פרס

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>פרס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20282</id>
    <revision>
      <id>601570</id>
      <parentid>299496</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T18:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>געענדערט ווייטערפירונג ציל פון בלאט [[שמעון פרס]] צו בלאט [[פערסישע אימפעריע]]</comment>
      <origin>601570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="16a0iaejai9urpcnd9s81t5ao3pttzu" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[פערסישע אימפעריע]]</text>
      <sha1>16a0iaejai9urpcnd9s81t5ao3pttzu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601573</id>
      <parentid>601570</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T21:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>אַוועקגענומען ווייטערפֿירונג צו בלאַט [[פערסישע אימפעריע]]</comment>
      <origin>601573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110925" sha1="r2smbm5jjphm5i3tq49xk6pvkxbjagv" xml:space="preserve">
{{אינפובאקס מלוכה
| נאמען = פרס
| אנדערע נעמען = ממלכת פרס; האימפריה הפרסית
| נאמען אין ענגליש = Persia; Persian Empire
| הויפט טעריטאריע = דער איראנישער פלאטא, מערב און צענטראל איראן, מיט פארשידענע תקופות אויך מסופוטמיה, ארמעניע, קאווקאז, צענטראל אזיע, אפגאניסטאן און חלקים פון ארץ ישראל
| ערשטע מלוכה = ממלכת פרס אונטער דער אחמנישאנער דינאסטיע
| גרינדונג = ארום 550 יאר פאר זייער ציילונג
| גרעסטע תקופה = האחמנישער אימפעריע, ארום 550–330 יאר פאר זייער ציילונג
| הויפט שטעט = פסארגאדה, פרספוליס, שושן, אחמתא
| שפראכן = אלט-פרסיש, עלמיש, אכדיש, אראמיש, מיטל-פרסיש, גריכיש, נייע פרסיש
| רעליגיע = זאראטוסטריזם, שפעטער איסלאם
| וויכטיגע הערשער = כורש הגדול, כנבוזי השני, דריווש הראשון, חשיארש הראשון
| היינטיגע נאכפאלגער = איראן
}}

'''פרס''' (די [[פערסישע אימפעריע]]) איז דער נאמען פאר א ברייטן היסטארישן און געאגראפישן געביט אינעם [[איראנישן פלאטא]], און פאר די פארשידענע מלוכות און [[אימפעריע|אימפעריעס]] וואס האבן במשך פון טויזנטער יארן געהערשט איבער דעם געגנט. דער נאמען ווערט בעיקר פארבונדן מיט דער גרויסער אכמענישער אימפעריע—די ערשטע וועלט-אימפעריע אין דער היסטאריע—וואס האט אונטער איר הערשאפט פאראייניגט א ריזיקן שטח פונעם אגאישן ים ביזן אינדוס-טאל.
אין אידישע מקורות ווערט פרס דערמאנט אלס איינע פון די גרויסע וועלט-מלוכות אז וועלכע האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער געשיכטע פונעם אידישן פאלק. די אויסדרוקן '''פרס ומדי''' און '''מלכות פרס''' קומען פאר אין ספר דניאל, עזרא, נחמיה און מגילת אסתר, און באצייכענען די אימפעריע אז וועלכע האט איבערגענומען די הערשאפט פון בבל און ערלויבט דעם אידישן פאלק צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל און אויפצובויען דעם בית המקדש השני. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;

דער נאמען פרס שטאמט פון דעם אלט-פרסישן ווארט Pārsa, וואס האט צום ערשטן באדייט דעם ראיאן פון פארס (Fars) אין דרום-מערב איראן, און שפעטער איז דער נאמען געווארן א באצייכענונג פאר די גאנצע אימפעריע. במשך פון די דורות איז פרס דורכגעגאנגען דורך פארשידענע תקופות: די אכעמענידישער אימפעריע (Achaemenid), די סעלעוקידישע תקופה (Seleucid), די ארסאקידישע אדער פארטישע מלוכה  (Parthian / Arsacid), די סאסאנישע אימפעריע (Sasanian), די מוסלעמענישע פרסישע דינאסטיעס, די סאפאווידישע מלוכה (Safavid) און שפעטערע מלוכות ביז דער גרינדונג פון דער היינטיגער איסלאמישער רעפובליק פון איראן. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;

== נאמען און באדייט ==

דער טערמין '''פרס''' האט אין פארשידענע תקופות געהאט פארשידענע באדייטן. אין די אוראלטע צייטן האט ער באצייכנט בעיקר די לאנד פון די פרסישע שבטים אין דרום-מערב איראן. די פרסישע שבטים זענען געווען טייל פון די ברייטערע איראנישע פעלקער אז וועלכע האבן זיך באזעצט אויפן איראנישן פלאטא אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

די גרעסטע פארשפרייטונג פון דעם נאמען איז געקומען אין דער צייט פון [[כורש דער צווייטער]], כורש  דער גרויסער  , ווען א לאקאלע פרסישע מלוכה איז פארוואנדלט געווארן אין א וועלט-אימפעריע. פון דעמאלטס און ווייטער האבן גריכישע און שפעטערע פעלקער גענוצט דעם נאמען &quot;פרס&quot; פאר די גאנצע אימפעריע און אירע איינוואוינער.

אין דער מאדערנער תקופה איז דער נאמען &quot;פרס&quot; בעיקר א היסטארישער טערמין, בשעת דער אפיציעלער נאמען פונעם לאנד איז היינט '''[[איראן]]'''. דער נאמען איראן שטאמט אויך פון אן אלטן איראנישן אויסדרוק און באדייט &quot;לאנד פון די אריאנער&quot;, בשעת פרס איז פארבליבן אלס א קולטורישער און היסטארישער באגריף.

== געאגראפיע און נאטורליכע באגרעניצונגען ==

די היסטארישע פרסישע לענדער האבן זיך געפונען אויפן איראנישן פלאטא, א גרויסן הויכן ראיאן צווישן [[מעסאפאטאמיע]] אין מערב און דעם [[אינדוס טאל]] אין מזרח. די הויפט געגנט פון פרס איז געווען דאס היינטיגע איראן, אבער אין די צייטן פון די גרויסע אימפעריעס האט די הערשאפט זיך פארשפרייט פיל ווייטער.

די אכמענישע אימפעריע האט אין אירע גרעסטע צייט אריינגענומען:
* איראן און די פרסישע לענדער.
* [[מעסאפאטאמיע]] און [[בבל]].
* [[ארמעניע]] און מזרח [[אנטאליע]].
* חלקים פון די [[קאווקאז]].
* [[צענטראל אזיע]] און [[באקטריע]] (Bactria).
* [[אפגאניסטאן]].
* חלקים פון [[פאקיסטאן]].
* [[סיריע]], [[פיניקיע]] (Phoenicia) און [[ארץ ישראל]].

די געאגראפישע באדינגונגען פונעם איראנישן פלאטא האבן געהאט א גרויסע השפעה אויף דער אנטוויקלונג פון דער פרסישער קולטור. די בערג, מדבריות און ווייטע טאלן האבן געשאפן נאטורליכע גרעניצן, בשעת די הויפט דורכגענג צווישן מזרח און מערב האבן געמאכט דעם געגנט פאר א וויכטיגע בריק צווישן פארשידענע ציוויליזאציעס.

== אורשפרונג און פריע היסטאריע ==

=== די איראנישע פעלקער און מדי ===

אין די ערשטע יארהונדערטער פון דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג האבן זיך פארשידענע איראנישע שבטים באזעצט אויפן איראנישן פלאטא. צווישן די וויכטיגסטע זענען געווען די מעדן (מדי) און די פרסים.

די מדיים האבן פריער געגרינדעט א שטארקע מלוכה אין צענטראל איראן. אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האבן זיי זיך פאראייניגט מיט [[בבל]] קעגן [[אשור]], און האבן געהאלפן ברענגען צום אונטערגאנג פון דער [[אשורישער אימפעריע]], אריינגערעכנט דעם חרבן פון [[נינוה]] אין יאר 612 פאר זייער ציילונג (ארום ג'ש&quot;ע–ג'ש&quot;ב לבריאת העולם לויט טייל חשבונות).

די מדישע מלוכה איז געווארן א גרויסע מאכט אין דעם אוראלטן מזרח, אבער איר הערשאפטהאט נישט אנגעהאלטן לאנג. אינערליכע שוואכקייטן און דער אויפקום פון [[כורש]] פון פרס האבן געברענגט צו א נייע תקופה אין דער געשיכטע פון דעם ראיאן.

=== די ערשטע פרסישע הערשער ===

די פריע פרסישע הערשער האבן געשטאמט פון דער [[אכמענישער דינאסטיע]] (Achaemenid Empire). דער נאמען פון דער דינאסטיע קומט פון אחמניש (Haxāmaniš), א פיגור אז וועלכער ווערט אין טראדיציע פאררעכנט אלס דער גרינדער פון דער משפחה.

אין דער פריערער תקופה זענען די פרסישע הערשער געווען אונטער דער השפעה פון גרעסערע מאכטן, ערשט [[עלם]] און שפעטער מדי. די שטאט [[אנשאן (פרס)|אנשאן]] (Anshan) איז געווארן דער צענטער פון דער פריערער פרסישער הערשאפט.

[[טשישפיש]] (Teispes) און [[כורש דער ערשטער]] (Cyrus I) האבן געבויט דעם יסוד פאר דער קומענדיגער אויפקום פון דער פרסישער מלוכה. קאמביזי דער ערשטער (Cambyses I), דער פאטער פון [[כורש דער גרויסער]], האט געהאט פארבינדונגען מיט דער מדישער קעניגליכע משפחה דורך זיין חתונה, וואס האט שפעטער געהאלפן פאראייניגן די צוויי פעלקער אונטער איין הערשאפט.

== אויפקום פון דער אכמענישער אימפעריע ==

=== כורש  דער גרויסער  ===

'''[[כורש  דער צווייטער]]  , באקאנט אלס כורש  דער גרויסער'''  (Cyrus the Great) (הערשאפט ארום 559–530 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ר&quot;א–ג'ר&quot;ל לבריאת העולם לויט אידישע חשבונות) ווערט פאררעכנט אלס דער גרינדער פון דער גרויסער פרסישער אימפעריע.

כורש האט ערשט געהערשט אלס א פרסישער מלך אונטער [[מדי]]. ארום יאר 550 פאר זייער ציילונג האט ער זיך אויפגעהויבן קעגן די מדישע הערשאפט, באזיגט די [[מדישע קעניגרייך]] און פאראייניגט די צוויי פעלקער אונטער זיין מלוכה.

נאך דעם האט כורש מער פארברייטערט זיין הערשאפט. ער האט איינגענומען [[לידיע]]  (Lydia) און די גריכישע שטעט אין קליין אזיע, און אזוי געברענגט די פרסישע גרעניצן ביז צום [[אגאישן ים]] (Aegean Sea).

די גרעסטע געשעעניש אין כורש'ס הערשאפט איז געווען די אייננעמונג פון בבל ארום יאר 539 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;צ לבריאת העולם). דער נצחון האט געגעבן פאר פרס הערשאפט איבער [[מעסאפאטאמיע]], [[סיריע]], [[פיניקיע]] און [[ארץ ישראל]].

לויט [[ספר עזרא]] האט כורש ארויסגעגעבן א הכרזה אז די אידישע גולים זאלן קענען צוריקגיין קיין ירושלים און אויפבויען דעם בית המקדש. די געשעעניש ווערט באקאנט אלס '''הכרזת כורש''' און ווערט פאררעכנט אלס א הויפט נקודה אין דער תקופת שיבת ציון. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;
=== כנבוזי דער צווייטער און די פארברייטערונג פון דער אימפעריע ===

נאך דער פטירה פון כורש  דער גרויסער האט זיין זון '''[[כנבוזי דער צווייטער]]''' (Cambyses II) (הערשאפט 530–522 יאר פאר זייער ציילונג) איבערגענומען די קעניגליכע קרוין. זיין הויפט ציל איז געווען צו פארברייטערן די פרסישע הערשאפט נאך ווייטער, און זיין גרעסטע מיליטערישע דערגרייכונג איז געווען די אייננעמונג פון [[מצרים]].

ארום יאר 525 פאר זייער ציילונג האט כנבוזי געפירט א קאמפיין קעגן מצרים און האט באזיגט דעם מצרישן פרעה [[פסמטיך דער דריטער]]. (Psamtik III) מיט דעם איז מצרים געווארן א טייל פון דער [[אכמענישער אימפעריע]], און כנבוזי האט זיך באטראכט אלס דער הערשער פון מצרים לויט די מצרישע טראדיציעסץ ער האט אפילו אנגענומען דעם מצרישן נאָמען '''מעסוטי-רע''' (Mesutire), וואָס מיינט &quot;דאָס אייניקל פון רע&quot; (דער זון-גאָט). 

זיין הערשאפט איז געווען באצייכנט מיט שווערע קאמפיינען און אינערליכע אומריען. כנבוזי האט אין  געהיים הרג'עט זיין אייגענעם ברודער ברדיה איידער ער איז ארויסגעפארן קיין מצרים, כדי ער זאל נישט רעוואלטירן קעגן אים. וויבאלד דער המון עם האט נישט געוואוסט אז ברדיה איז טויט, האט דער מעדישער גלח (מג) [[גאומאטא דער מג|גאומאטא]] אויסגענוצט די געלעגנהייט. ער האט אויסגעזען פונקט ווי ברדיה און האט זיך דערקלערט אלס קעניג דער אויפשטאנד האט געברענגט צו א קריזיס אין דער קעניגליכער משפחה.

=== דריווש דער ערשטער און די ארגאניזאציע פון דער אימפעריע ===

'''[[דריווש  דער ערשטער]], באקאנט אלס דריווש דער גרויסער''' (Darius the Great) (הערשאפט 522–486 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ת&quot;מ–ג'ת&quot;נ לבריאת העולם) איז ארויפגעקומען צום טראן נאך דער קריזיס וואס איז נאכגעפאלגט נאך כנבוזי'ס טויט. ער האט געשטאמט פון דער [[אכמענישער דינאסטיע]] און האט געשטארקט זיין פאזיציע דורך באזיגן פארשידענע אויפשטענדן אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

דריווש האט פארוואנדלט די פרסישע מלוכה אין איינע פון די בעסטע ארגאניזירטע אימפעריעס פון דער אוראלטער וועלט. ער האט צעטיילט די לענדער אין באזינדערע הערשאפטן (אחשדרפנים), יעדער מיט א [[גאווערנער|גאווערנאר]] וועלכער האט פארטרעטן דעם מלך און געזאמלט שטייערן.

ער האט איינגעפירט א מער איינהייטליכע אדמיניסטראציע, מסדרגעווען דישטייער סיסטעמען און געבויט גרויסע וועגן, אריינגערעכנט דער באקאנטער קעניגליכער וועג אז וועלכער האט פארבינדן [[שושן]] מיט די מערב טיילן פון דער אימפעריע. די וועגן האבן ערמעגליכט שנעלע קאמוניקאציע צווישן די פארשידענע פראווינצן.

א וויכטיגע מקור פאר זיין הערשאפט איז די גרויסע אויפשריפט ביי בעיהיסטאן, אין וועלכער דריווש שילדערט זיין קאמף קעגן מרידות און שטעלט זיך פאר אלס א מלך אז וועלכער האלט סדר און גערעכטיגקייט מיט דער הילף פון [[אהורא מאזדא]], דער הויפט געטליכקייט אין [[זאראאסטריזם|זאראטוסטריזם]].

=== די צווייטע בית המקדש אונטער דריווש ===

פאר אידישע געשיכטע איז די תקופה פון דריווש דער ערשטער פון די וויכטיגסטע תקופות אין דער פרסישער הערשאפט.

נאך דער הכרזת כורש האט זיך אנגעהויבן דער פראצעס פון שיבת ציון און די ארבעט אויפצובויען דעם [[בית המקדש השני]]. די ארבעט איז אבער דורכגעגאנגען דורך פארשידענע שוועריקייטן און אפשטעלונגען.

אין דעם זעקסטן יאר פון דריווש'ס הערשאפט, יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך [[ג'ת&quot;קט]] לבריאת העולם), איז דער בית המקדש השני פארענדיגט געווארן און מקודש געווארן. לויט [[ספר עזרא]] איז די חנוכת הבית געווען אום [[ג' אדר]] פון יענעם יאר. די געשעעניש האט געצייכנט דעם ווידעראויפקום פון דער בית המקדש'דיגער צענטער אין ירושלים נאך דעם חורבן פון [[ערשטן בית המקדש]].

דער פרסישער הערשאפט האט דערלויבט די אידישע קהילה אין יהודה צו האלטן זייער רעליגיעזע און קולטורעלע לעבן אונטער דער מסגרת פון דער אימפעריע. די נוצן פון אראמיש אלס אן אינטערנאציאנאלע אדמיניסטראטיווע שפראך האט אויך געשאפן א בריק צווישן די פארשידענע פעלקער אונטער פרסישע הערשאפט.

=== מלחמות מיט יוון ===

דריווש האט אויך געצילט צו פארברייטערן די פרסישע איינפלוס אין [[אייראפע]]. ער האט אריינגעדרונגען אין [[טראקיע]] (Thrace) און געמאכט [[מאקעדאניע]] פאר א אונטערגעווארפענע מלוכה.

זיין פרואוו איינצונעמען דעם גריכישן היימלאנד האט אבער געענדיקט מיט דער מפלה אין [[דער קאמף פון מאראטאן]] (Battle of Marathon)  אין יאר 490 פאר זייער ציילונג. די מפלה האט נישט צעשטערט די פרסישע אימפעריע, אבער זי האט אפגעשטעלט איר ווייטערדיגע פארברייטערונג קיין אייראפע.

== חשיארש דער ערשטער און די תקופת המגילה ==

'''חשיארש  דער ערשטער'''  (Xerxes I; הערשאפט 485–465 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ת&quot;נ–ג'ת&quot;ס לבריאת העולם) האט איבערגענומען די הערשאפט נאך דריווש דער ערשטער. ער האט געירשנט א ריזיגע אימפעריע מיט גרויסע מיליטערישע און עקאנאמישע כוחות.

אין די ערשטע יארן פון זיין הערשאפט האט ער אונטערדרוקט מרידות אין מצרים און בבל. שפעטער האט ער געפירט א גרויסן מיליטערישן קאמפיין קעגן יוון, מיט א ריזיגע ארמיי און פלאטע.

די פרסישע ארמיי האט אין אנהייב מצליח געווען און אפילו איינגענומען [[אטען]], אבער די קאמפיין האט זיך געענדיגט מיט גרויסע מפלות ביי די ים-קאמף פון [[סאלאמיס]] (Battle of Salamis) און דער קאמף פון [[פלאטאיא]] (Battle of Plataea). די מפלות האבן פארמיידט אז פרס זאל פארברייטערן איר הערשאפט איבער [[גריכנלאנד]].

אין אידישער טראדיציע ווערט חשיארש דערנענטערט צו '''[[אחשורוש]] מלך פרס''' פון [[מגילת אסתר]]. טייל מפרשים און חוקרים אידענטיפיצירן אים מיט דעם מלך, בשעת אנדערע ברענגען אנדערע פארשלאגן, אריינגערעכנט ארתחשסתא דער ערשטער. די מעשה פון פורים איז פארגעקומען אין דער הויפטשטאט שושן, אין דעם צענטער פון דער פרסישער קעניגליכער הויף.

די מגילה באשרייבט ווי א גזירה קעגן די אידן פון גאנצער אימפעריע איז בטל געווארן דורך די השתדלות פון [[אסתר|אסתר המלכה]] און [[מרדכי|מרדכי היהודי]], און די נס [[פורים]] איז געווארן א שטענדיגע חלק פון אידישן לעבן און מסורה.

== די שפעטערע אכמענישע מלכים ==

נאך חשיארש האבן נאך עטליכע אכמענישע מלכים געהערשט איבער דער אימפעריע:

* '''[[ארתחשסתא דער ערשטער]]''' (Artaxerxes I) (465–425 יאר פאר זייער ציילונג) האט זיך געשטעלט קעגן אינערליכע פראבלעמען און מרידות, און זיין תקופה ווערט דערמאנט אין [[ספר נחמיה]]. [[נחמיה בן חכליה|נחמיה]], א אידישער קעניגליכער טרינקער אין דער פרסישער הויף, האט באקומען רשות צו גיין קיין [[ירושלים]] און אויפבויען די מויערן פון שטאט.

* '''[[דריווש דער צווייטער]]''' (Darius II) (423–404 יאר פאר זייער ציילונג) האט געהאט א קאמפליצירטע הערשאפט מיט אינערליכע קאמפן, אבער האט ווייטער געהאלטן די יסודות פון דער אימפעריע.

* '''[[ארתחשסתא דער צווייטער]]'''  (Artaxerxes II) (404–358 יאר פאר זייער ציילונג) האט געהערשט אין א צייט פון קאנפליקטן מיט יוון און אינערליכע קעמפן.

* '''[[ארתחשסתא דער דריטער]]''' (358–338 יאר פאר זייער ציילונג) האט פרובירט צוריקצושטעלן די שטארקייט פון דער אימפעריע דורך אונטערדריקן מרידות און צוריקצונעמען מצרים.

* '''[[דריווש דער דריטער]]''' (Artaxerxes III) (336–330 יאר פאר זייער ציילונג) איז געווען דער לעצטער אכמענישער מלך.

אין דער צייט פון דריווש דער דריטער איז אויפגעקומען די מאקעדאנישע מאכט אונטער [[פיליפוס דער צווייטער]] און שפעטער [[אלכסנדר מוקדון]]. די פרסישע אימפעריע, טראץ איר ריזיגע גרויס, איז געווען באטראפן פון אינערליכע שוואכקייטן און פראבלעמען.

== דער אונטערגאנג פון דער אכמענישער אימפעריע ==

[[אלכסנדר מוקדון]] האט אין יאר 334 פאר זייער ציילונג אנגעהויבן זיין קאמפיין קעגן פרס. ער האט באזיגט די פרסישע ארמייען אין עטליכע גרויסע קאמפן, אריינגערעכנט דעם [[דער קאמף ביים גראניקוס|קאמף ביים גראניקוס]] (Battle of the Granicus), [[דער קאמף ביי איסוס]] (Battle of Issus) און צום סוף [[דער קאמף פון גאוגאמעלע]] (Battle of Gaugamela) אין יאר 331 פאר זייער ציילונג.

נאך די מפלה פון דריווש דער דריטער האט אלכסנדר איבערגענומען די קעניגליכע צענטערן פון דער פרסישער אימפעריע, אריינגערעכנט [[פערסעפאליס (פרס)|פּערסעפּאָליס]] (Persepolis). אין יאר 330 פאר זייער ציילונג האט די אכמענישע דינאסטיע זיך געענדיגט, אבער פילע פרסישע אדמיניסטראטיווע ארגענעזאציעס און לאקאלע הערשער זענען אריינגענומען געווארן אין דער נייע [[העלעניסטישע|העלעניסטישער]] סדר.

== די העלעניסטישע תקופה און די סעלעוקידישע הערשאפט ==

נאך דער אייננעמונג פון דער [[אכמענישער אימפעריע]] דורך [[אלכסנדר מוקדון]] איז די פרסישע וועלט אריין אין א נייע תקופה. אלכסנדר האט נישט צעשטערט אלע עלעמענטן פון דער פריערדיגער אדמיניסטראציע, נאר האט אין פילע פעלער ווייטער גענוצט פרסישע באאמטע און ארגענעזאציעס צו פירן די ריזיגע לענדער.

נאך אלכסנדר'ס טויט אין יאר 323 פאר זייער ציילונג איז זיין אימפעריע צעטיילט געווארן צווישן זיינע גענעראלן. דער מזרח טייל, אריינגערעכנט פרס און מעסאפאטאמיע, איז צום סוף אונטערגעקומען אונטער דער הערשאפט פון דער סעלעוקידישער דינאסטיע, געגרינדעט דורך סעלעוקוס  דער ערשטער  אין יאר 312 פאר זייער ציילונג.

די סעלעוקידישע מלוכה איז געווען א העלעניסטישע מלוכה וואס האט פאראייניגט גריכישע קולטור מיט די לאקאלע טראדיציעס פון איראן און דעם נאנטן מזרח. גריכיש איז געווארן א וויכטיגע שפראך פון דער הויף און אדמיניסטראציע, בשעת לאקאלע שפראכן און קולטורן האבן ווייטער עקזיסטירט.

די סעלעוקידישע הערשאפט האט אבער קיינמאל נישט געהאט די זעלבע פעסטע קאנטראל איבער די גאנצע איראנישע פלאטא ווי די אכמענישע מלכים. ווייטע געגנטן האבן אנגעהויבן באקומען מער זעלבסטשטענדיגקייט, און נייע איראנישע כוחות האבן זיך אויפגעהויבן.

== די פארטישע אימפעריע ==

=== אויפקום פון די ארסאקידישע דינאסטיע ===

אין דער דריטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג איז אויפגעקומען די פארטישע מאכט אין צפון־מזרח איראן. די גרינדער פון דער דינאסטיע זענען געווען די ארסאקידישע הערשער, באקאנט אלס די פארטער אדער פארטישע אימפעריע.

דער גרינדער, ארסאקעס  דער ערשטער , האט זיך אויפגעהויבן קעגן די סעלעוקידישע הערשאפט און געגרינדעט א נייע איראנישע מלוכה. במשך פון די קומענדיגע דורות האט די פארטישע אימפעריע פארברייטערט איר הערשאפט איבער רוב איראן, מעסאפאטאמיע און ארומיגע געגנטן.

