Wikipedia zuwiki https://zu.wikipedia.org/wiki/Ikhasi_Elikhulu MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika 0 1520 132356 131423 2026-11-11T00:40:23Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132356 wikitext text/x-wiki {{Template:Featured articles}} {{Infobox izwe |igama_ivamile = |igama_ikhulu ={{Collapsible list|title='''<div style="text-align:center">IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika</div>''' |<br /><div style="text-align:center"><small>Republiek&nbsp;van&nbsp;Suid-Afrika&nbsp;([[isiBhunu]])</small></div> |<div style="text-align:center"><small>Republic&nbsp;of&nbsp;South&nbsp;Africa&nbsp;([[isiNgisi]])</small></div> |<div style="text-align:center"><small>iRiphabliki&nbsp;yeSewula&nbsp;Afrika&nbsp;([[isiNdebele]])</small></div> |<div style="text-align:center"><small>iRiphabliki&nbsp;yomZantsi&nbsp;Afrika&nbsp;([[isiXhosa]])</small></div> |<div style="text-align:center"><small>iRiphabhulikhi&nbsp;yeNingizimu&nbsp;Afrika&nbsp;([[isiSwazi]])</small></div> |<div style="text-align:center"><small>Repabliki&nbsp;ya&nbsp;Afrika-Borwa&nbsp;([[isiSuthu sasenyakatho|isiPedi]])</small></div> |<div style="text-align:center"><small>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Afrika&nbsp;Borwa&nbsp;([[isiSuthu]])</small></div> |<div style="text-align:center"><small>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Aforika&nbsp;Borwa&nbsp;([[isiTswana]])</small></div> |<div style="text-align:center"><small>Riphabliki&nbsp;ra&nbsp;Afrika&nbsp;Dzonga&nbsp;([[isiTsonga]])</small></div> |<div style="text-align:center"><small>Riphabuḽiki&nbsp;ya&nbsp;Afurika&nbsp;Tshipembe&nbsp;([[isiVenda]])</small></div> |<div style="text-align:center"><small>'''''(banke basemthethweni)'''''<ref>{{cite web|url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/zulu.htm|title=The Constitution in Zulu|publisher=Constitutional Court of South Africa|accessdate=3 September 2009|archive-date=5 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080705124717/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/zulu.htm|dead-url=yes}}</ref></small></div>}} |igama_imvelo = |ifulegi =Flag of South Africa.svg |image_coat = Coat of arms of South Africa (heraldic).svg |isaga =''!ke e: /xarra //ke'' ([[/Xam]], Diverse people unite or Unity in Diversity)<ref>{{cite web|url=http://www.saembassy.org/coatofarms.htm|title=Embassy of the Republic of South Africa in Washington D.C. - South Africa's Coat of Arms|accessdate=2006-08-27|archive-date=2011-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110527061324/http://www.saembassy.org/coatofarms.htm|dead-url=yes}}</ref></big> |inkondlo_wesizwe ="iNgoma-Yesizwe yaseNingizimu Afrika" <div style="padding-top:0.5em;" class="centre">[[File:South Africa National Anthem.ogg]]</div> || <div style="text-align:center">[[File:South Africa National Anthem.ogg]]</div><br /> |ibalazwe =South Africa (orthographic projection).svg |isiqongo = [[IPitoli]] |latd = |latm = |latNS = |longd = |longm = |longEW = |idolobha_elikhulu =[[IGoli]]<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/World.html |title=Principal Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de |accessdate=30 October 2011}}</ref> |abantu =[[abAfrika baseningizimu]] |uhlobo_kohulumeni =[[iRiphabhuliki wephalamende]] [[womthethosisekelo]] |umongameli_isithakazo1 =[[Umongameli waseNingizimu Afrika|Umengameli]] |umongameli_igama1 =[[Cyril Ramaphosa|Matamela Cyril Ramaphosa]] |umongameli_isithakazo2 =[[Umongameli isekela waseNingizimu Afrika|Isekela likamengameli]] |umongameli_igama2 =[[Paul Mashatile]] |umongameli_isithakazo3 =[[Usihlalo weNCOP]] |umongameli_igama3 =[[Refilwe Mtsweni-Tsipane]] |umongameli_isithakazo4 =[[Isikhulumi sephalamende]] |umongameli_igama4 =[[Thoko Didiza]] |umongameli_isithakazo5 =[[Chief Justice of South Africa|Chief Justice]] |umongameli_igama5 =Mogoeng Mogoeng |ubedala_isehlakalo1 =[[Union of South Africa|Union]] |usuku_isehlakalo1 =31 ngoNhlaba 1910 |ubedala_isehlakalo2 =[[Statute of Westminster 1931|Statute of Westminster]] |usuku_isehlakalo2 =11 ngoZibandlela 1931 |ubedala_isehlakalo3 =[[South African referendum, 1960|Republic]] |usuku_isehlakalo3 = 31 ngoNhlaba 1961 |ubedala_isehlakalo4 = |usuku_isehlakalo4 = |ubukhulu_sq_mi =471,443 |ubukhulu_km2 =1,221,037 |ubukhulu_ukuma =25 |iphesenti_amanzi =Ayakhohlwakala |izilimi =isiZulu, IsiXhosa, IsiPedi, IsiSotho, IsiVenda, IsiTsonga, Swati, IsiTswana, IsiNgisi, IsiNdebele ne Sign language |[[IsiZulu]] |[[IsiVenda]] |[[IsiXhosa]] |[[IsiBhunu]] |[[IsiNgisi]] |[[IsiSotho]] |[[IsiPedi]] |[[IsiTswana]] |[[IsiNdebele]] |[[IsiTsonga]] |[[IsiSwati]] |[[Sign language]] |[[isiBhunu]] |[[isiNgisi]] |[[isiNdebele]] |[[isiSuthu sasenyakatho|isiSuthu sasenyakatho (isiPedi)]] |[[isiSuthu]] |[[isiSwazi]] |[[isiTsonga]] |[[isiTswana]] |[[isiVenda]] |[[isiXhosa]] |[[isiZulu]] |[[ulimi lwezandla]] |inani_labantu_ukulinganisa =50,586,757<ref name="statssa-midyear2011"/><ref name=statssa-midyear2011>{{cite web|url=http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022011.pdf|title=Mid-year population estimates 2011|publisher=Statistics South Africa|year=2011|accessdate=30 July 2011}}</ref><ref name="Census2001">{{cite web |url=http://www.statssa.gov.za/census01/html/default.asp |title=Census 2001 |publisher=Statssa.gov.za |date=10 October 2001 |accessdate=30 October 2011 |archive-date=12 December 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051212080936/http://www.statssa.gov.za/census01/html/default.asp |dead-url=yes }}</ref> |inani_labantu_ukulinganisa_ukuma =24 |inani_labantu_ukulinganisa_inyaka =2011<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population estimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|accessdate=23 July 2010}}</ref> |inani_labantu_uhlolovo =44,819,778<ref>http://www.statssa.gov.za/census01/html/default.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051212080936/http://www.statssa.gov.za/census01/html/default.asp |date=2005-12-12 }} | Census 2001 at a glance | Statistics South Africa | 7 July 2008</ref> |inani_labantu_uhlolovo_inyaka =2001 |ixuku_labantu_km2 = 41.4 |ixuku_labantu_sq_mi = |ixugu_labantu_ukuma =169 |imali =[[iRandi]] (RSA) }} [[IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika|iNingizimu Afrika]] (ngokomthetho '''iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika''', ngokwesijwayelekile '''uMzansi'''), iyilizwe eningizimu le-[[IAfrika|Afrika]]. iNingizimu Afrika inemigcele namazwe ayisithupha: [[iButswana]] ne[[IZimbabwe|Zimbabwe]] ngasenyakatho, [[iMozambiki]] ngasenyakatho-mpumalanga, [[Eswatini|eSwazini]] ngasempumalanga, [[INamibhiya]] ngasenyakatho-ntshonalanga. iNingizimu Afrika izungeze [[iLesotho]]. Futhi, inemigu yolwandle emibili: enye elwandlekazini yaseNdiya nenye ngaselwandlekazini yase-Atlantiki ezihlangana [[eKapa]]. Kunokuhluka kwabantu ngokwelimi, kwehlanga nakwenkolo okuningi. Kunezilimi eziyishumi nambili ngokomthetho: [[isiZulu]], [[isiNgisi]], [[isiBhunu]], [[isiTswana]], [[isiTsonga]], [[isiVenda]], [[IsiSuthu sasenyakatho|isiSuthu saseNyakatho]] (esaziwa ngokujwayelekile ngesiPedi) ne[[IsiSuthu|siSuthu saseNingizimu]], [[isiNdebele saseNingizimu]], [[isiSwazi]], [[isiXhosa]] nokuphawula ngezandla. Futhi kunabantu bomdabu abangama-Khoi-San. Kunezinhlanga ezine zabantu: [[Abantu abansundu|abaNsundu]], [[abeLungu]], [[amaNdiya]] n[[amaKhaladi]] (inhlobo yabantu elihlanganisa abantu base[[Malaysia]], abantubomdabu, nabeLungu). Kukhonzwa izinkolo eziningi njengenkolo yomdabu, ubuKhrestu (elindlula ezinkolo ngenani labalandeli bayo), i-Islamu, isiHindu nesiJuda. Ezombangazwe zilawulwa [[UMthetho-sisekelo WaseNingizimu Afrika|nguMthethosisekelo]]. uMthethosisekelo uqinisekisa ukuthi amalungelo ayahlonishwa nokuthi bonke abantu baphathwa ngokulingana. uHulumeni unamagatsha amathathu ahlolanayo ukuthi angahluli amanye: isishayamthetho ([[IPhalamende laseNingizimu Afrika|iPhalamende]] ekhethwa ngabantu bonke abakhulile), igatsho lokuphatha (uMkhandlu wokuPhatha kaZwelonke), negatsha lobulungiswa ([[INkantolo yoMthethosisekelo laseNingizimu Afrika|iNkantolo yoMthethosisekelo]] nezinyi izinkantolo). Lelizwe lihlanganisa izifundazwe eziyisishiyagalolunye: [[iNtshonalanga Kapa]], [[iMpumalanga Kapa]], [[iNyakatho Kapa]], [[EGoli (isifundazwe)|eGoli]], [[iFuleyisitata]], [[iNyakatho-Ntshonalanga]], [[iLimpopo]], [[IKwaZulu-Natali|kwaZulu-Natali]] [[IMpumalanga|neMpumalanga]]. Ineziqonga ezintathu: [[iPitoli]], [[IKapa|eKapa]] nase[[IBloemfontein|Bloemfontein]]. Idolobha elunkulu kunazonke lus[[EGoli (isifundazwe)|eGoli]]. Kwasukela iminyaka eyi-100,000 eyandlule, kwakuhlala amaKhoi-Sani ebaphila ngokuzulazula, ukuzingela izinyamazane nokuqoqa izitshalo zasehlathini. Kusukela iminyaka eyi-3000 eyandlule, kwaqala ukufika abantu basePhakathi Afrika abafuyayo, abalimayo, futhi abaqamba izinto nge[[Insimbi|nsimbi]]. Bafudukele eNingizimu Afrika ngamaqembu alandelanayo. Bahlangana namaKhoi-Sani, baganana, bazalelana izingane. Abazukulu babo yibona ekuthiwa ngabantu abaNsundu ebayikhulu lenani labantu abahlala eNingizimu Afrika namhlanje. Ngo-1664, kwafika abantu baseNtshonalanga [[Yurobhu]] (namhlanje baziwa ngokuthi abeLungu). Bahlasela, bacindezela, futhi bahlukanisa abantu bomdabu ezindaweni ezithile futhi baphuca izizwe zabantu abaNsundu amandla okuzibusa nokuzimela. Futhi, basungula umbuso wobandululo okwehlanga kusukela u-1948 makungena i-National Party embusweni. Ngenxa yomzabalazo oludonswe phambili nge-[[African National Congress]] namanye amaqembu wabantu abansundu, nangemphoqo yamanye amazwe wangaphesheya (kakhulu wase-Afrika), umbuso wabeLungu wanikela amandla okubusa ngo-1994. Manje, iNingizimu Afrika ibuswa ngentandoyeningi kodwa kusekhona izinkinga: njengokungalingani ngemali ngaphakathi kwabantu bezihlanga ezihlukene, udlame ngenxa yobugebengu, nobumpofu nobungabi nomsebenzi. Noma kunjalo, iNingizimu Afrika inothile ukundlula amazwe wonke wase-Afrika. Ihloniphekile ngaphesheya ngenxa yokumela amalungelo wabantu abacindezelwayo nokukhutaza ukusebenzisana kamazwe. == Igama == Kusetshenziswa amagama ambalwa akubiza iNingizimu Afrika. "IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika" iyigama elide ngokoMthethosisekelo. Kodwa kunabafundi besiZulu abathu igama likaRiphabhuliki liguqulwe kuMbusobala. Kusetshenziswa igama elifushane likaMzansi (igama lesiXhosa lasemthethweni). Ngenxa yokumbumbanan kwezihlanga ezahlukile emuva kwesikhathi sobandlululo, abantu balubiza "''Rainbow Nation''" (Iziswe Sothingo). Kunabantu abafunda ukuchitha amagama onke aqondene nekolonializimu. Ngakho ke bafuma lelilizwe libizwe "''Azania''". {| class="wikitable" |+Uhlu wamagama weNingizimu Afrika ngemilimi esemthethweni !Ulwimi !Igama elifushane !Igama ngokomthetho |- |isiBhunu |''Suid-Afrika'' |''Republiek van Suid-Afrika'' |- |isiNgisi |''South Africa'' |''Republic of South Africa'' |- |isiSuthu saseNingizimu |''Afrika Borwa'' |''Rephaboliki ya Afrika Borwa'' |- |isiSuthu saseNyakatho |''Afrika-Borwa'' |''Repabliki ya Afrika-Borwa'' |- |isiSwazi |''iNingizimu-Afrika'' |''iRiphabhulikhi yaseNingizimu-Afrika'' |- |isiTsonga |''Afrika Dzonga'' |''Riphabliki ya Afrika Dzonga'' |- |isiTswana |''Aforika Borwa'' |''Rephaboliki ya Aforika Borwa'' |- |isiVenda |''Afurika Tshipembe'' |''Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe'' |- |isiXhosa |''uMzantsi Afrika'' |''iRiphabhlikhi yoMzantsi Afrika'' |} == Umlando == Nge-1664, [[Jan van Riebeeck|uJan van Riebeeck]] ufike [[IKapa|eKapa]] kanye nethimba lakhe ngemikhumbi emithathu babuya [[Netherlands|eNetherlands]] ukusungula isiphumulo semikhumbi eya futhi ebuya eNdiya. Lokhu kwakufuneka ngoba amatilosi wayechitha iminyanga emkhumbini kwenzeke ukuthi ungungadli [[izithelo]] kuholele ekuguleni. Kanjalo uJan van Riebeeck watshala insimi yezithelo nemifino. uJan van Riebeeck wayethunywe yiNkampani eBumbene yaseMpumalanga (yaseNetherlands). AmaNetherlands akhe inqaba yaseKapa ukuvikela isiphumulo sabo emazweni amanye. uJan van Riebeeck nezilami zakhe zigqilaze amaKhwe nabaThwa futhi zabaphuca ukhono [[Ukudoba|lokudoba]], ukuzingela, ukukha nokulusa [[imfuyo]] zabo kulendawo ebabehlome kuyona. AmaThethwa ngaseningizimu-mpumalanga kweNingizimu Afrika wayeyilizwe elalinamandla kakhulu ngaphansi kweSilo u[[Dingiswayo]] (owayezale eyiNkosana uGodongwane). iPhini lakhe lalingumkhuzi wamabutho akhe iNkosana yakwaZulu ezalwe nguNandi neSilo yamaZulu [[Senzangakona|uSenzangakhona]], u[[Shaka]]. iSenzangkhona wayekhethe uSigujana ukumlandela ukuthi mhla ekhothama uSigujana wayeqokwa njengomlami esikhundleni sasebukhosini. Kodwa, amasiko okubeka esihlalweni angakapheli, uShaka wamphonsa inselela yesikhundla. Mhla emehlule wabekwa njengeSilo nge-1816. Futhi uShaka wayengulami kaDingisiwayo mhla ebulwawa ngamaNdwandwe ngaphansi kweNgoyama yabo uZwide, ekuholele ekutheni amaThethwa awele ngaphansi kwakhe. uShaka wakhulisa umbuso wamaZulu ngokunqoba izizwe ezazikhona. Ezinye zabalekela ezintabeni zoKhahlamba zicela ukukhuselwa nguMushweshwe wamaSuthu. uShaka usocongwe ngabomfowabo uDingane noMpande nge-1828 wayesemlama esikhundleni seSilo wathutha isigodlo sakhe kwaBulawayo kwaMngungundlovu. iNetherlands iwele ngaphansi [[IFulansi|kweFulansi]] ngenkathi yezimpi [[Napoleon|zikaNapoleon]] nge-1795. Ngenxa yalokho [[Umbuso Ohlangeneyo|uMbuso oHlangeneyo]] uthathe lelithuba ukunqoba iKapa nokwandisa indawo eyayingaphansi kwabo eningizimu le-Afrika. Ukudla umhlaba kwabo kudibane namaXhosa ezimpini zasemaphethelweni ezathatha ikhulu leminyaka. Abelungu bebafuna ukuthi umngcele wabo namaXhosa ube emfuleni yeNxuba kodwa lokhu bekuzodlela amazwe ewaye ngasentshona kwalo umhlaba. Umlawuli waseKapa uPlettenberg uthume uAdrean van Jaarsveld ukubasunduza ngasempumalanga kwemfula. Uqambe iqhinga lokubulala iNkosi uJalamba ukuze abasunduzela ngale kwemfula ngodlame. Lokhu kuqale impi yakuqala yamaXhosa nabeLungu. Nge-1834, uMaqoma ukhuze ibhutho lezinkulungwane eziyishumi ukuphindisela amaNgisi namaBhunu ngokubulala inkosi ephezulu ngezinga. Umkhankaso wakhe uholele ekutshontshweni ngezinkomo eziningi nasekubhubhisweni kwemizi yabalimi babelungu. uHinsta, njengeKumkani enkulu yakwaXhosa, uMlawuli uBenjamin d'Urban ukholwe ukuba kwakunguHinsta owaye ngumbangi walempi. Kanjalo uthume ithimba elinkulu esigodlweni sakhe ukusongela ukuthi anikeze abelungu umhlaba. Abelungu bamthumbile, kodwa bambulele emfuleni kaNqabarha mhla ezama ukuphunyuka nge-1835. AmaFengu, ewayebaleka incidezelo yamaGcaleka, akhe ubudlelwana namaNgisi ekuholele ekutheni banikezwe umhlaba empumalanga kweKapa Koloni. Lempi yayiyinye yezizathu zokuba uPiet Retief namanye amaBhunu afudukele enyakatho. Nakuba kwakukhona ishumi leminyaka yokuthula ngenxa yohlelo lwemivumelano ngaphakathi kwamaXhosa namaNgisi ngenxa yemizamo ka-Andries Stockenström ukubuyisa imfuya eyayitshontshwe kanye nokugcina umngcele emfuleni uXesi nge-1834. Ngenxa yokutshontshwa kwembazo nemizwa yokungabi nobulungiswa ngaphansi kamaNgisi, abelungu ebabehlala duze namaXhosa wahlasela amaXhosa bebhubhisa inani elikhulu lamaXhosa namaFengu. iKumkani yamaRharhabe uSandile wamaNgqika wayengumkhuzi wamaXhosa ezimpini zesikhombisa kufika kwesishiyagalolunye namaNgisi futhi amaXhosa waqala ukusebenzisa izikhali eziqhumayo. uPiet Retief usungule iRiphabhuliki yaseNataliya ogwini lolwandle Ndiya emuva kokuphuca abomdabu umhlaba. Ezingxoxweni ezazihleliwe eMngungundlovu ngaphakathi kwamaBhunu namaZulu, iSilo uDingiswayo iqaphile ukuthi amaBhuni ayingozi wababulala bonke kanye noPiet Retief nge-1838. Ngenxa yalokho u-Andries Pretorius was vusa impi namaZulu eNcome lapho amaZulu wahlulwa futhi wadlelwa umhlaba. Ngenxaso kaPretorius iSilo uMpande usoconge uDingane eHlathikhulu emuva kwempi kaMagonqo. Nge-1840, amaNgisi athathe iNatalia Riphabhuliki ukusungula iKoloni yaseNatali. u[[Cetshwayo]] wayenguNobamba weSilo kusukela 1856. Lezimoi ziqale ku1848 kufika ku1878 mhla uSandile ebulawa. Ukubulawa kwezinkulungwane kwemfuyo (abanye bathi ngenxa yesibikezelo sikaNonqawuse abanye bathi ukunqanda yegciwane elalingene emfuyiweni), kuzale izifo nendlala. iKumkani uSarhili yayingomunye walaba abalandele isiyalelo sikaNonqawuse, uhole amabutho empini enkulu yokunqanda ukukhula kwombuso wamaNgisi, kodwa ngasemuva kweminyaka yempi, amaGcaleka (izwe lokugcina elilalizimele lamaXhosa) lawela ngaphansi kwamaNgisi ngo-1871. Nge-1872, iSilo uMpande yashona kwakhushulwa iSilo uCetshwayo ebukhosini. Nge-1879 kwaba nempi yamaNgisi namaZulu. Nakuba amaZulu ahlule amaNgisi empini yeSandlwana, amaNgisi unqobe amaZulu emuva kwempi yoLundi. iSilo uCetshwayo sadingiswa eKapa bese eLondon eNgilandi. Ubuye mhla uZibhebhu evusa impi yokuhlukanisa amaMandlakazi embusweni wakwaZulu, iSilo samhlula kulolu. == uHulumeni == === Ezokubusa === [[File:Prime Minister Sunak met with President Ramaphosa of South Africa in Number 10 - 2022 (cropped).jpg|thumb|191x191px|[[Umongameli waseNingizimu Afrika|uMongameli waseNingizimu Afrika]], uMnm [[Cyril Ramaphosa]]]] uHulumeni unamagatsha amathathu anikezwe amandla angafani ukuqinisekisa ukuthi kuzohlala kubuswa [[Umbuso wabantu|ngentandoyeningi]] eNingizimu Afrika: * Isishayamthetho: [[iPhalamende laseNingizimu Afrika]] linezindlu ezimbili: [[ISishayamthetho sikaZwelonke|isiGunga sikaZwelonke]] (indlu engaphansi) n[[UMkhandlu kaZwelonke weziFundazwe|oMkhandlu kaZwelonkwe weziFundazwe]] (indlu engaphezulu) * Igatsha lokuphatha: [[Umongameli waseNingizimu Afrika|uMongameli waseNingizimu]] Afrika noMkhandlu kaZwelonke wokuPhatha * Igatsha lobulungiswa: [[INkantolo yoMthethosisekelo laseNingizimu Afrika|iNkantolo yoMthethosisekelo waseNingizimu Afrika]], [[INkantolo ePhakeme yokuDlulisa amaCala laseNingizimu Afrika|iNkantolo ePhakeme yokuDlulisa amaCala]] nezinye izinkantolo uMongameli uyinloko yombuso nenhloko yoMkhandlu kaZwelonke wokuPhatha. uMongameli uqoka aboNgqongqoshe abahola iminyango kahulumeni. uMongameli unamandla okwamkela noma ukubiyisa imithethosivivinywa ePhalamende. uMongameli ungumkhuzi omkhulu woMbutho wokuVikela waseNingizimu Afrika futhi umela ilizwe lonke ekwakheni ubudlelwane nezinye izizwe. uMongameli ukhethwa iningi lenani lwamalunga wesiGunga sikaZwelonke. Ohleli esikhundleni manje ngu-Cyril Ramaphosa owakhethwa ngo-2019 nango-2024. Akuvumelekanga ukuthi uMongameli ahlale ukundlula izikhathi ezimbili esikhundleni. uMongameli kufanele aqoka amalunga wePhalamende ukuba abangqongqoshe kodwa kuvumelekile akuthi akhethe abantu ababili ukuthi babengabangqogqoshe. Makundlula iminyaka eyinhlanu, izakhamuzi zikhetha imihlangano zezombangazwe ukuthi zibamele esiGungeni sikaZwelonke naseziShayamthethweni zeziFundazwe. Imihlangano inikeza iKhomishini eziMele yoKhetho izihlu zamalunga afuna ukuthi bayimele esiGungeni naseziShayamthethweni. iKhomishini eziMele yoKhetho izonikeza imihlangano izihlalo esiGungeni naseziShayamthethweni ngobuningi bamavoti abawatholile ekhethweni. Amalunga anikezwa izihlalo ngokulandelana ezinhlwini ezazinikezwe iKhomishini. Kuvumelekile ukuthi inhlangano ikhiphe amalunga ahleli ngaphansi kwegama layo. Izifundazwe zinikezwe izihlalo ezilinganayo eMkhandlwini kaZwelonke weziFundazwe. Amalunga ayo akhethwa iziShayamthetho. Imihlangano inikezwa izihlalo eMkhandlwini ngobuningi bamalunga abanawo esiShayathethweni wesiFundazwe esithile. IsiGunga sikaZwelonke sinamandla okushaya imithetho ngadaba noma luphi endlula uMkhandlu kaZwelonke weziFundazwe — ngoba umsebenzi wayo uqondane kakhulu nezindaba zolwimi, amasiko nemiphakathi. uMthethosisekelo ungumthetho ophakeme kuyonke imithetho. iPhalamende inamandla okushaya nomayimuphi umthetho ohambisana nayo. iziNkantolo zegatsha yobulungiswa zinamandla okuqinisekisa ukuthi yonke imithetho iyalendelwa. iNkantolo yoMthethosisekelo inamandla okuchitha noma yimuphi umthetho ongahambisani nomthethosisekelo. Ezinye izinkantolo zihlulela ukuphikisana ngaphathi kwabantu nezinhlangano futhi zihlulela amacala womthetho wobugebengu. Izinkantolo zinamandla okugweba abantu amacala nokubabophisa ukuze kubenokulungiswa nokuxola ezweni. Izinqumo zezinkantolo zibayinxenye yomthetho welizwe ngoba zichaza ukuthi imithetho ngempela isho ukuthini. === Ezombangazwe === [[File:Houses of Parliament (Cape Town).jpg|thumb|191x191px|Izindlu ze[[IPhalamende laseNingizimu Afrika|Phalamende yaseNingizimu Afrika]], [[eKapa]], e[[INtshonalanga Kapa|Ntshonalanga Kapa]]]] Inhlangano enkulu eyayibusa iyodwa eNingizimu Afrika kusukela ngo-1994 kufikela ngo-2024 yi-African National Congress (ANC). i-ANC isungulwe ngo-1912. Ngenxa yokuxoxisana nokuvumelana ne-''National Part''y (NP) ukuthi ubandlululo okwehlanga uchithwe ukuze abantu abansundu bakhone ukuvota, i-ANC iphumelele emikhethweni yokuqala eyisikhombisa ukuthi aboMongameli abane bokuqala besikhathi senkululeko babuye kuyo: kusukela u[[Nelson Mandela]] kufika ku[[Cyril Ramaphosa]]. iNhlangano yabelungu eyayibusa futhi eyasungula ubandlululo okwehlanga, i-NP, ibuse neANC eHulumendini yokuBumbana yango-1994. Kodwa ngasemuva kwesikhathi seHulumende yokuBumbana, i-NP yachithwa. Amanye amalunga ayo angena kwi-ANC. [[File:Uniegebou.jpg|thumb|192x192px|[[Izakhiwo zoBumbano]], [[IPitoli|ePitoli]], [[EGoli (isifundazwe)|eGoli]]]] iQembu elaliphikisane ne-ANC kusukela u-1999 kwakuyi-''Democratic Party'', elaguqula igama kwi-''Democratic Alliance'' (DA) kufikela u-2024. Ngo-2009, i-DA yathatha amandla [[INtshonalanga Kapa|eNtshonalanga Kapa]] kufika manje. Ngo-2024 yavuma ukungena emfelondawonyeni wezinhlangano lapho i-ANC beyidonsa phambili. ''iNkatha'' yasungulwa yiSilo u[[Solomon kaDinizulu|Solomoni kaDinuzulu]] ngezi-1920. uMntwana [[Mangosuthu Buthelezi|uMangosuthu Buthelezi]] wayiguqula igama kwiNkatha Freedom Party wayiphendula inhlangano yezombangazwe ngo-1975 eyaphatha kwaZulu esikhathini sobandlululo kufikela u-1994. Ngo-1994 yavuma ukubayilunga lemfelondawonye yeHulumende yokuBumbana futhi yabayinhlangano enkulu esifundazweni esasisisha ngalesosikhathi sakwaZulu-Natali kodwa yahlulwa yi-ANC ekhethweni wango-2004. Ngo-2014, uJulius Malema, owayenguMongameli weQembu laBasha le-ANC, wasungula inhlangano yakhe, i-''Economic Freedom Fighters'' (EFF). Yafika ezingeni yokuba inhlangano entathu ngobukhulu esizweni ekhethweni wango-2024. u-Jacob Zuma, owayenguMongameli weNingizimu Afrika kusukela u-2009 kufikela ku-2018, wasungula inhlangano yoMkhonto weSizwe ngo-2023<ref>Sangweni, Khethukuthula. 2023, uZibandlela 27. OlukaZuma neMK luvukuze umlando we-ANC obuhlungu. ''Isolezwe''. https://www.isolezwe.co.za/izindaba/olukazuma-nemk-luvukuze-umlando-we-anc-obuhlungu-5f731014-9ea2-473b-93ff-443850f04d17</ref> owandlula i-EFF ngenani lamavoti ekhethweni wango-2024.<ref><bdi>2024, uNhlangulana 24. IsiBizNews: Abavoti bayayichitha i-ANC ne-EFF: Funa uguquko lwangempela, hhayi uguquko oluqinile – John Endres. ''BizNews''.</bdi> https://www.biznews.com/rational-perspective/abavoti-anc-eff-endres</ref> Kusukela u-2024, i-MK iyinhlangano ephikisayo-ngokomthetho ngoba i-DA ingene emfelandawonyeni ne-ANC. Ngo-2024, iNhlangano yoMkhonto wesiZwe ithole amavoti andlula imihlangano yonke kwaZulu-Natali, kodwa ngenxa yokubumbana kwe-IFP, i-DA, ne-ANC, yavalelwa ngaphandle kwezibambo zokubusa kulesosifundazwe. === Imphoqelelo yomthetho === [[File:South african police may 2010.jpg|thumb|198x198px|iThimba lamaphoyisa [[EGoli (isifundazwe)|eGoli]] ngo-2010. Bathwele ama-Vektor R5 ngezandla]] Amaphoyisa waseNingizimu Afrika (isiNgisi: ''South African Police Service'') anomsebenzi wokuphoqelela umthetho esizweni nokuvikela umphakathi. Kuneziteshi eziyi-1,154 zamaphoyisa futhi kunabaqhashi emaphoyiseni abayi-150,950. Ngokuba abantu abazizwa baphephile ngenxa yobugebengu obuningi, iNingizimu Afrika inobalo lwezinkampani zokuphephisa olundlala izizwe zonke emhlabeni. Inani labantu abasebenzela lomkhakha undlula izigidi eziyi-2.5 (futhi, ngobuningi, bandlula amaphoyisa namajoni mabehlangene). Kunobugebengu obuningi eNingizimu Afrika njengokudlwengula kanye nodlame wokuhlukumeza izingane nabesifazane: amaPhoyisa amemeza ukuthi abesifazane abayi-75,871 ngo-2023 kufika ku-2024 abathintwe udlame, ukudlwengula nokubulawa.<ref>Cowling, Natalie. 2024, Dec 30. Number of contact crimes committed against women in South Africa by type. ''Statista''.https://www.statista.com/statistics/1396527/number-of-contact-crimes-committed-against-women-in-south-africa-by-type/#statisticContainer</ref> Kuvamile ukuthi abesifazane bahlukunyezwe ngabantu abesilisa ababaziyo.<ref>2022. Media Pack: First South African National Gender-Based Violence Study. ''Human Sciences Research Council''. https://hsrc.ac.za/media-pack-first-south-african-national-gender-based-violence-study-2022/</ref> Futhi kunobunye ubugebengu njengzigameko zokudunwa nokutshontshwa kwezimoto<ref>Khumalo, X. 2023-08-16. [https://gagasiworld.co.za/kudla-lubi-ukudunwa-kwezimoto/ Kudla Lubi Ukudunwa Kwezimoto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250925134118/https://gagasiworld.co.za/kudla-lubi-ukudunwa-kwezimoto/ |date=2025-09-25 }}. ''eGagasini FM''.</ref>, ukuthunjwa kwabantu<ref>''[https://lite.scrolla.africa/izindaba/ziyanda-izigameko-zokuthunjwa-kwabantu-emzansi.html Ziyanda izigameko zokuthunjwa kwabantu eMzansi]''. Scrolls Data Lite.</ref><ref>Goldberg, L. 2025-05-13. [https://4akid.co.za/zu/blogs/parenting-advice/child-kidnappings-are-on-the-increase-in-sa-but-yet-no-recent-stats-are-available?srsltid=AfmBOooEqrLfOmZzhaJxCD0mTAaYtvriW8IRaD-LX_AlORRer3tgRiEP Ukuthunjwa kwezingane kuyanda eNingizimu Afrika, kodwa nokho azikho izibalo zakamuva ezitholakalayo]. ''4aKid.com''</ref>, ukugqekeza ezindlini nasemahhovisini, nenkohlakalo ehulumendeni njengokutshontsha izimali zesizwe. OweyenguMengameli uJacob Zuma wasungula iKhomishini yokuHlola ukuThunjwa kweZwe ngo-2017 noCyril Ramaphosa wasungula iKhomishini yokuHlola ukuGxambukela nobuGebengu ezeMbangazweni ngo-2025 ngenxa yokujula nobubanzi kwenkohlakalo ebolisa uhulumeni.<ref>Dlomo, M. 2025-07-06. [https://ilanganews.co.za/bafuna-kuthathwe-izinyathelo-ngezinsolo-zikamkhwanazi/ Bafuna kuthathwe izinyathelo ngezinsolo zikaMkhwanazi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250707114454/https://ilanganews.co.za/bafuna-kuthathwe-izinyathelo-ngezinsolo-zikamkhwanazi/ |date=2025-07-07 }}. ''Ilanga News''.</ref> === Ubudlelwano nezinye izizwe === [[File:President Donald Trump meets with President of South Africa Cyril Ramaphosa (54537776189) (cropped).jpg|thumb|221x221px|Umhlangano koMongameli [[IMelika|waseMelika]] [[Donald Trump|uDonald Trump]][[Umongameli waseNingizimu Afrika|uMongameli waseNingizimu Afrika]], [[Cyril Ramaphosa]]]] iNingizimu Afrika liyilunga yemihlangano yamazwe njeng[[IZizwe Ezihlangene|eZizwe Ezihlangeneyo]] (isiNgisi: ''United Nations''), iNhlangano yase Africa (isiNgisi: ''African Union''), i-BRICS (inhlangano ye[[IBrazili|Brazil]], [[iNdiya]], [[iShayina]], neNingizimu Afrika), iNhlangano yoMhlabawonke woHwebo (isiNgisi: ''World Trade Organisation''), iNkantolo yoMhlabawonke wobuGebengu (isiNgisi: ''International Criminal Court''), i-''Commonwealth of Nations'', iKomithi yoMhlabawonke wama-Olympics (isiNgisi: ''International Olympic Committee''), i-''Fédération Internationale de Football Association'' (i-FIFA), Inhlangano yoMhlabawonke yabaSebenzi (isiNgisi: ''International Labour Organisation''). Noma buthi ukubanda ubudlelwano n[[IMelika|eMelika]], iNingizimu Afrika isebenzisana futhi ihwebana nayo kakhulu kanye namanye amazwe ekuthiwa wase-"Mpumalanga" njengeNhlangano yase[[Yurobhu]] (ngesiNgisi: ''European Union''). iNingizimu Afrika lidume ngaphesheya ngokukhulumela amalungelo wabantu abahluphekile. Ngo-2024, izamile ukusiza [[iYukreyini]] ne[[IRashiya|Rashiya]] zixoxisane ukuqeda imipi yabo. Ngo-2022, iNingizimu Afrika ivulele i-[[Isreyili|Israyeli]] icala eNkantolo yoMhlabawonke yobuLungiswa mayelana ukubhubhisa kwamaPalestini eGaza. iNingizimu Afrika ithumela amajoni ukuthi agcine ukuthula ezindaweni lapho kunempi yezakhamuzi khona njengase-DRC (isiNgisi: [[IKhongo-Kinshasa|''Democratic Republic of the Congo'']]), e[[IMozambiki|Mozambhiki]], eLesotho, e[[ISudan|Sudani]], nase[[IBhurundi|Bhurundi]]. Ngenxa yodlame nenhlupheko e[[IZimbabwe|Zimbabwe]], iNingizimu Afrika yamkele ababaleki. Futhi yamkele ababaleki ngobuningi abaqhamuke kwezinye izizwe ezinempi njenge[[ISomaliya|Somaliya]], [[Khongo-Kinshasa]], e[[IMozambiki|Mozambhiki]] nase[[ISudan|Sudani]]. === Ezokuvikela === [[File:SAAF-Gripen-001 (cropped).jpg|thumb|211x211px|Indiza yokulwa, iSAAB Gripen yamaButho waseBhakabhakeni, ekhandwe [[ISwidi|eSwidi]]]] umButho kaZwelonke oVikelayo waseNingizimu Afrika ([[isiNgisi]]: ''South African National Defence Force'') unikezwe umsebenzi wokuvikela amagcele waseNingizimu Afrika - yiwona wodwa wemibutho evumelekile ukuhloma. Lombutho unamagatsha amane: amaButho waseMhlabeni, waseLwandle, waseBhakabhakeni, nawezeMpilo. amaButho waseLwandle ahlome imikhumbi yempi eyi-44, njengemikhumbi enthathu yangaphansi kwamanzi. Namhlanje amaButho waseLwandle abhekane nokubamba abazingeli nabadwebi bezinhlanzi nezinye izilwane zaselwandle ezivikeleliwe kanye nobunye ubugebengu elwandle. Futhi, ilwa namagcwelegcwele waselwandle eMozambhiki. amaButho waseMhlabeni asebenza e-Afrika ezindaweni ezibhekane nempi ukuthi zibenokuthula futhi bavikela imigcele yaseNingizimu Afrika. amaButho waseBhakabhakeni alwa kubhakabhaka lweNingizimu Afrika. Kukhona izinkampani ezikhandela umButho waseNingizimu Afrika izikhali nenye impahla: iDenel, iMilkor, iParamount Group ne-Reutech Radar Systems. Uphinde uthenge izinto [[Umbuso Ohlangeneyo|eMbusweni Ohlangeneyo]], [[IMelika|eMelika]], [[IJalimani|eJalimani]], [[IJaphani|eJapani]], [[ITaliya|eTaliya]] nase[[ISwidi|Swidi]]. Isabelomali somButho yizigidigidi eziyi-51.8 zamaRand ngoyaka ka-2024. Kunamajoni ahlangene ayi-71,235. iNduna yamaJoni Jikelele nguRudzani Maphwanya. === Izifundazwe === Kunezifundazwe eziyisishiyagalolunye. Zinesishayamthetho esikhethwa ngasemuva kweminyaka eyihlanu kanye nePhalamende. Izifundazwe zineNdunakulu ekhethwa abalunga besishayamthetho. Indunankulu ikhetha abangqongqoshe bomiKhandlu yesiFundazwe yokuPhatha. Zonke izifundazwe zineNkomfa yeNkantolo ePhezulu yaseNingizimu Afrika ekudluliswa amacalo khona ngamphambe ukuthi adluliselwe eNkantolo yoMthehtosisekele nomaNkantolo ePhakeme Yokudlulisa Amacala. Izifundazwe zinabomasipala abayi-205 bendawo futhi abayi-52 phezukwabo abesifunda. Kunamamasipala ayisishiyagalombili abanamandla wesifunda nendawo ekuthiwa ama-''metropolitan'' lapho kuhlala inani labantu eliningi khona: iGoli, eKapa, eThekwini, ePitoli, eKurhuleni, eNelson Mandela Bay, eBufallo City naseMangaung. Izifundanzwe yilezi ezilandelayo: {| class="wikitable" |+ !isiFundazwe !isiQonga sesiFundazwe !iDolobha eliKhulu !Ubungakho beNdawo (km<sup>2</sup>) !iNani laBantu |- |iMpumalanga Kapa |eBhisho |eGqeberha |168,966 |7,230,204 |- |iFuleyisitata |eBloemfontein |eBloemfontein |129,825 |2,964,412 |- |eGoli |eGoli |eGoli |18,178 |15,099,422 |- |kwaZulu-Natali |eMngungundlovu |eThekwini |94,361 |12,423,907 |- |iLimpopo |ePolokwane |ePolokwane |125,754 |6,572,720 |- |iMpumalanga |eMbombela |eMbombela |76,495 |5,143,324 |- |iNyakatho-Ntshonalanga |eMahikeng |eKlerksdorp |104,882 |3,804,548 |- |iNyakatho Kapa |eKimberley |eKimberley |372,889 |1,355,946 |- |iNtshonalanga Kapa |eKapa |eKapa |129,462 |7,433,01 |} == Ezomnotho == [[File:Sandton.jpg|thumb|218x218px|iSandton, eGoli, indawo ecebile ukundlula izindawo zonke e-Afrika]] iNingizimu Afrika inesimo somnotho osathuthuyako. e-Afrika yonke, iyona ethuthuke kakhulu ngobuchwepheshe ngomboni futhi inkulu uzindlula zonke: phezu kwezigidigidi eziyigidi eziyi-1.030 zamaDola ngokulinganisa amandla emali (isiNgisi: ''purchasing power parity'') noma izigidigidi eziyi-418 zamaDola ngobunjalo nje (isiNgisi: ''nominal'').<ref>World Bank. 2024, uMbasa. World Economic Outlook Database, April 2024 Edition. (South Africa). https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ZAF</ref> Umkhiqizo ohlukaniswe okwekhanda, undlula amazwe amaningi e-Afrika: phezu kwamaDola ayi-16,080 wamaDola. Abantu baseNingizimu Afrika bacebe ukundlula izizwe zonke zase-Afrika: izigidigidi eziyi-650 zamaDola. iNingizimu Afrika ihwebana kakhulu namanye amazwe ase-Afrika, [[iShayina]], [[iMelika]], [[iJalimani]], [[iSpaniya]], n[[Umbuso Ohlangeneyo|oMbuso oHlangeneyo]]. iNingizimu Afrika ikhiqize insimbi njengegolide, iplatinamu, ipaladium, imanganese, ichrome, namalahle. iNingizimu Afrika ikhiqiza umbila, umoba, amazambane, iwayini, itiya yerooibos, namafutho wemifino, futhi imfuyo yezinkomo, izinkuku, izimvu nezimbuzi, iletha imali eningi. [[File:GariepDam.jpg|thumb|221x221px|iDonga neLwandle leDamu lasegariep. Livimbe amanzi womfula isaNgqu]] Ngenxa yobuhle, isimo sezulu esimnandi, izindawo zokubona izinyamazane, ukudla okumnandi newayini edumile ngaphesheya, nokuthuthuka kwengqalasizinda, iNingizimu Afrika ivakashelwa ukundlula wonke amazwe ase-Afrika. Futhi inezindawo eziningi eziklomiswe ngokuba ifa elibalulekile emhlabeni wonke. iNingizimu Afrika inomkhakha womnotho wezemali othembekile kakhulu. i-Johannesburg Stock Exchange (lapho kuhwetshwa izibopho emali namasheya emankampanini) indlula amanye amamakethi e-Afrika ngobukhulu kwemali nangokuthuthuka. Ngemphoxeko alikho ilizwe emhlabeni elinobungalinga kwemali njengeNingizimu Afrika. Lesimo singenxa yobungalingani kwomholo, ukungasebenzi kwenani elinkulu labantu, nobumpofa oluthinta abantu abaningi. Kunabantu abandlula u-33% abangasebenzi noma u-44% ngencazelo eyandiswa.<ref>Institute for Economic Justice. 2023, ''uLwezi. Kungani iNingizimu Afrika idinga i-Universal Basic Income Guarantee''. https://www.iej.org.za/wp-content/uploads/2024/02/IEJ-UBIG-1-factsheet-isiZulu.pdf</ref> Abantu abangu-55%, baphila ngaphansi kwezinga lobumpofu bukazwelonke, futhi abantu abangu-25% basezingeni lobumpofu lokuba encupeni yokungadli okwanele. Kunzima ukuthi umnotho wenze usebenze olingene abantu bonke abafuna umsebenzi ngenxa yezinga eliphansi lemfundo, ubunzima bokusungula amabhizinisi nokutshala imali ngenxa yemigomo engakhuthazi ubuzisebenza. Futhi, isikhathi sobandlululo sishiye abaningi abansundu banganyo indlela olukuzithuthukisa, ngesibonelo, ngokulima ngoba bengenamhlaba. === Ingqalasizinda === [[File:Ekurhuleni Aerotropolis.jpg|thumb|219x219px|Isikhumula seziNdiza sikaOliver Reginald Tambo eKurhuleni, eGoli. Siyisikhumulo esizindlula zonke e-Afrika ngobukhulu]] Ingqalasizinda yaseNingizimu Afrika ivame ukuba ncono ukundlula amazwe amaningi ase-Afrika kodwa akusho ukuthi konke kulungile. Kunemigwaqo engamakhilomitha ayi-754,600 eNingizimu Afrika, eseshumi emhlabeni wonke ngobude kodwa imiGwaqo eminingi inezigodi.<ref>Umnyango wesiKhwama sikaZwelonke. 2009. [https://www.treasury.gov.za/publications/igfr/2004/09.%20Chapter%208%20-%20Roads%20and%20Transport.pdf Isahluko 8: imiGwaqo nokuThuthakwabantu.] Provincial Government Expenditure Review 2003/2004 to 2008/2009</ref> Imigqa yezitimela indlula-30,000 amakhilomitha ngobude.<ref>[https://www.worlddata.info/africa/south-africa/transport.php Infrastructure and transport in South Africa]. World Data.</ref> iNingizimu Afrika yilizwe lokuqala e-Afrika ukuba nesitimela esihamba ngokushesha: iGautrain eGoli. Imigqa yezitimela eminingi ingphantsi kweTransnet, inkampani yakahulumeni. Ngenxa yokushiswa kwezitimela, ukutshontshwa nokuphulwa kwemishini, nokuwohloka ngokuhamba kwesikhathi okungalungiswa, izinga lengqalasizinda zezitimela zaseNingizimu Afrika luyawohloka. Izitimela zivame ukungcola, ukungaphephanga, nokungafiki ngesikhathi ngenxa yokungaphathwi kahle. Imikhakha eminingi emiphakathini nasemnothweni njengamamayini athembele ezitimeleleni ukuthutha impahla nabantu ngobuningi. [[File:Gautrain..., O R Tambo Intl Airport South Africa.jpg|thumb|220x220px|isiTimela sikagautrain esisesitheshini esisemkhumulweni wezindiza kaOliver Reginald Tambo]] iNingizimu Afrika ithembele emalahleni ukukhiqiza ugesi. Ikomothi yoGesi eyaziwa nge-Eskom yayisungulwe ngo1923. Ngokuzama ukukhuthaza izinkampani ezizimele ukuthi zingene emkhakheni wokukhiqiza ugesi ngezi-1999, uhulumeni uvimbe i-Eskom ukuthu ingakhi iziteshe zogesi ezintsha. Kodwa lokhu akusizanga. I-Eskom ibihluleka ukukhiqiza ugesi owanele ngenxa yokwanda ngokushesha kwezakhamuzi ezixhumakelwe nogesi emuva kwesikhathi sobandlululo lapho abelungu namabhizinisi kwakuyiwona wedwa ewathola ugesi. Ngoba imigqa yogesi yayidonsa nzima ukufikisa ugesi ebantwini bonke, umbuso unqamule izibopha ezivimbe i-Eskom ukuthi yakhe iziteshi zogesi. Ekuzameni ukwakha iziteshi zeMedupi neKusile, kwamoshakala imali, kwanda isikolodo kangangokuthi wawuncane ngendlela ephoxekisayo umkhiqizo wogesi. Ngenxa yalezizinkinga, kwasuka ukunciphiswa kwegesi ngesikhathi esihlelekile ngo-2007. Kusukela u-2024, isimo sithi ukuguquka ngenxa yokuqotshwa kweNgqongqoshe yoGesi omusha uKgosientso Ramkgopa. iNingizimu Afrika yilizwe lokuqala e-Afrika ukukhiqiza ugesi ngenuzi: kunesitheshi sogesi wenuzi eKapa, iKoeberg. iNingizimu Afrika enezikhumulo zezindiza zamazwewonke: i-OR Tambo neLanseriya eGoli, nenyeEkapa, iSilo uShaka eThekwini, neNkosi uDavide Stuurman eGqeberha. INingizimu Afrika inezikhumulo zezindiza ezi-401. Futhi inetheku elikhulu eThekwini eliwandlula wonke amazwe ase-Afrika ngokusinda kwempahla ethwalwa izikhumbi ezingena khona. Futhi kunezitheku zaseKapa, eGqeberha naseSaldanha lapho Umbutho woLwandle ugcina imikhumbi yempi khona. === Isayensi nobuchwepheshe === [[File:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|233x233px|uMark Shuttleworth umdali weThawte ne-Ubuntu onguyena yedwa umNingizimu Afrika owagibela umKhumbi waseMkhathini wamaZwewonke]] Kunokuhlakani nobuchwepheshe obuqhamuka eNingizimu Afrika olundlula okulindelwe nabantu abaningi. Emandulo kwakukhona abantu bomdabu eMpumalanga abakhe ikhalenda yamatshe eyokuqala yokuchaza iminyaka nesikhathi ekuthiwa yiNzalo yeLanga kusukela iminyaka eyi-75,000 kufika ku-200,000 ewandlule.