפבוי פון א נייע קעניגליכע הויפטשטאט מיטן נאמען '''[[דור שרוכין]]''' (&quot;פעסטונג פון סרגון&quot;), נעבן דעם היינטיגן [[כורסאבאד]] (Khorsabad) אין צפון [[איראק]]. די שטאט איז פלאנירט געווארן אלס א נייע צענטער פון דער אימפעריע און האט איינגעשלאסן ריזיגע פאלאצן, טעמפלען, אדמיניסטראטיווע געביידעס און שטארקע באפעסטיגונגען.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

ביי די אריינגענג פון די פאלאצן זענען אויפגעשטעלט געווארן די בארימטע '''[[לאמאסו]]''' — ריזיגע באפליגלטע אקסן אדער לייבן מיט מענטשן-קעפ — וועלכע האבן לויט דער אשור'ישער גלויבונג געדינט אלס שוץ-פיגורן פאר די קעניגליכע געביידעס.

די שטאט איז אבער געדינט אלס הויפטשטאט בלויז פאר א קורצע צייט. אין 705 פאר זייער ציילונג איז סרגון אומגעקומען אין א מיליטערישער קאמפאניע, און זיין קערפער איז נישט צוריקגעברענגט געווארן קיין אשור. לויט דער דעמאלטסדיגער אמונה איז דאס אנגעזען געווארן אלס א שלעכטער סימן, און זיין זון האט באשלאסן צו פארלאזן די נייע הויפטשטאט.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

== סנחריב ==

נאכן טויט פון סרגון איז זיין זון '''סנחריב''' (705–681 פאר זייער ציילונג) געווארן קעניג. ער ווערט באטראכט אלס איינער פון די מערסט באקאנטע אשור'ישע קעניגן, בפרט צוליב זיינע מלחמות קעגן [[בבל]], [[מלכות יהודה|יהודה]] און אנדערע לענדער אין מערב אזיע.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

סנחריב האט באשלאסן צו פארלאזן דור שרוכין און מאכן '''[[נינוה]]''' פאר דער הויפטשטאט פון דער אימפעריע. אונטער זיין פירערשאפט איז נינוה געווארן איינע פון די גרעסטע און שענסטע שטעט אין דער וועלט. ער האט אויפגעבויט נייע פאלאצן, ברייטע גאסן, טעמפלען, אקוועדוקטן, קאנאלן און מאסיווע שטאט-מויערן. די בוי-ארבעט האט פארוואנדלט נינוה אין דעם אדמיניסטראטיוון, מיליטערישן און קולטורעלן צענטער פון דער אימפעריע.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

=== סנחריב און ממלכת יהודה ===

איינער פון די באקאנטסטע געשעענישן אין סנחריב'ס הערשאפט איז געווען זיין מלחמה קעגן '''ממלכת יהודה''' אין בערך 701 פאר זייער ציילונג. נאכן אויפשטאנד פון '''[[חזקיהו|חזקיהו מלך יהודה]]''' איז סנחריב ארויסגעגאנגען מיט א גרויסער ארמיי קיין ארץ ישראל.&lt;ref&gt;https://jerusalem-chronicles.education.gov.il/first-holy-temple/united-judean-kingdom/intro-origin/&lt;/ref&gt;

די אשור'ישע ארמיי האט איינגענומען צענדליגער פעסטונגען אין יהודה, אריינגערעכנט די שטארק באפעסטיגטע שטאט '''[[לכיש]]'''. די בארימטע וואנט שטיינער פון סנחריב'ס פאלאץ אין נינוה, וועלכע ווערן היינט אויפגעהיט אינעם בריטישן מוזעאום, שילדערן אויספירליך די אייננעמונג פון לכיש און ווערן גערעכנט צווישן די וויכטיגסטע קונסט-ווערק פון דער אשור'ישער אימפעריע.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

לויט די אשור'ישע אינשריפטן האט חזקיהו באצאלט א גרויסן שטייער און זיך אונטערגעגעבן פאר סנחריב. לויט די תנ&quot;ך-קוועלער איז ירושלים נישט איינגענומען געווארן, און די אשור'ישע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן נאכן פלאג וואס ווערט דערמאנט אין ספר מלכים און ספר ישעיה. ביידע טראדיציעס שטימען אבער אז ירושלים איז נישט געפאלן אין אשור'ישע הענט.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

== קוואלן ==

{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>rmb5hg6sybt12md4ufn438atf8c3vkj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601547</id>
      <parentid>601546</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T17:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80950" sha1="j2xa1bnqqw5g2u07yvii3luo0zsuf5u" xml:space="preserve">[[File:Assyria map ru.svg|thumb|אשור]]
[[קאַטעגאָריע:אשור]]
[[קאַטעגאָריע:פלעצער פון תנ&quot;ך]]
[[קאַטעגאָריע:ציוויליזאציעס]]
{{אינפאבאקס היסטארישע מדינה
| נאמען = אשור
| היימישער נאמען = אשור
| דייטש = Assyrien
| ענגליש = Assyria
| גריכיש = Ἀσσυρία
| לאטיין = Assyria
| אראמיש = ܐܬܘܪ
| אראביש = آشور
| סארט = אלטע שטאט-מדינה, קעניגרייך און אימפעריע
| הויפטשטאט = אשור, קלחו, דור שרוכין, נינוה
| געגנט = צפון מעזאפאטאמיע
| היינטיגע לענדער = איראק, סיריע, טערקיי, איראן
| צייט = בערך 2500 פאר זייער ציילונג – 609 פאר זייער ציילונג
| שפראך = אכדיש, שפעטער אויך אראמיש
| שריפט = שפיציקע שריפט
| רעגירונג = מאנארכיע
| הויפט רעליגיע = אשור'ישע געטער
}}

'''אשור''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע ציוויליזאציעס און מלוכות אין דעם אלטן מזרח, וועלכע האט זיך אנטוויקלט אין צפון [[מעסאפאטאמיע]] אויפ'ן אויבערשטן [[חידקל|טיגריס]] טייך. במשך פון איר לאנגע געשיכטע האט אשור דורכגעלעבט עטליכע תקופות: א [[שטאט לאנד|שטאט-לאנד]], א זעלבשטענדיג קעניגרייך און צום סוף א גרויסע [[אימפעריע]], וועלכע האט באהערשט גרויסע טיילן פון [[מערב אזיע]] און דעם נאנטן מזרח. אין איר שפיץ האט די אשור'ישע אימפעריע זיך אויסגעשטרעקט פון די בערג פון [[ארמעניע]] ביז [[עגיפטן|מצרים]], און פון די [[זאגראס בערג]] אין מזרח ביזן [[מיטלענדישער ים|מיטלענדישן ים]].&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אשור האט אויסגעצייכנט מיט א שטארקער מיליטער, א צענטראליזירטער רעגירונג, אנטוויקלטע אדמיניסטראציע און גרויסע בוי-ווערק. די מלוכה איז אויך באקאנט צוליב אירע קונסט-ווערק, ריזיגע פאלאצן, טעמפלען, און דער בארימטער [[ביבליאטעק פון אשורבניפל]] אין [[נינוה]], וועלכע האט אפגעהיט טויזנטער ליימענע טאוולען מיט ליטערארישע, וויסנשאפטליכע און רעליגיעזע שריפטן.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אין דער אידישער היסטאריע פארנעמט אשור א באזונדער ארט, ווייל זי איז געווען די מלוכה וואס האט חרוב געמאכט דאס [[ממלכת ישראל]], פארטריבן א גרויסן טייל פון איר באפעלקערונג אין גלות, און שפעטער געפירט מלחמות קעגן [[ממלכת יהודה]], אריינגערעכנט די בארימטע באלאגערונג פון ירושלים אין די טעג פון [[חזקיהו|חזקיהו המלך]].

== געאגראפיע ==

דער קערן פון אשור האט זיך געפונען אין דעם אויבערשטן טייל פונעם [[חידקל|טיגריס]] טייך אין צפון [[מעסאפאטאמיע]]. די געגנט איז באשטאנען פון פרוכטבארע פעלדער, טייכן און בערגיגע ראיאנען, וועלכע האבן געמאכט די ערד פאסיג פאר לאנדווירטשאפט, פיך-האלטונג און האנדל.&lt;ref&gt;https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4226&lt;/ref&gt;

אין היינטיגע צייטן געפינט זיך דער היסטארישער געגנט פון אשור אין:

* צפון [[איראק]]
* צפון-מזרח [[סיריע]]
* דרום-מזרח [[טערקיי]]
* צפון-מערב [[איראן]]

איר צענטראלע לאגע צווישן [[מעסאפאטאמיע]], [[אנטאליע]] און סיריע האט געמאכט אשור צו א וויכטיגן דורכגאנג פאר אינטערנאציאנאלע האנדל-וועגן. סחורות ווי האלץ, מעטאלן, שטיינער און טעקסטילן זענען אריבער דורך איר טעריטאריע, און דאס האט שטארק בייגעשטייערט צו איר עקאנאמישער אנטוויקלונג.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

== הויפט שטעט ==

אין פארשידענע תקופות האבן עטליכע שטעט געדינט אלס הויפטשטאט פון דער מלוכה.

'''אשור'''

די אלטסטע הויפטשטאט איז געווען '''[[אשור]]''', וואס האט אויך געדינט אלס דער רעליגיעזער צענטער פון דער מלוכה. די שטאט איז אנגערופן געווארן אויפ'ן נאמען פונעם הויפט-גאט אשור, וועלכער איז באטראכט געווארן אלס דער שוץ-גאט פון דער מלוכה. דארט זענען געשטאנען די הויפט טעמפלען, מלוכה-פאלאצן און אדמיניסטראטיווע געביידעס.&lt;ref&gt;https://he.advisor.travel/poi/_shvr-%60yr-13992&lt;/ref&gt;

'''קלחו'''
[[טעקע:Iraq;_Nimrud_-_Assyria,_Lamassu's_Guarding_Palace_Entrance.jpg|קליין|אריינגאנג צי א פאלאץ אין נמרוד]]
אין דער ניי-אשור'ישער תקופה האט קעניג אשורנצרפאל דער צווייטער אויסגעבויט די שטאט [[קלחו]], באקאנט היינט אלס [[נמרוד, סיריע|נמרוד]], און זי געמאכט פאר דער הויפטשטאט. דארט זענען אויפגעשטעלט געווארן ריזיגע פאלאצן, שטאט-מויערן , וועלכע ווערן היינט פאררעכנט צווישן די וויכטיגסטע ארכעאלאגישע אנטדעקונגען פונעם אלטן מזרח.

'''דור שרוכין'''

קעניג סרגון דער צווייטער האט געבויט א נייע קעניגליכע שטאט מיטן נאמען '''[[דור שרוכין]]''', וואס באדייט &quot;פעסטונג פון סרגון&quot;. די שטאט איז געבויט געווארן מיט גרויסע פלאנען און פראכטפולע געביידעס, אבער זי האט געדינט אלס הויפטשטאט בלויז א קורצע צייט.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

'''נינוה'''
[[טעקע:Ashurbanipal_wall_relief,_7th_century_BC,_from_Nineveh,_the_British_Museum.jpg|קליין|א בילד פון אשורבניפאל אין '''נינוה''']]
[[טעקע:Library of Ashurbanipal.jpg|קליין|ביבליאטעק פון אשורבניפאל]]
אין דער לעצטער תקופה פון דער אימפעריע איז '''[[נינוה]]''' געווארן די הויפטשטאט. אונטער די קעניגן [[סנחריב]] און [[אשורבניפל]] איז זי געווארן איינע פון די גרעסטע און רייכסטע שטעט אין דער וועלט. אין נינוה זענען אויפגעשטעלט געווארן ריזיגע פאלאצן, גערטנער, קונסט-ווערק און די בארימטע [[ביבליאטעק פון אשורבניפאל]].

== אפשטאם און פריע אנטוויקלונג ==

די עלטסטע ארכעאלאגישע רעשטלעך אין אשור שטאמען פון דעם פריע 3000 פאר זייער ציילונג. שוין אין יענע תקופה האט זיך דארט אנטוויקלט א באזעצונג מיט טעמפלען, פאבליק-געביידעס און פארטיפיצירטע מויערן.&lt;ref&gt;https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4226&lt;/ref&gt;

די שטאט אשור איז אויפגעשטעלט געווארן אויפ'ן מערב ברעג פונעם טיגריס, נעבן א וויכטיגן האנדל-וועג וואס האט פארבונדן מעסאפאטאמיע מיט אנטאליע. צוליב איר גוטער ארט איז זי שנעל געווארן א וויכטיגער צענטער פאר אינטערנאציאנאלן האנדל.

די ערשטע איינוואוינער האבן געהאנדלט מיט [[קופער]], [[צין]], [[זילבער]], [[האלץ]], [[שטיין|שטיינער]] און [[טעקסטילן]]. סוחרים פון אשור האבן געגרינדעט האנדל-קאלאניעס אין [[אנטאליע]], וואו מען האט געפונען טויזנטער בריוו, קאנטראקטן און פינאנציעלע דאקומענטן געשריבן אין שפיציקער שריפט. די דאקומענטן גיבן היינט א ברייטן בליק אויף דעם עקאנאמישן לעבן פון דער תקופה.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

דער נאמען &quot;אשור&quot; איז אפשטאמיג פונעם נאציאנאלן גאט אשור, וועלכער איז באטראכט געווארן אלס דער באשיצער פון דער מלוכה. דער קעניג איז נישט אנגעזען געווארן אלס א גאט, נאר אלס דער ערדישער פארטרעטער פונעם גאט אשור, וועלכער האט געפירט די מלוכה אין זיין נאמען.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

== דער אלט-אשור'ישער קעניגרייך ==

ארום דעם יאר 2025 פאר זייער ציילונג האט [[פוזור-אשור דער ערשטער]] געגרינדעט אן אומאפהענגיגע קעניגליכע דינאסטיע, וואס ווערט באטראכט אלס דער אנהייב פונעם אלט-אשור'ישן קעניגרייך.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אין די קומענדיגע דורות האבן קעניגן ווי [[ערישום דער ערשטער]], [[אילושומא]], [[אישמע-דאגאן]] און [[נאראם סין|נאראם-סין]] פארברייטערט די האנדל-נעצן, פארשטערקט די שטאט-מויערן, געבויט נייע טעמפלען און אויסגעארבעט א שטארקע אדמיניסטראציע. אונטער זייער הערשאפט איז אשור געווארן איינע פון די וויכטיגסטע האנדל-צענטערס אין גאנץ צפון מעסאפאטאמיע.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

א גרויסער טייל פון דער עקאנאמיע איז באזירט געווען אויף האנדל מיט אנטאליע. אשור'ישע סוחרים האבן דארט געגרינדעט קאלאניעס, פון וואו זיי האבן פארקויפט טעקסטילן און צין, און צוריקגעברענגט זילבער און אנדערע טייערע מאטעריאלן. די בריוו און האנדל-דאקומענטן וואס זענען אנטדעקט געווארן אין [[קילטעפע, טערקײ|קילטעפע]] גיבן א פונקטליכן בילד פון דעם אנטוויקלטן געשעפט-לעבן אין יענע צייט.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אין דעם אכצנטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג איז דער אויפשטייג פון [[בבל]] אונטער קעניג [[חמורבי]] געקומען אויף חשבון פון אשור. חמורבי האט איינגענומען די שטאט אשור און פארוואנדלט איר אין א טייל פון בבל. כאטש די מלוכה האט פארלוירן איר זעלבשטענדיגקייט פאר א צייט, איז די שטאט געבליבן א וויכטיגער רעליגיעזער און עקאנאמישער צענטער, און די יסודות פון דער אשור'ישער מלוכה זענען ווייטער פארבליבן באשטיין.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

== דער מיטל-אשורישער קעניגרייך ==
[[טעקע:Medio assyrien.svg|קליין|דער מיטל-אשורישער קעניגרייך]]
נאך א לענגערן זמן פון שוואכקייט און אונטערווארפנקייט צו שכנות'דיגע מלוכות, האט אשור ווידער אנגעהויבן זיך אויפצוהייבן אין דעם פערצנטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג. דער אונטערגאנג פון דער [[מיטאני קעניגרייך|מיטאני-מלוכה]] און די שוואכערונג פון אנדערע כחות אין צפון מעסאפאטאמיע האבן געגעבן אשור די געלעגנהייט צוריקצובאקומען איר זעלבשטענדיגקייט און אנטוויקלען א נייע, שטארק צענטראליזירטע מלוכה.

דער אנהייב פונעם מיטל-אשורישן קעניגרייך ווערט געווענליך פארבונדן מיט דער הערשאפט פון '''[[אשור-אובליט דער ערשטער]]''', וועלכער האט ארום 1365 פאר זייער ציילונג באפרייט אשור פון דער הערשאפט פון מיטאני. ער האט אויפגעבויט דיפלאמאטישע פארבינדונגען מיט אנדערע גרויסע מלוכות פונעם אלטן מזרח און אויפגעהויבן אשור צו א וויכטיגן פאליטישן מאכטפאקטאר.

זיינע נאכפאלגער האבן ווייטער אויסגעברייטערט די גרעניצן פון דער מלוכה. '''[[אדד-ניררי דער ערשטער]]''' האט איינגעפירט א מער צענטראליזירטע אדמיניסטראציע און פארברייטערט די הערשאפט פון אשור אויף גרויסע טיילן פון צפון מעסאפאטאמיע. אונטער אים האבן פילע פריערדיגע געגגענטער זיך פארוואנדלט אין גלייכע פראווינצן פון דער מלוכה.

שפעטער האט '''[[שלמנאסר דער ערשטער]]''' ווייטער פארברייטערט די מלוכה, געקעמפט קעגן [[אוררטו קעניגרייך|אוררטו]] און אנדערע פעלקער אין צפון, און פארזיכערט די הויפט האנדל-וועגן וועלכע האבן פארבונדן מעסאפאטאמיע מיט אנטאליע און סיריע.

איינער פון די באקאנטסטע הערשער פון דער תקופה איז געווען '''[[תוכולתי-נינורתא דער ערשטער]]'''. ער האט ארום 1243–1207 פאר זייער ציילונג איינגענומען גרויסע טיילן פון בבל און איז געווארן דער ערשטער אשור'ישער קעניג וואס האט פאר א קורצע צייט געהערשט איבער כמעט גאנץ מעסאפאטאמיע. זיין זיג האט געמאכט אשור פאר די פירנדע מאכט אין דעם ראיאן, כאטש נאך זיין טויט האט די מלוכה ווידער דורכגעמאכט אינערליכע שוועריקייטן.

אין דער מיטל-אשורישער תקופה האט זיך אנטוויקלט א סיסטעמאטישע רעגירונג. די מלוכה איז איינגעטיילט געווארן אין פראווינצן, וועלכע זענען געפירט געווארן דורך קעניגליכע באאמטע. יעדע פראווינץ האט געדארפט באצאלן שטייערן, צושטעלן זעלנער פאר דער ארמיי און אויספירן די באפעלן פונעם קעניג. אזא סיסטעם האט שפעטער געדינט אלס מוסטער פאר אנדערע גרויסע אימפעריעס פונעם אלטן מזרח. 

די אשור'ישע ארמיי איז אין דער תקופה געווארן א שטענדיקע, גוט ארגאניזירטע מיליטערישע מאכט. מען האט אנטוויקלט נייע מעטאדן פון באלאגערונג, באנוצט אייזערנע וואפן, אויפגעשטעלט אינזשעניר-איינהייטן פאר בויען בריקן און חרוב מאכן שטאט-מויערן, און אריינגעפירט א דיסציפלין וואס האט געמאכט די ארמיי איינע פון די שטארקסטע אין דער וועלט.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

א וויכטיגער הערשער צום סוף פון דער תקופה איז געווען '''[[תגלת-פלאסר דער ערשטער]]''' (בערך 1115–1077 פאר זייער ציילונג). אונטער אים האט אשור דערגרייכט דעם מיטלענדישן ים, געפירט מצליח'דיגע מלחמות אין סיריע און אנטאליע, און פארברייטערט איר השפעה אויף א גרויסן טייל פונעם נאנטן מזרח. ער האט אויך געלאזט איבער אסאך קעניגליכע אינשריפטן, וועלכע זענען היינט א וויכטיגער קוואל פאר דער היסטאריע פון דער מלוכה.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

נאך זיין טויט האט אשור ביסלעכווייז פארלוירן א טייל פון איר כח. אראמישע שבטים האבן זיך אריינגעדרונגען אין פילע געגנטן, די האנדל-וועגן זענען געווארן ווייניגער זיכער, און די מלוכה האט פארלוירן קאנטראל איבער עטליכע פראווינצן. במשך פון כמעט צוויי הונדערט יאר איז אשור געבליבן א ראיאנישע מאכט, אבער זי האט נישט געהאט די זעלבע ברייטע השפעה ווי אין איר פריערדיגן שיא.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

טראץ דעם שוואכן זמן זענען די יסודות וואס זענען געלייגט געווארן אין דער מיטל-אשורישער תקופה — א שטארקע צענטראלע רעגירונג, א פראווינץ-סיסטעם, א שטענדיקע ארמיי און א אנטוויקלטע ביוראקראטיע — געווארן די באזע פאר דער ניי-אשורישער אימפעריע, וועלכע האט זיך אנטוויקלט אין דעם ניינטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג און איז געווארן איינע פון די גרעסטע אימפעריעס אין דער וועלט-היסטאריע. :

== איבערגאנג צום ניי-אשורישן אימפעריע ==

ארום דעם יאר 911 פאר זייער ציילונג האט זיך אנגעהויבן א נייע תקופה אין דער היסטאריע פון אשור. אונטער א סעריע טויגליכע קעניגן האט די מלוכה געאבערט צוריקצובאקומען אירע פארלוירענע טעריטאריעס, ווידער אויפגעשטעלט די צענטראלע רעגירונג און אנגעהויבן א רייע מיליטערישע אקציעס, וועלכע האבן אין די קומענדיגע צוויי הונדערט יאר פארוואנדלט אשור אין דער גרעסטער און שטארקסטער אימפעריע פונעם אלטן נאנטן מזרח. 

== די ניי-אשורישע אימפעריע ==
[[טעקע:Map of Assyria.png|קליין|די ניי-אשורישע אימפעריע]]
די ניי-אשורישע אימפעריע ווערט באטראכט אלס די גלאנצפולסטע תקופה אין דער היסטאריע פון אשור. פון בערך 911 ביז 609 פאר זייער ציילונג האט די מלוכה זיך אנטוויקלט פון א ראיאנישע מאכט צו איינע פון די גרעסטע אימפעריעס וואס זענען אמאל אויפגעשטאנען אין אלטן מזרח. אין זי האט באהערשט א שטח וואס האט זיך אויסגעשטרעקט פון די זעגראס בערג אין מזרח ביזן מיטלענדישן ים, און פון די בערג פון ארמעניע ביז מצרים און דעם [[סיני האלבאינזל]].

אין דער תקופה זענען איינגעפירט געווארן ברייטע רעפארמען אין דער אדמיניסטראציע, מיליטער און שטייער-סיסטעם. די מלוכה האט איינגעטיילט אירע טעריטאריעס אין פראווינצן, וועלכע זענען געפירט געווארן דורך קעניגליכע גאווערנארן. יעדער פראווינץ האט געדארפט באצאלן שטייערן, צושטעלן זעלנער פאר דער ארמיי און דורכפירן די באפעלן פון דער צענטראלער רעגירונג. אזא סיסטעם האט ערמעגליכט צו הערשן איבער א גאר גרויסער באפעלקערונג מיט א הויכער מאס ארגאניזאציע.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

די ארמיי איז געווארן דער וויכטיגסטער יסוד פון דער אימפעריע. זי האט איינגעשלאסן אינפאנטריע, רייטעריי, וואגן, אינזשעניר-איינהייטן און ספעציעלע טרופן פאר באלאגערונגען. אשור'ישע קעניגן האבן אויסגעבויט נייע מעטאדן פאר אייננעמען פעסטונגען, אריינגערעכנט באלאגערונג-טורעמס, שטורעם-מאשינען און בארימטע רעמפן. די דיסציפלין און ארגאניזאציע פון דער ארמיי האבן געגעבן אשור א גרויסער מיליטערישער אויבערהאנט איבער אירע שכנים.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

=== די ערשטע אויפשטייג ===

דער אויפשטייג פון דער ניי-אשורישער אימפעריע האט זיך אנגעהויבן אונטער '''[[אשור-דן דער צווייטער]]''' (בערך 934–912 פאר זייער ציילונג), וועלכער האט צוריקעראבערט טעריטאריעס וואס זענען פארלוירן געווארן אין די פריערדיגע יארהונדערטער און פארזיכערט די גרעניצן פון דער מלוכה.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

זיין נאכפאלגער '''[[אדד-ניררי דער צווייטער]]''' (911–891 פאר זייער ציילונג) ווערט אפט באטראכט אלס דער אמת'ער גרינדער פון דער ניי-אשורישער אימפעריע. ער האט געפירט א רייע מצליח'דיגע מלחמות קעגן די אראמישע שבטים און קעגן אנדערע שכנות'דיגע מלוכות, צוריקברענגענדיג אונטער אשור'ישע הערשאפט גרויסע שטחים אין צפון מעסאפאטאמיע.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אונטער '''[[תוכולתי-נינורתא דער צווייטער]]''' (891–884 פאר זייער ציילונג) האט די אימפעריע ווייטער פארגרעסערט איר השפעה. ער האט דורכגעפירט מיליטערישע אקציעס ביז ארמעניע און צפון סיריע און צוגעגרייט דעם וועג פאר נאך גרעסערע פארברייטערונגען אונטער זיינע נאכפאלגער.

=== אשורנצירפל דער צווייטער ===

איינער פון די גרעסטע קעניגן פון דער אימפעריע איז געווען '''[[אשורנצירפל דער צווייטער]]''' (883–859 פאר זייער ציילונג). אונטער זיין הערשאפט האט אשור דערגרייכט א נייע מדרגה פון פאליטישער און מיליטערישער מאכט.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

ער האט דורכגעפירט א סעריע מלחמות אין סיריע און דעם לבנון-ראיאן, אונטערווארפן פילע שטעט און פעלקער, און דערגרייכט דעם מיטלענדישן ים. די פיניקישע שטעט צור און צידון האבן אים געצאלט טריבוט, בשעת אנדערע מלוכות האבן אנערקענט זיין אויבערהערשאפט.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

אשורנצרפאל האט אויך פארלאזט די אלטע הויפטשטאט אשור און געמאכט '''[[קלחו]]''' פאר דער נייער הויפטשטאט. דארט האט ער אויפגעבויט א ריזיגן קעניגליכן פאלאץ, טעמפלען, שטאט-מויערן און גאר פראכטפולע רעליעפן. די באקאנטע באפליגלטע אקסן מיט מענטשן-קעפ, וועלכע האבן באוואכט די אריינגענג צום פאלאץ, שטאמען פון זיין תקופה און ווערן היינט פאררעכנט צווישן די וויכטיגסטע ביישפילן פון אשור'ישער קונסט.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

=== שלמנאסר דער דריטער ===
[[טעקע:Shalmaneser III statue from Nimrud, Iraq. 9th century BCE. Iraq Museum in Baghdad.jpg|קליין|שלמנאסר דער דריטער]]
נאכן טויט פון אשורנצרפאל איז זיין זון '''[[שלמנאסר דער דריטער]]''' (859–824 פאר זייער ציילונג) ארויף אויפ'ן טראן. ער האט פארגעזעצט די אויסברייטערונג פון דער אימפעריע און געפירט כמעט יערליכע מלחמות אין סיריע און ארץ ישראל.

איינער פון די באקאנטסטע געשעענישן פון זיין הערשאפט איז געווען דער '''[[קאמף ביי קרקר]]''' אין בערך 853 פאר זייער ציילונג. דארט האט ער געקעמפט קעגן א פארבאנד פון מערב-אזיאטישע מלכים, אריינגערעכנט [[אחאב|'''אחאב מלך ישראל'''.]] דער קאמף ווערט דערמאנט אין אשור'ישע אינשריפטן און איז איינע פון די פרי-אויסערביבלישע מקורות וואס דערמאנען א מלך פון ישראל.
[[טעקע:The Black Obelisk of Shalmaneser III, 9th century BC, from Nimrud, Iraq. The British Museum.jpg|קליין|שווארצער אבעליסק פון שלמנאסר דער דריטער]]
פון דער זעלבער תקופה שטאמט אויך דער '''[[שווארצער אבעליסק פון שלמנאסר דער דריטער|שווארצער אבעליסק]]''' פון שלמנאסר, אויף וועלכן עס איז א בילד פון '''[[יהוא|יהוא מלך ישראל]]''' אדער זיינע שלוחים בעת'ן ברענגען מנחה פארן אשור'ישן קעניג. דאס איז איינע פון די עלטסטע באוואוסטע בילדער וועלכע שטעלן פאר א מלך פון ישראל.

=== צייטווייליגע שוואכערונג ===

נאך שלמנאסר'ס טויט האט די אימפעריע דורכגעמאכט עטליכע צענדליגער יארן פון אינערליכע אומרואיקייט. אין עטליכע פראווינצן זענען אויסגעבראכן מרידות, בשעת די מלוכה אוררטו האט שטארק פארברייטערט איר השפעה אין צפון. טראץ דעם איז די אשור'ישע מלוכה געבליבן די גרעסטע מאכט אין מעסאפאטאמיע, און אין דער מיט פונעם אכטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט זי ווידער אנגעהויבן א תקופה פון שטארקע פארברייטערונג אונטער א נייע דינאסטיע.
== תגלת-פלאסר דער דריטער און דער אויפשטייג פון דער וועלט-אימפעריע ==
[[טעקע:Tilglath pileser iii.jpg|קליין|'''תגלת-פלאסר דער דריטער''']]
[[טעקע:Alabaster Stela of the Asirian King Ashurnasirpal II (884-859 BC) - British Museum.jpg|קליין|Ashurnasirpal II ]]
די צווייטע גרויסע תקופה פון דער ניי-אשורישער אימפעריע האט זיך אנגעהויבן מיט דער הערשאפט פון '''[[תגלת-פלאסר דער דריטער]]''' (745–727 פאר זייער ציילונג). היסטאריקער באטראכטן אים אלס איינעם פון די גרעסטע און מערסט איינפלוסרייכע קעניגן אין דער אשור'ישער געשיכטע, ווייל ער האט דורכגעפירט ברייטע רעפארמען אין דער רעגירונג, ארמיי און אדמיניסטראציע, וועלכע האבן פארוואנדלט אשור אין א אמת'ע וועלט-אימפעריע.

פאר זיין הערשאפט האט אשור אפט איבערגעלאזט אונטערווארפענע מלוכות אונטער זייערע אייגענע מלכים, וועלכע האבן געדארפט באצאלן שטייער. תגלת-פלאסר האט געביטן דעם סיסטעם. ער האט אין אסאך פעלער אראפגעזעצט די לאקאלע הערשער און אריינגעשטעלט אשור'ישע גאווערנארן, וואס האבן דירעקט רעפארטירט צום קעניג. אזוי זענען גרויסע טיילן פון דער אימפעריע געווארן קעניגליכע פראווינצן אנשטאט אומאפהענגיקע געגענטער.

אין דער זעלבער צייט האט ער רעארגאניזירט די ארמיי. אויסער די טראדיציאנעלע מיליטערישע איינהייטן האט ער אויפגעשטעלט א שטענדיקע פראפעסיאנעלע ארמיי, וועלכע האט געדינט במשך פונעם גאנצן יאר. די ארמיי האט אריינגענומען אינפאנטריע, רייטעריי, וואגן, אינזשענירן און באלאגערונג-מאשינען, וואס האבן דערמעגלעכט איינצונעמען שטארק באפעסטיגטע שטעט אין א קורצער צייט.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

=== די באציאונגען מיט ממלכת ישראל ===

די הערשאפט פון תגלת-פלאסר דער דריטער האט א באזונדערע באדייט אין דער היסטאריע פון אידישן פאלק. אין זיינע טעג איז אשור געווארן די הויפט מאכט אין סיריע און ארץ ישראל, און די מלוכות ישראל און יהודה האבן געדארפט זיך רעכענען מיט איר פאליטישער און מיליטערישער איבערוועג.&lt;ref&gt;https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4226&lt;/ref&gt;

אין די טעג פון '''[[מנחם בן גדי]]''', מלך ישראל, האט תגלת-פלאסר איבערגעפאלן ארץ ישראל. לויט [[ספר מלכים]] האט מנחם אים באצאלט א גאר גרויסן סכום געלט, כדי ער זאל אנערקענען זיין הערשאפט און נישט חרוב מאכן די מלוכה. דער געשעעניש ווערט אויך באשטעטיגט אין אשור'ישע אינשריפטן, וואו מנחם ווערט דערמאנט צווישן די מלכים וואס האבן געברענגט מתנות צום אשור'ישן קעניג.&lt;ref&gt;https://edu.929.org.il/enrichment/אשור/&lt;/ref&gt;

שפעטער האט תגלת-פלאסר געפירט א רייע מלחמות קעגן [[דמשק]] און די צפון טיילן פון [[מלכות ישראל|ממלכת ישראל]]. ער האט איינגענומען גרויסע געגנטן אין [[גליל]] און [[עבר הירדן]], חרוב געמאכט עטליכע שטעט און פארטריבן א טייל פון דער באפעלקערונג קיין אשור. די דאזיגע פאליטיק פון באפעלקערונג-איבערפירן איז געווארן איינע פון די הויפט מיטלען, וועלכע אשור האט באנוצט צו פארמיידן מרידות אין אירע אונטערווארפענע פראווינצן.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

=== די פאליטיק פון גלות ===

א באזונדערער כאראקטעריסטישער סימן פון דער ניי-אשורישער אימפעריע איז געווען איר פאליטיק פון מאסן-איבערפירן באפעלקערונגען. ווען א שטאט אדער מלוכה האט מרד געווען, האט דער קעניג אפט פארטריבן טויזנטער איינוואוינער אין אנדערע טיילן פון דער אימפעריע, בשעת מענטשן פון אנדערע לענדער זענען אריבערגעפירט געווארן אין זייער ארט.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

דער ציל פון דער פאליטיק איז געווען צו שוואכן לאקאלע נאציאנאלע און פאליטישע צוזאמענהאלט, פארמיידן ווייטערדיגע מרידות, און גלייכצייטיג באפעלקערן געגנטן וואס זענען חרוב געווארן דורכן קריג. די איבערגעפירטע באפעלקערונגען האבן אפט ווייטער געטריבן לאנדווירטשאפט, האנטווערק און האנדל אין זייערע נייע וואוינארטער, און אזוי בייגעשטייערט צום עקאנאמישן אנטוויקלונג פון דער אימפעריע.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

די פאליטיק האט שפעטער געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער אידישער היסטאריע, ווייל זי איז געווען דער יסוד פאר דער גלות פון א גרויסן טייל פון די איינוואוינער פון ממלכת ישראל.

=== שלמנאסר דער פינפטער ===

נאכן טויט פון תגלת-פלאסר דער דריטער איז זיין זון '''[[שלמנאסר דער פינפטער]]''' (727–722 פאר זייער ציילונג) געווארן קעניג. זיין הערשאפט האט געדויערט בלויז עטליכע יאר, אבער אין יענער צייט האט זיך פארגעשפילט איינע פון די וויכטיגסטע געשעענישן אין דער געשיכטע פון אידישן פאלק.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אין די לעצטע יארן פון '''ממלכת ישראל''' האט המלך '''[[הושע בן אלה]]''' אויפגעהערט צו באצאלן טריבוט פאר אשור און געזוכט הילף פון [[מצרים]]. שלמנאסר האט דאס באטראכט אלס א מרידה, און איז ארויסגעגאנגען מיט א גרויסער ארמיי קיין שומרון.