די פארטער האבן נישט אויפגעשטעלט אזא צענטראליזירטע מלוכה ווי די אכמענישע, נאר האבן זיך געשטיצט אויף א סיסטעם פון לאקאלע הערשער און שטארקע איידעלע משפחות וואס האבן געהאט א גרויסן חלק אין דער רעגירונג.

=== די פארטער און רוים ===

די פארטישע אימפעריע איז געווארן איינע פון די גרעסטע קעגנער פון דער רוימישער רעפובליק און שפעטער דער רוימישער אימפעריע. די גרעניץ צווישן רוים און פרס איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע פאליטישע גרעניצן אין דער אוראלטער וועלט.

א באקאנטע קאמף צווישן די צוויי מאכטן איז געווען דער קאמף פון קארהע אין יאר 53 פאר זייער ציילונג, ווען דער פארטישער גענעראל סורענא האט באזיגט די רוימישע ארמיי אונטער מארקוס ליקיניוס קראסוס.

די פארטער זענען באקאנט געווארן פאר זייער שטארקע קאַוואַלעריע, ספעציעל זייערע פייל־שיסער אויף פערד, וואס האבן זיי געגעבן א מיליטערישע אויבערהאנט קעגן אסאך קעגנערס.

=== די אידן אונטער די פארטער ===

אין די צייטן פון דער פארטישער אימפעריע האבן אידישע קהילות עקזיסטירט אין בבל און אין אנדערע טיילן פון דער אימפעריע. די פארטישע הערשאפט האט אין גרויסן טייל ערלויבט לאקאלע קהילות צו האלטן זייערע מנהגים און רעליגיעזע לעבנסשטייגער.

בבל איז שפעטער געווארן איינע פון די גרעסטע צענטערן פון אידישער תורה־לערנען, און אין דער תקופה נאך די חורבן פון בית שני האט זיך דארט אנטוויקלט א גרויסער חלק פון דער אידישער רוחניות.

== די סאסאנישע אימפעריע ==

=== גרינדונג און אויפקום ===

אין יאר 224 למספרם האט דער פרסישער הערשער ארדשיר  דער ערשטער  באזיגט דעם לעצטן פארטישן קעניג ארטאבאנוס הרביעי און געגרינדעט די סאסאנישע אימפעריע.

די סאסאנישע דינאסטיע ווערט פאררעכנט אלס די לעצטע גרויסע פרסישע אימפעריע פאר דער מוסלעמענישער כיבוש. זי האט זיך געזען אלס א המשך פון דער אלטער פרסישער קעניגליכקייט און האט צוריקגעברענגט א שטארקער צענטראליזירטער רעגירונג.

די סאסאנישע מלכים האבן פארשטארקט דער שטאטישער אדמיניסטראציע, די מיליטערישע ארגאניזאציע און די קעניגליכע אויטאריטעט. זיי האבן אויך געגעבן א גרויסן שטיצע פאר זאראטוסטריזם און געמאכט עס די הויפט רעליגיע פון דער מלוכה.

=== מלחמות מיט ביזאנט און דער נאנטער מזרח ===

די סאסאנישע אימפעריע האט במשך פון מער ווי פיר הונדערט יאר געהאט כסדרדיגע קאנפליקטן מיט דער רוימישער און שפעטער ביזאנטישער אימפעריע.

די מלחמות צווישן די צוויי מאכטן זענען געווען איבער קאנטראל פון מעסאפאטאמיע, ארמעניע, סיריע און אנדערע וויכטיגע געגנטן. ביידע אימפעריעס האבן זיך געקעמפט פאר השפעה איבער די האנדל־רוטעס צווישן מזרח און מערב.

איינער פון די גרעסטע סאסאנישע הערשער איז געווען חוסרו  דער ערשטער  (531–579), אונטער וועמען די אימפעריע האט דערגרייכט א הויכן קולטורעלן און פאליטישן שפיץ. זיין צייט איז באקאנט פאר אדמיניסטראטיווע רעפארמען, קונסט און וויסנשאפט.

=== דער סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט ===

אין דער זיבעטער יארהונדערט האט די סאסאנישע אימפעריע זיך געפונען אין א שוואכע מצב נאך לאנגע מלחמות מיט ביזאנט. אינערליכע קריזיסן און קעניגליכע קאמפן האבן ווייטער אפגעשוואכט די מלוכה.

מיטן אויפקום פון דער מוסלעמענישער הערשאפט פון אראביע האבן די אראבישע מוסלעמענישע ארמייען אריינגעדרונגען אין פרס. די הויפט קאמפן, אריינגערעכנט קארבלא? און בעיקר קאדיסיע (636) און נהאוואנד (642), האבן געפירט צום אונטערגאנג פון דער סאסאנישער מאכט.

ארום יאר 651 האט די סאסאנישע אימפעריע אויפגעהערט צו עקזיסטירן אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

== די איסלאמישע תקופה און די ווידעראויפקום פון דער פרסישער קולטור ==

=== דער מוסלעמענישער כיבוש פון פרס ===

נאך דער אונטערגאנג פון דער סאסאנישער אימפעריע איז פרס אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון די מוסלעמענישע כאליפטן. די אראבישע מוסלעמענישע ארמייען האבן איינגענומען די הויפט שטעט און געגנטן פון דער אלטער פרסישער מלוכה אין דער זיבעטער יארהונדערט.

דער פראצעס פון איסלאמיזירונג איז נישט פארגעקומען אין איין מאל, נאר במשך פון עטליכע דורות. אין אנהייב האבן פילע פרסישע איינוואוינער ווייטער געהאלטן זייערע אלטע רעליגיעזע מנהגים, בשעת איסלאם האט זיך ביסלעכווייז פארשפרייט דורך אדמיניסטראטיווע, געזעלשאפטליכע און קולטורעלע פארבינדונגען.

כאטש די פריערדיגע סאסאנישע שטאטישע סיסטעם איז צוזאמגעפאלן, זענען פילע פרסישע באאמטע אריינגענומען געווארן אין דער נייע מוסלעמענישער אדמיניסטראציע. זייערע ידיעות אין רעגירונג, פינאנצן און ארגאניזאציע האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף דער אנטוויקלונג פון דער איסלאמישער וועלט.

די פרסישע שפראך און קולטור האבן נישט פארלוירן זייער חשיבות. פארקערט, אין די קומענדיגע יארהונדערטער האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך (פארסי), וואס איז געווארן איינער פון די וויכטיגסטע ליטערארישע שפראכן פון דער מוסלעמענישער וועלט.

== די סאמאנישע דינאסטיע ==

=== אויפקום פון א פרסיש־איסלאמישע מלוכה ===

אין דער ניינטער יארהונדערט איז אויפגעקומען די סאמאנישע דינאסטיע, איינע פון די ערשטע גרויסע פרסישע דינאסטיעס נאך דער אראבישער כיבוש. די סאמאנישע הערשער האבן געהערשט איבער טראנסאקסאניע און חלקים פון חוראסאן, מיטן צענטער אין בוכארא.

די דינאסטיע איז געגרינדעט געווארן דורך איסמאעיל סאמאני, וואס האט באקומען אנערקענונג פון דער אבאסידישער כאליפאט. כאטש די סאמאנישע הערשער האבן פארמירט זייער מלוכה אונטער דער רעליגיעזער אויטאריטעט פון דעם כאליף, האבן זיי אין פראקטיק געהאט א ברייטע זעלבסטשטענדיגקייט.

אונטער די סאמאנישע מלכים איז בוכארא געווארן א גרויסער צענטער פון וויסנשאפט, קולטור און ליטעראטור. די תקופה ווערט באטראכט אלס א וויכטיגע שטאפל אין דער אויפקום פון דער קלאסישער פרסישער קולטור.

די סאמאנישע הערשער האבן געשטיצט די נייע פרסישע ליטעראטור אין דער פארסי שפראך, וואס האט זיך אנטוויקלט מיט דער אראבישער שריפט. די קולטורעלע אנטוויקלונג האט געהאט א לאנג־דויערנדע השפעה אויף גאנץ צענטראל אזיע און דער נאנטער מזרח.

== די טערקישע און מאנגאלישע דינאסטיעס ==

=== די גאזנאווידן און סעלדזשוקן ===

פון דער צענטער פון דער צענטראל־אזיאטישער וועלט זענען אויפגעקומען פארשידענע טערקישע דינאסטיעס וואס האבן געהערשט איבער פרס, אבער זיי האבן אנגענומען און געשטיצט די פרסישע שפראך און קולטור.

די גאזנאווידישע דינאסטיע האט געהערשט אין דער סוף פון צענטן און אנהייב עלפטן יארהונדערט איבער גרויסע טיילן פון איראן, אפגאניסטאן און צפון־מערב אינדיע. זייער הויפטשטאט גאזני איז געווארן א צענטער פון קונסט, ליטעראטור און וויסנשאפט.

די סעלדזשוקישע אימפעריע האט אין עלפטן יארהונדערט איבערגענומען א גרויסן חלק פון פרס און דעם נאנטן מזרח. די סעלדזשוקישע הערשער זענען געווען טערקיש־שטאמיגע, אבער זייער רעגירונג איז שטארק באאיינפלוסט געווארן דורך פרסישע אדמיניסטראטיווע טראדיציעס.

אונטער די סעלדזשוקן האבן פרסישע ווזירים און געלערנטע געהאט א גרויסן תפקיד. דער בארימטער ניזאם אל־מולך האט געבויט אן אויסגעארבעט אדמיניסטראטיווע סיסטעם און געשטיצט די גרינדונג פון מוסדות תורה און וויסנשאפט, באקאנט אלס ניזאמיעס.

=== די כוואריזמישע מלוכה ===

נאך דער שוואכונג פון דער סעלדזשוקישער מאכט איז אויפגעקומען די כוואריזמישע דינאסטיע. זי האט געהערשט איבער גרויסע טיילן פון איראן און צענטראל אזיע ביז די מאנגאלישע אינוואזיע.

די כוואריזמישע מלוכה איז געווארן איינע פון די שטארקסטע מאכטן אין דעם ראיאן, אבער איר קאנפליקט מיט דער מאנגאלישער אימפעריע האט געברענגט צו איר שנעלן אונטערגאנג.

== די מאנגאלישע צייט און די אילכאנען ==

אין דער דרייצנטער יארהונדערט האט די מאנגאלישע אימפעריע אונטער גענגיס חאן דורכגעפירט א ברייטע כיבוש אין צענטראל אזיע און פרס. די מאנגאלישע אינוואזיע האט געברענגט שווערע חורבנות אין פילע שטעט און געגנטן.

נאך דער ערשטע כיבושים האט זיך אין פרס געגרינדעט די אילכאנישע מלוכה, א צווייג פון דער מאנגאלישער אימפעריע. די אילכאנים האבן געמאכט מאראגהא, שפעטער תבריז און סולטאניה פאר הויפטצענטערן פון זייער הערשאפט.

איבער די דורות האבן די אילכאנישע הערשער זיך ביסלעכווייז פארוואנדלט פון מאנגאלישע קאנקערער אין הערשער וואס האבן אנגענומען די מוסלעמענישע רעליגיע און פרסישע קולטור.

די אילכאנישע תקופה איז געווען א געמיש פון שווערע ערשטע יארן מיט שפעטערע קולטורעלע אויפבלי. אונטער טייל אילכאנישע הערשער האבן זיך אנטוויקלט ארכיטעקטור, קונסט און וויסנשאפט.

== די אויפקום פון דער סאפאווידישער אימפעריע ==

=== גרינדונג פון א נייע פרסישע מלוכה ===

נאך דער צעטיילונג פון דער מאנגאלישער און טערקישער הערשאפט האבן פארשידענע לאקאלע מאכטן געהערשט איבער טיילן פון איראן. אין דער סוף פון פופצנטן און אנהייב זעכצנטן יארהונדערט איז אויפגעקומען די סאפאווידישע דינאסטיע.

ארום יאר 1501 האט שאה איסמאעיל  דער ערשטער  געגרינדעט די סאפאווידישע אימפעריע און פאראייניגט גרויסע טיילן פון איראן אונטער איין הערשאפט.

די סאפאווידישע מלוכה האט געהאט א באזונדערע וויכטיגקייט אין דער געשיכטע פון פרס ווייל זי האט געמאכט די צוועלף־אימאם שיאיזם די אפיציעלע רעליגיע פון דער מלוכה. דער שריט האט באשאפן די רעליגיעזע אידענטיטעט פון איראן וואס איז אין גרויסן טייל פארבליבן ביז היינט.

=== קולטור אונטער די סאפאווידן ===

די סאפאווידישע תקופה איז געווען א צייט פון גרויסן קולטורעלן אויפבלי. די הויפטשטאט איספהאן איז געווארן איינע פון די שענסטע שטעט פון דער איסלאמישער וועלט מיט גרויסע געביידעס, מעטשעטס, פאלאצן און מארקפלעצער.

די סאפאווידן האבן געשטיצט קונסט, ארכיטעקטור, האנדל און ליטעראטור. זייער הערשאפט האט ווידער געשטעלט פרס אין צענטער פון א גרויסער אימפעריע צווישן מזרח און מערב.

== די קאג'ארישע און פהלוישע תקופות ==

=== די קאג'ארישע דינאסטיע ===

נאך דעם אונטערגאנג פון דער סאפאווידישער אימפעריע אין אנהייב אכצנטן יארהונדערט איז פרס אריבער דורך א צייט פון פאליטישע אומשטאביליטעט. פארשידענע מיליטערישע און לאקאלע הערשער האבן זיך געקעמפט איבער די הערשאפט פון איראן, ביז די קאג'ארישע דינאסטיע האט גענומען די מאכט אין יאר 1794.

די קאג'ארן האבן געמאכט טעהראן פאר זייער הויפטשטאט און האבן געהערשט איבער פרס ביז יאר 1925. זייער הערשאפט איז געפאלן אין א צייט ווען אייראפעאישע אימפעריעס, בעיקר רוסלאנד און בריטאניע, האבן שטארק פארברייטערט זייער איינפלוס אין אזיע.

אין די ניינצנטן יארהונדערט האט פרס פארלוירן גרויסע טיילן פון אירע היסטארישע פראנטירן. אין די מלחמות קעגן רוסלאנד האבן די קאג'ארן געמוזט אונטערשרייבן דעם טריטי פון גוליסטאן אין יאר 1813 און דעם טריטי פון טורקמאנכאי אין יאר 1828, דורך וועלכע גרויסע געגנטן אין קאווקאז זענען איבערגעגעבן געווארן אונטער רוסישער קאנטראל.

טראץ די טעריטאריעלע פארלוסטן איז פרס געבליבן אן אומאפהענגיקע מלוכה. די תקופה איז אויך באצייכנט מיט פרואוון פון מאדערניזאציע, די אויפקום פון א קאנסטיטוציאנאלע באוועגונג און קאנפליקטן צווישן די קעניגליכע מאכט, רעליגיעזע אויטאריטעטן און פרעמדע איינפלוסן.

=== די פהלוישע דינאסטיע ===

אין יאר 1925 איז רזא שאה פהלווי ארויפגעקומען צום מאכט און געגרינדעט די פהלוישע דינאסטיע. זיין הערשאפט און די שפעטערע הערשאפט פון זיין זון מוחמד רזא שאה האבן געצילט צו מאדערניזירן דאס לאנד און פארשטארקן די צענטראלע רעגירונג.

אונטער די פהלוישע הערשער זענען דורכגעפירט געווארן גרויסע אינפראסטרוקטור פראיעקטן, אריינגערעכנט נייע וועגן, אינדוסטריעליזאציע און בילדונגס־רעפארמען. די רעגירונג האט אויך געפרואווט פארמינערן דעם איינפלוס פון טראדיציאנעלע רעליגיעזע ארגענעזאציעס אויף דער שטאטישער סיסטעם.

אין דער אינטערנאציאנאלער דיפלאמאטיע איז דער נאמען &quot;איראן&quot; געווארן דער הויפט אפיציעלער נאמען פון לאנד, כאטש דער נאמען &quot;פרס&quot; איז ווייטער געבליבן א היסטארישער און קולטורעלער באגריף.

די פהלוישע תקופה איז אבער אויך באצייכנט געווארן מיט שטארקע קעגנערשאפט קעגן דער מלוכה, צוליב אויטאריטערע רעגירונג־שטייגער, עקאנאמישע אומגלייכקייטן און קאנפליקטן צווישן מאדערניזאציע און טראדיציאנעלע געזעלשאפט.

אין יאר 1979 איז פארגעקומען די איסלאמישע רעוואלוציע, וואס האט געברענגט צום סוף פון דער פהלוישער מאנארכיע און צום גרינדונג פון דער איסלאמישער רעפובליק פון איראן.

== רעליגיע אין פרס ==

=== די פריערדיגע איראנישע רעליגיעס ===

אין די אוראלטע צייטן איז די רעליגיע פון פרס געווען פארבונדן מיט די איראנישע רעליגיעזע טראדיציעס וואס האבן שפעטער זיך פאראייניגט אין זאראטוסטריזם.

זאראטוסטריזם, וואס ווערט פארבונדן מיטן נביא זאראטוסטער (זאראטושטרע), איז געווען געבויט ארום דער עבודה פון אהורא מאזדא און דעם געדאנק פון א קאמף צווישן אמת און פאלשקייט, סדר און כאאס.

אין דער אכמענישער תקופה ווערט דער נאמען אהורא מאזדא דערמאנט אין קעניגליכע אויפשריפטן, און דער רעליגיעזער געדאנק פון א מלך וואס האלט סדר און גערעכטיגקייט איז געווארן א טייל פון דער אימפעריאלער אידעאלאגיע.

צוזאמען מיט זאראטוסטריזם האבן אויך עקזיסטירט עלמישע, מסופאטאמישע און לאקאלע רעליגיעזע מנהגים אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

=== פרס און אידישע געשיכטע ===

פארן אידישן פאלק האט פרס א באזונדערע פלאץ אין היסטאריע. די פרסישע הערשאפט האט אנגעהויבן נאך דער בבלישער גלות און האט ערלויבט א נייע תקופה אין דער אידישער געשיכטע.

די הכרזת כורש ארום יאר 538–537 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;צ–ג'ת&quot;ק לבריאת העולם לויט געוויסע חשבונות) האט געגעבן דערלויבעניש פאר אידישע גולים זיך אומצוקערן קיין ירושלים.

די צייט פון דריווש  דער ערשטער  האט געברענגט צו דער פארענדיגונג פון בית המקדש השני אין יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;קט לבריאת העולם), און דער תקופה פון חשיארש ווערט פארבונדן מיט דער געשיכטע פון מגילת אסתר און דעם נס פורים.

אין ספרי חז&quot;ל ווערט פרס דערמאנט אלס איינע פון די פיר גרויסע מלוכות וואס האבן געהערשט איבער ישראל'ס גורל: בבל, פרס, יון און רוים. די חז&quot;לישע שילדערונגען פון פרס באהאנדלען סיי אירע מעלות, ווי איר ראלע אין דער בנין פון בית המקדש, און סיי די חסרונות פון געוויסע מלכים.

== שפראכן און קולטור ==

די פרסישע אימפעריעס האבן שטענדיג געהאט א קולטורעלע געמיש פון פארשידענע פעלקער און שפראכן.

אין דער אכמענישער צייט זענען גענוצט געווארן עטליכע אפיציעלע שפראכן:
* אלט־פרסיש אין קעניגליכע אויפשריפטן.
* עלמיש אין אדמיניסטראציע.
* אכדיש אין טיילן פון מסופאטאמיע.
* אראמיש אלס ברייט פארשפרייטער אדמיניסטראטיווער שפראך.

אין דער סאסאנישער צייט איז מיטל־פרסיש (פהלוי) געווארן א וויכטיגע שפראך פון דער רעגירונג און ליטעראטור.

נאך דער איסלאמישער תקופה האט זיך אנטוויקלט נייע פרסיש, פארסי, וואס איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע קולטורעלע שפראכן אין דער מוסלעמענישער וועלט.

פרסישע דיכטער און געלערנטע האבן געהאט א גרויסע השפעה פון צענטראל אזיע ביז אינדיע און אנטאליע. די פרסישע שפראך איז במשך פון הונדערטער יארן געווען א שפראך פון קעניגליכע הויף, וויסנשאפט און ליטעראטור.
== אדמיניסטראציע און רעגירונגס־סיסטעם ==

=== די אכמענישע רעגירונג ===

די אכמענישע אימפעריע ווערט באטראכט אלס איינע פון די ערשטע גרויסע אימפעריעס אין דער וועלט וואס האט אנטוויקלט א אויסגעארבעטע סיסטעם צו פירן א ריזיגן שטח מיט פארשידענע פעלקער, שפראכן און קולטורן.

דער מלך פון פרס האט געהאט די העכסטע אויטאריטעט איבער דער גאנצער אימפעריע און האט זיך באטראכט אלס דער באשיצער פון סדר און געזעץ. אונטער אים האבן געדינט די אחשדרפנים, וואס האבן געפירט די פארשידענע פראווינצן.

די אחשדרפויות זענען געווען צעטיילט לויט געאגראפישע און פאליטישע באדינגונגען. יעדער אחשדרפן האט געהאט די אויפגאבע צו זאמלען שטייערן, האלטן מיליטערישע קאנטראל און פארטרעטן דעם קעניג אין זיין געגנט.

צו פארמיידן אז לאקאלע הערשער זאלן ווערן צו שטארק, האט די קעניגליכע רעגירונג געהאט באזונדערע באאמטע וואס האבן נאכגעקוקט די ארבעט פון די אחשדרפנים. די סיסטעם האט ערמעגליכט פאר דער מלוכה צו האלטן קאנטראל איבער לענדער פון פארשידענע שפראכן און פעלקער.

=== דער קעניגליכער וועג און האנדל ===

א וויכטיגע טייל פון דער פרסישער הצלחה איז געווען די אנטוויקלונג פון פארבינדונגען צווישן די פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

דער קעניגליכער וועג האט פארבינדן שושן, אחמתא און אנדערע צענטערן מיט די מערב פראווינצן. שליחים האבן געקענט דורכפארן גרויסע דיסטאנצן מיט א ספעציעלן סיסטעם פון סטאנציעס.

דער וועג האט געהאלפן נישט נאר פאר מיליטערישע צילן און אדמיניסטראציע, נאר אויך פאר האנדל צווישן מזרח און מערב. דורך פרסישע לענדער זענען דורכגעגאנגען וויכטיגע רוטעס וואס האבן פארבונדן די ציוויליזאציעס פון מסופאטאמיע, צענטראל אזיע און דעם אינדישן סובקאנטינענט.

== הויפטשטעט און קעניגליכע צענטערן ==

=== פסארגאדה ===

'''פסארגאדה''' איז געווען די ערשטע גרויסע קעניגליכע הויפטשטאט פון דער אכמענישער אימפעריע און איז שטארק פארבונדן מיט כורש  דער גרויסער  .

אין פסארגאדה האט כורש געבויט א קעניגליכן קאמפלעקס מיט פאלאצן, גערטנער און אנדערע געביידעס. נעבן דער שטאט געפינט זיך אויך דער בארימטער קבר פון כורש, וואס ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די וויכטיגסטע ארכעאלאגישע איבערבלייבענישן פון דער אכמענישער תקופה.

=== פרספוליס ===

'''פרספוליס''' איז געווען איינע פון די גרעסטע צערעמאניעלע צענטערן פון דער אכמענישער אימפעריע. זי איז געבויט געווארן אונטער דריווש  דער ערשטער  און ווייטער פארברייטערט געווארן דורך שפעטערע מלכים.

אין פרספוליס זענען פארגעקומען קעניגליכע צערעמאניעס, ספעציעל די פייערונג פון דעם פרסישן נייעם יאר. די שטאט איז געווען באצירט מיט גרויסע שטיינערנע זיילן, רעליעפן און אויפשריפטן וואס שילדערן די פארשידענע פעלקער פון דער אימפעריע.

אין יאר 330 פאר זייער ציילונג האט אלכסנדר מוקדון איינגענומען און פארברענט טיילן פון פרספוליס. דער געשעעניש איז געווארן א סימבאלישער צייכן פון דעם סוף פון דער אכמענישער הערשאפט.

=== שושן ===

'''שושן''' איז געווען איינע פון די הויפט קעניגליכע שטעט פון פרס. זי איז געווען א צענטער פון אדמיניסטראציע און האנדל און ווערט דערמאנט אין די אידישע מקורות אלס &quot;שושן הבירה&quot;.

אין מגילת אסתר ווערט שושן געשילדערט אלס דער פלאץ פונעם קעניגליכן פאלאץ פון אחשורוש, וואו די געשעענישן פון פורים האבן זיך אפגעשפילט.

=== אחמתא ===

'''אחמתא''' (היינט באקאנט אלס האמדאן) איז געווען אן אלטע מדישע הויפטשטאט וואס איז אריינגענומען געווארן אין דער פרסישער אימפעריע.

די שטאט איז געבליבן איינע פון די וויכטיגע קעניגליכע וואוינונגען פון די אכמענישע מלכים, צוזאמען מיט פסארגאדה, פרספוליס און שושן.

== מיליטער און פארטיידיגונג ==

די פרסישע אימפעריעס האבן געהאט שטארקע מיליטערישע סיסטעמען וואס האבן זיך געבויט אויף די מיטארבעט פון פילע פעלקער אונטער דער אימפעריע.