<ref>[https://sahistory.org.za/place/adams-calendar-also-known-blaauwboschkraal-stone-ruins#:~:text=isiZulu%20elders%20call%20the%20site,ancient%20sites%20around%20the%20World. ADAMS CALENDAR also known as: 'Blaauwboschkraal Stone Ruins']. South African History.</ref> Abantu baseMapungubwe eLimpopo baqambe impahla ngegolide kusukela iminyaka eyi-500 kufika ku1100 eyandlule.<ref>[https://www.nature-reserve.co.za/lost-civilization-mapungubwe-history.html#:~:text=Between%20AD%20900%2D%201300%20Mapungubwe,lived%20in%20isolation%20from%20them. History of the Lost Civilization of Mapungubwe]. Siyabonga Africa.</ref> Ngemuva kokufika abelungu nokusuka wesikhathi sogesi, imikhiqizo yobuchwepheshe yanda. Ngo-1882, iKimberley, eNyakatho Kapa yayidlobha lesibili emhlabeni ukukhanyisa imigwaqo ngemibani yogesi.<ref>2914, uNcaba 23. [https://www.kimberley.org.za/kimberley-city-firsts/ Kimberley: A City of Firsts]. Kimberley.org.za</ref> Ngo-1955, kuqalwe ukukhiqiza amafuthi emalahleni eNingizimu Afrika ngenxa yobuchwepheshe baseSasol.<ref>[https://www.sasol.com/celebrating-our-heritage#:~:text=Through%20the%20Synthol%20process%2C%20in%20March%201955,its%20first%20petrol%20in%20its%20Synthol%20reactors.&text=These%20reactors%20form%20the%20basis%20of%20the,crude%20feed%20stream%20for%20fuels%20and%20chemicals Celebrating Our Heritage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251012010628/https://www.sasol.com/celebrating-our-heritage#:~:text=Through%20the%20Synthol%20process%2C%20in%20March%201955,its%20first%20petrol%20in%20its%20Synthol%20reactors.&text=These%20reactors%20form%20the%20basis%20of%20the,crude%20feed%20stream%20for%20fuels%20and%20chemicals |date=2025-10-12 }}. Sasol.</ref> Ngo-1957, isayensi nesikhomba sokwakha umshini ohlola ubungaphakayi bomzimba womuntu, iCAT Scan, bewuqamuka eNingizimu Afrika ngenxa yomsebenzi woSolwazi u-Allan Cormack.<ref>Tan, Yong Siang no Pool, Patricia Sims. 2020, uZibandlela 6. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7900806/ Allan MacLeod Cormack (1924–1998): Discoverer of computerised axial tomography]. ''Singapore Med''. National Library of Medicine.</ref> Ngo-1967 uChristiaan Barnard noHamilton Naki bebangabantu bokuqala bokwenza isihlinzelo esivulekile sokufaka inhliziyo yomuntu komunye umuntu ophilayo esibhedlele seGroote Schuur eKapa.<ref>Cooper, David KC .2018, uNhlangulana 18. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6062759/ Christiaan Barnard—The surgeon who dared: The story of the first human-to-human heart transplant] . ''Global Cardiology and Practice''. National Library of Medicine.</ref> Ngezi-1980, iNingizimu Afrika yayilizwe lokuqala lase-Afrika ukwakha izikhali zenuzi.<ref>Albright, David. 1994, uNhlaba. [https://isis-online.org/publications/southafrica/ir0594.html South Africa's Secret Nuclear Weapons] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250602145408/https://isis-online.org/publications/southafrica/ir0594.html |date=2025-06-02 }}. ''ISIS Report''.</ref> Ngo-1995, uMark Shuttleworth udale uhlelo lokuvimba ukuthwetshulwa kwamakhompiyutha ekuthiwa yi-Thawte.<ref>[https://www.lamsade.dauphine.fr/~litwin/cours98/Doc-cours-clouds/WPCryptography2012_1209_EN.pdf History of Cryptography]. Thawte.</ref> Ngo-2004, uMark Shuttleworth wadala uhlelo lokulawula amakhompiyutha, Ubuntu, elisasetshenziswa nanamhlanje. I-Square Kilometre Array yiqoqo lwezibonakude ezisinikeza ukhono lokucwaninga izinkanyezi nezinye izizulane ezisemkhathini. Abasolwazi baseNyuvesi yaseKapa bafake isandla ekwakheni kwehlelo lokulawula amakhompiyutha e-''Large Hadron collider'', umshini eSwitzerlandi oshayisana izihlamvukazi zamatomi ukufunda imithetho ejulile yendalo. iNingizimu Afrika ithole inhlobo yesifo seCoronavirus i-Omicron kuqala ngo-2021. uSolwazi uMashudu Tshifularo waseNyuvesi yasePitoli uyena wokuqala emhlabeni wonke ukuphumelela ekufakeni kwethambo langaphakathi lwendlebe eliqanjwe ngokuphrinta kwezilinganiso ezintathu ngo-2019. == Ezezibalo zabantu == [[File:South Africa single age population pyramid 2020.png|thumb|uGrafu oveza inani labesilisa nabesifazane ngeminyaka wango-2020]] Kunenani labantu elindlula izigidi eziyi-64 eNingizimu Afrika, nokuminyana kwabantu abayi-51.8 ngesikhilomitha-skwele. Kunenani labantu abangangenanga ngokwomthetho abayizigidi ezinhlanu, kakhulu abantu baseZimbabwe. Kunabantu abansundu abangamaphesenti ayi-81, abelungu abangamaphesenti ayi-7.3, amaKhaladi abayi-8.2% namaNdiya ayi-2.7%. IsiZulu sincelwe ebeleni ngabantu abangamaphesenti ayi-24.4 (ukundlula izilimi zonke ngobuningi), isiXhosa silandela ngo-16.4% isiBhunu ngo-10.6%, nesiNgisi ngo-8.7%. Noma kunjalo, isiNgisi sitshenziswa emabhizinisini, nasezimfundisweni nasehulumendeni ukundlula izilimi zonke. [[File:South Africa 2011 population density map.svg|thumb|Ibalazwe laseNingizimu Afrika eliveza ukuminyana kwabantu. Ubunyama bombala buchaza ininani labantu abaningi abaminyene endaweni ethile]] Inani labantu abandlula u-79%, bakholelwa ebuKhrestini, ukundlula inani lezinkolo zonke ezinye. ebuKhrestini kunamaZayoni abayi-11%, abaZalwane (amaPentekositi) abayi-8.2%, abaseRoma abayi-7.1%, amaWesile ayi-6.8% nabebandla laseNetherlands abayi-6.2%. AmaMuslimi, abantu abakholelwa esintwini kuphela nabaHindi bangango 1%. Kodwa, baningi abantu abahlanganisa ubuKhrestu nenkolo yomdabu njengamasiko akubo. AmaMuslimi avema ukuba amaKhaladi waseKapa (ama-''Cape Malay'') namaNdiya. Kukhona nomphakathi omncane wamaJuda. === Ezemfundo === [[File:UCT Upper Campus landscape view.jpg|thumb|Ikhampasi ephezulu yeNyuvesi yaseKapa]] Ngowezi-2025 kwakunabantu abadala abangamaphesenti ngama-95% abakwazi ukufunda. Ingeyesibili enamazinga wemfundo aphezulu e-Afrika, ilandela iSeychelles.<ref>https://mg.co.za/education/2025-04-29-south-africa-has-second-highest-rate-of-literate-adults-in-africa/</ref> INingizimu Afrika inohlelo lwezemfundo olunamazinga amathathu: olokuqala ngezikole zamabangaphansi kulandele izikole zamabangaphezulu (ezingaphansi kweminyango yezifundo yezifundazwe), kugcine imfundo ephakeme yamanyuvesi namakolishi. iNingizimu Afrika isezingeni eliphansi ngezemfundo emhlabeni malulinganiswa namanye amazwe ngezizathu ezimbalwa: * Imaki lokuphasa esikoleni ngu-30% * Abantu abaningi abaphasi ngo-Bachelor, oludingekayo ukuqhubeka ukufunda emanyuvesini * Ngu-50% wezingane eziqala isikole ezizophasa umatekuletsheni * Inani labafundi abasebangeni llesishiyagalolunye abakwazi ukufunda noma ukubala okufanelwe iminyaka yabo * Ngoba esikhathini sobandlululo, umbuso wavimba amathuba amaningi wokufunda nokuqeqeshwa, awukho umkhuba wokufunda emiphakathini eminingi * Kunodlame, izidakamiswa nokuswela imithombo nengqalasizinda ezikoleni eziningi ezenza ukufunda kubenzima. Kungakho, abazali abakhonayo ngokwemali bamikisa Izingane zabo ema-''Model C'' (izikole ezagcinelwa abelungu esikhathini sobandlululo) nomaezikolweni ezizimele. Ngoba abaningi Abantu abampofu abanayo imali enele ukumikisa Izingane zabo kulezikole, Izingane zabo ezifunda ezikoleni zikahulumeni zisala emuva. Lokuhlukana emizingeni emibilo yokufunda, yenza ukuthi kubenzima ukuthi abantwana abaqhamuka emakhazeni abampofu ukuthi baphumelele ezinfundweni eziphezulu. Uhulumeni uzamile ukulinganisa amathuba ngezinhlelo nemingqubomgomo ehlukene njengokunikeza abantwana amampofu imifundaze phecelezi i-NSFAS (isiNgisi: ''National Student Financial Aid Scheme'') namanye amaqhinga. Amanyuvesi aseNingizimu Afrika ahloniphekile e-Afrika nasemhlabeni wonke ngokukhiqiza izinga locwaningo nokufundisa olulingana namazwe asesingeni eliphezulu lentuthuko. Amanyuvesi adulime yilawa: iNyuvesi yaseKapa, iNyuvesi yaseWitwatersrand, iNyuvesi yaseStellenbosch, iNyuvesi yaseGoli, [[INyuvesi yakwaZulu-Natali|iNyuvesi yaKwaZulu-Natali]], neNyuvesi yaseNingizimu Afrika. INyuvesi yaseFort Hare ikhiqize abaholi abaningi bezepolitiki njengo-[[Nelson Mandela]] owayenguMongameli waseNingizimu Afrika, [[Robert Mugabe|uRobert Mugabe]] owayenguMongameli wase[[Zimbabwe]], uSeretse Khama owayenguMongameli wase[[Butswana]], uJulius Nyerere owayenguMongameli wase[[IThanzaniya|Thanzaniya]], no-[[Oliver Tambo]] owayenguMongameli we-[[African National Congress|ANC]]. === Ezempilo === [[File:Chris Hani Baragwanath Academic Hospital entrance.jpg|thumb|Isibhedlela sikaChris Hani Baragwanath esikhulu uzindlula zonke eNingizimu Afrika futhi kufundiswa amadokotela lana]] Owesilisa uvame ukuphila iminyaka eyi-59.3, owesimame uvame ukuphila iminyaka eyi-64.4 kodwa abantu abansundu nabantu abampofu bavame ukuphila isikhathi esifushane ukundlula abelungu nabantu abacebile, futhi umehluko mukhulu.<ref>Frye, Isabel. 2023. The unequal face of death. Social Policy Initiative. https://www.spi.net.za/the-unequal-face-of-death-in-south-africa/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250619130137/https://www.spi.net.za/the-unequal-face-of-death-in-south-africa/ |date=2025-06-19 }}</ref> Kuvame ukushona Izingane ezincane eziyi-24 ngenkulungwane yabantu.<ref name=":0">People of South Africa. Gov.za. https://www.gov.za/about-sa/people-south-africa#:~:text=Life%20expectancy%20at%20birth%20for,per%201%20000%20live%20births/</ref> Kunabantu abayi-13.5% abaphila nesifo sengculazi.<ref name=":0" /> Inani labo liyaphunguleka ngenxa yokumbatha ijazi lomkhwenyana ecansini nokuphuza imishanguzo ecindezela legciwane egazini.<ref>Mjoli, Phili. 2023, uZibandlela 24. Kusemnyama ngekhambi lokuqeda ingculazi. ''Isolezwe''. https://www.isolezwe.co.za/impilo-yabantu/ezempilo/kusemnyama-ngekhambi-lokuqeda-ingculazi-dfed1466-41d9-4269-afe9-1fc3851c49d5</ref> Ukungalingani kobude bempilo ngaphakathi kwabacebile nabampofu kungenxa yokuthi uhulumeni ukhokhela bonke abantu abampofu ngemali yentelo kodwa lemali kufanele ufeze izidingo zabantu abayi-84% kodwa abantu abancono ngesimo semali (u-16% wabantu) bakhona ukukhokhela izinsizo zempilo, ukuze bakhone ukuhambela izibhedlela ezizimele lapho izinga lokuphathwa lindlula izibhedlela zikahulumeni. Futhi, ngokwanda kwemali, umuntu ukwazi ukuhlala endaweni ephephile, ukuthola usizo ngokushesha, ukudla ukudla okuphilisayo, nokudela izingozi ezehlela abantu abahlupekayo. Kungakho uhulumeni we-ANC uzama ukuvusa i-NHI (iNtshulensi yezeMpilo lakaZwelonke) ukuze uhulumeni kuhlinzekelwe izinga elinganayo lezempilo kubonke abantu. Kodwa baningi abangavumi ngoba iNingizimu Afrika ayinabo abantu abalaphayo abanele inani labantu (0.3 wamadokotela ngenkulungwane yabantu, ngaphantsi kwe-2.5 yamadokotela ngenkulungwane yabantu ephakanyiswa uMhlangano woMhlabawonke wezeMpilo). Futhi, kuzofuneka ukuthi imali yentelo ekhokelwayo ngabambalwa abasebenzayo ikhuphuke kakhulu. Nokuthi umkhakha wezibhedlela elizimele awunayo imibhede elingene abantu bonke baseMzansi. Okwamanje i-NHI ayikakabikhona. == Ezamasiko nobuciko == === Ezomculo === Imiculo yamapiano, ikwaito nesipantsula idalwe eGoli. Imiculo yeGqom, iMaskandi, iMbaqanga nesiCathamiya iqhamuka kwaZulu. Abantu balalela umnculo omunye ohlukile njengehouse, iHip-Hop, iclassical, ipop, igospel nezinye. Kunabaculi abadumile abaqhamuka eNingizimu Afrika njengeLadysmith Black Mambaso eyaklomiswa ngeGrammy Award kabili (besicathamiya), uBrenda Fassie, uYvonne Chaka-Chaka noLeleti Mbuli (bepop), Hotstix Mabuza, uMiriam Makeba noweyengumyeni wakhe uHugh Masekela (bejazz), amaHotella Queens (bembaqanga), iHhashi eliMhlophe (wemaskandi), iSoweto Gospel Choir eyaklomiswa ngeGrammy Award, iJoyous Celebration neSpirit of Praise (begospel), uMbongeni Ngema (owayenza umculo wamamuvi njenge-''Lion King'' owaklomiswa nge-Academy Award, neSarafina). Kukhona nabaculi babelungu njengoKurt Darren (womculo wesiBhunu) Fokofpolisiekar (bomculo werock), ne-Die Antwoord (be-Hip-Hop yesiBhunu). Izikhungo zokufundisa umcule ezidumile yiKolishi yaseNingizimu Afrika yoMculo (yaseNyuvesi yaseKapa), namanye amanyuvesi. === Ezokungcebeleka === [[File:SouthAfricanBroadcastingCorporationHQ.jpg|thumb|Iisiqongo se-SABC. Ngasenxele kubonakala amatshaneli kamabonakude ]] iNingizimu Afrika inomkhakha wamamuvi, yezinhlelo zikamabonakude nokujabulisa othuthukile futhi ohloniphekile e-Afrika nangaphesheya. Amamuvi enzwe eNingizimu Afrika aklomiswe ama-Academy Award (phecelezi ama-Oscar) ngo-''Tsotsi'', no-''My Octopus Teacher.'' Ezacishe zaklomiswa ngo-''Yesterday'', ''Old Righteous Blues'', ne-''Last Ranger''. Kukhona amanye amamuvi adumile njenge-''District Nine'', ''The Gods Must Be Crazy'', ''Jerusalema'', ''Oh Schucks.... It's Schuster!'', ''Mama Jack'', Sarafina!, ''White Wedding'', ''How to Ruin Christmas'', ''iNxeba'' (eyacindezelwa nguhuhulumeni ngenxa yokuveza isiko lokusoka [[AmaXhosa|lwamaXhosa]] kanye nobudlewane labesilisa abathandanayo). Futhi kunezinhlelo zamabonakude ezidumile njenge-''Shaka Zulu'' (kudlala uHenry Cele, eyayenzwa kabusha ngegama lika-''Shaka iLembe''), ''Velaphi'', ''eMzini weziNtsizwa'', ''Generations'' (owayenza kabusha ngegama lika-''Generations: the Legacy''), ''Skeem Saam'', ''Scandal'', ''The River'', ''Isidingo'', ''Uzalo'', ''The Queen'', ''Blood and Water'', ''Kings of Joburg''. Kwakunohlelo lwabantwana kamabonakude njengo-''Yo TV! Land'', ''Hectic Nine9.'' Kunezinhlelo ezilandela izimpilo zabantu, ifashini, noma ezikhombisa ukuncintisana njenge-''Friends Like These'', ''Selimathunzi'' nezinye. I-South African Broadcasting Corporation iyinkampani kahulumeni elimandla amakhulu ngokubanamatshaneli kamabonakude nomsakazo njenge SABC1, 2 no-3, SABC News, SABC Sport, uKhozi FM, Umhlobo weNene, neLesedi FM. Isiphathamandla esiziMele zokuXhumana saseNingizimu Afrika silawula imigqubomgomo nemibandela elawula umkhakha wamabonakude, umsakazo nentanethi. === Ezobuciko === [[File:Ndebele Architecture.jpg|thumb|236x236px|Uzindlu zamaNdebele ezimabalabala]] Ubuciko njengokuzihlobisa noma ukuhlobisa izindawo zokuhlala yinxenye yesiko elimnqoka ebantwini baseNingizimu Afrika ngoba luveza ubutho bomuntu nomphakathi futhi unikeza abantu yokuziveza uqobo. AmaNdelele adumile ngokudweba izithombe zemibala ezindlini zabo, nokumbatha ubucwebe bensimbi. Ama-Khoi San wayedweba izithombe emihumeni. AbaNguni, amaKhoi-San, nabaTswana baziwa nokumbatha izikhumba zezilwane nobucwebe bobuhlalu. AmaTsonga namaVenda banomlando omude wokuthunga izingubo ngokotini (olwaziwa ngelimi lakubo nge-''mpela ya swinwela''). Kusukela izi-1800, kunezindwangu ezazivela njenge-''Seshweshwe'' samaTswana, amaPedi nabeSuthu, ingubo ye-''Seanamarena'', kanye nom-''Bhaco'' wamaXhosa. Kunezakhiwo eziphakeme zokukhombiswa ubuciko nezithombe eNingizimu Afrika njenge-Zeits Museum of Contemporary Art, Iziko South African National Gallery, ne-Johannesburg Art Museum === Ezobucikomazwi === [[File:John L Dube 001.jpg|thumb|228x228px|u[[John Langalibalele Dube]] owasingula iphephazindaba ''iLanga lase Natali'', owabhala incwadi ''iNsila kaShaka'', nowungubaba we-''African National Congress'', futhi wasungula isikole sasOhlange]] Ukubhala akuveli ngokomdabu eNingizimu Afrika ngoba abantu bomdabu bebandlulisa umlando ngokukhuluma. Kodwa makufika abahwebi nezithunywa zevangeli kwaqala ukubhalwa ngokuhumusha iBhayibheli elwimini lwesintu. Lokhu kuqale isiko sokubhala izincwadi. Ababhali abadumile ngo-Steve Bantu Biko (umholi weBlack Consciousness Movement odume ngokubhala u-''I Write What I Like''), uNelson Mandela (owabhala umlando wempilo yakhe nokumelana nobandlululo u-''Long Walk to Freedom''), uSolomon Plaatjie (owabhala u-''Mhudi'': ''An Epic of South African Native Life a Hundred Years Ago''), uJohn Langalibalele Dube (ubaba we-ANC, owabhala ''iNsila kaShaka''), Athol Fugard (owabhala u-''Cry, my Beloved Country''), Nadine Gordimer (owaklomiswa i-''Nobel Prize in Literature''), Alan Paton (owabhala imidlalo), uMazisi Kunene (umbhali wezinkondlo). === [[Umvalo womphakathi|Imivalo yomphakathi ngokomthetho]] === * 1 uMasingana: uSuku lokuGuba ukuQalwa kwoNyaka oMusha. * Ngo-Ndasa kufika kuMbasa: uLwesihlanu oMuhle oguba ukuqala kwePasika, ilanga lokuhlatshwa kukaJesu Khrestu. * Usonto olulandela uLwesihlanu oMuhle: uSuku wemiNdeni, ogujwa ngenxa yokuvuka kukaJesu Khrestu kwabafileyo * 21 uNdasa: uSuku lokuGuba amaLungelo waBantu. Luyisikhumbuzo lwokubhubhiswa kwabantu baseSharpeville ngenxa yokushisa ama-dompass. * 27 uMbasa: uSuku lokuGuba iNkukuleko. Luyisikhumbuzo lokhetho wokuqala wentandoyeningi lapho abansundu bavumelekile ukuvota. * 1 uNhlaba: uSuku lokuGuba abaSebenzi. * 9 uNcwaba: uSuku lokuGuba abesiFazane. Luyisikhumbuzo sabesifazane benhlangano iBlack Sash abahambale eZakhiweni zeNyunyana ukumelana nobandlululo okwehlanga * 24 uMandulo: uSuku lokuGuba amaSiko. Luyisikhumbuzo sokushona kweSilo samaBandla uShaka kaSenzangakhona Zulu * 16 uZibandlela: uSuku lokuGuba ukuBuyiselana. Kwakuwusuku wokuguba ukunqoba kwamaBhunu empini yaseNcome * 25 uZibandlela: uKhesimusi. Kugujwa ukuzalwa kukaJesu Khrestu. === Izimpawu === {| class="wikitable" |+Uhlu lwezimpawu !Uphawu !Isithombe !Igama |- |iNyoni |[[File:2 Blue crane and the International Crane Foundation in Baraboo, Wisconsin.jpg|frameless|181x181px]] |iNdwe (''Blue Crane'') |- |iNyamazane |[[File:Antidorcas marsupialis, male (Etosha, 2012).jpg|frameless|182x182px]] |iMpunzi (''Springbok'') |- |uMuthi |[[File:Podocarpus latifolius - Cape Town - 3.JPG|frameless|180x180px]] |umSonti (''Yellowwood'') |- |iNhlanzi |[[File:Galjoen (Dichistius capensis).jpg|frameless|179x179px]] |iDamba (''Galjoen'') |- |iMbali |[[File:Protéa royale à Stellenbosch (Afrique du Sud).jpg|frameless|178x178px]] |[[Isiqalaba|isiQalaba]] (''King Protea'') |} == Imithombo == {{Commonscat|South Africa}} {{DEFAULTSORT:Ningizimu Afrika, IRiphabliki yase}} [[Category:Amazwe]] [[Category:Amazwe eAfrika]] [[Category:iNingizimu Afrika]] [[Category:Afrika Eningizimu]] {{Uhlu lwemithombo}} {{Amazwe eAfrika}} cjs6081hnazi6whmb1r6mxbin03d0pv User:GerardM/Members of the Senate of Zimbabwe 2 9791 132345 132092 2026-11-10T19:27:46Z ListeriaBot 10758 Wikidata list updated [V2] 132345 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Member of the Senate of Zimbabwe who was a member twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q21295155 } |section= |sort=P39/Q21295155/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q21295155/P580:Start date,P39/Q21295155/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q111313846|Oria Kabayanjiri]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313847|Richard Hove]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111313848|Rittah Ndlovu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313849|Sheila Mahere]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313850|Sibangilizwe Msipa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313851|Siriro Majuru]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313852|Stefano Mukusha]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313853|Tazvitya Mapfumo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313854|Thabiso Ndlovu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313855|Tobias Matanga]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313857|Virginia Muchengeti]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313858|Vivian Muchicho]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283596|Virginia Muchenje]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283597|Watchy Sibanda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283842|Annah Shiri]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283843|Ashel Sithole]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283844|Clemence Nembire]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283845|Cleveria Chizema]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283846|Daniel Gwenzi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283847|Daster Chisunga]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283848|Enos Masakwa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283849|Feleni Chauke]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283850|Fortune Charumbira]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283851|Joseph Mudhe]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283852|Mike Musaka]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283853|Milton Ntabeni]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283854|Mtshane Khumalo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283855|Ndabazekhaya Matema]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283857|Nkathazo Siansole]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283858|Nyamayabo Mashavakure]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283859|Rivai Mbaimbai]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283860|Samson Katsande]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283861|Sindalizwe Dube]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283863|Tambudzani Mohadi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283865|Try Manyepa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283866|Vuyani Ndiweni]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283867|Wilson Nebiri]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283868|Zama Mkhwananzi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291735|Alice Dube]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111291737|Angeline Tongogara]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291738|Annias Mapungwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291739|Aplonia Munzverengwi]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111291740|Bybit Tsomondo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291741|Christine Rambanepasi]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111291742|Clara Shumba]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111291744|Douglas Mwonzora]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | [[File:Image of Douglas Mwonzora seated in Formal lounge.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111291745|Esnath Rwambiwa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291746|Gideon Shoko]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291747|Helen Zivira]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291750|Joseph Madziva]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291751|Joshua Teke Malinga]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291753|Kerina Gweshe]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291754|Langton Chikukwa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291755|Larry Mavhima]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291756|Maybe Mbowa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291757|Meliwe Phuthi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291758|Mildred Reason Dube]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111291759|Molly Ndlovu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291761|Morgan Komichi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291762|Oliver Chidawu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291764|Phyllis Ndlovu]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111291765|Rejoice Timire]]'' | | [[IZimbabwe]] | 2018-08 | | |- | ''[[:d:Q111291766|Shephered Chengeta Gundu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291767|Sikelela Gumpo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291768|Spinani Hungwe]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291769|Tambudzani Moyo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291770|Tapfumanei Wunganayi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291771|Themba Mathuthu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291772|Theresa Maonei Makone]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291774|Tichinani Mavetera]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291775|Voice Chinake]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291776|Watson Khupe]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111291777|Witness Bungu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111295117|Shaddy Sai]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111313041|Jefta Chindanya]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111313199|Phone Madiro]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111313735|Agnes Dete]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111313737|Edmund Jacob]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313738|Enna Chitsa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313740|Gladys Dube]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313741|Gladys Mabhiza]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313742|Josiah Rimbi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313743|Matson Mpofu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313745|Misheck Chando]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313746|Monica Mustvangwa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313747|Obert Gutu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313748|Oriah Kabayanjiri]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313749|Rutendo Chikukwa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313750|Samuel Tsungirirai]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313751|Stanley Sakupwanya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313752|Sydney Sekeremayi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313822|Ananias Nyathi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313824|Betty Chikava]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111313825|Cephas Chikwanha]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313827|Chiratidzo Gava]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313828|Clarissa Muchengeti]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313829|Dalumuzi Khumalo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313830|Diamond Mumvuri]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313832|Edmond Jacob]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313833|Egneti Makono]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313834|Eunice Sandi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313835|Fanuel Bayayi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313836|Forbes Magadu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313837|Grace Dube]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313838|Greenfield Nyoni]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313839|Henry Chikumbiro]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313840|Josephine Moyo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313841|Kantibhai Patel]]'' | | [[IZimbabwe]] | 2005-04-12<br/>1985 | 2008-03-28<br/>1990 | [[File:The Vice President, Shri M. Venkaiah Naidu at the Samadhi of Kantibhai Govardhanbhai Patel who had migrated to Zimbabwe in 1961 and rose to become a senator and was elected as Member of Parliament, in Harare, Zimbabwe.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111313842|Leonard Munotengwa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313843|Livia Gumbura]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313844|Lot Mbambo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111313845|Mandy Chimene]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q443215|Garfield Todd]]'' | | [[IZimbabwe]]<br/>[[INyuzilandi]] | | | [[File:Garfield todd.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q514464|Simbarashe Mumbengegwi]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | [[File:Simbarashe Mumbengegwi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1399766|Joseph Msika]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | [[File:Joseph Msika.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2011278|Obert Mpofu]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q3133488|Herbert Murerwa]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q3274147|John Nkomo]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q3369338|Patrick Chinamasa]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | [[File:Patrick Chinamasa.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5017585|Cain Mathema]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | [[File:Minister Cain Mathema.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5091394|Chenhanho Chimutengwende]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q5232494|David Coltart]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | [[File:David Coltart.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5238373|David Parirenyatwa]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | [[File:David Parirenyatwa (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5301822|Douglas Mombeshora]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q5340066|Edna Madzongwe]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | [[File:Edna Madzongwe at the 53rd Commonwealth Parliamentary Conference, in New Delhi on September 22, 2007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5360562|Elias Mudzuri]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q5427612|Faber Chidarikire]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q5460278|Flora Buka]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | [[Gibson Sibanda]] | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q5576402|Godfrey Chidyausiku]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q5622273|Guy Georgias]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q5725372|Henry Madzorera]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q6217016|Johannes Tomana]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q6775305|Martin Dinha]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q6848219|Mike Nyambuya]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q7088073|Olivia Muchena]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | [[File:Olivia muchena.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7146962|Patrick Kombayi]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q7317489|Reuben Marumahoko]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q7412244|Samuel Mumbengegwi]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q7412644|Samuel Sipepa Nkomo]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q7447116|Sekai Holland]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | [[File:Sekai Holland.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7550235|Sobusa Gula-Ndebele]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q7660136|Sydney Sekeramayi]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q7936864|Vitalis Zvinavashe]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q8003386|Willard Chiwewe]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | [[Thokozani Khuphe]] | | [[IZimbabwe]] | | | [[File:Thokozani Khuphe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16011177|Jeremiah Chirau]]'' | | [[IZimbabwe]]<br/>''[[:d:Q217169|Rhodesia]]'' | | | [[File:Internal Settlement.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16091552|Naison Ndlovu]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q16136022|Morgan Femai]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q16733075|Tracy Mutinhiri]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q16866539|Simon Khaya-Moyo]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q16886031|Lutho Tapela]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q20872132|Prisca Mupfumira]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | [[File:Prisca Mupfumira - 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25697807|Kumbirai Kangai]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | [[File:Independence Day Celebrations at the Ambassador's Residence, Harare, Zimbabwe. Guests at the function included Deputy Speaker of Parliament, Kumbirai Kangai.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85118775|Monica Mutsvangwa]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q94704254|Jock Alves]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q107534597|Bekithemba Mpofu]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111281646|Getrude Chibagu]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111281682|Lovemore Matuke]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111281756|Tendayi Makunde]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111282851|Annah Rungani]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111282876|Lwazi Sibanda]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111282883|Miriam Chikukwa]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111282888|Sabina Thembani]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111282889|Sibusisiwe Budha]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111282890|Sikhanyisiwe Mpofu]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283546|Address Matiirira]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283547|Agnes Sibanda]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283548|Alice Chimbudzi]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283549|Alma Mkhwebu]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283551|Alphina Juba]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283552|Angelina Masuku]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283554|Charles Tawengwa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283555|Damian D. E. Mumvuri]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283556|Dorothy Tholakele Khumalo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283557|Dzikamai Calisto Mavhaire]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283558|Farirai Ethel Mabhungu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283559|Grace Tsitsi Jadagu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283560|Herbert M. Sinampande]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283561|Jaison Max Korerai Machaya]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283562|James Makore]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283563|Jane Chifamba]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283564|Jenia Manyeruke]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283565|Josiah D. Hungwe]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283566|Joyce Ndhlovu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283567|Judith Mawire]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283568|Keresina Chabuka]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283569|Lilian Timveos]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283571|Martha Muronzi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283572|Matson M. Hlalo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283573|Medelina Bhebhe]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283574|Michael Norman Carter]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283575|Mike M. Byton]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283576|Misheck Marava]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283577|Mlotshwa Sithembile]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283578|Molly Mkandla]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283579|Monicah Mavhunga]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283580|Morgen Komichi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283581|Muhlava Otilia Maluleke]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283582|Patrick Chitaka]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283583|Rorana Muchihwa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283584|Rosemary Goto]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283585|Rosemary Nyathi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283586|Ruth Mafoko Labode]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283587|Shuvai Ben Mahofa]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283588|Siphiwe Ncube]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283590|Tapera Machingaifa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111283592|Thokozile A. Mathuthu]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283594|Tsitsi Veronica Muzenda]]'' | | [[IZimbabwe]] | | | |- | ''[[:d:Q111283595|Violet Moeketsi]]'' | | | | | |} {{Wikidata list end}} gfak4tqy6dzcstdel2cwwsh7i04plpx User:GerardM/Members of the National Assembly of Niger 2 9889 132341 132089 2026-11-10T13:42:19Z ListeriaBot 10758 Wikidata list updated [V2] 132341 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a member of the National Assembly of Niger who was a member twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q21295995 } |section= |sort=P39/Q21295995/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q21295995/P580:Start date,P39/Q21295995/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q57482|Mahamadou Issoufou]]'' | | [[INayighe]] | 1993 | 2009 | [[File:Mahamadou Issoufou-IMG 3645.