די הויפטשטאט '''שומרון''' איז באלאגערט געווארן במשך פון בערך דריי יאר. דער לאנגער באלאגערונג האט געברענגט שווערע הונגער און חרבן איבער דער שטאט, ביז זי איז צום סוף געפאלן אין די הענט פון די אשור'ישע ארמיי.&lt;ref&gt;https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4226&lt;/ref&gt;

לויט די מקרא'ישע קוועלער און אשור'ישע אינשריפטן זענען טויזנטער איינוואוינער פארטריבן געווארן אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע. דער אונטערגאנג פון ממלכת ישראל אין 722–721 פאר זייער ציילונג ווערט באטראכט אלס איינער פון די וויכטיגסטע ווענדפונקטן אין דער היסטאריע פון עם ישראל, און איז פארבונדן מיט דער טראדיציע פון די [[עשרת השבטים|'''עשרת השבטים''',]] וועלכע זענען פארשפרייט געווארן צווישן אנדערע פעלקער.&lt;ref&gt;https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4226&lt;/ref&gt;

די לעצטע טעג פון שלמנאסר'ס הערשאפט זענען נישט אינגאנצן קלאר. לויט רוב היסטארישע קוועלער איז ער געשטארבן אדער אפגעזעצט געווארן בשעת דער באלאגערונג פון [[שומרון]], און זיין נאכפאלגער '''[[סרגון דער צווייטער]]''' האט פארענדיקט די אייננעמונג פון דער שטאט און באפעסטיגט די אשור'ישע הערשאפט איבער דעם גאנצן געגנט.

== סרגון דער צווייטער ==

'''[[סרגון דער צווייטער]]''' (721–705 פאר זייער ציילונג) איז געווען איינער פון די בארימטסטע און מעכטיגסטע הערשער פון דער ניי-אשורישער אימפעריע. ער איז ארויפגעקומען אויפן טראן אונטער אומקלארע אומשטאנדן, און היסטאריקער זענען נישט איינשטימיג צי ער איז געווען א זון פון שלמנאסר דער פינפטער אדער האט ער איבערגענומען די הערשאפט דורך א קעניגליכן באפעל. אין זיינע אייגענע שריפטן האט ער זיך פארגעשטעלט אלס דער אויסדערוועלטער פון דעם גאט אשור און דער לעגיטימער הערשער פון דער מלוכה.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

גלייך נאך זיין אויפשטייג האט סרגון געדארפט אונטערדריקן עטליכע מרידות אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע. נאכן פעסטיגן זיין הערשאפט האט ער ווידער אנגעהויבן א רייע גרויסע מיליטערישע אקציעס, וועלכע האבן ווייטער פארברייטערט די אשור'ישע אימפעריע און באפעסטיגט איר הערשאפט איבערן גאנצן נאנטן מזרח.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

=== דער אונטערגאנג פון ממלכת ישראל ===

איינער פון די וויכטיגסטע געשעענישן פון סרגון'ס הערשאפט איז געווען דער פולשטענדיגער אונטערגאנג פון '''[[מלכות ישראל|ממלכת ישראל]]'''. כאטש דער באלאגערונג פון [[שומרון]] האט זיך אנגעהויבן אונטער שלמנאסר דער פינפטער, שרייבן סרגון'ס שריפטן אז ער האט פארענדיקט די אייננעמונג פון דער שטאט און געשטעלט די געגנט אלס א פראווינץ פון דער אשור'ישער אימפעריע.&lt;ref&gt;https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4226&lt;/ref&gt;

לויט זיינע אייגענע קעניגליכע אינשריפטן האט ער פארטריבן מער ווי 27,000 איינוואוינער פון שומרון און איר אומגעגנט, און זיי איבערגעזעצט אין אנדערע טיילן פון דער אימפעריע. אין זייער ארט האט ער אריינגעפירט באפעלקערונגען פון אנדערע לענדער וואס אשור האט פריער איינגענומען. אזא סיסטעם האט געדינט צו אפשוואכן לאקאלע אידענטיטעט און פארמיידן צוקונפטיגע מרידות.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אין דער אידישער טראדיציע ווערט די גלות פון ממלכת ישראל פארבונדן מיט די '''[[עשרת השבטים]]''', וועלכע זענען פארטריבן געווארן פון זייער לאנד און האבן פארלוירן זייער זעלבשטענדיגע מלוכה.

=== די פארברייטערונג פון דער אימפעריע ===

סרגון האט געפירט אקטיווע מלחמות אין כמעט אלע ריכטונגען. ער האט באזיגט די מלוכה [[אוררטו]] אין צפון, אונטערווארפן שבטים אין [[איראן]], געקעמפט קעגן [[בבל]] און [[עלם]] אין דרום-מזרח, און פארשטערקט די אשור'ישע הערשאפט אין [[סיריע]] און ארץ ישראל.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

אין 717 פאר זייער ציילונג האט ער איינגענומען די [[פיניקיש|פיניקישע]] שטאט קארכמיש, וועלכע איז געווען א וויכטיגער האנדל-צענטער אויפן וועג צווישן אנטאליע און סיריע.די מלחמה האט זיך אנגעפאנגען צוליב וואס סארגאן האט באשולדיקט פיסירי (Pisiri), דער לעצטער קעניג פון קארכמיש, אין פארראט און שפיאנאזש לטובת מירדאס, דער קעניג פון פריגיע. דער זיג האט געברענגט אשור קאנטראל איבער נאך וויכטיגע האנדל-וועגן און האט פארגרעסערט די עקאנאמישע הכנסות פון דער מלוכה.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

=== דור שרוכין ===

איינער פון סרגון'ס גרעסטע פראיעקטן איז געווען דער אויפבוי פון א נייע קעניגליכע הויפטשטאט מיטן נאמען '''[[דור שרוכין]]''' (&quot;פעסטונג פון סרגון&quot;), נעבן דעם היינטיגן [[כורסאבאד]] (Khorsabad) אין צפון [[איראק]]. די שטאט איז פלאנירט געווארן אלס א נייע צענטער פון דער אימפעריע און האט איינגעשלאסן ריזיגע פאלאצן, טעמפלען, אדמיניסטראטיווע געביידעס און שטארקע באפעסטיגונגען.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

ביי די אריינגענג פון די פאלאצן זענען אויפגעשטעלט געווארן די בארימטע '''[[לאמאסו]]''' — ריזיגע באפליגלטע אקסן אדער לייבן מיט מענטשן-קעפ — וועלכע האבן לויט דער אשור'ישער גלויבונג געדינט אלס שוץ-פיגורן פאר די קעניגליכע געביידעס.

די שטאט איז אבער געדינט אלס הויפטשטאט בלויז פאר א קורצע צייט. אין 705 פאר זייער ציילונג איז סרגון אומגעקומען אין א מיליטערישער קאמפאניע, און זיין קערפער איז נישט צוריקגעברענגט געווארן קיין אשור. לויט דער דעמאלטסדיגער אמונה איז דאס אנגעזען געווארן אלס א שלעכטער סימן, און זיין זון האט באשלאסן צו פארלאזן די נייע הויפטשטאט.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

== סנחריב ==

נאכן טויט פון סרגון איז זיין זון '''סנחריב''' (705–681 פאר זייער ציילונג) געווארן קעניג. ער ווערט באטראכט אלס איינער פון די מערסט באקאנטע אשור'ישע קעניגן, בפרט צוליב זיינע מלחמות קעגן [[בבל]], [[מלכות יהודה|יהודה]] און אנדערע לענדער אין מערב אזיע.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

סנחריב האט באשלאסן צו פארלאזן דור שרוכין און מאכן '''[[נינוה]]''' פאר דער הויפטשטאט פון דער אימפעריע. אונטער זיין פירערשאפט איז נינוה געווארן איינע פון די גרעסטע און שענסטע שטעט אין דער וועלט. ער האט אויפגעבויט נייע פאלאצן, ברייטע גאסן, טעמפלען, אקוועדוקטן, קאנאלן און מאסיווע שטאט-מויערן. די בוי-ארבעט האט פארוואנדלט נינוה אין דעם אדמיניסטראטיוון, מיליטערישן און קולטורעלן צענטער פון דער אימפעריע.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

=== סנחריב און ממלכת יהודה ===

איינער פון די באקאנטסטע געשעענישן אין סנחריב'ס הערשאפט איז געווען זיין מלחמה קעגן '''ממלכת יהודה''' אין בערך 701 פאר זייער ציילונג. נאכן אויפשטאנד פון '''[[חזקיהו|חזקיהו מלך יהודה]]''' איז סנחריב ארויסגעגאנגען מיט א גרויסער ארמיי קיין ארץ ישראל.&lt;ref&gt;https://jerusalem-chronicles.education.gov.il/first-holy-temple/united-judean-kingdom/intro-origin/&lt;/ref&gt;

די אשור'ישע ארמיי האט איינגענומען צענדליגער פעסטונגען אין יהודה, אריינגערעכנט די שטארק באפעסטיגטע שטאט '''[[לכיש]]'''. די בארימטע וואנט שטיינער פון סנחריב'ס פאלאץ אין נינוה, וועלכע ווערן היינט אויפגעהיט אינעם בריטישן מוזעאום, שילדערן אויספירליך די אייננעמונג פון לכיש און ווערן גערעכנט צווישן די וויכטיגסטע קונסט-ווערק פון דער אשור'ישער אימפעריע.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

לויט די אשור'ישע אינשריפטן האט חזקיהו באצאלט א גרויסן שטייער און זיך אונטערגעגעבן פאר סנחריב. לויט די תנ&quot;ך-קוועלער איז ירושלים נישט איינגענומען געווארן, און די אשור'ישע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן נאכן פלאג וואס ווערט דערמאנט אין ספר מלכים און ספר ישעיה. ביידע טראדיציעס שטימען אבער אז ירושלים איז נישט געפאלן אין אשור'ישע הענט.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

== אסרחדון ==

נאכן טויט פון סנחריב איז זיין זון '''[[אסרחדון]]''' (Esarhaddon) (681–669 פאר זייער ציילונג) געווארן קעניג פון אשור. זיין אויפשטייג צום טראן איז פארגעקומען נאך א שווערער ירושה-קאמף צווישן די קעניגליכע זין. לויט די אשור'ישע אינשריפטן זענען סנחריב'ס עלטערע זין געווען פאראנטווארטליך פאר זיין טויט, און אסרחדון האט זיי שפעטער באזיגט און איבערגענומען די הערשאפט.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אסרחדון האט זיך באמיהט צו פעסטיגן די אימפעריע נאך די אינערליכע אומרוען. ער האט אונטערדריקט מרידות אין בבל, פיניקיע און אנדערע פראווינצן, און צוגלייך געוויזן א מער אויסגעוואגענע פאליטיק ווי עטליכע פון זיינע פארגייער. בפרט האט ער באשלאסן ווידער אויפצובויען די שטאט בבל, וועלכע איז חרוב געווארן דורכן קעניג סנחריב. דער אויפבוי פון בבל האט געהאט א גרויסע פאליטישע און רעליגיעזע באדייט, ווייל ער האט דערמיט געוואלט פארזיכערן די געטריישאפט פון די באפעלקערונג אין דרום מעסאפאטאמיע.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

=== די כיבוש פון מצרים ===

די גרעסטע מיליטערישע דערגרייכונג פון אסרחדון איז געווען זיין מלחמה קעגן [[מצרים]]. נאך עטליכע פריערדיגע פרואוון איז אים אין 671 פאר זייער ציילונג געלונגען איינצונעמען [[ממפיס]]  (Memphis), די קעניגליכע הויפטשטאט פון מצרים. דער מצרישער קעניג תהרקה (Taharqa) איז אנטלאפן דרום, און אשור האט צום ערשטן מאל געברענגט א גרויסן טייל פון מצרים אונטער איר הערשאפט.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

כאטש די אשור'ישע קאנטראל איבער מצרים איז נישט שטענדיג געווען פעסט, האט דער זיג באוויזן אז די אימפעריע האט דערגרייכט איר גרעסטע טעריטאריאלע פארשפרייטונג. פון די בערג פון איראן ביזן ניל טייך האבן צענדליגער פעלקער און מלוכות אנערקענט די אויבערהאפט פון אשור.

=== די באציאונגען מיט יהודה ===

אין אסרחדון'ס צייט איז '''ממלכת יהודה''' געבליבן אן אונטערווארפענע מלוכה. '''[[מנשה מלך יהודה]]''' ווערט דערמאנט צווישן די מלכים וואס האבן געשטיצט די אשור'ישע מלחמות אין מערב אזיע און מצרים.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

לויט [[דברי הימים]] איז מנשה שפעטער געפאנגען געווארן און אוועקגעפירט געווארן קיין בבל, וואס איז דעמאלט געווען אונטער דער אשור'ישער הערשאפט. נאך א תקופה פון שביה איז ער באפרייט געווארן און צוריקגעקומען קיין ירושלים. היסטאריקער זענען נישט איינשטימיג איבער די גענויע אומשטאנדן פון דער געשעעניש, אבער זי ווערט בכלל פארבונדן מיט דער הערשאפט פון אסרחדון אדער זיין זון אשורבניפאל.&lt;ref&gt;https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=3574&lt;/ref&gt;

=== דער סדר פון ירושה ===

אסרחדון האט שוין אין זיין לעבן אויסגעארבעט א קלארן פלאן פאר דער ירושה פון דער אימפעריע. ער האט באשטימט אז זיין זון '''אשורבניפאל''' זאל איבערנעמען דעם טראן פון אשור, בשעת אן אנדער זון, '''שמש-שום-אוכין (Šamaš-šuma-ukin),''' זאל ווערן קעניג פון בבל. די באשלוס איז באשטעטיגט געווארן דורך א סעריע שבועות און אפמאכן, וועלכע זענען אונטערגעשריבן געווארן דורך די העכסטע באאמטע און וואסאל-מלכים פון דער אימפעריע.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

== אשורבניפאל ==

'''אשורבניפאל''' (Ashurbanipal) (668–631 פאר זייער ציילונג) ווערט בדרך כלל אנגעזען אלס דער לעצטער גרויסער קעניג פון דער אשור'ישער אימפעריע. אונטער זיין הערשאפט האט די מלוכה דערגרייכט איר גרעסטע קולטורעלע אנטוויקלונג, כאטש אין די לעצטע יארן פון זיין רעגירונג האבן זיך שוין אנגעהויבן ארויסווייזן סימנים פון שוואכערונג.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

אשורבניפאל האט זיך אונטערגעשיידט פון פילע פריערדיגע קעניגן מיט זיין גרויסער אינטערעסע אין ליטעראטור און חכמה. אין זיינע אינשריפטן שטעלט ער זיך פאר אלס א קעניג וואס קען ליינען און שרייבן די שפיציקע שריפט, א זעלטענע זאך צווישן די הערשער פונעם אלטן מזרח.

=== די ביבליאטעק פון אשורבניפאל ===

די גרעסטע קולטורעלע ירושה פון אשורבניפאל איז די בארימטע '''ביבליאטעק פון אשורבניפאל''' אין נינוה. ער האט באפוילן צוזאמנצוזאמלען שריפטן פון אלע טיילן פון דער אימפעריע און זיי אפצושרייבן אויף ליימענע טאוולען.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

די זאמלונג האט אנטהאלטן צענדליגער טויזנטער טאוולען מיט:

* ליטערארישע ווערק.
* היסטארישע כרוניקן.
* רעליגיעזע טעקסטן.
* געזעצן.
* מעדיצינישע שריפטן.
* מאטעמאטישע און אסטראנאמישע טעקסטן.
* ווערטערביכער און גראמאטישע ליסטעס.

צווישן די באקאנטסטע ווערק וואס זענען אנטדעקט געווארן אין דער ביבליאטעק געפינט זיך '''דער עפאס פון גילגמש (epic of gilgamesh)''' איינע פון די עלטסטע ליטערארישע ווערק אין דער וועלט. די ביבליאטעק ווערט היינט באטראכט אלס איינע פון די פריסטע סיסטעמאטישע זאמלונגען פון געשריבן וויסן אין דער מענטשהייט.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

=== מלחמות און אינערליכע קריזיס ===

אין די ערשטע יארן פון זיין הערשאפט האט אשורבניפאל ווייטער פארברייטערט די אימפעריע. ער האט געפירט מצליח'דיגע קאמפאניעס אין מצרים, באזיגט די מלוכה עלם און אונטערווארפן שבטים אויפן אראבישן האלבאינזל.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

איינע פון די שווערסטע קאנפליקטן איז געווען דער בירגער-קריג קעגן זיין ברודער '''שמש-שום-אוכין''', וועלכער האט געהערשט אין בבל. נאכן לאנגן קאמף האט אשורבניפאל באזיגט דעם מרד, אבער דער קריג האט אויסגעשעפט גרויסע רעסורסן פון דער אימפעריע און געשוואכט אירע יסודות.

טראץ די מיליטערישע זיגן האט די אימפעריע אין די לעצטע יארן פון אשורבניפאל'ס הערשאפט אנגעהויבן פארלירן איר פריערדיגע פעסטקייט. אינערליכע קאנפליקטן, עקאנאמישע לאסטן און די שטארקער ווערדנדיקע שכנות'דיגע מלוכות האבן צוגעגרייט דעם וועג פארן שנעלן אונטערגאנג פון אשור אין די קומענדיגע צענדליגער יארן.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

== דער אונטערגאנג פון דער אשור'ישער אימפעריע ==

דער טויט פון '''אשורבניפאל''' אין בערך 631 פאר זייער ציילונג האט אנגעצייכנט דעם אנהייב פון א שנעלן אונטערגאנג פון דער אשור'ישער אימפעריע. כאטש די מלוכה איז נאך אלץ געבליבן די גרעסטע מאכט אין נאנטן מזרח, האבן זיך אין א קורצער צייט אנגעהויבן אויפשטעלן שווערע אינערליכע און אויסערליכע פראבלעמען, וועלכע די צענטראלע רעגירונג האט שוין נישט געקענט באהערשן.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

די נאכפאלגער פון אשורבניפאל האבן נישט פארמאגט די זעלבע פירערשאפט ווי די פריערדיגע גרויסע קעניגן. אינערליכע מאכט-קאמפן צווישן מיטגלידער פון דער קעניגליכער משפחה, מרידות אין פראווינצן און דער שוואכערונג פון דער צענטראלער אדמיניסטראציע האבן באלד צעשטערט די פעסטע יסודות, וועלכע זענען אויפגעבויט געווארן במשך פון עטליכע הונדערט יאר.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

גלייכצייטיג האבן די פריערדיגע אונטערווארפענע פעלקער אויסגענוצט די שוואכקייט פון אשור כדי צוריקצוגעווינען זייער זעלבשטענדיקייט. בפרט האבן '''[[בבל]]''' און '''[[מדי]]''' זיך פאראייניגט אין א מיליטערישן בונד קעגן דער אשור'ישער אימפעריע. דער בונד איז געשלאסן געווארן צווישן '''[[נבופלאסר]]''' (דער קעניג און גרינדער פון דער ניי-בבלישער אימפעריע) און '''[[קיאקסארעס]]''' (דער קעניג פון מדי). כדי צו פארשטארקערן דעם שלום און די מיליטערישע קאאפעראציע, האט נבופלאסר'ס זון, '''[[נבוכדנאצר דער צווייטער]]''' (דער באקאנטער נבוכדנאצר פון [[חורבן בית ראשון]]), געהייראט די פרינצעסין '''[[אמיטיס]]''', די טאכטער (אדער אייניקל) פון דעם קעניג פון מדי.  אויך שבטים פון די [[סקיטן]] (Scythians) און [[קימעריער]]  (Cimmerians) האבן מיטגעארבעט אין די אנפאלן קעגן אשור.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

=== דער חרבן פון נינוה ===

אין 614 פאר זייער ציילונג האבן די מדי איינגענומען די אלטע רעליגיעזע הויפטשטאט '''אשור'''. דער זיג האט געעפנט דעם וועג פאר א געמיינזאמע אקציע קעגן דער קייסערליכער הויפטשטאט נינוה.&lt;ref&gt;https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4226&lt;/ref&gt;

אין 612 פאר זייער ציילונג האבן די בבלים אונטער '''נבופלאסר''' און די מדי אונטער '''קיאקסארעס''' באלאגערט '''נינוה'''. דער באלאגערונג האט געדויערט עטליכע חדשים, ביז די שטאט איז צום סוף דורכגעבראכן געווארן. די ריזיגע פאלאצן, טעמפלען און רעגירונגס-געביידעס זענען חרוב געווארן, און א גרויסער טייל פון דער שטאט איז פארברענט געווארן.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

דער חרבן פון נינוה ווערט באטראכט אלס דער הויפט ווענדפונקט אין דער היסטאריע פון דער אשור'ישער אימפעריע. מיטן פאל פון דער הויפטשטאט האט די צענטראלע רעגירונג פארלוירן איר קאנטראל איבער רוב טיילן פון דער אימפעריע, און די מערסטע פראווינצן האבן זיך אפגעריסן פון דער קעניגליכער מאכט.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

=== די לעצטע יארן ===

נאכן חרבן פון נינוה האבן די איבערגעבליבענע אשור'ישע כחות זיך צוריקגעצויגן קיין '''[[חרן]]''', וואו דער לעצטער קעניג, '''[[אשור-אובליט דער צווייטער]] (Aššur-uballiṭ II)''' , האט פרובירט ווייטער אנצופירן די מלוכה מיט דער הילף פון מצרים.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

אין 609 פאר זייער ציילונג האבן די בבלים און מדי אויך איינגענומען חרן. דערמיט איז אויפגעהערט די זעלבשטענדיגע אשור'ישע מלוכה, נאך מער ווי א טויזנט יאר פון עקזיסטענץ אלס שטאט-מלוכה, קעניגרייך און וועלט-אימפעריע.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

כאטש דער פאליטישער קיום פון אשור איז געענדיגט געווארן, איז די באפעלקערונג נישט פארשוואונדן. די איינוואוינער פון די אשור'ישע געגנטן האבן ווייטער געוואוינט אין צפון מעזאפאטאמיע אונטער בבל, שפעטער אונטער דער [[פערסישע אימפעריע|פערסישער]] אימפעריע, און נאך שפעטער אונטער די גריכישע און רוימישע הערשער.

== קולטור און ציוויליזאציע ==

אשור ווערט באטראכט אלס איינע פון די אנטוויקלטסטע ציוויליזאציעס פונעם אלטן נאנטן מזרח. במשך פון איר לאנגער געשיכטע האט זי אנטוויקלט א הויכע מדרגה פון אדמיניסטראציע, אינזשעניריע, קונסט, שריפט און וויסנשאפט, וועלכע האבן שפעטער באאיינפלוסט אנדערע גרויסע אימפעריעס.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

=== שפראך און שריפט ===

די אפיציעלע שפראך פון אשור איז געווען דער אשור'ישער דיאלעקט פון '''[[אכדיש]]''', א סעמיטישע שפראך וואס איז געשריבן געווארן מיט דער '''קייל-שריפט'''. די שריפט האט באשטאנען פון הונדערטער צייכנס, אריינגעדרוקט אין נאסע ליים-טאוולען מיט א שפיציקן שטעקן, וואס האט געשאפן די באקאנטע קייל-פארמיגע צייכנס.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

אין די שפעטערדיגע תקופות איז אויך '''אראמיש''' געווארן א ברייט באנוצטע שפראך אין דער אדמיניסטראציע און אין דעם טעגליכן לעבן. צוליב איר גרינגער אלפאבעטישער שריפט האט זי ביסלעכווייז ערזעצט אכדיש אין פילע טיילן פון דער אימפעריע, כאטש די אפיציעלע קייל-שריפט איז ווייטער באנוצט געווארן פאר מלוכה-דאקומענטן און רעליגיעזע טעקסטן.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

=== רעליגיע ===

די רעליגיע פון אשור איז געווען פאליטעאיסטיש. דער הויפט גאט איז געווען '''אשור''', נאך וועמען דאס פאלק און די הויפטשטאט האבן באקומען זייער נאמען. דער קעניג האט זיך באטראכט אלס דער פארטרעטער פון דעם גאט אשור אויף דער ערד, און אלע גרויסע מלחמות זענען פארגעשטעלט געווארן אלס אויספירן דעם רצון פון דעם נאציאנאלן גאט.&lt;ref&gt;https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=3574&lt;/ref&gt;

אויסער אשור זענען געווארן נאך פילע געטער, אריינגערעכנט '''אשתר''', גאטין פון מלחמה און פרוכטבארקייט, '''נאבו''', גאט פון שרייבן און חכמה, '''שמש''', גאט פון דער זון און יושר, '''סין''', גאט פון דער לבנה, און '''אדד''', גאט פון רעגן און שטורעם. אין פילע פעלער זענען די רעליגיעזע טראדיציעס געווען ענליך צו יענע פון בבל, מיט וועמען אשור האט געהאט נאענטע קולטורעלע פארבינדונגען.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

== קונסט, ארכיטעקטור און וויסנשאפט ==

די אשור'ישע ציוויליזאציע האט איבערגעלאזט א רייכע קולטורעלע ירושה אין ארכיטעקטור, סקולפטור, אינזשעניריע און ליטעראטור. צוליב די גרויסע אויסגראבונגען אין אשור, קלחו, דור שרוכין און נינוה האבן ארכעאלאגן אנטדעקט טויזנטער בנינים, קונסט-ווערק און שריפטן, וועלכע געבן א ברייטן בליק אויף דער אנטוויקלונג פון דער אימפעריע.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

=== פאלאצן און שטעט ===

די אשור'ישע קעניגן האבן געבויט ריזיגע פאלאצן, וועלכע האבן געדינט סיי אלס קעניגליכע וואוינארטן און סיי אלס צענטערס פון דער רעגירונג. די בנינים זענען געבויט געווארן אויף הויכע פלאטפארמען און ארומגענומען געווארן מיט מאסיווע שטאט-מויערן, טורעמס און גרויסע טויערן.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

די הויפטשטעט '''קלחו''', '''דור שרוכין''' און '''נינוה''' האבן געהאט ברייטע גאסן, קעניגליכע גערטנער, קאנאלן, וואסער-סיסטעמען, טעמפלען און רעגירונגס-געביידעס. ספעציעל אונטער סנחריב זענען געבויט געווארן קאמפליצירטע קאנאלן און אקוואדאקטן, וועלכע האבן געפירט וואסער פון ווייטע בערג ביז נינוה, א פראיעקט וואס ווערט גערעכנט צווישן די גרעסטע אינזשענירישע דערגרייכונגען פונעם אלטן מזרח.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

=== רעליעפן און סקולפטור ===

די פאלאצן פון די אשור'ישע קעניגן זענען געווען אויסגעצירט מיט הונדערטער שטיין-רעליעפן. די בילדער שילדערן מלחמות, באלאגערונגען, קעניגליכע יעגטן, רעליגיעזע צערעמאניעס און טעגליכע סצענעס פון דער אימפעריע.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

איינער פון די מערסט באקאנטע מאטיוון זענען די '''לאמאסו''' — ריזיגע באפליגלטע אקסן אדער לייבן מיט א מענטשן-קאפ, וועלכע זענען געשטעלט געווארן ביים אריינגאנג פון פאלאצן און טויערן. לויט דער אשור'ישער אמונה האבן זיי געדינט אלס שוץ-פיגורן קעגן שלעכטע כחות און סימבאליזירט די מאכט פונעם קעניג.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

די רעליעפן ווערן אויך גערעכנט אלס א וויכטיגע היסטארישע קוואל, ווייל זיי ווייזן אין גרויסן פרט וויאזוי די אשור'ישע זעלנער האבן געפירט מלחמות, גענוצט באלאגערונג-מאשינען, איבערגעפירט שבויים און אויפגעבויט שטעט.

=== ליטעראטור און חכמה ===

אין אשור האט זיך אנטוויקלט א ברייטע טראדיציע פון שרייבן און קאפירן טעקסטן. סופרים האבן אפגעשריבן היסטארישע כרוניקן, געזעצן, בריוו, עקאנאמישע רעכענונגען, רעליגיעזע תפילות, פיוטים, מיטאלאגישע דערציילונגען און וויסנשאפטליכע ווערק אויף ליים-טאוולען.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

די העכסטע אנטוויקלונג פון דער דאזיגער טראדיציע איז געווען די '''ביבליאטעק פון אשורבניפאל''' אין נינוה. דארט זענען געזאמלט געווארן צענדליגער טויזנטער קייל-שריפט טאוולען פון אלע טיילן פון דער אימפעריע. צווישן די וויכטיגסטע ווערק געפינט זיך דער '''עפאס פון גילגמש''', צוזאמען מיט רעליגיעזע טעקסטן, לעקסיקאנס, מעדיצינישע שריפטן, מאטעמאטישע חשבונות און אסטראנאמישע אבזערוואציעס.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

=== עקאנאמיע ===

די עקאנאמיע פון אשור האט זיך געשטיצט אויף לאנדווירטשאפט, האנדל און די הכנסות פון דער אימפעריע. די פרוכטבארע טאלן ארום דעם טיגריס האבן ערמעגליכט גרויסע פראדוקציע פון גערשטן, ווייץ, זאמען און אנדערע לאנדווירטשאפטליכע פראדוקטן. אויך שעפסן, ציגן און רינדער זענען געווען א וויכטיגער טייל פון דער עקאנאמיע.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

אשור האט קאנטראלירט עטליכע פון די וויכטיגסטע האנדל-וועגן צווישן מעזאפאטאמיע, אנטאליע, סיריע, מצרים און איראן. דורך די וועגן זענען טראנספארטירט געווארן מעטאלן, האלץ, איידעלע שטיינער, טעקסטיל, בשמים און אנדערע טייערע סחורות. א גרויסער טייל פון די מלוכה-הכנסות איז אויך געקומען פון טריבוט און שטייערן, וואס די אונטערווארפענע לענדער האבן געדארפט באצאלן.&lt;ref&gt;https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4226&lt;/ref&gt;

== אשור אין תנ&quot;ך און אין אידישער טראדיציע ==

אשור פארנעמט א וויכטיגן ארט אין תנ&quot;ך און אין דער אידישער היסטארישער טראדיציע. אין ספר בראשית ווערט '''אשור''' דערמאנט אלס איינער פון די זין פון '''שם''', און לויט דער תורה ווערט דער נאמען פארבונדן מיט דער געגנט וואו די אלטע אשור'ישע ציוויליזאציע האט זיך אנטוויקלט.&lt;ref&gt;https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=3574&lt;/ref&gt;

אין די ספרי נביאים ווערט אשור אפט דערמאנט אלס די גרויסע וועלט-מאכט, וועלכע האט אונטערווארפן פילע פעלקער. די נביאים '''ישעיה''', '''הושע''', '''עמוס''', '''מיכה''', '''נחום''' און '''צפניה''' רעדן ברייט וועגן אשור, איר מאכט, אירע מלחמות און איר קומענדיגן אונטערגאנג.