אין דער אכמענישער תקופה איז דער קעניגליכער מיליטער צוזאמענגעשטעלט געווארן פון סאלדאטן פון פארשידענע פראווינצן. צווישן זיי זענען געווען פרסים, מדיים, מצרים, באקטעריער, סאקא און אנדערע פעלקער.

די פרסישע מיליטער איז באקאנט געווארן פאר אירע פערד־רייטער, באזונדערס די פייל־שיסער אויף פערד. די פארטישע קאוואלעריע האט שפעטער באקומען א גרויסן שם צוליב אירע טאקטיקן.

די פרסישע פלאטע האט געשפילט א וויכטיגע ראלע ביים הערשן איבער די ברעגן פונעם מיטלענדישן ים און די מזרח באדן פון דעם אגאישן ים.

== עקאנאמיע און האנדל ==

די עקאנאמיע פון פרס איז געבויט געווארן אויף לאנדווירטשאפט, האנדל, מינעראלן און שטייערן פון די פארשידענע פראווינצן.

די אימפעריע האט פארמאגט א ברייטע נעץ פון האנדל־וועגן וואס האבן פארבונדן מזרח און מערב. סחורות פון אינדיע, צענטראל אזיע און דעם נאנטן מזרח זענען דורכגעגאנגען דורך פרסישע לענדער.

די אכמענישע מלכים האבן איינגעפירט סטאנדארדיזירטע מטבעות, אריינגערעכנט דעם דאריקן גאלד־מטבע און דעם סיגלאס זילבער־מטבע, וואס האבן געהאלפן פאר האנדל און שטייער־זאמלונג.

די רייכקייט פון דער אימפעריע האט ערמעגליכט גרויסע קעניגליכע בוי־פראיעקטן און א שטארקע מיליטערישע סיסטעם.
== פרס אין דער אידישער טראדיציע ==

=== פרס אין תנ&quot;ך ===

דער נאמען '''פרס''' פארנעמט א באזונדער פלאץ אין תנ&quot;ך און אין דער אידישער געשיכטע. נאך דעם חורבן פון דער בבלישער מלוכה און דער גלות פון יהודה איז פרס געווארן די נייע וועלט־מאכט אז וועלכע האט איבערגענומען בבל און באקומען א צענטראלע ראלע אין דער געשיכטע פון שיבת ציון.

אין ספר דניאל ווערט דער אויפקום פון פרס און מדי פארגעשטעלט אלס די צווייטע גרויסע מלוכה אין דער סעריע פון אימפעריעס וואס האבן געהערשט איבער דער וועלט. דער אויסדרוק '''פרס ומדי''' ווערט גענוצט צו באצייכענען די פאראייניגטע מאכט פון די צוויי פעלקער.

אין ספר עזרא ווערט באשריבן ווי כורש מלך פרס האט ארויסגעגעבן א הכרזה אז די אידן זאלן קענען צוריקגיין קיין ירושלים און בויען דעם בית המקדש. די הכרזה האט געעפנט די תקופה פון שיבת ציון נאך די בבלישע גלות.

די אידישע קהילה אין יהודה איז ווייטער געבליבן אונטער פרסישער הערשאפט במשך פון מער ווי צוויי הונדערט יאר. אין דער צייט האבן זיך אנטוויקלט די ארגענעזאציעס פון דער צווייטער בית המקדש־תקופה, און די שטאט ירושלים איז געווארן דער צענטער פון אידישן לעבן אין ארץ ישראל.

=== די בוי פון בית המקדש השני ===

איינע פון די גרעסטע געשעענישן אין דער תקופת פרס איז געווען די אויפבוי פון בית המקדש השני.

נאך דער ערלויבעניש פון כורש האט זיך אנגעהויבן די ארבעט אויפצובויען דעם חרוב'ן בית המקדש. די ארבעט איז אין א געוויסער תקופה אפגעשטעלט געווארן צוליב קעגנערשאפט און פאליטישע אומשטענדן.

אין דער צייט פון דריווש  דער ערשטער  איז די ארבעט ווידער אנגעפירט געווארן, און אין יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;קט לבריאת העולם) איז דער בית המקדש השני פארענדיגט געווארן. דער געשעעניש איז פארגעקומען אין דעם זעקסטן יאר פון דריווש'ס הערשאפט און ווערט פארבונדן מיט דעם חודש אדר.

די פרסישע רעגירונג האט דערלויבט די אידישע קהילה צו פירן אירע אינערליכע ענינים לויט דער אידישער תורה און מסורה, בשעת יהודה איז געווען א פראווינץ אונטער דער גרויסער אימפעריע.

=== מגילת אסתר און די מלכות פרס ===

די מערסט באקאנטע פארבינדונג צווישן פרס און אידישע געשיכטע איז די געשיכטע פון מגילת אסתר.

די מגילה שטעלט פאר דעם קעניג אחשורוש אלס דער הערשער פון א ריזיגע אימפעריע וואס האט געהאט 127 מדינות. די הויפטשטאט ווערט אנגעגעבן אלס שושן הבירה.

לויט דער אידישער טראדיציע איז די גזירה פון המן הרשע קעגן די אידן פון דער גאנצער אימפעריע בטל געווארן דורך די השתדלות פון אסתר המלכה און מרדכי היהודי. די הצלה ווערט געפייערט יעדעס יאר מיט יום טוב פורים.

די גענויע אידענטיפיקאציע פון אחשורוש מיט א געוויסן פרסישן מלך איז א נושא וואס ווערט פארשידנארטיג באהאנדלט. אין דער אידישער מסורה ווערט ער בדרך כלל פארבונדן מיט דער תקופת חשיארש  דער ערשטער , בשעת היסטאריקער ברענגען אויך אנדערע מעגליכקייטן.

== די פיר מלוכות אין חז&quot;ל ==

אין חז&quot;ל ווערט פרס אריינגערעכנט צווישן די פיר גרויסע מלוכות וואס האבן געהערשט איבער ישראל'ס גורל: בבל, פרס, יון און רוים.

לויט חז&quot;לישע באטראכטונגען האט יעדער פון די מלוכות געהאט א באזונדערע תפקיד אין דער וועלט־געשיכטע. פרס ווערט באהאנדלט מיט א געוויסע באזונדערקייט צוליב איר ראלע אין דער צוריקקער פון די אידן קיין ארץ ישראל און אין דער בנין פון בית המקדש השני.

אין געוויסע מדרשים ווערן אויך דערמאנט די מעלות און חסרונות פון די פרסישע פעלקער און מלכים. די שילדערונגען זענען טייל פון חז&quot;לישע אויסלייגונגען און נישט א היסטארישע באשרייבונג אין דעם מאדערנעם זין.

== קולטורעלע ירושה פון פרס ==

=== איינפלוס אויף דער אוראלטער וועלט ===

די פרסישע אימפעריעס האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף דער אנטוויקלונג פון רעגירונג, געזעץ און אדמיניסטראציע אין דער אוראלטער וועלט.

די אכמענישע סיסטעם פון אחשדרפויות, די קעניגליכע וועגן, די באנוץ פון לאקאלע הערשער און די פארשידענע שפראכן אין דער רעגירונג האבן געדינט אלס א מוסטער פאר שפעטערע אימפעריעס.

די העלעניסטישע מלוכות נאך אלכסנדר מוקדון האבן איבערגענומען אסאך פרסישע מעטאדן, און שפעטער האבן אויך די רוימער און מוסלעמענישע מלוכות געהאט השפעות פון די פריערדיגע פרסישע סיסטעמען.

=== רעליגיעזער איינפלוס ===

זאראטוסטריזם, וואס איז געווען די הויפט רעליגיע אין דער פריערדיגער פרסישער וועלט, האט געשפילט א גרויסע ראלע אין דער רעליגיעזער געשיכטע פון איראן.

חוקרים האבן פארשידענע מיינונגען איבער די מעגליכע פארבינדונגען צווישן זאראטוסטרישע געדאנקען און שפעטערע רעליגיעזע באגריפן אין דער געגנט. צווישן די נושאים וואס ווערן באהאנדלט זענען באגריפן וועגן מלאכים, דעם קאמף צווישן גוט און שלעכט, אחרית הימים און תחיית המתים.

אין אידישער מסורה ווערן די צייטן פון פרס באטראכט אלס א וויכטיגע תקופה אין וועלכער אידישע אמונות און ארגענעזאציעס האבן זיך ווייטער אנטוויקלט אין דער צווייטער בית המקדש־תקופה.

=== די פרסישע שפראך און די איסלאמישע וועלט ===

נאך דער מוסלעמענישער כיבוש האט די פרסישע קולטור נישט פארשווינדן, נאר האט זיך פארוואנדלט אין א הויפט טייל פון דער איסלאמישער ציוויליזאציע.

פרסישע שרייבער, געלערנטע און באאמטע האבן געהאט א גרויסן השפעה אויף די מוסלעמענישע קעניגליכע הייזער. די פרסישע שפראך איז געווארן א שפראך פון ליטעראטור, פאעזיע און אדמיניסטראציע אין גרויסע טיילן פון אזיע.

די פרסישע קולטור האט זיך פארשפרייט ביז צענטראל אזיע, אפגאניסטאן און אינדיע, און האט באאיינפלוסט פילע שפעטערע מלוכות, אריינגערעכנט די מוגהאלישע אימפעריע אין אינדיע.
== שפעטערע פרסישע מלוכות און די אנטוויקלונג ביז דער מאדערנער צייט ==

=== די סעלוקידישע הערשאפט ===

נאך דעם חורבן פון דער אכמענישער אימפעריע דורך אלכסנדר מוקדון אין יאר 330 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;ק לבריאת העולם), איז פרס אריינגעקומען אונטער די הערשאפט פון די העלעניסטישע סעלוקידישע מלוכה.

די סעלוקידישע מלוכה, וואס איז געגרינדעט געווארן דורך סעלוקוס דער ערשטער נאך דעם טויט פון אלכסנדר מוקדון, האט געהערשט איבער א גרויסן טייל פון די געוועזענע פרסישע לענדער. די נייע הערשער האבן אריינגעברענגט גריכישע קולטור, שטעט און ארגענעזאציעס, בשעת זיי האבן אבער זיך געמוטשעט צו האלטן פולע קאנטראל איבער די ווייטע מזרח טיילן פון זייער מלוכה.

אין איראן האבן זיך ביסלעכווייז אויפגעשטעלט לאקאלע הערשער און שבטים וואס האבן זיך באפרייט פון די סעלוקידישע הערשאפט. די שוואכונג פון דער סעלוקידישער מלוכה האט צוגעגרייט דעם וועג פאר דער אויפקום פון די פארטישע אימפעריע.

=== די פארטישע אימפעריע ===

'''די פארטישע אדער ארסאקידישע אימפעריע''' איז אויפגעשטאנען אין דעם דריטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג אין צפון־מזרח איראן דורך די פארני שבט אונטער דער הנהגה פון ארסאקס דער ערשטער.

די פארטישע הערשער האבן פארנומען מער און מער שטחים ביז זיי האבן איבערגענומען גרויסע טיילן פון דער געוועזענער פרסישער וועלט. זיי האבן געגרינדעט א גרויסע אימפעריע וואס האט געהערשט בערך פון יאר 247 פאר זייער ציילונג ביז יאר 224 למספרם.

די פארטישע אימפעריע איז געווען איינע פון די גרעסטע קעגנער פון רוים אין מזרח. אירע גרעניצן האבן זיך געצויגן פון איראן ביז מסופאטאמיע און טיילן פון ארמעניע און צענטראל אזיע.

די פארטישע מיליטער איז באקאנט געווארן פאר איר שטארקע פערד־קאוולעריע און די באזונדערע טאקטיק פון פייל־שיסער אויף פערד, וואס האט געשאפן גרויסע שוועריקייטן פאר די רוימישע לעגיאנען.

איינע פון די באדייטנדסטע קאנפליקטן צווישן פארס און רוים איז געווען דער קאמף פון קארהע אין יאר 53 פאר זייער ציילונג, ווען די פארטישע קראפטן האבן געברענגט א שווערע מפלה פאר די רוימישע ארמיי אונטער קראסוס.

די פארטישע מלוכה האט אויך געהאט באציאונגען מיט אידישע געמיינדעס אין בבל און אין אנדערע טיילן פון דער געגנט. אין דער תקופה האט זיך אנגעהויבן די שטארקע אנטוויקלונג פון די גרויסע אידישע צענטערן אין בבל, וואס האבן שפעטער געשפילט א הויפט ראלע אין דער אידישער געשיכטע.

=== די סאסאנישע אימפעריע ===

אין יאר 224 למספרם האט ארדשיר  דער ערשטער  איבערגעוואונען דעם לעצטן פארטישן מלך ארטאבאנוס דער פערטער און געגרינדעט די '''סאסאנישע אימפעריע''', וואס ווערט באטראכט אלס די לעצטע גרויסע פרסישע אימפעריע פארן אויפקום פון איסלאם.

די סאסאנישע מלכים האבן צוריקגעשטעלט א שטארקע צענטראליזירטע פרסישע מלוכה און האבן זיך געזען אלס יורשים פון די אכמענישע קעניגן. זיי האבן געשטארקט די ראלע פון זאראטוסטריזם אלס די אפיציעלע רעליגיע פון דער מלוכה.

די סאסאנישע רעגירונג האט אנטוויקלט א אויסגעארבעטע ביוראקראטיע און א שטארקע מיליטערישע סיסטעם. אירע הויפט קעגנער זענען געווען די רוימישע און שפעטער די ביזאנטישע אימפעריעס.

די מלחמות צווישן פרס און רוים האבן זיך אפגעטיילט איבער מער ווי פיר הונדערט יאר. ביידע אימפעריעס האבן געקעמפט איבער קאנטראל אויף מסופאטאמיע, ארמעניע, סיריע און אנדערע וויכטיגע געגנטן.

אונטער די סאסאנישע הערשאפט האט זיך אנטוויקלט א רייכע קולטור אין ליטעראטור, קונסט, ארכיטעקטור און וויסנשאפט. די קעניגליכע הויפטשטאט קטסיפון איז געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט אין דער אוראלטער וועלט.

די סאסאנישע אימפעריע האט געהאט א באדייטנדע באציאונג מיט אידישע קהילות אין בבל. אין דער תקופה האט זיך אנטוויקלט דער בבלי תלמוד, און די אידישע צענטערן אין בבל האבן געבליט אונטער א סאסאנישער סביבה.

== דער איסלאמישער כיבוש פון פרס ==

אין דעם זיבעטן יארהונדערט למספרם איז די סאסאנישע אימפעריע געפאלן אונטער די מוסלעמענישע אראבישע קראפטן.

נאך די ערשטע קאנפליקטן צווישן די מוסלעמענישע ארמייען און די סאסאנישע מיליטער, זענען פארגעקומען וויכטיגע קאמפן ווי דער קאמף פון קאדיסיה און דער קאמף פון נהאוואנד. דער קאמף פון נהאוואנד אין יאר 642 למספרם ווערט באטראכט אלס איינע פון די הויפט קער־פונקטן וואס האבן געפירט צו דעם סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט.

די איסלאמישע כיבוש האט געברענגט גרויסע ענדערונגען אין פרס. דער זאראטוסטרישער קולטור האט זיך פארקלענערט, און איסלאם איז ביסלעכווייז געווארן די הויפט רעליגיע פון דער געגנט.

אבער די פרסישע קולטור און שפראך זענען נישט פארשוואונדן געווארן. פרסישע געלערנטע, שרייבער און באאמטע האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון דער איסלאמישער וועלט.

== די איסלאמישע פרסישע דינאסטיעס ==

=== די סאמאנישע דינאסטיע ===

אין דעם ניינטן און צענטן יארהונדערט למספרם האט זיך אויפגעשטעלט די סאמאנישע דינאסטיע, וואס ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די ערשטע גרויסע פרסיש־געפירטע מלוכות נאך דער איסלאמישער כיבוש.

די סאמאנישע הערשער האבן געשטיצט די פרסישע שפראך און קולטור און האבן געמאכט בוכארא און סאמארקאנד וויכטיגע צענטערן פון וויסנשאפט און ליטעראטור.

אונטער דער סאמאנישער הערשאפט האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך, וואס איז געשריבן געווארן מיט אראבישע אותיות און איז געווארן די שפראך פון גרויסע ליטערארישע ווערק.

=== גאזנעווידן און סעלדזשוקן ===

נאך די סאמאנישע תקופה זענען גרויסע טיילן פון פרס געפאלן אונטער די הערשאפט פון די גאזנעווידישע און סעלדזשוקישע דינאסטיעס.

די סעלדזשוקן, וואס זענען געווען פון טערקישן אפשטאם, האבן געהערשט איבער א גרויסן שטח פון מיטל־מזרח, אבער זייער רעגירונג און קולטור זענען שטארק באאיינפלוסט געווארן דורך פרסישע אדמיניסטראציע און ליטעראטור.

אין דער תקופה איז פרסיש געווארן איינע פון די הויפט שפראכן פון רעגירונג און קולטור אין פילע טיילן פון דער איסלאמישער וועלט.
== די מאנגאלישע תקופה און שפעטערע פרסישע מלוכות ==

=== די כאווארזמישע מלוכה און דער מאנגאלישער כיבוש ===

אין דער ערשטער העלפט פונעם דרייצנטן יארהונדערט למספרם האט די כאווארזמישע מלוכה געהערשט איבער גרויסע טיילן פון פרס און צענטראל אזיע. די מלוכה איז געווען איינע פון די לעצטע גרויסע מוסלעמענישע מאכטן אין דער געגנט פאר דעם קומען פון די מאנגאלן.

אין יאר 1219 למספרם האט גענגיס חאן אנגעהויבן זיין גרויסע קאמפיין קעגן די כאווארזמישע מלוכה. דער מאנגאלישער אינוואזיע האט געברענגט שווערע חורבנות אין פילע שטעט פון פרס, אריינגערעכנט בוכארא, סאמארקאנד און אנדערע צענטערן פון האנדל און קולטור.

די מאנגאלן האבן חרוב געמאכט אסאך פון די פריערדיגע פאליטישע סטרוקטורן, אבער מיט דער צייט האבן זיי זיך איינגעגלידערט אין דער פרסישער קולטור און אדמיניסטראציע.

=== די אילכאנישע מלוכה ===

נאך די ערשטע מאנגאלישע כיבושים איז אין פרס אויפגעשטעלט געווארן די '''אילכאנישע מלוכה''', א צווייג פון דער גרויסער מאנגאלישער אימפעריע.

דער גרינדער פון דער אילכאנישער הערשאפט איז געווען הולאגו חאן, אייניקל פון גענגיס חאן, וואס האט אין יאר 1258 למספרם איינגענומען באגדאד און געברענגט צום סוף פון דער אבאסידישער קאליפאט אין יענער שטאט.

די אילכאנישע הערשער האבן ערשט געהאט א מאנגאלישע אידענטיטעט, אבער מיט דער צייט האבן זיי אנגענומען איסלאם און זיך פארבונדן מיט דער לאקאלער פרסישער קולטור.

אונטער אילכאנישע הערשער ווי גאזאן חאן און אולדזייטו האט זיך אנטוויקלט א רייכע תקופה פון קונסט, ארכיטעקטור און וויסנשאפט. שטעט ווי תבריז זענען געווארן וויכטיגע צענטערן פון האנדל צווישן מזרח און מערב.

== די סאפאווישע אימפעריע ==

=== אויפקום פון די סאפאווישע מלוכה ===

אין די אנהייב יארן פונעם זעכצנטן יארהונדערט למספרם האט זיך אויפגעשטעלט די '''סאפאווישע אימפעריע''', וואס ווערט באטראכט אלס די מלוכה וואס האט ווידער געגעבן פרס א שטארקע צענטראלע קעניגליכע אידענטיטעט.

דער גרינדער פון דער סאפאווישער דינאסטיע איז געווען שאה איסמעיל דער ערשטער, וואס האט אין יאר 1501 למספרם איינגענומען תבריז און זיך דערקלערט אלס שאה פון פרס.

איינע פון די גרעסטע ענדערונגען אונטער די סאפאווישע מלוכה איז געווען די פארוואנדלונג פון טוועלווער שיעיזם אין דער אפיציעלער רעליגיע פון דער מלוכה. דער שריט האט געמאכט א טיפן צייכן אויף דער געשיכטע פון איראן און האט געשאפן די רעליגיעזע יסודן וואס זענען ווייטער אנגעגאנגען ביז היינט.

די סאפאווישע מלכים האבן געבויט א שטארקע צענטראלע מלוכה און האבן געשטיצט קונסט, ארכיטעקטור, האנדל און ליטעראטור.

=== שאה עבאס דער גרויסער ===

איינער פון די מערסט באדייטנדע סאפאווישע הערשער איז געווען '''שאה עבאס דער גרויסער''', וואס האט געהערשט פון יאר 1587 ביז 1629 למספרם.

אונטער זיין הערשאפט האט פרס דערגרייכט א הויכפונקט פון פאליטישער און קולטורעלער מאכט. ער האט אריבערגעפירט די הויפטשטאט קיין איספהאן און פארוואנדלט די שטאט אין איינע פון די שענסטע שטעט אין דער איסלאמישער וועלט.

די תקופה פון שאה עבאס איז באקאנט פאר אירע גרויסע בוי־פראיעקטן, אריינגערעכנט מאסקעס, בריקן, פאלאצן און מארקפלעצער. די פרסישע קונסט פון טעפיך־וועבעריי, מיניאטורן און ארכיטעקטור האט אין יענער צייט דערגרייכט א הויכע מדרגה.

== די אפשארישע און זאנדישע תקופות ==

=== נאכדעם וואס די סאפאווישע מלוכה איז געפאלן ===

אין יאר 1722 למספרם איז די סאפאווישע אימפעריע געפאלן נאך א אינוואזיע פון אפגאנישע קראפטן. דער פאל האט געברענגט א תקופה פון פאליטישע אומזיכערקייט אין פרס.

אין די קומענדיגע יארצענדליגער האבן פארשידענע הערשער געקעמפט פאר קאנטראל איבער דעם לאנד.

נדער נאדיר שאה האט אויפגעשטעלט די אפשארישע דינאסטיע און געגרינדעט א נייע שטארקע מלוכה. ער איז געווען א באקאנטער מיליטערישער פירער וואס האט פארברייטערט פרסישע הערשאפט ביז צענטראל אזיע און אינדיע.

נאכדעם וואס נאדיר שאה איז אומגעקומען אין יאר 1747 למספרם האט די אפשארישע מלוכה זיך שנעל צעטיילט.

די זאנדישע דינאסטיע האט דערנאך געהערשט איבער א טייל פון פרס. אונטער קארים חאן זאנד איז שיראז געווארן א וויכטיגער קולטורעלער צענטער.

== די קאדזשארישע דינאסטיע ==

אין יאר 1794 למספרם האט די קאדזשארישע דינאסטיע איבערגענומען די הערשאפט אין פרס.

די קאדזשארישע מלכים האבן געהערשט אין א תקופה ווען אייראפעאישע מאכטן האבן פארגרעסערט זייער השפעה אין דער געגנט, ספעציעל רוסלאנד און בריטאניע.

אין די מלחמות קעגן רוסלאנד האט פרס פארלוירן גרויסע שטחים אין דער קאווקאז געגנט. די אפמאכן פון גוליסטאן אין יאר 1813 למספרם און טורקמענטשאי אין יאר 1828 למספרם האבן געצווינגען פרס אפצוגעבן פארשידענע שטחים צו רוסלאנד.

די קאדזשארישע תקופה איז אויך באצייכנט געווארן דורך אינערליכע רעפארמען און די אויפקום פון א קאנסטיטוציאנעלע באוועגונג.

אין יאר 1906 למספרם איז פארגעקומען די פרסישע קאנסטיטוציאנעלע רעוואלוציע, וואס האט געפירט צו דער גרינדונג פון א פארלאמענט און א נייעם פאליטישן סיסטעם אין דער מלוכה.
== די פאהלאווישע תקופה און דער סוף פון דער מלוכה ==

=== אויפקום פון די פאהלאווישע דינאסטיע ===

נאך די שוואכקייטן פון דער קאדזשארישער רעגירונג, די פאליטישע אומזיכערקייט און דער שטארקער אויסלענדישער איינפלוס, האט זיך אין פרס אויפגעשטעלט א נייע מיליטערישע קראפט אונטער רזא חאן.

אין יאר 1925 למספרם האט די פרסישע נאציאנאלע פארזאמלונג אים דערקלערט אלס שאה און געגרינדעט די '''פאהלאווישע דינאסטיע'''. רזא שאה פאהלאווי האט אנגעהויבן א ברייטע פראגראם פון מאדערניזאציע, צענטראליזאציע און אויפבוי פון א מאדערנער מלוכה.

די רעגירונג פון רזא שאה האט ארויפגעלייגט א שטארקע צענטראלע קאנטראל איבער די פארשידענע געגנטן פון לאנד, געבויט נייע שאסייען און באן־ליניעס, פארברייטערט די שולעס און רעגירונגס־ארגענעזאציעס און געזוכט צו פארוואנדלען פרס אין א מאדערנע נאציאנאלע שטאט.

אין יאר 1935 למספרם האט די פרסישע רעגירונג אנגעהויבן צו נוצן דעם נאמען '''איראן''' אלס דער אפיציעלער אינטערנאציאנאלער נאמען פון לאנד, כאטש דער נאמען פרס איז ווייטער געבליבן א באקאנטער היסטארישער און קולטורעלער באגריף.