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57877|Brigi Rafini]]'' | | [[INayighe]] | 2004-12 | 2009-05 | [[File:Brigi Rafini - June 2012 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q220227|Mamadou Tandja]]'' | | [[INayighe]] | | | [[File:Tandja in Nigeria June 2007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q319430|Mahamane Ousmane]]'' | | [[INayighe]] | | | [[File:Mahamane Ousmane.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q331201|Hamid Algabid]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q356237|Amadou Cheiffou]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q420397|Akoli Daouel]]'' | | [[INayighe]] | 1970 | 1974 | [[File:Ejh. Akoli Daouel, en 1983.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q452276|Amadou Gaoh]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q452297|Amadou Hassane]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q544141|Hama Amadou]]'' | | [[INayighe]] | | | [[File:Hama Amadou.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q703987|Seyni Oumarou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | [[File:Seyni Oumarou (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q895031|Boukary Sabo]]'' | | [[INayighe]] | 1959 | 1969 | |- | ''[[:d:Q1567506|Hadiza Moussa Gros]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q1735274|Kassoum Mamane Moctar]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q2755794|Moumouni Adamou Djermakoye]]'' | | [[INayighe]] | 1993 | | |- | ''[[:d:Q2830749|Albadé Abouba]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q2912103|Boubou Hama]]'' | | [[INayighe]] | | | [[File:Instruments de musique traditionnelle au Musée BOUBOU HAMA de Niamey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3318398|Mohamed Bazoum]]'' | | [[INayighe]] | 1993 | 2021 | [[File:Mohamed Bazoum at the European Commission - P060245-844068 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4665136|Abdou Daouda]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q4665143|Abdou Labo]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q4665174|Abdoulaye Hamani Diori]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q4739087|Amadou Ali Djibo]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q5221545|Daouda Marthé]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q5431991|Falké Bacharou]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q5474228|Foumakoye Gado]]'' | | [[INayighe]] | | | [[File:Foumakoye Gado.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5612787|Grémah Boucar]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q5636746|Habi Mahamadou Salissou]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q5680106|Hassoumi Massoudou]]'' | | [[INayighe]] | 1999<br/>2021-03-05 | 2004 | [[File:Hassoumi Massoudou.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6087974|Issa Lamine]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q6353461|Kalla Ankourao]]'' | | [[INayighe]] | 1993<br/>2004-12<br/>2021-03-05 | 1995<br/>2023 | [[File:Kalla Ankourao 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6370490|Karidjo Mahamadou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | [[File:Mahamadou Karidio 2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6890945|Mohamed Abdoulahi]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | [[File:Mohamed Abdoulahi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6919199|Aïssata Mounkaïla]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q6926188|Moussa Moumouni Djermakoye]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q7110324|Ouhoumoudou Mahamadou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | [[File:Book of Condolence (52366561634) (cropped) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7110501|Oumarou Sidikou]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q7418898|Sanoussi Jackou]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q15431173|Dandi Abarchi]]'' | | [[INayighe]] | 1993 | 1995 | |- | ''[[:d:Q15432114|Boubacar Cissé]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q15437568|Moutari Moussa]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q15819843|Ibrahim Yacouba]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | [[File:Ibrahim Yacouba 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16123823|Ousmane Issoufou Oubandawaki]]'' | | [[INayighe]] | | | [[File:Ousmane Issoufou Oubandawaki 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19259177|Amadou Salifou]]'' | | [[INayighe]] | | | [[File:Amadou Salifou 2015-07-30.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19956213|Issaka Issoufou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | [[File:Issaka Issoufou-IMG 4351.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20027758|Noma Kaka]]'' | | [[iFulansi]]<br/>[[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q23060908|Attaher Abdoulmoumine]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q23062948|Laouan Magagi]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q26715424|Habib Moctar]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q26980205|Ali Sirfi]]'' | | [[INayighe]] | 2000 | | |- | ''[[:d:Q27825306|Ousseini Tinni]]'' | | [[INayighe]] | | | [[File:Tinni Ousséini, President of the National Assembly of Niger, Niamey, 2016 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q40704839|manirou housseini]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q41074316|Habibou Allélé]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q41748339|Yahaya Tounkara]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q43380162|Hama Assah]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q46996069|Jeannette Schmidt Degener]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q57274601|Ibrahim Nomao]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q57834669|Adamou Namata]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q58806803|N’Gadé Nana Hadiza Noma Kaka]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q81112514|Kalla Moutari]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | [[File:Flintlock 2018 Opening Ceremony (27523512838).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89716691|Aïchatou Maïnassara]]'' | | [[INayighe]] | 2016 | 2020 | |- | ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]'' | | [[INayighe]] | | | |- | ''[[:d:Q99521146|Souna Hadizatou Diallo]]'' | | [[INayighe]] | 1989 | 1991 | |- | ''[[:d:Q99628785|Marie Lebihan]]'' | | [[INayighe]] | 1989 | 1991 | |- | ''[[:d:Q99630863|Roukayatou Abdou Issaka]]'' | | [[INayighe]] | 1989 | 1991 | |- | ''[[:d:Q99630890|Bibata Adamou Dakaou]]'' | | [[INayighe]] | 1989 | 1991 | |- | ''[[:d:Q99823830|Oumarou Alma]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | 2025-03-07 | [[File:Oumarou Alma 2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106510370|Mounkaïla Issa]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q106637549|Ibrahim Idi Ango Ousmane]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q110004769|Sani Maïgochi]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | [[File:Sani Maïgochi 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110399010|Rabi Maitournam Moustapha]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q110399463|Hadiza Seyni Zarmakoye]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q110537732|Abdou Rabiou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q110537922|Hadiza Douara Kafougou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q117306297|Abaché Chaibou]]'' | | [[INayighe]] | 1989-12 | 20th century | |- | ''[[:d:Q117306374|Abdoulkarim Abani]]'' | | [[INayighe]] | 1989-12 | 1991 | |- | ''[[:d:Q131679516|Ibrahima Souleymane]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679520|Hadizatou Kafougou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679526|Amadou Djibo Ali]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679530|Mahamadou Karidio]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679537|Abdallah Mahamadou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-05-05 | | |- | ''[[:d:Q131679538|Abdou Adamou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679539|Abdou Boubacar]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679540|Abdou Hamza]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679541|Abdou Mani]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679543|Adam Efangal]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679544|Ahmed Elhadji Gondji]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679545|Ahmet Hameda]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679547|Aichatou Abba]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679548|Aichatou Barko Amadou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679550|Aissatou Abdoulaye Tondi]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679551|Algabi Elhadji Atta]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679552|Alhader Samro]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679553|Alio Namata]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679554|Alkabouss Jalaoui]]'' | | [[INayighe]] | 2021-05-05 | | |- | ''[[:d:Q131679555|Amadou Dioffo]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679556|Amadou Goulo Abdou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679557|Amadou Harouna]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679558|Amadou Idrissa]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679559|Amadou Mahaman Sani]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679560|Amadou Massalatchi]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679561|Amadou Oumarou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679562|Amina Abdou Souna]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679563|Amina Elhadji Ousmane Barmo]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679564|Amina Saminou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679565|Aminata Garanké]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679566|Aminatou Habibou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679567|Assane Dit Koubou Marou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679568|Assoumana Karoua]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679569|Assoumi Tahirou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679570|Bachir Sidi Abdoul Aziz]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679571|Badi Ibrahim]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679572|Baraka Mamane]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679573|Barakatou Laouali]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679576|Bibata Seyni Djibo]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679577|Boubacar Oumarou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679578|Boucary Sani]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679579|Dardaou Zanaidou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679580|Djibo Madougou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679582|Doulla Moussa Afmad]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679583|Elhadji Boulou Mamadou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679585|Fatima Doubou Dogo]]'' | | [[INayighe]] | 2021-05-05 | | |- | ''[[:d:Q131679586|Fatouma Abdoulaye Sambo]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679587|Fatsima Ibrahim]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679588|Fougou Boukar]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679589|Hadidjiatou Haladou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679591|Hadizatou Gado]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679592|Hadizatou Yacouba Bozari]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679593|Halidou Hama]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679594|Hambali Ali]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679595|Hamissou Abdoua]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679597|Hamza Boka]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679598|Hamza Garba]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679599|Haoua Hassane]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679600|Hapsatou Djibrilla]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679601|Hassana Boubacar]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679602|Hassane Ali Abdourahamane]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679603|Hassane Saley]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679604|Hassia Hassan]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679606|Ibrahim Eka]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679607|Idi Ango Ousmane]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679609|Illia Labo]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679610|Illiassou Hamadou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679611|Ismaël Issoufou Salifou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679612|Issaka Assoumane]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679613|Kadi Zakari]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679614|Khalid Hamadi]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679615|Khalil Oumbarik]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679617|Laila Attoujani]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679618|Lantana Oumarou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679620|Laouali Ibrahim]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679621|Laouré Elhadji Sanoussi]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679623|Maazou Hamidou Dadé]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679624|Magagi Issaka]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679625|Mahamadou Amadou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679626|Mahaman Bachir Abdou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679627|Mahaman Issa Maifada]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679628|Mahaman Kabirou Ibrahim Maidaji]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679629|Mahaman Laoual Bako Galadima]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679630|Mahamane Sani Laouali]]'' | | [[INayighe]] | 2021-05-05 | | |- | ''[[:d:Q131679632|Mahmoud Sagdoun]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679633|Malam Moctar Garba]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679634|Maman Rabiou Maina]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679635|Mamane Bako]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679636|Mamane Harouna]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679637|Mamane Laouali Zabèye Moussa]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679638|Mamani Malan Goga]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679639|Maria Saidou Soulé]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679640|Mariama Adamou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679641|Mariama Elhadji Ibrahim]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679642|Mariama Iro]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679643|Mariama Mamadou Maïna]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679644|Massaoudou Galy]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679646|Moussa Ousmane]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679647|Moussa Salé]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679648|Moustapha Assan]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679650|Moutari Ousmane]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679652|Nana Aicha Laouali]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679653|Nana Djoubie Harouna]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679654|Nouhou Arba]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679655|Oumarou Dogari Moumouni]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679657|Oumarou Harouna]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679658|Oumarou Tanja Mamadou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679659|Oumarou Yahaya]]'' | | [[INayighe]] | 2021-05-05 | | |- | ''[[:d:Q131679660|Ousmane Mahamane]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679661|Ousseyna Madougou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679662|Rabi Hassane]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679663|Rabi Kiassa]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679664|Rachida Mani Ali]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679665|Rakiatou Ali Beidi]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679666|Ramatou Hima]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679667|Ramnatou Issa Mayaki]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679669|Saadé Oumarou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679670|Sahadatou Saley]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679671|Saïda Mohamed Cheloutan]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679672|Saidou Ama]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679673|Salé Djibrillou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679674|Salifou Moussa]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679675|Salissou Elh Alio]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679676|Samaila Maika]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679677|Samuila Sanoussi]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679679|Sani Sanoussi]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679680|Sanoussi Moussa Maraini]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679682|Souley Dioffo]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679683|Souley Oumarou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679684|Souleymane Arzika]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679685|Soumana Gaoh Yacoubou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679686|Soumana Hassane]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679687|Soumana Sanda]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679688|Tanimoune Oumarou]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679690|Tidère Ahamani]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679691|Yacine Ben Mohamed]]'' | | [[INayighe]] | 2021-05-05 | | |- | ''[[:d:Q131679692|Zakari Garba]]'' | | [[INayighe]] | 2021-03-05 | | |- | ''[[:d:Q131679694|Zeinabou Maïga Adama]]'' | | [[INayighe]] | 2021-05-05 | | |- | ''[[:d:Q133162145|Abdallah Mahamadou Aboussah]]'' | | | 2021-03 | 2023-07 | |} {{Wikidata list end}} n3vh2bdopey29gww6lrj44agfo8ozen User:GerardM/OkayAfrica 100 women - 2018 2 9965 132346 131678 2026-11-10T21:16:10Z ListeriaBot 10758 Wikidata list updated [V2] 132346 wikitext text/x-wiki ;N.B., There are sub-pages for each year as well as a main master list === Wikidata task list === {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item ?itemLabel { ?item p:P166 [ ps:P166 wd:Q54889438; pq:P585 ?date ] . FILTER( YEAR( ?date ) = 2018 ) . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "zu" } . } |columns=label:Article,P21:Gender,P106:Occupation,P19:Place of birth,P551:Residence,P18:Image |sort=label }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! Gender ! Occupation ! Place of birth ! Residence ! Image |- | ''[[:d:Q54927244|Abrima Erwiah]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | [[New York (idolobha)|New York]] | | |- | ''[[:d:Q28859681|Adama Delphine Fawundu]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q1414443|filmmaker]]''<br/>''[[:d:Q33231|umthwebuli]]'' | ''[[:d:Q18419|Brooklyn]]'' | [[New York (idolobha)|New York]] | |- | ''[[:d:Q30571413|Ade Hassan]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q3501317|umklami wemfashini]]'' | | | |- | ''[[:d:Q41221013|Adelle Onyango]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q1930187|intatheli]]'' | [[IKhenya|IKenya]] | | [[File:Adele Onyango on Hustle Yako.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24713124|Adesua Etomi]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q33999|umlingisi]]''<br/>[[Umculi]]<br/>''[[:d:Q3282637|film producer]]''<br/>''[[:d:Q131524|umninibhizinisi]]'' | ''[[:d:Q583619|Owerri]]'' | | [[File:Adesua Etomi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54935411|Ainehi Edoro-Glines]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | [[umbhali]] | ''[[:d:Q423831|Akure]]'' | | |- | ''[[:d:Q48219695|Akuoma Omeoga]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q11513337|athletics competitor]]''<br/>''[[:d:Q13383011|bobsledder]]'' | ''[[:d:Q1992875|Ramsey]]'' | | |- | ''[[:d:Q24049156|Alexis Okeowo]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q1930187|intatheli]]'' | | | [[File:Alexis Okeowo Resisting Extremism in Africa- Ordinary Lives, Extraordinary Acts.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25199129|Alsarah]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q17484288|ethnomusicologist]]''<br/>''[[:d:Q14915627|musicologist]]'' | [[Khartoum|i-Khartoum]] | | [[File:Alsarah 06332.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54954016|Amel Ben Abda]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q170790|mathematician]]'' | | [[IThuniziya|ITunisia]] | |- | ''[[:d:Q54931014|Amy Sall]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q25344489|Angelica Nwandu]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q1930187|intatheli]]''<br/>''[[:d:Q28389|screenwriter]]'' | ''[[:d:Q65|Los Angeles]]'' | | [[File:Angelica Nwandu 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q231276|Angelique Kidjo]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q177220|umculi]]''<br/>[[Umqambi]]<br/>''[[:d:Q66314404|jazz singer]]''<br/>[[umbhali]]<br/>''[[:d:Q2490358|choreographer]]''<br/>''[[:d:Q33999|umlingisi]]''<br/>''[[:d:Q488205|singer-songwriter]]''<br/>''[[:d:Q55960555|recording artist]]''<br/>[[Umculi]] | ''[[:d:Q850031|Ouidah]]'' | [[New York (idolobha)|New York]] | [[File:25o Premio da Musica Brasileira (14004847740).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54935401|Anyiko Owoko]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q108333755|music publicist]]'' | | | [[File:Anyiko Owoko in the video 'Fena Gitu - I'm A Square Peg In A Round Hole'.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17747951|Asisat Oshoala]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q937857|association football player]]'' | ''[[:d:Q1658159|Ikorodu]]'' | | [[File:Asisat Oshoala 2019 Champions League.jpg|center|128px]] |- | [[Babes Wodumo]] | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q177220|umculi]]'' | [[ILamontville]] | | |- | ''[[:d:Q54954455|Baratang Miya]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | [[Umhlelelisi]] | | | |- | ''[[:d:Q24851630|Bozoma Saint John]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q1072339|chief marketing officer]]'' | ''[[:d:Q49192|Middletown]]'' | ''[[:d:Q65|Los Angeles]]'' | [[File:Bozoma Saint John at Essence Festival of Culture July 2025 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23000953|Chika Oduah]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q1930187|intatheli]]'' | ''[[:d:Q7079872|Ogbaru]]'' | | [[File:Chika Oduah El Mundo Spain Madrid.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21592474|Cynthia Erivo]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q177220|umculi]]''<br/>''[[:d:Q33999|umlingisi]]''<br/>''[[:d:Q10800557|film actor]]''<br/>''[[:d:Q2259451|stage actor]]''<br/>''[[:d:Q753110|umbhali wengoma]]''<br/>''[[:d:Q482980|author]]'' | ''[[:d:Q146891|Stockwell]]'' | | [[File:Cynthia Erivo - Wicked-FYC-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30228170|Delphine Diallo]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q33231|umthwebuli]]'' | [[IParisi]] | | |- | ''[[:d:Q54928547|Diana Opoti]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q54907935|Ebele Okobi]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q2961975|business executive]]'' | | | [[File:Ebele Okobi at International Journalism Festival 2024 in Perugia 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16208867|Efya]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q753110|umbhali wengoma]]''<br/>''[[:d:Q177220|umculi]]''<br/>''[[:d:Q33999|umlingisi]]'' | ''[[:d:Q182059|Kumasi]]'' | | [[File:Efya at an event.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54907588|Eniola Mafe]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | [[ILondon]] | | [[File:Eniola Mafe in Geneva.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27450115|Funke Opeke]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q81096|engineer]]'' | ''[[:d:Q183298|Ibadan]]'' | | [[File:Funke Opeke - ITU Telecom World 2016 - Industry Leaders Roundtable.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q230113|Gabourey Sidibe]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q33999|umlingisi]]''<br/>''[[:d:Q2405480|voice actor]]''<br/>''[[:d:Q10800557|film actor]]''<br/>''[[:d:Q10798782|television actor]]''<br/>''[[:d:Q2526255|film director]]'' | ''[[:d:Q1156982|Bedford–Stuyvesant]]'' | | [[File:Gabourey Sidibe at PaleyFest 2014 - 13491368805.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5530444|Gelila Bekele]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q4610556|umkhangisi]]''<br/>''[[:d:Q2526255|film director]]'' | [[Addis Ababa|i-Addis Ababa]] | | |- | ''[[:d:Q54921386|Ghada Wali]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q627325|graphic designer]]'' | | | |- | ''[[:d:Q54974949|Glory Okon Edim]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q54914118|Graça Maria Sanches]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | [[UMfundisi]]<br/>[[usombusazwe]] | | | |- | ''[[:d:Q22097343|Haben Girma]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | [[Usomthetho|ummeli]]<br/>[[Umphikeli]] | ''[[:d:Q17042|Oakland]]'' | | [[File:Haben girma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28859847|Halima Aden]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q4610556|umkhangisi]]''<br/>''[[:d:Q22336956|humanitarian]]''<br/>''[[:d:Q3501317|umklami wemfashini]]'' | [[Kakuma]] | | [[File:Halima Aden Paris Fashion Week Autumn Winter 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51289615|Hania Morsi Fadl]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q18245236|radiologist]]'' | | | [[File:Hania Morsi Fadl (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54928778|Hermon Berhane]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q4610556|umkhangisi]]'' | | | |- | ''[[:d:Q54928698|Heroda Berhane]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q4610556|umkhangisi]]'' | | | |- | [[I-Pearl Thusi]] | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q33999|umlingisi]]'' | [[IKwaZulu-Natali|KwaZulu-Natal]] | | |- | ''[[:d:Q16211105|Idil Ibrahim]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q2526255|film director]]''<br/>''[[:d:Q33999|umlingisi]]''<br/>''[[:d:Q28389|screenwriter]]'' | [[California]] | [[New York (idolobha)|New York]] | [[File:Idilibrahim1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16728813|Ilwad Elman]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q1476215|human rights defender]]'' | [[Mogadishu|i-Mogadishu]] | | [[File:Ilwadelman2 (cropped 2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54907679|Isis Nyong’o Madison]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q54897722|Jackie Aina]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q131524|umninibhizinisi]]''<br/>''[[:d:Q17125263|YouTuber]]''<br/>''[[:d:Q935666|make-up artist]]''<br/>''[[:d:Q578109|television producer]]'' | | | [[File:Jackie Aina 2021 (3x4 cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54974228|Jane Mukami]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q8563456|professional fitness coach]]'' | [[Nairobi|i-Nairobi]] | | |- | ''[[:d:Q54953801|Joy Chebet Bii]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q54974284|Joyline Cherotich]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q11513337|athletics competitor]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1475185|Kah Walla]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | [[usombusazwe]]<br/>[[Usomabhizinisi]] | ''[[:d:Q183298|Ibadan]]'' | | [[File:Kwalla.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54892135|Kasiva Mutua]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q4351403|percussionist]]'' | | | |- | ''[[:d:Q54921856|Katlego Kai Kolanyane-Kesupile]]'' | ''[[:d:Q1052281|trans woman]]'' | ''[[:d:Q488205|singer-songwriter]]''<br/>''[[:d:Q10774753|performance artist]]''<br/>[[Umculi]]<br/>''[[:d:Q1759246|theatrical producer]]''<br/>''[[:d:Q5322166|designer]]''<br/>''[[:d:Q19890761|artivist]]'' | [[Francistown, Butswana]] | [[IGaborone]] | [[File:Performance artist Kat Kai Koi-Kes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54939026|Kay Oyegun]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q2059704|television director]]''<br/>''[[:d:Q3282637|film producer]]''<br/>[[umbhali]] | [[INigeria]] | | |- | ''[[:d:Q54921442|Kelechi Okafor]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q33999|umlingisi]]''<br/>[[umbhali]]<br/>''[[:d:Q15077007|podcaster]]''<br/>''[[:d:Q5716684|umdansi]]''<br/>''[[:d:Q762121|personal trainer]]''<br/>''[[:d:Q482980|author]]'' | ''[[:d:Q8673|Lagos]]'' | | |- | ''[[:d:Q17306137|Kelela]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | [[Umqambi]]<br/>''[[:d:Q488205|singer-songwriter]]''<br/>''[[:d:Q177220|umculi]]''<br/>''[[:d:Q60723829|pop singer]]''<br/>''[[:d:Q753110|umbhali wengoma]]'' | [[Washington, D.C.|i-Washington, D.C.]] | | [[File:Kelela Piknik i Parken 2018 (205003).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54974345|Keolebogile Mokolopo]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | | [[IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika|IRiphabliki yaseNingizimu Afrika]] | |- | ''[[:d:Q16745368|Khanyi Dhlomo]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q1607826|editor]]'' | [[Umlazi]] | [[IGoli (idolobha)|iGoli]] | [[File:Khanyi Dhlomo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29413652|Khoudia Diop]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q4610556|umkhangisi]]''<br/>''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [[ISenegal]] | | |- | ''[[:d:Q54975390|Koleka Putuma]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | [[USonkondlo|imbongi]]<br/>''[[:d:Q7777541|theatre practitioner]]''<br/>[[umbhali]]<br/>''[[:d:Q214917|playwright]]'' | [[Ibhayi]] | | [[File:Koleka Putuma, P1080548.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28911657|Lady Skollie]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q1028181|painter]]''<br/>''[[:d:Q15253558|activist]]'' | | | |- | ''[[:d:Q290220|Leila Aboulela]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q6625963|novelist]]''<br/>[[umbhali]]<br/>''[[:d:Q214917|playwright]]''<br/>''[[:d:Q11774202|essayist]]'' | [[Cairo|i-Cairo]] | | [[File:Leila Aboulela (2010).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27063905|Lisa Folawiyo]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q3501317|umklami wemfashini]]'' | ''[[:d:Q8673|Lagos]]'' | | [[File:Lisa Folawiyo Designer.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54975165|Malebo Sephodi]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q54921998|Malin Fezehai]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q237106|Marie NDiaye]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q214917|playwright]]''<br/>''[[:d:Q28389|screenwriter]]''<br/>''[[:d:Q6625963|novelist]]''<br/>[[umbhali]]<br/>''[[:d:Q4853732|children's writer]]'' | ''[[:d:Q217159|Pithiviers]]'' | | [[File:Marie Ndiaye 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54956679|Mennat El Ghalid]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q2487799|mycologist]]'' | [[Cairo|i-Cairo]] | [[IParisi]] | |- | ''[[:d:Q54907772|Michelle Ntalami]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q54914125|Moiyattu Banya]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q19513511|Monica Geingos]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | [[Usomabhizinisi]]<br/>[[usombusazwe]] | ''[[:d:Q953068|South-West Africa]]'' | | [[File:MonicaGeingos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26263150|Naomi Ruele]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q10843402|swimmer]]'' | [[IGaborone]] | | |- | ''[[:d:Q54954376|Natsai Audrey Chieza]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q5322166|designer]]'' | [[IHarare|IHarara]] | | |- | ''[[:d:Q20975327|Ngozi Onwumere]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q11513337|athletics competitor]]''<br/>''[[:d:Q13383011|bobsledder]]'' | ''[[:d:Q51696|Mesquite]]'' | | |- | ''[[:d:Q54939128|Nicole Amarteifio]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q2526255|film director]]''<br/>''[[:d:Q28389|screenwriter]]''<br/>''[[:d:Q47541952|producer]]'' | [[IGana]] | | |- | ''[[:d:Q3877423|Nnedi Okorafor]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q6625963|novelist]]''<br/>[[umbhali]]<br/>''[[:d:Q18844224|science fiction writer]]''<br/>''[[:d:Q4853732|children's writer]]''<br/>''[[:d:Q974144|educator]]''<br/>''[[:d:Q11892507|comics writer]]'' | ''[[:d:Q43196|Cincinnati]]'' | | [[File:Nnedi Okorafor at National Book Festival 2025.jpg|center|128px]] |- | [[Nomzamo Mbatha]] | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q33999|umlingisi]]''<br/>''[[:d:Q10800557|film actor]]'' | [[KwaMashu|Kwamashu]] | | |- | ''[[:d:Q467094|Oumou Sangaré]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q177220|umculi]]''<br/>''[[:d:Q753110|umbhali wengoma]]''<br/>[[Umculi]] | ''[[:d:Q3703|i-Bamako]]'' | | [[File:(Oumou Sangaré) De la poesía a la música de raíz, sonidos de la segunda noche de San Isidro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20982032|Redi Tlhabi]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q1930187|intatheli]]''<br/>''[[:d:Q482980|author]]''<br/>''[[:d:Q135301631|broadcaster]]'' | | | [[File:Redi Thlabi Mandela Washington Fellowship 2017 (34818508705).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16198724|Sanaa Benhama]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q11513337|athletics competitor]]'' | ''[[:d:Q1046653|Khemisset]]'' | | |- | ''[[:d:Q54908063|Sara Menker]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q2961975|business executive]]'' | [[I-Itiyopiya|I-Ithiopia]] | | [[File:Sara Menker 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54929000|Sarah Diouf]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q131524|umninibhizinisi]]''<br/>''[[:d:Q3610436|personal stylist]]'' | [[IParisi]] | | |- | ''[[:d:Q16821687|Semhar Araia]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | [[Usomthetho|ummeli]] | [[New York (idolobha)|New York]] | | [[File:Semhararwh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54915207|Sethembile Msezane]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q483501|artist]]'' | [[IKwaZulu-Natali|KwaZulu-Natal]] | | [[File:Sethembile Msezane- Portrait.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q289462|Seun Adigun]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q11513337|athletics competitor]]''<br/>''[[:d:Q13383011|bobsledder]]'' | [[Chicago]] | | [[File:Seun Adigun in 2022.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23899788|Simi]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q177220|umculi]]''<br/>''[[:d:Q488205|singer-songwriter]]''<br/>''[[:d:Q33999|umlingisi]]'' | ''[[:d:Q22569300|Ojuelegba, Lagos]]'' | | [[File:Simi singer from Nigeria born 1988 at NdaniTV session.