די חרבן פון '''ממלכת ישראל''' אין 722–721 פאר זייער ציילונג דורך די אשור'ישע קעניגן ווערט באטראכט אלס איינע פון די וויכטיגסטע געשעענישן אין דער אידישער געשיכטע. די גלות פון א גרויסן טייל פון די איינוואוינער האט שפעטער געפירט צו דער טראדיציע פון '''עשרת השבטים'''.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

אויך די קאמפאניע פון '''סנחריב''' קעגן '''חזקיהו מלך יהודה''' און די באלאגערונג פון ירושלים ווערן אויספירליך באשריבן אין ספר מלכים, ספר ישעיה און דברי הימים. די געשעענישן ווערן באטראכט אלס א צענטראלער קאפיטל אין דער היסטאריע פון יהודה און אין דער אידישער טראדיציע.&lt;ref&gt;https://edu.929.org.il/enrichment/אשור/&lt;/ref&gt;

== ירושה און היסטארישע באדייט ==

די אשור'ישע אימפעריע האט איבערגעלאזט א טיפן און לאנג-אנדויערנדיקן איינפלוס אויף דער געשיכטע פונעם נאנטן מזרח. כאטש די מלוכה אליין איז אויפגעהערט צו עקזיסטירן אין 609 פאר זייער ציילונג, זענען אירע פאליטישע, מיליטערישע און אדמיניסטראטיווע שיטות ווייטער איבערגענומען געווארן דורך שפעטערדיגע אימפעריעס, אריינגערעכנט די בבל'ישע, פערסישע, העלעניסטישע און רוימישע מלוכות.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

די צעטיילונג פון גרויסע טעריטאריעס אין פראווינצן אונטער גאווערנארן, די אויפשטעלונג פון א שטענדיקער פראפעסיאנעלער ארמיי, דער באנוץ פון גוט אנטוויקלטע שאסייען און פאסט-סיסטעמען, און די צענטראליזירטע קאנטראל איבער שטייערן און אדמיניסטראציע זענען אלע געווען יסודות, וועלכע האבן געדינט אלס מוסטער פאר פילע שפעטערדיגע וועלט-אימפעריעס.&lt;ref&gt;https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=102894682&amp;nTocEntryID=102895467&amp;nPageID=102894975&lt;/ref&gt;

אין ארכעאלאגיע ווערט אשור גערעכנט אלס איינע פון די וויכטיגסטע ציוויליזאציעס פונעם אלטן מזרח. זינט דער ניינצנטער יארהונדערט זענען דורכגעפירט געווארן ברייטע אויסגראבונגען אין '''אשור''', '''קלחו''', '''דור שרוכין''' און '''נינוה'''. די אנטדעקונגען האבן ארויסגעברענגט ריזיגע פאלאצן, טעמפלען, שטאט-מויערן, רעליעפן, קייל-שריפט טאוולען און טויזנטער אנדערע ארכעאלאגישע פינדונגען, וועלכע זענען היינט צוטאגס אויפגעהיט אין מוזייען איבער דער וועלט.&lt;ref&gt;https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4226&lt;/ref&gt;

באזונדערס גרויס איז די היסטארישע ווערט פון די קעניגליכע אינשריפטן, וועלכע באשרייבן די מלחמות, בוי-פראיעקטן און פאליטישע געשעענישן פון דער אימפעריע. די אינשריפטן, צוזאמען מיט די ארכעאלאגישע אנטדעקונגען און די תנ&quot;ך-קוועלער, ערמעגליכן פאר היסטאריקער צו רעקאנסטרואירן א גרויסן טייל פון דער געשיכטע פון אשור און אירע באציאונגען מיט די שכנות'דיגע פעלקער.&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/אשור&lt;/ref&gt;

== אין מאדערנער פארשונג ==

די פארשונג איבער אשור האט זיך שטארק אנטוויקלט זינט דער אנטציפערונג פון דער קייל-שריפט אין דער ניינצנטער יארהונדערט. הונדערטער טויזנטער טאוולען און אינשריפטן זענען זינט דאן געווארן געלייענט און אויסגעפארשט, און זיי דינען אלס איינע פון די הויפט קוועלער פארן פארשטיין די פאליטישע, עקאנאמישע, רעליגיעזע און קולטורעלע אנטוויקלונג פונעם אלטן נאנטן מזרח.&lt;ref&gt;https://eureka.org.il/אשור&lt;/ref&gt;

מאדערנע פארשער באטראכטן אשור אלס איינע פון די ערשטע אימפעריעס וואס האט אנטוויקלט א הויכגראדיג צענטראליזירטע רעגירונג מיט א קאמפליצירטער ביוראקראטיע, ספעציאליזירטע מיליטערישע איינהייטן, א סיסטעמאטישע שטייער-סיסטעם און א ברייטע נעץ פון פראווינצן. די סטרוקטורן האבן באאיינפלוסט די שפעטערדיגע אנטוויקלונג פון גרויסע מלוכות אין אזיע און אייראפע.&lt;ref&gt;https://www.hamichlol.org.il/אשור&lt;/ref&gt;

גלייכצייטיג ווערט ווייטער אנגעפירט א וויסנשאפטליכער דיסקוס איבער פארשידענע פראגן, ווי למשל די גענויע כרונאלאגיע פון געוויסע קעניגן, דער אויסמאס פון דער אשור'ישער קאנטראל אין פארשידענע ראיאנען, און די פארהעלטענישן צווישן די אשור'ישע אינשריפטן און די באשרייבונגען אין תנ&quot;ך. טראץ די חילוקי דעות זענען רוב פארשער מסכים אז די ארכעאלאגישע און שריפטליכע קוועלער צוזאמען שאפן א ברייטן און באגלויבטן בילד פון דער אשור'ישער ציוויליזאציע.&lt;ref&gt;https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=46724720&amp;nTocEntryID=46855424&amp;nPageID=46846422&lt;/ref&gt;

== זעט אויך ==

* [[בבל]]
* [[נינוה]]
* [[ביבליאטעק פון אשורבניפל]]
* [[סנחריב]]
* [[תגלת-פלאסר דער דריטער]]
* [[ממלכת ישראל]]
* [[ממלכת יהודה]]
* [[עשרת השבטים]]


[[קאטעגאריע:אשור]]
[[קאטעגאריע:אלטע ציוויליזאציעס]]
[[קאטעגאריע:אלטע מלוכות]]
[[קאטעגאריע:היסטאריע פון המזרח התיכון]]
== קוואלן ==

{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>j2xa1bnqqw5g2u07yvii3luo0zsuf5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דברי הימים</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6889</id>
    <revision>
      <id>601550</id>
      <parentid>508932</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T19:34:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14456" sha1="fq5do9e3fdt0nr2fk5w5d2k28x6qvh6" xml:space="preserve">{{אינפובאקס בוך
| נאמען = ספר דברי הימים
| אנדערע נעמען = דברי הימים א, דברי הימים ב
| חלק פון = כתובים
| מחבר = אומבאקאנט; אין דער מסורה פארבונדן מיט עזרא
| שפראך = לשון הקודש
| תקופה = סוף תקופת פרס, בערך 5טער–4טער יארהונדערט פאר זייער ציילונג
| טעמע = היסטאריע פון כלל ישראל מיט א דגש אויף מלכות יהודה, בית דוד און בית המקדש
| צאל קאפיטלען = 65 קאפיטלען אינאיינעם
| צאל פסוקים = בערך 1765 פסוקים
}}

'''ספר דברי הימים''' איז דער לעצטער ספר צווישן די ספרי כתובים אין תנ&quot;ך, און ווערט צעטיילט אין צוויי חלקים: '''דברי הימים א''' און '''דברי הימים ב'''. דער ספר איז א היסטארישע איבערבליק פון די תולדות כלל ישראל, מיט א באזונדערן דגש אויף [[שבט יהודה]], [[מלכות יהודה]], [[בית דוד]], די עבודת [[בית המקדש]] און די כהנים און לוים. דער נאמען &quot;דברי הימים&quot; באדייט &quot;די געשעענישן פון די טעג&quot; אדער , און באצייכנט א זאמלונג פון היסטארישע געשיכטעס און רשימות. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

דער ספר דערציילט פילע געשיכטעס וואס ווערן אויך דערמאנט אין [[ספר שמואל]] און [[ספר מלכים]], אבער ער שטעלט זיי אויף אן אנדערן אופן און לייגט צו פרטים וואס שטעלן אין צענטער די בית המקדש, די מלכות בית דוד און די רוחניות'דיגע סדר פון כלל ישראל. &lt;ref&gt;[https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747](https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747)&lt;/ref&gt;

== נאמען און פלאץ אין תנ&quot;ך ==

אין לשון הקודש ווערט דער ספר אנגערופן '''דברי הימים''', א נאמען וואס באדייט א רעקארד פון די געשעענישן פון די טעג. אין דער גריכישער איבערזעצונג פון תנ&quot;ך ווערט דער ספר אנגערופן מיט א נאמען וואס באדייט &quot;די איבערגעלאזטע זאכן&quot;, צוליב זיין צוגאב פון פרטים צו די פריערדיגע ספרים. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

לויט דער סדר פון תנ&quot;ך איז דברי הימים דער לעצטער ספר צווישן ספרי כתובים. אין אנדערע צעטיילונגען ווערט דער ספר אויך געזען אלס א פארענדיקונג פון די היסטארישע געשיכטע פון תנ&quot;ך, ווייל זיינע לעצטע פסוקים ברענגען דעם גזירת כורש מלך פרס וואס ערמעגליכט די עליה פון די אידן צוריק קיין ארץ ישראל. &lt;ref&gt;[https://www.yeshiva.org.il/wiki/index.php/%D7%A1%D7%A4%D7%A8_%D7%93%D7%91%D7%A8%D7%99_%D7%94%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9D](https://www.yeshiva.org.il/wiki/index.php/%D7%A1%D7%A4%D7%A8_%D7%93%D7%91%D7%A8%D7%99_%D7%94%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9D)&lt;/ref&gt;

== צייט פון חיבור ==

די מערסטע חוקרים שטעלן דעם זמן חיבור פון ספר דברי הימים אין דער שפעטערער תקופת פרס, בעיקר צום סוף פונעם 5טן אדער אין דעם 4טן יארהונדערט פאר זייער ציילונג. די צייט איז נאך די חורבן בית ראשון און די שיבת ציון, ווען די אידישע געזעלשאפט אין ארץ ישראל האט זיך ווידער אויפגעבויט אונטער דער הערשאפט פון דער פערסישער מלוכה. &lt;ref&gt;[https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747](https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747)&lt;/ref&gt;

אין דער מסורה איז דער ספר פארבונדן מיט [[עזרא|עזרא הסופר]], און טייל מפרשים און חוקרים האבן פארגעשטעלט אז עזרא האט מחבר געווען דעם ספר. &lt;ref&gt;[https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747](https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747)&lt;/ref&gt;

די פארבינדונג צווישן דברי הימים און [[ספר עזרא]] און [[ספר נחמיה|נחמיה]] איז א באזונדערע טעמע אין דער מחקר. טייל חוקרים האלטן אז די ספרים האבן אמאל געשאפן איין גרויסן חיבור, וויבאלד דער סוף פון דברי הימים און דער אנהייב פון עזרא האבן אן ענליכע פארבינדונג מיט דעם גזירת כורש. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

== אויפבוי און אינהאלט ==

דער ספר איז צעטיילט אין צוויי הויפט חלקים:

=== דברי הימים א ===

דברי הימים א הייבט זיך אן מיט לאנגע יחוסן און משפחה רשימות פון אדם הראשון ביז די דורות פון שיבת ציון. די ערשטע ניין קאפיטלען פארמאגן ברייטע גענעאלאגישע ליסטעס פון די שבטים, בפרט פון יהודה, לוי און בנימין. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

די יחוסים האבן נישט בלויז דעם ציל צו דערציילן די פארגאנגענהייט, נאר זיי דינען אויך צו ווייזן די המשכיות פון כלל ישראל, די חשיבות פון משפחות הכהנים והלוים און דעם סדר פון דער נאכגעלאזטער אידישער קהילה נאך גלות בבל. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

נאך די יחוסים דערציילט דער ספר איבער [[שאול המלך]] און דערנאך איבער [[דוד המלך]]. די געשיכטע פון דוד ווערט באזונדער אויסגעברייטערט מיט א דגש אויף זיין צוגרייטונגען פאר בית המקדש, די סדר פון די לוים, די משמרות הכהנים און די ארגאניזאציע פון דער עבודת הקודש. &lt;ref&gt;[https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568](https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568)&lt;/ref&gt;

=== דברי הימים ב ===

דברי הימים ב הייבט זיך אן מיט דער מלוכה פון [[שלמה המלך]]. דער הויפט טעמע פון די ערשטע קאפיטלען איז די אויפבוי פון [[בית המקדש]], זיין חנוכת הבית און די סדרים פון דער עבודת בית המקדש. &lt;ref&gt;[https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568](https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568)&lt;/ref&gt;

דערנאך גייט דער ספר איבער צו די מלכים פון [[מלכות יהודה]], פון [[רחבעם]] ביז [[צדקיהו]]. די געשיכטעס ווערן דערציילט בעיקר פון דער פערספעקטיוו פון יהודה, בשעת די [[מלכות ישראל]] אין צפון ווערט דערמאנט בעיקר ווען זי האט א שייכות מיט די מלכים פון יהודה. &lt;ref&gt;[https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747](https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747)&lt;/ref&gt;

דער סוף פונעם ספר שילדערט דעם חורבן בית ראשון, [[גלות בבל]] און דערנאך דעם דערלויבעניש פון [[כורש]] מלך פרס צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל און אויפצובויען דעם בית המקדש. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

== דער צוגאנג צו היסטאריע ==

ספר דברי הימים ברענגט איבער אסאך געשיכטעס וואס געפינען זיך שוין אין ספר שמואל און ספר מלכים, אבער דער מחבר באהאנדלט זיי נישט אלס א פשוטע איבערשרייבונג. ער ארבעט אריין אייגענע דגשים און שטעלט ארויס אנדערע נקודות וואס זענען געווען וויכטיג פאר דער קהילה פון דער צווייטער בית המקדש תקופה. &lt;ref&gt;[https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568](https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568)&lt;/ref&gt;

דער מחבר לייגט א גרויסן דגש אויף דער קשר צווישן מלוכה, תורה און עבודת בית המקדש. דוד המלך ווערט געשילדערט אלס דער וואס האט צוגעגרייט דעם וועג פאר בנין בית המקדש, און שלמה ווערט פארגעשטעלט אלס דער וואס האט אויסגעפירט די ארבעט. &lt;ref&gt;[https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568](https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568)&lt;/ref&gt;

== הויפט טעמעס ==

=== בית המקדש און עבודת הקודש ===

א הויפט נקודה אין ספר דברי הימים איז די חשיבות פון בית המקדש און די ריכטיגע סדרים פון עבודת השם. דער ספר באשרייבט די תפקידים פון כהנים און לוים און די ארגאניזאציע פון די עבודה אין בית המקדש. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

=== מלכות בית דוד ===

דער ספר גיט א באזונדערע חשיבות פאר מלכות בית דוד און שילדערט דוד המלך אויף א זייער פאזיטיוון אופן. די מלכות ווערט פארבונדן מיט דער הנהגה פון כלל ישראל און מיט דער אויפהאלטונג פון עבודת הקודש. &lt;ref&gt;[https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568](https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568)&lt;/ref&gt;

=== שכר און עונש ===

א וויכטיגער געדאנק אין דעם ספר איז אז הנהגה לויט דעם רצון השם ברענגט ברכה, און התרחקות פון דעם וועג ברענגט צרות און שטראף. די געשיכטעס פון די מלכים ווערן אפט פארבונדן מיט זייער שטעלונג צו עבודת השם. &lt;ref&gt;[https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568](https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568)&lt;/ref&gt;

=== אחדות ישראל ===

דער ספר אונטערשטרייכט אויך די אחדות פון כלל ישראל, אריינגערעכנט די באדייט פון די שבטים, די כהנים, די לוים און די אידן וואס האבן זיך אומגעקערט פון גלות בבל. &lt;ref&gt;[https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568](https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568)&lt;/ref&gt;

== באדייט און השפעה ==

ספר דברי הימים האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אידישער זכרון איבער דער פארגאנגענהייט, ווייל ער האט איבערגעטייטשט און מסדר געווען די געשיכטע פון כלל ישראל פאר א דור וואס האט געלעבט נאך גלות בבל. &lt;ref&gt;[https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747](https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747)&lt;/ref&gt;

דער ספר איז באזונדער וויכטיג פאר פארשטיין די געדאנקען פון דער צווייטער בית המקדש תקופה איבער מלוכה, עבודת בית המקדש און די אידישע קהילתישע אידענטיטעט. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

== קוואלן ==

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:כתובים]]
[[קאטעגאריע:ספרי התנך]]
[[קאטעגאריע:היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:בית המקדש]]


{{ספרים אין תנ&quot;ך}}


[[קאַטעגאָריע:ספרים פון תנ&quot;ך]]
{{יידישקייט-שטומף}}</text>
      <sha1>fq5do9e3fdt0nr2fk5w5d2k28x6qvh6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601552</id>
      <parentid>601550</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T19:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14422" sha1="38r44r07gkcx5yieun5ulvo80lf6bqe" xml:space="preserve">{{אינפובאקס בוך
| נאמען = ספר דברי הימים
| אנדערע נעמען = דברי הימים א, דברי הימים ב
| חלק פון = כתובים
| מחבר = אומבאקאנט; אין דער מסורה פארבונדן מיט עזרא
| שפראך = לשון הקודש
| תקופה = סוף תקופת פרס, בערך 5טער–4טער יארהונדערט פאר זייער ציילונג
| טעמע = היסטאריע פון כלל ישראל מיט א דגש אויף מלכות יהודה, בית דוד און בית המקדש
| צאל קאפיטלען = 65 קאפיטלען אינאיינעם
| צאל פסוקים = בערך 1765 פסוקים
}}

'''ספר דברי הימים''' איז דער לעצטער ספר צווישן די ספרי כתובים אין תנ&quot;ך, און ווערט צעטיילט אין צוויי חלקים: '''דברי הימים א''' און '''דברי הימים ב'''. דער ספר איז א היסטארישע איבערבליק פון די תולדות כלל ישראל, מיט א באזונדערן דגש אויף [[שבט יהודה]], [[מלכות יהודה]], [[בית דוד]], די עבודת [[בית המקדש]] און די כהנים און לוים. דער נאמען &quot;דברי הימים&quot; באדייט &quot;די געשעענישן פון די טעג&quot; אדער , און באצייכנט א זאמלונג פון היסטארישע געשיכטעס און רשימות. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

דער ספר דערציילט פילע געשיכטעס וואס ווערן אויך דערמאנט אין [[ספר שמואל]] און [[ספר מלכים]], אבער ער שטעלט זיי אויף אן אנדערן אופן און לייגט צו פרטים וואס שטעלן אין צענטער די בית המקדש, די מלכות בית דוד און די רוחניות'דיגע סדר פון כלל ישראל. &lt;ref&gt;[https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747](https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747)&lt;/ref&gt;

== נאמען און פלאץ אין תנ&quot;ך ==

אין לשון הקודש ווערט דער ספר אנגערופן '''דברי הימים''', א נאמען וואס באדייט א רעקארד פון די געשעענישן פון די טעג. אין דער גריכישער איבערזעצונג פון תנ&quot;ך ווערט דער ספר אנגערופן מיט א נאמען וואס באדייט &quot;די איבערגעלאזטע זאכן&quot;, צוליב זיין צוגאב פון פרטים צו די פריערדיגע ספרים. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

לויט דער סדר פון תנ&quot;ך איז דברי הימים דער לעצטער ספר צווישן ספרי כתובים. אין אנדערע צעטיילונגען ווערט דער ספר אויך געזען אלס א פארענדיקונג פון די היסטארישע געשיכטע פון תנ&quot;ך, ווייל זיינע לעצטע פסוקים ברענגען דעם גזירת כורש מלך פרס וואס ערמעגליכט די עליה פון די אידן צוריק קיין ארץ ישראל. &lt;ref&gt;[https://www.yeshiva.org.il/wiki/index.php/%D7%A1%D7%A4%D7%A8_%D7%93%D7%91%D7%A8%D7%99_%D7%94%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9D](https://www.yeshiva.org.il/wiki/index.php/%D7%A1%D7%A4%D7%A8_%D7%93%D7%91%D7%A8%D7%99_%D7%94%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9D)&lt;/ref&gt;

== צייט פון חיבור ==

די מערסטע חוקרים שטעלן דעם זמן חיבור פון ספר דברי הימים אין דער שפעטערער תקופת פרס, בעיקר צום סוף פונעם 5טן אדער אין דעם 4טן יארהונדערט פאר זייער ציילונג. די צייט איז נאך די חורבן בית ראשון און די שיבת ציון, ווען די אידישע געזעלשאפט אין ארץ ישראל האט זיך ווידער אויפגעבויט אונטער דער הערשאפט פון דער פערסישער מלוכה. &lt;ref&gt;[https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747](https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747)&lt;/ref&gt;

אין דער מסורה איז דער ספר פארבונדן מיט [[עזרא|עזרא הסופר]], און טייל מפרשים און חוקרים האבן פארגעשטעלט אז עזרא האט מחבר געווען דעם ספר. &lt;ref&gt;[https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747](https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747)&lt;/ref&gt;

די פארבינדונג צווישן דברי הימים און [[ספר עזרא]] און [[ספר נחמיה|נחמיה]] איז א באזונדערע טעמע אין דער מחקר. טייל חוקרים האלטן אז די ספרים האבן אמאל געשאפן איין גרויסן חיבור, וויבאלד דער סוף פון דברי הימים און דער אנהייב פון עזרא האבן אן ענליכע פארבינדונג מיט דעם גזירת כורש. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

== אויפבוי און אינהאלט ==

דער ספר איז צעטיילט אין צוויי הויפט חלקים:

=== דברי הימים א ===

דברי הימים א הייבט זיך אן מיט לאנגע יחוסן און משפחה רשימות פון אדם הראשון ביז די דורות פון שיבת ציון. די ערשטע ניין קאפיטלען פארמאגן ברייטע גענעאלאגישע ליסטעס פון די שבטים, בפרט פון יהודה, לוי און בנימין. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

די יחוסים האבן נישט בלויז דעם ציל צו דערציילן די פארגאנגענהייט, נאר זיי דינען אויך צו ווייזן די המשכיות פון כלל ישראל, די חשיבות פון משפחות הכהנים והלוים און דעם סדר פון דער נאכגעלאזטער אידישער קהילה נאך גלות בבל. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

נאך די יחוסים דערציילט דער ספר איבער [[שאול המלך]] און דערנאך איבער [[דוד המלך]]. די געשיכטע פון דוד ווערט באזונדער אויסגעברייטערט מיט א דגש אויף זיין צוגרייטונגען פאר בית המקדש, די סדר פון די לוים, די משמרות הכהנים און די ארגאניזאציע פון דער עבודת הקודש. &lt;ref&gt;[https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568](https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568)&lt;/ref&gt;

=== דברי הימים ב ===

דברי הימים ב הייבט זיך אן מיט דער מלוכה פון [[שלמה המלך]]. דער הויפט טעמע פון די ערשטע קאפיטלען איז די אויפבוי פון [[בית המקדש]], זיין חנוכת הבית און די סדרים פון דער עבודת בית המקדש. &lt;ref&gt;[https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568](https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568)&lt;/ref&gt;

דערנאך גייט דער ספר איבער צו די מלכים פון [[מלכות יהודה]], פון [[רחבעם]] ביז [[צדקיהו]]. די געשיכטעס ווערן דערציילט בעיקר פון דער פערספעקטיוו פון יהודה, בשעת די [[מלכות ישראל]] אין צפון ווערט דערמאנט בעיקר ווען זי האט א שייכות מיט די מלכים פון יהודה. &lt;ref&gt;[https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747](https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747)&lt;/ref&gt;

דער סוף פונעם ספר שילדערט דעם חורבן בית ראשון, [[גלות בבל]] און דערנאך דעם דערלויבעניש פון [[כורש]] מלך פרס צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל און אויפצובויען דעם בית המקדש. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

== דער צוגאנג צו היסטאריע ==

ספר דברי הימים ברענגט איבער אסאך געשיכטעס וואס געפינען זיך שוין אין ספר שמואל און ספר מלכים, אבער דער מחבר באהאנדלט זיי נישט אלס א פשוטע איבערשרייבונג. ער ארבעט אריין אייגענע דגשים און שטעלט ארויס אנדערע נקודות וואס זענען געווען וויכטיג פאר דער קהילה פון דער צווייטער בית המקדש תקופה. &lt;ref&gt;[https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568](https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568)&lt;/ref&gt;

דער מחבר לייגט א גרויסן דגש אויף דער קשר צווישן מלוכה, תורה און עבודת בית המקדש. דוד המלך ווערט געשילדערט אלס דער וואס האט צוגעגרייט דעם וועג פאר בנין בית המקדש, און שלמה ווערט פארגעשטעלט אלס דער וואס האט אויסגעפירט די ארבעט. &lt;ref&gt;[https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568](https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568)&lt;/ref&gt;

== הויפט טעמעס ==

=== בית המקדש און עבודת הקודש ===

א הויפט נקודה אין ספר דברי הימים איז די חשיבות פון בית המקדש און די ריכטיגע סדרים פון עבודת השם. דער ספר באשרייבט די תפקידים פון כהנים און לוים און די ארגאניזאציע פון די עבודה אין בית המקדש. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

=== מלכות בית דוד ===

דער ספר גיט א באזונדערע חשיבות פאר מלכות בית דוד און שילדערט דוד המלך אויף א זייער פאזיטיוון אופן. די מלכות ווערט פארבונדן מיט דער הנהגה פון כלל ישראל און מיט דער אויפהאלטונג פון עבודת הקודש. &lt;ref&gt;[https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568](https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568)&lt;/ref&gt;

=== שכר און עונש ===

א וויכטיגער געדאנק אין דעם ספר איז אז הנהגה לויט דעם רצון השם ברענגט ברכה, און התרחקות פון דעם וועג ברענגט צרות און שטראף. די געשיכטעס פון די מלכים ווערן אפט פארבונדן מיט זייער שטעלונג צו עבודת השם. &lt;ref&gt;[https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568](https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568)&lt;/ref&gt;

=== אחדות ישראל ===

דער ספר אונטערשטרייכט אויך די אחדות פון כלל ישראל, אריינגערעכנט די באדייט פון די שבטים, די כהנים, די לוים און די אידן וואס האבן זיך אומגעקערט פון גלות בבל. &lt;ref&gt;[https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568](https://school.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=54298146&amp;nTocEntryID=54429971&amp;nPageID=54397568)&lt;/ref&gt;

== באדייט און השפעה ==

ספר דברי הימים האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אידישער זכרון איבער דער פארגאנגענהייט, ווייל ער האט איבערגעטייטשט און מסדר געווען די געשיכטע פון כלל ישראל פאר א דור וואס האט געלעבט נאך גלות בבל. &lt;ref&gt;[https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747](https://www.lib.cet.ac.il/PAGES/item.asp?item=4747)&lt;/ref&gt;

דער ספר איז באזונדער וויכטיג פאר פארשטיין די געדאנקען פון דער צווייטער בית המקדש תקופה איבער מלוכה, עבודת בית המקדש און די אידישע קהילתישע אידענטיטעט. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Page.aspx?nBookID=94961065&amp;nTocEntryID=94965570&amp;nPageID=94961096)&lt;/ref&gt;

== קוואלן ==

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:כתובים]]
[[קאטעגאריע:ספרי התנך]]
[[קאטעגאריע:היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:בית המקדש]]


{{ספרים אין תנ&quot;ך}}


[[קאַטעגאָריע:ספרים פון תנ&quot;ך]]</text>
      <sha1>38r44r07gkcx5yieun5ulvo80lf6bqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ים פון מארמארא</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24453</id>
    <revision>
      <id>601551</id>
      <parentid>581005</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T19:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="316" sha1="qc24dav73gj0kanhv5u1a904xjlxd84" xml:space="preserve">{{באצירק}}

דער '''ים פון מארמארא''' איז א ים אין [[טערקיי]] וואס פארבינדט דעם [[שווארצער ים|שווארצן ים]] מיטן [[אגאישער ים|אגאישן ים]].
{{אייראפע-געא-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:ימען|מארמארא]]</text>
      <sha1>qc24dav73gj0kanhv5u1a904xjlxd84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יששכר</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27324</id>
    <revision>
      <id>601557</id>
      <parentid>464161</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T20:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13164" sha1="r7l7n617s23hcz3dkhi6p4dqxfeuq90" xml:space="preserve">{{אינפובאקס מענטש
| נאמען = יששכר
| אנדערע נעמען = יששכר בן יעקב
| פאטער = יעקב אבינו
| מוטער = לאה אמנו
| געבורט ארט = פדן ארם
| פאמיליע = בני יעקב
| ברידער = ראובן, שמעון, לוי, יהודה, זבולון, יוסף און אנדערע
| קינדער = תולע, פוה, יוב, שמרון
| באקאנט פאר = אבי שבט יששכר
| צייט = תקופת האבות
}}

'''יששכר''' איז דער פינפטער זון פון [[לאה]] אמנו און דער ניינטער זון פון [[יעקב אבינו]]. ער איז איינער פון די צוועלף שבטים־אבות פון כלל ישראל און ווערט באטראכט אלס דער אבי פון '''[[שבט יששכר]]'''. זיין פערזענליכע געשיכטע אין דער תורה איז קורץ, אבער זיין נאמען האט באקומען א גרויסע באדייט אין אידישער טראדיציע צוליב דער שפעטערער פארשטעלונג פון שבט יששכר אלס א שבט וואס איז פארבונדן מיט תורה, חכמה און ידיעת הזמנים.

יששכר ווערט געבוירן געווארן אין דער משפחה־תקופה פון יעקב אבינו, ווען לאה און רחל האבן געהאט א פארמעסט איבער יעקב'ס ליבשאפט. לאה האט אים געגעבן דעם נאמען יששכר און פארבונדן דעם נאמען מיט דעם געדאנק פון שכר און באלוינונג, נאכדעם וואס זי האט געזען זיין געבורט אלס א מתנה פון דער אויבערשטער. &lt;ref&gt;[https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=1310](https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=1310)&lt;/ref&gt;

אין דער תורה ווערט יששכר דער עיקר דערמאנט אלס א טייל פון דער געניאלאגיע פון יעקב'ס קינדער. שפעטער ווערט זיין נאמען פארבונדן מיט דעם שבט וואס האט געהאט א באזונדערע פלאץ צווישן די שבטים פון כלל ישראל, סיי אין געאגראפישער און סיי אין סימבאלישער באדייט. &lt;ref&gt;[https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%99%D7%A9%D7%A9%D7%9B%D7%A8](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%99%D7%A9%D7%A9%D7%9B%D7%A8)&lt;/ref&gt;

== משפחה און אפשטאם ==

=== געבורט און נאמען ===

יששכר איז געבוירן געווארן צו יעקב אבינו און לאה אמנו אין פדן ארם. ער איז געווען דער פינפטער זון פון לאה און דער ניינטער זון פון יעקב בכלל.

די געבורט פון יששכר ווערט פארציילט אין דער תורה אין דער מסגרת פון די קינדער וואס זענען געבוירן געווארן צווישן לאה און רחל'ס משפחה־מצב. לאה האט געזען אין זיין געבורט א באזונדערע השגחה און האט דערפאר געגעבן דעם נאמען וואס ווערט פארבונדן מיט שכר און באלוינונג. &lt;ref&gt;[https://chabadpedia.co.il/index.php?title=%D7%99%D7%A9%D7%A9%D7%9B%D7%A8&amp;mobileaction=toggle_view_desktop](https://chabadpedia.co.il/index.php?title=%D7%99%D7%A9%D7%A9%D7%9B%D7%A8&amp;mobileaction=toggle_view_desktop)&lt;/ref&gt;

דער נאמען יששכר ווערט אין טראדיציאנעלע פירושים פארשטאנען אלס א נאמען וואס ווייזט אויף באקומען א שכר פאר א געוויסע זכות. אין שפעטערע דרשות ווערט דער נאמען אויך פארבונדן מיט לאה'ס מסירות נפש און דער ענין פון שכר פאר א גוטע מעשה. &lt;ref&gt;[https://www.kikar.co.il/actualy/t0giyk](https://www.kikar.co.il/actualy/t0giyk)&lt;/ref&gt;

=== משפחה און קינדער ===

יששכר האט געהאט פיר קינדער:

* תולע
* פוה
* יוב
* שמרון

די קינדער פון יששכר ווערן דערמאנט אין די געניאלאגיעס פון שבט יששכר און ווערן פאררעכנט אלס די מקורות פון די משפחות וואס האבן געשאפן דעם שבט. &lt;ref&gt;[https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=1310](https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=1310)&lt;/ref&gt;

== יששכר אין דער תורה ==

=== געבורט און משפחה־סדר ===

יששכר איז געקומען אין דער וועלט נאך די עלטערע קינדער פון לאה, און זיין געבורט האט פארגעזעצט די אנטוויקלונג פון דער משפחה פון יעקב וואס האט שפעטער געשאפן די צוועלף שבטים.

אנדערש ווי ביי טייל פון זיינע ברידער, ווערט נישט פארציילט קיין ברייטע פערזענליכע געשיכטע וועגן יששכר אין ספר בראשית. זיין חשיבות ווערט דער הויפט ארויסגעברענגט דורך זיין נאמען, זיין ברכה און זיין שבטישער ירושה.

=== ברכת יעקב ===

ביים געבן די לעצטע ברכות פאר זיינע קינדער האט יעקב אבינו באשריבן יששכר מיט דעם משל פון א שטארקבייניקן אייזל וואס ליגט צווישן משאות.

די ווערטער ווערן אין דער אידישער טראדיציע נישט פארשטאנען אלס א נעגאטיווע באשרייבונג, נאר אלס א סימבאל פון שטארקייט, אויסהאלטונג און די גרייטקייט צו טראגן שווערע ארבעט. די ברכה איז געווארן א יסוד פאר שפעטערע פארשטעלונגען פון שבט יששכר אלס א שבט מיט כח פון התמדה און פלייס. &lt;ref&gt;[https://www.kikar.co.il/actualy/t0giyk](https://www.kikar.co.il/actualy/t0giyk)&lt;/ref&gt;

== שבט יששכר ==

יששכר ווערט באטראכט אלס דער אבי פון שבט יששכר, איינער פון די צוועלף שבטים פון כלל ישראל. דורך זיינע קינדער און זייערע משפחות איז דער נאמען יששכר פארגעזעצט געווארן אין דער שבטישער סדרה.

אין די ציילונגען פון בני ישראל און אין די באשרייבונגען פון דער מחנה במדבר ווערט שבט יששכר דערמאנט אלס א באזונדערע שבטישע איינהייט. שפעטער ווערט זיין נאמען פארבונדן מיט דער ארגאניזאציע פון כלל ישראל אין די תקופות פון ארץ ישראל. &lt;ref&gt;[https://www.yeshiva.org.il/wiki/index.php/%D7%99%D7%A9%D7%A9%D7%9B%D7%A8](https://www.yeshiva.org.il/wiki/index.php/%D7%99%D7%A9%D7%A9%D7%9B%D7%A8)&lt;/ref&gt;

== נחלת שבט יששכר ==

נאך די כניסה לארץ האט שבט יששכר באקומען א נחלה אין דעם צענטראלן טייל פון צפון ארץ ישראל, אין דער געגנט וואס ווערט פארבונדן מיט דער יזרעאל־טאל און ארומיגע געגנטן.

דער שטח איז געווען באקאנט אלס א פרוכטבארע געגנט מיט גוטע לאנדווירטשאפטליכע מעגליכקייטן. די געאגראפישע באדינגונגען האבן געהאלפן פארשידענע שפעטערע פארשטעלונגען פון שבט יששכר אלס א פראדוקטיווער און פעסטער שבט. &lt;ref&gt;[https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%99%D7%A9%D7%A9%D7%9B%D7%A8](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%99%D7%A9%D7%A9%D7%9B%D7%A8)&lt;/ref&gt;

== יששכר און זבולון ==

איינער פון די באקאנטסטע סימבאלישע פארבינדונגען אין אידישער טראדיציע איז די שייכות צווישן יששכר און זבולון. לויט דער שפעטערער מסורה ווערט יששכר פארבונדן מיט תורה לערנען, בשעת זבולון ווערט פארבונדן מיט מסחר און פרנסה.

די פארבינדונג צווישן די צוויי ברידער איז געווארן א מוסטער פאר דער געדאנק פון שותפות צווישן תורה און פרנסה, וואו איינער שטיצט די ארבעט פון דעם צווייטן. די פארשטעלונג איז א שפעטערע אויסברייטערונג פון די שבטישע סימבאלן און ווערט ברייט דערמאנט אין אידישע מקורות. &lt;ref&gt;[https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=1310](https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=1310)&lt;/ref&gt;

== שבט יששכר אין אידישער טראדיציע ==

אין שפעטערע אידישע מקורות ווערט שבט יששכר באזונדער פארבונדן מיט חכמה, תורה און ידיעת הזמנים. עס ווערט דערמאנט אז בני יששכר האבן געהאט א באזונדערע בקיאות אין חשבונות פון צייט און קביעת המועדות.

די באדייט פון יששכר אלס א סימבאל פון תורה לערנען איז בעיקר אנטוויקלט געווארן אין חז&quot;ל און שפעטערע פירושים. עס איז נישט בלויז א באשרייבונג פון דער פערזענליכע דמות פון יששכר, נאר א שפעטערע אידענטיטעט וואס איז צוגעקומען צום נאמען פון דעם שבט. &lt;ref&gt;[https://www.yeshiva.org.il/wiki/index.php/%D7%99%D7%A9%D7%A9%D7%9B%D7%A8](https://www.yeshiva.org.il/wiki/index.php/%D7%99%D7%A9%D7%A9%D7%9B%D7%A8)&lt;/ref&gt;

== פטירה און קבורה אין טראדיציע ==

אין טייל טראדיציאנעלע מקורות ווערט דערמאנט אז יששכר האט געלעבט 122 יאר און איז געשטארבן אין מצרים. די דאזיגע פרטים קומען פון שפעטערע מסורות און זענען נישט אויסגעברייט אין דעם טעקסט פון דער תורה אליין. &lt;ref&gt;[https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=1310](https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=1310)&lt;/ref&gt;

אין געוויסע מסורות ווערט דער מקום קבורה פון יששכר פארבונדן מיט צידון אדער ארומיגע מקומות. די באשרייבונגען זענען פארשידענע טראדיציאנעלע מסורות וואס זענען איבערגעגעבן געווארן אין שפעטערע דורות. &lt;ref&gt;[https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=1310](https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=1310)&lt;/ref&gt;

ער איז נפטר געווארן [[י' אב]] [[ב'קצ&quot;ז]].

== באדייט און ירושה ==

יששכר'ס הויפט באדייט ליגט אין דעם וואס א קורצע פערזענליכע דערמאנונג אין דער תורה איז געווארן דער מקור פון א שטארקע שבטישע און סימבאלישע אידענטיטעט.