=== דער צווייטער וועלט קריג און דער צווייטער פאהלאווי ===

ביים אויסברוך פון דער צווייטער וועלט קריג האט איראן פראקלאמירט נייטראליטעט, אבער צוליב איר וויכטיגע לאקאציע צווישן די סאוועטן פארבאנד און דעם מיטל מזרח האבן די אליאירטע מאכטן אריינגעדרונגען אין לאנד אין יאר 1941 למספרם.

רזא שאה האט זיך געצווינגען צו אפדאנקען, און זיין זון מוחמד רזא פאהלאווי האט איבערגענומען דעם טראן.

די תקופה פון מוחמד רזא שאה איז געווען באצייכנט דורך שנעלע עקאנאמישע אנטוויקלונג, אינדוסטריאליזאציע און נאציאנאלע פראיעקטן. דער רעגירונג האט אבער אויך באקומען קריטיק צוליב די שטארקע ראלע פון די זיכערהייט־ארגאנען און די באגרעניצונגען אויף פאליטישע קעגנער.

=== די איסלאמישע רעוואלוציע און דער מאדערנער איראן ===

אין יאר 1979 למספרם איז פארגעקומען די '''איסלאמישע רעוואלוציע אין איראן''', וואס האט געברענגט צום סוף פון דער פאהלאווישער מאנארכיע.

די רעוואלוציע האט געפירט צו דער גרינדונג פון דער '''איסלאמישער רעפובליק פון איראן''' אונטער דער הנהגה פון אייאטאללא רוהאללא כומייני.

דער נייעם סיסטעם האט פארבינדן א רעליגיעזן רעגירונגס־מאדעל מיט מאדערנע רעפובליקאנישע ארגענעזאציעס. די לאנד האט אנגענומען א נייע קאנסטיטוציע און די רעליגיע פון טוועלווער שיעיזם איז געווארן דער אפיציעלער יסוד פון דער רעגירונג.

כאטש די היינטיגע שטאט ווערט גערופן איראן, בלייבט דער נאמען '''פרס''' א וויכטיגער קולטורעלער און היסטארישער טערמין וואס באצייכנט די אלטע ציוויליזאציע, די אימפעריעס און די רייכע ירושה פון דעם איראנישן פלאטאו.

== פרסישע שפראך און ליטעראטור ==

=== אנטוויקלונג פון דער פרסישער שפראך ===

די שפראך פון פרס האט דורכגעמאכט א לאנגע אנטוויקלונג פון דער אלטער פרסישער שפראך אין דער אכמענישער תקופה ביז דער מיטל־פרסישער שפראך אין דער סאסאנישער תקופה און דער נייער פרסישער שפראך נאך דער איסלאמישער כיבוש.

אין דער אכמענישער אימפעריע איז אלטער פרסיש געווען איינע פון די הויפט שפראכן פון קעניגליכע אויפשריפטן צוזאמען מיט עלאמיש און אקאדיש. אויך ארמיש האט געשפילט א גרויסע ראלע אלס אדמיניסטראטיווע שפראך איבער דער אימפעריע.

אין דער סאסאנישער תקופה איז מיטל־פרסיש, באקאנט אלס פהלאווי, געווארן די הויפט שפראך פון רעגירונג און רעליגיעזע טעקסטן.

נאך דער איסלאמישער כיבוש האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך, וואס ווערט היינט גערופן פארסי. זי איז געשריבן געווארן מיט אראבישע אותיות און האט אנגענומען אסאך ווערטער פון אראביש, בשעת זי האט געהאלטן איר אלטע איראנישע יסוד.

=== פרסישע ליטעראטור ===

די פרסישע ליטעראטור איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ליטערארישע טראדיציעס אין דער איסלאמישער וועלט.

דער דיכטער פירדוסי, מחבר פון שאהנאמע, האט געשאפן איינע פון די גרעסטע ווערק פון פרסישער ליטעראטור און געשילדערט די היסטארישע און לעגענדארע פארגאנגענהייט פון איראן.

אנדערע גרויסע פרסישע שרייבער און דיכטער, ווי סאדי, חאפז און רומי, האבן געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער קולטור פון גאנצן מיטל מזרח און ווייטער.

די פרסישע שפראך איז במשך פון פילע יארהונדערטער געווען א שפראך פון קעניגליכע הויפן, געלערנטע און דיכטער אין גרויסע טיילן פון אזיע.

== ארכעאלאגיע און היסטארישע איבערבלייבענישן ==

די היינטיגע ארכעאלאגישע שטודיעס פון פרס זענען באזירט אויף א גרויסע צאל איבערבלייבענישן פון פארשידענע תקופות.

צווישן די וויכטיגסטע זייטלעך געפינען זיך:

* '''פרספוליס''' – דער גרויסער צערעמאניעלער צענטער פון די אכמענישע מלכים.
* '''פסארגאדה''' – די ערשטע קעניגליכע הויפטשטאט פון כורש  דער גרויסער  .
* '''בישטון''' – דער בארימטער שטיין־אויפשריפט פון דריווש  דער ערשטער .
* '''שושן''' – די קעניגליכע שטאט וואס ווערט אויך דערמאנט אין מגילת אסתר.
* '''קטסיפון''' – דער גרויסער צענטער פון דער סאסאנישער אימפעריע.

די ארכעאלאגישע געפינסן פון פרס האבן צוגעשטעלט וויכטיגע אינפארמאציע איבער דער פאליטישער סיסטעם, קולטור, רעליגיע און טאג־טעגליכער לעבן פון די אלטע איראנישע פעלקער.
== פארשונג און היסטארישע באטראכטונגען ==

=== מקורות איבער דער געשיכטע פון פרס ===

די היסטאריע פון פרס איז באקאנט פון א ברייטע צאל מקורות פון פארשידענע תקופות. צווישן די וויכטיגסטע מקורות געפינען זיך קעניגליכע אויפשריפטן, ארכעאלאגישע געפינסן, גריכישע שרייבער, בבלישע און אראמישע דאקומענטן, ווי אויך אידישע מקורות פון תנ&quot;ך און חז&quot;ל.

די אכמענישע מלכים האבן איבערגעלאזט א גרויסע צאל אויפשריפטן אויף שטיין און טאבעלעך. צווישן די באדייטנדסטע איז דער אויפשריפט פון דריווש  דער ערשטער  אין בישטון, וואס באשרייבט זיין אויפקום צום טראן און די אונטערדריקונג פון מרידות אין דער אימפעריע.

גריכישע שרייבער ווי העראדאטוס האבן געשריבן ברייט איבער די פרסישע אימפעריע און די מלחמות קעגן גריכנלאנד. זייערע באשרייבונגען זענען פון גרויס וויכטיגקייט פאר היסטאריקער, אבער ווערן אויך באהאנדלט מיט פארזיכטיגקייט צוליב דעם וואס זיי זענען געשריבן געווארן פון דער פערספעקטיוו פון גריכישע מחברים.

די אידישע מקורות, ספעציעל ספר עזרא, נחמיה, דניאל און מגילת אסתר, געבן א באזונדערן בליק אויף דער תקופה פון פרסישע הערשאפט און איר באדייט פאר דער אידישער געשיכטע.

=== די באציאונג צווישן תנ&quot;ך און היסטארישע פארשונג ===

די פרסישע תקופה איז איינע פון די מערסט באטראכטע תקופות אין דער פארבינדונג צווישן תנ&quot;ך און אלטע היסטאריע.

די געשיכטע פון כורש און זיין הכרזה איבער דער צוריקקער פון די אידישע גולים ווערט דערציילט אין ספר עזרא און איז אויך פארבונדן מיט דער באקאנטער כורש־צילינדער, וואס שילדערט זיין פאליטיק פון ערלויבן פארשידענע פעלקער צוריקצוקערן און אויפצובויען זייערע הייליגע פלעצער.

היסטאריקער פארגלייכן די פארשידענע מקורות צו פארשטיין די פאליטישע און געזעלשאפטליכע אומשטענדן פון יענע צייט. געוויסע פרטים ווערן אנדערש פארשטאנען לויט די פארשידענע מעטאדן פון טראדיציאנעלע און מאדערנע היסטארישע פארשונג.

=== די פראגע פון אחשורוש ===

איינע פון די באקאנטסטע שאלות אין פארשונג איבער פרס און אידישע געשיכטע איז די אידענטיפיקאציע פון אחשורוש מלך פרס פון מגילת אסתר.

אין דער אידישער מסורה ווערט אחשורוש אפט פארבונדן מיט חשיארש  דער ערשטער , וואס האט געהערשט פון יאר 485 ביז 465 פאר זייער ציילונג.

עטליכע היסטאריקער האבן פארגעשטעלט אז דער אחשורוש פון מגילת אסתר קען זיין אן אנדערער פרסישער מלך, ווי ארתחשסתא דער ערשטער, אדער א ליטערארישע שילדערונג וואס פארבינדט זיך מיט מערערע היסטארישע עלעמענטן.

די פארשידענע מיינונגען ווייזן אויף די שוועריקייטן פון פארבינדן אלטע קעניגליכע ליסטעס מיט אידישע און אנדערע מקורות.

== די באדייט פון פרס אין דער וועלט געשיכטע ==

=== די ערשטע גרויסע וועלט אימפעריע ===

די אכמענישע פרסישע אימפעריע ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די ערשטע אמתע וועלט אימפעריעס, צוליב איר ריזיגן שטח און די פארשידענע פעלקער וואס האבן געלעבט אונטער איר הערשאפט.

אין איר גרעסטער תקופה האט די אימפעריע זיך פארשפרייט פון דעם אגאישן ים ביזן אינדישן טייך און פון צענטראל אזיע ביז מצרים און די גרעניצן פון גריכנלאנד.

די פרסישע רעגירונג האט אנטוויקלט א סיסטעם וואס האט ערמעגליכט פארשידענע פעלקער צו האלטן טיילן פון זייער אייגענער קולטור בשעת זיי זענען געבליבן אונטער דער קעניגליכער הערשאפט.

=== איינפלוס אויף שפעטערע אימפעריעס ===

די מעטאדן פון פרסישע רעגירונג האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף שפעטערע מלוכות.

די גריכישע סעלוקידישע מלוכה האט איבערגענומען טיילן פון דער אכמענישער אדמיניסטראציע, און די רוימישע אימפעריע האט אויך גענוצט טיילן פון די פריערדיגע מזרח־אימפערישע סיסטעמען.

אין דער איסלאמישער וועלט זענען פרסישע באאמטע און געלערנטע געווארן א וויכטיגע טייל פון דער קאליפאט־רעגירונג, און די פרסישע קולטור האט באאיינפלוסט פילע מוסלעמענישע קעניגליכע הויפן.

=== פרס און די אידישע געשיכטע ===

פאר אידן האט פרס א באזונדערן היסטארישן פלאץ.

די פרסישע הערשאפט האט געברענגט דעם סוף פון דער בבלישער גלות־תקופה און ערמעגליכט די צוריקקער פון א טייל אידן קיין ארץ ישראל.

די צייט פון כורש, דריווש און די שפעטערע פרסישע מלכים איז געווען די תקופה אין וועלכער דער בית המקדש השני איז אויפגעבויט געווארן און די אידישע קהילה אין יהודה איז ווידער ארגאניזירט געווארן.

די מעשה פון פורים, וואס איז פארבונדן מיט אחשורוש און שושן הבירה, איז געבליבן איינע פון די צענטראלע דערציילונגען אין אידישער געשיכטע און מסורה.

== באקאנטע פרסישע הערשער ==

צווישן די מערסט באדייטנדע הערשער פון די פארשידענע פרסישע מלוכות ווערן גערעכנט:

* '''כורש  דער גרויסער'''   – גרינדער פון דער אכמענישער וועלט אימפעריע און דער מלך וואס האט ערלויבט די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים.
* '''כנבוזי  דער צווייטער'''   – זון פון כורש, וואס האט פארברייטערט די אימפעריע ביז מצרים.
* '''דריווש  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס האט ארגאניזירט די אימפעריע און אונטער וועמען דער בית המקדש השני איז פארענדיגט געווארן.
* '''חשיארש  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס ווערט אין אידישער מסורה פארבונדן מיט אחשורוש פון מגילת אסתר.
* '''ארתחשסתא  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס האט געשטיצט נחמיה'ס ארבעט אין ירושלים.
* '''ארדשיר  דער ערשטער'''  – גרינדער פון דער סאסאנישער אימפעריע.
* '''שאה עבאס דער גרויסער''' – איינער פון די גרעסטע הערשער פון דער סאפאווישער תקופה.
== סוף און ירושה פון דער פרסישער ציוויליזאציע ==

=== די פארוואנדלונג פון פרס פון אימפעריע צו קולטורעלער באגריף ===

די ווארט '''פרס''' האט במשך פון טויזנטער יארן דורכגעמאכט א גרויסע אנטוויקלונג אין איר באדייט. אין דער אוראלטער תקופה האט עס באצייכנט ספעציפיש די לאנדשאפט פון פארסא אין דרום־מערב איראן און די מלוכה פון די פרסישע שבטים. מיט דער אויפקום פון דער אכמענישער אימפעריע איז דער נאמען געווארן א באצייכענונג פאר א ריזיגע וועלט־מאכט וואס האט איינגעשלאָסן פילע פעלקער און לענדער.

אין שפעטערע תקופות איז דער נאמען פרס געבליבן א סימבאל פון דער גאנצער איראנישער קולטור־וועלט. אפילו אין תקופות ווען פרעמדע דינאסטיעס האבן געהערשט איבער איראן, ווי די סעלוקידן, מאנגאלן און פארשידענע טערקישע הערשער, איז די פרסישע שפראך, אדמיניסטראציע און קולטור געבליבן א שטארקע יסוד אין דער געגנט.

דער היסטארישער נאמען פרס ווערט היינט גענוצט בעיקר אין א קולטורעלן און היסטארישן זין, בשעת די אפיציעלע נאמען פון דער מאדערנער שטאט איז איראן.

=== פרס אין דער אידישער זכרון ===

אין אידישער זכרון פארנעמט פרס א באזונדער פלאץ צוליב איר ראלע אין די וויכטיגסטע איבערגאנגען פון דער צווייטער בית המקדש־תקופה.

די פרסישע מלכים ווערן דערמאנט אין פארשידענע ספרים פון תנ&quot;ך, אריינגערעכנט עזרא, נחמיה און דניאל. זייער הערשאפט איז געווען די בריק צווישן דער בבלישער גלות און דער ווידעראויפבוי פון דעם אידישן לעבן אין ארץ ישראל.

כורש  דער גרויסער   ווערט אין ספר עזרא דערמאנט אלס דער מלך וואס האט דערלויבט די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים. די בנין פון בית המקדש השני אונטער דריווש  דער ערשטער  איז געווען א הויפט געשעעניש אין דער אידישער געשיכטע.

די פורים־געשיכטע אין מגילת אסתר האט פארזעצט צו האלטן די זכרון פון די אידישע געמיינדעס וואס האבן געלעבט אונטער פרסישער הערשאפט. דער יום טוב פורים, וואס ווערט געפייערט ביז היינט, איז א דירעקטע ירושה פון דער תקופה.

=== פרס אין דער וויסנשאפט און קולטור ===

די שטודיע פון פרסישע געשיכטע האט געשאפן איינע פון די וויכטיגסטע פעלדער אין דער אלטער נאנט־מזרח פארשונג.

ארכעאלאגישע עקספעדיציעס אין איראן האבן אנטדעקט גרויסע צאלן פון אויפשריפטן, געביידעס און קונסטווערק וואס געבן א בילד איבער די פאליטישע און קולטורעלע אנטוויקלונג פון דער אימפעריע.

די חורבות פון פרספוליס, פסארגאדה און אנדערע קעניגליכע צענטערן זענען היינט צווישן די באדייטנדסטע היסטארישע זייטלעך פון דער וועלט און שטעלן פאר די רייכקייט פון דער אכמענישער תקופה.

די פרסישע קולטור האט אויך געהאט א שטארקן איינפלוס אויף ליטעראטור, שפראך און קונסט. די ווערק פון פרסישע דיכטער האבן באאיינפלוסט נישט נאר איראן, נאר אויך צענטראל אזיע, אינדיע און טיילן פון דעם מיטל מזרח.

== היסטארישע דעבאטעס און פארשידענע מיינונגען ==

=== די באטראכטונג פון פרסישע הערשער ===

אין אלטע גריכישע מקורות ווערן די פרסישע מלכים אסאך מאל געשילדערט אלס הערשער מיט גרויסע עשירות און קעניגליכע לוקסוס, אבער אויך מיט א שטארקע צענטראלע מאכט.

מאדערנע היסטאריקער באטראכטן די בילדער מיט פארזיכטיגקייט און פארגלייכן זיי מיט פרסישע אויפשריפטן און אדמיניסטראטיווע דאקומענטן. די פארשידענע מקורות ווייזן אז די פרסישע אימפעריע איז געווען א קאמפליצירטע מלוכה מיט סיי שטארקע צענטראלע קאנטראל און סיי לאקאלע אויטאנאמיע.

=== די פראגע פון רעליגיעזער טאלעראנץ ===

די פרסישע מלוכות ווערן אפט דערמאנט צוליב זייערע פאליטיקן קעגן די פארשידענע רעליגיעס אונטער זייער הערשאפט.

ספעציעל די אכמענישע הערשער ווערן באטראכט אין אסאך מקורות אלס מלכים וואס האבן בדרך כלל ערלויבט פארשידענע פעלקער צו האלטן זייערע מנהגים און אויפצובויען זייערע הייליגע פלעצער.

דערפאר האט די פרסישע תקופה באקומען א באזונדערע באדייט אין דער געשיכטע פון די פארשידענע פעלקער וואס זענען געווען אונטער איר הערשאפט.

=== די פארבינדונג צווישן אלטע פרס און מאדערנע איראן ===

די מאדערנע איראנישע נאציאנאלע אידענטיטעט באציט זיך אסאך מאל צו דער ירושה פון די אלטע פרסישע אימפעריעס, ספעציעל די אכמענישע און סאסאנישע תקופות.

אין דער זעלבער צייט באמערקן היסטאריקער אז די געשיכטע פון איראן אנטהאלט פילע איבערגענג און ענדערונגען, אריינגערעכנט די איסלאמישע כיבוש, די אויפקום פון נייע דינאסטיעס און די אנטוויקלונג פון נייע פאליטישע סיסטעמען.

די היסטארישע קייט פון פרס ביז איראן שטעלט פאר א לאנגע ציוויליזאציע־געשיכטע וואס האט דורכגעמאכט פילע ענדערונגען, אבער האט געהאלטן א שטארקע קולטורעלע המשכיות.

== סיכום ==

'''פרס''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע ציוויליזאציעס אין דער געשיכטע פון דער וועלט. פון דער אויפקום פון די אכמענישע מלכים אונטער כורש  דער גרויסער   ביז די שפעטערע פרסישע דינאסטיעס, האט דער איראנישער פלאטאו געשאפן אימפעריעס וואס האבן באאיינפלוסט פאליטיק, קולטור, רעליגיע און האנדל איבער גרויסע טיילן פון אזיע און דעם נאנטן מזרח.

די פרסישע אימפעריעס האבן געשאפן נייע פארמען פון רעגירונג און אדמיניסטראציע, און זייער קולטורעלע ירושה האט איבערגעלעבט די פאליטישע אונטערגאנג פון די אלטע מלוכות.

פאר דער אידישער געשיכטע איז פרס באזונדער וויכטיג צוליב דער ראלע פון כורש, דריווש און די פרסישע מלוכה אין דער צייט פון שיבת ציון, בנין בית המקדש השני און די געשעענישן פון מגילת אסתר.

די נאמען פרס בלייבט דעריבער ביז היינט א באגריף וואס פאראייניגט אן אלטע אימפערישע פארגאנגענהייט מיט א רייכע קולטורעלע און היסטארישע ירושה.

== רעפערענצן ==
{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:אימפעריעס]]
[[קאטעגאריע:איראן]]
[[קאטעגאריע:אידישע געשיכטע]]</text>
      <sha1>r2smbm5jjphm5i3tq49xk6pvkxbjagv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601574</id>
      <parentid>601573</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T21:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111213" sha1="7vjionmdfurd31j5kwtjjzkn1xmiai9" xml:space="preserve">
{{אינפובאקס מלוכה
| נאמען = פרס
| אנדערע נעמען = ממלכת פרס; האימפריה הפרסית
| נאמען אין ענגליש = Persia; Persian Empire
| הויפט טעריטאריע = דער איראנישער פלאטא, מערב און צענטראל איראן, מיט פארשידענע תקופות אויך מסופוטמיה, ארמעניע, קאווקאז, צענטראל אזיע, אפגאניסטאן און חלקים פון ארץ ישראל
| ערשטע מלוכה = ממלכת פרס אונטער דער אחמנישאנער דינאסטיע
| גרינדונג = ארום 550 יאר פאר זייער ציילונג
| גרעסטע תקופה = האחמנישער אימפעריע, ארום 550–330 יאר פאר זייער ציילונג
| הויפט שטעט = פסארגאדה, פרספוליס, שושן, אחמתא
| שפראכן = אלט-פרסיש, עלמיש, אכדיש, אראמיש, מיטל-פרסיש, גריכיש, נייע פרסיש
| רעליגיע = זאראטוסטריזם, שפעטער איסלאם
| וויכטיגע הערשער = כורש הגדול, כנבוזי השני, דריווש הראשון, חשיארש הראשון
| היינטיגע נאכפאלגער = איראן
}}

'''פרס''' (די [[פערסישע אימפעריע]]) איז דער נאמען פאר א ברייטן היסטארישן און געאגראפישן געביט אינעם [[איראנישן פלאטא]], און פאר די פארשידענע מלוכות און [[אימפעריע|אימפעריעס]] וואס האבן במשך פון טויזנטער יארן געהערשט איבער דעם געגנט. דער נאמען ווערט בעיקר פארבונדן מיט דער גרויסער אכמענישער אימפעריע—די ערשטע וועלט-אימפעריע אין דער היסטאריע—וואס האט אונטער איר הערשאפט פאראייניגט א ריזיקן שטח פונעם אגאישן ים ביזן אינדוס-טאל.
אין אידישע מקורות ווערט פרס דערמאנט אלס איינע פון די גרויסע וועלט-מלוכות אז וועלכע האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער געשיכטע פונעם אידישן פאלק. די אויסדרוקן '''פרס ומדי''' און '''מלכות פרס''' קומען פאר אין ספר דניאל, עזרא, נחמיה און מגילת אסתר, און באצייכענען די אימפעריע אז וועלכע האט איבערגענומען די הערשאפט פון בבל און ערלויבט דעם אידישן פאלק צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל און אויפצובויען דעם בית המקדש השני. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;

דער נאמען פרס שטאמט פון דעם אלט-פרסישן ווארט Pārsa, וואס האט צום ערשטן באדייט דעם ראיאן פון פארס (Fars) אין דרום-מערב איראן, און שפעטער איז דער נאמען געווארן א באצייכענונג פאר די גאנצע אימפעריע. במשך פון די דורות איז פרס דורכגעגאנגען דורך פארשידענע תקופות: די אכעמענידישער אימפעריע (Achaemenid), די סעלעוקישער תקופה (Seleucid), די ארסאקידישע אדער פארטישע מלוכה  (Parthian / Arsacid), די סאסאנישע אימפעריע (Sasanian), די מוסלעמענישע פרסישע דינאסטיעס, די סאפאווידישע מלוכה (Safavid) און שפעטערע מלוכות ביז דער גרינדונג פון דער היינטיגער איסלאמישער רעפובליק פון איראן. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;

== נאמען און באדייט ==

דער טערמין '''פרס''' האט אין פארשידענע תקופות געהאט פארשידענע באדייטן. אין די אוראלטע צייטן האט ער באצייכנט בעיקר די לאנד פון די פרסישע שבטים אין דרום-מערב איראן. די פרסישע שבטים זענען געווען טייל פון די ברייטערע איראנישע פעלקער אז וועלכע האבן זיך באזעצט אויפן איראנישן פלאטא אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

די גרעסטע פארשפרייטונג פון דעם נאמען איז געקומען אין דער צייט פון [[כורש דער צווייטער]], כורש  דער גרויסער  , ווען א לאקאלע פרסישע מלוכה איז פארוואנדלט געווארן אין א וועלט-אימפעריע. פון דעמאלטס און ווייטער האבן גריכישע און שפעטערע פעלקער גענוצט דעם נאמען &quot;פרס&quot; פאר די גאנצע אימפעריע און אירע איינוואוינער.

אין דער מאדערנער תקופה איז דער נאמען &quot;פרס&quot; בעיקר א היסטארישער טערמין, בשעת דער אפיציעלער נאמען פונעם לאנד איז היינט '''[[איראן]]'''. דער נאמען איראן שטאמט אויך פון אן אלטן איראנישן אויסדרוק און באדייט &quot;לאנד פון די אריאנער&quot;, בשעת פרס איז פארבליבן אלס א קולטורישער און היסטארישער באגריף.

== געאגראפיע און נאטורליכע באגרעניצונגען ==

די היסטארישע פרסישע לענדער האבן זיך געפונען אויפן איראנישן פלאטא, א גרויסן הויכן ראיאן צווישן [[מעסאפאטאמיע]] אין מערב און דעם [[אינדוס טאל]] אין מזרח. די הויפט געגנט פון פרס איז געווען דאס היינטיגע איראן, אבער אין די צייטן פון די גרויסע אימפעריעס האט די הערשאפט זיך פארשפרייט פיל ווייטער.