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54974244|Simi Adeagbo]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q54932082|Solange Lusiku Nsimire]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q1930187|intatheli]]'' | [[Bukavu]] | | |- | ''[[:d:Q54928956|Susy Oludele]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7484811|Taiye Selasi]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | [[umbhali]]<br/>''[[:d:Q33231|umthwebuli]]''<br/>''[[:d:Q28389|screenwriter]]'' | [[ILondon]] | [[IRoma|i-Rome]]<br/>[[IBerlini]] | [[File:TaiyeSelasi P1030135.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54907829|Tebogo Anna Mashego]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | | | |- | [[Thuli Madonsela]] | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | [[Usomthetho|ummeli]]<br/>[[usombusazwe]] | [[IGoli (idolobha)|iGoli]] | | [[File:Thuli Madonsela April 2014.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2514348|Titica]]'' | ''[[:d:Q1052281|trans woman]]'' | ''[[:d:Q2643890|vocalist]]''<br/>''[[:d:Q177220|umculi]]''<br/>''[[:d:Q5716684|umdansi]]''<br/>''[[:d:Q4610556|umkhangisi]]'' | [[Luanda|i-Luanda]] | | [[File:Titica por Rachel Teixeira.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7810465|Tiwa Savage]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q488205|singer-songwriter]]''<br/>''[[:d:Q33999|umlingisi]]''<br/>[[Umculi]] | ''[[:d:Q1024647|Ikeja]]'' | | [[File:Tiwa Savage's studio portrait.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27063353|Tope Oshin]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q2526255|film director]]''<br/>''[[:d:Q578109|television producer]]'' | ''[[:d:Q8673|Lagos]]'' | | [[File:Tope Oshin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54953914|Tshiamo Legoale]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q54914089|Tsitsi Masiyiwa]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q62063127|executive chairperson]]''<br/>''[[:d:Q45916492|co-founder]]''<br/>''[[:d:Q2824523|board member]]''<br/>''[[:d:Q140686|chairperson]]''<br/>''[[:d:Q12362622|philanthropist]]'' | | | [[File:Mrs Tsitsi Masiyiwa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20679792|Uche Eze]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q8246794|blogger]]''<br/>''[[:d:Q131524|umninibhizinisi]]''<br/>''[[:d:Q105105508|social media expert]]''<br/>[[umbhali]]<br/>''[[:d:Q1930187|intatheli]]'' | ''[[:d:Q221436|Maiduguri]]'' | | |- | ''[[:d:Q54939343|Unoma Ndili Okorafor]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q82594|computer scientist]]''<br/>''[[:d:Q131524|umninibhizinisi]]'' | [[INigeria]] | | [[File:Unoma Okorafor at Gem Tech Awards 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54975478|Upile Chisala]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | [[USonkondlo|imbongi]]<br/>''[[:d:Q2306091|sociologist]]'' | [[Zomba, Malawi|Zomba]] | [[Blantyre]]<br/>''[[:d:Q34217|Oxford]]''<br/>[[IGoli (idolobha)|iGoli]] | |- | ''[[:d:Q54954627|Urenna Onyewuchi]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q14941915|Uzo Aduba]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q2259451|stage actor]]''<br/>''[[:d:Q10800557|film actor]]''<br/>''[[:d:Q10798782|television actor]]''<br/>''[[:d:Q2405480|voice actor]]'' | ''[[:d:Q100|Boston]]'' | | [[File:Uzo Aduba 2014 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q44845816|Vanessa Kingori]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q1930187|intatheli]]''<br/>''[[:d:Q2516866|publisher]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]'' | [[IKhenya|IKenya]] | [[ILondon]] | [[File:Vanessa Kingori at SXSW London June 2025.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22097089|Vera Songwe]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q188094|economist]]''<br/>[[Usomabhizinisi]] | [[Nairobi|i-Nairobi]] | | [[File:Vera Songwe at the UK-Africa Investment Summit 2020 (49418317753) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3566180|Wanuri Kahiu]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q2526255|film director]]''<br/>''[[:d:Q28389|screenwriter]]''<br/>''[[:d:Q3282637|film producer]]''<br/>''[[:d:Q482980|author]]'' | [[Nairobi|i-Nairobi]] | | [[File:Wanuri Kahiu at the 2025 Sundance Film Festival (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54974310|Winnie Okoth]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q13381376|weightlifter]]'' | [[Mombasa]] | | |- | ''[[:d:Q29912279|Yrsa Daley-Ward]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | [[USonkondlo|imbongi]]<br/>''[[:d:Q4610556|umkhangisi]]''<br/>[[umbhali]]<br/>''[[:d:Q33999|umlingisi]]'' | ''[[:d:Q2078535|Chorley]]'' | | [[File:Yrsa Daley Ward.jpg|center|128px]] |- | [[Zanele Muholi]] | ''[[:d:Q48270|non-binary]]'' | ''[[:d:Q33231|umthwebuli]]''<br/>''[[:d:Q8359428|social activist]]''<br/>''[[:d:Q18216771|video artist]]''<br/>''[[:d:Q2544530|portrait photographer]]''<br/>''[[:d:Q18074503|installation artist]]'' | [[Umlazi]] | [[Umlazi]]<br/>[[IKapa]] | [[File:Zanele Muholi, 2011 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54968655|Zintle Ntshikila]]'' | ''[[:d:Q6581072|isifazane]]'' | ''[[:d:Q45217546|Instagram blogger]]'' | | | |} {{Wikidata list end}} cm6x899n6gahawf5tv857ajxlqltnkf User:GerardM/Communes of Angola 2 10171 132343 130863 2026-11-10T15:24:48Z ListeriaBot 10758 Wikidata list updated [V2] 132343 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q1841580 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q10314322|Kifangondo]]'' | | [[I-Angola]] | | {{Coord|-8.763333|13.423889|display=inline}} | [[File:Estátua da Paz.JPG|center|128px]] | |- | [[Cangola]] | | [[I-Angola]] | [[Alto Cauale]] | {{Coord|-7.967|15.883|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10328657|Bengo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Alto Cauale]] | | | |- | ''[[:d:Q8256000|Camabatela]]'' | | [[I-Angola]] | [[Ambaca]]<br/>[[Cuanza Norte Province]] | {{Coord|-8.183333|15.366667|display=inline}} | | |- | [[Ambriz]] | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q3613801|Ambriz]]'' | {{Coord|-7.85|13.116667|display=inline}} | [[File:Angola - The old school of Ambriz.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3296732|Bela Vista]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q3613801|Ambriz]]'' | {{Coord|-7.816667|13.816667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3496292|Tabi]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q3613801|Ambriz]]'' | {{Coord|-8.195689|13.346328|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9750062|Chivaúlo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Andulo]] | {{Coord|-11.633333|16.466667|display=inline}} | | |- | [[Calucinga]] | | [[I-Angola]] | [[Andulo]] | | | |- | ''[[:d:Q10313966|Cassumbe]]'' | | [[I-Angola]] | [[Andulo]] | | | |- | ''[[:d:Q10294667|Hengue]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bailundo]] | | | |- | ''[[:d:Q10320994|Lunge]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bailundo]] | | | |- | [[M'Bimbi]] | | [[I-Angola]] | [[Bailundo]] | | | |- | ''[[:d:Q55621476|Luvemba]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bailundo]] | | | |- | ''[[:d:Q18463791|Chigongo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Balombo]] | {{Coord|-12.316667|15.333333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q19608710|Chindumbo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Balombo]]<br/>[[Benguela Province]] | {{Coord|-12|18.033333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q21415018|Balombo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Balombo]] | | | |- | [[Dombe Grande]] | | [[I-Angola]] | [[Baía Farta]] | {{Coord|-12.95|13.1|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q21412858|Equimina]]'' | | [[I-Angola]] | [[Baía Farta]] | | | |- | ''[[:d:Q30931711|Calahanga]]'' | | [[I-Angola]] | [[Baía Farta]] | | | |- | ''[[:d:Q116486095|Belize]]'' | | [[I-Angola]] | [[Belize, Angola|Belize]] | {{Coord|-4.641|12.76|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7197977|Piri]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bengo Province]] | {{Coord|-8.516667|14.416667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7876811|Úcua]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bengo Province]] | {{Coord|-8.6616|14.1485|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q17122408|Barra do Dande]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bengo Province]] | {{Coord|-8.466667|13.366667|display=inline}} | [[File:Street in Barra do Dande, Angola.jpg|center|128px]] | |- | [[Baía Farta]] | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | {{Coord|-12.612801|13.198693|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q8342890|Catengue]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | {{Coord|-12.9|14.833333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9658200|Biópio]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | {{Coord|-12.466667|15.75|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10262077|Cubal do Lumbo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | {{Coord|-12.316667|15.333333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10269916|Ebanga]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | {{Coord|-12.733333|14.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313962|Kasseque]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10331979|Monte Belo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]]<br/>[[Bocoio]] | | | |- | ''[[:d:Q16496001|Babaera]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | {{Coord|-12.2|15.45|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16501270|Alda Lara]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | | | |- | ''[[:d:Q18463803|Chicuma]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]]<br/>[[Ganda, Angola|Ganda]] | {{Coord|-13.433333|14.866667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18463808|Chila]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | {{Coord|-12.066667|14.483333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q30931717|Maca Mombolo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | | | |- | ''[[:d:Q30931718|Canhamela]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | | | |- | ''[[:d:Q30931724|Caiave]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | | | |- | ''[[:d:Q30931725|Viangombe]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | | | |- | ''[[:d:Q30931732|Camuine]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | | | |- | ''[[:d:Q30931742|Praia Bebe]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | | | |- | ''[[:d:Q80241902|Cavimbe]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | | | |- | ''[[:d:Q80448106|Tumbulo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | | | |- | ''[[:d:Q80474865|Gama]]'' | | [[I-Angola]] | [[Benguela Province]] | | | |- | ''[[:d:Q9673006|Caitou]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bibala]] | {{Coord|-14.483333|13.083333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313763|Kapagombe]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bibala]] | | | |- | ''[[:d:Q10319598|Lola]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bibala]] | {{Coord|-14.3|13.616667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313610|Calei]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bié Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10314867|Cuanza]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bié Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10368169|Santo António da Muinha]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bié Province]] | | | |- | ''[[:d:Q19608132|Caivera]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bié Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10345917|Passe]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bocoio]]<br/>[[Benguela Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10337815|Nova Esperança]]'' | | [[I-Angola]] | [[Buengas]] | | | |- | ''[[:d:Q6403690|Quiage]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bula Atumba]] | {{Coord|-8.5065|14.95|display=inline}} | | |- | [[Lumbala N'guimbo]] | | [[I-Angola]] | [[Bundas]]<br/>[[Moxico Province]] | {{Coord|-14.105556|21.428333|display=inline}}<br/>{{Coord|-14.194722|21.361111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10334012|Mussuma]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bundas]] | {{Coord|-14.2|21.916667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10336957|Ninda]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bundas]] | {{Coord|-14.112222|21.435278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18464357|Chiume]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bundas]] | {{Coord|-15.133333|21.183333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18472656|Lutembo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Bundas]] | {{Coord|13.491389|21.371389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10356468|Quinzala]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q3647027|Bungo]]''<br/>[[Uíge Province]] | | | |- | [[Malembo]] | | [[I-Angola]] | [[Cabinda Province]] | {{Coord|-5.333333|12.183333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10302222|Inhuca]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cabinda Province]] | {{Coord|-4.85|12.4|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320142|Luali]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cabinda Province]] | {{Coord|-4.583076|12.70347|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10327155|Massabi]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cabinda Province]] | {{Coord|-4.966667|12.083333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10329540|Miconge]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cabinda Province]] | {{Coord|-4.45|12.883333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10335957|Necuto]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cabinda Province]] | {{Coord|-4.95|12.616667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314762|Kukumbi]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cacolo]] | {{Coord|-10.283333|19.05|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10394275|Xassengue]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cacolo]] | {{Coord|-10.466667|18.533333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16489207|Alto-Chikapa]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cacolo]] | {{Coord|-10.933333|19.15|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55609617|Dinge]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cacongo Municipality]] | {{Coord|-5|12.333333|display=inline}} | | |- | [[Lombe]] | | [[I-Angola]] | [[Cacuso]] | {{Coord|-9.483333|16.15|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10355488|Pungo-Andongo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cacuso]] | {{Coord|-9.666667|15.583333|display=inline}} | [[File:House at Pungo Andongo, Africa, ca.1875-ca.1940 (imp-cswc-GB-237-CSWC47-LS16-034).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q10372957|Soqueco]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cacuso]] | | | |- | ''[[:d:Q10262063|Cuale]]'' | | [[I-Angola]] | [[Calandula]] | | | |- | ''[[:d:Q10295739|Quinge]]'' | | [[I-Angola]] | [[Calandula]] | | | |- | ''[[:d:Q10313983|Kateco-Kangola]]'' | | [[I-Angola]] | [[Calandula]] | {{Coord|-8.466667|15.833333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314661|Kota]]'' | | [[I-Angola]] | [[Calandula]] | | | |- | ''[[:d:Q10323481|Mamué]]'' | | [[I-Angola]] | [[Camacuio]] | {{Coord|-13.816667|13.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q20447849|Chingo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Camacuio]] | | | |- | ''[[:d:Q10313689|Camacupa]]'' | | [[I-Angola]] | [[Camacupa]]<br/>[[Bié Province]] | {{Coord|-12.016667|17.483333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10361388|Ringoma]]'' | | [[I-Angola]] | [[Camacupa]] | | | |- | ''[[:d:Q10387577|Umpulo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Camacupa]] | {{Coord|-12.7|17.683333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10395022|Zenza do Itombe]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cambambe]] | {{Coord|-9.28333|14.2167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2389811|Tala Mungongo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cambundi-Catembo]] | {{Coord|-9.716667|17.233333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10269043|Dumba]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cambundi-Catembo]] | | | |- | ''[[:d:Q10356513|Quitapa]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cambundi-Catembo]] | | | |- | ''[[:d:Q10313645|Culamagia]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cangandala]] | | | |- | ''[[:d:Q10313822|Karibo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cangandala]] | | | |- | ''[[:d:Q16497685|Bembo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cangandala]] | | | |- | ''[[:d:Q10313699|Cambo Suinginge]]'' | | [[I-Angola]] | [[Caombo]] | | | |- | ''[[:d:Q10314378|Bange-Angola]]'' | | [[I-Angola]] | [[Caombo]] | | | |- | ''[[:d:Q10329419|Micanda]]'' | | [[I-Angola]] | [[Caombo]] | | | |- | ''[[:d:Q9750040|Chiuca]]'' | | [[I-Angola]] | [[Catabola]] | | | |- | ''[[:d:Q10367531|Sande]]'' | | [[I-Angola]] | [[Catabola]] | {{Coord|-12.033333|17.083333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q48855939|Chipeta]]'' | | [[I-Angola]] | [[Catabola]] | {{Coord|-12.266667|18.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313696|Camaxilo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Caungula]] | | | |- | [[Cuima]] | | [[I-Angola]] | [[Caála]] | {{Coord|-13.244444|15.641389|display=inline}} | | |- | [[Calenga]] | | [[I-Angola]] | [[Caála]] | | | |- | ''[[:d:Q10313978|Catata]]'' | | [[I-Angola]] | [[Caála]] | | | |- | ''[[:d:Q10313737|Kangote]]'' | | [[I-Angola]] | [[Chinguar]] | | | |- | ''[[:d:Q10314847|Kutato]]'' | | [[I-Angola]] | [[Chinguar]] | {{Coord|-11.45|16.333333|display=inline}} | | |- | [[Dundo]] | | [[I-Angola]] | [[Chitato]] | {{Coord|-7.380056|20.835056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320140|Luachimo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Chitato]] | | | |- | ''[[:d:Q10313584|Cachingues]]'' | | [[I-Angola]] | [[Chitembo]] | {{Coord|-13.066667|16.75|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10323317|Malengue]]'' | | [[I-Angola]] | [[Chitembo]] | | | |- | ''[[:d:Q10333140|Mumbué]]'' | | [[I-Angola]] | [[Chitembo]] | {{Coord|-13.9|17.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10334057|Matumbo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Chitembo]] | {{Coord|-13.183333|17.4|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10373216|Soma Cuanza]]'' | | [[I-Angola]] | [[Chitembo]] | {{Coord|-13.516667|17.366667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16501987|Bolongueira]]'' | | [[I-Angola]] | [[Chongorói]] | {{Coord|-13.566667|13.95|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10333013|Mufuma]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuaba Nzoji]] | | | |- | [[Mucusso]] | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-18.023|21.4279|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10336361|Dima]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-15.3725|20.142222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55607466|Xipundo]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-16.75|22|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9661326|Bondo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuando Cubango Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10314752|Cueio]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuando Cubango Province]] | {{Coord|-15.422113|17.97616|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314851|Cutuile]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuando Cubango Province]] | {{Coord|-15.233333|20.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320465|Luengue]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuando Cubango Province]]<br/>''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-16.741944|20.3775|display=inline}} | | |- | [[Luiana]] | | [[I-Angola]] | [[Cuando Cubango Province]]<br/>''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-17.383333|23|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10327520|Maue]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuando Cubango Province]] | {{Coord|-12.15|17.666667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10363077|Rito]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuando Cubango Province]] | {{Coord|-16.75|19|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10394233|Xamavera]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuando Cubango Province]] | {{Coord|-17.43|20.27|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55608682|Cunjamba Dima]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuando Cubango Province]] | {{Coord|-15.37|20.14|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55621464|Lupire]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuando Cubango Province]] | {{Coord|-14.64|19.6|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313596|Nehone]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanhama]] | | | |- | ''[[:d:Q5032354|Canhoca]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | {{Coord|-9.25|14.683333|display=inline}} | | |- | [[Dondo, Angola|Dondo]] | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | {{Coord|-9.694167|14.422778|display=inline}} | [[File:Dondo Estacao-CfL IMG1269.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q9600490|Aldeia Nova]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | {{Coord|-8.614722|15.104333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9672118|Caculo Cabaça]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q9675755|Camame]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | {{Coord|-8.983333|14.983333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9696638|Cariamba]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10264077|Dange Ia Menha]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10313700|Cambondo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10314282|Kiangombe]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10314361|Kiluange]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10320520|Luinga]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | {{Coord|-8.420341|15.629229|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10327904|Maua]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10356482|Kiquiemba]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10367238|Samba Lucala]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | {{Coord|-8.983333|15.583333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10375969|São Pedro da Quilemba]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | {{Coord|-9.683333|14.783333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10378078|Tango]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10380811|Terreiro]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q16498333|Bindo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | {{Coord|-8.15|15.216667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18482754|Cavunga]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q18485174|Cerca]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Norte Province]] | {{Coord|-9.066667|14.566667|display=inline}} | | |- | [[Gabela, Angola|Gabela]] | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | {{Coord|-10.85|14.366667|display=inline}} | | |- | [[Uaco Cungo]] | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | {{Coord|-11.358333|15.119444|display=inline}} | [[File:Igreja Matriz de Waku Kungo - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:AO-Waku Kungo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3651040|Calulo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | {{Coord|-10.033333|14.633333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9636948|Atôme]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | {{Coord|-11.75|14.5|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9662271|Botera]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | {{Coord|-11.616667|14.266667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10269045|Dumbi]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10313961|Kassange]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10314318|Quienha]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | | | |- | [[Quicombo]] | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | {{Coord|-11.319764|13.820353|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314447|Kissanga Kungo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10314456|Quissongo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10314600|Condé]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | {{Coord|-10.845184|14.675752|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314793|Gungo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10314799|Cunjo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10333222|Munenga]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | {{Coord|-10.016667|14.633333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10335907|Ndala Kachibo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10344093|Pampangala]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10356480|Lonhe]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | {{Coord|-10.833333|15.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10356486|Quirimbo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | {{Coord|-10.683333|14.266667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10367635|Sanga]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10375853|São Lucas]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | {{Coord|-10.95|16.116667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16494748|Assango]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | {{Coord|-11.291361|14.471806|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18468617|Kabuta]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | | | |- | ''[[:d:Q48855942|Cariango]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | | | |- | ''[[:d:Q55625129|Ngangula]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuanza Sul Province]] | | | |- | ''[[:d:Q9696382|Capupa]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cubal]]<br/>[[Benguela Province]] | {{Coord|-13.033333|13.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10301447|Imbala]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cubal]]<br/>[[Benguela Province]] | | | |- | [[Longa, Angola]] | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-14.606944|18.479167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313620|Caiundo]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-15.7|17.466667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10327712|Mavengue]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | | | |- | [[Savate, Angola]] | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-16.383333|16.633333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16496290|Baixo Longa]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]''<br/>[[Longa, Angola]] | {{Coord|-15.683333|18.666667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18464088|Chinguanja]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-15.05|16.95|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10392014|Vissati]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuchi]] | {{Coord|-14.25|16.916667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320154|Luando]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuemba]] | {{Coord|-11.616667|18.466667|display=inline}} | | |- | [[Munhango]] | | [[I-Angola]] | [[Cuemba]] | {{Coord|-12.159972|18.553417|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10366780|Sachinemuna]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuemba]] | | | |- | ''[[:d:Q10313730|Serra da Canda]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuimba]] | | | |- | [[Ondjiva]] | | [[I-Angola]] | [[Cunene Province]] | {{Coord|-17.066667|15.733333|display=inline}} | | |- | [[Xangongo]] | | [[I-Angola]] | [[Cunene Province]] | {{Coord|-16.746667|14.974722|display=inline}} | [[File:Brücke Xangango.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q10313676|Calonga]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cunene Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10314854|Cubati]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cunene Province]] | {{Coord|-15.333333|16.85|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10333047|Mucope]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cunene Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10334820|Môngua]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cunene Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10340820|Ombala yo Mungu]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cunene Province]] | {{Coord|-17.083333|15.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10342492|Otchinjau]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cunene Province]] | {{Coord|-16.5|13.933333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10342728|Tchimporo-Yonde]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cunene Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10371052|Melunga-Chiede]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cunene Province]] | | | |- | [[Chitado]] | | [[I-Angola]] | [[Cunene Province]] | {{Coord|-17.316667|13.916667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18466692|Mukolongodjo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cunene Province]] | | | |- | ''[[:d:Q19707921|Evale]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cunene Province]] | | | |- | ''[[:d:Q9653739|Belo Horizonte]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cunhinga]] | {{Coord|-11.916667|16.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10340938|Oncócua]]'' | | [[I-Angola]] | [[Curoca]] | {{Coord|-16.65|13.43333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10333249|Mupa]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuvelai]] | {{Coord|-16.166667|15.75|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q985987|Kunje]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuíto]] | {{Coord|-12.342726|16.942592|display=inline}} | | [[File:Angola Provinces Bie 250px.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10385164|Trumba]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuíto]] | | | |- | ''[[:d:Q18468879|Cambândua]]'' | | [[I-Angola]] | [[Cuíto]] | | | |- | [[Chicala]] | | [[I-Angola]] | [[Cuíto]] | | | |- | ''[[:d:Q10320945|Luma Cassai]]'' | | [[I-Angola]] | [[Dala, Angola|Dala]] | {{Coord|-11.233333|19.783333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18482789|Cazeje]]'' | | [[I-Angola]] | [[Dala, Angola|Dala]] | | | |- | ''[[:d:Q10317141|Lêmboa]]'' | | [[I-Angola]] | [[Damba, Angola|Damba]] | | | |- | ''[[:d:Q10327908|Mabanza Sosso]]'' | | [[I-Angola]] | [[Damba, Angola|Damba]]<br/>[[Uíge Province]] | {{Coord|-5.8929|15.22262|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10348924|Petecusso]]'' | | [[I-Angola]] | [[Damba, Angola|Damba]] | | | |- | [[Caxito]] | | [[I-Angola]] | [[Dande]] | {{Coord|-8.57848|13.66425|display=inline}} | [[File:Rua Caxito.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6406202|Kikabo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Dande]] | {{Coord|-8.317825|13.832852|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6721652|Mabubas]]'' | | [[I-Angola]] | [[Dande]] | {{Coord|-8.533333|13.7|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10378761|Quipeio]]'' | | [[I-Angola]] | [[Ekunha]] | | | |- | [[Chiange, Angola]] | | [[I-Angola]] | [[Gambos]]<br/>[[Huíla Province]] | {{Coord|-15.733333|13.9|display=inline}}<br/>{{Coord|-15.809167|14.076667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313662|Calima]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q3787366|Huambo]]'' | {{Coord|-11.516667|17.466667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18464122|Chipipa]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q3787366|Huambo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313698|Cambuengo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huambo Province]] | {{Coord|-11.85|16.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10378764|Chiumbo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huambo Province]] | | | |- | ''[[:d:Q21413852|Catabola]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huambo Province]] | {{Coord|-13.11808|15.16589|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55616282|Kumbila]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huambo Province]] | | | |- | ''[[:d:Q9644904|Bambi]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-14.05|15.56667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9672786|Cainda]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10262506|Cusse]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-13.516667|15.2|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10264769|Huíla]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-15.066667|13.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10266450|Dinde]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-14.266667|13.7|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10288032|Galangue]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-13.794444|16.106944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10292975|Gungui]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-11.483333|14.316667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10301777|Impulo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-13.9|13.683333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10306443|Jau]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-15.233333|13.516667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313686|Calepi]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-13.866667|14.5|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314850|Cutenda]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-14.366667|15.083333|display=inline}} | | |- | [[Mulondo, Angola]] | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10336652|N'gola]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10356251|Quihita]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-15.383333|13.966667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10368218|Arimba]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | | | |- | [[Chimbemba, Angola]] | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-15.75|14.083333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10387067|Uaba]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10391549|Vicungo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-12.016667|17.666667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q17122645|Chicungo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-14.816667|14.516667|display=inline}} | | |- | [[Capelongo]] | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | | | |- | ''[[:d:Q18480733|Capunda Cavilongo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-14.966667|13.983333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55604998|Bata-Bata]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-15.25|13.366667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55607474|Chituto]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | | | |- | ''[[:d:Q55613881|Hombo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | | | |- | ''[[:d:Q55615572|Kaholo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-15.133333|13.333333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55616828|Libongue]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | | | |- | ''[[:d:Q55623030|Micosse]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | | | |- | ''[[:d:Q55625011|Neves]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | | | |- | ''[[:d:Q55628429|Palanca, Huíla]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-15.037925|13.449782|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55630954|Quê]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | | | |- | ''[[:d:Q55634847|Tchamutete]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-15.25|16.066667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55634848|Tchiconco]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | {{Coord|-15|14.35|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55634850|Tchiquaqueia]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | | | |- | ''[[:d:Q55637179|Viti Vivale]]'' | | [[I-Angola]] | [[Huíla Province]] | | | |- | ''[[:d:Q430436|Muxima]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]''<br/>[[Quiçama]] | {{Coord|-9.518611|13.956944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q891711|Bom Jesus]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]'' | {{Coord|-9.164167|13.565|display=inline}}<br/>{{Coord|-9.168611|13.566667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5255122|Dembo Chio]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]''<br/>[[Quiçama]] | | | |- | [[Funda, Angola]] | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.841944|13.551944|display=inline}}<br/>{{Coord|-8.866803|13.550047|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6418950|Quixinge]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]''<br/>[[Quiçama]] | {{Coord|-9.866667|14.383333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6935369|Mumbondo]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]''<br/>[[Quiçama]] | {{Coord|-10.183333|14.