זיין ברכה פון יעקב, זיין נאמען און די שפעטערע מסורות איבער שבט יששכר האבן אים געמאכט פאר א סימבאל פון התמדה, חכמה און די כח צו טראגן א לאסט פאר א גרויסער ציל. &lt;ref&gt;[https://www.kikar.co.il/actualy/t0giyk](https://www.kikar.co.il/actualy/t0giyk)&lt;/ref&gt;

דער נאמען יששכר בלייבט ביז היינט א טייל פון אידישער געניאלאגיע, תפילה און מסורה אלס איינער פון די צוועלף שבטים וואס שטאמען פון יעקב אבינו. &lt;ref&gt;[https://he.wiktionary.org/wiki/%D7%99%D7%A9%D7%A9%D7%9B%D7%A8](https://he.wiktionary.org/wiki/%D7%99%D7%A9%D7%A9%D7%9B%D7%A8)&lt;/ref&gt;

== היסטארישע באטראכטונג ==

לויט דער היסטארישער באטראכטונג קען יששכר אלס א יחיד נישט ווערן באשטעטיגט דורך באזונדערע אויסערביבלישע מקורות. זיין באדייט שטאמט פון דער תורה און די שפעטערע אידישע טראדיציעס וואס האבן געבויט אויף זיין נאמען.

דער נאמען יששכר קען באדייטן דעם מענטש יששכר בן יעקב, דעם שבט יששכר אדער די שפעטערע סימבאלישע פארשטעלונג פון דעם שבט אלס א שבט פון חכמה און תורה. &lt;ref&gt;[https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%99%D7%A9%D7%A9%D7%9B%D7%A8](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%99%D7%A9%D7%A9%D7%9B%D7%A8)&lt;/ref&gt;
{{יעקב'ס קינדער}}
== קוואלן ==

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:אבות און אמהות]]
[[קאטעגאריע:שבטי ישראל]]
[[קאטעגאריע:אישים אין תנך]]
[[קאטעגאריע:ספר בראשית]]


[[קאַטעגאָריע:קינדער פון יעקב]]</text>
      <sha1>r7l7n617s23hcz3dkhi6p4dqxfeuq90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ראובן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28180</id>
    <revision>
      <id>601554</id>
      <parentid>586973</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T19:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11832" sha1="g3fg1nzeyimfegrvu6holyw2mujyl41" xml:space="preserve">{{אישיות}}
[[בילד:The Phillip Medhurst Picture Torah 255. Reuben. Genesis cap 49 vv 3-4. De Geyn.jpg|קליין|ראובן בן יעקב]]
{{אינפובאקס מענטש
| נאמען = ראובן
| אנדערע נעמען = ראובן בן יעקב
| פאטער = יעקב אבינו
| מוטער = לאה אמנו
| געבורט ארט = ארם נהרים
| פאמיליע = בני יעקב
| ברידער = שמעון, לוי, יהודה, יששכר, זבולון, יוסף און אנדערע
| קינדער = חנוך, פלוא, חצרון, כרמי
| באקאנט פאר = בכור יעקב און אבי שבט ראובן
| צייט = תקופת האבות
}}

'''ראובן''' איז דער עלטסטער זון פון [[יעקב אבינו]] און [[לאה]] אמנו, און איינער פון די הויפט פיגורן אין דער משפחה געשיכטע פון די אבות. אין דער תורה ווערט ער באטראכט אלס דער בכור פון יעקב, און דער אבי פון '''שבט ראובן''', איינער פון די צוועלף שבטים פון כלל ישראל. זיין פערזענליכע געשיכטע שטייט אין דער תורה אין פארבינדונג מיט דער טעמע פון בכורה, אחריות און די פארלוסט פון ערשטגעבוירענער חשיבות צוליב א פעלער אין הנהגה.

ראובן ווערט געבוירן אין דער תקופה ווען לאה און [[רחל]] האבן געהאט א פארמעסט איבער יעקב אבינו'ס ליבשאפט. לאה האט געזען אין זיין געבורט א סימן אז דער אויבערשטער האט באטראכט איר צרה, און דערפאר האט זי אים געגעבן דעם נאמען ראובן, וואס ווערט אין דער טראדיציאנעלער ערקלערונג פארבונדן מיט די ווערטער &quot;ראו בן&quot; אדער &quot;זעט א זון&quot;. &lt;ref&gt;[https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%A8%D7%90%D7%95%D7%91%D7%9F](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%A8%D7%90%D7%95%D7%91%D7%9F)&lt;/ref&gt;

אלס בכור האט ראובן געהאט א באזונדערע שטעלע אין דער משפּחה סדרה. לויט דער אלטער משפחה סדר האט דער בכור געהאט א פאררעכטונג אויף בכורה, הנהגה און א גרעסערע חלק אין ירושה. אבער די תורה פארציילט אז ראובן האט שפעטער פארלוירן דעם ערשטן פלאץ צוליב זיין מעשה מיט בלהה, און דער בכורה איז אין געוויסע בחינות אריבערגעגאנגען צו יוסף'ס קינדער. &lt;ref&gt;[https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/](https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/)&lt;/ref&gt;

== משפחה און אפשטאם ==

=== געבורט און נאמען ===

ראובן איז געבוירן געווארן צו יעקב אבינו און לאה אמנו אלס דער ערשטער קינד פון לאה און דער ערשטער זון פון יעקב. זיין געבורט ווערט דערמאנט אין ספר בראשית אין דער סדר פון די געבורטן פון די קינדער וואס האבן שפעטער געשאפן די צוועלף שבטים פון כלל ישראל.

לאה האט געגעבן דעם נאמען ראובן אין פארבינדונג מיט איר געפיל אז דער אויבערשטער האט געזען איר מצב און איר געגעבן א זון. דער נאמען ווערט אין דער אידישער טראדיציע פארשטאנען אלס א צייכן פון הכרה און טרייסט פאר לאה אין איר משפחה סיטואציע. &lt;ref&gt;[https://biblehub.com/hebrew/7205.htm](https://biblehub.com/hebrew/7205.htm)&lt;/ref&gt;

=== בכור יעקב ===

ראובן'ס באזונדערע שטעלע איז געקומען פון זיין זיין בכור. אין דער תורה'ס באשרייבונג פון דער משפחה פון יעקב איז דער בכור נישט בלויז דער עלטסטער קינד, נאר אויך דער מענטש וואס טראגט א ספעציעלע אחריות פאר דער משפחה און פאר דער צוקונפט.

די מעמד פון ראובן ווערט דערנאך א הויפט נקודה אין דער דערציילונג, ווייל זיין ערשטגעבוירענער סטאטוס בלייבט באוואוסט, אבער די מעשה פון זיין לעבן ווייזט אז דער בכור־רעכט איז נישט געווען בלויז באזירט אויף געבורט, נאר אויך אויף הנהגה און פערזענליכע אויפפירונג. &lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of](https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of)&lt;/ref&gt;

=== קינדער ===

לויט די געניאלאגיעס אין די תורה ווערט דערמאנט אז ראובן האט געהאט פיר זין:

* חנוך
* פלוא
* חצרון
* כרמי

די קינדער זענען געווארן די ראשי משפחות פון שבט ראובן, און דורך זיי איז דער נאמען פון ראובן פארגעזעצט געווארן אין די שבטישע סדרה פון כלל ישראל. &lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of](https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of)&lt;/ref&gt;

== די מעשיות פון ראובן אין דער תורה ==

=== זיין בכורה און מעמד ===

ראובן'ס ערשטע שטעלע אלס בכור האט אים געגעבן א נאטירליכע חשיבות צווישן די קינדער פון יעקב. ער איז געווען דער עלטסטער צווישן די ברידער און האט געהאט די מעגליכקייט צו ווערן דער הויפט טרעגער פון דער משפחה הנהגה.

אבער די תורה ווייזט אז דער מענטש'ס געבורטס רעכט דארף באגלייט ווערן מיט ריכטיגע הנהגה. ראובן'ס שפעטערע מעשים האבן געשאפן א טויש אין זיין מעמד און האבן געברענגט אז די הויפט ראלעס זאלן אריבערגיין צו אנדערע פון יעקב'ס קינדער. &lt;ref&gt;[https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/](https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/)&lt;/ref&gt;

=== די מעשה מיט בלהה ===

די תורה פארציילט אז ראובן האט זיך פארזינדיגט מיט [[בלהה]], די דינסט פון רחל און פלגש פון יעקב אבינו. די מעשה ווערט באטראכט אלס דער הויפט סיבה פארוואס ראובן האט פארלוירן זיין ערשטגעבוירענער חשיבות.

אין שפעטערע חשבונות ווערט דערמאנט אז צוליב דעם פעלער איז די בכורה געגעבן געווארן צו די קינדער פון יוסף, בשעת מלוכה איז פארבונדן געווארן מיט יהודה און כהונה מיט לוי. &lt;ref&gt;[https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/](https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/)&lt;/ref&gt;

=== ראובן און יוסף ===

ווען די ברידער פון [[יוסף]] האבן געוואלט אים הרגענען, ווערט ראובן דערמאנט אלס דער וואס האט געזוכט אים צו ראטעווען. ער האט פארגעשלאגן אז מען זאל אים אריינווארפן אין א גרוב אנשטאט אים צו הרגענען, מיט דער כוונה אים שפעטער ארויסצונעמען.

די מעשה ווייזט אויף א זייט פון ראובן וואס זוכט צו פארמיידן א שווערע פאסירונג, און ווערט באטראכט אין שפעטערע פירושים אלס א צייכן פון זיין אינעווייניגע חרטה און זארג.

== ברכת יעקב פאר ראובן ==

פאר זיין פטירה האט יעקב אבינו געגעבן ברכות פאר זיינע קינדער. אין דער ברכה פאר ראובן ווערט דערמאנט זיין בכורה, אבער אויך דער פאקט אז ער האט נישט פארבליבן דער העכסטער אין כח.

די ברכה ווערט אין דער אידישער טראדיציע פארשטאנען אלס א באשרייבונג פון דעם חילוק צווישן זיין ערשטע מעמד און זיין שפעטערע הנהגה. ראובן איז געבליבן דער בכור, אבער האט נישט געהאט די פולע השפעה וואס מען וואלט ערווארטעט פון אים. &lt;ref&gt;[https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/](https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/)&lt;/ref&gt;

== שבט ראובן ==

ראובן ווערט פאררעכנט אלס דער אבי פון שבט ראובן, איינער פון די צוועלף שבטים פון כלל ישראל. דער שבט ווערט אין די תורה'ס ציילונגען און געניאלאגיעס דערמאנט אלס א באזונדערע שבטישע איינהייט.

די אפשטאמיגע פון ראובן זענען צעטיילט געווארן אין משפחות וואס שטאמען פון זיינע פיר זין. טראץ דעם וואס דער שבט האט געהאט א חשובע מקור אלס דער בכור שבט, איז זיין פאליטישע חשיבות שפעטער געווארן קלענער. &lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of](https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of)&lt;/ref&gt;

== נחלת שבט ראובן ==

נאך דער כניסה לארץ האט שבט ראובן באקומען א נחלה אויף דער מזרח זייט פון דעם ירדן טייך, אין דעם געגנט דרום פון ים המלח און אין דער געגנט פון גלעד און דער ארנון טאל.

צוזאמען מיט שבט גד האט ראובן געבעטן צו באקומען די שטחים מזרח פון ירדן, צוליב דעם וואס דער לאנד איז געווען פאסיג פאר זייערע בהמות. די באשלוס האט געברענגט אז דער שבט זאל זיין מער אפגעטיילט פון די צענטראלע געגנטן פון ארץ ישראל. &lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of](https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of)&lt;/ref&gt;

== נאמען און באדייט ==

דער נאמען ראובן ווערט טראדיציאנעל ערקלערט פון די ווערטער &quot;ראו בן&quot;, וואס מיינט &quot;זעט א זון&quot;. דער פירוש שטאמט פון לאה'ס ווערטער ביים געבן דעם נאמען.

אין לשון־פארשונג זענען פאראן נאך פארשידענע הסברים איבער דעם טיפערן מקור פון דעם נאמען, אבער די טראדיציאנעלע ערקלערונג בלייבט דער באקאנטסטער אין אידישע מקורות. &lt;ref&gt;[https://biblehub.com/hebrew/7205.htm](https://biblehub.com/hebrew/7205.htm)&lt;/ref&gt;

== קוואלן ==

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:אבות און אמהות]]
[[קאטעגאריע:שבטי ישראל]]
[[קאטעגאריע:אישים אין תנך]]
[[קאטעגאריע:ספר בראשית]]

{{יעקב'ס קינדער}}
[[קאַטעגאָריע:קינדער פון יעקב]]
{{יידישקייט-שטומף}}

[[th:เผ่ารูเบน]]</text>
      <sha1>g3fg1nzeyimfegrvu6holyw2mujyl41</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601555</id>
      <parentid>601554</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T19:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11797" sha1="qr70ym965yrf04ns3h81j7ry9nlt77h" xml:space="preserve">{{אישיות}}
[[בילד:The Phillip Medhurst Picture Torah 255. Reuben. Genesis cap 49 vv 3-4. De Geyn.jpg|קליין|ראובן בן יעקב]]
{{אינפובאקס מענטש
| נאמען = ראובן
| אנדערע נעמען = ראובן בן יעקב
| פאטער = יעקב אבינו
| מוטער = לאה אמנו
| געבורט ארט = ארם נהרים
| פאמיליע = בני יעקב
| ברידער = שמעון, לוי, יהודה, יששכר, זבולון, יוסף און אנדערע
| קינדער = חנוך, פלוא, חצרון, כרמי
| באקאנט פאר = בכור יעקב און אבי שבט ראובן
| צייט = תקופת האבות
}}

'''ראובן''' איז דער עלטסטער זון פון [[יעקב אבינו]] און [[לאה]] אמנו, און איינער פון די הויפט פיגורן אין דער משפחה געשיכטע פון די אבות. אין דער תורה ווערט ער באטראכט אלס דער בכור פון יעקב, און דער אבי פון '''שבט ראובן''', איינער פון די צוועלף שבטים פון כלל ישראל. זיין פערזענליכע געשיכטע שטייט אין דער תורה אין פארבינדונג מיט דער טעמע פון בכורה, אחריות און די פארלוסט פון ערשטגעבוירענער חשיבות צוליב א פעלער אין הנהגה.

ראובן ווערט געבוירן אין דער תקופה ווען לאה און [[רחל]] האבן געהאט א פארמעסט איבער יעקב אבינו'ס ליבשאפט. לאה האט געזען אין זיין געבורט א סימן אז דער אויבערשטער האט באטראכט איר צרה, און דערפאר האט זי אים געגעבן דעם נאמען ראובן, וואס ווערט אין דער טראדיציאנעלער ערקלערונג פארבונדן מיט די ווערטער &quot;ראו בן&quot; אדער &quot;זעט א זון&quot;. &lt;ref&gt;[https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%A8%D7%90%D7%95%D7%91%D7%9F](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%A8%D7%90%D7%95%D7%91%D7%9F)&lt;/ref&gt;

אלס בכור האט ראובן געהאט א באזונדערע שטעלע אין דער משפּחה סדרה. לויט דער אלטער משפחה סדר האט דער בכור געהאט א פאררעכטונג אויף בכורה, הנהגה און א גרעסערע חלק אין ירושה. אבער די תורה פארציילט אז ראובן האט שפעטער פארלוירן דעם ערשטן פלאץ צוליב זיין מעשה מיט בלהה, און דער בכורה איז אין געוויסע בחינות אריבערגעגאנגען צו יוסף'ס קינדער. &lt;ref&gt;[https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/](https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/)&lt;/ref&gt;

== משפחה און אפשטאם ==

=== געבורט און נאמען ===

ראובן איז געבוירן געווארן צו יעקב אבינו און לאה אמנו אלס דער ערשטער קינד פון לאה און דער ערשטער זון פון יעקב. זיין געבורט ווערט דערמאנט אין ספר בראשית אין דער סדר פון די געבורטן פון די קינדער וואס האבן שפעטער געשאפן די צוועלף שבטים פון כלל ישראל.

לאה האט געגעבן דעם נאמען ראובן אין פארבינדונג מיט איר געפיל אז דער אויבערשטער האט געזען איר מצב און איר געגעבן א זון. דער נאמען ווערט אין דער אידישער טראדיציע פארשטאנען אלס א צייכן פון הכרה און טרייסט פאר לאה אין איר משפחה סיטואציע. &lt;ref&gt;[https://biblehub.com/hebrew/7205.htm](https://biblehub.com/hebrew/7205.htm)&lt;/ref&gt;

=== בכור יעקב ===

ראובן'ס באזונדערע שטעלע איז געקומען פון זיין זיין בכור. אין דער תורה'ס באשרייבונג פון דער משפחה פון יעקב איז דער בכור נישט בלויז דער עלטסטער קינד, נאר אויך דער מענטש וואס טראגט א ספעציעלע אחריות פאר דער משפחה און פאר דער צוקונפט.

די מעמד פון ראובן ווערט דערנאך א הויפט נקודה אין דער דערציילונג, ווייל זיין ערשטגעבוירענער סטאטוס בלייבט באוואוסט, אבער די מעשה פון זיין לעבן ווייזט אז דער בכור־רעכט איז נישט געווען בלויז באזירט אויף געבורט, נאר אויך אויף הנהגה און פערזענליכע אויפפירונג. &lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of](https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of)&lt;/ref&gt;

=== קינדער ===

לויט די געניאלאגיעס אין די תורה ווערט דערמאנט אז ראובן האט געהאט פיר זין:

* חנוך
* פלוא
* חצרון
* כרמי

די קינדער זענען געווארן די ראשי משפחות פון שבט ראובן, און דורך זיי איז דער נאמען פון ראובן פארגעזעצט געווארן אין די שבטישע סדרה פון כלל ישראל. &lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of](https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of)&lt;/ref&gt;

== די מעשיות פון ראובן אין דער תורה ==

=== זיין בכורה און מעמד ===

ראובן'ס ערשטע שטעלע אלס בכור האט אים געגעבן א נאטירליכע חשיבות צווישן די קינדער פון יעקב. ער איז געווען דער עלטסטער צווישן די ברידער און האט געהאט די מעגליכקייט צו ווערן דער הויפט טרעגער פון דער משפחה הנהגה.

אבער די תורה ווייזט אז דער מענטש'ס געבורטס רעכט דארף באגלייט ווערן מיט ריכטיגע הנהגה. ראובן'ס שפעטערע מעשים האבן געשאפן א טויש אין זיין מעמד און האבן געברענגט אז די הויפט ראלעס זאלן אריבערגיין צו אנדערע פון יעקב'ס קינדער. &lt;ref&gt;[https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/](https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/)&lt;/ref&gt;

=== די מעשה מיט בלהה ===

די תורה פארציילט אז ראובן האט זיך פארזינדיגט מיט [[בלהה]], די דינסט פון רחל און פלגש פון יעקב אבינו. די מעשה ווערט באטראכט אלס דער הויפט סיבה פארוואס ראובן האט פארלוירן זיין ערשטגעבוירענער חשיבות.

אין שפעטערע חשבונות ווערט דערמאנט אז צוליב דעם פעלער איז די בכורה געגעבן געווארן צו די קינדער פון יוסף, בשעת מלוכה איז פארבונדן געווארן מיט יהודה און כהונה מיט לוי. &lt;ref&gt;[https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/](https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/)&lt;/ref&gt;

=== ראובן און יוסף ===

ווען די ברידער פון [[יוסף]] האבן געוואלט אים הרגענען, ווערט ראובן דערמאנט אלס דער וואס האט געזוכט אים צו ראטעווען. ער האט פארגעשלאגן אז מען זאל אים אריינווארפן אין א גרוב אנשטאט אים צו הרגענען, מיט דער כוונה אים שפעטער ארויסצונעמען.

די מעשה ווייזט אויף א זייט פון ראובן וואס זוכט צו פארמיידן א שווערע פאסירונג, און ווערט באטראכט אין שפעטערע פירושים אלס א צייכן פון זיין אינעווייניגע חרטה און זארג.

== ברכת יעקב פאר ראובן ==

פאר זיין פטירה האט יעקב אבינו געגעבן ברכות פאר זיינע קינדער. אין דער ברכה פאר ראובן ווערט דערמאנט זיין בכורה, אבער אויך דער פאקט אז ער האט נישט פארבליבן דער העכסטער אין כח.

די ברכה ווערט אין דער אידישער טראדיציע פארשטאנען אלס א באשרייבונג פון דעם חילוק צווישן זיין ערשטע מעמד און זיין שפעטערע הנהגה. ראובן איז געבליבן דער בכור, אבער האט נישט געהאט די פולע השפעה וואס מען וואלט ערווארטעט פון אים. &lt;ref&gt;[https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/](https://www.biblestudytools.com/dictionary/reuben-tribe-of/)&lt;/ref&gt;

== שבט ראובן ==

ראובן ווערט פאררעכנט אלס דער אבי פון שבט ראובן, איינער פון די צוועלף שבטים פון כלל ישראל. דער שבט ווערט אין די תורה'ס ציילונגען און געניאלאגיעס דערמאנט אלס א באזונדערע שבטישע איינהייט.

די אפשטאמיגע פון ראובן זענען צעטיילט געווארן אין משפחות וואס שטאמען פון זיינע פיר זין. טראץ דעם וואס דער שבט האט געהאט א חשובע מקור אלס דער בכור שבט, איז זיין פאליטישע חשיבות שפעטער געווארן קלענער. &lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of](https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of)&lt;/ref&gt;

== נחלת שבט ראובן ==

נאך דער כניסה לארץ האט שבט ראובן באקומען א נחלה אויף דער מזרח זייט פון דעם ירדן טייך, אין דעם געגנט דרום פון ים המלח און אין דער געגנט פון גלעד און דער ארנון טאל.

צוזאמען מיט שבט גד האט ראובן געבעטן צו באקומען די שטחים מזרח פון ירדן, צוליב דעם וואס דער לאנד איז געווען פאסיג פאר זייערע בהמות. די באשלוס האט געברענגט אז דער שבט זאל זיין מער אפגעטיילט פון די צענטראלע געגנטן פון ארץ ישראל. &lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of](https://www.jewishencyclopedia.com/articles/12701-reuben-tribe-of)&lt;/ref&gt;

== נאמען און באדייט ==

דער נאמען ראובן ווערט טראדיציאנעל ערקלערט פון די ווערטער &quot;ראו בן&quot;, וואס מיינט &quot;זעט א זון&quot;. דער פירוש שטאמט פון לאה'ס ווערטער ביים געבן דעם נאמען.

אין לשון־פארשונג זענען פאראן נאך פארשידענע הסברים איבער דעם טיפערן מקור פון דעם נאמען, אבער די טראדיציאנעלע ערקלערונג בלייבט דער באקאנטסטער אין אידישע מקורות. &lt;ref&gt;[https://biblehub.com/hebrew/7205.htm](https://biblehub.com/hebrew/7205.htm)&lt;/ref&gt;

{{יעקב'ס קינדער}}

== קוואלן ==

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:אבות און אמהות]]
[[קאטעגאריע:שבטי ישראל]]
[[קאטעגאריע:אישים אין תנך]]
[[קאטעגאריע:ספר בראשית]]
[[קאַטעגאָריע:קינדער פון יעקב]]
[[th:เผ่ารูเบน]]</text>
      <sha1>qr70ym965yrf04ns3h81j7ry9nlt77h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יוסף</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28271</id>
    <revision>
      <id>601558</id>
      <parentid>583864</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T20:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16938" sha1="rx89gl1ynrxnox6gn4f0qn9tyndwsx8" xml:space="preserve">{{אישיות}}{{אינפובאקס מענטש
| נאמען = יוסף
| אנדערע נעמען = יוסף הצדיק
| פאטער = יעקב אבינו
| מוטער = רחל אמנו
| געבורט ארט = פדן ארם
| פאמיליע = בני יעקב
| ברידער = בנימין און די אנדערע קינדער פון יעקב
| באקאנט פאר = חלומות, משנה למלך מצרים, הצלת משפחת יעקב
| צייט = תקופת האבות
| קבורה = שכם לויט דער מסורה
}}

'''יוסף''' איז דער עלפטסטער זון פון [[יעקב אבינו]] און דער בכור פון [[רחל]] אמנו, און ער איז איינע פון די צענטראלע פיגורן אין [[ספר בראשית]]. זיין געשיכטע פארנעמט א גרויסן טייל פון די לעצטע פרשיות אין ספר בראשית און פארבינדט צוזאמען די טעמעס פון משפחה, פארקויפונג אין קנעכטשאפט, עלייה צו גרויסער מאכט אין מצרים, אויסטייטשן חלומות, פירן מצרים בשעת די הינגער און די ווידערפאראייניגונג מיט זיינע ברידער.

יוסף ווערט אין אידישער טראדיציע אנגערופן '''יוסף הצדיק''', צוליב זיין שטאנדהאפטיגקייט אין שווערע מצבים, זיין שמירת הקדושה און זיין אויפפירונג בשעת ער איז געווען אין מצרים אלס א פרעמדער צווישן א גוי'אישן פאלק. &lt;ref&gt;[https://www.yeshiva.org.il/wiki/index.php/%D7%99%D7%95%D7%A1%D7%A3_%D7%94%D7%A6%D7%93%D7%99%D7%A7](https://www.yeshiva.org.il/wiki/index.php/%D7%99%D7%95%D7%A1%D7%A3_%D7%94%D7%A6%D7%93%D7%99%D7%A7)&lt;/ref&gt;

די מעשה פון יוסף ווערט פארציילט בעיקר אין ספר בראשית פון פרק לז ביז פרק נ. זיין לעבן פארבינדט די תקופת האבות מיט דער קומענדיגער תקופה פון בני ישראל אין מצרים, ווייל דורך אים קומט די משפחה פון יעקב קיין מצרים, וואו זיי וואוינען שפעטער ביז יציאת מצרים. &lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure](https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure)&lt;/ref&gt;

== משפחה און אפשטאם ==

=== געבורט און פאמיליע ===

יוסף איז געבוירן געווארן צו יעקב אבינו און רחל אמנו אין דער תקופה ווען יעקב'ס משפחה האט זיך אנטוויקלט אין [[פדן ארם]]. ער איז געווען דער עלפטסטער זון פון יעקב און דער ערשטער זון פון רחל.

צוליב דעם וואס יוסף איז געווען דער זון פון רחל, די פרוי וואס יעקב האט מער באליבט, און צוליב זיין באזונדערע שטעלע אין דער משפחה, האט ער באקומען א ספעציעלע חשיבות ביי זיין פאטער. דער מצב האט אבער אויך געשאפן קנאה צווישן זיינע ברידער. &lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_(Genesis)](https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_%28Genesis%29)&lt;/ref&gt;

יוסף'ס פולער ברודער איז געווען בנימין, בשעת די אנדערע זין פון יעקב זענען געווען זיינע האלבע ברידער פון [[לאה]], [[בלהה]] און [[זלפה]]. די משפחה פארבינדונגען זענען א וויכטיגע טייל פון דער געשיכטע וואס פירט צום קאנפליקט צווישן יוסף און זיינע ברידער. &lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_(Genesis)](https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_%28Genesis%29)&lt;/ref&gt;

== די חלומות פון יוסף ==

איינע פון די ערשטע הויפט סצענעס אין יוסף'ס געשיכטע איז זיין דערציילונג פון זיינע חלומות. יוסף האט פארציילט פאר זיינע ברידער וועגן חלומות אין וועלכע עס האט זיך ארויסגעוויזן אז זיי וועלן זיך איין טאג בוקן פאר אים.

אין דער ערשטער חלום האבן זיך ארויסגעוויזן בינטליך פון תבואה וואס בוקן זיך פאר זיין בינטל, און אין דער צווייטער חלום האבן די זון, לבנה און עלף שטערנס זיך געבוקט פאר אים. די חלומות האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון דער געשיכטע און האבן פארגרעסערט די שנאה פון זיינע ברידער. &lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure](https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure)&lt;/ref&gt;

די חלומות ווערן אין דער תורה פארשטאנען אלס א פארויסזאגונג פון יוסף'ס צוקונפטיגע מעמד, ווען ער וועט ווערן א בעל השפעה אין מצרים און זיינע ברידער וועלן קומען צו אים פאר הילף.

== פארקויפונג קיין מצרים ==

די קנאה פון די ברידער האט געברענגט צו א שווערע איבערקערעניש אין יוסף'ס לעבן. ווען יוסף איז געשיקט געווארן צו זיינע ברידער אין דער פעלד, האבן זיי אים צום ערשט געוואלט הרגענען, אבער שפעטער האבן זיי אים פארקויפט פאר סוחרים וואס זענען געפארן קיין מצרים.

די פארקויפונג פון יוסף איז געווען דער גרויסער איבערגאנג אין דער געשיכטע, ווייל ער איז פון א באליבטן זון געווארן א קנעכט אין א פרעמדן לאנד. דער דאזיגער מאמענט שטעלט אויך אוועק די וועג פאר זיין שפעטערדיגע אויפשטייג. &lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_(Genesis)](https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_%28Genesis%29)&lt;/ref&gt;

די ברידער האבן דערנאך גענומען זיין קלייד און עס פארשמירט מיט בלוט, כדי צו מאכן יעקב אבינו טראכטן אז יוסף איז אומגעקומען. יעקב האט שטארק געקלאגט אויף זיין זון, בשעת יוסף האט אנגעהויבן א נייעם לעבן אין מצרים.

== יוסף אין בית פוטיפר ==

אין מצרים איז יוסף פארקויפט געווארן צו [[פוטיפר]], א חשובער מענטש אין דער מצרישער רעגירונג. אין זיין הויז האט יוסף באקומען א שטעלע פון צוטרוי צוליב זיין חכמה און געטריישאפט.

די תורה באשרייבט אז יוסף איז געווען מצליח אין זיינע אויפגאבן, אבער נאכדעם וואס ער האט אפגעזאגט די נסיון פון פוטיפרס ווייב, איז ער פאלש באשולדיגט געווארן און אריינגעווארפן געווארן אין תפיסה. &lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure](https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure)&lt;/ref&gt;

די תקופה אין תפיסה איז א וויכטיגע טייל פון יוסף'ס געשיכטע, ווייל טראץ זיין נידעריגע מצב האט ער ווייטער ארויסגעוויזן חכמה און די מעגליכקייט צו פארשטיין חלומות.

== יוסף אין תפיסה ==

אין תפיסה האט יוסף געטייטשט די חלומות פון צוויי באדינער פון פרעה, דער שר המשקים און דער שר האופים. זיינע אויסטייטשונגען האבן זיך שפעטער ארויסגעוויזן אלס ריכטיג.

די מעשה האט געעפנט די וועג פאר זיין רוף צום קעניג פרעה, ווען פרעה האט געהאט חלומות וואס קיינער פון זיינע חכמים האט נישט געקענט דערקלערן. &lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_(Genesis)](https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_%28Genesis%29)&lt;/ref&gt;

== יוסף אלס משנה למלך מצרים ==

פרעה האט גערופן יוסף צו דערקלערן זיינע חלומות וועגן די זיבן פעטע קיען און די זיבן דארע קיען, און וועגן די זיבן פולע זאנגען און די זיבן פארדארטע זאנגען.

יוסף האט דערקלערט אז די חלומות ווייזן אויף זיבן יאר פון שפע וואס וועלן נאכגעפאלגט ווערן דורך זיבן יאר פון גרויסן הונגער. ער האט פארגעשלאגן צו זאמלען תבואה אין די יארן פון שפע כדי צו קענען באזיגן דעם הונגער. &lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure](https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure)&lt;/ref&gt;

צוליב זיין חכמה האט פרעה אים אויפגעהויבן צו א הויכע פאזיציע אין מצרים און אים געמאכט פאר דער הויפט מנהל פון די עסנווארג פארזארגונג. יוסף איז געווארן דער מענטש וואס האט געפירט די לאנד'ס פלאן אין די שווערע יארן פון הונגער. &lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_(Genesis)](https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_%28Genesis%29)&lt;/ref&gt;

== משפחה ==
[[בילד:Joseph meets Asenath (Asenath throws the Idols out of the Tower))-Bode museum- Berlin.jpg|קליין| יוסף מיט אסנת]]

יוסף האט חתונה מיט [[אסנת]] אין מצרים. זיי האבן געהאט צוויי קינדער, [[מנשה]] און [[אפרים]].

== די ברידער קומען קיין מצרים ==

ווען דער הונגער האט זיך פארשפרייט איבער דער געגנט, זענען די קינדער פון יעקב געקומען קיין מצרים צו קויפן תבואה. זיי האבן נישט דערקענט יוסף, בשעת ער האט זיי געקענט.

יוסף האט זיי געפרואווט און געמאכט פארשידענע באטראכטונגען כדי צו וויסן צי זיי האבן געטוישט זייערע וועגן. דער פראצעס האט געברענגט צו איינע פון די עמאָציאנעלסטע סצענעס אין דער תורה. &lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure](https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure)&lt;/ref&gt;

== התגלות און פאראייניגונג ==

יוסף האט זיך צום סוף אנטפלעקט פאר זיינע ברידער און זיי געזאגט אז ער איז זייער ברודער יוסף. ער האט זיי נישט באשולדיגט, נאר דערקלערט אז די גאנצע געשיכטע איז געווארן א וועג צו ראטעווען די משפחה פון יעקב אין דער צייט פון הונגער.

די התגלות איז דער קלימאקס פון דער געשיכטע, ווייל דער קאנפליקט וואס האט אנגעהויבן מיט שנאה און פארקויפונג ענדיגט זיך מיט מחילה און ווידערפאראייניגונג. &lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure](https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure)&lt;/ref&gt;

== יעקב'ס משפחה קומט קיין מצרים ==

יוסף האט געשיקט ברענגען זיין פאטער יעקב און די גאנצע משפחה קיין מצרים. זיי האבן זיך באזעצט אין ארץ גושן, א געגנט וואס איז געגעבן געווארן פאר זיי דורך פרעה.

דורך יוסף'ס מעמד אין מצרים איז די משפחה פון יעקב געראטעוועט געווארן פון דעם הונגער, און עס איז געשאפן געווארן דער באזע פאר דער שפעטערער געשיכטע פון בני ישראל אין מצרים. &lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_(Genesis)](https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_%28Genesis%29)&lt;/ref&gt;

== פטירה און עצמות יוסף ==

אין די לעצטע קאפיטלען פון ספר בראשית ווערט דערציילט אז יוסף איז געשטארבן אין מצרים און האט געבעטן אז ווען דער אויבערשטער וועט צוריקברענגען בני ישראל פון מצרים זאל מען מיטנעמען זיינע ביינער.

ער איז נפטר געווארן [[א' תמוז]] {{לינק צו א יידיש יאר|2309}}.

לויט דער תורה און די שפעטערע מסורה זענען זיינע עצמות שפעטער געברענגט געווארן קיין שכם. די באציאונג צו שכם ווערט געזען אלס א המשך פון יוסף'ס פארבינדונג מיט ארץ ישראל. &lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure](https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure)&lt;/ref&gt;

== יוסף הצדיק אין אידישער טראדיציע ==

אין אידישער טראדיציע איז יוסף געווארן דער סימבאל פון א מענטש וואס האלט זיך שטארק אין שווערע אומשטענדן. זיין שטאנדהאפטיגקייט אין מצרים, זיין פארמיידן פון נסיונות און זיין געטריישאפט צו זיין וועג האבן געברענגט צו זיין באצייכענונג אלס יוסף הצדיק. &lt;ref&gt;[https://he.chabad.org/library/article_cdo/aid/7195391](https://he.chabad.org/library/article_cdo/aid/7195391)&lt;/ref&gt;

יוסף ווערט אויך געזען אלס א ביישפיל פון ווי א מענטש קען אריבערגיין פון א מצב פון נידעריקייט צו גרויסקייט, און ווי א שווערע פאסירונג קען ווערן א טייל פון א גרעסערן ציל. &lt;ref&gt;[https://allparsha.org/p/32849](https://allparsha.org/p/32849)&lt;/ref&gt;

== באדייט און ירושה ==

יוסף פארנעמט א באזונדערע פלאץ צווישן די פיגורן פון ספר בראשית, ווייל זיין געשיכטע פאראייניגט פערזענליכע נסיונות מיט א ברייטערע נאציאנאלע באדייט.