די אכמענישע אימפעריע האט אין אירע גרעסטע צייט אריינגענומען:
* איראן און די פרסישע לענדער.
* [[מעסאפאטאמיע]] און [[בבל]].
* [[ארמעניע]] און מזרח [[אנטאליע]].
* חלקים פון די [[קאווקאז]].
* [[צענטראל אזיע]] און [[באקטריע]] (Bactria).
* [[אפגאניסטאן]].
* חלקים פון [[פאקיסטאן]].
* [[סיריע]], [[פיניקיע]] (Phoenicia) און [[ארץ ישראל]].

די געאגראפישע באדינגונגען פונעם איראנישן פלאטא האבן געהאט א גרויסע השפעה אויף דער אנטוויקלונג פון דער פרסישער קולטור. די בערג, מדבריות און ווייטע טאלן האבן געשאפן נאטורליכע גרעניצן, בשעת די הויפט דורכגענג צווישן מזרח און מערב האבן געמאכט דעם געגנט פאר א וויכטיגע בריק צווישן פארשידענע ציוויליזאציעס.

== אורשפרונג און פריע היסטאריע ==

=== די איראנישע פעלקער און מדי ===

אין די ערשטע יארהונדערטער פון דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג האבן זיך פארשידענע איראנישע שבטים באזעצט אויפן איראנישן פלאטא. צווישן די וויכטיגסטע זענען געווען די מעדן (מדי) און די פרסים.

די מדיים האבן פריער געגרינדעט א שטארקע מלוכה אין צענטראל איראן. אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האבן זיי זיך פאראייניגט מיט [[בבל]] קעגן [[אשור]], און האבן געהאלפן ברענגען צום אונטערגאנג פון דער [[אשורישער אימפעריע]], אריינגערעכנט דעם חרבן פון [[נינוה]] אין יאר 612 פאר זייער ציילונג (ארום ג'ש&quot;ע–ג'ש&quot;ב לבריאת העולם לויט טייל חשבונות).

די מדישע מלוכה איז געווארן א גרויסע מאכט אין דעם אוראלטן מזרח, אבער איר הערשאפטהאט נישט אנגעהאלטן לאנג. אינערליכע שוואכקייטן און דער אויפקום פון [[כורש]] פון פרס האבן געברענגט צו א נייע תקופה אין דער געשיכטע פון דעם ראיאן.

=== די ערשטע פרסישע הערשער ===

די פריע פרסישע הערשער האבן געשטאמט פון דער [[אכמענישער דינאסטיע]] (Achaemenid Empire). דער נאמען פון דער דינאסטיע קומט פון אחמניש (Haxāmaniš), א פיגור אז וועלכער ווערט אין טראדיציע פאררעכנט אלס דער גרינדער פון דער משפחה.

אין דער פריערער תקופה זענען די פרסישע הערשער געווען אונטער דער השפעה פון גרעסערע מאכטן, ערשט [[עלם]] און שפעטער מדי. די שטאט [[אנשאן (פרס)|אנשאן]] (Anshan) איז געווארן דער צענטער פון דער פריערער פרסישער הערשאפט.

[[טשישפיש]] (Teispes) און [[כורש דער ערשטער]] (Cyrus I) האבן געבויט דעם יסוד פאר דער קומענדיגער אויפקום פון דער פרסישער מלוכה. קאמביזי דער ערשטער (Cambyses I), דער פאטער פון [[כורש דער גרויסער]], האט געהאט פארבינדונגען מיט דער מדישער קעניגליכע משפחה דורך זיין חתונה, וואס האט שפעטער געהאלפן פאראייניגן די צוויי פעלקער אונטער איין הערשאפט.

== אויפקום פון דער אכמענישער אימפעריע ==

=== כורש  דער גרויסער  ===

'''[[כורש  דער צווייטער]]  , באקאנט אלס כורש  דער גרויסער'''  (Cyrus the Great) (הערשאפט ארום 559–530 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ר&quot;א–ג'ר&quot;ל לבריאת העולם לויט אידישע חשבונות) ווערט פאררעכנט אלס דער גרינדער פון דער גרויסער פרסישער אימפעריע.

כורש האט ערשט געהערשט אלס א פרסישער מלך אונטער [[מדי]]. ארום יאר 550 פאר זייער ציילונג האט ער זיך אויפגעהויבן קעגן די מדישע הערשאפט, באזיגט די [[מדישע קעניגרייך]] און פאראייניגט די צוויי פעלקער אונטער זיין מלוכה.

נאך דעם האט כורש מער פארברייטערט זיין הערשאפט. ער האט איינגענומען [[לידיע]]  (Lydia) און די גריכישע שטעט אין קליין אזיע, און אזוי געברענגט די פרסישע גרעניצן ביז צום [[אגאישן ים]] (Aegean Sea).

די גרעסטע געשעעניש אין כורש'ס הערשאפט איז געווען די אייננעמונג פון בבל ארום יאר 539 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;צ לבריאת העולם). דער נצחון האט געגעבן פאר פרס הערשאפט איבער [[מעסאפאטאמיע]], [[סיריע]], [[פיניקיע]] און [[ארץ ישראל]].

לויט [[ספר עזרא]] האט כורש ארויסגעגעבן א הכרזה אז די אידישע גולים זאלן קענען צוריקגיין קיין ירושלים און אויפבויען דעם בית המקדש. די געשעעניש ווערט באקאנט אלס '''הכרזת כורש''' און ווערט פאררעכנט אלס א הויפט נקודה אין דער תקופת שיבת ציון. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;
=== כנבוזי דער צווייטער און די פארברייטערונג פון דער אימפעריע ===

נאך דער פטירה פון כורש  דער גרויסער האט זיין זון '''[[כנבוזי דער צווייטער]]''' (Cambyses II) (הערשאפט 530–522 יאר פאר זייער ציילונג) איבערגענומען די קעניגליכע קרוין. זיין הויפט ציל איז געווען צו פארברייטערן די פרסישע הערשאפט נאך ווייטער, און זיין גרעסטע מיליטערישע דערגרייכונג איז געווען די אייננעמונג פון [[מצרים]].

ארום יאר 525 פאר זייער ציילונג האט כנבוזי געפירט א קאמפיין קעגן מצרים און האט באזיגט דעם מצרישן פרעה [[פסמטיך דער דריטער]]. (Psamtik III) מיט דעם איז מצרים געווארן א טייל פון דער [[אכמענישער אימפעריע]], און כנבוזי האט זיך באטראכט אלס דער הערשער פון מצרים לויט די מצרישע טראדיציעסץ ער האט אפילו אנגענומען דעם מצרישן נאָמען '''מעסוטי-רע''' (Mesutire), וואָס מיינט &quot;דאָס אייניקל פון רע&quot; (דער זון-גאָט). 

זיין הערשאפט איז געווען באצייכנט מיט שווערע קאמפיינען און אינערליכע אומריען. כנבוזי האט אין  געהיים הרג'עט זיין אייגענעם ברודער ברדיה איידער ער איז ארויסגעפארן קיין מצרים, כדי ער זאל נישט רעוואלטירן קעגן אים. וויבאלד דער המון עם האט נישט געוואוסט אז ברדיה איז טויט, האט דער מעדישער גלח (מג) [[גאומאטא דער מג|גאומאטא]] אויסגענוצט די געלעגנהייט. ער האט אויסגעזען פונקט ווי ברדיה און האט זיך דערקלערט אלס קעניג דער אויפשטאנד האט געברענגט צו א קריזיס אין דער קעניגליכער משפחה.

=== דריווש דער ערשטער און די ארגאניזאציע פון דער אימפעריע ===

'''[[דריווש  דער ערשטער]], באקאנט אלס דריווש דער גרויסער''' (Darius the Great) (הערשאפט 522–486 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ת&quot;מ–ג'ת&quot;נ לבריאת העולם) איז ארויפגעקומען צום טראן נאך דער קריזיס וואס איז נאכגעפאלגט נאך כנבוזי'ס טויט. ער האט געשטאמט פון דער [[אכמענישער דינאסטיע]] און האט געשטארקט זיין פאזיציע דורך באזיגן פארשידענע אויפשטענדן אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

דריווש האט פארוואנדלט די פרסישע מלוכה אין איינע פון די בעסטע ארגאניזירטע אימפעריעס פון דער אוראלטער וועלט. ער האט צעטיילט די לענדער אין באזינדערע הערשאפטן (אחשדרפנים), יעדער מיט א [[גאווערנער|גאווערנאר]] וועלכער האט פארטרעטן דעם מלך און געזאמלט שטייערן.

ער האט איינגעפירט א מער איינהייטליכע אדמיניסטראציע, מסדרגעווען דישטייער סיסטעמען און געבויט גרויסע וועגן, אריינגערעכנט דער באקאנטער קעניגליכער וועג אז וועלכער האט פארבינדן [[שושן]] מיט די מערב טיילן פון דער אימפעריע. די וועגן האבן ערמעגליכט שנעלע קאמוניקאציע צווישן די פארשידענע פראווינצן.

א וויכטיגע מקור פאר זיין הערשאפט איז די גרויסע אויפשריפט ביי בעיהיסטאן, אין וועלכער דריווש שילדערט זיין קאמף קעגן מרידות און שטעלט זיך פאר אלס א מלך אז וועלכער האלט סדר און גערעכטיגקייט מיט דער הילף פון [[אהורא מאזדא]], דער הויפט געטליכקייט אין [[זאראאסטריזם|זאראטוסטריזם]].

=== די צווייטע בית המקדש אונטער דריווש ===

פאר אידישע געשיכטע איז די תקופה פון דריווש דער ערשטער פון די וויכטיגסטע תקופות אין דער פרסישער הערשאפט.

נאך דער הכרזת כורש האט זיך אנגעהויבן דער פראצעס פון שיבת ציון און די ארבעט אויפצובויען דעם [[בית המקדש השני]]. די ארבעט איז אבער דורכגעגאנגען דורך פארשידענע שוועריקייטן און אפשטעלונגען.

אין דעם זעקסטן יאר פון דריווש'ס הערשאפט, יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך [[ג'ת&quot;קט]] לבריאת העולם), איז דער בית המקדש השני פארענדיגט געווארן און מקודש געווארן. לויט [[ספר עזרא]] איז די חנוכת הבית געווען אום [[ג' אדר]] פון יענעם יאר. די געשעעניש האט געצייכנט דעם ווידעראויפקום פון דער בית המקדש'דיגער צענטער אין ירושלים נאך דעם חורבן פון [[ערשטן בית המקדש]].

דער פרסישער הערשאפט האט דערלויבט די אידישע קהילה אין יהודה צו האלטן זייער רעליגיעזע און קולטורעלע לעבן אונטער דער מסגרת פון דער אימפעריע. די נוצן פון אראמיש אלס אן אינטערנאציאנאלע אדמיניסטראטיווע שפראך האט אויך געשאפן א בריק צווישן די פארשידענע פעלקער אונטער פרסישע הערשאפט.

=== מלחמות מיט יוון ===

דריווש האט אויך געצילט צו פארברייטערן די פרסישע איינפלוס אין [[אייראפע]]. ער האט אריינגעדרונגען אין [[טראקיע]] (Thrace) און געמאכט [[מאקעדאניע]] פאר א אונטערגעווארפענע מלוכה.

זיין פרואוו איינצונעמען דעם גריכישן היימלאנד האט אבער געענדיקט מיט דער מפלה אין [[דער קאמף פון מאראטאן]] (Battle of Marathon)  אין יאר 490 פאר זייער ציילונג. די מפלה האט נישט צעשטערט די פרסישע אימפעריע, אבער זי האט אפגעשטעלט איר ווייטערדיגע פארברייטערונג קיין אייראפע.

== חשיארש דער ערשטער און די תקופת המגילה ==

'''חשיארש  דער ערשטער'''  (Xerxes I; הערשאפט 485–465 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ת&quot;נ–ג'ת&quot;ס לבריאת העולם) האט איבערגענומען די הערשאפט נאך דריווש דער ערשטער. ער האט געירשנט א ריזיגע אימפעריע מיט גרויסע מיליטערישע און עקאנאמישע כוחות.

אין די ערשטע יארן פון זיין הערשאפט האט ער אונטערדרוקט מרידות אין מצרים און בבל. שפעטער האט ער געפירט א גרויסן מיליטערישן קאמפיין קעגן יוון, מיט א ריזיגע ארמיי און פלאטע.

די פרסישע ארמיי האט אין אנהייב מצליח געווען און אפילו איינגענומען [[אטען]], אבער די קאמפיין האט זיך געענדיגט מיט גרויסע מפלות ביי די ים-קאמף פון [[סאלאמיס]] (Battle of Salamis) און דער קאמף פון [[פלאטאיא]] (Battle of Plataea). די מפלות האבן פארמיידט אז פרס זאל פארברייטערן איר הערשאפט איבער [[גריכנלאנד]].

אין אידישער טראדיציע ווערט חשיארש דערנענטערט צו '''[[אחשוורוש|אחשורוש]] מלך פרס''' פון [[מגילת אסתר]]. טייל מפרשים און חוקרים אידענטיפיצירן אים מיט דעם מלך, בשעת אנדערע ברענגען אנדערע פארשלאגן, אריינגערעכנט ארתחשסתא דער ערשטער. די מעשה פון פורים איז פארגעקומען אין דער הויפטשטאט שושן, אין דעם צענטער פון דער פרסישער קעניגליכער הויף.

די מגילה באשרייבט ווי א גזירה קעגן די אידן פון גאנצער אימפעריע איז בטל געווארן דורך די השתדלות פון [[אסתר|אסתר המלכה]] און [[מרדכי|מרדכי היהודי]], און די נס [[פורים]] איז געווארן א שטענדיגע חלק פון אידישן לעבן און מסורה.

== די שפעטערע אכמענישע מלכים ==

נאך חשיארש האבן נאך עטליכע אכמענישע מלכים געהערשט איבער דער אימפעריע:

* '''[[ארתחשסתא דער ערשטער]]''' (Artaxerxes I) (465–425 יאר פאר זייער ציילונג) האט זיך געשטעלט קעגן אינערליכע פראבלעמען און מרידות, און זיין תקופה ווערט דערמאנט אין [[ספר נחמיה]]. [[נחמיה בן חכליה|נחמיה]], א אידישער קעניגליכער טרינקער אין דער פרסישער הויף, האט באקומען רשות צו גיין קיין [[ירושלים]] און אויפבויען די מויערן פון שטאט.

* '''[[דריווש דער צווייטער]]''' (Darius II) (423–404 יאר פאר זייער ציילונג) האט געהאט א קאמפליצירטע הערשאפט מיט אינערליכע קאמפן, אבער האט ווייטער געהאלטן די יסודות פון דער אימפעריע.

* '''[[ארתחשסתא דער צווייטער]]'''  (Artaxerxes II) (404–358 יאר פאר זייער ציילונג) האט געהערשט אין א צייט פון קאנפליקטן מיט יוון און אינערליכע קעמפן.

* '''[[ארתחשסתא דער דריטער]]''' (358–338 יאר פאר זייער ציילונג) האט פרובירט צוריקצושטעלן די שטארקייט פון דער אימפעריע דורך אונטערדריקן מרידות און צוריקצונעמען מצרים.

* '''[[דריווש דער דריטער]]''' (Artaxerxes III) (336–330 יאר פאר זייער ציילונג) איז געווען דער לעצטער אכמענישער מלך.

אין דער צייט פון דריווש דער דריטער איז אויפגעקומען די מאקעדאנישע מאכט אונטער [[פיליפוס דער צווייטער]] און שפעטער [[אלכסנדר מוקדון]]. די פרסישע אימפעריע, טראץ איר ריזיגע גרויס, איז געווען באטראפן פון אינערליכע שוואכקייטן און פראבלעמען.

== דער אונטערגאנג פון דער אכמענישער אימפעריע ==

[[אלכסנדר מוקדון]] האט אין יאר 334 פאר זייער ציילונג אנגעהויבן זיין קאמפיין קעגן פרס. ער האט באזיגט די פרסישע ארמייען אין עטליכע גרויסע קאמפן, אריינגערעכנט דעם [[דער קאמף ביים גראניקוס|קאמף ביים גראניקוס]] (Battle of the Granicus), [[דער קאמף ביי איסוס]] (Battle of Issus) און צום סוף [[דער קאמף פון גאוגאמעלע]] (Battle of Gaugamela) אין יאר 331 פאר זייער ציילונג.

נאך די מפלה פון דריווש דער דריטער האט אלכסנדר איבערגענומען די קעניגליכע צענטערן פון דער פרסישער אימפעריע, אריינגערעכנט [[פערסעפאליס (פרס)|פּערסעפּאָליס]] (Persepolis). אין יאר 330 פאר זייער ציילונג האט די אכמענישע דינאסטיע זיך געענדיגט, אבער פילע פרסישע אדמיניסטראטיווע ארגענעזאציעס און לאקאלע הערשער זענען אריינגענומען געווארן אין דער נייע [[העלעניסטישע|העלעניסטישער]] סדר.

== די העלעניסטישע תקופה און די סעלעוקישער הערשאפט ==

נאך דער אייננעמונג פון דער [[אכמענישער אימפעריע]] דורך [[אלכסנדר מוקדון]] איז די פרסישע וועלט אריין אין א נייע תקופה. אלכסנדר האט נישט צעשטערט אלע עלעמענטן פון דער פריערדיגער אדמיניסטראציע, נאר האט אין פילע פעלער ווייטער גענוצט פרסישע באאמטע און ארגענעזאציעס צו פירן די ריזיגע לענדער.

נאך אלכסנדר'ס טויט אין יאר 323 פאר זייער ציילונג איז זיין אימפעריע צעטיילט געווארן צווישן זיינע גענעראלן. דער מזרח טייל, אריינגערעכנט פרס און מעסאפאטאמיע, איז צום סוף אונטערגעקומען אונטער דער הערשאפט פון דער [[סעלעוקישער דינאסטיע]] (Seleucid dynasty), געגרינדעט דורך [[סעלעוקוס דער ערשטער]] אין יאר 312 פאר זייער ציילונג.

די סעלעוקישער מלוכה איז געווען א העלעניסטישע מלוכה וואס האט פאראייניגט [[גריכישע קולטור]] מיט די לאקאלע טראדיציעס פון פרס און דעם נאנטן מזרח. [[גריכיש]] איז געווארן א וויכטיגע שפראך פון דער הויף און אדמיניסטראציע, בשעת לאקאלע שפראכן און קולטורן האבן ווייטער עקזיסטירט.

די סעלעוקישער הערשאפט האט אבער קיינמאל נישט געהאט די זעלבע פעסטע קאנטראל איבער די גאנצע איראנישע פלאטא ווי די אכמענישע מלכים. ווייטע געגנטן האבן אנגעהויבן באקומען מער זעלבסטשטענדיגקייט, און נייע פערסישע כוחות האבן זיך אויפגעהויבן.

== די פארטישע אימפעריע ==

=== אויפקום פון די ארסאקידישע דינאסטיע ===

אין דער דריטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג איז אויפגעקומען די פארטישע מאכט אין צפון־מזרח איראן. די גרינדער פון דער דינאסטיע זענען געווען די ארסאקידישע הערשער, באקאנט אלס די פארטער אדער [[פארטישע אימפעריע]] (ענגליש: ''Parthian Empire'').

דער גרינדער, [[ארסאקעס  דער ערשטער]] , האט זיך אויפגעהויבן קעגן די סעלעוקישער הערשאפט און געגרינדעט א נייע פערסישע מלוכה. במשך פון די קומענדיגע דורות האט די פארטישע אימפעריע פארברייטערט איר הערשאפט איבער רוב פרס, [[מעסאפאטאמיע]] און ארומיגע געגנטן.

די פארטער האבן נישט אויפגעשטעלט אזא צענטראליזירטע מלוכה ווי די אכמענישע, נאר האבן זיך געשטיצט אויף א סיסטעם פון לאקאלע הערשער און שטארקע נאבעל משפחות וואס האבן געהאט א גרויסן חלק אין דער רעגירונג.

=== די פארטער און רוים ===

די פארטישע אימפעריע איז געווארן איינע פון די גרעסטע קעגנער פון דער [[רוימישער רעפובליק]] און שפעטער דער [[רוימישע אימפעריע|רוימישער אימפעריע]]. די גרעניץ צווישן [[רוים]] און פרס איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע פאליטישע גרעניצן אין דער אוראלטער וועלט.

א באקאנטע קאמף צווישן די צוויי מאכטן איז געווען [[דער קאמף פון קארהע]] (Battle of Carrhae) אין יאר 53 פאר זייער ציילונג, ווען דער פארטישער גענעראל [[סורענא]] האט באזיגט די רוימישע ארמיי אונטער [[מארקוס ליקיניוס קראסוס]] (Marcus Licinius Crassus)

.די פארטער זענען באקאנט געווארן פאר זייער שטארקע [[קאוואלעריע|קאַוואַלעריע]], ספעציעל זייערע פייל־שיסער אויף פערד, וואס האבן זיי געגעבן א מיליטערישע אויבערהאנט קעגן אסאך קעגנערס.

=== די אידן אונטער די פארטער ===

אין די צייטן פון דער פארטישער אימפעריע האבן אידישע קהילות עקזיסטירט אין בבל און אין אנדערע טיילן פון דער אימפעריע. די פארטישע הערשאפט האט אין גרויסן טייל ערלויבט לאקאלע קהילות צו האלטן זייערע מנהגים און רעליגיעזע לעבנסשטייגער.

בבל איז שפעטער געווארן איינע פון די גרעסטע צענטערן פון אידישער תורה־לערנען, און אין דער תקופה נאך די [[חורבן בית שני|חורבן פון בית שני]] האט זיך דארט אנטוויקלט א גרויסער חלק פון דער אידישער רוחניות.

== די סאסאנישע אימפעריע ==

=== גרינדונג און אויפקום ===

אין יאר 224 למספרם האט דער פרסישער הערשער [[ארדשיר דער ערשטער]]  (Ardashir I) באזיגט דעם לעצטן פארטישן קעניג [[ארטאבאנוס דער פערדער]] (Artbanus IV)  און געגרינדעט די [[סאסאנישע אימפעריע]] (Sassanid Empire).

די סאסאנישע דינאסטיע ווערט פאררעכנט אלס די לעצטע גרויסע פרסישע אימפעריע פאר דער מוסלעמענישער כיבוש. זי האט זיך געזען אלס א המשך פון דער אלטער פרסישער קעניגליכקייט און האט צוריקגעברענגט א שטארקער צענטראליזירטער רעגירונג.

די סאסאנישע מלכים האבן פארשטארקט דער שטאטישער אדמיניסטראציע, די מיליטערישע ארגאניזאציע און די קעניגליכע אויטאריטעט. זיי האבן אויך געגעבן א גרויסן שטיצע פאר זאראטוסטריזם און געמאכט עס די הויפט רעליגיע פון דער מלוכה.

=== מלחמות מיט ביזאנט און דער נאנטער מזרח ===

די סאסאנישע אימפעריע האט במשך פון מער ווי פיר הונדערט יאר געהאט כסדרדיגע קאנפליקטן מיט דער רוימישער און שפעטער ביזאנטישער אימפעריע.

די מלחמות צווישן די צוויי מאכטן זענען געווען איבער קאנטראל פון מעסאפאטאמיע, ארמעניע, סיריע און אנדערע וויכטיגע געגנטן. ביידע אימפעריעס האבן זיך געקעמפט פאר השפעה איבער די האנדל־רוטעס צווישן מזרח און מערב.

איינער פון די גרעסטע סאסאנישע הערשער איז געווען חוסרו  דער ערשטער  (531–579), אונטער וועמען די אימפעריע האט דערגרייכט א הויכן קולטורעלן און פאליטישן שפיץ. זיין צייט איז באקאנט פאר אדמיניסטראטיווע רעפארמען, קונסט און וויסנשאפט.

=== דער סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט ===

אין דער זיבעטער יארהונדערט האט די סאסאנישע אימפעריע זיך געפונען אין א שוואכע מצב נאך לאנגע מלחמות מיט ביזאנט. אינערליכע קריזיסן און קעניגליכע קאמפן האבן ווייטער אפגעשוואכט די מלוכה.

מיטן אויפקום פון דער מוסלעמענישער הערשאפט פון אראביע האבן די אראבישע מוסלעמענישע ארמייען אריינגעדרונגען אין פרס. די הויפט קאמפן, אריינגערעכנט קארבלא? און בעיקר קאדיסיע (636) און נהאוואנד (642), האבן געפירט צום אונטערגאנג פון דער סאסאנישער מאכט.

ארום יאר 651 האט די סאסאנישע אימפעריע אויפגעהערט צו עקזיסטירן אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

== די איסלאמישע תקופה און די ווידעראויפקום פון דער פרסישער קולטור ==

=== דער מוסלעמענישער כיבוש פון פרס ===

נאך דער אונטערגאנג פון דער סאסאנישער אימפעריע איז פרס אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון די מוסלעמענישע כאליפטן. די אראבישע מוסלעמענישע ארמייען האבן איינגענומען די הויפט שטעט און געגנטן פון דער אלטער פרסישער מלוכה אין דער זיבעטער יארהונדערט.

דער פראצעס פון איסלאמיזירונג איז נישט פארגעקומען אין איין מאל, נאר במשך פון עטליכע דורות. אין אנהייב האבן פילע פרסישע איינוואוינער ווייטער געהאלטן זייערע אלטע רעליגיעזע מנהגים, בשעת איסלאם האט זיך ביסלעכווייז פארשפרייט דורך אדמיניסטראטיווע, געזעלשאפטליכע און קולטורעלע פארבינדונגען.