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q21422393|Caxicane]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]'' | {{Coord|-9.217856|13.726998|display=inline}} | | |- | [[Dongo, Angola]] | | [[I-Angola]] | [[Jamba, Huíla|Jamba]] | {{Coord|-14.6|15.716667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9748658|Chinhama]]'' | | [[I-Angola]] | [[Katchiungo]] | | | |- | ''[[:d:Q10330008|Milando]]'' | | [[I-Angola]] | [[Kunda-dia-Base]] | | | |- | ''[[:d:Q10271028|Egito Praia]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q3835944|Lobito]]'' | {{Coord|-11.961826|13.764151|display=inline}} | | |- | [[Canata, Lobito|Canata]] | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q3835944|Lobito]]'' | {{Coord|-12.366667|13.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9608722|Alto Hama]]'' | | [[I-Angola]] | [[Londuimbali]] | {{Coord|-12.233333|15.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10388484|Ussoque]]'' | | [[I-Angola]] | [[Londuimbali]] | {{Coord|-12.35|15.1|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55612242|Galanga]]'' | | [[I-Angola]] | [[Londuimbali]] | | | |- | ''[[:d:Q10321977|Lepi]]'' | | [[I-Angola]] | [[Longonjo]] | {{Coord|-12.866667|15.4|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18463814|Chilata]]'' | | [[I-Angola]] | [[Longonjo]] | | | |- | ''[[:d:Q3496287|Kabiri]]'' | | [[I-Angola]] | [[Luanda Province]] | {{Coord|-8.916667|13.666667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5023153|Calomboloca]]'' | | [[I-Angola]] | [[Luanda Province]]<br/>''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]''<br/>''[[:d:Q1050728|Catete]]''<br/>''[[:d:Q3565905|Cassoneca]]'' | {{Coord|-9.15|13.833333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9648811|Barra do Cuanza]]'' | | [[I-Angola]] | [[Luanda Province]] | {{Coord|-9.319734|13.15585|display=inline}} | [[File:Cuanza SPOT 1042.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q18469021|Kikolo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Luanda Province]]<br/>[[Cacuaco]] | {{Coord|-8.78965|13.332658|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55606790|Caxongo Novo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Luanda Province]] | | | |- | [[Camissombo]] | | [[I-Angola]] | [[Lucapa]] | {{Coord|-8.15|20.65|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9674733|Caluango]]'' | | [[I-Angola]] | [[Lunda Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q9703090|Cassange-Calucala]]'' | | [[I-Angola]] | [[Lunda Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10313583|Cachimo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Lunda Norte Province]] | {{Coord|-8.35|21.333333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313758|Canzar]]'' | | [[I-Angola]] | [[Lunda Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10320156|Luangue]]'' | | [[I-Angola]] | [[Lunda Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10320501|Luia]]'' | | [[I-Angola]] | [[Lunda Norte Province]] | | | |- | [[Luremo]] | | [[I-Angola]] | [[Lunda Norte Province]] | {{Coord|-8.516667|17.833333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10334063|Muvulege]]'' | | [[I-Angola]] | [[Lunda Norte Province]] | {{Coord|-9|18.766667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10394296|Xa Cassau]]'' | | [[I-Angola]] | [[Lunda Norte Province]] | {{Coord|-8.933333|20.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10394380|Xinge]]'' | | [[I-Angola]] | [[Lunda Norte Province]] | {{Coord|-9.783333|19.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18480473|Capaia]]'' | | [[I-Angola]] | [[Lunda Norte Province]] | {{Coord|-8.333333|20.216667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55621226|Longo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Lunda Norte Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10313957|Kassai-Sul]]'' | | [[I-Angola]] | [[Lunda Sul Province]] | | | |- | ''[[:d:Q9696381|Capunda]]'' | | [[I-Angola]] | [[Luquembo]] | | | |- | [[Quimbango]] | | [[I-Angola]] | [[Luquembo]] | | | |- | ''[[:d:Q10335341|Madimba]]'' | | [[I-Angola]] | [[M'banza-Kongo]] | | | |- | ''[[:d:Q10313697|Kambaxe]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q3843776|Malanje]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10336651|Ngola-Luije]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q3843776|Malanje]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10267978|Dombo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Malanje Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10314477|Quizenga]]'' | | [[I-Angola]] | [[Malanje Province]] | | | |- | ''[[:d:Q55615562|Kacuso]]'' | | [[I-Angola]] | [[Malanje Province]] | | | |- | ''[[:d:Q55621646|Macondo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Malanje Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10320949|Lumai]]'' | | [[I-Angola]] | [[Marimba, Angola|Marimba]] | {{Coord|-13.266667|21.2|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10379346|Tembo-Aluma]]'' | | [[I-Angola]] | [[Marimba, Angola|Marimba]] | {{Coord|-7.7|17.266667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10356250|Quihuhu]]'' | | [[I-Angola]] | [[Massango]] | {{Coord|-7.75|16.6|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18467084|Quinguengue]]'' | | [[I-Angola]] | [[Massango]] | | | |- | ''[[:d:Q10331069|Missombo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Menongue]] | {{Coord|-14.8|17.683333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320922|Lucusse]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q3326972|Moxico]]'' | | | |- | [[Luena, Angola|Luena]] | | [[I-Angola]] | [[Moxico Province]] | {{Coord|-11.783|19.913|display=inline}} | [[File:Jardim do Palacio do Governador Luena Moxico.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1033167|Cangamba]]'' | | [[I-Angola]] | [[Moxico Province]] | {{Coord|-13.716667|19.866667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313606|Kaianda]]'' | | [[I-Angola]] | [[Moxico Province]] | {{Coord|-11|23.533333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313682|Calunda]]'' | | [[I-Angola]] | [[Moxico Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10313739|Kangumbe]]'' | | [[I-Angola]] | [[Moxico Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10314036|Candundo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Moxico Province]] | {{Coord|-11.516667|23.016667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10315591|Lago-Dilolo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Moxico Province]] | {{Coord|-11.5|22.016667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10317857|Liangongo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Moxico Province]] | {{Coord|-11.666667|20.7|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320951|Lumbala-Kakengue]]'' | | [[I-Angola]] | [[Moxico Province]] | {{Coord|-12.65|22.583333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10321096|Lutuai]]'' | | [[I-Angola]] | [[Moxico Province]] | {{Coord|-12.533333|19.916667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10333042|Muié]]'' | | [[I-Angola]] | [[Moxico Province]] | {{Coord|-14.35|20.416667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10370667|Sessa]]'' | | [[I-Angola]] | [[Moxico Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10380143|Tempué]]'' | | [[I-Angola]] | [[Moxico Province]] | {{Coord|-13.433333|18.866667|display=inline}} | | |- | [[Cazombo]] | | [[I-Angola]] | [[Moxico Province]]<br/>''[[:d:Q131747679|Moxico Leste]]'' | {{Coord|-11.905833|22.921667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18481868|Cassamba]]'' | | [[I-Angola]] | [[Moxico Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10322849|Uando]]'' | | [[I-Angola]] | [[Mucaba]] | | | |- | ''[[:d:Q9708690|Catala]]'' | | [[I-Angola]] | [[Mucari]] | | | |- | ''[[:d:Q10314088|Caxinga]]'' | | [[I-Angola]] | [[Mucari]] | | | |- | ''[[:d:Q10329968|Muquixe]]'' | | [[I-Angola]] | [[Mucari]] | | | |- | ''[[:d:Q10333293|Murieje]]'' | | [[I-Angola]] | [[Muconda]] | {{Coord|-9.9|21.216667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q19608705|Chiluage]]'' | | [[I-Angola]] | [[Muconda]] | {{Coord|-9.516667|21.8|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10263877|Dando]]'' | | [[I-Angola]] | [[N'harea]] | {{Coord|-7.566667|15.483333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10288172|Gamba]]'' | | [[I-Angola]] | [[N'harea]] | | | |- | ''[[:d:Q10322221|Lúbia]]'' | | [[I-Angola]] | [[N'harea]] | {{Coord|-10.8|16.866667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10319535|Quibala Norte]]'' | | [[I-Angola]] | [[N'zeto]] | {{Coord|-10.15|17.35|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3496271|Zala]]'' | | [[I-Angola]] | [[Nambuangongo]] | {{Coord|-7.833333|14.216667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5581117|Gombe]]'' | | [[I-Angola]] | [[Nambuangongo]] | {{Coord|-8.7|15.233333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6360177|Kanacassala]]'' | | [[I-Angola]] | [[Nambuangongo]] | {{Coord|-8.166667|14.116667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6418947|Kixico]]'' | | [[I-Angola]] | [[Nambuangongo]] | {{Coord|-8.763|14.252|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313599|Kage]]'' | | [[I-Angola]] | [[Nambuangongo]] | {{Coord|-8.2997|14.3449|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314304|Kicunzo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Nambuangongo]] | {{Coord|-8.181188|14.451271|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10283911|Forte de Santa Rita]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q3870058|Namibe]]'' | {{Coord|-15.195278|12.155556|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320373|Lucira]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q3870058|Namibe]]'' | {{Coord|-13.866667|12.533333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16497825|Bentiaba]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q3870058|Namibe]]'' | {{Coord|-14.280833|12.377361|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10356504|Quisseque]]'' | | [[I-Angola]] | [[Negage]] | {{Coord|-7.75|15.266667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314358|Quilombo dos Dembos]]'' | | [[I-Angola]] | [[Ngonguembo]] | {{Coord|-8.911306|14.726861|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q188292|Naulila]]'' | | [[I-Angola]] | [[Ombadja]] | {{Coord|-17.2013|14.6802|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10298853|Humbe]]'' | | [[I-Angola]] | [[Ombadja]] | {{Coord|-16.6847|14.9022|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6381391|Kazua]]'' | | [[I-Angola]] | [[Pango Aluquém]] | | | |- | ''[[:d:Q10344188|Pango]]'' | | [[I-Angola]] | [[Pango Aluquém]] | | | |- | ''[[:d:Q10313765|Kapolo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Porto Amboim]] | {{Coord|-10.383333|13.983333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9670985|Bângalas]]'' | | [[I-Angola]] | [[Quela]] | | | |- | ''[[:d:Q10331610|Moma]]'' | | [[I-Angola]] | [[Quela]] | | | |- | ''[[:d:Q7136680|Paredes]]'' | | [[I-Angola]] | [[Quibaxe]]<br/>[[Bengo Province]] | {{Coord|-8.6|14.666667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7665517|São José das Matas]]'' | | [[I-Angola]] | [[Quibaxe]]<br/>[[Bengo Province]] | {{Coord|-8.460336|14.755571|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10299747|Icoca]]'' | | [[I-Angola]] | [[Quimbele]] | | | |- | ''[[:d:Q10367046|Sautar]]'' | | [[I-Angola]] | [[Quirima]] | | | |- | ''[[:d:Q9675116|Cambamba]]'' | | [[I-Angola]] | [[Quitexe]] | {{Coord|-8.664|15.182|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14634022|Milunga]]'' | | [[I-Angola]] | [[Santa Cruz, Angola|Santa Cruz]] | {{Coord|-6.983333|16.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10331771|Mona-Kimbundo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Saurimo]] | | | |- | ''[[:d:Q10373225|Sombo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Saurimo]] | | | |- | ''[[:d:Q4741664|Amboiva]]'' | | [[I-Angola]] | [[Seles, Angola|Seles]] | {{Coord|-11.55|14.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10374781|Sumba]]'' | | [[I-Angola]] | [[Soyo, Angola|Soyo]] | | | |- | ''[[:d:Q10288258|Gangula]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q3976898|Sumbe]]'' | | | |- | ''[[:d:Q9654308|Benfica]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q60999936|Talatona]]'' | {{Coord|-8.9315|13.1599|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10298928|Samboto]]'' | | [[I-Angola]] | [[Tchicala Tcholohanga]] | | | |- | ''[[:d:Q10327909|Mbave]]'' | | [[I-Angola]] | [[Tchicala Tcholohanga]] | | | |- | ''[[:d:Q10367270|Sambo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Tchicala Tcholohanga]] | | | |- | ''[[:d:Q18463663|Chiaca]]'' | | [[I-Angola]] | [[Tchindjenje]] | | | |- | ''[[:d:Q10314475|Kimbeza]]'' | | [[I-Angola]] | [[Tomboco]] | | | |- | ''[[:d:Q10394661|Yona]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q4001307|Tômbua]]'' | {{Coord|-16.897889|12.580417|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q77582148|São Martinho dos Tigres]]'' | | [[I-Angola]] | ''[[:d:Q4001307|Tômbua]]'' | {{Coord|-16.600139|11.722222|display=inline}} | [[File:Ilha dos Tigres 1466540 960 720.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q10313632|Cacoma]]'' | | [[I-Angola]] | [[Ukuma, Angola|Ukuma]] | {{Coord|-10.95|17.883333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10333220|Mundundo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Ukuma, Angola|Ukuma]] | | | |- | ''[[:d:Q6724781|Macocola]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | {{Coord|-6.983333|16.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9600504|Aldeia Viçosa]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | {{Coord|-8.1|14.966667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9656126|Beu]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | {{Coord|-6.2313|15.4655|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9675092|Camatambo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | {{Coord|-6.5|15.316667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10262121|Cuilo-Camboso]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10262122|Cuilo-Futa]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | {{Coord|-6.416667|15.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10262124|Cuilo Pombo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | {{Coord|-7.2|15.716667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10266383|Dimuca]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | {{Coord|-7.75|15.266667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314421|Kinvuenga]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10320186|Lucanga]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10322677|Mabaia]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10322800|Macolo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | {{Coord|-7.083333|16.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10327184|Massau]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | {{Coord|-7.233333|16.916667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10356238|Quibocolo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | {{Coord|-6.266667|15.066667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10356481|Quipedro]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10366758|Sacandica]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | {{Coord|-5.966667|15.966667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10387076|Uamba]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10392025|Vista Alegre]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | | | |- | ''[[:d:Q16489205|Alto Zaza]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | {{Coord|-6.616667|16.933333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18467112|Caiongo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Uíge Province]] | | | |- | ''[[:d:Q9674755|Calumbo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Viana, Luanda|Viana]] | {{Coord|-9.15002|13.413116|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9672782|Cainde]]'' | | [[I-Angola]] | [[Virei]] | {{Coord|-15.716667|12.866667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10303428|Iongo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Xá-Muteba]] | | | |- | ''[[:d:Q9668200|Mbuela]]'' | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | {{Coord|-10.483333|18.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314150|Kelo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | {{Coord|-6.45|12.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314317|Kiende]]'' | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | {{Coord|-6.416667|14.066667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314388|Kindeji]]'' | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10314424|Kinzau]]'' | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | {{Coord|-6.866667|12.75|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320478|Lufico]]'' | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | {{Coord|-6.366667|13.5|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10321113|Luvaca]]'' | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | {{Coord|-5.983333|14.766667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10321116|Luvu]]'' | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10323647|Mangue Grande]]'' | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | {{Coord|-6.716667|12.616667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10332925|Mpala Lulendo]]'' | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10334010|Mussera]]'' | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10337080|Nkalambata]]'' | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | | | |- | ''[[:d:Q10347215|Pedra de Feitiço]]'' | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | | | |- | ''[[:d:Q48855958|Caluca]]'' | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | {{Coord|-6.783333|14.116667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55627165|Nzeto]]'' | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | {{Coord|-7.233333|12.866667|display=inline}} | | |- | [[Nóqui, Zaire]] | | [[I-Angola]] | [[Zaire Province]] | | | |- | ''[[:d:Q3565905|Cassoneca]]'' | | [[I-Angola]] | [[Ícolo e Bengo]] | {{Coord|-9.2|13.866667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6349194|Caculo Cahango]]'' | | [[I-Angola]] | [[Ícolo e Bengo]] | {{Coord|-9.300556|14.068333|display=inline}} | | |} {{Wikidata list end}} iz1mmauiarthtn25fsdbe1mx7qw56tx User:GerardM/Provinces of the Democratic Republic of the Congo 2 10200 132342 131829 2026-11-10T14:24:02Z ListeriaBot 10758 Wikidata list updated [V2] 132342 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q654140 } |section= |sort=label |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P18:Image,P242:Map |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Image ! Map |- | ''[[:d:Q671442|Bandundu Province]]'' | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | [[File:Maindombe1.JPG|center|128px]] | [[File:Bandundu in Democratic Republic of the Congo.svg|center|128px]] |- | [[Bas-Uélé]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | [[File:Grelots sur manche Zande-Africa Museum.jpg|center|128px]] | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Bas-Uele.svg|center|128px]] |- | [[Haut-Katanga Province]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Haut-Katanga.svg|center|128px]] |- | [[Haut-Lomami]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Haut-Lomami.svg|center|128px]] |- | [[Haut-Uélé]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | [[File:Dungu river.jpg|center|128px]] | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Haut-Uele.svg|center|128px]] |- | [[Ituri Province]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Ituri.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104846753|Kasaï]]'' | | | | |- | [[Kasaï Province]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Kasaï.svg|center|128px]] |- | [[Kasaï-Central]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Kasaï-Central.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130576|Kasaï-Occidental]]'' | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Kasai-Occidental in Democratic Republic of the Congo.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80953|Kasaï-Oriental]]'' | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:DCongoEastKasai.png|center|128px]] |- | [[Kasaï-Oriental]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Kasaï-Oriental.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104846802|Kivu Province]]'' | | ''[[:d:Q6500954|I-Zaire]]''<br/>[[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]]<br/>''[[:d:Q618399|Republic of the Congo (Léopoldville)]]'' | | |- | [[Kongo Central]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Bas-Congo in Democratic Republic of the Congo.svg|center|128px]] |- | [[Kwango]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | [[File:Masque Yaka-Africa Museum (1).jpg|center|128px]] | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Kwango.svg|center|128px]] |- | [[Kwilu Province]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | [[File:Au bord de la rivère Kwilu à Bandundu.jpg|center|128px]] | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Kwilu.svg|center|128px]] |- | [[Lomami Province]] | isifundazwe saseDemocratic Republic of the Congo (kusukela ngo-2015) | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Lomami.svg|center|128px]] |- | [[Lualaba Province]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | [[File:Deep in Congo's Heart.jpg|center|128px]] | [[File:DCongoLualaba.png|center|128px]] |- | [[Mai-Ndombe Province]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | [[File:Maindombe1.JPG|center|128px]] | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Mai-Ndombe.svg|center|128px]] |- | [[Maniema]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Maniema.svg|center|128px]] |- | [[Mongala]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Mongala.svg|center|128px]] |- | [[Nord-Ubangi]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Nord-Ubangi.svg|center|128px]] |- | [[North Kivu]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | [[File:Lava flows around Goma - Julien Harneis - May 2, 2007 - 2.jpg|center|128px]] | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Nord-Kivu.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q831370|Orientale Province]]'' | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]]<br/>''[[:d:Q213510|Belgian Congo]]'' | | [[File:DCongoEast.png|center|128px]] |- | [[Sankuru]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Sankuru.svg|center|128px]] |- | [[South Kivu]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | [[File:Uvira, DR Congo.jpg|center|128px]] | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Sud-Kivu.svg|center|128px]] |- | [[Sud-Ubangi]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Sud-Ubangi.svg|center|128px]] |- | [[Tanganyika Province]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Tanganyika.svg|center|128px]] |- | [[Tshopo]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Tshopo.svg|center|128px]] |- | [[Tshuapa]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Tshuapa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139626|Équateur]]'' | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Équateur in Democratic Republic of the Congo.svg|center|128px]] |- | [[Équateur Province]] | | [[IKhongo-Kinshasa|IRiphabliki Labantu weKongo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Équateur.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} 973v06tgpxxhnhx131f22x685y7blmi User:GerardM/States of Sudan 2 10306 132344 125974 2026-11-10T15:43:48Z ListeriaBot 10758 Wikidata list updated [V2] 132344 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q746290 } |section= |sort=label |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P18:Image,P242:Map |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Image ! Map |- | [[Abyei Area]] | | [[INingizimu Sudan|ISudan yaseNingizimu]]<br/>[[ISudan]] | [[File:Sudan Envoy - Abyei from Above.jpg|center|128px]] | [[File:Map of Abyei Area en.png|center|128px]] |- | [[Al Qadarif (isifundazwe)]] | | [[ISudan]] | | [[File:Al Qadarif in Sudan (Kafia Kingi disputed).svg|center|128px]] |- | [[Blue Nile (isifundazwe)]] | | [[ISudan]] | | [[File:An-Nil al-Azraq.PNG|center|128px]] |- | [[Central Darfur]] | | [[ISudan]] | | [[File:Central Darfur in Sudan (Kafia Kingi disputed).svg|center|128px]] |- | [[East Darfur]] | | [[ISudan]] | | [[File:East Darfur in Sudan.svg|center|128px]] |- | [[Gezira (isifundazwe)]] | | [[ISudan]] | [[File:Wad Medani Blue Nile.jpg|center|128px]] | [[File:Al Jazirah in Sudan (Kafia Kingi disputed).svg|center|128px]] |- | [[Kassala (isifundazwe)]] | | [[ISudan]] | [[File:Kassala onion Totil.jpg|center|128px]] | [[File:Locator map Sudan Kassala.png|center|128px]] |- | [[Khartoum (isifundazwe)]] | | [[ISudan]] | [[File:Hartum ve Mavi Nil.jpg|center|128px]] | [[File:Khartoum in Sudan (Kafia Kingi disputed).svg|center|128px]] |- | [[North Darfur]] | | [[ISudan]] | [[File:Farmer irrigates crops.jpg|center|128px]] | [[File:Locator map Sudan North Darfur.png|center|128px]] |- | [[North Kordofan]] | | [[ISudan]] | [[File:SudanCamels.jpg|center|128px]] | [[File:North Kurdufan in Sudan (Kafia Kingi disputed).svg|center|128px]] |- | [[Northern (isifundazwe), Sudan]] | | [[ISudan]] | [[File:Dongola field.jpg|center|128px]] | [[File:Locator map Sudan Northern.png|center|128px]] |- | [[Red Sea (isifundazwe)]] | | [[ISudan]] | [[File:Port Sudan.jpg|center|128px]] | [[File:Locator map Sudan Red Sea.png|center|128px]] |- | [[River Nile (isifundazwe)]] | | [[ISudan]] | [[File:Ed Damer marketstreet.jpg|center|128px]] | [[File:River Nile in Sudan (Kafia Kingi disputed).svg|center|128px]] |- | [[Sennar (isifundazwe)]] | | [[ISudan]] | | [[File:Sennar in Sudan (Kafia Kingi disputed).svg|center|128px]] |- | [[South Darfur]] | | [[ISudan]] | [[File:مباني جامعة نيالا.jpg|center|128px]] | [[File:South Darfur in Sudan (+claims hatched) (Kafia Kingi disputed).svg|center|128px]] |- | [[South Kordofan]] | | [[ISudan]] | | [[File:South Kurdufan in Sudan (Kafia Kingi disputed).svg|center|128px]] |- | [[West Darfur]] | | [[ISudan]] | | |- | [[West Kordofan]] | | [[ISudan]] | | [[File:West Kurdufan in Sudan (+claims hatched).svg|center|128px]] |- | [[White Nile (isifundazwe)]] | | [[ISudan]] | [[File:Rabak...jpg|center|128px]] | [[File:White Nile in Sudan (Kafia Kingi disputed).svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} 3ihytn9e1nv62pu3wk78cgecfq6m9y4 User:GerardM/Ivory Coast universities et al 2 11156 132381 131833 2026-11-11T07:06:24Z ListeriaBot 10758 Wikidata list updated [V2] 132381 wikitext text/x-wiki The [https://tools.wmflabs.org/scholia/country/Q1008 Scholia for Ivory Coast] {{Wikidata list |sparql= SELECT ?number_of_authors ?number_of_works ?item (REPLACE(STR(?item), ".*Q", "Q") AS ?qid) (CONCAT( "[[toolforge:scholia/organization/", ?qid , "|", ENCODE_FOR_URI(?number_of_works), "]] / ", "[[toolforge:scholia/organization/", ?qid , "/missing|📖]]") AS ?scholia) WITH { SELECT ?item (COUNT(DISTINCT ?author) AS ?number_of_authors) (COUNT(DISTINCT ?work) AS ?number_of_works) WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q1008 . ?author wdt:P108 {{!}} wdt:P463 {{!}} wdt:P1416/wdt:P361* ?item . ?work wdt:P50 ?author . } GROUP BY ?item } AS %results WHERE { INCLUDE %results SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],en,da,es,fr,jp,nl,no,ru,sv,zh". } } ORDER BY DESC(?number_of_authors) DESC(?number_of_works) ?item ?qid ?scholia |columns=label:Organization,?number_of_authors:Number of authors,?scholia:Publications (known/missing) }} {| class='wikitable sortable' ! Organization ! Number of authors ! Publications (known/missing) |- | ''[[:d:Q340195|African Development Bank]]'' | 17 | [[toolforge:scholia/organization/Q340195|74]] / [[toolforge:scholia/organization/Q340195/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q1583390|Félix Houphouët Boigny University]]'' | 7 | [[toolforge:scholia/organization/Q1583390|28]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1583390/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q17009378|Mande Studies Association]]'' | 3 | [[toolforge:scholia/organization/Q17009378|28]] / [[toolforge:scholia/organization/Q17009378/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q3551369|Université Alassane Ouattara]]'' | 3 | [[toolforge:scholia/organization/Q3551369|18]] / [[toolforge:scholia/organization/Q3551369/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q50828855|African Continental Free Trade Area]]'' | 3 | [[toolforge:scholia/organization/Q50828855|4]] / [[toolforge:scholia/organization/Q50828855/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q273894|Piarists]]'' | 1 | [[toolforge:scholia/organization/Q273894|13]] / [[toolforge:scholia/organization/Q273894/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q1003588|Francophonie]]'' | 1 | [[toolforge:scholia/organization/Q1003588|9]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1003588/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q2867632|Association des écrivains de Côte d'Ivoire]]'' | 1 | [[toolforge:scholia/organization/Q2867632|7]] / [[toolforge:scholia/organization/Q2867632/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q2945414|Centre for Research and Action for Peace]]'' | 1 | [[toolforge:scholia/organization/Q2945414|4]] / [[toolforge:scholia/organization/Q2945414/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q383924|Africa Rice Center]]'' | 1 | [[toolforge:scholia/organization/Q383924|2]] / [[toolforge:scholia/organization/Q383924/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q16525157|Académie des sciences, des arts, des cultures d'Afrique et des diasporas africaines]]'' | 1 | [[toolforge:scholia/organization/Q16525157|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q16525157/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q30261695|National Bureau for Technical Studies and Development]]'' | 1 | [[toolforge:scholia/organization/Q30261695|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30261695/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q3152449|National Institute Polytechnic Félix Houphouët-Boigny]]'' | 1 | [[toolforge:scholia/organization/Q3152449|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q3152449/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q620942|Central Bank of West African States]]'' | 1 | [[toolforge:scholia/organization/Q620942|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q620942/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q989437|Emmaus]]'' | 1 | [[toolforge:scholia/organization/Q989437|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q989437/missing|📖]] |} {{Wikidata list end}} 5i7sdptivcdg3d93tgr2v1rrsd1jis9 Inzululwazi 0 11180 132359 127327 2026-11-11T00:58:26Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132359 wikitext text/x-wiki [[File:UniverseEvolution WMAP zulu.jpg|thumb|Umdwebo wokulwiza komkhathilibe]] '''Inzululwazi''' futhi '''ISayensi''' iyisigabavu esihleliwe nendlela yokuzuza lonke [[ULwazi|ulwazi]] olungaba khona emhlabeni [[UMkhathilibe|nakumkhathilibe]] wonke. Kwinzululwazi kukhona izindlela zokuhlela izincazelo ezivivinyayo nokubikezela ngomkhathi. <ref name="EOWilson1999a">{{Cite book|last=Wilson|first=E.O.|title=Consilience: The Unity of Knowledge|year=1999|url=https://archive.org/details/consilienceunity0000wils}}</ref> <ref name="Heilbron">"...&nbsp;modern science is a discovery as well as an invention. It was a discovery that nature generally acts regularly enough to be described by laws and even by mathematics; and required invention to devise the techniques, abstractions, apparatus, and organization for exhibiting the regularities and securing their law-like descriptions."— p.vii&nbsp;{{Cite book|last=Heilbron|first=J.L. (editor-in-chief)|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science|year=2003|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_q5e5}}</ref> Kubalulekile kakhulu kwinzululwazi ukuba imiphumela yezivivinyo nocwaningo kube eqinisekiswe osonzululwazi abaningi ukuze amaqiniso ayo angaphuma odwa kuvezwa amaphutha. Kwencikene kakhulu nokusizana kuhlanganwe. Izimpande zokuqala zenzululwazi ziseGibhithe lasendulo naseMesopotamiya kusukela cishe ngowezi-3500 kuya ku-3000 BCE.<ref name="Lindberg1">"The historian&nbsp;... requires a very broad definition of "science"&nbsp;– one that&nbsp;... will help us to understand the modern scientific enterprise. We need to be broad and inclusive, rather than narrow and exclusive&nbsp;... and we should expect that the farther back we go [in time] the broader we will need to be." &nbsp;p.3—{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=Science before the Greeks|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5|pages=[https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/1 1]–27|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> <ref name="Grant2007a">{{Cite book|last=Grant|first=Edward|year=2007|chapter=Ancient Egypt to Plato|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/historyofnatural0000gran|pages=[https://archive.org/details/historyofnatural0000gran/page/1 1]–26|edition=First|location=New York, New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-052-1-68957-1}}</ref> Amagalelo abo [[Umchazazibalo|kwezomchazazibalo]], [[izinkanyezi|ezomchazamkhathi]], kanye [[Ezokwelapha|nezokwelapha]] angena futhi abumba iFilosofi yemvelo yamaGreki yenkathi yakudala, okuyilapho kwenziwa khona imizamo emisiwe yokuqhamuka nezincazelo ezisekelwe emsukeni ongokwemvelo wezinto ezenzeka endaweni ebonwa ngamehlo. Ngemuva kokuwa koMbuso oseNtshonalanga WaseRoma, ulwazi lwemiqondo yamaGrikhi ngomhlaba lwehla eNtshonalanga Yurophu phakathi neminyaka engamakhulu amane yokuqala (eyama-400 kuya kwe-1000 CE) weNkathi Ephakathi <ref name="Lindberg9">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=The revival of learning in the West|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5|pages=[https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/193 193]–224|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> kepha lwalondolozwa emazweni obuSulumane ngesikhathi se- nkathi yokuChuma kobuSulumane. <ref name="Lindberg8">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=Islamic science|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5|pages=[https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/163 163]–92|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> Ukubuyiselwa nokuhlanganiswa kwemisebenzi yamaGrikhi nemibuzo yamaSulumane eNtshonalanga Yurophu kusuka ngekhulu le-10 kuye le-13 kwavuselela "iFilosofi yemvelo", <ref name="Lindberg10">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=The recovery and assimilation of Greek and Islamic science|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5|pages=[https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/225 225]–53|edition=2nd|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> kamuva eyaguqulwa yinguquko yenzululwazi eyaqala ngekhulu le-16 <ref name="Principe2011">{{Cite book|last=Principe|first=Lawrence M.