דורך אים ווערט דערציילט וויאזוי די משפחה פון יעקב קומט קיין מצרים, א זאך וואס איז שפעטער דער יסוד פאר דער געשיכטע פון גלות מצרים און יציאת מצרים. &lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_(Genesis)](https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_%28Genesis%29)&lt;/ref&gt;

אין שפעטערע אידישע מחשבה ווערט יוסף אויך באטראכט אלס א מוסטער פון א איד וואס לעבט צווישן אנדערע פעלקער און ניצט זיין פאזיציע צו העלפן זיין אייגענעם פאלק. &lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure](https://www.britannica.com/biography/Joseph-biblical-figure)&lt;/ref&gt;

== היסטארישע און ליטערארישע באטראכטונג ==

לויט דער היסטארישער באטראכטונג קען יוסף אלס א יחיד נישט ווערן באשטעטיגט דורך באזונדערע אויסערביבלישע מקורות. די דעטאלן פון זיין לעבן קומען פון דער תורה און פון שפעטערע טראדיציעס.

פילע פארשער באשרייבן די געשיכטע פון יוסף אלס א לענגערע דערציילונג מיט א קלארע סטרוקטור און פארשידענע חוזרים'דיגע טעמעס. דער באגריף פון א ליטערארישע פארם באדייט אבער נישט קיין מסקנא איבער די אמת'דיגקייט פון דער טראדיציאנעלער באשרייבונג. &lt;ref&gt;[https://etzion.org.il/he/tanakh/torah/sefer-bereishit/parashat-vayeshev/vayeshev-yosef](https://etzion.org.il/he/tanakh/torah/sefer-bereishit/parashat-vayeshev/vayeshev-yosef)&lt;/ref&gt;

{{יעקב'ס קינדער}}
== קוואלן ==

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:אבות און אמהות]]
[[קאטעגאריע:אישים אין תנך]]
[[קאטעגאריע:ספר בראשית]]
[[קאטעגאריע:מצרים אין תנך]]
[[קאַטעגאָריע:קינדער פון יעקב]]</text>
      <sha1>rx89gl1ynrxnox6gn4f0qn9tyndwsx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>זבולן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31852</id>
    <revision>
      <id>601553</id>
      <parentid>601340</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T19:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11308" sha1="6qcq76zr4w7c5r8ite1wvy557p3bxll" xml:space="preserve">{{אינפובאקס מענטש
| נאמען = זבולון
| אנדערע נעמען = זבולון בן יעקב
| פאטער = יעקב אבינו
| מוטער = לאה
| געבורט ארט = ארם נהרים
| פאמיליע = בני יעקב
| ברידער = ראובן, שמעון, לוי, יהודה, יששכר, יוסף און אנדערע
| קינדער = סרד, אלון, יחליאל
| באקאנט פאר = אבי שבט זבולון
| צייט = תקופת האבות
}}

'''זבולון''' זבולֻן (ז' תשרי ב'קצ&quot;ז - ז' תשרי ב'שי&quot;ב) איז איינער פון די צוועלף קינדער פון יעקב אבינו און דער זעקסטער זון פון לאה. ער ווערט אין דער תורה באשריבן אלס דער אבי פון '''שבט זבולון''', דער שבט וואס איז שפעטער געווען איינע פון די צוועלף שבטים פון כלל ישראל. זיינע פרטים אין די תורה זענען ווייניגער אויסגעברייט ווי ביי אנדערע קינדער פון יעקב, אבער זיין חשיבות ליגט אין זיין ראלע אלס דער אבותדיקער נאמען וואס שטייט אונטער דער גאנצער שבטישע אפטיילונג פון ישראל.

זבולון ווערט דערמאנט אין ספר בראשית אלס דער לעצטער פון די זעקס זין וואס לאה האט געהאט פון יעקב אבינו. זיין נאמען ווערט פארבונדן מיט לאה'ס האפענונג אז דורך דעם קינד וועט יעקב מער זיך פארבינדן מיט איר. שפעטער ווערט זיין נאמען באטראכט אין דער אידישער טראדיציע אלס פארבונדן מיט וואוינען, כבוד און באקומען א מתנה, לויט פארשידענע פירושים. &lt;ref&gt;[https://chabadpedia.co.il/index.php/%D7%96%D7%91%D7%95%D7%9C%D7%95%D7%9F](https://chabadpedia.co.il/index.php/%D7%96%D7%91%D7%95%D7%9C%D7%95%D7%9F)&lt;/ref&gt;

אין דער תורה ווערט זבולון דערמאנט בעיקר אין פארבינדונג מיט זיין משפחה, די ברכות וואס ער האט באקומען פון יעקב און משה, און די שבט וואס איז ארויסגעקומען פון אים. שפעטערע אידישע מקורות האבן פארבונדן שבט זבולון מיט מסחר, נסיעות און שטיצן פון תורה, בעיקר צוזאמען מיט שבט יששכר. &lt;ref&gt;[https://www.yeshiva.org.il/wiki/index.php/%D7%96%D7%91%D7%95%D7%9C%D7%95%D7%9F](https://www.yeshiva.org.il/wiki/index.php/%D7%96%D7%91%D7%95%D7%9C%D7%95%D7%9F)&lt;/ref&gt;

== משפחה און אפשטאם ==

=== געבורט און נאמען ===

זבולון איז געבוירן געווארן צו יעקב אבינו און לאה אמנו אין דער תקופה ווען די משפחה פון יעקב האט זיך געבויט אין ארם נהרים. זיין געבורט ווערט פארציילט אין ספר בראשית צווישן די קינדער וואס זענען געבוירן געווארן פארן סיפור פון יוסף הצדיק.

לאה האט אים געגעבן דעם נאמען זבולון און געזאגט אז דער נאמען שטייט אין פארבינדונג מיט איר האפענונג אז יעצט וועט איר מאן מיט איר וואוינען מער שטארק און איר געבן מער חשיבות. דער לשון פון דער תורה פארבינדט דעם נאמען מיט דעם געדאנק פון וואוינען און צוזאמענזיין. &lt;ref&gt;[https://chabadpedia.co.il/index.php/%D7%96%D7%91%D7%95%D7%9C%D7%95%D7%9F](https://chabadpedia.co.il/index.php/%D7%96%D7%91%D7%95%D7%9C%D7%95%D7%9F)&lt;/ref&gt;

זבולון איז געווען דער זעקסטער זון פון לאה און דער צענטער זון פון יעקב אבינו בכלל. זיין פלאץ אין דער משפחה שטעלט אים אין דער לעצטער תקופה פון דער געבורטס סדרה פון די קינדער פון יעקב פאר די ירידה קיין מצרים. &lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Zebulun](https://en.wikipedia.org/wiki/Zebulun)&lt;/ref&gt;

=== קינדער און משפחה המשך ===

לויט דער תורה האט זבולון געהאט דריי קינדער:

* סרד
* אלון
* יחליאל

די דריי זין ווערן פאררעכנט אלס די ראשי משפחות וואס האבן געשאפן די אונטערטיילונגען פון שבט זבולון. דורך זיי איז דער נאמען פון זבולון פארגעזעצט געווארן אין די שבטים פון כלל ישראל. &lt;ref&gt;[https://www.jw.org/en/library/books/Insight-on-the-Scriptures/Zebulun/](https://www.jw.org/en/library/books/Insight-on-the-Scriptures/Zebulun/)&lt;/ref&gt;

זבולון איז געווען ברודער צו ראובן, שמעון, לוי, יהודה, יששכר, יוסף און די אנדערע קינדער פון יעקב. אין דער אידישער טראדיציע ווערט ער בפרט פארבונדן מיט יששכר, צוליב די ברכות און דער שפעטערער פארשטעלונג פון די צוויי שבטים אלס א פאר וואס פאראייניגט פרנסה און תורה. &lt;ref&gt;[https://chabadpedia.co.il/index.php/%D7%96%D7%91%D7%95%D7%9C%D7%95%D7%9F](https://chabadpedia.co.il/index.php/%D7%96%D7%91%D7%95%D7%9C%D7%95%D7%9F)&lt;/ref&gt;

== זבולון אין די ברכות פון יעקב און משה ==

=== ברכת יעקב ===

פאר זיין פטירה האט יעקב אבינו געגעבן ברכות פאר זיינע קינדער, וואס ווערן פארציילט אין ספר בראשית. אויף זבולון האט יעקב געזאגט אז ער וועט וואוינען ביים ים און זיין פלאץ וועט זיין פארבונדן מיט שיפן.

די ברכה איז געווארן א יסוד פאר שפעטערע פארשטעלונגען פון שבט זבולון אלס א שבט וואס איז פארבונדן מיט מסחר, וועגן און עקאנאמישע טעטיגקייט. די ווערטער פון דער ברכה האבן אויך געברענגט צו פארשידענע הסברים איבער דער געאגראפישער פלאץ פון דעם שבט אין ארץ ישראל. &lt;ref&gt;[https://www.gotquestions.org/Zebulun-in-the-Bible.html](https://www.gotquestions.org/Zebulun-in-the-Bible.html)&lt;/ref&gt;

=== ברכת משה ===

אין ספר דברים, פאר משה רבינו'ס פטירה, ווערט אויך געגעבן א ברכה פאר זבולון. משה זאגט: &quot;שמח זבולון בצאתך&quot;, און פארבינדט זיין צוזאמענלעבן מיט יששכר.

די ברכה ווערט אין דער אידישער טראדיציע פארשטאנען אלס א רמז אויף דער אויפגאבע פון זבולון אין ארויסגיין, אין מסחר און אין אנדערע געביטן פון טעטיגקייט. די צוזאמענדערמאנונג פון יששכר און זבולון איז געווארן א באזונדערע נקודה אין שפעטערע פירושים. &lt;ref&gt;[https://www.gotquestions.org/Zebulun-in-the-Bible.html](https://www.gotquestions.org/Zebulun-in-the-Bible.html)&lt;/ref&gt;

== שבט זבולון ==

זבולון ווערט באטראכט אלס דער אבי פון שבט זבולון, איינער פון די צוועלף שבטים פון כלל ישראל. דער שבט ווערט דערמאנט אין די ציילונגען און ארגאניזאציע פון בני ישראל אין מדבר.

ביים ציילן די בני ישראל אין מדבר איז שבט זבולון גערעכנט געווארן צווישן די שבטים וואס האבן געקענט ארויסגיין אין מלחמה. זיין פלאץ אין דער מחנה און אין די מסעות פון בני ישראל איז געווען א טייל פון דער ברייטערער סדר וואס האט צעטיילט די שבטים לויט זייערע דגלים און באזונדערע תפקידים. &lt;ref&gt;[https://www.jw.org/en/library/books/Insight-on-the-Scriptures/Zebulun/](https://www.jw.org/en/library/books/Insight-on-the-Scriptures/Zebulun/)&lt;/ref&gt;

== נחלת שבט זבולון ==

נאך די כניסה לארץ איז דער שטח פון שבט זבולון געפאלן אין דעם צפון טייל פון ארץ ישראל. דער געגנט ווערט פארבונדן מיט וויכטיגע וועגן און האנדלס רוטעס אין דער אלטער ארץ ישראל.

די ברכה פון יעקב איבער דעם ים און שיפן האט געפירט צו א שפעטערער פארשטעלונג אז שבט זבולון האט געהאט א נאענטע פארבינדונג מיט מסחר און ים־וועגן. לויט געאגראפישע באשרייבונגען איז אבער דער שטח פון שבט זבולון נישט אין אלע מקורות באשריבן אלס ממש ביים ברעג ים, נאר מער אלס א געגנט וואס האט געהאט צוטריט צו האנדלס וועגן און פארבינדונגען. &lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Tribe_of_Zebulun](https://en.wikipedia.org/wiki/Tribe_of_Zebulun)&lt;/ref&gt;

== היסטארישע באדייטונג ==

די באדייטונג פון זבולון ליגט נישט אין א לאנגע פערזענליכע געשיכטע אין דער תורה, נאר אין דעם וואס ער איז איינער פון די גרונט פיגורן פון דער שבטישער סטרוקטור פון כלל ישראל.

זיין נאמען איז געווארן א באצייכענונג נישט נאר פאר דעם מענטש זבולון בן יעקב, נאר אויך פאר דעם שבט וואס איז ארויסגעקומען פון אים און פאר דעם שטח וואס דער שבט האט באוואוינט אין צפון ארץ ישראל. &lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Zebulun](https://en.wikipedia.org/wiki/Zebulun)&lt;/ref&gt;

== נאמען און באדייט ==

דער באדייט פון דעם נאמען זבולון ווערט אין פארשידענע הסברים פארבונדן מיט וואוינען, כבוד אדער באקומען א מתנה. די טראדיציאנעלע דערקלערונג שטאמט פון לאה'ס ווערטער ביים געבן דעם נאמען, אבער אין פארשידענע שפראכפארשונגען זענען פאראן נאך פארשידענע וועגן צו פארשטיין דעם נאמען. &lt;ref&gt;[https://www.jw.org/en/library/books/Insight-on-the-Scriptures/Zebulun/](https://www.jw.org/en/library/books/Insight-on-the-Scriptures/Zebulun/)&lt;/ref&gt;

{{יעקב'ס קינדער}}

== קוואלן ==

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:אבות און אמהות]]
[[קאטעגאריע:שבטי ישראל]]
[[קאטעגאריע:אישים אין תנך]]
[[קאטעגאריע:ספר בראשית]]
[[קאַטעגאָריע:קינדער פון יעקב]]</text>
      <sha1>6qcq76zr4w7c5r8ite1wvy557p3bxll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>גד</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32171</id>
    <revision>
      <id>601560</id>
      <parentid>573349</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T20:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5723" sha1="bf6h5vscp1lbtdan2r1oapi48jpcuv6" xml:space="preserve">{{אינפאבאקס מענטש
| נאמען = גד בן יעקב
| בילד =
| באשרייבונג = איינער פון די צוועלף שבטים פון ישראל
| טאטע = יעקב אבינו
| מוטער = זלפה
| געבורט ארט = ארם נהרים
| באקאנט פאר = אבי שבט גד
| קינדער = צפיון, חגי, שוני, אצבון, ערי, ארודי, ארעלי
}}

'''גד''' (געבוירן [[י' חשוון]] ב'קצ&quot;ח לויטן [[סדר עולם רבה]]) איז איינער פון די צוועלף זין פון [[יעקב אבינו]] און דער ערשטער זון פון [[זלפה]], די דינסט פון [[לאה אמנו]]. אין דער ביבלישער טראדיציע ווערט ער פאררעכנט אלס דער אבות־פיגור פון [[שבט גד]], וואס האט באקומען א נחלה אויף דער מזרח זייט פון [[ירדן טייך]]. דער פערזענלעכער באשרייבונג פון גד אין דער תורה איז קורץ, אבער זיין הויפט באדייט ליגט אין זיין געניאלאגישן און שבטישן המשך.

דער נאמען גד ווערט אין דער תורה פארבונדן מיט דער אויסרוף פון לאה בעת זיין געבורט, וואס ווערט פארטייטשט אלס א צייכן פון מזל אדער גוטע הצלחה. שפעטערע מקורות באשרייבן גד און זיינע נאכקומען אלס א שבט מיט א שטארקן מיליטערישן כאראקטער, וואס איז געווען באזונדער פארבונדן מיט גרענעץ־באשיצונג און קעמפערישע פעאיקייטן.

== נאמען און אפשטאם ==
דער נאמען '''גד''' ווערט דערמאנט צום ערשטן מאל אין ספר בראשית, ביי דער געבורט פון גד צו זלפה. לאה, וואס האט שוין געהאט קינדער דורך יעקב, האט געגעבן דעם נאמען אין פארבינדונג מיט דעם געדאנק פון מזל און ברכה. דער נאמען איז דערפאר געווארן פארבונדן מיט דעם געדאנק פון הצלחה און גוטע צושטאנדן.

גד איז געווען דער זיבעטער זון פון יעקב און דער ערשטער זון פון זלפה. דורך זיין מוטער איז ער געשטאמט פון דער משפחה־ליניע פון לאה, כאטש ער ווערט צוזאמען מיט די אנדערע בני השפחות גערעכנט צווישן די צוועלף שבטים פון ישראל.

לויט דער געניאלאגישער טראדיציע האט גד געהאט זיבן זין: '''צפיון, חגי, שוני, אצבון, ערי, ארודי און ארעלי'''. פון די משפחות וואס שטאמען פון זיי איז שפעטער געשאפן געווארן דער שבט גד.

== לעבן אין דער ביבלישער דערציילונג ==
אין פארגלייך צו אנדערע בני יעקב, ווי יוסף און יהודה, פארמאגט גד כמעט נישט קיין אייגענע פערזענליכע געשיכטע אין דער תורה. זיין באדייט ווערט בעיקר דערקענט דורך זיין פאזיציע אלס דער אבות־פיגור פון א גאנצן שבט.

די געבורט פון גד איז טייל פון דער ברייטער געשיכטע פון יעקב'ס משפחה אין ארם נהרים, וואו די צוועלף קינדער פון יעקב ווערן געבוירן און ווערן די גרונד־פיגורן פון די צוועלף שבטים.

אין די ברכות פון יעקב פאר זיינע קינדער ווערט גד באשריבן מיט א בילד פון קאמף און ווידערשטאנד:

''&quot;גד גדוד יגודנו והוא יגוד עקב&quot;''.

די ווערטער ווערן אין דער טראדיציע פארשטאנען אז דער שבט גד וועט אפט שטיין אונטער אנפאלן פון פיינט, אבער וועט זיך קענען באפרייען און צוריקקעמפן. דער פסוק האט געשאפן דעם שפעטערן בילד פון גד אלס א קעמפערישן און שטארקן שבט.

== שבט גד און זיין נחלה ==
דער הויפט היסטארישער באדייט פון גד ליגט אין זיין פארבינדונג מיט שבט גד. דער שבט האט באקומען א נחלה אויף דער מזרח זייט פון ירדן טייך, אין דער געגנט וואס ווערט אנגערופן עבר הירדן.

די געגנט איז געווען א גרעניץ־טעריטאריע, וואס האט פארלאנגט שטארקייט און מיליטערישע גרייטקייט. צוזאמען מיט [[שבט ראובן]] און דעם האלבן שבט [[מנשה]], האט שבט גד זיך באזעצט אין די לענדער מזרח פון ירדן.

די אויסוואל פון דער געגנט איז געווען פארבונדן מיט איר פאסיקייט פאר בהמות און פויערישע באנוץ, אבער אויך האט זי געברענגט א געוויסע אפגעזונדערטקייט פון דעם צענטראלן לאנד פון ישראל.

{{יעקב'ס קינדער}}

[[טעקע:The Phillip Medhurst Picture Torah 266. Gad. Genesis cap 49 v 19. De Geyn.jpg|קליין|שמאל| גד (ציכונג)]]
[[בילד:Stamp of Israel - Tribes - 80mil.jpg|קליין| מרכז| גד בול פון דואר ישראל]]


[[קאַטעגאָריע:קינדער פון יעקב]]</text>
      <sha1>bf6h5vscp1lbtdan2r1oapi48jpcuv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>לוי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33342</id>
    <revision>
      <id>601556</id>
      <parentid>583871</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T19:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13067" sha1="jfv04sjljwp4tkzo168gsvglxy0i2c5" xml:space="preserve">{{אישיות}}
{{אינפובאקס מענטש
| נאמען = לוי
| אנדערע נעמען = לוי בן יעקב
| פאטער = יעקב אבינו
| מוטער = לאה אמנו
| געבורט ארט = פדן ארם
| פאמיליע = בני יעקב
| ברידער = ראובן, שמעון, יהודה, יששכר, זבולון, יוסף און אנדערע
| קינדער = גרשון, קהת, מררי
| באקאנט פאר = אבי שבט לוי און מקור פון די לוים
| צייט = תקופת האבות
}}

'''לוי''' איז דער דריטער זון פון [[יעקב אבינו]] און [[לאה]] אמנו, און איינער פון די צוועלף שבטים־אבות פון כלל ישראל. זיין הויפט באדייט ליגט אין דעם וואס ער איז דער פאטער פון '''[[שבט לוי]]''', דער שבט וואס איז שפעטער געווארן פארבונדן מיט עבודת [[משכן|המשכן]], עבודת [[בית המקדש]], כהונה און די באזונדערע תפקידים פון די לוים.

אין [[ספר בראשית]] ווערט לוי דערמאנט אלס איינער פון די קינדער וואס זענען געבוירן געווארן צו לאה אין דער משפחה פון יעקב אבינו. זיין נאמען ווערט פארבונדן מיט לאה'ס ווערטער אז יעצט וועט איר מאן זיך מער צוטשעפען צו איר, נאכדעם וואס זי האט געהאט דריי קינדער. דער נאמען לוי ווערט דעריבער אין דער טראדיציאנעלער ערקלערונג פארבונדן מיט באהעפטונג און צוזאמענבינדונג. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Chapter.aspx?nBookID=95901081&amp;nTocEntryID=95912595](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Chapter.aspx?nBookID=95901081&amp;nTocEntryID=95912595)&lt;/ref&gt;

לוי'ס פערזענליכע געשיכטע אין דער תורה איז קורץ, אבער זיין ירושה איז פון די גרעסטע צווישן די קינדער פון יעקב. בשעת אנדערע קינדער זענען געווארן אבות פון שבטים מיט א געאגראפישע נחלה, איז שבט לוי באקומען א באזונדערע נאציאנאלע און רוחניות'דיגע ראלע אלס די וואס זענען באשטימט געווארן צו דינען אין משכן און שפעטער אין בית המקדש. &lt;ref&gt;[https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1024](https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1024)&lt;/ref&gt;

לוי האט געלעבט 137 יאר &lt;ref&gt;(שמות ו טז)&lt;/ref&gt;.

אין [[ילקוט שמעוני]] אויף [[ספר שמות]] ווערט געברענגט דעם געבורטסטאג פון לוי [[ט&quot;ז ניסן]]. אין [[פרקי דרבי אליעזר]] שטייט אז לוי איז געווען אלט 45 ווען יעקב איז אראפ מיט זיינע קינדער קיין [[מצרים]], און ער האט געלעבט אין מצרים 92 יאר. לויט [[סדר עולם רבה]], איז לוי געבליבן לעבן דער לעצטער פון די אלע ברידער.
== משפחה און אפשטאם ==

=== געבורט און נאמען ===

לוי איז געבוירן געווארן אין [[פדן ארם]] צו יעקב אבינו און לאה אמנו. ער איז געווען דער דריטער זון פון לאה און דער דריטער זון פון יעקב בכלל. זיין געבורט קומט אין דער צייט ווען יעקב'ס משפחה האט זיך אויסגעפארעמט מיט די קינדער וואס זענען שפעטער געווארן די יסודות פון די צוועלף שבטים. &lt;ref&gt;[https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9C%D7%95%D7%99_(%D7%93%D7%9E%D7%95%D7%AA_%D7%9E%D7%A7%D7%A8%D7%90%D7%99%D7%AA)](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9C%D7%95%D7%99_%28%D7%93%D7%9E%D7%95%D7%AA_%D7%9E%D7%A7%D7%A8%D7%90%D7%99%D7%AA%29)&lt;/ref&gt;

לאה האט אים געגעבן דעם נאמען לוי און האט דערקלערט אז יעצט וועט יעקב זיין מער פארבונדן מיט איר, ווייל זי האט אים געבוירן דריי זין. דער נאמען איז געווארן אין אידישע מקורות א סימבאל פון חיבור און צוזאמענשטיין. &lt;ref&gt;[https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1024](https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1024)&lt;/ref&gt;

=== קינדער און משפחה המשך ===

לוי האט געהאט דריי הויפט זין:

* גרשון
* קהת
* מררי

די דריי זין זענען געווארן די דריי הויפט משפחות פון שבט לוי. פון קהת'ס משפחה איז שפעטער ארויסגעקומען עמרם, און דורך עמרם'ס קינדער זענען פארבונדן געווארן משה רבינו, אהרן הכהן און מרים הנביאה מיט דער משפחה פון לוי. &lt;ref&gt;[https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1024](https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1024)&lt;/ref&gt;

== לוי אין דער תורה ==

=== די מעשה אין שכם ===

די ערשטע גרויסע מעשה וואס ווערט דערציילט וועגן לוי איז די פרשה פון [[שכם]]. נאכדעם וואס [[דינה]] בת יעקב איז פארגוואלדיקט געווארן דורך [[שכם בן חמור]], האבן [[שמעון]] און לוי גענומען א שטארקע נקמה און האבן באזיגט די מענער פון דער שטאט נאכדעם וואס זיי האבן זיי געברענגט צו זיך מל'ן.

די מעשה ווערט אין דער תורה באטראכט אלס א באזונדערע נקודה אין לוי'ס פערזענליכע געשיכטע, ווייל זי ווייזט זיין שטארקייט און קנאות, אבער אויך די סכנה פון אומגעצוימטער כח. &lt;ref&gt;[https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=1311](https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=1311)&lt;/ref&gt;

=== יעקב'ס באמערקונג ===

ביים געבן די לעצטע ברכות פאר זיינע קינדער האט יעקב אבינו דערמאנט שמעון און לוי צוזאמען און זיי באטראכט מיט קריטיק איבער זייער מעשה אין שכם. יעקב האט אויסגעדרוקט אז זייער צארן האט געקענט ברענגען א סכנה פאר די גאנצע משפחה צווישן די ארומיגע פעלקער.

די ווערטער פון יעקב ווערן אין דער אידישער טראדיציע פארשטאנען אלס א באשרייבונג פון לוי'ס שטארקן כח וואס דארף ווערן געפירט אין די ריכטיגע ריכטונג. &lt;ref&gt;[https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1024](https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1024)&lt;/ref&gt;

== פון לוי צו די לוים ==

די גרעסטע באדייט פון לוי איז נישט בלויז אין זיין פערזענליכע לעבן, נאר אין דער ראלע וואס זיין אפשטאם האט באקומען אין דער געשיכטע פון כלל ישראל.

זיינע קינדער זענען געווארן די לוים, די משפחה וואס איז באשטימט געווארן צו דינען אין משכן. זיי האבן געהאט תפקידים ווי טראגן די כלי המשכן, היטן דעם משכן און העלפן די כהנים אין זייער עבודת הקודש. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Chapter.aspx?nBookID=95901081&amp;nTocEntryID=95912595](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Chapter.aspx?nBookID=95901081&amp;nTocEntryID=95912595)&lt;/ref&gt;

== די לוים און כהונה ==

פון שבט לוי איז ארויסגעקומען די כהונה דורך אהרן הכהן. די כהנים זענען געווען א באזונדערע משפחה בתוך שבט לוי, בשעת די אנדערע משפחות פון לוי זענען געווען די לוים וואס האבן געהאלפן אין די אנדערע עבודות.

די ראלע פון די לוים איז געווען פארבונדן מיט שמירה אויף די הייליגע ערטער, מוזיק אין בית המקדש און הילף אין די סדרי העבודה. דערפאר איז דער נאמען לוי געווארן פארבונדן נישט נאר מיט א שבט, נאר מיט א גאנצע באזונדערע קלאס פון עובדי הקודש. &lt;ref&gt;[https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1024](https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1024)&lt;/ref&gt;

== לוי אין מצרים ==

לויט די תורה איז לוי געשטארבן אין מצרים אין עלטער פון 137 יאר. אין טייל טראדיציאנעלע מקורות ווערט דערמאנט אז ער האט נאך געלעבט אין דער פריערער תקופה פון די ישיבת בני ישראל אין מצרים, און אז די שווערע שעבוד האט זיך אנגעהויבן נאך זיין פטירה. &lt;ref&gt;[https://daily-torah.tv/34817-2/](https://daily-torah.tv/34817-2/)&lt;/ref&gt;

זיין לאנגע לעבן ווערט דערמאנט אין פארבינדונג מיט דער פארזעצונג פון דער משפחה פון יעקב אין מצרים און מיט דער איבערגאנג פון די אבותדיקע תקופה צו דער תקופה פון יציאת מצרים.

== נחלת שבט לוי ==

אנדערש ווי די אנדערע שבטים האט שבט לוי נישט באקומען איין באזונדערן גרויסן שטח אין ארץ ישראל. אנשטאט דעם האבן די לוים באקומען שטעט צושפרייט איבערן לאנד.

צווישן די שטעט וואס זענען געגעבן געווארן פאר די לוים זענען געווען די זעקס ערי מקלט. דער באזונדערער סדר האט אויסגעדריקט זייער נאציאנאלע ראלע אלס א שבט וואס איז געווען פארבונדן מיט תורה, עבודה און הנהגה רוחנית. &lt;ref&gt;[https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1024](https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1024)&lt;/ref&gt;

== באדייט און ירושה ==

לוי פארנעמט א באזונדער פלאץ צווישן די קינדער פון יעקב, ווייל זיין נאמען איז געווארן דער נאמען פון א גאנצן שבט און פון א באזונדערע דינסט־קלאס אין כלל ישראל.

זיין ירושה ווייזט אויף א טויש פון א פערזענליכע שטארקייט צו א באזונדערע הקדשה. דער זעלבער כח וואס אין זיין פריערדיקער געשיכטע איז ארויסגעקומען אין דער מעשה פון שכם, איז שפעטער געווארן פארבונדן מיט עבודת הקודש און שמירה אויף די קדושה פון כלל ישראל. &lt;ref&gt;[https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=1311](https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=1311)&lt;/ref&gt;

== היסטארישע און טראדיציאנעלע באטראכטונג ==

לויט דער טראדיציאנעלער פארשטעלונג איז לוי דער מקור פון שבט לוי און פון דער לוישער אידענטיטעט. לויט דער היסטארישער באטראכטונג קען לוי אלס יחיד נישט ווערן באשטעטיגט דורך באזונדערע אויסערביבלישע מקורות, און זיין באדייט קומט פון די תורה און שפעטערע אידישע מקורות. &lt;ref&gt;[https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9C%D7%95%D7%99_(%D7%93%D7%9E%D7%95%D7%AA_%D7%9E%D7%A7%D7%A8%D7%90%D7%99%D7%AA)](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9C%D7%95%D7%99_%28%D7%93%D7%9E%D7%95%D7%AA_%D7%9E%D7%A7%D7%A8%D7%90%D7%99%D7%AA%29)&lt;/ref&gt;

דער נאמען לוי קען באדייטן דעם מענטש לוי בן יעקב, דעם שבט לוי, די לוים אלס דינסטער אין בית המקדש, אדער די משפחה פון כהונה וואס שטאמט פון אהרן הכהן. דער באדייט דארף דעריבער ווערן פארשטאנען לויטן צוזאמענהאנג. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Chapter.aspx?nBookID=95901081&amp;nTocEntryID=95912595](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Chapter.aspx?nBookID=95901081&amp;nTocEntryID=95912595)&lt;/ref&gt;{{יעקב'ס קינדער}}

== קוואלן ==

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:אבות און אמהות]]
[[קאטעגאריע:שבטי ישראל]]
[[קאטעגאריע:אישים אין תנך]]
[[קאטעגאריע:ספר בראשית]]


[[קאטעגאריע:קינדער פון יעקב]]

[[he:שבט לוי]]
[[uk:Левіти]]</text>
      <sha1>jfv04sjljwp4tkzo168gsvglxy0i2c5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>בנימין</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35032</id>
    <revision>
      <id>601559</id>
      <parentid>583866</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T20:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12831" sha1="jx6tlex8x9qotwhn3jeymj0xrmedd5k" xml:space="preserve">{{אישיות}}
[[בילד:Målning från 1657 föreställande &quot;Josef och hans bröder&quot; - Skoklosters slott - 64697.tif|קליין|יוסף מיט בנימין]]
[[בילד:Benjamin LACMA M.88.91.296L.jpg|קליין|בנימין]]
[[טעקע:Attributed to Abraham van Dijck 001.jpg|קליין|בנימין]]

{{אינפובאקס מענטש
| נאמען = בנימין
| אנדערע נעמען = בן אוני
| פאטער = יעקב אבינו
| מוטער = רחל אמנו
| געבורט ארט = נעבן בית לחם אין ארץ ישראל
| פאזיציע = יונגסטער זון פון יעקב און צווייטער זון פון רחל
| שבט = שבט בנימין
| קינדער = בלע, בכר, אשבל, גרא, נעמן, אחי, ראש, מופים, חופים און ארד
| באקאנט פאר = אבות שבט בנימין
| ביבלישע תקופה = תקופת האבות
}}

'''בנימין''' ( [[י&quot;א מרחשון]] {{לינק צו א יידיש יאר|2208}} נפטר [[י&quot;א מרחשון]] [[ב'שי&quot;ז]]) איז איינער פון די צוועלף זין פון [[יעקב אבינו]] און דער יונגסטער פון זיינע קינדער. ער איז געווען דער צווייטער זון פון [[רחל]] אמנו און דער איינציקער זון פון יעקב וואס איז געבוירן געווארן אין [[ארץ ישראל]] . זיין הויפט באדייט אין די תורה ליגט אין זיין פאזיציע אלס דער אבי המשפחה פון [[שבט בנימין]], וואס איז שפעטער געווארן איינער פון די הויפט שבטים אין כלל ישראל. זיין לעבן ווערט דערציילט בעיקר אין [[ספר בראשית]], ספעציעל אין פארבינדונג מיט דער ווידערפאראייניקונג פון [[יוסף|יוסף הצדיק]] מיט זיינע ברידער און מיט דער געשיכטע פון יעקב'ס משפחה אין [[מצרים]]. &lt;ref&gt;[https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%91%D7%A0%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9F](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%91%D7%A0%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9F)&lt;/ref&gt;

אין די תורה ווערט פארציילט אז רחל האט אים ביים געבורט גערופן '''בן אוני''', וואס ווערט פארבונדן מיט אירע יסורים און איר טויט ביי דער געבורט. יעקב אבינו האט אים אבער גערופן '''בנימין''', א נאמען וואס ווערט אין אידישער מסורה פארבונדן מיט טרייסט און א נייע באדייט פאר זיין לעבן. &lt;ref&gt;[https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1988](https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1988)&lt;/ref&gt;

== משפחה און אפשטאם ==

=== געבורט און נאמען ===

בנימין איז געבוירן געווארן בשעת יעקב אבינו איז געווען אויפ'ן וועג פון פדן ארם צוריק קיין ארץ ישראל. לויט דער געשיכטע אין ספר בראשית איז רחל אמנו געשטארבן בשעת דער געבורט, און פאר איר פטירה האט זי אים געגעבן דעם נאמען בן אוני. יעקב האט דערנאך געטוישט דעם נאמען צו בנימין. דער נאמען ווערט אין חז&quot;ל און אין די מפרשים באטראכט אלס א נאמען וואס דרוקט אויס א שטארקייט און א באזונדערע נאנטקייט צום פאטער. &lt;ref&gt;[https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1988](https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1988)&lt;/ref&gt;

בנימין איז געווען דער יונגסטער קינד אין יעקב'ס הויז ביז דער ירידה קיין מצרים. זיין געבורט האט געהאט א ספעציעלן פלאץ אין דער משפחה געשיכטע, צוליב דעם וואס ער איז געבוירן געווארן נאכ'ן לאנג פארלירן פון רחל, און צוליב זיין נאענטקייט צו יוסף הצדיק, וועלכער איז געווען זיין פולער ברודער פון דער זעלבער מוטער. &lt;ref&gt;[https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=124](https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=124)&lt;/ref&gt;

=== קינדער און שבט ===

בנימין ווערט אנגעגעבן אלס דער פאטער פון צען זין, וואס זענען געווארן די הויפטן פון די משפחות אין שבט בנימין. די נעמען וואס ווערן דערמאנט אין די יחוס־רשימות זענען: בלע, בכר, אשבל, גרא, נעמן, אחי, ראש, מופים, חופים און ארד. &lt;ref&gt;[https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=124](https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=124)&lt;/ref&gt;

פון בנימין'ס קינדער איז זיך אנטוויקלט דער שבט וואס טראגט זיין נאמען. דער שבט בנימין איז שפעטער באקאנט געווארן אלס א שבט מיט א שטארקע מיליטערישע קראפט און מיט א וויכטיגע פלאץ אין דער פאליטישער געשיכטע פון כלל ישראל. &lt;ref&gt;[https://www.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Chapter.aspx?nBookID=20860004&amp;nTocEntryID=20971247](https://www.kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Chapter.aspx?nBookID=20860004&amp;nTocEntryID=20971247)&lt;/ref&gt;

== די געשיכטע פון בנימין אין דער תורה ==

=== בנימין און יוסף הצדיק ===

בנימין'ס פערזענליכע געשיכטע ווערט בעיקר פארבונדן מיט יוסף הצדיק. נאכדעם וואס יוסף איז פארקויפט געווארן קיין מצרים און יעקב האט געמיינט אז ער איז פארלוירן געגאנגען, איז בנימין געבליבן דער איינציגסטער זון פון רחל וואס איז נאך געווען ביי יעקב.