כאטש די פריערדיגע סאסאנישע שטאטישע סיסטעם איז צוזאמגעפאלן, זענען פילע פרסישע באאמטע אריינגענומען געווארן אין דער נייע מוסלעמענישער אדמיניסטראציע. זייערע ידיעות אין רעגירונג, פינאנצן און ארגאניזאציע האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף דער אנטוויקלונג פון דער איסלאמישער וועלט.

די פרסישע שפראך און קולטור האבן נישט פארלוירן זייער חשיבות. פארקערט, אין די קומענדיגע יארהונדערטער האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך (פארסי), וואס איז געווארן איינער פון די וויכטיגסטע ליטערארישע שפראכן פון דער מוסלעמענישער וועלט.

== די סאמאנישע דינאסטיע ==

=== אויפקום פון א פרסיש־איסלאמישע מלוכה ===

אין דער ניינטער יארהונדערט איז אויפגעקומען די סאמאנישע דינאסטיע, איינע פון די ערשטע גרויסע פרסישע דינאסטיעס נאך דער אראבישער כיבוש. די סאמאנישע הערשער האבן געהערשט איבער טראנסאקסאניע און חלקים פון חוראסאן, מיטן צענטער אין בוכארא.

די דינאסטיע איז געגרינדעט געווארן דורך איסמאעיל סאמאני, וואס האט באקומען אנערקענונג פון דער אבאסידישער כאליפאט. כאטש די סאמאנישע הערשער האבן פארמירט זייער מלוכה אונטער דער רעליגיעזער אויטאריטעט פון דעם כאליף, האבן זיי אין פראקטיק געהאט א ברייטע זעלבסטשטענדיגקייט.

אונטער די סאמאנישע מלכים איז בוכארא געווארן א גרויסער צענטער פון וויסנשאפט, קולטור און ליטעראטור. די תקופה ווערט באטראכט אלס א וויכטיגע שטאפל אין דער אויפקום פון דער קלאסישער פרסישער קולטור.

די סאמאנישע הערשער האבן געשטיצט די נייע פרסישע ליטעראטור אין דער פארסי שפראך, וואס האט זיך אנטוויקלט מיט דער אראבישער שריפט. די קולטורעלע אנטוויקלונג האט געהאט א לאנג־דויערנדע השפעה אויף גאנץ צענטראל אזיע און דער נאנטער מזרח.

== די טערקישע און מאנגאלישע דינאסטיעס ==

=== די גאזנאווידן און סעלדזשוקן ===

פון דער צענטער פון דער צענטראל־אזיאטישער וועלט זענען אויפגעקומען פארשידענע טערקישע דינאסטיעס וואס האבן געהערשט איבער פרס, אבער זיי האבן אנגענומען און געשטיצט די פרסישע שפראך און קולטור.

די גאזנאווידישע דינאסטיע האט געהערשט אין דער סוף פון צענטן און אנהייב עלפטן יארהונדערט איבער גרויסע טיילן פון איראן, אפגאניסטאן און צפון־מערב אינדיע. זייער הויפטשטאט גאזני איז געווארן א צענטער פון קונסט, ליטעראטור און וויסנשאפט.

די סעלדזשוקישע אימפעריע האט אין עלפטן יארהונדערט איבערגענומען א גרויסן חלק פון פרס און דעם נאנטן מזרח. די סעלדזשוקישע הערשער זענען געווען טערקיש־שטאמיגע, אבער זייער רעגירונג איז שטארק באאיינפלוסט געווארן דורך פרסישע אדמיניסטראטיווע טראדיציעס.

אונטער די סעלדזשוקן האבן פרסישע ווזירים און געלערנטע געהאט א גרויסן תפקיד. דער בארימטער ניזאם אל־מולך האט געבויט אן אויסגעארבעט אדמיניסטראטיווע סיסטעם און געשטיצט די גרינדונג פון מוסדות תורה און וויסנשאפט, באקאנט אלס ניזאמיעס.

=== די כוואריזמישע מלוכה ===

נאך דער שוואכונג פון דער סעלדזשוקישער מאכט איז אויפגעקומען די כוואריזמישע דינאסטיע. זי האט געהערשט איבער גרויסע טיילן פון איראן און צענטראל אזיע ביז די מאנגאלישע אינוואזיע.

די כוואריזמישע מלוכה איז געווארן איינע פון די שטארקסטע מאכטן אין דעם ראיאן, אבער איר קאנפליקט מיט דער מאנגאלישער אימפעריע האט געברענגט צו איר שנעלן אונטערגאנג.

== די מאנגאלישע צייט און די אילכאנען ==

אין דער דרייצנטער יארהונדערט האט די מאנגאלישע אימפעריע אונטער גענגיס חאן דורכגעפירט א ברייטע כיבוש אין צענטראל אזיע און פרס. די מאנגאלישע אינוואזיע האט געברענגט שווערע חורבנות אין פילע שטעט און געגנטן.

נאך דער ערשטע כיבושים האט זיך אין פרס געגרינדעט די אילכאנישע מלוכה, א צווייג פון דער מאנגאלישער אימפעריע. די אילכאנים האבן געמאכט מאראגהא, שפעטער תבריז און סולטאניה פאר הויפטצענטערן פון זייער הערשאפט.

איבער די דורות האבן די אילכאנישע הערשער זיך ביסלעכווייז פארוואנדלט פון מאנגאלישע קאנקערער אין הערשער וואס האבן אנגענומען די מוסלעמענישע רעליגיע און פרסישע קולטור.

די אילכאנישע תקופה איז געווען א געמיש פון שווערע ערשטע יארן מיט שפעטערע קולטורעלע אויפבלי. אונטער טייל אילכאנישע הערשער האבן זיך אנטוויקלט ארכיטעקטור, קונסט און וויסנשאפט.

== די אויפקום פון דער סאפאווידישער אימפעריע ==

=== גרינדונג פון א נייע פרסישע מלוכה ===

נאך דער צעטיילונג פון דער מאנגאלישער און טערקישער הערשאפט האבן פארשידענע לאקאלע מאכטן געהערשט איבער טיילן פון איראן. אין דער סוף פון פופצנטן און אנהייב זעכצנטן יארהונדערט איז אויפגעקומען די סאפאווידישע דינאסטיע.

ארום יאר 1501 האט שאה איסמאעיל  דער ערשטער  געגרינדעט די סאפאווידישע אימפעריע און פאראייניגט גרויסע טיילן פון איראן אונטער איין הערשאפט.

די סאפאווידישע מלוכה האט געהאט א באזונדערע וויכטיגקייט אין דער געשיכטע פון פרס ווייל זי האט געמאכט די צוועלף־אימאם שיאיזם די אפיציעלע רעליגיע פון דער מלוכה. דער שריט האט באשאפן די רעליגיעזע אידענטיטעט פון איראן וואס איז אין גרויסן טייל פארבליבן ביז היינט.

=== קולטור אונטער די סאפאווידן ===

די סאפאווידישע תקופה איז געווען א צייט פון גרויסן קולטורעלן אויפבלי. די הויפטשטאט איספהאן איז געווארן איינע פון די שענסטע שטעט פון דער איסלאמישער וועלט מיט גרויסע געביידעס, מעטשעטס, פאלאצן און מארקפלעצער.

די סאפאווידן האבן געשטיצט קונסט, ארכיטעקטור, האנדל און ליטעראטור. זייער הערשאפט האט ווידער געשטעלט פרס אין צענטער פון א גרויסער אימפעריע צווישן מזרח און מערב.

== די קאג'ארישע און פהלוישע תקופות ==

=== די קאג'ארישע דינאסטיע ===

נאך דעם אונטערגאנג פון דער סאפאווידישער אימפעריע אין אנהייב אכצנטן יארהונדערט איז פרס אריבער דורך א צייט פון פאליטישע אומשטאביליטעט. פארשידענע מיליטערישע און לאקאלע הערשער האבן זיך געקעמפט איבער די הערשאפט פון איראן, ביז די קאג'ארישע דינאסטיע האט גענומען די מאכט אין יאר 1794.

די קאג'ארן האבן געמאכט טעהראן פאר זייער הויפטשטאט און האבן געהערשט איבער פרס ביז יאר 1925. זייער הערשאפט איז געפאלן אין א צייט ווען אייראפעאישע אימפעריעס, בעיקר רוסלאנד און בריטאניע, האבן שטארק פארברייטערט זייער איינפלוס אין אזיע.

אין די ניינצנטן יארהונדערט האט פרס פארלוירן גרויסע טיילן פון אירע היסטארישע פראנטירן. אין די מלחמות קעגן רוסלאנד האבן די קאג'ארן געמוזט אונטערשרייבן דעם טריטי פון גוליסטאן אין יאר 1813 און דעם טריטי פון טורקמאנכאי אין יאר 1828, דורך וועלכע גרויסע געגנטן אין קאווקאז זענען איבערגעגעבן געווארן אונטער רוסישער קאנטראל.

טראץ די טעריטאריעלע פארלוסטן איז פרס געבליבן אן אומאפהענגיקע מלוכה. די תקופה איז אויך באצייכנט מיט פרואוון פון מאדערניזאציע, די אויפקום פון א קאנסטיטוציאנאלע באוועגונג און קאנפליקטן צווישן די קעניגליכע מאכט, רעליגיעזע אויטאריטעטן און פרעמדע איינפלוסן.

=== די פהלוישע דינאסטיע ===

אין יאר 1925 איז רזא שאה פהלווי ארויפגעקומען צום מאכט און געגרינדעט די פהלוישע דינאסטיע. זיין הערשאפט און די שפעטערע הערשאפט פון זיין זון מוחמד רזא שאה האבן געצילט צו מאדערניזירן דאס לאנד און פארשטארקן די צענטראלע רעגירונג.

אונטער די פהלוישע הערשער זענען דורכגעפירט געווארן גרויסע אינפראסטרוקטור פראיעקטן, אריינגערעכנט נייע וועגן, אינדוסטריעליזאציע און בילדונגס־רעפארמען. די רעגירונג האט אויך געפרואווט פארמינערן דעם איינפלוס פון טראדיציאנעלע רעליגיעזע ארגענעזאציעס אויף דער שטאטישער סיסטעם.

אין דער אינטערנאציאנאלער דיפלאמאטיע איז דער נאמען &quot;איראן&quot; געווארן דער הויפט אפיציעלער נאמען פון לאנד, כאטש דער נאמען &quot;פרס&quot; איז ווייטער געבליבן א היסטארישער און קולטורעלער באגריף.

די פהלוישע תקופה איז אבער אויך באצייכנט געווארן מיט שטארקע קעגנערשאפט קעגן דער מלוכה, צוליב אויטאריטערע רעגירונג־שטייגער, עקאנאמישע אומגלייכקייטן און קאנפליקטן צווישן מאדערניזאציע און טראדיציאנעלע געזעלשאפט.

אין יאר 1979 איז פארגעקומען די איסלאמישע רעוואלוציע, וואס האט געברענגט צום סוף פון דער פהלוישער מאנארכיע און צום גרינדונג פון דער איסלאמישער רעפובליק פון איראן.

== רעליגיע אין פרס ==

=== די פריערדיגע איראנישע רעליגיעס ===

אין די אוראלטע צייטן איז די רעליגיע פון פרס געווען פארבונדן מיט די איראנישע רעליגיעזע טראדיציעס וואס האבן שפעטער זיך פאראייניגט אין זאראטוסטריזם.

זאראטוסטריזם, וואס ווערט פארבונדן מיטן נביא זאראטוסטער (זאראטושטרע), איז געווען געבויט ארום דער עבודה פון אהורא מאזדא און דעם געדאנק פון א קאמף צווישן אמת און פאלשקייט, סדר און כאאס.

אין דער אכמענישער תקופה ווערט דער נאמען אהורא מאזדא דערמאנט אין קעניגליכע אויפשריפטן, און דער רעליגיעזער געדאנק פון א מלך וואס האלט סדר און גערעכטיגקייט איז געווארן א טייל פון דער אימפעריאלער אידעאלאגיע.

צוזאמען מיט זאראטוסטריזם האבן אויך עקזיסטירט עלמישע, מסופאטאמישע און לאקאלע רעליגיעזע מנהגים אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

=== פרס און אידישע געשיכטע ===

פארן אידישן פאלק האט פרס א באזונדערע פלאץ אין היסטאריע. די פרסישע הערשאפט האט אנגעהויבן נאך דער בבלישער גלות און האט ערלויבט א נייע תקופה אין דער אידישער געשיכטע.

די הכרזת כורש ארום יאר 538–537 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;צ–ג'ת&quot;ק לבריאת העולם לויט געוויסע חשבונות) האט געגעבן דערלויבעניש פאר אידישע גולים זיך אומצוקערן קיין ירושלים.

די צייט פון דריווש  דער ערשטער  האט געברענגט צו דער פארענדיגונג פון בית המקדש השני אין יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;קט לבריאת העולם), און דער תקופה פון חשיארש ווערט פארבונדן מיט דער געשיכטע פון מגילת אסתר און דעם נס פורים.

אין ספרי חז&quot;ל ווערט פרס דערמאנט אלס איינע פון די פיר גרויסע מלוכות וואס האבן געהערשט איבער ישראל'ס גורל: בבל, פרס, יון און רוים. די חז&quot;לישע שילדערונגען פון פרס באהאנדלען סיי אירע מעלות, ווי איר ראלע אין דער בנין פון בית המקדש, און סיי די חסרונות פון געוויסע מלכים.

== שפראכן און קולטור ==

די פרסישע אימפעריעס האבן שטענדיג געהאט א קולטורעלע געמיש פון פארשידענע פעלקער און שפראכן.

אין דער אכמענישער צייט זענען גענוצט געווארן עטליכע אפיציעלע שפראכן:
* אלט־פרסיש אין קעניגליכע אויפשריפטן.
* עלמיש אין אדמיניסטראציע.
* אכדיש אין טיילן פון מסופאטאמיע.
* אראמיש אלס ברייט פארשפרייטער אדמיניסטראטיווער שפראך.

אין דער סאסאנישער צייט איז מיטל־פרסיש (פהלוי) געווארן א וויכטיגע שפראך פון דער רעגירונג און ליטעראטור.

נאך דער איסלאמישער תקופה האט זיך אנטוויקלט נייע פרסיש, פארסי, וואס איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע קולטורעלע שפראכן אין דער מוסלעמענישער וועלט.

פרסישע דיכטער און געלערנטע האבן געהאט א גרויסע השפעה פון צענטראל אזיע ביז אינדיע און אנטאליע. די פרסישע שפראך איז במשך פון הונדערטער יארן געווען א שפראך פון קעניגליכע הויף, וויסנשאפט און ליטעראטור.
== אדמיניסטראציע און רעגירונגס־סיסטעם ==

=== די אכמענישע רעגירונג ===

די אכמענישע אימפעריע ווערט באטראכט אלס איינע פון די ערשטע גרויסע אימפעריעס אין דער וועלט וואס האט אנטוויקלט א אויסגעארבעטע סיסטעם צו פירן א ריזיגן שטח מיט פארשידענע פעלקער, שפראכן און קולטורן.

דער מלך פון פרס האט געהאט די העכסטע אויטאריטעט איבער דער גאנצער אימפעריע און האט זיך באטראכט אלס דער באשיצער פון סדר און געזעץ. אונטער אים האבן געדינט די אחשדרפנים, וואס האבן געפירט די פארשידענע פראווינצן.

די אחשדרפויות זענען געווען צעטיילט לויט געאגראפישע און פאליטישע באדינגונגען. יעדער אחשדרפן האט געהאט די אויפגאבע צו זאמלען שטייערן, האלטן מיליטערישע קאנטראל און פארטרעטן דעם קעניג אין זיין געגנט.

צו פארמיידן אז לאקאלע הערשער זאלן ווערן צו שטארק, האט די קעניגליכע רעגירונג געהאט באזונדערע באאמטע וואס האבן נאכגעקוקט די ארבעט פון די אחשדרפנים. די סיסטעם האט ערמעגליכט פאר דער מלוכה צו האלטן קאנטראל איבער לענדער פון פארשידענע שפראכן און פעלקער.

=== דער קעניגליכער וועג און האנדל ===

א וויכטיגע טייל פון דער פרסישער הצלחה איז געווען די אנטוויקלונג פון פארבינדונגען צווישן די פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

דער קעניגליכער וועג האט פארבינדן שושן, אחמתא און אנדערע צענטערן מיט די מערב פראווינצן. שליחים האבן געקענט דורכפארן גרויסע דיסטאנצן מיט א ספעציעלן סיסטעם פון סטאנציעס.

דער וועג האט געהאלפן נישט נאר פאר מיליטערישע צילן און אדמיניסטראציע, נאר אויך פאר האנדל צווישן מזרח און מערב. דורך פרסישע לענדער זענען דורכגעגאנגען וויכטיגע רוטעס וואס האבן פארבונדן די ציוויליזאציעס פון מסופאטאמיע, צענטראל אזיע און דעם אינדישן סובקאנטינענט.

== הויפטשטעט און קעניגליכע צענטערן ==

=== פסארגאדה ===

'''פסארגאדה''' איז געווען די ערשטע גרויסע קעניגליכע הויפטשטאט פון דער אכמענישער אימפעריע און איז שטארק פארבונדן מיט כורש  דער גרויסער  .

אין פסארגאדה האט כורש געבויט א קעניגליכן קאמפלעקס מיט פאלאצן, גערטנער און אנדערע געביידעס. נעבן דער שטאט געפינט זיך אויך דער בארימטער קבר פון כורש, וואס ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די וויכטיגסטע ארכעאלאגישע איבערבלייבענישן פון דער אכמענישער תקופה.

=== פרספוליס ===

'''פרספוליס''' איז געווען איינע פון די גרעסטע צערעמאניעלע צענטערן פון דער אכמענישער אימפעריע. זי איז געבויט געווארן אונטער דריווש  דער ערשטער  און ווייטער פארברייטערט געווארן דורך שפעטערע מלכים.

אין פרספוליס זענען פארגעקומען קעניגליכע צערעמאניעס, ספעציעל די פייערונג פון דעם פרסישן נייעם יאר. די שטאט איז געווען באצירט מיט גרויסע שטיינערנע זיילן, רעליעפן און אויפשריפטן וואס שילדערן די פארשידענע פעלקער פון דער אימפעריע.

אין יאר 330 פאר זייער ציילונג האט אלכסנדר מוקדון איינגענומען און פארברענט טיילן פון פרספוליס. דער געשעעניש איז געווארן א סימבאלישער צייכן פון דעם סוף פון דער אכמענישער הערשאפט.

=== שושן ===

'''שושן''' איז געווען איינע פון די הויפט קעניגליכע שטעט פון פרס. זי איז געווען א צענטער פון אדמיניסטראציע און האנדל און ווערט דערמאנט אין די אידישע מקורות אלס &quot;שושן הבירה&quot;.

אין מגילת אסתר ווערט שושן געשילדערט אלס דער פלאץ פונעם קעניגליכן פאלאץ פון אחשורוש, וואו די געשעענישן פון פורים האבן זיך אפגעשפילט.

=== אחמתא ===

'''אחמתא''' (היינט באקאנט אלס האמדאן) איז געווען אן אלטע מדישע הויפטשטאט וואס איז אריינגענומען געווארן אין דער פרסישער אימפעריע.

די שטאט איז געבליבן איינע פון די וויכטיגע קעניגליכע וואוינונגען פון די אכמענישע מלכים, צוזאמען מיט פסארגאדה, פרספוליס און שושן.

== מיליטער און פארטיידיגונג ==

די פרסישע אימפעריעס האבן געהאט שטארקע מיליטערישע סיסטעמען וואס האבן זיך געבויט אויף די מיטארבעט פון פילע פעלקער אונטער דער אימפעריע.

אין דער אכמענישער תקופה איז דער קעניגליכער מיליטער צוזאמענגעשטעלט געווארן פון סאלדאטן פון פארשידענע פראווינצן. צווישן זיי זענען געווען פרסים, מדיים, מצרים, באקטעריער, סאקא און אנדערע פעלקער.

די פרסישע מיליטער איז באקאנט געווארן פאר אירע פערד־רייטער, באזונדערס די פייל־שיסער אויף פערד. די פארטישע קאוואלעריע האט שפעטער באקומען א גרויסן שם צוליב אירע טאקטיקן.

די פרסישע פלאטע האט געשפילט א וויכטיגע ראלע ביים הערשן איבער די ברעגן פונעם מיטלענדישן ים און די מזרח באדן פון דעם אגאישן ים.

== עקאנאמיע און האנדל ==

די עקאנאמיע פון פרס איז געבויט געווארן אויף לאנדווירטשאפט, האנדל, מינעראלן און שטייערן פון די פארשידענע פראווינצן.

די אימפעריע האט פארמאגט א ברייטע נעץ פון האנדל־וועגן וואס האבן פארבונדן מזרח און מערב. סחורות פון אינדיע, צענטראל אזיע און דעם נאנטן מזרח זענען דורכגעגאנגען דורך פרסישע לענדער.

די אכמענישע מלכים האבן איינגעפירט סטאנדארדיזירטע מטבעות, אריינגערעכנט דעם דאריקן גאלד־מטבע און דעם סיגלאס זילבער־מטבע, וואס האבן געהאלפן פאר האנדל און שטייער־זאמלונג.

די רייכקייט פון דער אימפעריע האט ערמעגליכט גרויסע קעניגליכע בוי־פראיעקטן און א שטארקע מיליטערישע סיסטעם.
== פרס אין דער אידישער טראדיציע ==

=== פרס אין תנ&quot;ך ===

דער נאמען '''פרס''' פארנעמט א באזונדער פלאץ אין תנ&quot;ך און אין דער אידישער געשיכטע. נאך דעם חורבן פון דער בבלישער מלוכה און דער גלות פון יהודה איז פרס געווארן די נייע וועלט־מאכט אז וועלכע האט איבערגענומען בבל און באקומען א צענטראלע ראלע אין דער געשיכטע פון שיבת ציון.

אין ספר דניאל ווערט דער אויפקום פון פרס און מדי פארגעשטעלט אלס די צווייטע גרויסע מלוכה אין דער סעריע פון אימפעריעס וואס האבן געהערשט איבער דער וועלט. דער אויסדרוק '''פרס ומדי''' ווערט גענוצט צו באצייכענען די פאראייניגטע מאכט פון די צוויי פעלקער.

אין ספר עזרא ווערט באשריבן ווי כורש מלך פרס האט ארויסגעגעבן א הכרזה אז די אידן זאלן קענען צוריקגיין קיין ירושלים און בויען דעם בית המקדש. די הכרזה האט געעפנט די תקופה פון שיבת ציון נאך די בבלישע גלות.

די אידישע קהילה אין יהודה איז ווייטער געבליבן אונטער פרסישער הערשאפט במשך פון מער ווי צוויי הונדערט יאר. אין דער צייט האבן זיך אנטוויקלט די ארגענעזאציעס פון דער צווייטער בית המקדש־תקופה, און די שטאט ירושלים איז געווארן דער צענטער פון אידישן לעבן אין ארץ ישראל.

=== די בוי פון בית המקדש השני ===

איינע פון די גרעסטע געשעענישן אין דער תקופת פרס איז געווען די אויפבוי פון בית המקדש השני.

נאך דער ערלויבעניש פון כורש האט זיך אנגעהויבן די ארבעט אויפצובויען דעם חרוב'ן בית המקדש. די ארבעט איז אין א געוויסער תקופה אפגעשטעלט געווארן צוליב קעגנערשאפט און פאליטישע אומשטענדן.

אין דער צייט פון דריווש  דער ערשטער  איז די ארבעט ווידער אנגעפירט געווארן, און אין יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;קט לבריאת העולם) איז דער בית המקדש השני פארענדיגט געווארן. דער געשעעניש איז פארגעקומען אין דעם זעקסטן יאר פון דריווש'ס הערשאפט און ווערט פארבונדן מיט דעם חודש אדר.

די פרסישע רעגירונג האט דערלויבט די אידישע קהילה צו פירן אירע אינערליכע ענינים לויט דער אידישער תורה און מסורה, בשעת יהודה איז געווען א פראווינץ אונטער דער גרויסער אימפעריע.

=== מגילת אסתר און די מלכות פרס ===

די מערסט באקאנטע פארבינדונג צווישן פרס און אידישע געשיכטע איז די געשיכטע פון מגילת אסתר.

די מגילה שטעלט פאר דעם קעניג אחשורוש אלס דער הערשער פון א ריזיגע אימפעריע וואס האט געהאט 127 מדינות. די הויפטשטאט ווערט אנגעגעבן אלס שושן הבירה.

לויט דער אידישער טראדיציע איז די גזירה פון המן הרשע קעגן די אידן פון דער גאנצער אימפעריע בטל געווארן דורך די השתדלות פון אסתר המלכה און מרדכי היהודי. די הצלה ווערט געפייערט יעדעס יאר מיט יום טוב פורים.

די גענויע אידענטיפיקאציע פון אחשורוש מיט א געוויסן פרסישן מלך איז א נושא וואס ווערט פארשידנארטיג באהאנדלט. אין דער אידישער מסורה ווערט ער בדרך כלל פארבונדן מיט דער תקופת חשיארש  דער ערשטער , בשעת היסטאריקער ברענגען אויך אנדערע מעגליכקייטן.