|year=2011|chapter=Introduction|title=Scientific Revolution: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/scientificrevolu0000prin|pages=[https://archive.org/details/scientificrevolu0000prin/page/1 1]–3|edition=First|location=New York, New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-199-56741-6}}</ref> njengoba amasu amasha kanye nokusanda-kufunyanwa kwayishiya imiqondo namasiko wamaGrikhi kwangaphambili. <ref name="Lindberg1990">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=1990|chapter=Conceptions of the Scientific Revolution from Baker to Butterfield: A preliminary sketch|title=Reappraisals of the Scientific Revolution|url=https://archive.org/details/reappraisalsofsc0000unse|pages=[https://archive.org/details/reappraisalsofsc0000unse/page/1 1]–26|edition=First|location=Chicago, Illinois|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-34262-9}}</ref> <ref name="Lindberg14">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=The legacy of ancient and medieval science|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5|pages=[https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/357 357]–368|edition=2nd|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> <ref name="Stanford Encyclopedia">{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Del Soldato|first=Eva|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|edition=Fall 2016}}</ref> <ref name="Grant2007c">{{Cite book|last=Grant|first=Edward|year=2007|chapter=Transformation of medieval natural philosophy from the early period modern period to the end of the nineteenth century|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/historyofnatural0000gran|pages=[https://archive.org/details/historyofnatural0000gran/page/274 274]–322|edition=First|location=New York, New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-052-1-68957-1}}</ref> Indlela-su yenzululwazi ngokushesha yadlala indima enkulu ekwakhiweni kolwazi futhi kuze kwaba ngekhulu lam-19 lapho izici eziningi zezikhungo nokucwephesha zenzululwazi ezaqala ukwakheka; <ref name="Cahan Natural Philosophy">{{Cite book|title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science|year=2003|url=https://archive.org/details/fromnaturalphilo0000unse|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago, Illinois|isbn=978-0-226-08928-7}}</ref> <ref>The ''Oxford English Dictionary'' dates the origin of the word "scientist" to 1834.</ref> <ref name="Lightman 19th">{{Cite book|last=Lightman|first=Bernard|title=Wrestling with Nature : From Omens to Science|year=2011|url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0226317830|chapter=13. Science and the Public}}</ref> kanye nokushintshwa "kwefilosofi yemvelo" kube isayensi yemvelo. <ref>{{Cite book|last=Harrison|first=Peter|title=The Territories of Science and Religion|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|pages=164–165|isbn=9780226184517}}</ref> Inzululwazi yanamuhla ngokuvamile ihlukaniswe yaba amagatsha amathathu amakhulu aqukethe [[inzululwazi yemvelo]] (isib, [[umchazampilo]], [[umchazatho]], kanye [[umchazandalo|nomchazandalo]]), efunda imvelo ngomqondo obanzi; [[inzululwazi yezenhlalo]] (isib, [[Ezomnotho]], ezengqondo, kanye nezenhlalo), ezifunda abantu ngabanye nemiphakathi; kanye nenzululwazi yesimo (isib. umhluzaqondo, [[umchazazibalo]], kanye nesayensi yesiCikizi semibhalo), ephathelene nezimpawu ezilawulwa yimithetho. Kodwa kukhona ukungaboni ngaso linye, <ref name="Bishop1991">{{Cite book|last1=Bishop|first1=Alan|year=1991|chapter=Environmental activities and mathematical culture|title=Mathematical Enculturation: A Cultural Perspective on Mathematics Education|chapter-url=https://books.google.com/books?id=9AgrBgAAQBAJ&pg=PA54#v=onepage&q&f=false|pages=20–59|location=Norwell, Massachusetts|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-0-792-31270-3}}</ref> <ref name="Bunge 1998">{{Cite book|title=Philosophy of Science: Volume 1, From Problem to Theory|last1=Bunge|first1=Mario|publisher=Routledge|isbn=978-0-765-80413-6|location=New York, New York|pages=3–50|chapter=The Scientific Approach}}</ref> ekutheni inzululwazi ehlelekile empeleni yakha inzululwazi njengoba ingasekelwe ebufakazini obungcwetile. <ref name="Fetzer2013">{{Cite book|last1=Fetzer|first1=James H.|year=2013|chapter=Computer reliability and public policy: Limits of knowledge of computer-based systems|title=Computers and Cognition: Why Minds are not Machines|pages=271–308|location=Newcastle, United Kingdom|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-1-443-81946-6}}</ref> Imikhakha esebenzisa ulwazi olukhona lwenzululwazi ngezinjongo ezisebenzayo, enjengo[[UmNgcikisho|mNgcikisho]], [[ezokwelapha]], zichazwa njengenzululwazi esetshenziswayo. <ref>{{Cite journal|year=2014|last1=Fischer|first1=M.R.|title=Thinking and acting scientifically: Indispensable basis of medical education|pages=Doc24}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Abraham|first1=Reem Rachel|title=Clinically oriented physiology teaching: strategy for developing critical-thinking skills in undergraduate medical students|pages=102–04|year=2004}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Sinclair|first1=Marius|title=On the Differences between the Engineering and Scientific Methods|pages=}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Engineering Technology :: Engineering Technology :: Purdue School of Engineering and Technology, IUPUI}}</ref> Ulwazi olusha lwenzululwazi luthuthukiswa [[ucwaningo]] [[Umfundindalo|losonzululwazi]] abagqugquzelwa ilukuluku ngokuphathelene nomhlaba kanye nayisifiso sokuxazulula izinkinga. Ucwaningo lwenzululwazi lwanamuhla lwenziwa ngokubambisana okukhulu futhi luvame ukuqhutshwa amathimba akwezemfundo, izikhungo zokucwaninga, izikhungo zikahulumeni nez[[inkampani]]. Umthelela osebenzayo ocwaningweni lwenzululwazi uholele ekuqubukeni kwezinqubomgomo zesayensi ezifuna ukuthonya umhwebo wenzulukeazi ngokubeka phambili ukuthuthukiswa kwemikhiqizo yezentengiso, izikhali, ukunakekela impilo, futhi ukuvikelwa kwemvelo. == uMsuka == Igama elithi inzululwazi elisetshenziswa ukuhumusha elithi ''science'' lisho 'isimo sokwazi noma ulwazi olunzulu ngendalo ezungezile. Igama elithi inzululwazi liyinhlanganisela yamabizo amabili athi 'nzulu + ulwazi' ngoba loluhlobo lolwazi lunzulu, ludinga ukufundwa kabanzi nokucwaningwa ngokujulile. Lingcono kakhulu kunalelo elingumfakela othi ''isayensi''. Leli liyibizo lesintu okufanele silisebenzise. Nansi indlela yokulisebenzisa lona kanye namanye ahlobene nalo: * ''science'' - inzululwazi * ''scientist'' - usonzululwazi * ''scientific'' - okwenzululwazi == uMlando == === uMlando wakuqala === [[File:Plimpton_322.jpg|thumb|Isibhebhe sase-Plimpton, seziqoshwa zaseBhabhiloni, esabhalwa cishe ngowe-1800 BCE|alt=Clay tablet with markings, three columns for numbers and one for ordinals]] Inzululwazi ayinawo umsuka owodwa vo. Kunalokho, izindlelasu ezihleliwe zavela lusilili ngokuhamba kwesikhathi seminyaka engaphezu kwezinkulungwane,<ref name="cognitive-basis">{{Citation |last=Carruthers |first=Peter |title=The roots of scientific reasoning: infancy, modularity and the art of tracking |date=2002-05-02 |work=The Cognitive Basis of Science |pages=73–96 |editor-last=Carruthers |editor-first=Peter |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511613517.005 |isbn=978-0-521-81229-0 |editor2-last=Stich |editor2-first=Stephen |editor3-last=Siegal |editor3-first=Michael}}</ref><ref name="causal-cognition">{{Cite journal |last1=Lombard |first1=Marlize |last2=Gärdenfors |first2=Peter |date=2017 |title=Tracking the Evolution of Causal Cognition in Humans |journal=Journal of Anthropological Sciences |volume=95 |issue=95 |pages=219–234 |doi=10.4436/JASS.95006 |pmid=28489015 |issn=1827-4765}}</ref> ngezimo ezingafani ezingxenyeni ezihlukene zomhlaba, futhi inbalwa imininingwane ekhona emayelana nokuthuthuka kwayo endulo. Kungenzeka abesifazane babeneqhaza elikhulu kwinzululwazi yasendulo,<ref>{{cite book |last1=Graeber |first1=David |last2=Wengrow |first2=David |author-link1=David Graeber |author-link2=David Wengrow |date=2021 |title=[[The Dawn of Everything]] |page=[https://archive.org/details/dawnofeverything0000grae/page/248 248] }}</ref> njengoba kunjalo nangemicikilisho yezenkolo.<ref>{{cite journal |title=The Faerie Smith Meets the Bronze Industry: Magic Versus Science in the Interpretation of Prehistoric Metal-Making |jstor=124782 |last1=Budd |first1=Paul |last2=Taylor |first2=Timothy |journal=World Archaeology |year=1995 |volume=27 |issue=1 |pages=133–143 |doi=10.1080/00438243.1995.9980297 }}</ref> Ezinye izazi zisebenzisa ebizo elithi 'inzululwazi yanguna' ukuze bagqabe ubuqhebeqhebe basendulo obunenswebu yenzululwazi yanamuhla kulwangu lwayo;<ref>{{cite book|last=Tuomela |first=Raimo |year=1987 |chapter=Science, Protoscience, and Pseudoscience |editor-last1=Pitt |editor-first1=J.C. |editor-last2=Pera |editor-first2=M. |title=Rational Changes in Science |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=98 |pages=83–101 |publisher=Springer |location=Dordrecht |doi=10.1007/978-94-009-3779-6_4|isbn=978-94-010-8181-8 }}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1086/599864 |first=Pamela H. |last=Smith |title=Science on the Move: Recent Trends in the History of Early Modern Science |url=https://archive.org/details/sim_renaissance-quarterly_summer-2009_62_2/page/345 |journal=Renaissance Quarterly |volume=62 |number=2 |year=2009 |pages=345–375|pmid=19750597 |s2cid=43643053 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fleck |first=Robert |date=March 2021 |title=Fundamental Themes in Physics from the History of Art |url=https://link.springer.com/10.1007/s00016-020-00269-7 |journal=Physics in Perspective |language=en |volume=23 |issue=1 |pages=25–48 |doi=10.1007/s00016-020-00269-7 |bibcode=2021PhP....23...25F |s2cid=253597172 |issn=1422-6944}}</ref> nokho, lomgqabo uye wahlatshwa kakhulu njengothunazayo<ref>{{cite encyclopedia |last=Scott |first=Colin |encyclopedia=The Postcolonial Science and Technology Studies Reader |title=Science for the West, Myth for the Rest? |publisher=Duke University Press |location=Durham |editor-last=Harding |editor-first=Sandra |isbn=978-0-8223-4936-5 |date=2011 |oclc=700406626 |page=175 |doi=10.2307/j.ctv11g96cc.16 }}</ref> noma osikisela ngokweqile umbono wobumanjemanje ''(Presentism)'', njengoba ubhekwa Lobo buqhebeqhebe ngeso lemijinjo yanamuhla.<ref>{{cite journal|doi=10.1177/007327531205000203 |first=Peter |last=Dear |title=Historiography of Not-So-Recent Science |journal=History of Science |volume=50 |number=2 |year=2012 |pages=197–211|s2cid=141599452 }}</ref> Ubufakazi obuqandikhanda bemidludlungu yenzululwazi baqala ukucaca ekufikeni kwezimiso zokubhala emiphakathini yasendulo njengaseGibhithe naseMesopothamiya, kanjalo kwaqopheka iziqoshwa zokuqala emlandweni wenzululwazi.<ref name="Grant2007a" /> Nakuba amazwi nezicabangelo ezithi 'inzululwazi' nesithi 'imvelo' zazingeyona ingxenye yenkulumo yangaleso sikhathi, imiphakathi yasendulo yaba namagalelo abalulekile naba nendawo kwinzululwazi yamaGrikhi nasenkathini ephakathi. Abantu baseMesopothamiya lasendulo basebenzisa ulwazi olumalungana nezakhi ezihlukene zeziqa ukuze bakhiqize amakhamba, izindindimana, inhlaka, insipho, izinkimbi, isinomfiya, nesivimbamanzi.<ref name="McIntosh2005">{{cite book|last1= McIntosh|first1= Jane R.|author-link= Jane McIntosh|title= Ancient Mesopotamia: New Perspectives|date= 2005|publisher= ABC-CLIO|location= Santa Barbara, California, Denver, Colorado, and Oxford, England|isbn= 978-1-57607-966-9|pages= 273–76|url= https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&q=science+in+ancient+Mesopotamia|access-date= October 20, 2020|archive-date= February 5, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210205162758/https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&q=science+in+ancient+Mesopotamia|url-status= live}}</ref> Bacwaninga uchazomzimba lwezilwane, ukucondoza kwezilwane, nomchazanyezi ngezinjongo zokubhula.<ref>{{Cite journal |title= Scientific Astronomy in Antiquity|last= Aaboe|first= Asger|author-link= Asger Aaboe|journal= [[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|volume= 276|issue= 1257|date= May 2, 1974|pages= 21–42|doi=10.1098/rsta.1974.0007|bibcode=1974RSPTA.276...21A|jstor= 74272|s2cid= 122508567}}</ref> AbaseMesopothamiya babenentshiseko enkulu kwezokwelapha<ref name="McIntosh2005" /> futhi iziyalo zemitho zokuqala zavela ngolimi lwamakhaledi ngoSendo lwesithathu lwase-Uri.<ref>{{cite journal |title= Medicine, Surgery, and Public Health in Ancient Mesopotamia |first= R D. |last= Biggs |journal=Journal of Assyrian Academic Studies |volume= 19 |number= 1 |year= 2005 |pages= 7–18}}</ref> Babegxile kakhulu ekufundeni izihloko zenzululwazi ezazisebenziseka kwezenkolo nasempilweni futhi babengakuthakaseli ukugculisa ilukuluku.<ref name="McIntosh2005" /> === Enkathini yanguna === [[File:MANNapoli 124545 plato's academy mosaic.jpg|left|thumb|Imvanganiso yobungqandavu buka Plato, obukhandwe maphakathi nonyaka we-100 BCE kuya kowama-79 AD, oveza osonjulalwazi abaningi bamaGreki nezazishows|alt=Framed mosaic of philosophers gathering around and conversing]] Enkathini yanguna, babekhona osonzululwazi abafundile, abayizicukuthwane, futhi ikwakungabesilisa abavevame ukwenza uphenyo ngemvelo lapho bethola isikhathi.<ref>{{cite book |last1=Lehoux |first1=Daryn |editor1-last=Shank |editor1-first=Michael |editor2-last=Numbers |editor2-first=Ronald |editor3-last=Harrison |editor3-first=Peter |title=Wrestling with Nature: From Omens to Science |url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830 |year=2011 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31783-0 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780226317830/page/39 39] |chapter=2. Natural Knowledge in the Classical World}}</ref> Ngaphambi kokuqanjwa noma ukuvubukulwa kwesicabango esibizwa ''[[phusis]]'' nona imvelo osonjulabuchopho bangaphanbi kukaSokrati, lamazwi ayevame ukusetshenziswa ukuchazisa indlela engokwemveli youkhula kwesitshalo,<ref>An account of the pre-Socratic use of the concept of φύσις may be found in {{cite book |last=Naddaf |first=Gerard |year=2006 |title=The Greek Concept of Nature |publisher=SUNY Press |postscript=,}} and in {{cite journal |last1=Ducarme |first1=Frédéric |last2=Couvet |first2=Denis |year=2020 |title=What does 'nature' mean? |journal=[[Palgrave Communications]] |volume=6 |issue=14 |article-number=14 |publisher=[[Springer Nature]] |doi=10.1057/s41599-020-0390-y |doi-access=free |url=https://hal.science/hal-02554932/file/s41599-020-0390-y.pdf |access-date=16 August 2023 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816053756/https://hal.science/hal-02554932/file/s41599-020-0390-y.pdf |url-status=live}} The word φύσις, while first used in connection with a plant in Homer, occurs early in Greek philosophy, and in several senses. Generally, these senses match rather well the current senses in which the English word ''nature'' is used, as confirmed by {{cite book |last=Guthrie |first=W. K. C. |title=Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |postscript=none}} (volume 2 of his ''History of Greek Philosophy''), Cambridge University Press, 1965.</ref> Izinjulabuchopho zamaGriki zesikole saseMilita esasungulwa uThalesi waseMilita kamuva esasiphethwe uAnazimanda waseMilita, kwaba abakoqala ukuzama ukuchaza isimongotho semvelo ngaphandle kokufaka amandla angavamile.<ref>{{cite book |last1=O'Grady |first1=Patricia F. |author-link=Patricia O'Grady |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2016 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-7546-0533-1 |page=245 |url=https://books.google.com/books?id=ZTUlDwAAQBAJ&q=Thales+of+Miletus+first+scientist&pg=PA245 |access-date=20 October 2020}}</ref> Abalandelu bakaPhayithagora baqhamuka nenjulalwazi yamanani eyinkimbinkimbi<ref name="Burkert1972">{{cite book |last=Burkert |first=Walter |author-link=Walter Burkert |date=1 June 1972 |title=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism |url=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&q=Pythagoreanism |location=Cambridge, MA |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-53918-1}}</ref>{{rp|467–468}} futhi baba negalelo elikhulu ekuthuthukeni komchazazibalo. Umchachiso wamachwe wona wathuthukiswa injulabuchopho engumgriki ebizwa uLusiphas nomfundi wakhe uDemokritu.<ref>{{Cite book |last1=Pullman |first1=Bernard |title=The Atom in the History of Human Thought |year=1998 |isbn=978-0-19-515040-7 |pages=31–33 |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=IQs5hur-BpgC&q=Leucippus+Democritus+atom&pg=PA56 |bibcode=1998ahht.book.....P |access-date=20 October 2020}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Cohen |editor1-first=Henri |editor2-last=Lefebvre |editor2-first=Claire |title=Handbook of Categorization in Cognitive Science |year=2017 |publisher=Elsevier |location=Amsterdam |isbn=978-0-08-101107-2 |page=427 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=zIrCDQAAQBAJ&q=Leucippus+Democritus+atom&pg=PA427 |access-date=20 October 2020}}</ref> Kamuva, uEpikuru wathuthukisa ikosmoloji yemvelo ephelele esebenzisa ubuchwe (atomism) futhi wamukela umthetho (indinganiso) eyayimisa indlela yokuhlola Iqiniso lenzululwazi. iNyanga engumGriki uHippokrati wasungula isiko lendlelasu yenzululwazi yezokwelapha ehlelekile.<ref>{{cite book |last=Margotta |first=Roberto |year=1968 |title=The Story of Medicine |url=https://books.google.com/books?id=vFZrAAAAMAAJ |location=New York |publisher=[[Golden Press]] |access-date=18 November 2020}}</ref><ref>{{cite book |last1=Touwaide |first1=Alain |title=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia |year=2005 |editor1-last=Glick |editor1-first=Thomas F. |editor2-last=Livesey |editor2-first=Steven |editor3-last=Wallis |editor3-first=Faith |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-96930-7 |page=224 |url=https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&q=Hippocrates+medical+science&pg=PA224 |access-date=20 October 2020}}</ref> futhi waziwa ngokuthi "uYise Wezokwelapha".<ref>{{cite book |last1=Leff |first1=Samuel |last2=Leff |first2=Vera |year=1956 |title=From Witchcraft to World Health |url=https://books.google.com/books?id=HjNrAAAAMAAJ |location=London |publisher=Macmillan |access-date=23 August 2020}}</ref> Emlandweni wezinjulabichopho zenzululwazi zakuqala, izinto zajika lapho uSokrati, esebenzisa injulalwazi ekufundeni ngezindaba zabantu, isimo semiphakathi yezombusazwe, ngolwazi loluntu ngokwalo. Indlela kaSokrati njengoba ichazwa kwizinkulumongxoxo zikPlato eyindlelasu yomthamundo yokucinga isihlawumbiselo: Isihlawumbiselo esingcono sitholwa ngokuhlonza nokususa lezo eziziphikisayo. Indlela kaSokrati icinga amaqiniso aziwayo nezinkolelo ngokuwaphiyizela ubuqatha.<ref>{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D17 |title=Plato, Apology |page=17 |access-date=1 November 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129145253/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D17 |archive-date=29 January 2018}}</ref> USokrati wayigxeka indlela endala yokufunda umchazandalo njengeqagela kakhulu futhi esilela ukuzigxeka-siqu nokuzilungisa.<ref>{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D27 |title=Plato, Apology |page=27 |access-date=1 November 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129145253/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D27 |archive-date=29 January 2018}}</ref> Ekhulwini lesine BCE, uAristotile wakhanda uhlelo oluyisimiso senjulalwazi yeteleology.<ref>{{cite book |author1=Aristotle |title=Nicomachean Ethics |edition=H. Rackham |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0054%3Abekker%20page%3D1139b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317140402/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc= |archive-date=17 March 2012 |access-date=22 September 2010 |at=1139b}}</ref> Ekhulwini lesithathu BCE, ugqayinyanga ongumGriki uAristarkhasi waseSamos waba owokuqala oveza unongo lozungezilanga lomkhathilibe, lapho iLanga lisenkabeni futhi Imizulane ilizungeza..<ref name="McClellan2015">{{cite book |last1=McClellan |first1=James E. III |last2=Dorn |first2=Harold |title=Science and Technology in World History: An Introduction |year=2015 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |isbn=978-1-4214-1776-9 |pages=99–100 |url=https://books.google.com/books?id=ah1ECwAAQBAJ&q=Aristarchus+heliocentrism&pg=PA99 |access-date=20 October 2020}}</ref> Unongo luka-Aristarkhasi lwanqantuzwa kabanzi ngoba kwakuthiwa luphula imithetho yemvelo, kuyilapho oluka Ptolemy olubizwa ''[[Almagest]]'', oluqukethe ingcaziso yozungezumhlaba kuzungezohlelo lwelanga, yamukelwa kabanzi.<ref>{{Cite book |last=Graßhoff |first=Gerd |title=The History of Ptolemy's Star Catalogue |year=1990 |publisher=Springer |isbn=978-1-4612-8788-9 |series=Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences |volume=14 |location=New York |doi=10.1007/978-1-4612-4468-4}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hoffmann |first=Susanne M. |title=Hipparchs Himmelsglobus |year=2017 |publisher=Springer Fachmedien Wiesbaden |isbn=978-3-658-18682-1 |location=Wiesbaden |language=de |doi=10.1007/978-3-658-18683-8 |bibcode=2017hihi.book.....H}}</ref> Umqambi nomchazi wezibalo uArkhimedes waseSyracuse waba namagalelo ekusebenzeni kwesiqaqulu ([calculus).<ref>{{cite book |last1=Edwards |first1=C. H. Jr. |title=The Historical Development of the Calculus |year=1979 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-94313-8 |page=75 |url=https://books.google.com/books?id=ilrlBwAAQBAJ&q=Archimedes+calculus&pg=PA75 |access-date=20 October 2020}}</ref> UPliny omdala kwakungumbhali waseRoma nesazikwasani esabhala ingqoqelolwazi ebizwa ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]''.<ref>{{cite book |last1=Lawson |first1=Russell M. |title=Science in the Ancient World: An Encyclopedia |year=2004 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-85109-539-1 |pages=190–191 |url=https://books.google.com/books?id=1AY1ALzh9V0C&q=Pliny+the+Elder+encyclopedia&pg=PA190 |access-date=20 October 2020}}</ref><ref>{{cite book |last1=Murphy |first1=Trevor Morgan |title=Pliny the Elder's Natural History: The Empire in the Encyclopedia |year=2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926288-5 |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=6NC_T_tG9lQC&q=Pliny+the+Elder+encyclopedia |access-date=20 October 2020}}</ref><ref>{{cite book |last1=Doody |first1=Aude |title=Pliny's Encyclopedia: The Reception of the Natural History |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48453-4 |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=YoEhAwAAQBAJ&q=Pliny+the+Elder+encyclopedia |access-date=20 October 2020}}</ref> === Enkathini ephakathi === [[File:ViennaDioscoridesEndpaperPeacock.jpg|thumb|Ikhasi lokuqala lencwadi yangekhulu lesi-6 ethi ''Vienna Dioscurides'' libonisa impigogo|alt=Picture of a peacock on very old paper]] Ngenxa yokuwa kombuso waseRoma, ikhulu lesi-5 lambozwa ukwehla kwezingqithabuchopho nokuwohloka kolwazi olwalukhona endulo. === Enkathini yokukhanyiselwa === [[File:Newton's Principia title page.png|thumb|Ikhasi lesihlokosiqu sohlelo lokuqala lowe1687 lwencwadi ethi ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' ka-Isaac Newton|alt=see caption]] Ekuqaleni kwenkathi yokukhanyiselwa, uIsaac Newton wakha isisekelo sobunguxa basendulo ngencwadi ethi ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'', eyaba nethonya elikhulu kwezomchazandalo.<ref>{{cite book|last=Gribbin|first=John|title=Science: A History 1543–2001|url=https://archive.org/details/sciencehistory150000grib|year=2002|page=[https://archive.org/details/sciencehistory150000grib/page/241 241]|publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9503-9|quote=Although it was just one of the many factors in the Enlightenment, the success of Newtonian physics in providing a mathematical description of an ordered world clearly played a big part in the flowering of this movement in the eighteenth century}}</ref> U-Gottfried Wilhelm Leibniz wasebenzisa amabizo womchazandalo wobu-Aristotile, okuyiwona asetshenziswa ngendlela entsha. == Ucwaningo == Ucwaningo lwenzululwazi lungaba oluyisisekelo noma lube olusetshenziswayo. Ucwaningo oluyisisekelo liwukucwaningwa kolwazi bese ucwaningo olusetshenziswayo lona lube ukucwaningwa kwezixazululo zezinkinga kusetshenziswa lolo lwazi. Ukuqondwa kokuningi kuvela ocwaningweni oluyisisekelo, nakuba ngezinye izikhathi ucwaningo olusetshenziswayo luhlozinga izinkinga ezithile. Lokhu kuholela ekuphefukeni kwezobuchwepheshe okwakungalindelwe.<ref>{{cite web |url=http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119113522/http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-date=19 January 2012 |title=To Live at All Is Miracle Enough |first=Richard |last=Dawkins |publisher=RichardDawkins.net |date=10 May 2006 |access-date=5 February 2012}}</ref> === Indlelasu yeNzululwazi === [[File:The Scientific Method.svg|thumb|class=skin-invert-image|A diagram variant of scientific method represented as an [[Scientific method#Elements of the scientific method|ongoing process]]|alt=6 steps of the scientific method in a loop]] hb Ucwaningo lwenzululwazi lubandakanya ukusebenzisa [[Indlelasu yenzululwazi]], efuna ukuchaza ngokungachemi izenzakalo [[Imvelo|zemvelo]] ngendlela enyalizekayo.<ref name="di Francia1976">{{cite book |last=di Francia |first=Giuliano Toraldo |chapter=The method of physics |title=The Investigation of the Physical World |url=https://archive.org/details/investigationofp0000tora |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |pages=[https://archive.org/details/investigationofp0000tora/page/1 1]–52 |isbn=978-0-521-29925-1 |quote=The amazing point is that for the first time since the discovery of mathematics, a method has been introduced, the results of which have an intersubjective value!}}</ref> Osonzululwazi ngokuvamile balishaya indiva iqoqo leziqazikelo eziyisiseko ezidingekayo ukuze bahlanguze Indlelasu yenzululwazi: kukhona ingempela elingachemi labo bonke abayizibgqapheli; le ngempela elingachemi libuswa imithetho yemvelo: lemithetho yavubukulwa kusetshenziswa inkangelo ehleliwe nemigcanso. Umchazazibalo umqoka ekwakhiweni [[IsiHlawumbiselo|kwezihlawumbiselo]], [[Umchachiso|imichachiso]], nemithetho, ngoba usetshenziswa kakhulu ekunongozeni komngakonani, ekukhangeleni nasekuqoqeni [[izilinganiso]]. Izibalomininingo ziyasetshenziswa ekufingqeni nasekuhlaziyeni Imininingo, okuyinto evumela osonzululwazi ukuba bahlole ukwethembeka kweziphumo zomgcanso.<ref>{{Cite book |last1=Diggle |first1=Peter J. |author-link=Peter Diggle |title=Statistics and Scientific Method: An Introduction for Students and Researchers |url=https://archive.org/details/statisticsscient0000digg |last2=Chetwynd |first2=Amanda G. |author2-link=Amanda Chetwynd |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954318-2 |pages=[https://archive.org/details/statisticsscient0000digg/page/1 1]–2}}</ref> Kundlelasu yenzululwazi umgcanso womcabango ochazayo noma Isihlawumbiselo silethwa ezithebeni njengencazelo kusetshenziswa insingo kaOccam futhi kulindelwe ukuba kufunwe ukungaguquki;– ifane nezinye islziminya ezamukelwe ezihlobene nenkangelo noma umbuzo wenzululwazi.<ref>{{cite book |last=Wilson |first=Edward |title=Consilience: The Unity of Knowledge |url=https://archive.org/details/consilienceunity0000wils |publisher=Vintage |location=New York |year=1999 |isbn=978-0-679-76867-8}}</ref> == Izinkomba == {{reflist}} == Izixhumanisi ezingaphandle == * [http://www.euroscience.org/ Euroscience] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412080435/http://www.euroscience.org/ |date=2010-04-12 }} * [https://web.archive.org/web/20160412054108/http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-57;toc.depth=1;toc.id=dv1-57;brand=default Classification of the Sciences] in ''Dictionary of the History of Ideas''. (Isimo esisha se-elekthronikhi sinobhomu kabi, okufakiwe ngemuva kokuthi "Idizayini" ingafinyeleleki. ''Internet Archive'' [https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 inguqulo yakudala]). * [http://www.science.gov/ United States Science Initiative] Imininingwane ekhethiwe yesayensi enikezwe izinhlaka zikaHulumeni wase-US, kufaka phakathi ucwaningo nemiphumela yokuthuthuka * [http://undsci.berkeley.edu/index.php How science works] ''University of California Museum of Paleontology'' [[Category:ISayensi]] a8p8yagqm6260gnqqb78x8t3q2x8s8h Izifundazwe zase Ningizimu Sudan 0 18306 132361 99183 2026-11-11T01:10:38Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132361 wikitext text/x-wiki [[INingizimu Sudan]] inezingxenye ezintathu kanye nezifundazwe eziyi-13.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/02/6-years-war-peace-finally-south-sudan-200223114919537.html|title=Peace in South Sudan after 6 years war|publisher=aljazeera.com|accessdate=9 kuNhlolanja 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|title=South Sudan's Kiir appoints governors of 28 new states|work=Sudan Tribune|accessdate=9 kuNhlolanja 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126195523/http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|archive-date=2016-01-26|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|title=South Sudanese President creates four more states – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|website=www.sudantribune.com|access-date=9 kuNhlolanja 2021|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918153344/http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|dead-url=yes}}</ref> [[File:SouthSudanStatesandAdministrativeAreas.svg|thumb|250px|right|Izingxenye (zigqanyiswe ngemibala) kanye nezifundazwe zase Ningizimu Sudan {{legend|#9BCD9B|[[Bahr el Ghazal, Ningizimu Sudan|Bahr el Ghazal]]}} {{legend|#7AC5CD|[[Equatoria]]}} {{legend|#EEE685|[[Greater Upper Nile]]}}]] == Izingxenye == # [[Bahr el Ghazal, Ningizimu Sudan|Bahr el Ghazal]] # [[Equatoria]] # [[Greater Upper Nile]] == Izifundazwe == #[[Northern Bahr el Ghazal]] #[[Western Bahr el Ghazal]] #[[Lakes (isifundazwe)|Lakes]] #[[Warrap (isifundazwe)|Warrap]] #[[Western Equatoria]] #[[Central Equatoria]] #[[Eastern Equatoria]] #[[Jonglei (isifundazwe)|Jonglei]] #[[Unity (isifundazwe)|Unity]] #[[Upper Nile (isifundazwe)|Upper Nile]] #[[Abyei Area|Abyei]] (isifundazwe esikhethekile) #[[Pibor Area|Pibor]] (isifundazwe esikhethekile) #[[Ruweng Area|Ruweng]] (isifundazwe esikhethekile) == Okuhlobene == * [[Izifunda zase Ningizimu Sudan]] == Imithombo == {{Reflist}} [[Category:Izifundazwe zase Ningizimu Sudan]] [[Category:Izingxenye zase Ningizimu Sudan]] qqd8a5v9232xceyjo5isf4hgkml8yjl Northern Bahr el Ghazal 0 18319 132366 99192 2026-11-11T01:35:47Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132366 wikitext text/x-wiki '''INorthern Bahr el Ghazal''' yisifundazwe sase [[Ningizimu Sudan]].<ref>{{Cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|title=South Sudan's Kiir appoints governors of 28 new states|work=Sudan Tribune|accessdate=9 kuNhlolanja 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126195523/http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|archive-date=2016-01-26|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|title=South Sudanese President creates four more states – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|website=www.sudantribune.com|access-date=9 kuNhlolanja 2021|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918153344/http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ssddrc.org/states/northern-bahr-el-ghazal.html|agency=South Sudan Disarmament, Demobilisation and Reintegration Commission|title=Northern Bahr El Ghazal|access-date=2011-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714074954/http://www.ssddrc.org/states/northern-bahr-el-ghazal.html|archive-date=2011-07-14}}</ref> {{Infobox ezokuhlala |igama=Northern Bahr el Ghazal |igama_elisemthethweni=State of Northern Bahr el Ghazal |uhlobo_lwendawo=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan|Isifundazwe]] |isithombe= |isithombe_isihloko= |ifulegi=Flag of Northern Bahr el Ghazal.png |isithombe_imephu=Northern Bahr el Ghazal Map.svg |imephu_isihloko=Indawo yesifundazwe eNingizimu Sudan |imephu_ubukhulu= |pushpin_imephu= |pushpin_imephu_isihloko= |pushpin_ilebula= |latd=08 |latm=44 |lats= |latNS=N |longd=26 |longm=54 |longs= |longEW=E |isigaba_uhlobo1=Izwe |isigaba_igama1={{flag|South Sudan|igama=INingizimu Sudan}} |isigaba_uhlobo2=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan#Izingxenye|Ingxenye]] |isigaba_igama2=[[Bahr el Ghazal, Ningizimu Sudan|Bahr el Ghazal]] |isigaba_uhlobo3=Isiqongo |isigaba_igama3=[[Aweil, Ningizimu Sudan|Aweil]] |kwasungulwa_isihloko= |kwasungulwa_usuku= |umholi_isihloko=UNdunankulu |umholi_igama=Tong Aken Ngor |ubukhulu_jikelele_km2=30543.30 |ukuphakama_ft= |inani_labantu_jikelele=720898 |inani_labantu_iqulu_km2=24 |inani_labantu_unyaka=2008 |inani_labantu_umthombo= |timezone1=[[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset1=+2 |ikhodi_yeposi_uhlobo= |ikhodi_yeposi= |ikhodi_yocingo= |isizindalwazi= |blank_name_sec1=[[Izinga Lentuthuko Yabantu|ILY]] (2018) |blank_info_sec1=0.333<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|publisher=hdi.globaldatalab.org|accessdate=11 kuNhlolanja 2021}}</ref> <br/ >{{color|#900|liphansi}} · [[Uhlu lwezifundazwe zaseNingizimu Sudan ngokwezinga lentuthuko yabantu|endaweni ye-10]] }} == Imithombo == {{Reflist}} [[Category:Izifundazwe zase Ningizimu Sudan]] 3rth0df2nek44nvbsu4ui37t5haf632 Western Bahr el Ghazal 0 18320 132377 99178 2026-11-11T02:09:58Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132377 wikitext text/x-wiki '''IWestern Bahr el Ghazal''' yisifundazwe sase [[Ningizimu Sudan]].<ref>{{Cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|title=South Sudan's Kiir appoints governors of 28 new states|work=Sudan Tribune|accessdate=9 kuNhlolanja 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126195523/http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|archive-date=2016-01-26|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|title=South Sudanese President creates four more states – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|website=www.sudantribune.com|access-date=9 kuNhlolanja 2021|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918153344/http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|dead-url=yes}}</ref> {{Infobox ezokuhlala |igama=Western Bahr el Ghazal |uhlobo_lwendawo=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan|Isifundazwe]] |isithombe= |isithombe_isihloko= |ifulegi=Flag of Western Bahr el Ghazal.png |isithombe_imephu=Western Bahr el Ghazal Map.svg |imephu_isihloko=Indawo yesifundazwe eNingizimu Sudan |imephu_ubukhulu= |pushpin_imephu= |pushpin_imephu_isihloko= |pushpin_ilebula= |latd=07 |latm=53 |lats= |latNS=N |longd=25 |longm=52 |longs= |longEW=E |isigaba_uhlobo1=Izwe |isigaba_igama1={{flag|South Sudan|igama=INingizimu Sudan}} |isigaba_uhlobo2=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan#Izingxenye|Ingxenye]] |isigaba_igama2=[[Bahr el Ghazal, Ningizimu Sudan|Bahr el Ghazal]] |isigaba_uhlobo3=Isiqongo |isigaba_igama3=[[Wau, Ningizimu Sudan|Wau]] |kwasungulwa_isihloko= |kwasungulwa_usuku= |umholi_isihloko= |umholi_igama= |ubukhulu_jikelele_km2=91079.95 |ukuphakama_ft= |inani_labantu_jikelele=333431 |inani_labantu_iqulu_km2=3.7 |inani_labantu_unyaka=2008 |inani_labantu_umthombo= |timezone1=[[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset1=+2 |ikhodi_yeposi_uhlobo= |ikhodi_yeposi= |ikhodi_yocingo= |isizindalwazi= |blank_name_sec1=[[Izinga Lentuthuko Yabantu|ILY]] (2018) |blank_info_sec1=0.445<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|publisher=hdi.globaldatalab.org|accessdate=11 kuNhlolanja 2021}}</ref> <br/ >{{color|#900|liphansi}} · [[Uhlu lwezifundazwe zaseNingizimu Sudan ngokwezinga lentuthuko yabantu|endaweni yesine]] }} == Imithombo == {{Reflist}} [[Category:Izifundazwe zase Ningizimu Sudan]] 3c63ougqztgobsidm80n2zh0kcv1jnb Lakes (isifundazwe) 0 18321 132364 99191 2026-11-11T01:20:56Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132364 wikitext text/x-wiki '''ILakes''' yisifundazwe sase [[Ningizimu Sudan]].