ווען די הונגער יארן זענען געקומען און די ברידער פון יוסף זענען אראפגעגאנגען קיין מצרים צו קויפן תבואה, האט יוסף פארלאנגט אז זיי זאלן ברענגען מיט זיך זייער יונגסטן ברודער. יעקב האט זיך שטארק געקווענקלט, ווייל ער האט מורא געהאט אז נאך א קינד פון רחל זאל פארלוירן ווערן. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Chapter.aspx?nBookID=20860004&amp;nTocEntryID=20971247](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Chapter.aspx?nBookID=20860004&amp;nTocEntryID=20971247)&lt;/ref&gt;

ווען בנימין איז ענדליך אראפגעגאנגען קיין מצרים, האט יוסף געמאכט די באקאנטע טעסט מיט דעם זילבערנעם בעכער. ווען דער בעכער איז געפונען געווארן ביי בנימין, האט יהודה זיך אנגעטראגן צו בלייבן א קנעכט אנשטאט אים. דער מעשה איז געווען דער נקודה וואס האט געברענגט צו יוסף'ס אנטפלעקונג פאר זיינע ברידער און צו דער פאראייניקונג פון דער משפחה. &lt;ref&gt;[https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Chapter.aspx?nBookID=20860004&amp;nTocEntryID=20971247](https://kotar.cet.ac.il/kotarapp/index/Chapter.aspx?nBookID=20860004&amp;nTocEntryID=20971247)&lt;/ref&gt;

=== ברכת יעקב ===

ביים סוף פון זיין לעבן האט יעקב אבינו געגעבן ברכות פאר זיינע קינדער. איבער בנימין האט ער געזאגט: '''בנימין זאב יטרף'''. אין אידישער מסורה ווערט דער משל פון דער וואלף פארשטאנען אלס א צייכן פון שטארקייט, מוט און קעמפערישע קראפט, וואס שפיגלט זיך שפעטער אפ אין דעם שבט'ס געשיכטע. &lt;ref&gt;[https://daily-torah.tv/%D7%91%D7%A0%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9F-%D7%91%D7%9F-%D7%99%D7%A2%D7%A7%D7%91-%D7%96%D7%A6%D7%9C/](https://daily-torah.tv/%D7%91%D7%A0%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9F-%D7%91%D7%9F-%D7%99%D7%A2%D7%A7%D7%91-%D7%96%D7%A6%D7%9C/)&lt;/ref&gt;

== שבט בנימין ==

דער שבט בנימין האט באקומען א קליין אבער וויכטיגע נחלה אין ארץ ישראל, צווישן דעם שטח פון שבט יהודה און די צפון געגנטן. צוליב זיין לאקאציע האט דער שבט געהאט א באזונדערע חשיבות אין פארבינדונג מיט ירושלים און די צענטראלע געגנטן פון ארץ ישראל. &lt;ref&gt;[https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%91%D7%A0%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9F](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%91%D7%A0%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9F)&lt;/ref&gt;

אין דער שפעטערער היסטאריע פון כלל ישראל ווערט דער שבט פארבונדן מיט גרויסע פערזענליכקייטן, צווישן זיי שאול המלך, דער ערשטער קעניג פון ישראל לויט דער תורה'ס געשיכטע. דער שבט איז אויך באקאנט געווארן פאר זיין מיליטערישע שטארקייט. &lt;ref&gt;[https://holy.org.il/epicenter/%D7%91%D7%A0%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9F-%D7%91%D7%9F-%D7%99%D7%A2%D7%A7%D7%91/](https://holy.org.il/epicenter/%D7%91%D7%A0%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9F-%D7%91%D7%9F-%D7%99%D7%A2%D7%A7%D7%91/)&lt;/ref&gt;

== באדייט און ירושה ==

בנימין האט א באזונדער פלאץ אין די סיפורי האבות, ווייל זיין געשיכטע פארבינדט דריי הויפט נושאים אין ספר בראשית: דער טויט פון רחל אמנו, די פאראייניקונג פון יוסף מיט זיינע ברידער, און די אנטוויקלונג פון איינער פון די צוועלף שבטים.

זיין לעבן ווייזט ווי א פערזענליכע משפחה געשיכטע ווערט דער יסוד פאר א ברייטער נאציאנאלער אידענטיטעט. פון א קינד וואס איז געבוירן געווארן אין שווערע אומשטענדן איז ארויסגעוואקסן דער אבי פון א שבט וואס האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער געשיכטע פון כלל ישראל. &lt;ref&gt;[https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1988](https://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1988)&lt;/ref&gt;

אין אידישער טראדיציע ווערט בנימין אויך געדענקט אלס דער זון וואס איז געבליבן נאנט צו יעקב אין די שווערע יארן און אלס דער מיטל דורך וועלכן יוסף'ס משפחה איז צוריק געווארן פאראייניגט. &lt;ref&gt;[https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=124](https://www.mytzadik.com/m/tzadik.aspx?id=124)&lt;/ref&gt;

== מסורת און פארשידענע באטראכטונגען ==

די פערזענליכקייט פון בנימין ווערט דערמאנט אין די מקראישע און שפעטערע אידישע מקורות, אבער זיין היסטארישע עקזיסטענץ אלס א יחיד קען נישט ווערן באשטעטיגט דורך אומאפהענגיגע היסטארישע מקורות אויסער די מסורה. &lt;ref&gt;[https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%91%D7%A0%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9F](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%91%D7%A0%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9F)&lt;/ref&gt;

דער באדייט פון דעם נאמען בנימין ווערט אין מסורה פארבונדן מיט פארשידענע דערקלערונגען, צווישן זיי &quot;בן ימין&quot; און אנדערע פארשטענדענישן וואס קומען פון לשון הקודש און מדרשישע אויסלייגונגען. &lt;ref&gt;[https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%91%D7%A0%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9F](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%91%D7%A0%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9F)&lt;/ref&gt;

די איבערגעגעבענע מסורות איבער זיין קבר און שפעטערע מעשיות איבער זיין לעבן זענען פארשידנארטיג און שטאמען בעיקר פון שפעטערע טראדיציעס. &lt;ref&gt;[https://holy.org.il/epicenter/%D7%91%D7%A0%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9F-%D7%91%D7%9F-%D7%99%D7%A2%D7%A7%D7%91/](https://holy.org.il/epicenter/%D7%91%D7%A0%D7%99%D7%9E%D7%99%D7%9F-%D7%91%D7%9F-%D7%99%D7%A2%D7%A7%D7%91/)&lt;/ref&gt;

{{יעקב'ס קינדער}}

== קוואלן ==

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:אבות]]
[[קאטעגאריע:דמויות תנך]]
[[קאטעגאריע:שבטי ישראל]]
[[קאטעגאריע:ספר בראשית]]

[[קאַטעגאָריע:קינדער פון יעקב]]</text>
      <sha1>jx6tlex8x9qotwhn3jeymj0xrmedd5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אייזל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44005</id>
    <revision>
      <id>601566</id>
      <parentid>587206</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T11:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <comment>פארבעסערט א ביסל</comment>
      <origin>601566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3599" sha1="bq3esx2n16wvc3mw8ss3gfzphl42hej" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name=אייזל
| status=DOM
| image=Donkey in Clovelly, North Devon, England.jpg
| image_width=250px
| regnum=[[בעלי חיים]]
| phylum=[[כארדאטן]]
| classis=[[זויגער]]ס
| ordo=[[Perissodactyla]]
| familia=[[Equidae]]
| genus=''[[Equus (genus)|Equus]]''
| subgenus=''[[Asinus]]''
| species=''[[African wild ass|E. africanus]]''
| subspecies='''''E. a. asinus'''''
| trinomial=''Equus africanus asinus''
| trinomial_authority=[[קארל פאן לינע]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]
}}
דער '''אייזל''' (''Equus asinus'') איז א געשטוביקטער [[זגאל]] פון דער [[פערד-פאמיליע|פֿערד-פֿאַמיליע]]. מען האט גענוצט אייזלען אלס ארבעטס בהמות איבער בערך 5,000 יאר. עס זענען דא העכער 40 מיליאן אייזלען אין דער וועלט, בפרט אין אויסוואַקסנדיקע לענדער אין וועלכע זיי ווערן באנוצט צו טראגן לאסט. קליינע קוואנטומען אייזלען ווערן געהאלטן פאר מערונג אדער אלס געלטלינגען אין אזלעכע לענדער.

אייזלען זענען ערשט געשטוביקט געווארן ארום 3000, אפשר אין [[עגיפטן]] אדער [[מעסאפאטאמיע]], און האבן פארשפרייטן זיך איבער דער וועלט. היינט האבן זיי וויכטיקע ראלעס אין א סך פלעצער נאך. כאטש אז די צאל געשטוביקטע זגאלן גייט ארויף איז דער אפריקאנישער ווילדער אייזל א [[זגאלן אין סכנה|זגאל אין סכנה]]. אלס [[לאסט חיה|לאסט חיות]] און באלייגטערס האבן אייזלען געארבעטן מיט מענטשן פאר יארטויזנטער.

דער אייזל קוקט אויס ווי א פערד נאר האט א גרעסערן קאפ, לאנגע און שטייענדיקע אויערן און שיטערע האר. אויך האט ער אן אנדער שטימע; דאס פערד הירזשעט און דער אייזל רעוועט. די שוואנגערונג פון די אייזעליכע דויערט בערך א יאר און מאכט נאר איין פּליד. דער אייזל לעבט צווישן 20 און 50 יאר. געשלעכט צווישן אן אייזל און א [[קליאטשע]] פראדוצירט א [[מוילאייזל]], אן [[אומפרוכפערקייט|אומפרוכפע]] חיה.

טייל ניצן דעם אייזל אלס א לאסט חיה. ער קען טראגן א ביסל מער לאסט ווי א פערד, אבער איז זייער לעפיש און מער לאנגזאם.

איבער די לעצטע יארטויזנטער האט דער געשטוביקטער אייזל געהאט פארשידענע ראלעס ווי רייטונג און לאסט טראנספארט. מיט דער אויסוואקס פון די אינדוסטריע אין די לעצטע דורות האבן ווייניקע אייזלען געבליבן אין די וועלט און ער ווערט באנוצט היינט פאר טראנספארטאציע, בפרט אין דער דריטער וועלט ווי אין דערפער נאָנט צו בערגיקע געגנטן, אין וועלכע די וועגן זענען נישט דורכפארבאר פאר מאדערנע פאָרמיטלען.

== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|Equus asinus|אייזלען}}

{{ביאלאגיע-שטומף}}

[[קאטעגאריע:פערד]]</text>
      <sha1>bq3esx2n16wvc3mw8ss3gfzphl42hej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>טראמפ פאמיליע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46376</id>
    <revision>
      <id>601564</id>
      <parentid>552478</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T21:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* דאנאלד טראמפס פאמיליע */</comment>
      <origin>601564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11963" sha1="hkfiqntqau1nyrddpao8i123sx1csdm" xml:space="preserve">[[טעקע:Trump With Family February 1 2016.jpg|קליין|דאנאלד טראמפ מיט זיין פאמיליע]]&lt;!--{{Infobox Family|name=Trump|crest={{multiple image|perrow = 2 | align     = center | direction = horizontal | image1    = Frederick Friedrich Trump 2.jpg | width1    = 115 | image2    = Elisabeth Christ.jpg | width2    = 110 | image3    = Fred Trump.png | width3    = 110 | image4    = Mary Anne Trump.jpg | width4    = 105 | image5    = Donald Trump official portrait (crop).jpg | width5    = 109 | image6    = Melania_Trump_(8_February_2016).jpg | width6    = 114 }}|caption=From left to right: [[Frederick Trump]], [[Elizabeth Christ Trump]], [[Fred Trump]], [[Mary Anne MacLeod Trump]], [[Donald Trump]] and [[Melania Trump]]|otherfamilies=[[Heinz]], Christ, [[#Knauss|Knauss]], [[#Kushner|Kushner]], [[#Yunaska|Yunaska]], [[#Haydon|Haydon]]|distinctions=|footnotes=|origin=[[קאלשטאט]], [[Germany]]|meaning=A German word for [[drum]]|early_forms=}}--&gt;
די '''טראַמפּ משפּחה''' ([[דייטש|דייַטש]]: {{IPA|ˈtʁʊmp|}}; פּאַלאַטינע דייַטש [ˈdrʊmpʰ];&lt;ref name=&quot;theguardian1&quot;&gt;{{צייגט וועב|url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/jan/29/קאלשטאט-germany-on-the-trail-of-the-donald-in-the-trump-ancestral-home|title=קאלשטאט, Germany: on the trail of 'the Donald' in the Trump ancestral home|last=Connolly|first=Kate|date=January 29, 2016}}&lt;/ref&gt; אמעריקאנער ענגליש: &lt;span class=&quot;IPA nopopups&quot;&gt;/&lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted&quot;&gt;&lt;span title=&quot;/ˈ/ primary stress follows&quot;&gt;ˈ&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;'t' in 'tie'&quot;&gt;ה&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;'r' in 'rye'&quot;&gt;ר&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;/ʌ/ short 'u' in 'bud'&quot;&gt;ʌ&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;'m' in 'my'&quot;&gt;עם&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;'p' in 'pie'&quot;&gt;פּ&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;/&lt;/span&gt;{{IPA|ˈ|t|ɹ|ʌ|m|p}}) איז אַ דייַטשע און דייַטש-אמעריקאנישע משפּחה, וואס שטאמען פון יוחנן פֿיליפ טראַמפּ, אַ געבוירענער פון דעם דאָרף &quot;קאלשטאדט&quot;, איצט אין [[ריינלאנד-פאלץ]], [[דייטשלאנד|דייַטשלאַנד]].

עטליכע משפּחה מיטגלידער זענען אריבערגעפארן צו די [[פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע|פאַראייניקטע שטאַטן]] אין דעם 19טן יאָרהונדערט, צווישן זיי יאָהאַן היינריך היינז, אַ זון פון שאַרלאַט לויזאַ טראַמפּ, וואס איז געווארן דער פאטער פון הענרי י. היינז, דער גרינדער פון דער [[היינז]] פירמע. אַ באַוווסטער צווייַג פון דער משפּחה איז די משפּחה פון דאָנאַלד טראַמפּ, וואס שטאמט פון פרידריך טראַמפּ (1869-1918) און עליזאבעט טראַמפּ געבוירן משיח (1880-1966), ביידע פון קאלשטאט. די טראַמפּ משפּחה זענען שוין באַוואוסט אין די פעלדער פון גרונטאייגנס, פאַרווייַלונג, געשעפט, און פּאָליטיק. איר מערסט באַרימטער מיטגליד איז [[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן|פרעזידענט פון די פאַראייניקטע שטאַטן]] [[דאנאלד טראמפ|דאָנאַלד טראַמפּ]]. אנדערע באַוואוסטע משפּחה מיטגלידער זענען די גרונטאייגנס דעוועלאָפּער פרעד טראַמפּ, די באמערקט פיזיקער און ערפינדער יוחנן דזשי טראַמפּ און די פעדעראלע ריכטער מעריאַן טראַמפּ בערי.

די פאַמיליע טראמפּ האט זיך געפונען איבער דייַטשלאַנד. עס איז רעקאָרדעד ווי די נאָמען פון דעם משפּחה אין קאלשטאט זינט דעם 17טן יאָרהונדערט. פילע משפּחה מיטגלידער האבן ווינעגראָווערס און אונטערשיידן מיטגלידער פון די היגע קהל עס. משפּחה מיטגלידער לעבן נאָך אויך אין די משפּחה'ס אַנסעסטראַל געגנט אין דרום־מערב דייטשלאנד.&lt;ref&gt;{{צייגט וועב|url=http://www.politico.eu/article/donald-trump-ancestry-forefathers-קאלשטאט/|title=Donald Trump, Germany’s disfavored son|date=September 23, 2016}}&lt;/ref&gt;

== היסטאריע ==
[[טעקע:Kallstadt_Hauptstrasse.jpg|קליין|קאלשטאט אין דייטשלאנד פון וואנעט די טראמפ פאמיליע שטאמט]]
טראמפ איז א דייטשישער נאמען וואס שטאמט פון &quot;דראם&quot; (פויק)


== פרידריך טראַמפּ׳ס אמעריקאנער משפּחה צווייג {{Anchor|Fortune}} ==
אין 1885, האט פרידריך טראַמפּ עמיגרירט פון קאלשטאט צו די פאַראייניdטע שטאַטן ביי דער עלטער פון 16. ער האט פארענגלישט זיין נאמען צו ''פֿרעדריק'' אין 1892 ווען ער איז געווארן אַ אמעריקאנער בירגער.&lt;ref name=&quot;dad&quot;&gt;{{cite news|last=Blair|first=Gwenda|date=August 24, 2015|title=The Man Who Made Trump Who He Is|url=http://www.politico.com/magazine/story/2015/08/the-man-who-made-trump-who-he-is-121647|newspaper=[[Politico]]|access-date=July 24, 2016}}&lt;/ref&gt; בשעת די אַלאַסקאַ גאָלד קאַמיש, האט ער אַנטוויקלט אַ מזל דורך עפענען רעסטראַנטן און האָטעלס פֿאַר גאָלד זוכער'ס אויף זייער וועג צו די געגנט. נאָך זיין טויט, איז זיין מזל אריבערגעגאנגען צו זיין פרוי און זון. פרעדריק טראַמפּ איז אַ צווייטע קוזינע פון הענרי י. העינז, גרינדער פון ה. דזש. העינז פירמע. אין 1902 האט ער חתונה געהאט מיט עליזאבעט קריסט, וואס איז געבוירן אין 1880 און וואס איז געשטארבן אויף יוני 6, 1966. זי אריבערגעפארן צו די פאַרייניגטע שטאַטן מיט אים. ווי איר מאַן, איז זי געווען אַ געבוירענער פון קאלשטאט, געבוירן אלס די טאָכטער פון פיליפּ און מערי קריסט. פיליפ קריסט שטאמט פון דזשאָהאַננעס קריסט (1626&amp;#x2013;1688/9) פון פלארשיים, העססע.&lt;ref name=&quot;GEDBAS&quot;&gt;{{צייגט וועב|url=https://gedbas.genealogy.net/person/ancestors/1178251526|title=GEDBAS: Vorfahren von Frederick Christ TRUMP}}&lt;/ref&gt; פרידריק טראַמפּ איז געווען דער פאטער פון עליזאַבעט טראַמפּ (1904-1961), גרונטאייגנס דעוועלאָפּער פרעד טראַמפּ (1905-1999) און פיזיסיסט און אינווענטאָר יוחנן דזשי טראַמפּ (1907-1985).

פרעד טראַמפּ (1905-1999), געבוירן אין ניו יארק, איז געווען איינער פון די גרעסטע גרונטאייגנס דעוועלאָפּערס אין [[ניו יארק סיטי]].&lt;ref&gt;{{cite news|date=August 9, 2000|title=Mary MacLeod Trump Philanthropist, 88|url=https://www.nytimes.com/2000/08/09/nyregion/mary-macleod-trump-philanthropist-88.html|newspaper=[[The New York Times]]|type=Obituary|access-date=May 12, 2016}}&lt;/ref&gt; ניצנדיג זיינע עלטערנס העריטאַנסע, פרעד טראַמפּ און זיין מוטער עליזאַבעט געגרינדעט ''עליזאַבעט טראַמפּ &amp; זון''. דאָנאַלד טראַמפּ האט שפּעטער עס געטוישט נאמען צו די טראַמפּ אָרגאַניזאציע און געדינט ווי זיין טשערמאַן און פרעזידענט ביז'ן טאג פון זיין ערפילן דעם אַמט פון אמעריקאנער [[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן|פרעזידענט]].

יוחנן דזשי טראַמפּ האט געהייראט עלארא סאוערברון (1913-1983), און זיי זענען די עלטערן פון יוחנן גארדאן טראַמפּ (1938-2012).&lt;ref&gt;{{צייגט וועב|url=http://www.legacy.com/obituaries/bostonglobe/obituary.aspx?pid=160130064|title=John Gordon Trump|date=September 27, 2012|publisher=The Boston Globe|accessdate=December 12, 2016}}&lt;/ref&gt;

די 2016 מידיאַ אינטערעס וועגן קאלשטאט האט אנגעהויבן פלוצים נאָך די מעלדן פון טראַמפּ'ס וואַלן. די ארטיגע אָפּרוף איז געווען געמישט.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/menschen/besuch-im-geburtsort-vom-grossvater-von-donald-trump-14520414.html|title=Im Ort von Trumps Vorfahren: 'Trump hat sich wenigstens getraut, das auch zu zeigen'|last=Frasch|first=Timo|date=November 9, 2016|newspaper=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|issn=0174-4909|access-date=November 27, 2016}}&lt;/ref&gt; עס איז נישט דא פיל אינטערעס אין ווערן אַ אָרט פון פּילגרימ-נעסיע פֿאַר טראַמפּ אַפישאַנאַדאָוז; היגע טוריזם איז שוין סייווי בליענדיג. די הויז וואו טראַמפּ'ס זיידע פרידריך (פרעדריק) טראַמפּ איז געבוירן איז דערווייַל פֿאַר פאַרקויף.&lt;ref&gt;{{צייגט וועב|url=http://www.heidelberg24.de/region/קאלשטאט-nach-us-praesidenten-wahl-bewohner-wollen-trump-haus-verkaufen-6963652.html|title=Nach US-Wahl: Trump-Haus in קאלשטאט steht zum Verkauf!|date=November 9, 2016|publisher=Heidelberg24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{צייגט וועב|url=http://www.dw.com/en/donald-trumps-german-roots/a-19015570|title=Donald Trump's German roots|work=Deutsche Welle}}&lt;/ref&gt;

== פאמיליע בוים ==
[[טעקע:Henry_John_Heinz_in_1917.jpg|קליין|הענרי היינז דער ערפינדער פון היינז קאמפאני, איז געווען דער אייניקל פון טשארלאט לואיזע טראמפ פון קאלל-שטאדט]]

== דאנאלד טראמפס פאמיליע ==
דאנאלד האט געהייראט דריי מאל, צו [[איוואנא טראמפ|איוואנא]] זעלניקאווע, מארלא מעיפלס, און צולעצט [[מעלאניע טראמפ|מעלאניע קנאעס]].

טראמפ האט פיר ערוואקסענע קינדער פון די צוויי פריעדיגע ווייבער: [[דאנאלד טראמפ דזשוניער|דאנאלד דזשוניער]], [[איוואנקא טראמפ|איוואנקא]], און [[עריק טראמפ|עריק]], פון [[איוואנא טראמפ|איוואנא]]. און דערנאך [[טיפעני טראמפ|טיפֿעני]] פון [[מארלא מעיפלס]]. דערנאך האט ער איין זון מיט [[מעלאניע טראמפ]], [[באראן טראמפ]], געבוירן אין מערץ 2006.

== רעליגיעזע שייכות ==
די טראַמפּ משפּחה זענען לוטהעראַן מיטגלידער&lt;ref&gt;The small town of קאלשטאט has only one religious building, the Central Lutheran church.{{original research inline|date=December 2016}}&lt;/ref&gt; פון די עוואַנגעליקעל קריסטן.  

[[איוואנקא טראמפ]] פראקטיצירט אידישקייט נאכן זיך מגייר זיין בעפארן הייראטן [[דזשערעד קושנער|דזשארעד קושנער]].

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:גענעאלאגיע]]
[[קאַטעגאָריע:דייטשן]]
[[קאַטעגאָריע:אמעריקאנער]]
[[קאַטעגאָריע:טראמפ פאמיליע|*]]</text>
      <sha1>hkfiqntqau1nyrddpao8i123sx1csdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>הינטערגראבער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48748</id>
    <revision>
      <id>601545</id>
      <parentid>574880</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T13:55:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>8746</id>
      </contributor>
      <origin>601545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2146" sha1="dai4z1fyxy4b73qin2kwgfcbcfbwob0" xml:space="preserve">[[טעקע:JCB 3CX backhoe loader.JPG|קליין|אַ JCB 3CX הינטערגראָבער]]
אַ '''הינטערגראָבער''' אדער '''גראָבער-לאָדער''' ([[ענגליש]]: ''backhoe loader'') איז אַ [[שווערע געצייג|שווערע מאַשין]] וואס שליסט איין אַ [[טראקטאר|טראַקטאָר]]-ענלעכע אָפּטיילונג מיט אַ [[לאדער|לאָדער]]-ענלעכע לאָפּעטע אין דער פֿאָדערטייל און אַ רידל אויפֿן הינטערטייל. צוליב זייערע (רעלאַטיוו) קליינע גרייס און פֿארשידענע נוצן זענען הינטערגראָבערס זייער גאַנגבאַר אין שטאָטישע אינזשעניריע און קליינע קאָנסטרוקציע פּראָיעקטן (ווי אַ קליינעם הויז, געהאַלטער פֿון שטאָטישע טראַקטן, אאַז&quot;וו), און אויך אין אויסוואַקסנדיקע מדינות. דאָס סאָרט מאַשין איז ענלעך מיט און איז אַנטוויקלט געוואָרן פֿון וואָס מען רופֿט היינט אַ TLB {{כ}}(''Tractor-Loader-Backhoe''), וועלכער איז אַ לאַנדווירטשאַפֿט טראַקטאָר אויסגעשטייַערט מיט אַ פֿראָנט לאָדער און אַ הינטער רידל.

דער הינטערגראָבער איז ערפֿינדעט געוואָרן אין דעם [[פאראייניגטע קעניגרייך|פאראייניגטן קעניגרייך]] אין [[1953]] דורך דזשאָזעף סיריל באַמפֿאָרד {{ענ|Joseph Cyril Bamford}}, דער באַגרינדער פֿון [[JCB]].

== זעט אויך ==
* [[שווערע געצייג]]
* [[לאדער]]
* [[גראבמאשין]]
* [[קאמפאקטער לאדער]]
* [[בולדאזער]]

== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|Backhoe loaders|הינטערגראָבערס}}

{{טראנספארט-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:אינזשעניריע פארמיטלען]]
[[קאַטעגאָריע:קאנסטרוקציע]]</text>
      <sha1>dai4z1fyxy4b73qin2kwgfcbcfbwob0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אשר</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50460</id>
    <revision>
      <id>601561</id>
      <parentid>600081</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T20:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6849" sha1="85pxih8yxofw1shf2x4ssxxetec1an3" xml:space="preserve">{{אינפאבאקס ביבלישע פערזאן
| נאמען = אשר בן יעקב
| העברעאישער נאמען = אשר
| טאטע = יעקב אבינו
| מוטער = זלפה
| געבורט ארט = פדן ארם
| שבט = שבט אשר
| קינדער = ימנה, ישוה, ישוי, בריעה, שרח
| באקאנט פאר = אבי שבט אשר
| תקופה = תקופת האבות
}}

'''אשר''' איז איינער פון די צוועלף זין פון [[יעקב אבינו]] און דער צווייטער זון וואס איז געבוירן געווארן צו [[זלפה]], די דינסט פון [[לאה אמנו]]. אין דער ביבלישער טראדיציע ווערט ער פאררעכנט אלס דער אבות־פיגור פון [[שבט אשר]], איינעם פון די צוועלף שבטים פון ישראל.

אשר'ס פערזענליכע געשיכטע אין דער תורה איז קורץ, אבער זיין נאמען און זיין שבטישע ירושה האבן באקומען א באזונדערן פלאץ אין דער ביבלישער און שפעטערער אידישער מסורה. דער שבט אשר ווערט פארבונדן מיט ברכה, שפע, פרוכטבארקייט און רייכע לאנדווירטשאפט, בפרט מיט שמן און גוטע פירות.

דער נאמען '''אשר''' ווערט אין דער תורה פארבונדן מיט לאה'ס אויסרוף ביים געבורט פון איר קינד: אז זי וועט ווערן אנגערופן &quot;מאושרת&quot; דורך די אנדערע פרויען. דערפאר ווערט דער נאמען פארשטאנען אלס פארבונדן מיט שמחה, הצלחה און ברכה.

== נאמען און אפשטאם ==
אשר איז געבוירן געווארן אין [[פדן ארם]], בעת דער צייט ווען יעקב אבינו האט אויפגעבויט זיין גרויסע משפחה. זיין מוטער איז געווען זלפה, די דינסט פון לאה, וואס האט שוין געבוירן דעם עלטערן ברודער [[גד]].

אין דער סדר פון יעקב'ס קינדער איז אשר דער אכטער זון פון יעקב און דער צווייטער זון פון זלפה. צוזאמען מיט זיינע עלף ברידער ווערט ער פאררעכנט אלס איינער פון די גרינדער פון די צוועלף שבטים פון ישראל.

לויט דער געניאלאגישער מסורה האט אשר געהאט קינדער וואס האבן געשאפן די משפחות פון שבט אשר. צווישן זיינע קינדער ווערן דערמאנט '''ימנה, ישוה, ישוי און בריעה''', און אויך זיין טאכטער '''[[שרח בת אשר|שרח]]''' ווערט דערמאנט.

== אשר אין דער ביבלישער דערציילונג ==
די תורה דערציילט נישט קיין לאנגע פערזענליכע געשיכטע איבער אשר, אנדערש ווי ביי יוסף, יהודה און אנדערע בני יעקב. זיין באדייט ווערט בעיקר אויסגעדריקט דורך דעם שבט וואס האט געטראגן זיין נאמען.

זיין געבורט קומט אין דער ברייטער משפחה־געשיכטע פון יעקב, ווען די קינדער וואס ווערן געבוירן אין דעם הויז פון יעקב ווערן שפעטער די יסוד פון דעם פאלק ישראל.

די באדייט פון אשר ווערט שטארק פארבונדן מיט זיין נאמען. בשעת אנדערע שבטים ווערן באצייכנט דורך קעמפערישע אדער מלוכישע סימבאלן, ווערט אשר אין דער מסורה פארבונדן מיט א בילד פון צופרידנקייט, ברכה און גשמיות'דיגע שפע.

== ברכת יעקב ==
אין דער לעצטער ברכה וואס יעקב אבינו האט געגעבן פאר זיינע קינדער ווערט אשר באשריבן מיט א בילד פון שפע און רייכקייט:&lt;blockquote&gt;מאשר שמנה לחמו והוא יתן מעדני מלך.&lt;/blockquote&gt;די ברכה ווערט אין דער מסורה פארשטאנען אז דער צוקונפטיגער שבט אשר וועט האבן א לאנד מיט א גרויסער שפע פון עסנווארג און באזונדערע פראדוקטן. דער אויסדרוק איבער &quot;מעדני מלך&quot; ווערט פארבונדן מיט רייכע און חשוב'ע מאכלים וואס זענען פאסיג פאר קעניגליכע טישן.

די ברכה פון יעקב שטעלט אשר אין קאנטראסט צו אנדערע שבטים וועמענס ברכות באטאנען מלחמה, מלוכה אדער פירערשאפט. ביי אשר ליגט דער דגש אויף ברכה פון דער ערד און עקאנאמישער הצלחה.

== טראדיציע איבער אשר ==
אין שפעטערע אידישע מקורות ווערן דערציילט פארשידענע מסורות איבער אשר'ס לעבן. געוויסע מקורות געבן אים א לעבן־עלטער פון 123 יאר און פארבינדן זיין קבורה מיט קעדש אין דעם צפון טייל פון ארץ ישראל.

די מסורות איבער אשר שטעלן אים פאר אלס א צדיק'ישע און געבענטשטע פיגור, וואס האט איבערגעגעבן פאר זיינע נאכקומען דעם געדאנק פון שפע און ברכה.

== שבט אשר און זיין נחלה ==
דער הויפט באדייט פון אשר ליגט אין זיין פארבינדונג מיט [[שבט אשר]]. דער שבט האט באקומען א נחלה אין צפון־מערב פון ארץ ישראל, אין דער געגנט פון גליל און דעם צפון־מאריטימן ברעג.

די געגנט איז געווען באקאנט אלס א פרוכטבארע לאנד מיט גוטע מעגליכקייטן פאר לאנדווירטשאפט. אין דער ביבלישער מסורה ווערט די נחלה פון אשר פארבונדן מיט וויינגערטנער, פעלדער און בפרט מיט דער פראדוקציע פון שמן זית.

די געאגראפישע לאגע פון שבט אשר, נעבן דעם ים און די צפון־געגנטן פון כנען, האט געגעבן דעם שבט א באזונדערן עקאנאמישן כאראקטער. ער ווערט פארגעשטעלט ווייניגער אלס א קעמפער־שבט און מער אלס א שבט פון רייכקייט און פראדוקציע.