== די פיר מלוכות אין חז&quot;ל ==

אין חז&quot;ל ווערט פרס אריינגערעכנט צווישן די פיר גרויסע מלוכות וואס האבן געהערשט איבער ישראל'ס גורל: בבל, פרס, יון און רוים.

לויט חז&quot;לישע באטראכטונגען האט יעדער פון די מלוכות געהאט א באזונדערע תפקיד אין דער וועלט־געשיכטע. פרס ווערט באהאנדלט מיט א געוויסע באזונדערקייט צוליב איר ראלע אין דער צוריקקער פון די אידן קיין ארץ ישראל און אין דער בנין פון בית המקדש השני.

אין געוויסע מדרשים ווערן אויך דערמאנט די מעלות און חסרונות פון די פרסישע פעלקער און מלכים. די שילדערונגען זענען טייל פון חז&quot;לישע אויסלייגונגען און נישט א היסטארישע באשרייבונג אין דעם מאדערנעם זין.

== קולטורעלע ירושה פון פרס ==

=== איינפלוס אויף דער אוראלטער וועלט ===

די פרסישע אימפעריעס האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף דער אנטוויקלונג פון רעגירונג, געזעץ און אדמיניסטראציע אין דער אוראלטער וועלט.

די אכמענישע סיסטעם פון אחשדרפויות, די קעניגליכע וועגן, די באנוץ פון לאקאלע הערשער און די פארשידענע שפראכן אין דער רעגירונג האבן געדינט אלס א מוסטער פאר שפעטערע אימפעריעס.

די העלעניסטישע מלוכות נאך אלכסנדר מוקדון האבן איבערגענומען אסאך פרסישע מעטאדן, און שפעטער האבן אויך די רוימער און מוסלעמענישע מלוכות געהאט השפעות פון די פריערדיגע פרסישע סיסטעמען.

=== רעליגיעזער איינפלוס ===

זאראטוסטריזם, וואס איז געווען די הויפט רעליגיע אין דער פריערדיגער פרסישער וועלט, האט געשפילט א גרויסע ראלע אין דער רעליגיעזער געשיכטע פון איראן.

חוקרים האבן פארשידענע מיינונגען איבער די מעגליכע פארבינדונגען צווישן זאראטוסטרישע געדאנקען און שפעטערע רעליגיעזע באגריפן אין דער געגנט. צווישן די נושאים וואס ווערן באהאנדלט זענען באגריפן וועגן מלאכים, דעם קאמף צווישן גוט און שלעכט, אחרית הימים און תחיית המתים.

אין אידישער מסורה ווערן די צייטן פון פרס באטראכט אלס א וויכטיגע תקופה אין וועלכער אידישע אמונות און ארגענעזאציעס האבן זיך ווייטער אנטוויקלט אין דער צווייטער בית המקדש־תקופה.

=== די פרסישע שפראך און די איסלאמישע וועלט ===

נאך דער מוסלעמענישער כיבוש האט די פרסישע קולטור נישט פארשווינדן, נאר האט זיך פארוואנדלט אין א הויפט טייל פון דער איסלאמישער ציוויליזאציע.

פרסישע שרייבער, געלערנטע און באאמטע האבן געהאט א גרויסן השפעה אויף די מוסלעמענישע קעניגליכע הייזער. די פרסישע שפראך איז געווארן א שפראך פון ליטעראטור, פאעזיע און אדמיניסטראציע אין גרויסע טיילן פון אזיע.

די פרסישע קולטור האט זיך פארשפרייט ביז צענטראל אזיע, אפגאניסטאן און אינדיע, און האט באאיינפלוסט פילע שפעטערע מלוכות, אריינגערעכנט די מוגהאלישע אימפעריע אין אינדיע.
== שפעטערע פרסישע מלוכות און די אנטוויקלונג ביז דער מאדערנער צייט ==

=== די סעלוקידישע הערשאפט ===

נאך דעם חורבן פון דער אכמענישער אימפעריע דורך אלכסנדר מוקדון אין יאר 330 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;ק לבריאת העולם), איז פרס אריינגעקומען אונטער די הערשאפט פון די העלעניסטישע סעלוקידישע מלוכה.

די סעלוקידישע מלוכה, וואס איז געגרינדעט געווארן דורך סעלוקוס דער ערשטער נאך דעם טויט פון אלכסנדר מוקדון, האט געהערשט איבער א גרויסן טייל פון די געוועזענע פרסישע לענדער. די נייע הערשער האבן אריינגעברענגט גריכישע קולטור, שטעט און ארגענעזאציעס, בשעת זיי האבן אבער זיך געמוטשעט צו האלטן פולע קאנטראל איבער די ווייטע מזרח טיילן פון זייער מלוכה.

אין איראן האבן זיך ביסלעכווייז אויפגעשטעלט לאקאלע הערשער און שבטים וואס האבן זיך באפרייט פון די סעלוקידישע הערשאפט. די שוואכונג פון דער סעלוקידישער מלוכה האט צוגעגרייט דעם וועג פאר דער אויפקום פון די פארטישע אימפעריע.

=== די פארטישע אימפעריע ===

'''די פארטישע אדער ארסאקידישע אימפעריע''' איז אויפגעשטאנען אין דעם דריטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג אין צפון־מזרח איראן דורך די פארני שבט אונטער דער הנהגה פון ארסאקס דער ערשטער.

די פארטישע הערשער האבן פארנומען מער און מער שטחים ביז זיי האבן איבערגענומען גרויסע טיילן פון דער געוועזענער פרסישער וועלט. זיי האבן געגרינדעט א גרויסע אימפעריע וואס האט געהערשט בערך פון יאר 247 פאר זייער ציילונג ביז יאר 224 למספרם.

די פארטישע אימפעריע איז געווען איינע פון די גרעסטע קעגנער פון רוים אין מזרח. אירע גרעניצן האבן זיך געצויגן פון איראן ביז מסופאטאמיע און טיילן פון ארמעניע און צענטראל אזיע.

די פארטישע מיליטער איז באקאנט געווארן פאר איר שטארקע פערד־קאוולעריע און די באזונדערע טאקטיק פון פייל־שיסער אויף פערד, וואס האט געשאפן גרויסע שוועריקייטן פאר די רוימישע לעגיאנען.

איינע פון די באדייטנדסטע קאנפליקטן צווישן פארס און רוים איז געווען דער קאמף פון קארהע אין יאר 53 פאר זייער ציילונג, ווען די פארטישע קראפטן האבן געברענגט א שווערע מפלה פאר די רוימישע ארמיי אונטער קראסוס.

די פארטישע מלוכה האט אויך געהאט באציאונגען מיט אידישע געמיינדעס אין בבל און אין אנדערע טיילן פון דער געגנט. אין דער תקופה האט זיך אנגעהויבן די שטארקע אנטוויקלונג פון די גרויסע אידישע צענטערן אין בבל, וואס האבן שפעטער געשפילט א הויפט ראלע אין דער אידישער געשיכטע.

=== די סאסאנישע אימפעריע ===

אין יאר 224 למספרם האט ארדשיר  דער ערשטער  איבערגעוואונען דעם לעצטן פארטישן מלך ארטאבאנוס דער פערטער און געגרינדעט די '''סאסאנישע אימפעריע''', וואס ווערט באטראכט אלס די לעצטע גרויסע פרסישע אימפעריע פארן אויפקום פון איסלאם.

די סאסאנישע מלכים האבן צוריקגעשטעלט א שטארקע צענטראליזירטע פרסישע מלוכה און האבן זיך געזען אלס יורשים פון די אכמענישע קעניגן. זיי האבן געשטארקט די ראלע פון זאראטוסטריזם אלס די אפיציעלע רעליגיע פון דער מלוכה.

די סאסאנישע רעגירונג האט אנטוויקלט א אויסגעארבעטע ביוראקראטיע און א שטארקע מיליטערישע סיסטעם. אירע הויפט קעגנער זענען געווען די רוימישע און שפעטער די ביזאנטישע אימפעריעס.

די מלחמות צווישן פרס און רוים האבן זיך אפגעטיילט איבער מער ווי פיר הונדערט יאר. ביידע אימפעריעס האבן געקעמפט איבער קאנטראל אויף מסופאטאמיע, ארמעניע, סיריע און אנדערע וויכטיגע געגנטן.

אונטער די סאסאנישע הערשאפט האט זיך אנטוויקלט א רייכע קולטור אין ליטעראטור, קונסט, ארכיטעקטור און וויסנשאפט. די קעניגליכע הויפטשטאט קטסיפון איז געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט אין דער אוראלטער וועלט.

די סאסאנישע אימפעריע האט געהאט א באדייטנדע באציאונג מיט אידישע קהילות אין בבל. אין דער תקופה האט זיך אנטוויקלט דער בבלי תלמוד, און די אידישע צענטערן אין בבל האבן געבליט אונטער א סאסאנישער סביבה.

== דער איסלאמישער כיבוש פון פרס ==

אין דעם זיבעטן יארהונדערט למספרם איז די סאסאנישע אימפעריע געפאלן אונטער די מוסלעמענישע אראבישע קראפטן.

נאך די ערשטע קאנפליקטן צווישן די מוסלעמענישע ארמייען און די סאסאנישע מיליטער, זענען פארגעקומען וויכטיגע קאמפן ווי דער קאמף פון קאדיסיה און דער קאמף פון נהאוואנד. דער קאמף פון נהאוואנד אין יאר 642 למספרם ווערט באטראכט אלס איינע פון די הויפט קער־פונקטן וואס האבן געפירט צו דעם סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט.

די איסלאמישע כיבוש האט געברענגט גרויסע ענדערונגען אין פרס. דער זאראטוסטרישער קולטור האט זיך פארקלענערט, און איסלאם איז ביסלעכווייז געווארן די הויפט רעליגיע פון דער געגנט.

אבער די פרסישע קולטור און שפראך זענען נישט פארשוואונדן געווארן. פרסישע געלערנטע, שרייבער און באאמטע האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון דער איסלאמישער וועלט.

== די איסלאמישע פרסישע דינאסטיעס ==

=== די סאמאנישע דינאסטיע ===

אין דעם ניינטן און צענטן יארהונדערט למספרם האט זיך אויפגעשטעלט די סאמאנישע דינאסטיע, וואס ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די ערשטע גרויסע פרסיש־געפירטע מלוכות נאך דער איסלאמישער כיבוש.

די סאמאנישע הערשער האבן געשטיצט די פרסישע שפראך און קולטור און האבן געמאכט בוכארא און סאמארקאנד וויכטיגע צענטערן פון וויסנשאפט און ליטעראטור.

אונטער דער סאמאנישער הערשאפט האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך, וואס איז געשריבן געווארן מיט אראבישע אותיות און איז געווארן די שפראך פון גרויסע ליטערארישע ווערק.

=== גאזנעווידן און סעלדזשוקן ===

נאך די סאמאנישע תקופה זענען גרויסע טיילן פון פרס געפאלן אונטער די הערשאפט פון די גאזנעווידישע און סעלדזשוקישע דינאסטיעס.

די סעלדזשוקן, וואס זענען געווען פון טערקישן אפשטאם, האבן געהערשט איבער א גרויסן שטח פון מיטל־מזרח, אבער זייער רעגירונג און קולטור זענען שטארק באאיינפלוסט געווארן דורך פרסישע אדמיניסטראציע און ליטעראטור.

אין דער תקופה איז פרסיש געווארן איינע פון די הויפט שפראכן פון רעגירונג און קולטור אין פילע טיילן פון דער איסלאמישער וועלט.
== די מאנגאלישע תקופה און שפעטערע פרסישע מלוכות ==

=== די כאווארזמישע מלוכה און דער מאנגאלישער כיבוש ===

אין דער ערשטער העלפט פונעם דרייצנטן יארהונדערט למספרם האט די כאווארזמישע מלוכה געהערשט איבער גרויסע טיילן פון פרס און צענטראל אזיע. די מלוכה איז געווען איינע פון די לעצטע גרויסע מוסלעמענישע מאכטן אין דער געגנט פאר דעם קומען פון די מאנגאלן.

אין יאר 1219 למספרם האט גענגיס חאן אנגעהויבן זיין גרויסע קאמפיין קעגן די כאווארזמישע מלוכה. דער מאנגאלישער אינוואזיע האט געברענגט שווערע חורבנות אין פילע שטעט פון פרס, אריינגערעכנט בוכארא, סאמארקאנד און אנדערע צענטערן פון האנדל און קולטור.

די מאנגאלן האבן חרוב געמאכט אסאך פון די פריערדיגע פאליטישע סטרוקטורן, אבער מיט דער צייט האבן זיי זיך איינגעגלידערט אין דער פרסישער קולטור און אדמיניסטראציע.

=== די אילכאנישע מלוכה ===

נאך די ערשטע מאנגאלישע כיבושים איז אין פרס אויפגעשטעלט געווארן די '''אילכאנישע מלוכה''', א צווייג פון דער גרויסער מאנגאלישער אימפעריע.

דער גרינדער פון דער אילכאנישער הערשאפט איז געווען הולאגו חאן, אייניקל פון גענגיס חאן, וואס האט אין יאר 1258 למספרם איינגענומען באגדאד און געברענגט צום סוף פון דער אבאסידישער קאליפאט אין יענער שטאט.

די אילכאנישע הערשער האבן ערשט געהאט א מאנגאלישע אידענטיטעט, אבער מיט דער צייט האבן זיי אנגענומען איסלאם און זיך פארבונדן מיט דער לאקאלער פרסישער קולטור.

אונטער אילכאנישע הערשער ווי גאזאן חאן און אולדזייטו האט זיך אנטוויקלט א רייכע תקופה פון קונסט, ארכיטעקטור און וויסנשאפט. שטעט ווי תבריז זענען געווארן וויכטיגע צענטערן פון האנדל צווישן מזרח און מערב.

== די סאפאווישע אימפעריע ==

=== אויפקום פון די סאפאווישע מלוכה ===

אין די אנהייב יארן פונעם זעכצנטן יארהונדערט למספרם האט זיך אויפגעשטעלט די '''סאפאווישע אימפעריע''', וואס ווערט באטראכט אלס די מלוכה וואס האט ווידער געגעבן פרס א שטארקע צענטראלע קעניגליכע אידענטיטעט.

דער גרינדער פון דער סאפאווישער דינאסטיע איז געווען שאה איסמעיל דער ערשטער, וואס האט אין יאר 1501 למספרם איינגענומען תבריז און זיך דערקלערט אלס שאה פון פרס.

איינע פון די גרעסטע ענדערונגען אונטער די סאפאווישע מלוכה איז געווען די פארוואנדלונג פון טוועלווער שיעיזם אין דער אפיציעלער רעליגיע פון דער מלוכה. דער שריט האט געמאכט א טיפן צייכן אויף דער געשיכטע פון איראן און האט געשאפן די רעליגיעזע יסודן וואס זענען ווייטער אנגעגאנגען ביז היינט.

די סאפאווישע מלכים האבן געבויט א שטארקע צענטראלע מלוכה און האבן געשטיצט קונסט, ארכיטעקטור, האנדל און ליטעראטור.

=== שאה עבאס דער גרויסער ===

איינער פון די מערסט באדייטנדע סאפאווישע הערשער איז געווען '''שאה עבאס דער גרויסער''', וואס האט געהערשט פון יאר 1587 ביז 1629 למספרם.

אונטער זיין הערשאפט האט פרס דערגרייכט א הויכפונקט פון פאליטישער און קולטורעלער מאכט. ער האט אריבערגעפירט די הויפטשטאט קיין איספהאן און פארוואנדלט די שטאט אין איינע פון די שענסטע שטעט אין דער איסלאמישער וועלט.

די תקופה פון שאה עבאס איז באקאנט פאר אירע גרויסע בוי־פראיעקטן, אריינגערעכנט מאסקעס, בריקן, פאלאצן און מארקפלעצער. די פרסישע קונסט פון טעפיך־וועבעריי, מיניאטורן און ארכיטעקטור האט אין יענער צייט דערגרייכט א הויכע מדרגה.

== די אפשארישע און זאנדישע תקופות ==

=== נאכדעם וואס די סאפאווישע מלוכה איז געפאלן ===

אין יאר 1722 למספרם איז די סאפאווישע אימפעריע געפאלן נאך א אינוואזיע פון אפגאנישע קראפטן. דער פאל האט געברענגט א תקופה פון פאליטישע אומזיכערקייט אין פרס.

אין די קומענדיגע יארצענדליגער האבן פארשידענע הערשער געקעמפט פאר קאנטראל איבער דעם לאנד.

נדער נאדיר שאה האט אויפגעשטעלט די אפשארישע דינאסטיע און געגרינדעט א נייע שטארקע מלוכה. ער איז געווען א באקאנטער מיליטערישער פירער וואס האט פארברייטערט פרסישע הערשאפט ביז צענטראל אזיע און אינדיע.

נאכדעם וואס נאדיר שאה איז אומגעקומען אין יאר 1747 למספרם האט די אפשארישע מלוכה זיך שנעל צעטיילט.

די זאנדישע דינאסטיע האט דערנאך געהערשט איבער א טייל פון פרס. אונטער קארים חאן זאנד איז שיראז געווארן א וויכטיגער קולטורעלער צענטער.

== די קאדזשארישע דינאסטיע ==

אין יאר 1794 למספרם האט די קאדזשארישע דינאסטיע איבערגענומען די הערשאפט אין פרס.

די קאדזשארישע מלכים האבן געהערשט אין א תקופה ווען אייראפעאישע מאכטן האבן פארגרעסערט זייער השפעה אין דער געגנט, ספעציעל רוסלאנד און בריטאניע.

אין די מלחמות קעגן רוסלאנד האט פרס פארלוירן גרויסע שטחים אין דער קאווקאז געגנט. די אפמאכן פון גוליסטאן אין יאר 1813 למספרם און טורקמענטשאי אין יאר 1828 למספרם האבן געצווינגען פרס אפצוגעבן פארשידענע שטחים צו רוסלאנד.

די קאדזשארישע תקופה איז אויך באצייכנט געווארן דורך אינערליכע רעפארמען און די אויפקום פון א קאנסטיטוציאנעלע באוועגונג.

אין יאר 1906 למספרם איז פארגעקומען די פרסישע קאנסטיטוציאנעלע רעוואלוציע, וואס האט געפירט צו דער גרינדונג פון א פארלאמענט און א נייעם פאליטישן סיסטעם אין דער מלוכה.
== די פאהלאווישע תקופה און דער סוף פון דער מלוכה ==

=== אויפקום פון די פאהלאווישע דינאסטיע ===

נאך די שוואכקייטן פון דער קאדזשארישער רעגירונג, די פאליטישע אומזיכערקייט און דער שטארקער אויסלענדישער איינפלוס, האט זיך אין פרס אויפגעשטעלט א נייע מיליטערישע קראפט אונטער רזא חאן.

אין יאר 1925 למספרם האט די פרסישע נאציאנאלע פארזאמלונג אים דערקלערט אלס שאה און געגרינדעט די '''פאהלאווישע דינאסטיע'''. רזא שאה פאהלאווי האט אנגעהויבן א ברייטע פראגראם פון מאדערניזאציע, צענטראליזאציע און אויפבוי פון א מאדערנער מלוכה.

די רעגירונג פון רזא שאה האט ארויפגעלייגט א שטארקע צענטראלע קאנטראל איבער די פארשידענע געגנטן פון לאנד, געבויט נייע שאסייען און באן־ליניעס, פארברייטערט די שולעס און רעגירונגס־ארגענעזאציעס און געזוכט צו פארוואנדלען פרס אין א מאדערנע נאציאנאלע שטאט.

אין יאר 1935 למספרם האט די פרסישע רעגירונג אנגעהויבן צו נוצן דעם נאמען '''איראן''' אלס דער אפיציעלער אינטערנאציאנאלער נאמען פון לאנד, כאטש דער נאמען פרס איז ווייטער געבליבן א באקאנטער היסטארישער און קולטורעלער באגריף.

=== דער צווייטער וועלט קריג און דער צווייטער פאהלאווי ===

ביים אויסברוך פון דער צווייטער וועלט קריג האט איראן פראקלאמירט נייטראליטעט, אבער צוליב איר וויכטיגע לאקאציע צווישן די סאוועטן פארבאנד און דעם מיטל מזרח האבן די אליאירטע מאכטן אריינגעדרונגען אין לאנד אין יאר 1941 למספרם.

רזא שאה האט זיך געצווינגען צו אפדאנקען, און זיין זון מוחמד רזא פאהלאווי האט איבערגענומען דעם טראן.

די תקופה פון מוחמד רזא שאה איז געווען באצייכנט דורך שנעלע עקאנאמישע אנטוויקלונג, אינדוסטריאליזאציע און נאציאנאלע פראיעקטן. דער רעגירונג האט אבער אויך באקומען קריטיק צוליב די שטארקע ראלע פון די זיכערהייט־ארגאנען און די באגרעניצונגען אויף פאליטישע קעגנער.

=== די איסלאמישע רעוואלוציע און דער מאדערנער איראן ===

אין יאר 1979 למספרם איז פארגעקומען די '''איסלאמישע רעוואלוציע אין איראן''', וואס האט געברענגט צום סוף פון דער פאהלאווישער מאנארכיע.

די רעוואלוציע האט געפירט צו דער גרינדונג פון דער '''איסלאמישער רעפובליק פון איראן''' אונטער דער הנהגה פון אייאטאללא רוהאללא כומייני.

דער נייעם סיסטעם האט פארבינדן א רעליגיעזן רעגירונגס־מאדעל מיט מאדערנע רעפובליקאנישע ארגענעזאציעס. די לאנד האט אנגענומען א נייע קאנסטיטוציע און די רעליגיע פון טוועלווער שיעיזם איז געווארן דער אפיציעלער יסוד פון דער רעגירונג.

כאטש די היינטיגע שטאט ווערט גערופן איראן, בלייבט דער נאמען '''פרס''' א וויכטיגער קולטורעלער און היסטארישער טערמין וואס באצייכנט די אלטע ציוויליזאציע, די אימפעריעס און די רייכע ירושה פון דעם איראנישן פלאטאו.

== פרסישע שפראך און ליטעראטור ==

=== אנטוויקלונג פון דער פרסישער שפראך ===

די שפראך פון פרס האט דורכגעמאכט א לאנגע אנטוויקלונג פון דער אלטער פרסישער שפראך אין דער אכמענישער תקופה ביז דער מיטל־פרסישער שפראך אין דער סאסאנישער תקופה און דער נייער פרסישער שפראך נאך דער איסלאמישער כיבוש.

אין דער אכמענישער אימפעריע איז אלטער פרסיש געווען איינע פון די הויפט שפראכן פון קעניגליכע אויפשריפטן צוזאמען מיט עלאמיש און אקאדיש. אויך ארמיש האט געשפילט א גרויסע ראלע אלס אדמיניסטראטיווע שפראך איבער דער אימפעריע.

אין דער סאסאנישער תקופה איז מיטל־פרסיש, באקאנט אלס פהלאווי, געווארן די הויפט שפראך פון רעגירונג און רעליגיעזע טעקסטן.

נאך דער איסלאמישער כיבוש האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך, וואס ווערט היינט גערופן פארסי. זי איז געשריבן געווארן מיט אראבישע אותיות און האט אנגענומען אסאך ווערטער פון אראביש, בשעת זי האט געהאלטן איר אלטע איראנישע יסוד.

=== פרסישע ליטעראטור ===

די פרסישע ליטעראטור איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ליטערארישע טראדיציעס אין דער איסלאמישער וועלט.

דער דיכטער פירדוסי, מחבר פון שאהנאמע, האט געשאפן איינע פון די גרעסטע ווערק פון פרסישער ליטעראטור און געשילדערט די היסטארישע און לעגענדארע פארגאנגענהייט פון איראן.

אנדערע גרויסע פרסישע שרייבער און דיכטער, ווי סאדי, חאפז און רומי, האבן געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער קולטור פון גאנצן מיטל מזרח און ווייטער.

די פרסישע שפראך איז במשך פון פילע יארהונדערטער געווען א שפראך פון קעניגליכע הויפן, געלערנטע און דיכטער אין גרויסע טיילן פון אזיע.

== ארכעאלאגיע און היסטארישע איבערבלייבענישן ==

די היינטיגע ארכעאלאגישע שטודיעס פון פרס זענען באזירט אויף א גרויסע צאל איבערבלייבענישן פון פארשידענע תקופות.

צווישן די וויכטיגסטע זייטלעך געפינען זיך:

* '''פרספוליס''' – דער גרויסער צערעמאניעלער צענטער פון די אכמענישע מלכים.
* '''פסארגאדה''' – די ערשטע קעניגליכע הויפטשטאט פון כורש  דער גרויסער  .
* '''בישטון''' – דער בארימטער שטיין־אויפשריפט פון דריווש  דער ערשטער .
* '''שושן''' – די קעניגליכע שטאט וואס ווערט אויך דערמאנט אין מגילת אסתר.
* '''קטסיפון''' – דער גרויסער צענטער פון דער סאסאנישער אימפעריע.

די ארכעאלאגישע געפינסן פון פרס האבן צוגעשטעלט וויכטיגע אינפארמאציע איבער דער פאליטישער סיסטעם, קולטור, רעליגיע און טאג־טעגליכער לעבן פון די אלטע איראנישע פעלקער.
== פארשונג און היסטארישע באטראכטונגען ==

=== מקורות איבער דער געשיכטע פון פרס ===

די היסטאריע פון פרס איז באקאנט פון א ברייטע צאל מקורות פון פארשידענע תקופות. צווישן די וויכטיגסטע מקורות געפינען זיך קעניגליכע אויפשריפטן, ארכעאלאגישע געפינסן, גריכישע שרייבער, בבלישע און אראמישע דאקומענטן, ווי אויך אידישע מקורות פון תנ&quot;ך און חז&quot;ל.