<ref>{{Cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|title=South Sudan's Kiir appoints governors of 28 new states|work=Sudan Tribune|accessdate=9 kuNhlolanja 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126195523/http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|archive-date=2016-01-26|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|title=South Sudanese President creates four more states – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|website=www.sudantribune.com|access-date=9 kuNhlolanja 2021|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918153344/http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|dead-url=yes}}</ref> {{Infobox ezokuhlala |igama=Lakes |igama_elisemthethweni=Lakes State |uhlobo_lwendawo=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan|Isifundazwe]] |isithombe= |isithombe_isihloko= |ifulegi=Flag of Lakes State.png |isithombe_imephu=Al-Buhayrat Map.svg |imephu_isihloko=Indawo yesifundazwe eNingizimu Sudan |imephu_ubukhulu= |pushpin_imephu= |pushpin_imephu_isihloko= |pushpin_ilebula= |latd=06 |latm=46 |lats= |latNS=N |longd=28 |longm=53 |longs= |longEW=E |isigaba_uhlobo1=Izwe |isigaba_igama1={{flag|South Sudan|igama=INingizimu Sudan}} |isigaba_uhlobo2=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan#Izingxenye|Ingxenye]] |isigaba_igama2=[[Bahr el Ghazal, Ningizimu Sudan|Bahr el Ghazal]] |isigaba_uhlobo3=Isiqongo |isigaba_igama3=[[Rumbek]] |kwasungulwa_isihloko= |kwasungulwa_usuku= |umholi_isihloko= |umholi_igama= |ubukhulu_jikelele_km2=43595.08 |ukuphakama_ft= |inani_labantu_jikelele=695730 |inani_labantu_iqulu_km2=16 |inani_labantu_unyaka=2008 |inani_labantu_umthombo= |timezone1=[[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset1=+2 |ikhodi_yeposi_uhlobo= |ikhodi_yeposi= |ikhodi_yocingo= |isizindalwazi= |blank_name_sec1=[[Izinga Lentuthuko Yabantu|ILY]] (2018) |blank_info_sec1=0.370<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|publisher=hdi.globaldatalab.org|accessdate=11 kuNhlolanja 2021}}</ref> <br/ >{{color|#900|liphansi}} · [[Uhlu lwezifundazwe zaseNingizimu Sudan ngokwezinga lentuthuko yabantu|endaweni yesi-6]] }} [[File:Cattle Herders at Cattle Camp in Rumbek, South Sudan.jpg|thumb|right|Abalusi bezinkomo eRumbek]] == Imithombo == {{Reflist}} [[Category:Izifundazwe zase Ningizimu Sudan]] b732qvhljv193odf9k7et9dolmhatdi Warrap (isifundazwe) 0 18322 132376 99177 2026-11-11T02:09:45Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132376 wikitext text/x-wiki '''IWarrap''' yisifundazwe sase [[Ningizimu Sudan]].<ref>{{Cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|title=South Sudan's Kiir appoints governors of 28 new states|work=Sudan Tribune|accessdate=9 kuNhlolanja 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126195523/http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|archive-date=2016-01-26|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|title=South Sudanese President creates four more states – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|website=www.sudantribune.com|access-date=9 kuNhlolanja 2021|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918153344/http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|dead-url=yes}}</ref> {{Infobox ezokuhlala |igama=Warrap |igama_elisemthethweni=Warrap State |uhlobo_lwendawo=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan|Isifundazwe]] |isithombe= |isithombe_isihloko= |ifulegi=Flag of Warrap State.png |isithombe_imephu=Warrap Map.svg |imephu_isihloko=Indawo yesifundazwe eNingizimu Sudan |imephu_ubukhulu= |pushpin_imephu= |pushpin_imephu_isihloko= |pushpin_ilebula= |latd= |latm= |lats= |latNS= |longd= |longm= |longs= |longEW= |isigaba_uhlobo1=Izwe |isigaba_igama1={{flag|South Sudan|igama=INingizimu Sudan}} |isigaba_uhlobo2=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan#Izingxenye|Ingxenye]] |isigaba_igama2=[[Bahr el Ghazal, Ningizimu Sudan|Bahr el Ghazal]] |isigaba_uhlobo3=Isiqongo |isigaba_igama3=[[Kuajok]] |kwasungulwa_isihloko= |kwasungulwa_usuku= |umholi_isihloko= |umholi_igama= |ubukhulu_jikelele_km2=45567.24 |ukuphakama_ft= |inani_labantu_jikelele=1044217 |inani_labantu_iqulu_km2=22.92 |inani_labantu_unyaka=2008 |inani_labantu_umthombo= |timezone1=[[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset1=+2 |ikhodi_yeposi_uhlobo= |ikhodi_yeposi= |ikhodi_yocingo= |isizindalwazi= |blank_name_sec1=[[Izinga Lentuthuko Yabantu|ILY]] (2018) |blank_info_sec1=0.335<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|publisher=hdi.globaldatalab.org|accessdate=11 kuNhlolanja 2021}}</ref> <br/ >{{color|#900|liphansi}} · [[Uhlu lwezifundazwe zaseNingizimu Sudan ngokwezinga lentuthuko yabantu|endaweni yesi-9]] }} == Imithombo == {{Reflist}} [[Category:Izifundazwe zase Ningizimu Sudan]] gtqf0py05je2oq2xn0os4uoddghe659 Western Equatoria 0 18323 132378 99179 2026-11-11T02:09:59Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132378 wikitext text/x-wiki '''IWestern Equatoria''' yisifundazwe sase [[Ningizimu Sudan]].<ref>{{Cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|title=South Sudan's Kiir appoints governors of 28 new states|work=Sudan Tribune|accessdate=9 kuNhlolanja 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126195523/http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|archive-date=2016-01-26|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|title=South Sudanese President creates four more states – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|website=www.sudantribune.com|access-date=9 kuNhlolanja 2021|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918153344/http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|dead-url=yes}}</ref> {{Infobox ezokuhlala |igama=Western Equatoria |isidlaliso=The Green State |isiqubulo=State Under God's Control |uhlobo_lwendawo=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan|Isifundazwe]] |isithombe= |isithombe_isihloko= |ifulegi=Flag of Western Equatoria.png |isithombe_imephu=Western Equatoria Map.svg |imephu_isihloko=Indawo yesifundazwe eNingizimu Sudan |imephu_ubukhulu= |pushpin_imephu= |pushpin_imephu_isihloko= |pushpin_ilebula= |latd=05 |latm=19 |lats= |latNS=N |longd=28 |longm=24 |longs= |longEW=E |isigaba_uhlobo1=Izwe |isigaba_igama1={{flag|South Sudan|igama=INingizimu Sudan}} |isigaba_uhlobo2=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan#Izingxenye|Ingxenye]] |isigaba_igama2=[[Equatoria]] |isigaba_uhlobo3=Isiqongo |isigaba_igama3=[[Yambio]] |kwasungulwa_isihloko= |kwasungulwa_usuku= |umholi_isihloko=UNdunankulu |umholi_igama=Alfred Futiyo Karaba |ubukhulu_jikelele_km2=79342.66 |ukuphakama_ft= |inani_labantu_jikelele=1619029 |inani_labantu_iqulu_km2=20 |inani_labantu_unyaka=2008 |inani_labantu_umthombo= |timezone1=[[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset1=+2 |ikhodi_yeposi_uhlobo= |ikhodi_yeposi= |ikhodi_yocingo=211 |isizindalwazi= |blank_name_sec1=[[Izinga Lentuthuko Yabantu|ILY]] (2018) |blank_info_sec1=0.461<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|publisher=hdi.globaldatalab.org|accessdate=11 kuNhlolanja 2021}}</ref> <br/ >{{color|#900|liphansi}} · [[Uhlu lwezifundazwe zaseNingizimu Sudan ngokwezinga lentuthuko yabantu|endaweni yesibili]] }} [[File:Young people Of Yambio.jpg|thumb|right|Intsha yase Yambio]] == Imithombo == {{Reflist}} [[Category:Izifundazwe zase Ningizimu Sudan]] pkmrvgvvuyhsq8ujjtxcg20v4bqn59u Central Equatoria 0 18324 132349 99181 2026-11-10T23:50:53Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132349 wikitext text/x-wiki '''ICentral Equatoria''' yisifundazwe sase [[Ningizimu Sudan]].<ref>{{Cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|title=South Sudan's Kiir appoints governors of 28 new states|work=Sudan Tribune|accessdate=9 kuNhlolanja 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126195523/http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|archive-date=2016-01-26|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|title=South Sudanese President creates four more states – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|website=www.sudantribune.com|access-date=9 kuNhlolanja 2021|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918153344/http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|dead-url=yes}}</ref> {{Infobox ezokuhlala |igama=Central Equatoria |uhlobo_lwendawo=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan|Isifundazwe]] |isithombe= |isithombe_isihloko= |ifulegi=Flag of Central Equatoria.png |isithombe_imephu=Central Equatoria Map.svg |imephu_isihloko=Indawo yesifundazwe eNingizimu Sudan |imephu_ubukhulu= |pushpin_imephu= |pushpin_imephu_isihloko= |pushpin_ilebula= |latd=04 |latm=47 |lats= |latNS=N |longd=31 |longm=24 |longs= |longEW=E |isigaba_uhlobo1=Izwe |isigaba_igama1={{flag|South Sudan|igama=INingizimu Sudan}} |isigaba_uhlobo2=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan#Izingxenye|Ingxenye]] |isigaba_igama2=[[Equatoria]] |isigaba_uhlobo3=Isiqongo |isigaba_igama3=[[Juba, Ningizimu Sudan|Juba]] |kwasungulwa_isihloko= |kwasungulwa_usuku= |umholi_isihloko=UNdunankulu |umholi_igama=Emmanuel Adil Anthony |ubukhulu_jikelele_km2=43033.00 |ukuphakama_ft= |inani_labantu_jikelele=1103592 |inani_labantu_iqulu_km2= |inani_labantu_unyaka=2014 |inani_labantu_umthombo= |timezone1=[[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset1=+2 |ikhodi_yeposi_uhlobo= |ikhodi_yeposi= |ikhodi_yocingo= |isizindalwazi= |blank_name_sec1=[[Izinga Lentuthuko Yabantu|ILY]] (2018) |blank_info_sec1=0.495<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|publisher=hdi.globaldatalab.org|accessdate=11 kuNhlolanja 2021}}</ref> <br/ >{{color|#900|liphansi}} · [[Uhlu lwezifundazwe zaseNingizimu Sudan ngokwezinga lentuthuko yabantu|endaweni yokuqala]] }} == Imithombo == {{Reflist}} [[Category:Izifundazwe zase Ningizimu Sudan]] 3qkdn5bkmnqrx8cd0dnhspld0sjngmv Eastern Equatoria 0 18325 132352 99182 2026-11-11T00:05:39Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132352 wikitext text/x-wiki '''I-Eastern Equatoria''' yisifundazwe sase [[Ningizimu Sudan]].<ref>{{Cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|title=South Sudan's Kiir appoints governors of 28 new states|work=Sudan Tribune|accessdate=9 kuNhlolanja 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126195523/http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|archive-date=2016-01-26|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|title=South Sudanese President creates four more states – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|website=www.sudantribune.com|access-date=9 kuNhlolanja 2021|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918153344/http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|dead-url=yes}}</ref> {{Infobox ezokuhlala |igama=Eastern Equatoria |uhlobo_lwendawo=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan|Isifundazwe]] |isithombe= |isithombe_isihloko= |ifulegi=Flag of Eastern Equatoria.png |isithombe_imephu=Eastern Equatoria Map.svg |imephu_isihloko=Indawo yesifundazwe eNingizimu Sudan |imephu_ubukhulu= |pushpin_imephu= |pushpin_imephu_isihloko= |pushpin_ilebula= |latd=04 |latm=45 |lats= |latNS=N |longd=33 |longm=11 |longs= |longEW=E |isigaba_uhlobo1=Izwe |isigaba_igama1={{flag|South Sudan|igama=INingizimu Sudan}} |isigaba_uhlobo2=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan#Izingxenye|Ingxenye]] |isigaba_igama2=[[Equatoria]] |isigaba_uhlobo3=Isiqongo |isigaba_igama3=[[Torit]] |kwasungulwa_isihloko= |kwasungulwa_usuku= |umholi_isihloko=UNdunankulu |umholi_igama=Louis Lobong Lojore |ubukhulu_jikelele_km2=73472.01 |ukuphakama_ft= |inani_labantu_jikelele=906126 |inani_labantu_iqulu_km2=12 |inani_labantu_unyaka=2008 |inani_labantu_umthombo= |timezone1=[[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset1=+2 |ikhodi_yeposi_uhlobo= |ikhodi_yeposi= |ikhodi_yocingo= |isizindalwazi= |blank_name_sec1=[[Izinga Lentuthuko Yabantu|ILY]] (2018) |blank_info_sec1=0.400<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|publisher=hdi.globaldatalab.org|accessdate=11 kuNhlolanja 2021}}</ref> <br/ >{{color|#900|liphansi}} · [[Uhlu lwezifundazwe zaseNingizimu Sudan ngokwezinga lentuthuko yabantu|endaweni yesihlanu]] }} == Imithombo == {{Reflist}} [[Category:Izifundazwe zase Ningizimu Sudan]] gyb22r2h5h2y674eu5la56lfdt9qk1d Jonglei (isifundazwe) 0 18326 132362 99184 2026-11-11T01:15:02Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132362 wikitext text/x-wiki '''IJonglei''' yisifundazwe sase [[Ningizimu Sudan]].<ref>{{Cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|title=South Sudan's Kiir appoints governors of 28 new states|work=Sudan Tribune|accessdate=9 kuNhlolanja 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126195523/http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|archive-date=2016-01-26|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|title=South Sudanese President creates four more states – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|website=www.sudantribune.com|access-date=9 kuNhlolanja 2021|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918153344/http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|dead-url=yes}}</ref> {{Infobox ezokuhlala |igama=Jonglei |uhlobo_lwendawo=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan|Isifundazwe]] |isithombe= |isithombe_isihloko= |ifulegi=Flag of Jonglei.png |isithombe_imephu=Jonglei in South Sudan 2015.svg |imephu_isihloko=Indawo yesifundazwe eNingizimu Sudan |imephu_ubukhulu= |pushpin_imephu= |pushpin_imephu_isihloko= |pushpin_ilebula= |latd=07 |latm=24 |lats= |latNS=N |longd=32 |longm=04 |longs= |longEW=E |isigaba_uhlobo1=Izwe |isigaba_igama1={{flag|South Sudan|igama=INingizimu Sudan}} |isigaba_uhlobo2=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan#Izingxenye|Ingxenye]] |isigaba_igama2=[[Greater Upper Nile]] |isigaba_uhlobo3=Isiqongo |isigaba_igama3=[[Bor, Ningizimu Sudan|Bor]] |kwasungulwa_isihloko= |kwasungulwa_usuku= |umholi_isihloko=UNdunankulu |umholi_igama=Denay Jock Chagor |ubukhulu_jikelele_km2=80926 |ukuphakama_ft= |inani_labantu_jikelele=1228824 |inani_labantu_iqulu_km2= |inani_labantu_unyaka=2014 |inani_labantu_umthombo= |timezone1=[[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset1=+2 |ikhodi_yeposi_uhlobo= |ikhodi_yeposi= |ikhodi_yocingo= |isizindalwazi= |blank_name_sec1=[[Izinga Lentuthuko Yabantu|ILY]] (2018) |blank_info_sec1=0.358<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|publisher=hdi.globaldatalab.org|accessdate=11 kuNhlolanja 2021}}</ref> <br/ >{{color|#900|liphansi}} · [[Uhlu lwezifundazwe zaseNingizimu Sudan ngokwezinga lentuthuko yabantu|endaweni yesi-8]] }} == Imithombo == {{Reflist}} [[Category:Izifundazwe zase Ningizimu Sudan]] 1e3vp12ujvsgonrygdy4qjc0emgpnfu Unity (isifundazwe) 0 18327 132373 99175 2026-11-11T02:07:37Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132373 wikitext text/x-wiki '''I-Unity''' noma '''Unity State''' yisifundazwe sase [[Ningizimu Sudan]].<ref>{{Cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|title=South Sudan's Kiir appoints governors of 28 new states|work=Sudan Tribune|accessdate=9 kuNhlolanja 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126195523/http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|archive-date=2016-01-26|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|title=South Sudanese President creates four more states – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|website=www.sudantribune.com|access-date=9 kuNhlolanja 2021|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918153344/http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|dead-url=yes}}</ref> {{Infobox ezokuhlala |igama=Unity |igama_elisemthethweni=Unity State |uhlobo_lwendawo=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan|Isifundazwe]] |isithombe= |isithombe_isihloko= |ifulegi=Flag of Unity State.png |isithombe_imephu=Al-Wahda Map.svg |imephu_isihloko=Indawo yesifundazwe eNingizimu Sudan |imephu_ubukhulu= |pushpin_imephu= |pushpin_imephu_isihloko= |pushpin_ilebula= |latd=09 |latm=00 |lats= |latNS=N |longd=29 |longm=42 |longs= |longEW=E |isigaba_uhlobo1=Izwe |isigaba_igama1={{flag|South Sudan|igama=INingizimu Sudan}} |isigaba_uhlobo2=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan#Izingxenye|Ingxenye]] |isigaba_igama2=[[Greater Upper Nile]] |isigaba_uhlobo3=Isiqongo |isigaba_igama3=[[Bentiu]] |kwasungulwa_isihloko= |kwasungulwa_usuku= |umholi_isihloko= |umholi_igama= |ubukhulu_jikelele_km2= |ukuphakama_ft= |inani_labantu_jikelele=824700 |inani_labantu_iqulu_km2= |inani_labantu_unyaka=2014 |inani_labantu_umthombo= |timezone1=[[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset1=+2 |ikhodi_yeposi_uhlobo= |ikhodi_yeposi= |ikhodi_yocingo= |isizindalwazi= |blank_name_sec1=[[Izinga Lentuthuko Yabantu|ILY]] (2018) |blank_info_sec1=0.365<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|publisher=hdi.globaldatalab.org|accessdate=11 kuNhlolanja 2021}}</ref> <br/ >{{color|#900|liphansi}} · [[Uhlu lwezifundazwe zaseNingizimu Sudan ngokwezinga lentuthuko yabantu|endaweni yesi-7]] }} == Imithombo == {{Reflist}} [[Category:Izifundazwe zase Ningizimu Sudan]] 58gfm8fa18szz5dgxscue2ldfiiuem2 Upper Nile (isifundazwe) 0 18328 132374 99176 2026-11-11T02:08:13Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132374 wikitext text/x-wiki '''I-Upper Nile''' yisifundazwe sase [[Ningizimu Sudan]].<ref>{{Cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|title=South Sudan's Kiir appoints governors of 28 new states|work=Sudan Tribune|accessdate=9 kuNhlolanja 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126195523/http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|archive-date=2016-01-26|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|title=South Sudanese President creates four more states – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|website=www.sudantribune.com|access-date=9 kuNhlolanja 2021|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918153344/http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|dead-url=yes}}</ref> {{Infobox ezokuhlala |igama=Upper Nile |igama_elisemthethweni=Upper Nile State |uhlobo_lwendawo=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan|Isifundazwe]] |isithombe= |isithombe_isihloko= |ifulegi=Flag of Upper Nile State.png |isithombe_imephu=Upper Nile Map.svg |imephu_isihloko=Indawo yesifundazwe eNingizimu Sudan |imephu_ubukhulu= |pushpin_imephu= |pushpin_imephu_isihloko= |pushpin_ilebula= |latd=09 |latm=46 |lats= |latNS=N |longd=32 |longm=44 |longs= |longEW=E |isigaba_uhlobo1=Izwe |isigaba_igama1={{flag|South Sudan|igama=INingizimu Sudan}} |isigaba_uhlobo2=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan#Izingxenye|Ingxenye]] |isigaba_igama2=[[Greater Upper Nile]] |isigaba_uhlobo3=Isiqongo |isigaba_igama3=[[Malakal]] |kwasungulwa_isihloko= |kwasungulwa_usuku= |umholi_isihloko=UNdunankulu |umholi_igama=Budhok Ayang Kur |ubukhulu_jikelele_km2=77823.42 |ukuphakama_ft= |inani_labantu_jikelele=964353 |inani_labantu_iqulu_km2=12 |inani_labantu_unyaka=2008 |inani_labantu_umthombo= |timezone1=[[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset1=+2 |ikhodi_yeposi_uhlobo= |ikhodi_yeposi= |ikhodi_yocingo= |isizindalwazi= |blank_name_sec1=[[Izinga Lentuthuko Yabantu|ILY]] (2018) |blank_info_sec1=0.455<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|publisher=hdi.globaldatalab.org|accessdate=11 kuNhlolanja 2021}}</ref> <br/ >{{color|#900|liphansi}} · [[Uhlu lwezifundazwe zaseNingizimu Sudan ngokwezinga lentuthuko yabantu|endaweni yesithathu]] }} == Imithombo == {{Reflist}} [[Category:Izifundazwe zase Ningizimu Sudan]] 4d2kr27j1lalabhw5lwj0n7kb0ve3rc Abyei Area 0 18329 132347 99180 2026-11-10T23:31:29Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132347 wikitext text/x-wiki '''I-Abyei''' noma '''Abyei Area''' yisifundazwe esikhethekile esilawulwa ngamazwe amabili okuyi [[Sudan]] kanye ne [[Ningizimu Sudan]] ngokubambisana.<ref>{{Cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|title=South Sudan's Kiir appoints governors of 28 new states|work=Sudan Tribune|accessdate=9 kuNhlolanja 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126195523/http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|archive-date=2016-01-26|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|title=South Sudanese President creates four more states – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|website=www.sudantribune.com|access-date=9 kuNhlolanja 2021|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918153344/http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|dead-url=yes}}</ref> {{Infobox ezokuhlala |igama=Abyei |uhlobo_lwendawo=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan|Isifundazwe]] |isithombe= |isithombe_isihloko= |isiphandla=Emblem of the Abyei Area.png |isiphandla_ubukhulu=90 |isithombe_imephu=Map of Abyei Area en.png |imephu_isihloko=Indawo yesifundazwe |imephu_ubukhulu= |pushpin_imephu= |pushpin_imephu_isihloko= |pushpin_ilebula= |latd= |latm= |lats= |latNS= |longd= |longm= |longs= |longEW= |isigaba_uhlobo1=Amazwe |isigaba_igama1={{flag|South Sudan|igama=INingizimu Sudan}}<br />{{flag|Sudan|igama=ISudan}} |isigaba_uhlobo2=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan#Izingxenye|Ingxenye]] |isigaba_igama2=[[Bahr el Ghazal, Ningizimu Sudan|Bahr el Ghazal]] |isigaba_uhlobo3=Isiqongo |isigaba_igama3=[[Abyei (idolobha)|Abyei]] |kwasungulwa_isihloko= |kwasungulwa_usuku= |umholi_isihloko=UNdunankulu |umholi_igama=Kuol Deim Kuol |ubukhulu_jikelele_km2=10546 |ukuphakama_ft= |inani_labantu_jikelele=124390 |inani_labantu_iqulu_km2= |inani_labantu_unyaka=2014 |inani_labantu_umthombo= |timezone1=[[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset1=+2 |ikhodi_yeposi_uhlobo= |ikhodi_yeposi= |ikhodi_yocingo= |isizindalwazi= }} == Imithombo == {{Reflist}} [[Category:Izifundazwe zase Ningizimu Sudan]] [[Category:Izifundazwe zase Sudan]] oomht8fujopv8w06tmvi2af6tnmp68l Ruweng Area 0 18330 132368 99197 2026-11-11T01:42:55Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132368 wikitext text/x-wiki '''IRuweng''' noma '''Ruweng Area''' yisifundazwe esikhethekile sase [[Ningizimu Sudan]].<ref>{{Cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|title=South Sudan's Kiir appoints governors of 28 new states|work=Sudan Tribune|accessdate=9 kuNhlolanja 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126195523/http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|archive-date=2016-01-26|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|title=South Sudanese President creates four more states – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|website=www.sudantribune.com|access-date=9 kuNhlolanja 2021|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918153344/http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|dead-url=yes}}</ref> {{Infobox ezokuhlala |igama=Ruweng |igama_elisemthethweni=Ruweng Administrative Area |uhlobo_lwendawo=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan|Isifundazwe]] |isithombe= |isithombe_isihloko= |ifulegi=Flag of Ruweng.png |isidlaliso=Israel of South Sudan |isithombe_imephu=Ruweng_Administative_Area_in_South_Sudan.svg |imephu_isihloko=Indawo yesifundazwe eNingizimu Sudan |imephu_ubukhulu= |pushpin_imephu= |pushpin_imephu_isihloko= |pushpin_ilebula= |latd= |latm= |lats= |latNS= |longd= |longm= |longs= |longEW= |isigaba_uhlobo1=Izwe |isigaba_igama1={{flag|South Sudan|igama=INingizimu Sudan}} |isigaba_uhlobo2=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan#Izingxenye|Ingxenye]] |isigaba_igama2=[[Greater Upper Nile]] |isigaba_uhlobo3=Isiqongo |isigaba_igama3=[[Pariang]] |kwasungulwa_isihloko= |kwasungulwa_usuku= |umholi_isihloko= |umholi_igama= |ubukhulu_jikelele_km2= |ukuphakama_ft= |inani_labantu_jikelele=246360 |inani_labantu_iqulu_km2= |inani_labantu_unyaka=2014 |inani_labantu_umthombo= |timezone1=[[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset1=+2 |ikhodi_yeposi_uhlobo= |ikhodi_yeposi= |ikhodi_yocingo= |isizindalwazi= }} == Imithombo == {{Reflist}} [[Category:Izifundazwe zase Ningizimu Sudan]] 5kwmgsuicu8er63352hzbyqup6bpz7z Pibor Area 0 18332 132367 99196 2026-11-11T01:39:41Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132367 wikitext text/x-wiki '''IPibor''' noma '''Pibor Area''' yisifundazwe esikhethekile sase [[Ningizimu Sudan]].<ref>{{Cite news|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|title=South Sudan's Kiir appoints governors of 28 new states|work=Sudan Tribune|accessdate=9 kuNhlolanja 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126195523/http://www.sudantribune.com/spip.php?article57484|archive-date=2016-01-26|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|title=South Sudanese President creates four more states – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan|website=www.sudantribune.com|access-date=9 kuNhlolanja 2021|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918153344/http://www.sudantribune.com/spip.php?article61403|dead-url=yes}}</ref> {{Infobox ezokuhlala |igama=Pibor |igama_elisemthethweni=Pibor Administrative Area |uhlobo_lwendawo=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan|Isifundazwe]] |isithombe= |isithombe_isihloko= |isithombe_imephu=Greater Pibor Administrative Area.svg |imephu_isihloko=Indawo yesifundazwe eNingizimu Sudan |imephu_ubukhulu= |pushpin_imephu= |pushpin_imephu_isihloko= |pushpin_ilebula= |latd= |latm= |lats= |latNS= |longd= |longm= |longs= |longEW= |isigaba_uhlobo1=Izwe |isigaba_igama1={{flag|South Sudan|igama=INingizimu Sudan}} |isigaba_uhlobo2=[[Izifundazwe zase Ningizimu Sudan#Izingxenye|Ingxenye]] |isigaba_igama2=[[Greater Upper Nile]] |isigaba_uhlobo3=Isiqongo |isigaba_igama3=[[Pibor]] |kwasungulwa_isihloko= |kwasungulwa_usuku= |umholi_isihloko= |umholi_igama= |ubukhulu_jikelele_km2=41962 |ukuphakama_ft= |inani_labantu_jikelele=214676 |inani_labantu_iqulu_km2= |inani_labantu_unyaka=2014 |inani_labantu_umthombo= |timezone1=[[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset1=+2 |ikhodi_yeposi_uhlobo= |ikhodi_yeposi= |ikhodi_yocingo= |isizindalwazi= }} == Imithombo == {{Reflist}} [[Category:Izifundazwe zase Ningizimu Sudan]] k3sfrsiqioorwd5r2v7al0tj9uxqkkn South Darfur 0 18453 132369 129499 2026-11-11T01:46:50Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132369 wikitext text/x-wiki '''ISouth Darfur''' yisifundazwe sase [[Sudan]].<ref>{{Cite web|url=http://www.statoids.com/usd.html|publisher=Statoids.com|title=States of Sudan|accessdate=21 kuNhlolanja 2021}}</ref> {{Infobox ezokuhlala |igama=South Darfur |igama_lomdabu=ولاية جنوب دارفور |uhlobo_lwendawo=[[Izifundazwe zase Sudan|Isifundazwe]] |isithombe= Harry Mountain around Dougu Village in the Western Sudan, South Darfur State.jpg |isithombe_isihloko=eSouth Darfur |isiphandla=Seal of South Darfur State.png |isithombe_imephu=South Darfur in Sudan (Kafia Kingi disputed).svg |imephu_isihloko=Indawo yesifundazwe eSudan |latd=11 |latm=31 |lats= |latNS=N |longd=25 |longm=2 |longs= |longEW=E |isigaba_uhlobo1=Izwe |isigaba_igama1={{flag|Sudan|igama=Sudan}} |isigaba_uhlobo2=Isiqongo |isigaba_igama2=[[Nyala, Sudan|Nyala]] |isigaba_uhlobo3= |isigaba_igama3= |kwasungulwa_isihloko= |kwasungulwa_usuku= |umholi_isihloko=UNdunankulu |umholi_igama=Musa Mahdi Musa Ishaq |ubukhulu_jikelele_km2=127300 |ukuphakama_ft= |inani_labantu_jikelele=2890348 |inani_labantu_iqulu_km2= |inani_labantu_unyaka=2006 |inani_labantu_umthombo= |timezone1=[[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset1=+2 |ikhodi_yocingo= |iso_ikhodi= |isizindalwazi={{URL|http://www.southdarfur.gov.sd/en/|southdarfur.gov.sd}} |blank_name_sec1=[[Izinga Lentuthuko Yabantu|ILY]] (2018) |blank_info_sec1=0.442<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|publisher=hdi.globaldatalab.org|accessdate=21 kuNhlolanja 2021}}</ref> <br/ >{{color|#900|liphansi}} · [[Uhlu lwezifundazwe zaseSudan ngokwezinga lentuthuko yabantu|endaweni ye-13]] }} {{Infobox settlement|name=South Darfur|native_name=جنوب دارفور|native_name_lang=ar|other_name=Janob Darfor|settlement_type=[[States of Sudan|State]]|image_skyline=Agricultural activities.jpg|imagesize=|image_caption=Agricultural activities in South Darfur|image_flag=Flag of South Darfur State.png|image_seal=Seal of South Darfur State.png|image_shield=|nickname=|motto=|image_map=South Darfur in Sudan (+claims hatched) (Kafia Kingi disputed).svg|mapsize=299px|map_caption=Location in Sudan|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Sudan}}|subdivision_type1=Region|subdivision_name1=[[Darfur]]|subdivision_type2=[[Counties of Sudan|No. of counties]]:|subdivision_name2=21|established_title=|established_date=|seat_type=Capital|seat=[[Nyala, Sudan|Nyala]]|government_type=Contested|leader_title=Governor (De jure)|leader_name=Bashir Mursal (acting)<ref>{{cite web |title=South Darfur governor sacks 70 tribal leaders over alleged RSF ties |url=https://sudantribune.com/article293468/ |website=Sudan Tribune |date=2024-11-18 |accessdate=2026-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250228091500/https://sudantribune.com/article293468/ |archive-date=2025-02-28 |dead-url=yes}}</ref>|leader_title1=Head of Civil Administration (De facto)|leader_name1=Al-Zain Ahmed Al-Haj (RSF-backed)<ref>{{cite web |title=Civil administration head in South Darfur calls for unity |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/civil-administration-head-in-south-darfur-calls-for-unity |website=Radio Tamazuj |date=2024-06-03}}</ref>|area_total_km2=|area_footnotes=<br/>''(Note: Area was 127,300 km² prior to the 2012 secession of East Darfur)''|elevation_m=|elevation_ft=|population_total=5353025<ref>{{Cite web |url=http://cbs.gov.sd/files/Pop._Proj._by_satates137.pdf |title=Population Projections by State 2018 |access-date=2023-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312172126/http://cbs.gov.sd/files/Pop._Proj._by_satates137.pdf |archive-date=2017-03-12 |url-status=dead }}</ref>|population_as_of=2018|population_density_km2=|population_note=|timezone=[[Central Africa Time|CAT]]|utc_offset=+2|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name_sec2=[[Human Development Index|HDI]] (2017)|blank_info_sec2=0.434<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13}}</ref><br/>{{color|#900|low}}|website=|footnotes=|area_magnitude=}} '''Isifunda saseSouth Darfur''' ( Arabic ''I-Wilāyat Ǧanūb Dārfūr'' ; IJanob Darfor) ingesinye [[Izifundazwe zase Sudan|sezifundazwe]] [[ISudan|zaseSudan]] . singesinye sezifunda ezinhlanu ezakha isifunda saseDarfur entshonalanga yeSudan. Ihlanganisa [[North Darfur|iNyakatho yeDarfur]] enyakatho, [[Central Darfur|iCentral Darfur]] entshonalanga, [[Central African Republic|iCentral African Republic]] kanye [[INingizimu Sudan|neSouth Sudan]] eningizimu, kanye [[East Darfur|ne-East Darfur]] empumalanga. Yisifunda esinabantu abaningi kakhulu eDarfur futhi sinesibalo esiphezulu kakhulu labantu abafudukele kwamanye amazwe (ama-IDP) esifundeni. <ref name="ocha2022">{{Cite web|date=September 2022|title=OCHA Sudan: South Darfur State Profile|url=https://www.unocha.org/publications/report/sudan/ocha-sudan-south-darfur-state-profile-updated-september-2022|accessdate=2026-03-25|publisher=UN OCHA}}</ref> Inhloko-dolobha nedolobha elikhulu kunawo wonke [[Nyala, Sudan|yiNyala]] . Kusukela kwagqashuka impi yombango yaseSudan yango-2023, ukulawulwa kwesifundazwe kube yinto ephikiswana kakhulu. Ngemva kokuwa kweNyala ngasekupheleni kuka-2023, ama -Rapid Support Forces (RSF) asungula "uHulumeni Womphakathi" esifundazweni, kuyilapho uhulumeni waseSudan oqashelwayo ePort Sudan esebenza ngombusi obambeleyo ekudingisweni. == Imithombo == {{Reflist}} [[Category:Izifundazwe zase Sudan]] m7alheugu8x9a7k5zyxrbfxfwcyk71y Lalela Mswane 0 30288 132365 132316 2026-11-11T01:21:04Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132365 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder|name=Lalela Mswane||image=Lalela Mswane meets Joko Widodo at the State Palace Jakarta.jpg|birth_date={{Birth date|1997|03|27|df=yes}}|birth_place=[[KwaZulu-Natal]], e[[iNingizimu Afrika|Ningizimu Afrika]]}} U'''Lalela Mswane''' (Mashi 27, 1997) uyindlovukazi yaseNingizimu Afrika kanye nonobuhle, owawina umncintiswano kaMiss Supranational ngo-2022. Phambilini uqokwe njengoMiss South Africa 2021 waphinde wamela iNingizimu Afrika kuMiss Universe 2021, waqeda endaweni yesithathu.<ref>{{Cite web |title=ULalela Mswane unguMiss Supranational 2022 |url=http://missosology.org/featured/69712-lalela-mswane-is-miss-supranational-2022/ |access-date=2022-07-16 |archive-date=2022-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716080256/https://missosology.org/featured/69712-lalela-mswane-is-miss-supranational-2022/ |dead-url=yes }}</ref> == Izinkomba == {{Reflist}} {{stub}} {{DEFAULTSORT:Tunzi, Zozibini}} [[Category:AmaXhosa]] [[Category:Abazalwa nge-1997]] [[Category:Abantu baseNingizimu Afrika]] == Ukuphila kwentsha kanye nezemfundo == UMswane wazalwa mhla zingama-27 kuNdasa kowe-1997 endaweni yase Mhlathuze (Richard Bay), esifundazweni saKwaZulu-Natal eNingizimu Afrika.<ref name="Miss SA Biography">{{Cite web|title=LALELA MSWANE - KWASOKHULU, RICHARDS BAY, KWAZULU-NATAL|url=https://www.misssa.co.za/wp-content/uploads/2021/08/Lalela-Mswane-KZN.pdf|accessdate=16 October 2021|publisher=[[Miss South Africa]]}}</ref> Uyise, kwakungu Muntu Mswane, owayengumxhumanisi aphinde abe ngungqongqoshe waseSwatini nowadlula emhlabeni ngonyaka wezi-2010, unina okungu Hleliselwe yena wayesebenza njengonobhala we-account kanye nomnakekeli wekhaya.<ref>{{Cite web|date=4 August 2021|title=Lalela Mswane makes it to Miss SA Top 10|url=http://www.times.co.sz/entertainment/133284-lalela-mswane-makes-it-to-miss-sa-top-10.html|website=[[Times of Swaziland]]|accessdate=16 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407141712/http://www.times.co.sz/entertainment/133284-lalela-mswane-makes-it-to-miss-sa-top-10.html|archive-date=7 April 2023|dead-url=yes}}</ref><ref name="Miss SA Biography" /> Wayenguthunjana ezinganeni zakwabo ezintathu, okungumfowabo kanye nodadewabo okuyibona abadala kunaye. Ngemva kokuphothula amabanga athethuthu e-Pro Arte Alphen Park ngonyaka wezi-2015, uMswane wabe esedlulela kwaNgqondonkulu eNyuvesi yasePitoli, nokuyilapho abe esephothula khona izifundo zakhe okuyi Degree kwezomthetho. <ref name="Miss SA Biography" /> <ref>{{Cite web|date=8 October 2021|title=Getting to know Lalela Mswane: Time is the most precious gift|url=https://www.sowetanlive.co.za/s-mag/2021-10-08-getting-to-know-lalela-mswane-time-is-the-most-precious-gift/|website=[[The Sowetan]]}}</ref> Ngaphambi kokuthi abe nguZime waseNingizimu Afrika, uMswane wasebenza njengomkhangisi oqeqeshiwe enkampanini yabakhangisi yaseNingizimu Afrika eyaziwa nge-Alushi Models.<ref name="alushi models">{{Cite web|title=Lalela|url=https://www.alushi.co.za/portfolio/models-women/women/1509065/lalela|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016172602/https://www.alushi.co.za/portfolio/models-women/women/1509065/lalela|archive-date=16 October 2021|accessdate=16 October 2021|publisher=Alushi Models}}</ref> q0cfyy86ggru6eymq0cns53f3u0pv7n DIAO 0 30333 132350 111901 2026-11-10T23:55:05Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132350 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|Name=DIAO|birth_date=Ephreli 1, 1996|birth_place=I-Redkino, Russia|Genre=I-Rap, I-Trap, Umculo we-Pop, I-Hip-hop|Origin={{RUS}}|Occupation=[[Umculi]], umdidiyeli, umculi-umbhali wengoma, umdidiyeli werekhodi|Instrument=FL Studio|Years_active=2012–isik.sam}} '''Dmytro Vyacheslavovich Kuznetsov'''  (Ephreli 1, 1996, Redkino, Tver Region, [[IRashiya|Russia]]), owaziwa kangcono ngaphansi kwegama lesiteji '''DIAO''' - [[umqambi]] waseRussia, DJ, [[umculi]], umbhali-umculi, umdidiyeli womculo<ref>{{Cite web|url=https://tverlife.ru/music/muzykalnaja-sreda-diao/|title=Музыкальная среда. DIAO|website=tverlife.ru|accessdate=2022-08-14}}</ref><ref>{{Cite web|language=ru-RU|url=https://big-stars.ru/shou-biznes/dmitrij-kuznecov-biografiya/|title=Дмитрий Кузнецов: биография, сколько лет, фото музыканта|last=Big-Stars|website=Big-Stars|date=2020-09-02|accessdate=2022-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218123459/https://big-stars.ru/shou-biznes/dmitrij-kuznecov-biografiya/|archive-date=2022-02-18|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tverlife.ru/music/tverlajf-muzykalnyj-otkryvaem-molodyh-ispolnitelej-iz-tverskoj-oblasti/|title=«Тверьлайф» музыкальный: открываем молодых исполнителей из Тверской области|website=tverlife.ru|accessdate=2022-08-14}}</ref><ref>{{Cite web|language=ru|url=https://onlinemusicawards.ru/artists/diao|title=DIAO|website=onlinemusicawards.ru|accessdate=2022-08-14|archive-date=2022-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218123453/https://onlinemusicawards.ru/artists/diao|dead-url=yes}}</ref>. Ophumelele umncintiswano womculi we-pop ka-2016 ekuqokweni - i-duet engcono kakhulu, futhi ophumelele "Ukuncintisana Kwezwe" ekuqokweni - i-duet engcono kakhulu<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://tverigrad.ru/publication/zhitelejj-tveri-priglashayut-na-khip-khop-festival/|title=Жителей Твери приглашают на хип-хоп-фестиваль — Твериград|website=tverigrad.ru|accessdate=2022-08-14}}</ref>. Umbambiqhaza wombukiso " Izingoma " ku- TNT, isizini 1, kanye nomuntu ozimele wemiqhudelwano ethi "Parade of Talents"<ref>{{Cite web|language=ru-RU|url=https://big-stars.ru/shou-biznes/dmitrij-kuznecov-biografiya/|title=Дмитрий Кузнецов: биография, сколько лет, фото музыканта|last=Big-Stars|website=Big-Stars|date=2020-09-02|accessdate=2022-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218123459/https://big-stars.ru/shou-biznes/dmitrij-kuznecov-biografiya/|archive-date=2022-02-18|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://smi2.ru/article/124137591/story|title=СМИ2|website=smi2.ru|accessdate=2022-08-14}}</ref><ref>{{Cite web|language=ru|url=https://vk.com/official_page_diao|title=DIAO {{!