{{יעקב'ס קינדער}}

[[קאַטעגאָריע:קינדער פון יעקב]]</text>
      <sha1>85pxih8yxofw1shf2x4ssxxetec1an3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>נינוה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55047</id>
    <revision>
      <id>601549</id>
      <timestamp>2026-07-13T19:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט '{{אינפאבאקס ארכעאלאגישע ארט | נאמען = נינוה | אלטער נאמען = נינוה | טיפ = אלטע שטאט, קעניגליכע הויפטשטאט און ארכעאלאגישע פלאץ | לאגע = מזרח זייט פונעם טיגריס טייך, קעגן איבער דער היינטיגער שטאט מאסול, צפון איראק | תקופה = פון בערך 6000 פאר זייער ציילונג ביז די שפ...'</comment>
      <origin>601549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53249" sha1="r87ul8bjt3968myaslsbrslm7nivjmz" xml:space="preserve">{{אינפאבאקס ארכעאלאגישע ארט
| נאמען = נינוה
| אלטער נאמען = נינוה
| טיפ = אלטע שטאט, קעניגליכע הויפטשטאט און ארכעאלאגישע פלאץ
| לאגע = מזרח זייט פונעם טיגריס טייך, קעגן איבער דער היינטיגער שטאט מאסול, צפון איראק
| תקופה = פון בערך 6000 פאר זייער ציילונג ביז די שפעטערע תקופות
| הויפט תקופה = ניי אשורישע אימפעריע
| הויפטשטאט = אונטער סנחריב און זיינע נאכפאלגער
| וויכטיגע פלעצער = תל קויונדזשיק און תל נבי יונס
| אונטערגאנג = 612 פאר זייער ציילונג
}}

== הקדמה ==

'''נינוה''' (ענגליש Nineveh) איז געווען אן איינע פון די גרעסטע און מערסט באדייטנדע שטעט פון דער אוראלטער נאנטער מזרח. זי איז געווען די הויפטשטאט פון דער ניי [[אשור|אשורישער]] אימפעריע און האט אין אירע לעצטע יארן געדינט אלס דער קעניגליכער צענטער פון דער אשורישער מלוכה. די שטאט איז געווען אויפ'ן מזרח ברעג פונעם [[חידקל]] טייך, קעגן איבער דער היינטיגער שטאט [[מאסול]] אין צפון [[איראק]]. דער ארכעאלאגישער פלאץ פון נינוה נעמט אריין בעיקר די צוויי גרויסע בערגלען תל קויונדזשיק (Tell Kuyunjik) און תל נבי יונס (Tell Nebi Yunus), צוזאמען מיט די רעשטלעך פון די שטאטס מויערן און אנדערע געביידעס. &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Nineveh-ancient-city-Iraq&lt;/ref&gt;

נינוה האט געהאט א לאנגע באזעצונגס היסטאריע וואס גייט צוריק ביז דער נייער שטיין תקופה, ארום 6000 פאר זייער ציילונג. זי איז נישט ערשט געווארן וויכטיג ווען זי איז געווארן אן אימפערישע הויפטשטאט, נאר איז שוין טויזנטער יארן פריער געווען א וויכטיגער צענטער פון באזעצונג, האנדל און קולטור. אין דער תקופה פון דער [[אקאדישע מלוכה|אקאדישער מלוכה]] האט זי שוין געהאט א באדייט אלס א צענטער פון עבודה זרה, בפרט מיט'ן טעמפל פון אישתר וואס איז געשטאנען אויפ'ן בערגל קויונדזשיק. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

איר גרעסטער בליה האט נינוה דערגרייכט אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג, ווען דער קעניג [[סנחריב]] האט איר פארוואנדלט אין די הויפטשטאט פון אשור. אונטער זיין הערשאפט איז די שטאט אויסגעברייטערט געווארן אויף א ריזיגן פארנעם, מיט גרויסע פאלאצן, טעמפלען, שטאטמויערן, טויערן, קאנאלן און וואסער סיסטעמען. די אנטוויקלונג פון נינוה אונטער סנחריב ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע שטאטישע פראיעקטן פון דער אוראלטער וועלט. &lt;ref&gt;https://www.britishmuseum.org/collection/galleries/assyria-nineveh&lt;/ref&gt;

אין יאר 612 פאר זייער ציילונג איז נינוה איינגענומען געווארן דורך א בונד פון די מדי און בבלישע כוחות נאך א לאנגער באלאגערונג. דער פאל פון נינוה האט געברענגט דעם ענדע פון דער ניי אשורישער אימפעריע און איז געווארן א סימבאל פון דער אונטערגאנג פון דער גרויסער אשורישער מאכט. &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Nineveh-ancient-city-Iraq&lt;/ref&gt;

נינוה פארנעמט אויך א וויכטיגע פלאץ אין תנך און אין די אידישע טראדיציע. אין [[ספר יונה]] ווערט זי דערמאנט אלס א גרויסע שטאט וואס האט תשובה געטון נאך דער נבואה פון [[יונה הנביא]] און דערפאר געראטעוועט געווארן פון חורבן. זי ווערט אויך דערמאנט אין [[ספר טוביה]]. צוליב דעם האט נינוה באקומען א באזונדערע באדייט אין אידישער, קריסטליכער און איסלאמישער קולטור. &lt;ref&gt;https://www.unescochair.usi.ch/nineveh-iraq&lt;/ref&gt;

== נאמען און עטימאלאגיע ==

דער נאמען '''נינוה''' איז באקאנט פון פארשידענע אלטע קוועלער אין פארשידענע שפראכן. אין העברעאיש ווערט זי געשריבן נינוה, און אין אלט [[גריכיש]] איז דער נאמען איבערגעגעבן געווארן אלס נינוע. אין [[אקאדיש]], די שפראך וואס איז גענוצט געווארן אין [[אשור]] און [[בבל]], ווערט דער נאמען פארבונדן מיט דער געטליכער פיגור [[אישתר]] (Ishtar) , די הויפט געטין פון ליבע, פרוכטבארקייט און קריג אין דער מעסאפאטאמישער רעליגיע.

לויט ארכעאלאגישע און שפראך פארשונגען איז דער נאמען נינוה שוין גענוצט געווארן אין די פריע תקופות פון דער שטאט'ס געשיכטע. דאס ווייזט אז די שטאט האט געהאט א באזונדערע אידענטיטעט שוין לאנג פאר זי איז געווארן די הויפטשטאט פון דער אשורישער אימפעריע.

אין אלטע אשורישע דאקומענטן ווערט נינוה דערמאנט אלס אן עלטערער שטאטישער און רעליגיעזער צענטער. איר נאמען איז פארבונדן מיט'ן טעמפל פון אישתר וואס איז געשטאנען אויפ'ן בערגל קויונדזשיק, און וואס האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער רעליגיעזער לעבן פון דער שטאט. דער טעמפל איז אין פארשידענע תקופות פארבעסערט און באנייט געווארן דורך די אשורישע הערשער. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

== געאגראפיע ==

נינוה איז געווען ליגן אין צפון מעסאפאטאמיע, אויפ'ן מזרח ברעג פונעם טיגריס טייך, אין דער געגנט וואס היינט געהערט צום צפון טייל פון איראק. די שטאט איז געשטאנען קעגן איבער דער היינטיגער שטאט מאסול, וואס איז מיט די צייט געווארן דער הויפט שטאטישער צענטער פון דער געגנט. &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Nineveh-ancient-city-Iraq&lt;/ref&gt;

די געאגראפישע לאגע פון נינוה האט געשאפן די יסוד פאר איר אנטוויקלונג. זי איז געווען געשטעלט אויפ'ן דורכגאנג פון וויכטיגע וועגען וואס האבן פארבונדן צפון מיט דרום און מזרח מיט מערב. דער נאנטקייט צום [[חידקל]] טייך האט צוגעשטעלט וואסער פאר טרינקען, לאנדווירטשאפט און טראנספארט, בשעת די נאנטע קאווסער (Khosr) טייך סיסטעם האט צוגעשטעלט נאך א וויכטיגע מקור פאר וואסער פארזארגונג. &lt;ref&gt;https://www.unescochair.usi.ch/nineveh-iraq&lt;/ref&gt;

די נאטירליכע באדינגונגען ארום נינוה האבן ערלויבט די אנטוויקלונג פון לאנדווירטשאפט, בהמות פאשע און האנדל. די גוטע לאגע צווישן פארשידענע געגנטן פון דער נאנטער מזרח האט געמאכט די שטאט פון א לאקאלן צענטער צו א וויכטיגער שטאטישער און פאליטישער קראפט.

אין דער צייט פון סנחריב איז די שטאט באדייטנד פארגרעסערט געווארן. די שטאטישע שטח האט דערגרייכט בערך 750 העקטאר, און זי איז ארומגענומען געווארן מיט א גרויסער פעסטונג מויער פון בערך 12 קילאמעטער לענג. די מויערן און טויערן האבן געדינט סיי פאר פארטיידיגונג און סיי אלס א סימבאל פון דער קעניגליכער מאכט פון אשור. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

== פריע היסטאריע ==

די באזעצונג פון נינוה גייט צוריק צו די נייער שטיין תקופה. ארכעאלאגישע געפינסן ווייזן אז אין דער געגנט איז שוין געווען א ישוב ארום 6000 פאר זייער ציילונג, אין דער צייט וואס ווערט פארבונדן מיט דער חסונה קולטור  (Hassuna culture) אין צפון מעסאפאטאמיע. דאס מאכט נינוה איינע פון די עלטסטע באקאנטע שטאטישע באזעצונגען אין דער געגנט. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

אין דער תקופה פון דער אורוק קולטור  (Uruk culture) , אין דעם פערטן טויזנט יאר פאר זייער ציילונג, איז נינוה שוין געווען א צענטער מיט סימנים פון ארגאניזירטער אדמיניסטראציע. געפינסן פון דער צייט ווייזן אז די שטאט האט געהאט א ראלע אין דער אנטוויקלונג פון פריע שטאטישע סיסטעמען אין צפון מעסאפאטאמיע.

די פריע געשיכטע פון נינוה ווייזט אז איר וויכטיגקייט איז נישט געקומען בלויז צוליב איר שפעטערע ראלע אלס אשורישע הויפטשטאט. זי איז שוין לאנג פריער געווען א פלאץ מיט רעליגיעזע, עקאנאמישע און אדמיניסטראטיווע פונקציעס.

אין דער אקאדישער תקופה האט נינוה באקומען א גרעסערע רעליגיעזע באדייט. די שטאט איז געווארן שטארק פארבונדן מיט דער עבודה זרה אישתר, און דער טעמפל פון אישתר אויף קויונדזשיק איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע הייליגע פלעצער אין צפון מעסאפאטאמיע.

אין דער אכצנטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט דער אשורישער קעניג [[שמשי אדד דער ערשטער]] (Shamshi-Adad I) באנייט דעם טעמפל פון אישתר, וואס ווייזט אויף די וויכטיגע פלאץ וואס נינוה האט געהאט אין דער אשורישער קולטור און מלוכה. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

== מיטל אשור תקופה ==

אין דער מיטל אשורישער תקופה האט נינוה ווייטער פארגעזעצט צו אנטוויקלען זיך אלס א וויכטיגער צענטער פון דער אשורישער מלוכה. אין יענע יארן איז די שטאט געווארן א קעניגליכע וואוינונג און אן אדמיניסטראטיווער צענטער פון דער מדינה, נאך פאר זי איז געווארן די אפיציעלע הויפטשטאט פון דער אימפעריע.

די קעניגן פון מיטל אשור האבן געזען אין נינוה נישט בלויז א שטאט מיט א רעליגיעזער באדייט, נאר אויך א פלאץ מיט א סטראַטעגישע וויכטיקייט. איר לאגע נעבן דעם טיגריס טייך און די הויפט וועגען פון מעסאפאטאמיע האט ערלויבט די אשורישע הערשער צו קאנטראלירן האנדל, פארקער און די אדמיניסטראציע פון די ארומיגע געגנטן.

דער טעמפל פון אישתר אויף קויונדזשיק איז געבליבן דער צענטער פון דער שטאט'ס רעליגיעזער לעבן. די המשך פון דער עבודת אישתר און די באנייען פון די הייליגע געביידעס האבן באוויזן די פארבינדונג צווישן דער קעניגליכער מאכט און די רעליגיעזע אינסטיטוציעס פון נינוה.

די אנטוויקלונג אין דער מיטל אשורישער תקופה האט געלייגט דעם יסוד פאר די שפעטערע פארוואנדלונג פון נינוה אין אן אימפערישע הויפטשטאט. די שטאט האט שוין פארמאגט די נויטיגע אינסטיטוציעס, קעניגליכע רעזידענצן און רעליגיעזע צענטערן וואס האבן שפעטער ערמעגליכט איר שנעלע אויסברייטונג אונטער די ניי אשורישע קעניגן. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

== סנחריב און די פארוואנדלונג אין קאפיטאל ==

די גרעסטע טויש אין דער געשיכטע פון נינוה איז פארגעקומען אונטער דער קעניג [[סנחריב]], וואס האט געהערשט אין אשור אין די יארן 704 ביז 681 פאר זייער ציילונג. נאך זיין אויפשטייג צום טראן האט ער באשלאסן צו פארוואנדלען נינוה אין דער הויפטשטאט פון דער אשורישער אימפעריע און זי אויסבויען אלס א שטאט וואס זאל פארטרעטן די גרויסקייט פון דער אימפעריע. &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Nineveh-ancient-city-Iraq&lt;/ref&gt;

סנחריב האט דורכגעפירט א ברייטע שטאטישע בוי פראגראם וואס האט פארענדערט די אויסזען פון נינוה. ער האט פארגרעסערט די שטאט ביז בערך 750 העקטאר, געבויט מאסיווע שטאטמויערן, אויסגעברייטערט די קעניגליכע פאלאצן, אויפגעשטעלט נייע טעמפלען און פארבעסערט די וואסער פארזארגונג דורך קאנאלן און אנדערע אינזשענירונג ארבעט. &lt;ref&gt;https://ninive.uni-heidelberg.de/nin_history_en.html&lt;/ref&gt;

די שטאטמויער פון נינוה איז געווען בערך 12 קילאמעטער לאנג און האט אריינגענומען א רייע גרויסע טויערן. צווישן די באקאנטע טויערן זענען געווען די אשור טויער, אדד טויער, נרגל טויער, סין טויער און שמש טויער. די טויערן האבן געדינט אלס אריינגאנגען אין דער שטאט און האבן אויך געהאט א סימבאלישע באדייט אלס צייכן פון דער שטארקייט און סדר פון דער קעניגליכער הויפטשטאט. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

א באזונדערע אויפמערקזאמקייט האט סנחריב געגעבן צו וואסער פארזארגונג. ער האט אויפגעבויט א ברייטע סיסטעם פון קאנאלן וואס האבן געפירט וואסער פון די ארומיגע געגנטן צו די שטאט. די ארבעט האט ערמעגליכט די אויסברייטונג פון לאנדווירטשאפט ארום נינוה און האט פארזארגט די וואקסנדע באפעלקערונג פון דער ריזיגער שטאט. &lt;ref&gt;https://www.unescochair.usi.ch/nineveh-iraq&lt;/ref&gt;

סנחריב האט אויך אויפגעשטעלט דעם גרויסן קעניגליכן פאלאץ, באקאנט אלס דער פאלאץ אן א גלייכן (אין ענגליש: ''Palace Without a Rival'' ''אשוריש: Egalzagdinutukua''). די ווענט פון דעם פאלאץ זענען געווען באדעקט מיט אויסגעקריצטע שטיינערנע בילדער וואס האבן געשילדערט די קעניגליכע מלחמות, צערעמאניעס און דער מאכט פון דער אשורישער מלוכה.

די פארוואנדלונג פון נינוה אונטער סנחריב ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע שטאטישע אנטוויקלונגען פון דער אוראלטער וועלט. די שטאט איז געווארן א צענטער פון רעגירונג, קונסט, קולטור און מיליטערישער ארגאניזאציע, און האט אנגעהויבן צו דינען אלס דער הויפט סימבאל פון דער אשורישער אימפעריע. &lt;ref&gt;https://www.britishmuseum.org/collection/galleries/assyria-nineveh&lt;/ref&gt;

== נינוה אין איר שפיץ ==

אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט נינוה דערגרייכט איר העכסטן שטאפל פון פאליטישער, מיליטערישער און קולטורעלער באדייט. אונטער סנחריב און זיינע נאכפאלגער, בפרט אונטער [[אסרחדון]] (Esarhaddon) און [[אשורבניפאל]] (Ashurbanipal), איז די שטאט געווארן דער צענטער פון דער ניי אשורישער אימפעריע, וואס האט אין יענער תקופה געהערשט איבער גרויסע טיילן פון דער נאנטער מזרח. &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Nineveh-ancient-city-Iraq&lt;/ref&gt;

די שטאט האט פארמאגט א ריזיגע שטאטישע סטרוקטור מיט פאלאצן, טעמפלען, אדמיניסטראטיווע געביידעס, וואוינונג געגנטן און גרויסע עפנטליכע פראיעקטן. די אויסברייטונג פון נינוה איז דורכגעפירט געווארן לויט א פלאנירטן שטאטישן סדר, וואס האט אריינגענומען ברייטע גאסן, שטארקע פעסטונגען און א סיסטעם פון טויערן וואס האבן צוגעשטעלט אריינגאנג צו די פארשידענע טיילן פון דער שטאט.

דער קעניגליכער צענטער פון נינוה האט געדינט אלס דער פלאץ פון וואו די אשורישע הערשער האבן געפירט די אימפעריע. פון דארט זענען ארויסגעגאנגען סאלדאטן פאר מיליטערישע קאמפן, אדמיניסטראטיווע באשלוסן און דיפלאמאטישע פארבינדונגען מיט אנדערע לענדער.

איינס פון די מערסט באוואוסטע טיילן פון דער שטאט איז געווען דער פאלאץ פון סנחריב אויף קויונדזשיק. אין דעם פאלאץ זענען געפונען געווארן הונדערטער שטיינערנע רעליעפן וואס ווייזן די אשורישע מיליטערישע קאמפאניעס און קעניגליכע צערעמאניעס. די רעליעפן זענען היינט צווישן די וויכטיגסטע קוואלן פאר'ן פארשטיין די קונסט און היסטאריע פון דער ניי אשורישער תקופה. &lt;ref&gt;https://www.metmuseum.org/essays/nineveh&lt;/ref&gt;

אויך דער קעניג אשורבניפאל האט געגעבן א גרויסן שטיפ פאר דער קולטורעלער אנטוויקלונג פון נינוה. אונטער זיין הערשאפט איז אויפגעשטעלט געווארן די באוואוסטע [[ביבליאטעק פון אשורבניפל|ביבליאטעק פון אשורבניפאל]], וואס האט אריינגענומען צענדליגער טויזנטער ליים טאבלעטן מיט טעקסטן אין דער [[אקאדיש|אקאדישער]] שפראך. די זאמלונג האט אריינגענומען ליטעראטור, היסטארישע דאקומענטן, געזעצן, רעליגיעזע טעקסטן און וויסנשאפטליכע שריפטן. &lt;ref&gt;https://www.britishmuseum.org/collection/galleries/assyria-nineveh&lt;/ref&gt;

די עקאנאמישע לעבן פון נינוה איז געווען געבויט אויף לאנדווירטשאפט, האנדל און די צוזאמענברענגונג פון פארשידענע פעלקער פון דער אימפעריע. צוליב איר ראלע אלס הויפטשטאט איז געקומען קיין נינוה א גרויסע צאל סופרים, קינסטלער, בעלי מלאכה, סוחרים און רעגירונג באאמטע.

די שטאט איז אויך געווארן א סימבאל פון דער אשורישער קעניגליכקייט. די גרויסע געביידעס, די ריזיגע מויערן און די אויסגעארבעטע קונסטווערק האבן געדינט צו ווייזן די שטארקייט און הערשאפט פון די אשורישע קעניגן איבער זייער ברייטן מלוכה שטח.

== חרבן פון נינוה ==

דער אונטערגאנג פון נינוה איז געקומען אין דער צייט ווען די אשורישע אימפעריע האט אנגעהויבן צו פארלירן איר מאכט. אין די לעצטע יארן פונעם זיבעטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג האבן די מעדישע און בבלישע כוחות זיך פאראייניגט קעגן אשור און אנגעהויבן א קאמפיין צו צעשטערן די אשורישע הערשאפט.

אין יאר 612 פאר זייער ציילונג איז נינוה באלאגערט און איינגענומען געווארן דורך א בונד פון מדי און בבל. נאך א שווערער באלאגערונג איז די שטאט געפאלן, און די קעניגליכע צענטערן, בפרט די פאלאצן, זענען שווער געשעדיגט געווארן און טיילווייז פארברענט. &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Nineveh-ancient-city-Iraq&lt;/ref&gt;

דער פאל פון נינוה האט באדייט דעם ענדע פון דער ניי אשורישער אימפעריע, וואס איז געווען איינע פון די גרעסטע מאכטן פון דער אוראלטער וועלט. נאך דער חרבן איז נינוה מער נישט געווען דער צענטער פון א גרויסער אימפעריע, און די אדמיניסטראטיווע סטרוקטור פון אשור האט זיך צעשפרייט.

נאך דער אייננעמונג איז נישט דא קיין באווייז אז עס האט זיך ווייטער געהאלטן א שטארקע אשורישע רעגירונג אין נינוה. טייל עפנטליכע געביידעס זענען מעגליך פארריכט געווארן און ווייטער גענוצט געווארן פאר א קורצע צייט, אבער די שטאט האט מער נישט צוריקבאקומען איר פריערדיגע וויכטיגקייט. &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Nineveh-ancient-city-Iraq&lt;/ref&gt;

דער חורבן פון נינוה איז געווארן א באקאנטער סימבאל אין דער געשיכטע פון אוראלטע אימפעריעס, אלס א ביישפיל וויאזוי א שטארקע וועלט מאכט קען אין א קורצער צייט פארלירן איר צענטער און איר הערשאפט.

== שפעטערע היסטאריע ==

נאך דער חרבן פון נינוה אין 612 פאר זייער ציילונג האט די שטאט פארלוירן איר ראלע אלס אימפערישע הויפטשטאט, אבער דער ארט איז נישט אינגאנצן פארלאזט געווארן. אין די שפעטערע תקופות זענען פארגעקומען פארשידענע באנוצונגען פון טיילן פונעם אלטן שטאטישן פלאץ, בשעת די גרויסע פאליטישע באדייט פון נינוה איז אריבערגעגאנגען צו אנדערע שטעט אין דער געגנט. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

אין דער צייט פון דער גריכישער וועלט איז דער גריכישער שרייבער [[קסענאפאן]] (xenophon) אריבער דורך דער געגנט ארום יאר 401 פאר זייער ציילונג, בעת זיין מארש מיט די צען טויזנט גריכישע זעלנער. אין זיין באשרייבונגען ווערט דער ארט דערמאנט אלס א פארלאזטער אלטער שטאטישע פלאץ, הגם ער האט אויך איבערגעגעבן לאקאלע מסורות וואס האבן פארבונדן דעם פלאץ מיט דער אלטער מדישער מאכט. זיינע באשרייבונגען געבן א בליק אויף דעם צושטאנד פון דער געגנט נאך דעם אונטערגאנג פון אשור, אבער זיי זענען נישט קיין פולשטענדיגע באריכט. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

אין דער רוימישער און פארטישער תקופה האט די געגנט פון נינוה געהערט צו דער ברייטער געגנט פון אדיאבענע (Adiabene). די געגנט איז דעמאלט געווען אונטער דער השפעה פון פארשידענע אימפעריעס און האט געהאט א געמיש פון פארשידענע פעלקער, שפראכן און קולטורן.

ארום יאר 641 ציווילע ציילונג איז די געגנט איינגענומען געווארן דורך אראבישע כוחות. מיט דער צייט האט די נאנטע שטאט [[מאסול]], וואס האט זיך אנטוויקלט אויפ'ן מערב ברעג פונעם [[חידקל]], איבערגענומען די ראלע פון הויפט שטאטישער צענטער. דער אלטער ארט פון נינוה איז געבליבן אלס א היסטארישער און ארכעאלאגישער פלאץ נעבן דער וואקסנדיקער שטאט. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

אונטער די פארשידענע הערשאפטס תקופות, אריינגערעכנט די '''אומאיאדישע''' (Umayyad), '''סעלדזשוקישע''' (Seljuk), '''מאנגאלישע''' (Mongol), '''סאפאווידישע''' (Safavid), '''אטאמאנישע''' (Ottoman) און שפעטער '''איראקישע''' (Iraqi) הערשאפטן, איז די געגנט ארום '''נינוה''' (Nineveh) ווייטער באזעצט געווארן. אבער די אלטע שטאט האט מער נישט צוריקבאקומען איר פריערדיגע פאליטישע צענטער ראלע.

== ארכעאלאגישע אויסגראבונגען ==

די וויסנשאפטליכע אויספארשונג פון נינוה האט זיך אנגעהויבן אין דער ניינצנטער יארהונדערט, ווען אייראפעאישע פארשער האבן אנגעהויבן זוכן די פארלוירענע שטעט פון דער אשורישער וועלט. די ערשטע גרויסע אויסגראבונגען האבן אויפגעדעקט פאלאצן, שטיינערנע רעליעפן, אויפשריפטן און אנדערע איבערבלייבענישן פון דער ניי אשורישער תקופה.

איינע פון די וויכטיגסטע אויסגראבונגס ערטער איז געווען תל קויונדזשיק, וואס האט אנטהאלטן די איבערבלייבענישן פון די קעניגליכע פאלאצן און אנדערע וויכטיגע געביידעס. דארט זענען אנטדעקט געווארן פילע צימערן פון דעם פאלאץ פון סנחריב, אריינגערעכנט זאלן מיט גרויסע שטיינערנע בילדער וואס שילדערן מיליטערישע קאמפאניעס און קעניגליכע סצענעס. &lt;ref&gt;https://www.metmuseum.org/essays/nineveh&lt;/ref&gt;

דער צווייטער הויפט בערגל איז תל נבי יונס, וואס ווערט פארבונדן מיט א טייל פון דער אלטער שטאט און אירע קעניגליכע געביידעס. דער נאמען נבי יונס איז פארבונדן מיט דער לאקאלער טראדיציע וואס זעט דעם ארט אלס דער מקום פון קבר [[יונה הנביא]].

די אויסגראבונגען אין נינוה האבן געגעבן היסטאריקער א ברייטע בילד איבער דער אשורישער געזעלשאפט. דורך די געפינסן קענען פארשער פארשטיין די קעניגליכע אדמיניסטראציע, מיליטערישע ארגאניזאציע, קונסט, רעליגיע און טאג טעגליכן לעבן פון די באוואוינער פון דער שטאט.

צווישן די וויכטיגסטע געפינסן זענען געווען די ליים טאבלעטן פון דער [[ביבליאטעק פון אשורבניפל|ביבליאטעק פון אשורבניפאל]], שטיינערנע רעליעפן, טויערן מיט שטיינערנע סטאטוען , ווי אויך פילע קעניגליכע אויפשריפטן וואס העלפן פארשן די געשיכטע פון דער אשורישער אימפעריע. &lt;ref&gt;https://www.britishmuseum.org/collection/galleries/assyria-nineveh&lt;/ref&gt;
== שטאט פלאן און ארכיטעקטור ==

נינוה איז געווען איינע פון די מערסט אויסגעארבעטע שטעט פון דער אוראלטער נאנטער מזרח. איר שטאטישער פלאן איז אנטוויקלט געווארן בעיקר אין דער צייט פון סנחריב, ווען די שטאט איז פארוואנדלט געווארן אין דער הויפטשטאט פון דער ניי אשורישער אימפעריע. די שטאט האט פארמאגט א פלאנירטע סטרוקטור מיט גרויסע עפנטליכע געביידעס, קעניגליכע געגנטן, וואוינונג שטחים, טעמפלען, פארטיידיגונגס סיסטעמען און וואסער פראיעקטן. &lt;ref&gt;https://ninive.uni-heidelberg.de/nin_history_en.html&lt;/ref&gt;

דער גאנצער שטח פון נינוה איז געווען ארומגענומען מיט א מאסיווע פעסטונג סיסטעם. די הויפט מויער האט געהאט א לענג פון בערך 12 קילאמעטער און איז באגלייט געווארן מיט טורעמעס און גרויסע טויערן. די טויערן האבן געהאט סיי א מיליטערישע און סיי א סימבאלישע פונקציע, ווייל זיי האבן געוויזן די גרויסקייט פון דער קעניגליכער שטאט און האבן געדינט אלס אריינגאנג צו דער אימפערישער הויפטשטאט. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

די שטאט איז צעטיילט געווארן אין פארשידענע טיילן, אריינגערעכנט די קעניגליכע געגנטן אויף קויונדזשיק און נבי יונס, וואו עס זענען געשטאנען פאלאצן און טעמפלען. דער חוואסר טייך איז דורכגעגאנגען דורך דער שטאט און האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין איר וואסער פארזארגונג און שטאטישער אנטוויקלונג.

איינס פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון נינוה'ס ארכיטעקטור איז געווען איר וואסער סיסטעם. די אשורישע אינזשענירן האבן געבויט קאנאלן און אנדערע פארזארגונג סיסטעמען וואס האבן געפירט וואסער פון ווייטע מקורות צו די שטאט. די פראיעקטן האבן ערמעגליכט די וואקסנדע באפעלקערונג, לאנדווירטשאפט ארום דער שטאט און די אויפהאלטונג פון די גרויסע קעניגליכע גערטנער. &lt;ref&gt;https://www.unescochair.usi.ch/nineveh-iraq&lt;/ref&gt;

די ארכיטעקטור פון נינוה האט פאראייניגט פראקטישע און סימבאלישע עלעמענטן. די מאסיווע מויערן, ריזיגע טויערן און אויסגעארבעטע פאלאצן האבן נישט בלויז געדינט פאר זיכערהייט און וואוינונג, נאר האבן אויך ארויסגעשטעלט די מאכט פון דער אשורישער מלוכה.

== פאלאצן און טעמפלען ==

די פאלאצן און טעמפלען פון נינוה האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער קעניגליכער און רעליגיעזער לעבן פון דער שטאט. אונטער סנחריב זענען אויפגעשטעלט געווארן גרויסע קעניגליכע געביידעס וואס האבן געדינט אלס רעזידענצן, אדמיניסטראטיווע צענטערן און פלעצער פאר קעניגליכע צערעמאניעס.

דער בארימטער פאלאץ פון סנחריב אויף קויונדזשיק איז באקאנט אלס איינע פון די גרעסטע קעניגליכע געביידעס פון דער אוראלטער וועלט. דער פאלאץ האט אנטהאלטן צענדליגער צימערן און זאלן, וועמענס ווענט זענען געווען באדעקט מיט אויסגעקריצטע שטיינערנע פלאטעס. די בילדער האבן געשילדערט מלחמות, באלאגערונגען, קעניגליכע באזוכן און אנדערע סצענעס פון דער אימפערישער לעבן. &lt;ref&gt;https://www.britishmuseum.org/collection/galleries/assyria-nineveh&lt;/ref&gt;

נאך א וויכטיגער טייל פון דער שטאט איז געווען דער טעמפל פון אישתר אויף קויונדזשיק. דער טעמפל איז געווען איינע פון די עלטסטע און וויכטיגסטע רעליגיעזע פלעצער אין נינוה. ער איז אין פארשידענע תקופות באנייט געווארן דורך אשורישע הערשער, און האט פארבינדן די קעניגליכע מאכט מיט דער רעליגיעזער טראדיציע פון דער שטאט. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

אויך אנדערע טעמפלען זענען געווען געווידמעט פאר די הויפט געטער פון דער אשורישער רעליגיע, אריינגערעכנט אשור, אדד, נרגל, סין און שמש. די נעמען פון עטליכע שטאט טויערן זענען אויך פארבונדן מיט די געטער, וואס ווייזט אויף די שטארקע פארבינדונג צווישן דער שטאטישער ארכיטעקטור און די רעליגיעזע וועלט פון אשור.

די קעניגליכע געביידעס פון נינוה זענען געווארן וויכטיגע קוואלן פאר דער פארשטענדעניש פון דער אשורישער קולטור. דורך די פאלאצן און טעמפלען קענען היסטאריקער נאכפארשן די פאליטישע סטרוקטור, רעליגיע, קונסט און טעכנישע דערגרייכונגען פון דער אשורישער אימפעריע.

== קונסט ==

די קונסט פון נינוה ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון דער ניי אשורישער תקופה. די אשורישע קינסטלער האבן באשאפן גרויסע שטיינערנע רעליעפן וואס זענען גענוצט געווארן צו באצירן די ווענט פון די קעניגליכע פאלאצן.

די רעליעפן האבן געוויזן פארשידענע טעמעס, אריינגערעכנט מיליטערישע קאמפן, באלאגערונגען פון שטעט, קעניגליכע צערעמאניעס, האנטווערק ארבעט און בילדער פון נאטור. זיי זענען געווען א מיטל דורך וועלכן די קעניגן האבן פארשפרייט די דערציילונג פון זייערע נצחונות און זייער הערשאפט.

א באזונדערע באדייט האבן געהאט די געפליגלטע ביקן, באקאנט אלס לאמאסו, וואס זענען געשטעלט געווארן ביי די אריינגענג פון די פאלאצן. די פיגורן האבן געהאט א באשיצנדע סימבאלישע ראלע און האבן פארבינדן שטארקייט, חכמה און קעניגליכע מאכט. &lt;ref&gt;https://www.metmuseum.org/essays/nineveh&lt;/ref&gt;

די קונסטווערק פון נינוה זענען היינט צווישן די וויכטיגסטע איבערבלייבענישן פון דער אשורישער ציוויליזאציע און האבן געהאלפן פארשידענע דורות פארשער פארשטיין די געשיכטע און קולטור פון דער אוראלטער מעסאפאטאמיע.

== ביבליאטעק פון אשורבניפאל ==

די '''ביבליאטעק פון אשורבניפאל''' איז געווען איינע פון די מערסט באדייטנדע קולטורעלע זאמלונגען פון דער אוראלטער וועלט און איז געווען באזירט אין נינוה אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג. זי איז אויפגעשטעלט געווארן דורך דעם אשורישן קעניג [[אשורבניפאל]], וואס האט געהערשט בערך פון 668 ביז 631 פאר זייער ציילונג און איז געווען באקאנט פאר זיין אינטערעס אין שריפטן, וויסנשאפט און ליטעראטור. &lt;ref&gt;https://www.britishmuseum.org/collection/galleries/assyria-nineveh&lt;/ref&gt;

די ביבליאטעק האט אנטהאלטן מער ווי דרייסיג טויזנט ליים טאבלעטן און שטיקלעך פון טאבלעטן וואס זענען געשריבן געווארן אין דער אקאדישער שפראך מיט דער קיילשריפט . די זאמלונג האט אריינגענומען א ברייטע רייע טעמעס, צווישן זיי רעליגיעזע טעקסטן, געזעצן, היסטארישע באריכטן,  מעדיצינישע שריפטן, שטערן קענטענישן, מאגישע טעקסטן און ליטעראטור. &lt;ref&gt;https://www.metmuseum.org/essays/nineveh&lt;/ref&gt;

צווישן די באוואוסטע ווערק וואס זענען געפונען געווארן אין דער ביבליאטעק איז די '''מעשה פון גילגמש''', איינע פון די עלטסטע באקאנטע ליטערארישע ווערק פון דער וועלט. די טעקסטן פון דער זאמלונג האבן צוגעשטעלט פאר היסטאריקער א גרויסן קוואל צו פארשטיין די שפראך, געדאנקען און געזעלשאפט פון אוראלטע מעסאפאטאמיע.

אשורבניפאל האט געשאפן די ביבליאטעק אלס א פלאץ וואו מען זאל זאמלען און אפהיטן די וויסן פון דער אשורישער וועלט. סופרים האבן קאפירט עלטערע טעקסטן פון פארשידענע געגנטן פון דער אימפעריע און זיי געברענגט קיין נינוה. דערמיט איז די שטאט געווארן נישט בלויז דער פאליטישער צענטער פון אשור, נאר אויך א הויפט פלאץ פון שריפט און קולטור.