די אכמענישע מלכים האבן איבערגעלאזט א גרויסע צאל אויפשריפטן אויף שטיין און טאבעלעך. צווישן די באדייטנדסטע איז דער אויפשריפט פון דריווש  דער ערשטער  אין בישטון, וואס באשרייבט זיין אויפקום צום טראן און די אונטערדריקונג פון מרידות אין דער אימפעריע.

גריכישע שרייבער ווי העראדאטוס האבן געשריבן ברייט איבער די פרסישע אימפעריע און די מלחמות קעגן גריכנלאנד. זייערע באשרייבונגען זענען פון גרויס וויכטיגקייט פאר היסטאריקער, אבער ווערן אויך באהאנדלט מיט פארזיכטיגקייט צוליב דעם וואס זיי זענען געשריבן געווארן פון דער פערספעקטיוו פון גריכישע מחברים.

די אידישע מקורות, ספעציעל ספר עזרא, נחמיה, דניאל און מגילת אסתר, געבן א באזונדערן בליק אויף דער תקופה פון פרסישע הערשאפט און איר באדייט פאר דער אידישער געשיכטע.

=== די באציאונג צווישן תנ&quot;ך און היסטארישע פארשונג ===

די פרסישע תקופה איז איינע פון די מערסט באטראכטע תקופות אין דער פארבינדונג צווישן תנ&quot;ך און אלטע היסטאריע.

די געשיכטע פון כורש און זיין הכרזה איבער דער צוריקקער פון די אידישע גולים ווערט דערציילט אין ספר עזרא און איז אויך פארבונדן מיט דער באקאנטער כורש־צילינדער, וואס שילדערט זיין פאליטיק פון ערלויבן פארשידענע פעלקער צוריקצוקערן און אויפצובויען זייערע הייליגע פלעצער.

היסטאריקער פארגלייכן די פארשידענע מקורות צו פארשטיין די פאליטישע און געזעלשאפטליכע אומשטענדן פון יענע צייט. געוויסע פרטים ווערן אנדערש פארשטאנען לויט די פארשידענע מעטאדן פון טראדיציאנעלע און מאדערנע היסטארישע פארשונג.

=== די פראגע פון אחשורוש ===

איינע פון די באקאנטסטע שאלות אין פארשונג איבער פרס און אידישע געשיכטע איז די אידענטיפיקאציע פון אחשורוש מלך פרס פון מגילת אסתר.

אין דער אידישער מסורה ווערט אחשורוש אפט פארבונדן מיט חשיארש  דער ערשטער , וואס האט געהערשט פון יאר 485 ביז 465 פאר זייער ציילונג.

עטליכע היסטאריקער האבן פארגעשטעלט אז דער אחשורוש פון מגילת אסתר קען זיין אן אנדערער פרסישער מלך, ווי ארתחשסתא דער ערשטער, אדער א ליטערארישע שילדערונג וואס פארבינדט זיך מיט מערערע היסטארישע עלעמענטן.

די פארשידענע מיינונגען ווייזן אויף די שוועריקייטן פון פארבינדן אלטע קעניגליכע ליסטעס מיט אידישע און אנדערע מקורות.

== די באדייט פון פרס אין דער וועלט געשיכטע ==

=== די ערשטע גרויסע וועלט אימפעריע ===

די אכמענישע פרסישע אימפעריע ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די ערשטע אמתע וועלט אימפעריעס, צוליב איר ריזיגן שטח און די פארשידענע פעלקער וואס האבן געלעבט אונטער איר הערשאפט.

אין איר גרעסטער תקופה האט די אימפעריע זיך פארשפרייט פון דעם אגאישן ים ביזן אינדישן טייך און פון צענטראל אזיע ביז מצרים און די גרעניצן פון גריכנלאנד.

די פרסישע רעגירונג האט אנטוויקלט א סיסטעם וואס האט ערמעגליכט פארשידענע פעלקער צו האלטן טיילן פון זייער אייגענער קולטור בשעת זיי זענען געבליבן אונטער דער קעניגליכער הערשאפט.

=== איינפלוס אויף שפעטערע אימפעריעס ===

די מעטאדן פון פרסישע רעגירונג האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף שפעטערע מלוכות.

די גריכישע סעלוקידישע מלוכה האט איבערגענומען טיילן פון דער אכמענישער אדמיניסטראציע, און די רוימישע אימפעריע האט אויך גענוצט טיילן פון די פריערדיגע מזרח־אימפערישע סיסטעמען.

אין דער איסלאמישער וועלט זענען פרסישע באאמטע און געלערנטע געווארן א וויכטיגע טייל פון דער קאליפאט־רעגירונג, און די פרסישע קולטור האט באאיינפלוסט פילע מוסלעמענישע קעניגליכע הויפן.

=== פרס און די אידישע געשיכטע ===

פאר אידן האט פרס א באזונדערן היסטארישן פלאץ.

די פרסישע הערשאפט האט געברענגט דעם סוף פון דער בבלישער גלות־תקופה און ערמעגליכט די צוריקקער פון א טייל אידן קיין ארץ ישראל.

די צייט פון כורש, דריווש און די שפעטערע פרסישע מלכים איז געווען די תקופה אין וועלכער דער בית המקדש השני איז אויפגעבויט געווארן און די אידישע קהילה אין יהודה איז ווידער ארגאניזירט געווארן.

די מעשה פון פורים, וואס איז פארבונדן מיט אחשורוש און שושן הבירה, איז געבליבן איינע פון די צענטראלע דערציילונגען אין אידישער געשיכטע און מסורה.

== באקאנטע פרסישע הערשער ==

צווישן די מערסט באדייטנדע הערשער פון די פארשידענע פרסישע מלוכות ווערן גערעכנט:

* '''כורש  דער גרויסער'''   – גרינדער פון דער אכמענישער וועלט אימפעריע און דער מלך וואס האט ערלויבט די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים.
* '''כנבוזי  דער צווייטער'''   – זון פון כורש, וואס האט פארברייטערט די אימפעריע ביז מצרים.
* '''דריווש  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס האט ארגאניזירט די אימפעריע און אונטער וועמען דער בית המקדש השני איז פארענדיגט געווארן.
* '''חשיארש  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס ווערט אין אידישער מסורה פארבונדן מיט אחשורוש פון מגילת אסתר.
* '''ארתחשסתא  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס האט געשטיצט נחמיה'ס ארבעט אין ירושלים.
* '''ארדשיר  דער ערשטער'''  – גרינדער פון דער סאסאנישער אימפעריע.
* '''שאה עבאס דער גרויסער''' – איינער פון די גרעסטע הערשער פון דער סאפאווישער תקופה.
== סוף און ירושה פון דער פרסישער ציוויליזאציע ==

=== די פארוואנדלונג פון פרס פון אימפעריע צו קולטורעלער באגריף ===

די ווארט '''פרס''' האט במשך פון טויזנטער יארן דורכגעמאכט א גרויסע אנטוויקלונג אין איר באדייט. אין דער אוראלטער תקופה האט עס באצייכנט ספעציפיש די לאנדשאפט פון פארסא אין דרום־מערב איראן און די מלוכה פון די פרסישע שבטים. מיט דער אויפקום פון דער אכמענישער אימפעריע איז דער נאמען געווארן א באצייכענונג פאר א ריזיגע וועלט־מאכט וואס האט איינגעשלאָסן פילע פעלקער און לענדער.

אין שפעטערע תקופות איז דער נאמען פרס געבליבן א סימבאל פון דער גאנצער איראנישער קולטור־וועלט. אפילו אין תקופות ווען פרעמדע דינאסטיעס האבן געהערשט איבער איראן, ווי די סעלוקידן, מאנגאלן און פארשידענע טערקישע הערשער, איז די פרסישע שפראך, אדמיניסטראציע און קולטור געבליבן א שטארקע יסוד אין דער געגנט.

דער היסטארישער נאמען פרס ווערט היינט גענוצט בעיקר אין א קולטורעלן און היסטארישן זין, בשעת די אפיציעלע נאמען פון דער מאדערנער שטאט איז איראן.

=== פרס אין דער אידישער זכרון ===

אין אידישער זכרון פארנעמט פרס א באזונדער פלאץ צוליב איר ראלע אין די וויכטיגסטע איבערגאנגען פון דער צווייטער בית המקדש־תקופה.

די פרסישע מלכים ווערן דערמאנט אין פארשידענע ספרים פון תנ&quot;ך, אריינגערעכנט עזרא, נחמיה און דניאל. זייער הערשאפט איז געווען די בריק צווישן דער בבלישער גלות און דער ווידעראויפבוי פון דעם אידישן לעבן אין ארץ ישראל.

כורש  דער גרויסער   ווערט אין ספר עזרא דערמאנט אלס דער מלך וואס האט דערלויבט די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים. די בנין פון בית המקדש השני אונטער דריווש  דער ערשטער  איז געווען א הויפט געשעעניש אין דער אידישער געשיכטע.

די פורים־געשיכטע אין מגילת אסתר האט פארזעצט צו האלטן די זכרון פון די אידישע געמיינדעס וואס האבן געלעבט אונטער פרסישער הערשאפט. דער יום טוב פורים, וואס ווערט געפייערט ביז היינט, איז א דירעקטע ירושה פון דער תקופה.

=== פרס אין דער וויסנשאפט און קולטור ===

די שטודיע פון פרסישע געשיכטע האט געשאפן איינע פון די וויכטיגסטע פעלדער אין דער אלטער נאנט־מזרח פארשונג.

ארכעאלאגישע עקספעדיציעס אין איראן האבן אנטדעקט גרויסע צאלן פון אויפשריפטן, געביידעס און קונסטווערק וואס געבן א בילד איבער די פאליטישע און קולטורעלע אנטוויקלונג פון דער אימפעריע.

די חורבות פון פרספוליס, פסארגאדה און אנדערע קעניגליכע צענטערן זענען היינט צווישן די באדייטנדסטע היסטארישע זייטלעך פון דער וועלט און שטעלן פאר די רייכקייט פון דער אכמענישער תקופה.

די פרסישע קולטור האט אויך געהאט א שטארקן איינפלוס אויף ליטעראטור, שפראך און קונסט. די ווערק פון פרסישע דיכטער האבן באאיינפלוסט נישט נאר איראן, נאר אויך צענטראל אזיע, אינדיע און טיילן פון דעם מיטל מזרח.

== היסטארישע דעבאטעס און פארשידענע מיינונגען ==

=== די באטראכטונג פון פרסישע הערשער ===

אין אלטע גריכישע מקורות ווערן די פרסישע מלכים אסאך מאל געשילדערט אלס הערשער מיט גרויסע עשירות און קעניגליכע לוקסוס, אבער אויך מיט א שטארקע צענטראלע מאכט.

מאדערנע היסטאריקער באטראכטן די בילדער מיט פארזיכטיגקייט און פארגלייכן זיי מיט פרסישע אויפשריפטן און אדמיניסטראטיווע דאקומענטן. די פארשידענע מקורות ווייזן אז די פרסישע אימפעריע איז געווען א קאמפליצירטע מלוכה מיט סיי שטארקע צענטראלע קאנטראל און סיי לאקאלע אויטאנאמיע.

=== די פראגע פון רעליגיעזער טאלעראנץ ===

די פרסישע מלוכות ווערן אפט דערמאנט צוליב זייערע פאליטיקן קעגן די פארשידענע רעליגיעס אונטער זייער הערשאפט.

ספעציעל די אכמענישע הערשער ווערן באטראכט אין אסאך מקורות אלס מלכים וואס האבן בדרך כלל ערלויבט פארשידענע פעלקער צו האלטן זייערע מנהגים און אויפצובויען זייערע הייליגע פלעצער.

דערפאר האט די פרסישע תקופה באקומען א באזונדערע באדייט אין דער געשיכטע פון די פארשידענע פעלקער וואס זענען געווען אונטער איר הערשאפט.

=== די פארבינדונג צווישן אלטע פרס און מאדערנע איראן ===

די מאדערנע איראנישע נאציאנאלע אידענטיטעט באציט זיך אסאך מאל צו דער ירושה פון די אלטע פרסישע אימפעריעס, ספעציעל די אכמענישע און סאסאנישע תקופות.

אין דער זעלבער צייט באמערקן היסטאריקער אז די געשיכטע פון איראן אנטהאלט פילע איבערגענג און ענדערונגען, אריינגערעכנט די איסלאמישע כיבוש, די אויפקום פון נייע דינאסטיעס און די אנטוויקלונג פון נייע פאליטישע סיסטעמען.

די היסטארישע קייט פון פרס ביז איראן שטעלט פאר א לאנגע ציוויליזאציע־געשיכטע וואס האט דורכגעמאכט פילע ענדערונגען, אבער האט געהאלטן א שטארקע קולטורעלע המשכיות.

== סיכום ==

'''פרס''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע ציוויליזאציעס אין דער געשיכטע פון דער וועלט. פון דער אויפקום פון די אכמענישע מלכים אונטער כורש  דער גרויסער   ביז די שפעטערע פרסישע דינאסטיעס, האט דער איראנישער פלאטאו געשאפן אימפעריעס וואס האבן באאיינפלוסט פאליטיק, קולטור, רעליגיע און האנדל איבער גרויסע טיילן פון אזיע און דעם נאנטן מזרח.

די פרסישע אימפעריעס האבן געשאפן נייע פארמען פון רעגירונג און אדמיניסטראציע, און זייער קולטורעלע ירושה האט איבערגעלעבט די פאליטישע אונטערגאנג פון די אלטע מלוכות.

פאר דער אידישער געשיכטע איז פרס באזונדער וויכטיג צוליב דער ראלע פון כורש, דריווש און די פרסישע מלוכה אין דער צייט פון שיבת ציון, בנין בית המקדש השני און די געשעענישן פון מגילת אסתר.

די נאמען פרס בלייבט דעריבער ביז היינט א באגריף וואס פאראייניגט אן אלטע אימפערישע פארגאנגענהייט מיט א רייכע קולטורעלע און היסטארישע ירושה.

== רעפערענצן ==
{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:אימפעריעס]]
[[קאטעגאריע:איראן]]
[[קאטעגאריע:אידישע געשיכטע]]</text>
      <sha1>7vjionmdfurd31j5kwtjjzkn1xmiai9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דזשאלאל טאלאבאני</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25777</id>
    <revision>
      <id>601569</id>
      <parentid>467699</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T17:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="622" sha1="136dcvfw240343n9l8h16oxxtqomdge" xml:space="preserve">{{אישיות}}
[[טעקע:Jalal Talabani.jpg|200px|קליין|דזשאלאל טאלאבאני]]
'''דזשאַלאַל טאַלאַבאַני''' ([[קורדיש]]: جەلال تاڵەبانی ; {{ר}}געבוירן 12טן נאוועמבער 1933 ([[ה'תרצ&quot;ד]]) אין [[קורדיסטאן]]) איז דער זעקסטער און היינטיקער [[פרעזידענט]] פון [[איראק]], זינט [[אפריל 6]] [[2005]] ([[כ&quot;ו אדר ב']] [[ה'תשס&quot;ה]]). ער איז דער ערשטער קורדישער פרעזידענט אין איראק.

[[קאַטעגאָריע:איראקער פאליטיקער]]</text>
      <sha1>136dcvfw240343n9l8h16oxxtqomdge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יואל ראטה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36732</id>
    <revision>
      <id>601568</id>
      <parentid>599103</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T12:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39541-81</username>
        <id>62094</id>
      </contributor>
      <comment>די נומערן פון חתונות אוןדי שטעט וואו ער האט מוסדות</comment>
      <origin>601568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6663" sha1="0awqlni93bfxw1lr3q92hfiayiayrxd" xml:space="preserve">{{אישיות
| יידישע געבורט דאטע = י”ב סיון תשמ”א
}}רבי '''יואל ראטה''' (געבוירן י”ב סיון תשמ”א) איז דער [[ראש ישיבה]] פון ישיבת ״תפארת התורה״ אין [[וויליאמסבורג, ברוקלין]]. און גרינדער פונעם געגנט [[קרית ברסלב ליבערטי]] אפסטעיט נוי יארק

ער איז אן אייניקל פונעם קארלסבורגער רב, רבי [[יחזקאל ראטה]].

ר׳ יואל איז ברייט באקאנט פאר זיינע כסדרדיגע אפענע און אמת'דיגע דרשות אויף אלע נושאים.

רבי יואל איז באקאנט מיט זיין שטארקע כריזמע און קלארע אויפטריטן, און ער האט א האטליין. 

ר׳ יואל פארעכנט זיך אלס תלמיד און חסיד פון הגאון החסיד הרב [[אליעזר שלמה שיק]] - מוהרא&quot;ש פון [[ברסלב]].

אין יאר תש”ס (אלט 19) האט ער חתונה געהאט מיט אסתר גיטל טאכטער פונעם ווייצענער רב, הרב מייזליש.

אין דער קורצער היסטאריע פון זיין ישיבה האט ער שוין מיטגעמאכט אן א שיעור רדיפות און בזיונות פון געציילטע אויפגעברויזטע עלטערן וועלכע האבן ארגאניזירט [[פראטעסט|פראטעסטן]] קעגן אים צוליב דעם וואס זיי ווילן נישט זייערע קינדער זאלן לערנען ביי אים.

רבי יואל איז באוואוסט אלס זייער א פעסטן כאראקטער וועלכער דערשרעקט זיך נישט פון גארנישט און גייט זיך ווייטער זיין וועג נישט קוקנדיג אויף קיינעם ווען עס קומט צו זיינע פרינציפן.

זיינע תלמידים זענען זייער צוגעקלעבט צו אים און אומצאליגע פראוואקאציעס און פרואוון וועלכע זענען אונטערגענומען געווארן דורך זיינע קעגנער ארויסצושלעפן בחורים פון ישיבה האבן זיך אויסגעלאזט מיט גרויסע דורכפעלער.

רבי יואל איז אין די לעצטערע יארן באקאנט געווארן  דורך די ווידעא קליפס פון זיינע ניגונים און דרשות אויף [[יוטוב]].

אין סיון תשע”ט האט ער אויפגעעפנט א שטעטל ”[[קרית ברסלב ליבערטי]]” בשעתו האט ער זיך געווערטעלט מיט זיינע נאנטע: ”אויף יעדע פעני געפונט מען דאס ווארט ’ליבערטי’... ”

די לעצטערע יארן האט רבי יואל איינגעפירט צו מאכן חתונות אין ישיבה. דאס האט ער איינגעפירט כדי צו שפארן געלט פון די מחותנים בשעת די שמחה. היינט האלט עס שוין ביי ארום הונדערט חתונות וואס די מחותנים האבן נישט געדארפט באצאלן פון זייער טאש קיין פרוטה אחת.

ר' יואל ווערט מער און מער באקאנט ביים היימישן ציבור און טוט ציען אידן פון אלע שיכטן און קרייזן, בעלי בתים און בני תורה צוגלייך. ער האט היינט א שטעטל מיט איבער 200 משפחות און א הערליכע כולל פון אינגעלייט וואס לערנען און פארהערן זיך ביי רבנים איבער די וועלט. אויך איז היינט שוין פארהאן דריי ישיבות, איינס אין וויליאמסבורג און א צווייטע אין &quot;ליבערטי&quot; און א דריטע אין ירושלים. אויך איז שוין דא מוסדות התורה מיט הינדרעטער קינדער אין וויליאמסבורג, קרית יואל, ליבערטי, ירושלים, בני ברק, בית שמש און טבריה.

ר' יואל, אדער &quot;דער ראש ישיבה&quot; ווי ער איז באקאנט געבט ארויס אומצאליגע ספרים, צווישן זיי: &quot;עצתו אמונה&quot; א וועכנטליכע ספר מיט בריוו פון אידן איבער די וועלט איבער אלע נושאים וואס איז נוגע פאר יעדן איד.

אויך ווערט כסדר געדרוקט &quot;אשר היה אל יואל&quot; א פירוש אויף די הייליגע ספר &quot;ליקוטי מוהר&quot;ן&quot;. דער פירוש איז געשריבן אין אידיש, ספעציעל אין א לייכטע שפראך אז יעדער זאל עס קענען פארשטיין.

ר' יואל איז פון די איינציגסטע משפיעים וואס לייגן אריין פשוט'ע אמת'ע אמונה און רוב פון זיינע דרשות זענען אויף אמונה און שמחה צו זיין א איד און זיך פרייען מיט פשטות יהדות. ער רעדט גאר אסאך פון תכלית און לעבן מיט אן אמת. ר' יואל רעדט פון ר' נחמן מברלסב'ס ספרים.

ר' יואל רעדט אסאך פון התבודדות, סדר דרך הלימוד, שלום בית, שמחה. אויך ברענגט ער אריין דעם באשעפער דורך שיעורים און ניגונים. אומצאליגע מענטשן פארדאנקען זייער גאנצע אידישקייט פאר דעם &quot;ברלסב'ער ראש ישיבה.&quot;

דאס קען מען זיך איבערצייגן ווען מען רעדט צו סיי וועלכע פון זיינע תלמידים. 

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}
&lt;!-- זעט http://yi.wikipedia.org/wiki/וויקיפעדיע:צייגט מקורות --&gt;

==וועבלינקען==
* [http://www.youtube.com/watch?v=jawkI9hCK-k יואל ראטה זאגט א שיעור אויף פרשת ויגש]
* [http://www.breslevcity.co.il/%D7%94%D7%99%D7%9B%D7%9C_%D7%94%D7%A7%D7%95%D7%93%D7%A9_%D7%95%D7%95%D7%99%D7%9C%D7%99%D7%90%D7%9E%D7%A1%D7%91%D7%95%D7%A8%D7%92 איבער דער &quot;היכל הקודש&quot; קהילה (העברעיש)]

&lt;!-- קאטעגאריעס --&gt;
{{גרונטסארטיר:ראטה, יואל}}
[[קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אמעריקע]]
[[קאַטעגאָריע:ברסלב]]
[[קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן]]
{{ייד-ביא-שטומף}}
&lt;!-- לייגט דא אינטערוויקי לינקען און מעקט אויס די שורה --&gt;</text>
      <sha1>0awqlni93bfxw1lr3q92hfiayiayrxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מוילאייזל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54962</id>
    <revision>
      <id>601567</id>
      <parentid>601015</parentid>
      <timestamp>2026-07-14T12:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <comment>קאטעגאריע, און נאך</comment>
      <origin>601567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1778" sha1="mmtd89ojzawoddbitue1iyehaqishon" xml:space="preserve">[[בילד:Mule - Katır 1.JPG|שמאל|ממוזער|240px|א מוילאייזל אין [[טערקיי]]]]
[[בילד:Juancito.jpg|שמאל|ממוזער|240px|א מוילאייזל שלעפט פעקלעך אין [[ארגענטינע]]]]
א '''מוילאייזל''' (Mule מיול) איז א סארט [[בהמה]] וואס ווערט געבוירן פון א צוזאמענשטעל צווישן אן [[אייזל]] מיט א [[פערד]]. מער פונקטליך רעדט מען דא ווען א [[זכר]] אייזל (וואס מען רופט אויף ענגליש א &quot;זשעק&quot;) פארבינדט זיך מיט א [[קליאטשע]]. כאטש וואס פערד און אייזלען זענען צוויי אינגאנצן אנדערע מינים און פארמאגן אן אנדערע צאל [[כראמאזאם|כראמאזאנען]],  דער סארט מוילאייזל איז פֿיל מער מצוי ווי פֿארקערט,  א מוילאייזל געבוירן פון אן אָגער מיט אן אייזלקע, סיי ווייל מען קען אים גרינגער פראדוצירן און סיי ווייל ער איז א שטארקער ארבעטער. 

מוילאייזלען קומען אין גאר א ברייטע אויסוואל פון גרייסן, און מ'קען זיי געפֿינען אין סיי וועלכער קאליר וואס עס עקזיסטירט ביי פערד אדער אייזלען. זיי זענען באקאנט אלס מער [[געדולד]]יג, [[שטארק]] און [[קראפט|קרעפֿטיג]], און זיי לעבן לענגער ווי פערד. בדרך כלל ווערן זיי פאררעכנט אלס ווייניגער עקשנות'דיג און פיל קלוגער ווי אייזלען.
[[קאַטעגאָריע:פערד]]</text>
      <sha1>mmtd89ojzawoddbitue1iyehaqishon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פרסישע מלוכה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55050</id>
    <redirect title="פערסישע אימפעריע" />
    <revision>
      <id>601571</id>
      <timestamp>2026-07-14T19:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[פערסישע אימפעריע]]</comment>
      <origin>601571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="16a0iaejai9urpcnd9s81t5ao3pttzu" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[פערסישע אימפעריע]]</text>
      <sha1>16a0iaejai9urpcnd9s81t5ao3pttzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פרסישע אימפעריע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55051</id>
    <redirect title="פערסישע אימפעריע" />
    <revision>
      <id>601572</id>
      <timestamp>2026-07-14T19:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[פערסישע אימפעריע]]</comment>
      <origin>601572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="16a0iaejai9urpcnd9s81t5ao3pttzu" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[פערסישע אימפעריע]]</text>
      <sha1>16a0iaejai9urpcnd9s81t5ao3pttzu</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>