די ליים טאבלעטן פון דער ביבליאטעק זענען אנטדעקט געווארן אין דער ניינצנטער יארהונדערט דורך ארכעאלאגישע אויסגראבונגען אין נינוה, בעיקר אין דער געגנט פון קויונדזשיק. היינט זענען פילע פון די געפינסן אויפגעהיט אין דער בריטישער מוזיאום אין לאנדאן און ווערן פאררעכנט אלס צווישן די וויכטיגסטע קוואלן פאר דער פארשונג פון דער אוראלטער נאנטער מזרח. &lt;ref&gt;https://www.britishmuseum.org/collection/galleries/assyria-nineveh&lt;/ref&gt;

== נינוה אין תנ&quot;ך ==

נינוה ווערט דערמאנט אין תנ&quot;ך אלס א גרויסע און באדייטנדע שטאט. אין ספר [[ספר בראשית|בראשית]] ווערט זי דערמאנט אין דער רשימה פון די שטעט וואס זענען פארבונדן מיט [[נמרוד]] און די פריע שטעט פון דער געגנט. דארט ווערט אנגעוויזן אויף איר אלטער אפשטאם און איר ראלע צווישן די שטעט פון אשור. 

דער מערסט באקאנטער באצוג צו נינוה אין תנך געפינט זיך אין '''[[ספר יונה]]'''. לויט דער דערציילונג האט דער אויבערשטער געשיקט [[יונה הנביא]] צו גיין קיין נינוה און אויפצורופן די איינוואוינער צו תשובה. די אנשי נינוה האבן אנגענומען די נבואה, זיך אפגעקערט פון זייערע שלעכטע מעשים און דערפאר איז די שטאט געראטעוועט געווארן פון דעם חורבן. 

די דערציילונג פון יונה הנביא האט געמאכט נינוה צו איינע פון די באקאנטסטע שטעט אין דער תנ&quot;ך געשיכטע. איר נאמען איז פארבונדן מיט דעם געדאנק פון תשובה און מיט דער מעשה פון א גאנצע שטאט וואס האט געוויזן חרטה אויף אירע מעשים.

נינוה ווערט אויך דערמאנט אין '''[[ספר טוביה]]''', וואו די שטאט ווערט פארבונדן מיט דער גלות פון די [[עשרת השבטים]] און מיט דער תקופה פון אשורישער הערשאפט. די דערמאנונגען אין די כתובים האבן געגעבן נינוה א באזונדערע פלאץ אין אידישער זכרון איבער די אוראלטע אימפעריעס פון דער נאנטער מזרח.

== נינוה אין אידישער טראדיציע ==

אין אידישער טראדיציע איז נינוה בעיקר באקאנט דורך די נבואה פון יונה הנביא. די שטאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דער מעגליכקייט פון תשובה און פון דער כח פון פארבעסערונג אפילו פאר א גרויסע און ווייטע פאלק.

חז&quot;ל און די מפרשים האבן באהאנדלט די מעשה פון יונה אין פארשידענע מקומות און האבן ארויסגעברענגט די באדייט פון די תשובה פון אנשי נינוה. די שטאט איז געווארן א סימבאל פאר דעם געדאנק אז ווען מענטשן טוען תשובה מיט אמת קען זיך טוישן א באשערטער מצב.

לויט לאקאלע טראדיציעס וואס זענען פארשפרייט געווארן אין דער געגנט פון מאסול, איז דער ארט תל נבי יונס פארבונדן מיט קבר יונה הנביא. צוליב דעם איז דער ארט געווארן א באזונדער באקאנטער פלאץ פאר פארשידענע רעליגיעזע גרופעס אין דער געגנט.

די אידישע באדייט פון נינוה שטאמט דעריבער נישט בלויז פון איר היסטארישער ראלע אלס אשורישע הויפטשטאט, נאר אויך פון איר פלאץ אין די כתובים און אין די מסורה איבער נביאים און תשובה.
== נינוה אין קריסטליכע און איסלאמישע טראדיציעס ==

נינוה האט אויך געהאט א באדייט אין די קריסטליכע און איסלאמישע טראדיציעס. אין קריסטנטום איז די שטאט באקאנט דורך די דערציילונג פון יונה הנביא, וואס איז אריבער אין די קריסטליכע כתבים און ווערט דערמאנט אלס א ביישפיל פון תשובה און רחמנות. דער בילד פון נינוה אלס א שטאט וואס האט זיך געקערט פון אירע שלעכטע וועגן איז געווארן א וויכטיגער טייל פון קריסטליכע אויסלייגונגען איבער תשובה.

אין די שפעטערע יארהונדערטער האט זיך אין דער געגנט ארום נינוה אנטוויקלט א שטארקע קריסטליכע באזעצונג. אין די פינפטע און זעקסטע יארהונדערטער ציווילע ציילונג איז נינוה געווארן א צענטער פון דער מזרח קריסטליכער קירכע, און עס ווערט דערמאנט אלס דער ארט פון א בישאפס שטול. אויף דער מערב זייט פונעם [[חידקל]], קעגן איבער די אלטע חורבות, זענען אויפגעשטעלט געווארן קריסטליכע מאנאַסטירן. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

אין איסלאמישער טראדיציע איז נינוה באקאנט אלס דער ארט וואס איז פארבונדן מיט יונוס בן מתא, וואס איז דער איסלאמישער נאמען פאר יונה הנביא. די [[קוראן]] דערמאנט די מעשה פון יונוס און די תשובה פון זיין פאלק, און צוליב דעם איז נינוה געווארן א חשובער ארט אין דער מוסולמענישער זכרון.

דער ארט וואס ווערט אנגערופן תל נבי יונס האט במשך דורות געהאט א באזונדערע רעליגיעזע באדייט. דער נאמען איז פארבונדן מיט דער איבערגעגעבענער טראדיציע איבער דעם קבר פון יונה הנביא, און דער פלאץ איז באזוכט געווארן דורך פארשידענע רעליגיעזע גרופעס אין דער געגנט.

די פארשידענע טראדיציעס איבער נינוה ווייזן אויף די לאנגע קולטורעלע המשך פון דער שטאט. כאטש די אלטע אשורישע אימפעריע האט שוין לאנג אויפגעהערט צו עקזיסטירן, איז דער נאמען פון נינוה געבליבן באקאנט אין פארשידענע רעליגיעזע און היסטארישע מסורות.

== היסטארישע באדייט ==

נינוה פארנעמט א וויכטיגע פלאץ אין דער היסטאריע פון דער אוראלטער נאנטער מזרח צוליב איר לאנגע באזעצונגס געשיכטע, איר ראלע אלס הויפטשטאט פון דער ניי אשורישער אימפעריע און אירע רייכע ארכעאלאגישע איבערבלייבענישן.

די שטאט איז א באזונדערער ביישפיל וויאזוי אן אלטער ישוב קען זיך אנטוויקלען במשך טויזנטער יארן, פון א פריע דארף און קולטור צענטער ביז אן אימפערישער הויפטשטאט. איר געשיכטע ווייזט די פארבינדונג צווישן געאגראפיע, האנדל, רעליגיע, טעכניק און פאליטישע מאכט אין דער אנטוויקלונג פון אוראלטע שטעט.

די אויסברייטונג פון נינוה אונטער סנחריב ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע שטאטישע פראיעקטן פון דער אוראלטער וועלט. די בוי פון די שטאטמויערן, די וואסער סיסטעמען, די פאלאצן און די עפנטליכע געביידעס געבן א בילד פון דער ארגאניזאציע און קראפט פון דער אשורישער מלוכה. &lt;ref&gt;https://www.metmuseum.org/essays/nineveh&lt;/ref&gt;

די קונסטווערק פון נינוה, בפרט די שטיינערנע רעליעפן און די געפליגלטע ביקן, זענען געווארן הויפט קוואלן פאר דער פארשטענדעניש פון דער אשורישער קולטור. זיי שילדערן נישט בלויז מיליטערישע געשעענישן, נאר אויך די וועלטבאנעם, רעליגיע און קעניגליכע אידעאלאגיע פון דער אימפעריע.

די ביבליאטעק פון אשורבניפאל האט געגעבן נינוה א באזונדערע פלאץ אין דער געשיכטע פון שריפט און וויסן. די ליים טאבלעטן וואס זענען געפונען געווארן דארט האבן ערמעגליכט פארשער צו פארשטיין שפראכן, ליטעראטור, געזעצן און וויסנשאפט פון אוראלטע מעסאפאטאמיע.

נינוה איז דעריבער וויכטיג נישט בלויז אלס אן אלטע שטאט, נאר אויך אלס א פלאץ וואס פארבינדט ארכעאלאגיע, היסטאריע און רעליגיעזע זכרון. זי שטעלט פאר איינע פון די וויכטיגסטע עדות אויף דער אנטוויקלונג פון ציוויליזאציע אין דער נאנטער מזרח.

== היינטיגע ארכעאלאגישע מצב ==

דער ארכעאלאגישער פלאץ פון נינוה געפינט זיך היינט אין דער געגנט פון מאסול אין צפון איראק. די צוויי הויפט בערגלען, תל קויונדזשיק און תל נבי יונס, זענען ביז היינט די וויכטיגסטע טיילן פון דער אלטער שטאט וואס זענען פארבליבן.

אין די לעצטע יארצענדלינגען זענען די חורבות פון נינוה אויסגעשטעלט געווארן פאר פארשידענע סכנות, אריינגערעכנט שטאטישע אנטוויקלונג, אומלעגאלע אויסגראבונגען און מלחמות אין דער געגנט. די שאדנס האבן באווירקט טיילן פון די אלטע געביידעס און ארכעאלאגישע סטרוקטורן.

אין יארן פון קאנפליקט אין צפון איראק זענען טייל פון די אלטע איבערבלייבענישן שווער געשעדיגט געווארן. ארכעאלאגן און אינטערנאציאנאלע קולטורעלע ארגאניזאציעס האבן זיך געארבעט צו דאקומענטירן די שאדנס און צו באשיצן די איבערגעבליבענע טיילן פון דער אלטער שטאט. &lt;ref&gt;https://archeologie.culture.gouv.fr/mossoul-museum/en/nineveh-1&lt;/ref&gt;

היינט ווערט נינוה ווייטער באטראכט אלס איינע פון די וויכטיגסטע ארכעאלאגישע ערטער פון דער וועלט. די פארשונג אויף דעם פלאץ גייט ווייטער, און נייע אויספארשונגען העלפן בעסער פארשטיין די שטאט'ס אנטוויקלונג, איר ארכיטעקטור און איר ראלע אין דער היסטאריע פון דער אשורישער אימפעריע.

== זעט אויך ==

* [[אשור]]
* [[סנחריב]]
* [[אשורבניפאל]]
* [[ביבליאטעק פון אשורבניפל]]
* [[ספר יונה]]
* [[מאסול]]

== קוואלן ==

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:אלטע שטעט]]
[[קאטעגאריע:ארכעאלאגישע פלעצער]]
[[קאטעגאריע:אשור]]</text>
      <sha1>r87ul8bjt3968myaslsbrslm7nivjmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קליטאריס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55048</id>
    <revision>
      <id>601562</id>
      <timestamp>2026-07-13T21:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט '{{אינפובאקס ארטיקל | נאמען = קליטאריס | סארט = אבר פון דער פרויענליכער אנטאמיע | לאקאציע = אויבן ביים וועסטיבול פון דער ווולווא, צווישן די קליינע שפתי ערווה | הויפט טייל = גלענס קליטארידיס | אינערליכע טיילן = קארפוס קאוורנאזום, קרורע, בולבוס וועסטיבולי און נ...'</comment>
      <origin>601562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11251" sha1="jrufeazfo2boxu6y66aoxlo52fbgc3t" xml:space="preserve">{{אינפובאקס ארטיקל
| נאמען = קליטאריס
| סארט = אבר פון דער פרויענליכער אנטאמיע
| לאקאציע = אויבן ביים וועסטיבול פון דער ווולווא, צווישן די קליינע שפתי ערווה
| הויפט טייל = גלענס קליטארידיס
| אינערליכע טיילן = קארפוס קאוורנאזום, קרורע, בולבוס וועסטיבולי און ניוראוואסקולערע געוועבן
| הויפט תפקיד = סענסיטיוויטעט, געשלעכטליכע אויפרעגונג און פארגעניגן
| שייכותדיקע מחלות = ווייטאג, אינפעקציעס, דערמאטיט, ליכען סקלעראזיס און ווולווא קענסער
}}

דער '''קליטאריס''' איז אן אבר פון דער פרויענליכער אנאטאמיע, וועלכער געפינט זיך ביים אויבערשטן טייל פון דער [[ווולווא]], דארט וואו די צוויי קליינע שפתי ערווה קומען זיך צוזאם, העכער דעם פתח פון דער [[וואגינע]] און דער [[אורעטער]]. דער קליטאריס איז א קליינער אבער גאר סענסיטיווער אבר, וואס באשטייט נישט בלויז פון דעם קליינעם טייל וואס מען קען זען פון אינדרויסן, נאר פארמאגט א פיל גרעסערע אינערליכע סטרוקטור וואס ציט זיך אריין אין דעם קערפער.

צום ערשט מוז ארויסגעברענגט ווערן אז ביים באשרייבן דעם קליטאריס איז וויכטיג צו פארשטיין דעם חילוק צווישן דעם אויסערליכן טייל פון דער פרויענליכער געשלעכטליכער אנאטאמיע, וואס ווערט גערופן ווולווא, און דעם אינערליכן קאנאל וואס ווערט אנגערופן וואגינע. דער קליטאריס איז נישט די זעלבע זאך ווי די וואגינע, נאר איז א באזונדערער אנאטאמישער אבר וואס געפינט זיך ביים אויבערשטן טייל פון דער ווולווא. &lt;ref&gt;[https://helloclue.com/articles/cycle-a-z/what-is-the-clitoris](https://helloclue.com/articles/cycle-a-z/what-is-the-clitoris)&lt;/ref&gt;

דער אויסערליכער טייל פונעם קליטאריס ווערט אנגערופן דער גלענס קליטאריס (Glans Clitoris) . דאס איז דער טייל וואס זעט זיך, אבער דאס איז נאר א קליינער טייל פון דער גאנצער סטרוקטור. אינעווייניג ציען זיך די ערעקטילע געוועבן ווייטער אריין, מיט צוויי קארפּאָראַ קאַווערנאָזאַ (Corpora Cavernosa), צוויי קרורע, צוויי בולבוס וועסטיבולי און א ספעציעלע צוזאמענשטעל פון נערווען און בלוט כלים. &lt;ref&gt;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16145367/](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16145367/)&lt;/ref&gt;

== אנטאמישע באשרייבונג ==

דער קליטאריס איז פון דעם זעלבן אנטאמישן מקור ווי דער אבר הזכרות ביי דעם זכר. אין די ערשטע שטאפלען פון דער אנטוויקלונג אין בטן האם זענען די סטרוקטורן ענליך, און שפעטער ווערן זיי אויסגעפארעמט לויט די זכרליכע אדער נקבישע אנטאמיע.

דערפאר איז פאראן א געוויסע פארגלייכונג צווישן דעם קליטאריס און דעם אבר הזכרות. פונקט ווי דער אבר הזכרות פארמאגט ערעקטילע אדערן וואס קענען זיך אנפילן מיט בלוט, אזוי אויך דער קליטאריס פארמאגט אזעלכע אדערן . דער חילוק איז בעיקר אין דער פארעם און אין דער ראלע וואס זיי שפילן אין דעם קערפער. &lt;ref&gt;[https://www.elsevier.com/resources/anatomy/urogenital-system/female-genital-system/clitoris/20060](https://www.elsevier.com/resources/anatomy/urogenital-system/female-genital-system/clitoris/20060)&lt;/ref&gt;

די קליינע שפתי ערווה, וואס ווערן אנגערופן לעביע מינורא (Labia minora), נעמען ארום דעם געגנט ארום דעם קליטאריס און די ארומיגע עפענונגען. אויבן וואו די צוויי זייטן קומען זיך צוזאם ווערט געשאפן א קליינער הויט דעקל וואס דעקט דעם גלענס קליטאריס. דער דעקל האט א תפקיד צו באשיצן דעם גאר סענסיטיוון טייל פון אומאויפהערליכע רירונג אין טאג טעגליכן לעבן.

== פיזיאלאגישע פונקציע ==

דער הויפט באקאנטער תפקיד פונעם קליטאריס איז פארבונדן מיט [[געשלעכט|געשלעכטליכע]] אויפרעגונג און געפיל פון פארגעניגן. בשעת א מענטש ווערט אויפגערייצט, לויפט מער בלוט צום קליטארישן געוועב, וואס ברענגט צו א געוויסע פארגרעסערונג און ענדערונג אין שטרענגקייט פון דעם אבר.

דער פראצעס איז ענליך צו דער רעאקציע פון אנדערע ערעקטילע געוועבן אינעם קערפער. דער קליטאריס פארמאגט א גרויסע צאל נערווען, און צוליב דעם איז ער א הויפט טייל אין דער פרויענליכער געשלעכטליכער רעאקציע. &lt;ref&gt;[https://my.clevelandclinic.org/health/body/22823-clitoris](https://my.clevelandclinic.org/health/body/22823-clitoris)&lt;/ref&gt;

אין דעם נושא איז אויך דא פארשידענע דיסקוסיעס איבער די פארבינדונג צווישן אינערליכע אנטאמישע געביטן און געשלעכטליכע געפילן. אין דער מעדיצינישער וועלט ווערט אבער אנגענומען אז דער קליטאריס איז א צענטערליכער אנטאמישער טייל אין דער געשלעכטליכער פונקציע, בשעת דער גענויער וועג וויאזוי מענטשן דערלעבן די געפילן קען זיין אנדערש פון מענטש צו מענטש. &lt;ref&gt;[https://www.medicalnewstoday.com/articles/322235](https://www.medicalnewstoday.com/articles/322235)&lt;/ref&gt;

== היסטאריע פון דער פארשטענדעניש ==

אין פריערדיגע צייטן איז דער קליטאריס נישט אלעמאל באשריבן געווארן מיט דער זעלבער פונקטלעכקייט ווי אנדערע טיילן פונעם קערפער. אסאך עלטערע אנטאמישע שילדערונגען האבן זיך מער באצויגן צום אויסערליכן גלענס און נישט גענוג ארויסגעברענגט די אינערליכע טיילן פונעם אבר.

אין יאר 2005 איז ארויסגעקומען א באדייטנדע אנטאמישע ארבעט וואס האט איבערגעקוקט דעם קליטאריס אלס א מער פארצווייגטע און דריי־דימענסיאנעלע סטרוקטור. די ארבעט האט באשריבן די פארבינדונג צווישן די פארשידענע טיילן פונעם קליטאריס און האט ארויסגעברענגט די וויכטיגקייט פון די נערווען און בלוט כלים וואס באדינען דעם אבר. &lt;ref&gt;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16145367/](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16145367/)&lt;/ref&gt;

די נייע פארשטענדעניש האט געהאט א השפעה אויף מעדיצינישע לערנען און אויף דעם אופן ווי אזוי דאקטוירים באטראכטן פראבלעמען וואס זענען פארבונדן מיט דער ווולווא און מיט געשלעכטליכע געזונטהייט.

== נאמען און ווארט אפשטאם ==

דער נאמען קליטאריס שטאמט פון דעם אלט גריכישן ווארט &quot;kleitoris&quot;. אין געווענליכע דערקלערונגען ווערט עס פארבונדן מיט דער באדייט פון א קליינעם בערגל. טייל שפראך פארשער האבן אויך דערמאנט א מעגליכע פארבינדונג מיט דעם געדאנק פון א שליסל, אבער דאס איז נישט אן איינשטימיגע טענה. &lt;ref&gt;[https://www.medicalnewstoday.com/articles/322235](https://www.medicalnewstoday.com/articles/322235)&lt;/ref&gt;

== מעדיצינישע באדייטונג ==

דער קליטאריס קען ווערן באטראפן דורך פארשידענע געזונטהייט פראבלעמען. צווישן זיי געפינען זיך ווייטאג אין דעם קליטארישן געגנט, [[אינפעקציע|אינפעקציעס]], טריקעניש, פארענדערונגען אין [[סענסיטיוו|סענסיטיוויטעט]], דערמאטיט, ליכען סקלעראזיס און געוויסע פארמען פון ווולווא קענסער.

א באזונדערע צושטאנד איז קליטאראדיניע, וואס באצייכנט ווייטאג וואס קומט פון דעם קליטארישן געגנט אן א קלארע פשוטע אורזאך. אזעלכע פראבלעמען קענען פארלאנגען א מעדיצינישע אונטערזוכונג און באהאנדלונג לויט דער ספעציפישער אורזאך. &lt;ref&gt;[https://www.medicalnewstoday.com/articles/322235](https://www.medicalnewstoday.com/articles/322235)&lt;/ref&gt;

== באדייט אין דער היינטיגער מעדיצינישער וויסנשאפט ==

דער קליטאריס איז היינט אנערקענט אלס א וויכטיגער טייל פון דער פרויענליכער אנטאמיע. די בעסערע פארשטענדעניש איבער דעם אבר האט געהאלפן פארבעסערן אנטאמיע לערנען, מעדיצינישע הדרכה און די באהאנדלונג פון פראבלעמען וואס קענען באווירקן די געזונטהייט און קוואליטעט פון לעבן.

צוזאמען מיט דעם האט דער קליטאריס אויך באקומען א פלאץ אין ברייטערע דיסקוסיעס איבער דעם וועג וויאזוי מעדיצינישע וויסנשאפט באשרייבט און פארשטייט פרויענליכע קערפערליכע סטרוקטורן. &lt;ref&gt;[https://my.clevelandclinic.org/health/body/22823-clitoris](https://my.clevelandclinic.org/health/body/22823-clitoris)&lt;/ref&gt;{{מענטשליכע גלידער}}

== קוואלן ==
{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:אנאטאמיע]]
[[קאטעגאריע:פרויענליכע געזונטהייט]]
[[קאטעגאריע:מעדיצינישע טערמינען]]</text>
      <sha1>jrufeazfo2boxu6y66aoxlo52fbgc3t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601563</id>
      <parentid>601562</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T21:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39629-47</username>
        <id>62089</id>
      </contributor>
      <origin>601563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11304" sha1="buh4ldi92d65tx55bufvn96rrnu7kim" xml:space="preserve">{{אינפובאקס ארטיקל
| נאמען = קליטאריס
| סארט = אבר פון דער פרויענליכער אנטאמיע
| לאקאציע = אויבן ביים וועסטיבול פון דער ווולווא, צווישן די קליינע שפתי ערווה
| הויפט טייל = גלענס קליטארידיס
| אינערליכע טיילן = קארפוס קאוורנאזום, קרורע, בולבוס וועסטיבולי און ניוראוואסקולערע געוועבן
| הויפט תפקיד = סענסיטיוויטעט, געשלעכטליכע אויפרעגונג און פארגעניגן
| שייכותדיקע מחלות = ווייטאג, אינפעקציעס, דערמאטיט, ליכען סקלעראזיס און ווולווא קענסער
}}
[[טעקע:Clitoris glans - detailed.jpg|קליין]]
דער '''קליטאריס''' איז אן אבר פון דער פרויענליכער אנאטאמיע, וועלכער געפינט זיך ביים אויבערשטן טייל פון דער [[ווולווא]], דארט וואו די צוויי קליינע שפתי ערווה קומען זיך צוזאם, העכער דעם פתח פון דער [[וואגינע]] און דער [[אורעטער]]. דער קליטאריס איז א קליינער אבער גאר סענסיטיווער אבר, וואס באשטייט נישט בלויז פון דעם קליינעם טייל וואס מען קען זען פון אינדרויסן, נאר פארמאגט א פיל גרעסערע אינערליכע סטרוקטור וואס ציט זיך אריין אין דעם קערפער.

צום ערשט מוז ארויסגעברענגט ווערן אז ביים באשרייבן דעם קליטאריס איז וויכטיג צו פארשטיין דעם חילוק צווישן דעם אויסערליכן טייל פון דער פרויענליכער געשלעכטליכער אנאטאמיע, וואס ווערט גערופן ווולווא, און דעם אינערליכן קאנאל וואס ווערט אנגערופן וואגינע. דער קליטאריס איז נישט די זעלבע זאך ווי די וואגינע, נאר איז א באזונדערער אנאטאמישער אבר וואס געפינט זיך ביים אויבערשטן טייל פון דער ווולווא. &lt;ref&gt;[https://helloclue.com/articles/cycle-a-z/what-is-the-clitoris](https://helloclue.com/articles/cycle-a-z/what-is-the-clitoris)&lt;/ref&gt;

דער אויסערליכער טייל פונעם קליטאריס ווערט אנגערופן דער גלענס קליטאריס (Glans Clitoris) . דאס איז דער טייל וואס זעט זיך, אבער דאס איז נאר א קליינער טייל פון דער גאנצער סטרוקטור. אינעווייניג ציען זיך די ערעקטילע געוועבן ווייטער אריין, מיט צוויי קארפּאָראַ קאַווערנאָזאַ (Corpora Cavernosa), צוויי קרורע, צוויי בולבוס וועסטיבולי און א ספעציעלע צוזאמענשטעל פון נערווען און בלוט כלים. &lt;ref&gt;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16145367/](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16145367/)&lt;/ref&gt;

== אנטאמישע באשרייבונג ==

דער קליטאריס איז פון דעם זעלבן אנטאמישן מקור ווי דער אבר הזכרות ביי דעם זכר. אין די ערשטע שטאפלען פון דער אנטוויקלונג אין בטן האם זענען די סטרוקטורן ענליך, און שפעטער ווערן זיי אויסגעפארעמט לויט די זכרליכע אדער נקבישע אנטאמיע.

דערפאר איז פאראן א געוויסע פארגלייכונג צווישן דעם קליטאריס און דעם אבר הזכרות. פונקט ווי דער אבר הזכרות פארמאגט ערעקטילע אדערן וואס קענען זיך אנפילן מיט בלוט, אזוי אויך דער קליטאריס פארמאגט אזעלכע אדערן . דער חילוק איז בעיקר אין דער פארעם און אין דער ראלע וואס זיי שפילן אין דעם קערפער. &lt;ref&gt;[https://www.elsevier.com/resources/anatomy/urogenital-system/female-genital-system/clitoris/20060](https://www.elsevier.com/resources/anatomy/urogenital-system/female-genital-system/clitoris/20060)&lt;/ref&gt;

די קליינע שפתי ערווה, וואס ווערן אנגערופן לעביע מינורא (Labia minora), נעמען ארום דעם געגנט ארום דעם קליטאריס און די ארומיגע עפענונגען. אויבן וואו די צוויי זייטן קומען זיך צוזאם ווערט געשאפן א קליינער הויט דעקל וואס דעקט דעם גלענס קליטאריס. דער דעקל האט א תפקיד צו באשיצן דעם גאר סענסיטיוון טייל פון אומאויפהערליכע רירונג אין טאג טעגליכן לעבן.

== פיזיאלאגישע פונקציע ==

דער הויפט באקאנטער תפקיד פונעם קליטאריס איז פארבונדן מיט [[געשלעכט|געשלעכטליכע]] אויפרעגונג און געפיל פון פארגעניגן. בשעת א מענטש ווערט אויפגערייצט, לויפט מער בלוט צום קליטארישן געוועב, וואס ברענגט צו א געוויסע פארגרעסערונג און ענדערונג אין שטרענגקייט פון דעם אבר.

דער פראצעס איז ענליך צו דער רעאקציע פון אנדערע ערעקטילע געוועבן אינעם קערפער. דער קליטאריס פארמאגט א גרויסע צאל נערווען, און צוליב דעם איז ער א הויפט טייל אין דער פרויענליכער געשלעכטליכער רעאקציע. &lt;ref&gt;[https://my.clevelandclinic.org/health/body/22823-clitoris](https://my.clevelandclinic.org/health/body/22823-clitoris)&lt;/ref&gt;

אין דעם נושא איז אויך דא פארשידענע דיסקוסיעס איבער די פארבינדונג צווישן אינערליכע אנטאמישע געביטן און געשלעכטליכע געפילן. אין דער מעדיצינישער וועלט ווערט אבער אנגענומען אז דער קליטאריס איז א צענטערליכער אנטאמישער טייל אין דער געשלעכטליכער פונקציע, בשעת דער גענויער וועג וויאזוי מענטשן דערלעבן די געפילן קען זיין אנדערש פון מענטש צו מענטש. &lt;ref&gt;[https://www.medicalnewstoday.com/articles/322235](https://www.medicalnewstoday.com/articles/322235)&lt;/ref&gt;

== היסטאריע פון דער פארשטענדעניש ==

אין פריערדיגע צייטן איז דער קליטאריס נישט אלעמאל באשריבן געווארן מיט דער זעלבער פונקטלעכקייט ווי אנדערע טיילן פונעם קערפער. אסאך עלטערע אנטאמישע שילדערונגען האבן זיך מער באצויגן צום אויסערליכן גלענס און נישט גענוג ארויסגעברענגט די אינערליכע טיילן פונעם אבר.

אין יאר 2005 איז ארויסגעקומען א באדייטנדע אנטאמישע ארבעט וואס האט איבערגעקוקט דעם קליטאריס אלס א מער פארצווייגטע און דריי־דימענסיאנעלע סטרוקטור. די ארבעט האט באשריבן די פארבינדונג צווישן די פארשידענע טיילן פונעם קליטאריס און האט ארויסגעברענגט די וויכטיגקייט פון די נערווען און בלוט כלים וואס באדינען דעם אבר. &lt;ref&gt;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16145367/](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16145367/)&lt;/ref&gt;

די נייע פארשטענדעניש האט געהאט א השפעה אויף מעדיצינישע לערנען און אויף דעם אופן ווי אזוי דאקטוירים באטראכטן פראבלעמען וואס זענען פארבונדן מיט דער ווולווא און מיט געשלעכטליכע געזונטהייט.

== נאמען און ווארט אפשטאם ==

דער נאמען קליטאריס שטאמט פון דעם אלט גריכישן ווארט &quot;kleitoris&quot;. אין געווענליכע דערקלערונגען ווערט עס פארבונדן מיט דער באדייט פון א קליינעם בערגל. טייל שפראך פארשער האבן אויך דערמאנט א מעגליכע פארבינדונג מיט דעם געדאנק פון א שליסל, אבער דאס איז נישט אן איינשטימיגע טענה. &lt;ref&gt;[https://www.medicalnewstoday.com/articles/322235](https://www.medicalnewstoday.com/articles/322235)&lt;/ref&gt;

== מעדיצינישע באדייטונג ==

דער קליטאריס קען ווערן באטראפן דורך פארשידענע געזונטהייט פראבלעמען. צווישן זיי געפינען זיך ווייטאג אין דעם קליטארישן געגנט, [[אינפעקציע|אינפעקציעס]], טריקעניש, פארענדערונגען אין [[סענסיטיוו|סענסיטיוויטעט]], דערמאטיט, ליכען סקלעראזיס און געוויסע פארמען פון ווולווא קענסער.

א באזונדערע צושטאנד איז קליטאראדיניע, וואס באצייכנט ווייטאג וואס קומט פון דעם קליטארישן געגנט אן א קלארע פשוטע אורזאך. אזעלכע פראבלעמען קענען פארלאנגען א מעדיצינישע אונטערזוכונג און באהאנדלונג לויט דער ספעציפישער אורזאך. &lt;ref&gt;[https://www.medicalnewstoday.com/articles/322235](https://www.medicalnewstoday.com/articles/322235)&lt;/ref&gt;

== באדייט אין דער היינטיגער מעדיצינישער וויסנשאפט ==

דער קליטאריס איז היינט אנערקענט אלס א וויכטיגער טייל פון דער פרויענליכער אנטאמיע. די בעסערע פארשטענדעניש איבער דעם אבר האט געהאלפן פארבעסערן אנטאמיע לערנען, מעדיצינישע הדרכה און די באהאנדלונג פון פראבלעמען וואס קענען באווירקן די געזונטהייט און קוואליטעט פון לעבן.

צוזאמען מיט דעם האט דער קליטאריס אויך באקומען א פלאץ אין ברייטערע דיסקוסיעס איבער דעם וועג וויאזוי מעדיצינישע וויסנשאפט באשרייבט און פארשטייט פרויענליכע קערפערליכע סטרוקטורן. &lt;ref&gt;[https://my.clevelandclinic.org/health/body/22823-clitoris](https://my.clevelandclinic.org/health/body/22823-clitoris)&lt;/ref&gt;{{מענטשליכע גלידער}}

== קוואלן ==
{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:אנאטאמיע]]
[[קאטעגאריע:פרויענליכע געזונטהייט]]
[[קאטעגאריע:מעדיצינישע טערמינען]]</text>
      <sha1>buh4ldi92d65tx55bufvn96rrnu7kim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באראן טראמפ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55049</id>
    <revision>
      <id>601565</id>
      <timestamp>2026-07-13T21:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט '{{Infobox person | name = באראן טראמפ | image = | caption = | birth_date = 20 מארץ 2006 | birth_place = ניו יארק סיטי, ניו יארק | parents = דאנאלד טראמפ &lt;br&gt; מלאניא טראמפ | occupation = סטודענט | nationality = אמעריקאנער }}  באראן טראמפ (ענגליש: Barron Trump) איז דער יונגסטער זון פון דאנאלד טראמפ, דער 45סטער פריזידענט פו...'</comment>
      <origin>601565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2098" sha1="6k7c6iracdoe9tbypbww9zulofrkluz" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = באראן טראמפ
| image =
| caption =
| birth_date = 20 מארץ 2006
| birth_place = ניו יארק סיטי, ניו יארק
| parents = דאנאלד טראמפ &lt;br&gt; מלאניא טראמפ
| occupation = סטודענט
| nationality = אמעריקאנער
}}

באראן טראמפ (ענגליש: Barron Trump) איז דער יונגסטער זון פון דאנאלד טראמפ, דער 45סטער פריזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, און זיין פרוי מלאניא טראמפ. ער איז געבוירן געווארן אין ניו יארק סיטי אין יאר 2006.

לעבן און עדוקאציע
באראן איז געבוירן געווארן אין 20סטן מארץ 2006. ער האט געלערנט אין די פריוואטע שולעס אין ניו יארק, ספעציעל אין דעם &quot;טראמפ קאלעדזש פרעפּ&quot; (Trump College Prep).

ווען זיין פאטער איז געווארן דער פריזידענט פון אמעריקע אין 2017, האט באראן געוואוינט אין דעם &quot;ווייסע הויז&quot; (White House) אין וואשינגטאן. מלאניא טראמפ האט געמאכט א ספעציעלע שטיצע (floor) אינערהאלט דעם הויז נאר פאר באראן, כדי ער זאל קענען האבן א ביסל פריוואטקייט.

פובליק בילד
באראן איז באקאנט דערפערס אז ער איז זייער שטיל און ער רעדט נישט אסאך מיט די פרעסע. ער איז אויך באקאנט פאר זיין הויך וואקסנונג; ער איז יעצט הויךער ווי זיין פאטער.

אין די לעצטע יארן האט ער פארלאזן די שולעס אין ניו יארק און איז געגאנגען צו א בארדינג סקול (boarding school) אין פלארידא, וואו ער לערנט יעצט.

== פאמיליע ==
באראן האט צוויי עלטערע ברידער און א שוועסטער:

דאנאלד דשוניער

איוואנקע

עריק</text>
      <sha1>6k7c6iracdoe9tbypbww9zulofrkluz</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>