}} Диао {{!}} ВКонтакте|website=vk.com|accessdate=2022-08-14}}</ref>. == I-Biography == UDmytro wazalwa ngo-April 1, 1996 edolobhaneni laseRedkino, esifundeni saseTver, emndenini wabasebenzi abavamile<ref>{{Cite web|url=https://moscow.media/moscow/314226849/|title=Эта песня поразила многих слушателей... Главные новости Москвы онлайн на Moscow.media|website=moscow.media|accessdate=2022-08-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kluch.media/materials/pomoshchnik-mashinista-napisal-pesnyu-kotoraya-za-sutki-sobrala-46-tysyach-proslushivaniy/|title=Помощник машиниста написал песню, которая за сутки собрала 46 тысяч прослушиваний|website=kluch.media|accessdate=2022-08-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://music.yandex.ru/artist/2287679|title=DIAO|website=Яндекс Музыка|accessdate=2022-08-14}}</ref>. Ubaba washiya umndeni kusenesikhathi, uDmytro wayehlala nonina nogogo wakhe. Kwabe sekushada umama kwazalwa udadewabo. UDmytro ubewuthanda umculo kusukela ebuntwaneni<ref>{{Cite web|language=русский|url=https://old.tverlife.ru/news/85614.html|title=Песни у людей разные}}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tiktok.com/@diao_official|title=TikTok|website=www.tiktok.com|accessdate=2022-08-14}}</ref>. == Imiklomelo == * Umnqobi we "Konakivskih lights" 2014-2017. * Owinile emqhudelwaneni wamathalente wesifunda esigabeni se-rap ngo-2016 nango-2019. * Owine umklomelo wethusi "RAP-Style 2020". * Owenza kahle kakhulu ngoJulayi 2020 ngesitayela se-Rap ngokwenguqulo yomsakazo "Igagasi Elisha". * Umculi ohamba phambili wango-2020 njengengxenye yephrojekthi ethi "Izinkanyezi Ezintsha ku-New Wave! ". * Uhlomule ngeziqu ze-II ne-III emqhudelwaneni othi "Inkondlo Esiyifunda Impi". * Uthole indondo ye-III degree ekuqokweni kwe-"Rap artists" * Uphumelele i-3rd degree emncintiswaneni wobuciko "Dala Okuhle" * Owine emqhudelwaneni Wabaculi Abancane == I-Discography == === EP === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col" style="width:15.8em;" |Igama ! scope="col" style="width:17.9em;" | Ulwazi |- ! scope="row" | ''Umhlaba usalelwe ukuthi ulinde'' | * Ikhishwe: Meyi 6, 2022 * Ilebula: I-Studio Soyuz * Ukusatshalaliswa kwedijithali |} == Amaqiniso Athakazelisayo == * UDmytro ungumsunguli weqembu le-pop-rock i-Cool Looks Klan, kanye nomsunguli welebula yomculo i-DIAO. == Amanothi == {{Uhlu lwemithombo|2}} == Isixhumanisi == * [https://vk.com/official_diao Isayithi elisemthethweni] [[Category:Abazalwa nge-1996]] smmm5ms65s92eaja3rzwx55urfyfvbp Umtapolwazi waseRandburg 0 31622 132372 124425 2026-11-11T02:06:57Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132372 wikitext text/x-wiki [[File:Randburg library entrance.jpg|thumb]] '''Umtapolwazi waseRandburg''' ungomunye [[Umtapowolwazi|wemitapolwazi]] yesifunda wesidlavela [[IGoli (idolobha)|saseGoli]], eNingizimu Afrika.<ref>https://www.citizen.co.za/randburg-sun/news-headlines/2023/08/13/power-battles-are-a-thing-of-the-past/</ref> Isiza sawo siphakathi kweSikhungo Somphakathi WaseRandburg, esinomtholampilo waseRandburg kanye noMnyango Wezimvume Zokushayela. Umtapolwazi ulekelela izindawo ezifana nenxuluma [[:af:Cosmo_City|LaseCosmo]] kanye namaphethelo azungezile.<ref>{{Cite web |last=Import |first=Pongrass |date=2020-04-05 |title=A focus on the Randburg Civic Centre is needed |url=https://www.citizen.co.za/randburg-sun/392905/a-focus-on-the-randburg-civic-centre-is-needed/ |access-date=2024-01-25 |website=Randburg Sun |language=en-US}}</ref>Umtapolwazi waseRandburg ubalwa phakathi kwemitapikwazi engama-89 yoMkhandlu waseGoli. Uyingxenye [[Izinkonzo Zomtapolwazi Nokwaziswa ZoMkhandlu waseGoli|yemitapolwazi]] yeSifunda B soMkhandlu waseGoli, futhi uhamba phambili emizwamweni yoMkhandlu yokuguqula imitapolwazi ngokwezezibhangqiwe<ref>{{Cite web |last=Swartbooi |first=Brümilda |title=Randburg library is trailblazing digital transformation |url=https://joburg.org.za/media_/Newsroom/Pages/2022%20News%20Articles/October/Randburg-Library-is-trailblazing-digital-transformation.aspx |access-date=2024-01-26 |website=joburg.org.za |language=en}}</ref> ngokusungula izinhlelo ezifana ne-mLiteracy.<ref>{{Cite web |url=https://mliteracy.mobi/ |title=Archive copy |accessdate=2026-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260417075525/https://mliteracy.mobi/ |archive-date=2026-04-17 |dead-url=yes}}</ref> Ngo-August wezi-2023, lo mtapolwazi wanikwa ''inverter'' ukuze ukwazi ukulekelela abasebenzisi bawo nalapho kunomnyamangabomu.<ref>{{Cite web |date=2023-08-03 |title=Uninterrupted Reading: Randburg Library Fights Off Load Shedding - Loadshedding.com |url=https://loadshedding.com/uninterrupted-reading-randburg-library-fights-off-load-shedding/ |access-date=2024-05-05 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mokoena |first=Walter |title=Randburg Library says goodbye to loadshedding {{!}} Joburg Post |url=https://www.joburgpost.com/articles/randburg-library-says-goodbye-to-loadshedding |access-date=2023-12-11 |website=www.joburgpost.com |language=en |archive-date=2023-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211140727/https://www.joburgpost.com/articles/randburg-library-says-goodbye-to-loadshedding |dead-url=yes }}</ref> Imitapolwazi iyizikhungo zomphakathi ezimqoka zokufunda nokucobelelana ngolwazi, futhi izinhlelo zemfundo zingaba nomthelela omkhulu emohakathini. Osomtapolwazi baseGoli baqhakambisa nokusetshenziswa kwamahlelokusebenza afana ne-Overdrive Libby, kanye ne-African Story Book (ASb reader) ukuze baphembe umoya wokuthanda ukufunda.<ref>{{Cite web |date=6 October 2024 |title=City of Johannesburg libraries, embrace digital platforms. |url=https://www.cojelearning.org.za/city-of-johannesburg-libraries-embrace-digital-platforms/ |access-date=6 October 2024 |website=cojelearning.org}}</ref> Kukhona nesifunda sezezibhangqiwe esikkanyelwe abahlala emgwaqeni esibizwa "''Project: Master Class''" sokubafundisa amakhono wezezibhangqiwe nezinye izifundo zakuxhakaxholo.<ref> {{Cite journal |last=Nyoka |first=Jeff |date=2021-09-13 |title=Johannesburg Libraries as Change Agents for the Homeless: Digital Literacy Programs for Marginalized Communities |url=https://iopn.library.illinois.edu/journals/jloe/article/view/885/709 |journal=Journal of Library Outreach and Engagement |language=en |volume=1 |issue=2 |pages=110–111 |doi=10.21900/j.jloe.v1i2.885 |issn=2690-2672|hdl=2142/113417 |hdl-access=free }}</ref> == Umlando == [[File:Randburg library in 1962.jpg|thumb|275x275px|Izakhiwo zoMtapolwazi ngonyaka we-1962]] Lo mtapolwazi wavulwa okokuqala ngonyaka we-1962, ngenkathi kuthuthukiswa isidlidlu saseRandburg. Wasungulwa ngenxa yezimfuno zomphakathi zokufikelela ukwaziswa nezinsizakisebenza. Kwaqale kwasungulwa umtapolwazi omncane otshelekana ngezincwadi ngonyaka we-1957 ezindlini zoMkhandlu ngaleyo nkathi. Lesi sikhala esincane, esasigidingwa amavolontiya, sagxina sesikhulile sesiwumtapolwazi omkhulu kusuka ngonyaka we-1971.<ref>{{Cite book |last=Maylam |first=Paul |title=Rhodes University, 1904 - 2016: An intellectual, Political and Cultural history |publisher=Institute of Social and Economic Research |year=2017 |isbn=978-0-86810-612-0 |edition=1st |location=Grahamstown |pages=174-176 |language=en}}</ref> == Amaphathelelo == 2a56xu43xe3ibnojixq80qf0zcd5l91 Echwebeni/Mandlazini/KwaBhuquza (Richards Bay) 0 31940 132353 124862 2026-11-11T00:06:06Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132353 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date=July 2019}}{{Infobox settlement|name=Richards Bay|other_name=Richardsbaai<br>Mhlathuze Lagoon (former name)<ref>{{Cite thesis|last=Ntuli |first=Sihle Herbert |year=1998 |title=The history of the Mthiyane people who were removed from Richards Bay to Ntambanana Wednesday day [''sic'' Tuesday] 6 January 1976 |series=Dissertation |publisher=University of Zululand |url=http://uzspace.unizulu.ac.za/xmlui/handle/10530/1310 |type=Thesis }}</ref>|native_name=|image_skyline=Richards Bay Northern Breakwater.jpg|image_caption=Richard's Bay Northern Breakwater|pushpin_map=South Africa KwaZulu-Natal#South Africa#Africa|subdivision_type=[[Country]]|subdivision_name=[[South Africa]]|subdivision_type1=[[Provinces of South Africa|Province]]|subdivision_name1=[[KwaZulu-Natal]]|subdivision_type2=[[List of districts of South Africa|District]]|subdivision_name2=[[King Cetshwayo District Municipality|King Cetshwayo]]|subdivision_type3=[[List of municipalities of South Africa|Municipality]]|subdivision_name3=[[uMhlathuze Local Municipality|uMhlathuze]]|subdivision_type4=Main Place|established_title=Established|established_date=1969|leader_title=Councillor|area_footnotes=<ref name="census2011">{{cite web |url=http://census2011.adrianfrith.com/place/538011 |title=Main Place Richards Bay |work=Census 2011 |access-date=2024-04-11 |archive-date=2021-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206010717/https://census2011.adrianfrith.com/place/538011 |dead-url=yes }}</ref>|area_total_km2=142.78|population_footnotes=<ref name="census2011" />|population_total=57387|population_as_of=2022|population_density_km2=auto <!-- demographics (section 1) -->|demographics_type1=Racial makeup (2022)|demographics1_footnotes=<ref name="census2011" />|demographics1_title1=[[Bantu peoples of South Africa|Black African]]|demographics1_info1=38.0%|demographics1_title2=[[Coloureds|Coloured]]|demographics1_info2=8.2%|demographics1_title3=[[Indian South African|Indian]]/[[Asian South African|Asian]]|demographics1_info3=19.2%|demographics1_title4=[[White South African|White]]|demographics1_info4=31.1%|demographics1_title5=Other|demographics1_info5=0.4% <!-- demographics (section 2) -->|demographics_type2=[[First language]]s (2022)|demographics2_footnotes=<ref name="census2011" />|demographics2_title1=[[Zulu language|Zulu]]|demographics2_info1=38.6%|demographics2_title2=[[South African English|English]]|demographics2_info2=33.8%|demographics2_title3=[[Afrikaans]]|demographics2_info3=31.5%|demographics2_title4=|demographics2_info4=|demographics2_title5=Other|demographics2_info5=2.1% <!-- blank fields (section 2) --> <!-- Other information -->|timezone1=[[South African Standard Time|SAST]]|utc_offset1=+2|postal_code_type=[[List of postal codes in South Africa|Postal code]] (street)|postal_code=3900|postal2_code_type=[[Post-office box|PO box]]|postal2_code=3900|area_code_type=[[Telephone numbers in South Africa|Area code]]|area_code=035|official_name=}} [[File:Alkantstrand,_Richards_Bay_1.jpg|alt=|thumb|Ulwandle lwase-Alkantstrand]] '''I-Richards Bay''' (Afrikaans ) yidolobha elikhulu elitholakala ngaphansi koMkhandlu wase[[UMhlathuze Local Municipality|Mhlathuze]] [[IKwaZulu-Natali|KwaZulu-Natal]], [[IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika|INingizimu Afrika]]. Le ndawo itholakala ebangeni engamakhilomitha-skwele angu-30 uma usuka emfuleni uMhlathuze, okuyenza ibe elinye. Le ndawo inechweba elikhulu kunawo wonke ezweni nasezwenikazi lase Afrika.<ref>Nel, H. A., Hean, J. W., Noundou, X. S., & Froneman, P. W. (2017). Do microplastic loads reflect the population demographics along the southern African coastline?. ''Marine Pollution Bulletin'', ''115''(1-2), 115-119.</ref> == Umlando == Leli dolobha laqala njengetheku lesikhashana elasungulwa nguCommodore waseKapa, [[Markus Brown|USir Markus Eugene Brown]],<ref name=":0">Cubbin, Tony (1997). ''The History of Richards Bay 1897-1970s''. Empangeni, South Africa: Empangeni Printers. p. 21.</ref> ngesikhathi seMpi ye-Anglo-Zulu ka-1879. Ngo-1902, uCathcart Methven, unjiniyela wechweba kaHulumeni waseNatal, ku-Zululand Port Survey wahlonza amandla e-Richards Bay njengetheku elisha olisogwini olusempumalanga nezwe.<ref name=":0" /> Ngonyaka ka-1935 kwabe sekusungulwa i-Richards Bay Game Sanctuary ukuze ivikele imvelo ezungeze ichweba. Kwathi ngonyaka ka-1943 yanda yaba yi-Richards Bay Park. Leli dolobha lakhiwa ogwini lwechibi ngonyaka ka-1954 lase limenyezelwa njengedolobha ngonyaka ka-1969. <ref>Joyce, P. (1989). ''The South African family encyclopaedia''. Internet Archive. Cape Town : Struik Publishers. ISBN <bdi>978-0-86977-887-6</bdi>.</ref> Ngonyaka ka-1965, uHulumeni waseNingizimu Afrika ngaphansi kukaNgqongqoshe Wezokuthutha UBen Schoeman wabe esenquma ukwakha ichweba khona e-Richards Bay.<ref>Aniruth, J. & Barnes, J. (1998). "Why Richards Bay grew as an industrial centre: Lessons for SDIs". ''Development Southern Africa''. '''15''' (5): 829–849. doi:10.1080/03768359808440052.</ref> Umsebenzi wokwakha waqala ngo-1972 nowathatha iminyaka emine ukuthi uphothulwe. NgoJanuwari 1976, kwaba nokususwa okuphoqelelwe kwezakhamuzi zendawo zomndeni wakwaMthiyane Zulu zabe sezisiwa endaweni yaseNtambanana.<ref name=":1">Ntul, H.S. (2020). "Memories of victims : the historical trajectory of the removal of people from Mandlanzini, South Africa". ''Southern Journal for Contemporary History''. '''44''' (2). p.95 doi:10.18820/24150509/SJCH44.v2.4. Archived from the original on 6 November 2020.</ref>Ngo-1 April 1976, itheku elisha elujilile lavulwa nomzila wesitimela kanye nepayipi likawoyela elalixhumanisa itheku neGoli.<ref>http://www.kzntransport.gov.za/public_trans/freight_databank/kzn/ports/Richards_Bay/index_xml.html</ref> Indawo entsha eyabe isivulelwa ukuthi kuhlalwe kuyona yaba seNyakatho yechweba neyaziwa ngokuthi i-Meerensee.<ref>Potgieter, D. J. (1973). ''Standard Encyclopedia of Southern Africa''. Internet Archive. p. 343.</ref> Le ndawo yaqala yaba idolobha lokuqala elihlala abantu ngonyaka ka- 1970.<ref name=":2">Potgieter, D. J. (1973). ''Standard Encyclopedia of Southern Africa''. Internet Archive. p. 343.</ref> Le ndawo yase Meerensee yabe isilandelwa yi-Arboretum ngo-1975, ne-Veldenvlei ngo-1980.<ref name=":2" /> Zonke lezi zindawo esezibaliwe zazibekelwe abaMhlophe kuphela ngesikhathi sobandlululo. Idolobhana labamnyama lakhiwa e-Sikhaleni/Sikhawini, amakhilomitha ayishumi nanhlanu eNingizimu nendawo yaseRichards Bay. Izindawo zokuhlala zamaNdiya nabamnyama (iBrackenham ne-Aquadene) zavulwa ngemuva kuka-1985 entshonalanga yeVeldenvlei.<ref name=":2" /> Amadolobhana amathathu angaphandle kweRichards Bay (ngaphandle kwedolobha labamnyama lase-Sikhaleni) ayenabantu abacishe babe ngu-20,000 ngo-1990.<ref>https://uzspace.unizulu.ac.za/server/api/core/bitstreams/33f6f73e-34f9-418f-8d74-03e416bc5332/content</ref> == Umnotho == Ichweba laseRichards Bay liqukethe lokho okuyisikhungo samalahle esingabalwa kwesikhulu kunazo zonke emhlabeni, esinomthamo ohleliwe wamathani ayizigidi ezingu-91 ngonyaka engxenyeni yokuqala ka-2009.<ref>{{Cite web |url=https://www.gem.wiki/Richards_Bay_Coal_Terminal |title=Archive copy |accessdate=2024-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227010454/https://www.gem.wiki/Richards_Bay_Coal_Terminal |archive-date=2024-02-27 |dead-url=yes}}</ref> Ngo-2007 umkhiqizo waminyaka yonke wawungamathani ayizigidi ezingu-66.12. Itheku lase-Australia laseNewcastle, eNew South Wales liyitheku elikhulu kunawo wonke emhlabeni, lithumela amathani angaphezu kwezigidi ezingu-161 amalahle ngo-2016.<ref>"The Channel Autumn 2017" (PDF). Port of Newcastle Operations Pty Limited. April 2017. p. 3. Archived from the original (PDF) on 28 April 2017. Retrieved 27 April 2017.</ref> Izindawo ezimbili zokuncibilikisa [[IsAlumbe|I-aluminium]], i-Hillside Aluminium ne-Bayside Aluminium zisetshenziswa yi-[https://www.south32.net/what-we-do/our-commodities/aluminium-alumina-bauxite South32]. Isikhungo somanyolo esisetshenziswa yiFoskor. I-iron ore, I-ruthenile (i-titanium oxide) ne-i-zircon zimbiwa ezindaweni zamakhosi i Richards Bay Minerals (RBM), ingxenye ye-Rio Tinto Group.<ref>https://www.riotinto.com/en/operations/south-africa/richards-bay-minerals</ref> Idolobha lihweba namazwe angaphandle amalahle, ubhanana, i-aluminium, i-titanium namanye amaminerali asindayo, i-granite, i-ferrochrome, i-pulp yephepha, ama-chips okhuni kanye ne-phosphoric acid. IRichards Bay idolobha elikhula ngokushesha eNingizimu Afrika. Leli dolobha liyisikhungo sezimboni esikhula ngokushesha.<ref name=":1" /> Kodwa-ke, njengezinye izindawo eziningi eNingizimu Afrika, indawo yaseRichards Bay ihlushwa ukuntuleka kwamathuba emisebenzi nobumpofu. Ukungasebenzi kulinganiselwa kumaphesenti angamashumi amane futhi inani elingaziwa labantu liphila ngaphansi kobumpofu. Uhulumeni wendawo awuzange enze imizamo eyanele yokusebenzisa amaphrojekthi ahloselwe ukunciphisa ubumpofu. Ngaphandle kwemboni yezimayini, ezokuvakasha ziyingxenye enkulu yomnotho, kanti iRichards Bay iyisango lendlela ebheke eZululand, indawo ethandwa izivakashi zakwamanye amazwe ngenxa yamapaki ayo amakhulu kanye nezilwane zasendle ezihlukahlukene ezinikezwayo.<ref>Mwandla, E. M. (1998). ''The local community's cognition of the development of gaming facilities in Richards Bay and environs'' (Doctoral dissertation).</ref> I-[https://www.rbidz.co.za/ Richards Bay Industrial Development Zone] ingenye yezindawo ezimbili zokuthuthukiswa kwezimboni ngaphakathi kwesifundazwe saKwaZulu-Natal. Le ndawo iyindawo yezimboni ezisetshenziswa ngokugcwele ehlanganisa izimboni ezisindayo, eziphakathi nendawo nezincane ezixhumene neziseduze nechweba laseRichards Bay. == UHulumeni nezombusazwe == Njengoba imingcele kamasipala yayisanda kubekwa ngo-2000, i-[[Inkatha Freedom Party]] (IFP), ngokubambisana ne-[[Democratic Alliance]] (DA) namanye amaqembu amancane, yayibusa kuMasipala wase-[[UMasipala wase Mhlathuze|Mhlathuze]]. Kodwa-ke, ngenxa yokwakhiwa kwe-National Freedom Party, i-IFP yalahlekelwa ukulawula uMasipala ngaphansi kwe-[[African National Congress|I-African National Congress]] (ANC). Umphathi-dolobha wase-Mhlathuze kwakunguMnu [https://www.iol.co.za/news/politics/former-anc-mayor-resigns-as-municipalitys-pr-councillor-93a33c87-7f89-4a8d-9310-3f66e793d6e0 Mduduzi Mhlongo]. Ngemuva kokhetho lwangonyaka ka-2021, i-[[Inkatha Freedom Party]] iphinde yathola amandla ayo ngokubambisana ne-Democratic Alliance (DA) futhi u-Xolani Ngwezi wabe esekhethwa njengoSodolobha. Umkhandlu waseMhlathuze ungaphansi komkhandlu wesifunda iKing Cetshwayo District futhi eholwa yi-[[Inkatha Freedom Party]] lapho u[https://www.gov.za/about-government/contact-directory/kzn-municipalities/king-cetshwayo-district-municipality Thamisanqa Ntuli] enguSodolobha khona. == Inani labantu kulelidolobha == Kulelidolobha abantu abaMhlophe babalelwa kumaphesenti angu-39.98, belandelwa abantu abansundu base-Afrika ngamaphesenti angu 37.05, Abase-Asia Noma AmaNdiya ngamaphesenti angu-19.16 kanye nabamnyama ngamaphesenti amathathu. Amaphesenti angu-74.19 enani labantu angaphansi kweminyaka engu-34 ubudala, namaphesenti angu-2.73 aneminyaka engaphezu kwengu-65. Kuzo zonke izinsikazi eziyikhulu, kunabantu besilisa abangu-93. Inani labantu lilinganiselwa kubantu abangu-526-1,192 / km2. Kunamikhaya angu-12,433 eRichards Bay, futhi amaphesenti angu-66,4 amikhaya enjalo ayizindlu noma izakhiwo zezitini. Ngokusho kwemali engenayo yomndeni, idolobha elicebe kakhulu yi-Meerensee, elinesilinganiso semali engenayo yasekhaya engaphezu kwe-R153,601 ngonyaka. Izinga lokuntuleka kwemisebenzi eRichards Bay iyodwa lingamaphesenti angu-19, uma kuqhathaniswa namaphesenti angu-55 ezindaweni zasemaphandleni ezizungeze idolobha. Izakhiwo ezinhlobonhlobo zobuhlanga zamadolobhana ayisikhombisa ahlukene zisekhona emgqeni wokuhlukaniswa kwenkathi yobandlululo, kanti i-Meerensee iyindawo eningi yabamhlophe, kuyilapho amadolobhana afana neBrackenham ne-Aquadene ngokuyinhloko amaNdiya / ase-Asia kanye neNgwelezane iyikhaya lomphakathi omnyama. Kodwa-ke, eminyakeni yamuva nje kuye kwaba nomzabalazo wokuhlangana okwengana kwezizwe, ikakhulukazi abantu abansundu abathuthela kwezinye izindawo, ngokwesiko ezihola imali ephakeme, ngenxa yokwanda kwesigaba sabahola kangconywana sabamnyama kule ndawo. Amaphesenti angama-22 abantu aseqedile isikole kuphela. Amanye amaphesenti angu-8.45 anemfundo ephakeme. Amaphesenti angu-16.7 awazange athole imfundo nhlobo. Kodwa-ke, lolu lwazi ibonisa umasipala wase-Mhlathuze wonkana. == Ukuma kwezwe nesimo sezulu == I-Richards Bay ibonakala ngesimo sezulu esimanzi esishisayo esisemngceleni i [[Tropical savanna climate|sezulu sasezindaweni ezishisayo]] njengoba izinyanga ezimbili kuphela ezinamazinga okushisa angaphansi kuka-18 °C Kukhona ihlobo elifudumele elinomsokama kanye nobusika obuncane obungenalo iqhwa. &nbsp;Leli dolobha linemvula evamile yaminyaka yonke engamamilimitha angu-1228 (48.3 in). &nbsp;Isilinganiso sezinga lokushisa lonyaka ngu-21.5 °C (71 °F), kanye nezinga eliphakeme emini kusukela ngoJanuwari kuya kuMashi ku-29 °C (84 °F), futhi elincane ngu-21 °C (70 °F), lehla liye ekuphakameni kwasemini kusukela ngoJuni kuya ku-Agasti ku-23 °C (73 °F) kanye nelinani eliphansi le-12 °C (53 °F). &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ukuphuma kwelanga ngo-4:45 futhi ukushona kwelanga ngo-19:00 ehlobo. Ebusika ukuphuma kwelanga kungo-06h20 bese kushona ilanga ngo-17h00. I-Richards Bay iyindawo ethandwayo yokugibela i-kite-surfing ngenxa yemimoya engaguquguquki evunguza ivela eNyakatho-Mpumalanga. Indawo yaseRichards Bay ngokuvamile iyithafa kakhulu futhi isethafeni elingasogwini. Indawo ikhuphuka kancane ngasentshonalanga. Amadolobhana angaphandle angaphezu kwamamitha ambalwa (Reneging cishe 140m) (amamitha angu-459.3) ngaphezu kogu lolwandle. &nbsp;Le ndawo iningi emahlathini ama-dune asogwini, ikakhulukazi eceleni kwe-zindunduma zasogwini nasedolobheni lase-Meerensee.{{Weather Box|location=Richards Bay, 1961-1990|metric first=Y|single line=Y|Jan record high C=41|Feb record high C=39|Mar record high C=39|Apr record high C=37|May record high C=35|Jun record high C=35|Jul record high C=31|Aug record high C=37|Sep record high C=40|Oct record high C=42|Nov record high C=43|Dec record high C=42|year record high C=|Jan high C=29|Feb high C=29|Mar high C=29|Apr high C=27|May high C=25|Jun high C=23|Jul high C=23|Aug high C=24|Sep high C=25|Oct high C=25|Nov high C=27|Dec high C=29|year high C=|Jan mean C=25|Feb mean C=25|Mar mean C=24.5|Apr mean C=22.5|May mean C=21|Jun mean C=17.5|Jul mean C=17.5|Aug mean C=19|Sep mean C=20.5|Oct mean C=21|Nov mean C=23|Dec mean C=24.5|year mean C=|Jan low C=21|Feb low C=21|Mar low C=20|Apr low C=18|May low C=15|Jun low C=12|Jul low C=12|Aug low C=14|Sep low C=16|Oct low C=17|Nov low C=19|Dec low C=20|year low C=|Jan record low C=11|Feb record low C=13|Mar record low C=14|Apr record low C=8|May record low C=7|Jun record low C=6|Jul record low C=4|Aug record low C=5|Sep record low C=6|Oct record low C=10|Nov record low C=11|Dec record low C=13|year record low C=|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=172|Feb precipitation mm=167|Mar precipitation mm=107|Apr precipitation mm=109|May precipitation mm=109|Jun precipitation mm=57|Jul precipitation mm=60|Aug precipitation mm=65|Sep precipitation mm=77|Oct precipitation mm=105|Nov precipitation mm=114|Dec precipitation mm=86|Jan precipitation days=12|Feb precipitation days=12|Mar precipitation days=10|Apr precipitation days=8|May precipitation days=7|Jun precipitation days=6|Jul precipitation days=6|Aug precipitation days=7|Sep precipitation days=9|Oct precipitation days=12|Nov precipitation days=13|Dec precipitation days=11|Jan sun=|Feb sun=|Mar sun=|Apr sun=|May sun=|Jun sun=|Jul sun=|Aug sun=|Sep sun=|Oct sun=|Nov sun=|Dec sun=|source 1=[[Weather SA]]<ref>{{Cite web|title=Climate data: Richards Bay |date=July 2009 |publisher=South African Weather Service |url=http://www.weathersa.co.za/Climat/Climstats/RichardsBayStats.jsp |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704213718/http://www.weathersa.co.za/Climat/Climstats/RichardsBayStats.jsp |archive-date=4 July 2009 |url-status=dead }}</ref>|date=2009}} == Ubugebengu == Le ndawo ibhekene namazinga aphakeme obugebengu ngokubulawa kwabantu abaningi abavelele, kufaka phakathi okuka-ward councillor, okuningi okuhlobene nezinkinga zokuthenga nokuthengisa.<ref>Ardé, Greg (3 March 2024). "Violent mafias hold Richards Bay industry to ransom". ''Daily Maverick''. Retrieved 5 March 2024.</ref> == UbuKhatholika == UMpristi wesifunda saseKwambonambi wayegubha iMisa kabili ngenyanga ekhaya lomuntu siqu futhi, kusukela ngo-1973, eMeerensee Primary School. KwakunamaKatholika ambalwa eRichards Bay ekuqaleni, kodwa inani labo lakhula ngokuqhubeka kokuthuthuka kwedolobha. UMpristi wesifunda sase-Mpangeni wathatha ukunakekela kwalabaKhatholika ngemuva kokuba umgwaqo omusha ophakathi kwe-Empangeni neRichards Bay uqedwe ekupheleni kuka-1974. Wethula iMisa lamasonto onke, elalibanjwa eSontweni laseWeseli e-Meerensee futhi kamuva eSikoleni samabanga aphansi e-Arboretum. I-Diocese of Eshowe ngaleso sikhathi yathenga indawo yesonto e-Meerensee. Indawo yanikezwa odade baseNardini abakha isigodlo nesikole samabanga aphansi lapho ngo-1977/78. UReg. Sommerville, umklami wezakhiwo wase-Empangeni, wenza amapulani. I-O'Connell Brothers, inkampani yase-Mpangeni, yaqala ukusebenza kokwakha ngoJuni 1977. Baqeda isigaba sokuqala kungakapheli unyaka ukuze u-Archabbot Notker Wolf waseSt. Ottilien (eJalimane), ngaleso sikhathi owayeseNingizimu Afrika evakashele, akwazi ukubusisa isonto nenkulisa ngomhlaka 12 August 1978. Isigaba sesibili sokwakhiwa kwendlu yezindela saqedwa ngo-January 1979. Odade ababili baseNardini bahlala esigodlweni esisha sezindela ngo-February 1979. Isigodlo sezindela sasisetshenziswa umphakathi wamaKhatholika waseRichards Bay ngeMisa langeSonto kusukela ngoJuni 1978 kuze kube ngu-Agasti 1986 lapho kuvulwa isonto elisha lase-Veld-en-Vlei. Ukuthutheleka kwabantu eRichards Bay ekuqaleni kwawo-1980 kwaletha ukwanda okuphawulekayo kwenani lamaKhatholika. Lokhu kwenza kwaba nesidingo sokucabanga ngokwakha isonto elifanele. UDuvenhage noFischer, abaklami bezakhiwo baseRichards Bay, bacelwa ukuba bafake imiklamo. Phakathi nalesi sikhathi sokuhlela, onke amalungu esonto amenywa ukuba enze ukusikisela kwesikhungo esisha samaKhatholika. Izinyanga eziningi imidwebo nezinhlelo zaboniswa ngemuva kweMisa leSonto ukuze wonke umuntu anikele ngemibono. Isifunda sombhishobhi sase-Eshowe ekugcineni samukela isiphakamiso sokwakha isonto kanye nehholo kanye nefulethi lomnakekeli eVeld en Vlei ngenxa yesikhundla esiphakathi nale ndawo. Ukuhlatshwa kwesoyi kwenzeka ngomhlaka-12 September 1985. I-LTA Construction, enye yezinkampani zokwakha ezinkulu kakhulu eNingizimu Afrika yanikezwa inkontileka. Umsebenzi wokwakha waqedwa ngo-June 1986. UMbhishobhi uMansuet Biyase wanikezela isonto elisha ngo-31 August 1986.<ref>https://dacb.org/stories/southafrica/biyase-dela/</ref> Kuleli sonto kunendawo yokukhulekela, ikhishi elincane kanye nendlu yomnakekeli. Ngonyaka ka-1992, kwanezelwa esinye isakhiwo. Iqukethe igumbi lokuhlangana namakilasi amaningana ezingane zenkolo. ISonto likaSt. Francis eRichards Bay lalinamaKhatholika angabalelwa kwangu-600 ngo-1992. Zonke izakhiwo ezengeziwe zakhiwa futhi zakhokhelwa nguFata Pious Paul ngefa elalishiywe kuye. Wanikeza iRichards Bay Parish isikhumbuzo sokuzuzisa wonke amaKhatholika eZululand. Ngemva kukaFata Pious abaPristi abaningana babephethe isifunda esinguFata Alousios, u-Eugene, uHemmie, uPeter Blue, uMax kanye noFata Bheki. == Ezemidlalo == === Imicimbi === ==== I-Richards Bay BG Triathlon World Cup ka2006/7/8 ==== I-Richards Bay yabamba i-ITU World Cup. I-ITU Triathlon World Cup kwakuwuhlu lwemincintiswano ye-triathlon eyayihlelwe yi-International Triathlon Union (ITU) yabadlali be-triatlon bezinga eliphakeme. Kwakunemincintiswano eyishumi nambili eyayenziwa emazweni ayishumi nambili, ngayinye yayihamba ibanga elingaphezu kwe-1500 m ubhukuda, umjikelezo wamakhilomitha angu-40, ukugijima kwamakhilomitha ayishumi (i-Olympic-distance triathlon). &nbsp;&nbsp;Ngaphandle kwesikhwama somklomelo, amaphuzu anikezwa emncintiswaneni ngamunye onikela ngeNdebe Yomhlaba wonke lapho kunikezwa khona isikhwama somklomelo esengeziwe. I-World Cup ka-2008 yaxhaswa yi-BG Group. Uchungechunge lweNdebe Yomhlaba ka-2008 lwaba unyaka wokugcina walomjaho kanye nohlelo lwezingqungquthela njengoba i-ITU yayigxile ekuthuthukiseni i-World Championship Series. ==== INdebe Yomhlaba Ye-FIFA yangonyaka ka-2010 ==== Ngenxa yesikhumulo sezindiza sendawo, nangenxa yokusondelana kwayo neDurban (amahora amathathu okuhamba) kanye nesimo sayo sokuba isango laseZululand, iRichards Bay yabonwa njengesikhungo sokuqeqeshwa esingase sibe khona seNdebe Yomhlaba. Kwakhiwa inkundla encane ehloselwe ukufinyelela ukugunyazwa kwe-I-FIFA. Ngasekupheleni kuka-2009, ithimba laseGhana lavakashela leli dolobha, okwabangela ukuqagela kokuthi Iqembu lebhola likanobhutshuzwayo laseGhana lingazifaka edolobheni. NgoMeyi 2010, kwamenyezelwa ukuthi Iqembu lebhola likanobhutshuzwayo laseNigeria lizoletha isizinda salo eRichards Bay ngesikhathi seNdebe Yomhlaba. ==== Umqhudelwano WaseNingizimu Afrika WaseSurfski wango-2011 ==== I-Zululand Kayak Club, i-Richards Bay, yakhethwa yi-KwaZulu Natal Canoe Union (KNCU) ukuba ibambe umqhudelwano waminyaka yonke wokushushuluza nge-surf.[https://surfski.wiki/races/races_south_africa] Lokhu kwafinyelelwa ngo-17 no-18 September 2011. Lo mncintiswano waletha mqhudelwano waletha abantwezi nabasafufusa ababevela eThekwini, e-East London, eGqeberha, eKapa naseGoli. Lo mncintiswano wawusekelwa yi-Rio Tinto-Richards Bay Minerals ne-Midbay Motors. ==== Umqhudelwano Wokuntweza w aseNingizimu Afrika wonyaka ka-2015 ==== Ngo-2015 iRichards Bay yakhethwa yiqembu elibusayo le-surfing yaseNingizimu Afrika, i-Surfing South Africa (SSA), ukuba ibambe i-South African Surf Championships.<ref>https://www.news24.com/news24/sabudgettravel-5-things-to-do-in-richards-bay-20170723</ref> Abantwezi abaphambili baseNingizimu Afrika bahlangana ukuze bancintisane e-Alkantstrand phakathi nomcimbi wesonto lonke ngo-Agasti. Lo mncintiswano wawuphethwe futhi uqondiswa yiqembu le-surfing lendawo, i-uThungulu Surfriders (ngaphambili i-Zululand Surfriders Association). === Izinhlangano === * I-Canoe / Surfski: I-Zululand Kayak Club iyinhlangano yezemidlalo yasemanzini, egxile ekudlaleni nge-canoe ne-surfski, futhi incintisana emincintiswaneni eminingi ekhalendeni le-KNCU. Leli yiqembu lendawo elinakekela umphakathi waseZululand. Leli qembu linikeza umphakathi isikole sokushushuluza nge-surf kunoma ubani onesifiso sokuzama umdlalo omusha. * Ukugibela amabhayisikili: I-[https://www.strava.com/clubs/261282 Zululand Cycling Club] iyasebenza futhi ingathintwa ngekhasi le-Facebook le-Zulaland Cycling. (ZCC) * Ukugibela: I-King Cetswayo District Surf Club (ngaphambili i-uThungulu Surf Riders) * I-Wrestling: I-[https://www.mycomlink.co.za/organisation.php?i=6338 Richards Bay Wrestling Club] ingelinye lamaqembu aphezulu omzabalazo esifundazweni saseKwaZulu-Natal. * [[Ibhola|Ibhola likanobhutshuzwayo]]: I-Richards Bay F.C. iyiqembu lebhola likanobhuthuzwayo elisedolobheni. == Abantu abavelele == * U<nowiki><b>Bridgitte Hartley</b></nowiki> - owathola indondo ye-bronze kuma-Olympic emdlalweni we-Women's K-1 500m Canoeing 2012 Olympic Games owawubanjelwa eLondon * U<nowiki><b>Marius Jonker</b></nowiki> - Isikhulu somdlalo we-rugby union yaseNingizimu Afrika * [[Lindokuhle Mkhwanazi|U'''Lindokuhle "Linda" Mkhwanazi''']] - umdlali webhola likanobhutshuzwayo * U<nowiki><b>Casimiro Monteiro</b></nowiki> - isikhulu sobunhloli sasePortugal nombulali we-Portuguese Colonial Police kanye ne-PIDE (International and State Defense Police). UMonteiro wathatha umhlalaphansi waya eRichards Bay. * [[Lalela Mswane|U'''Lalela Mswane''']] - INkosazana yaseNingizimu Afrika 2021 & INkosazana Supranational 2022 == Imithombo yezindaba yendawo == * I-'''Focus Magazine''' - umagazini womphakathi okhazimulayo ochaza izimpahla nokuphila ngaphakathi nangaphandle kweRichards Bay. * I-'''Zululand Observer''' - iphephandaba elisetshenziswa endaweni elasungulwa nguNkk. Regina Anthony ngo-1969 - www.zululandobserver.co.za * '''1KZN TV''' == Ukuhamba == * Itheku LaseRichards Bay * Isikhumulo Sezindiza SaseRichards Bay {{Uhlu lwemithombo}} [[Category:Pages with unreviewed translations]] ksdqxfrbv20rtr66kjhrgt4yo2rqmwk Ukukhanya kwemagneth 0 32299 132370 123384 2026-11-11T01:58:52Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132370 wikitext text/x-wiki Ukukhanya kwemagnethi kunye nokuhamba kwemagnethi: indlela entsha yokukhanyisa okrelekrele<ref>Ukukhanya kwemagnethi kunye nokuhamba </ref> Ngaba uye wakha wazibuza ukuba ungayisebenzisa njani ukukhanya kwemagnethi ukuze ubonelele ngokukhanya naphi na apho ufuna khona? Ukukhanya okushukumayo kwemagnethi linyathelo lokuyila elikuvumela ukuba uthathe ukukhanya kunye nawe kwaye uyifake naphi na apho ufuna khona.Umbono ophambili emva kwesibane esihambayo semagnethi kukusebenzisa imithetho yemagnethi. Ngokubeka umazibuthe onamandla ngasemva kwesibane kunye nomphezulu wesinyithi, uya kuba nakho ukuncamathelisa isibane naphina apho ufuna khona. Le ndlela ilula kwaye isebenzayo ikuvumela ukuba uhambise ngokukhawuleza ukukhanya kwaye uyifake naphi na apho kufuneka ukukhanya. Ukongeza, ukukhanya kwemagnethi okuhambayo kunakho ukulungelelanisa ubukhulu bokukhanya. Sebenzisa iswitshi okanye ulawulo olukude, unokuhlengahlengisa ukukhanya kwinqanaba olifunayo. Eli nqaku likuvumela ukuba uhlengahlengise ukukhanya ngokweemfuno zakho kwaye ube nokukhanya okufanelekileyo kuyo nayiphi na indawo okuyo.Ngenxa yokuba isibane esihambayo semagnethi sinoyilo oluhle nolunomtsalane, ungayisebenzisa njengesiqwenga sokuhombisa. Ngokubeka izibane kwiindawo zeqhinga lendlu, unokuyihobisa indawo yakho kwaye ngexesha elifanayo unikeze ukukhanya okufunekayo. Ngokubanzi, isibane esihambayo semagnethi linyathelo lokuyila elikuvumela ukuba unikeze ukukhanya nangaliphi na ixesha olifunayo. Sebenzisa imithetho yemagnethi kunye noyilo oluhle, oku kukhanya okuhlakaniphile kukuvumela ukuba uzise ukukhanya kunye nawe kwaye uyifake naphi na apho ufuna khona.   Isizathu sokuthandwa kwezibane ezigobileyo zemagnethi Izibane zemagnethi okanye ezininzi Zeturkey, ezinetekhnoloji entsha, zisandula ukufumana abalandeli abaninzi. Ukusetyenziswa kwetekhnoloji entsha eneempawu ezikhethekileyo kuye kwaphinda kabini isibheno sayo. Iinkqubo zokukhanyisa kunye nezibane ZE-LED eziyilwe ngetekhnoloji yemagnethi. Ezi nkqubo zokukhanyisa zinokusetyenziswa kwiindawo ezahlukeneyo ezinje ngeendawo zasekhaya; iofisi, indawo yokuhlala, ezorhwebo, ezoshishino,.... Yiya emsebenzini. Izixhobo zokuhombisa ezidlala indima ebalulekileyo kumashishini okwakha kunye noyilo. Ukufakwa ngokulula kunye nokufuduswa kwezi zizathu zibalulekileyo zokuthandwa kwezi nkqubo zokukhanyisa. Izibane zemagnethi ziphakathi kwezona mveliso zidumileyo nezithengisa kakhulu kushishino lweenkqubo zokukhanyisa. Iimpawu zale mveliso azibonakali kwezinye iimveliso.   Ukusetyenziswa kwesibane semagnethi esigobileyo Ukusetyenziswa kweemagnethi kufakelo kunye nokufuduswa kwenkqubo kwenza ukuba kube lula ukuhamba kunye nokuhamba. Izibonelelo zayo ezizodwa ziyilo lwayo olusekwe kumbane weevolthi ezingama-48. Esi sixhobo sinobungozi ekusetyenzisweni koluntu kwaye asinakubangela imiphumo eyingozi. Enye yeenzuzo ezibalulekileyo zesi sibane ukhuseleko lwayo oluphezulu. Uyilo lweentonga zemagnethi kwizibane zemagnethi ziintlobo ezahlukeneyo zomsebenzi kunye nomsebenzi. Abantu banokusebenzisa ezi zibane kunye noyilo olulungiselelwe. Isibane semagnethi sivumela ukuhamba ngokulula kweenkqubo zokukhanyisa kusetyenziswa umbane ophantsi. Ngofakelo olufanelekileyo kunye nokufuduswa ngokukhawuleza, iinkqubo zokukhanyisa zinokutshintshwa ngokutshintsha umhombiso wendalo. Oku kuthetha ukuba iinkqubo zokukhanyisa kunye nokukhanyisa kwendalo zingatshintshwa ngokuhlobisa ngaphandle kokuchitha iindleko ezigqithiseleyo. Isibane Magnetic cover umzimba material: aluminium extruded I-voltage yi-48 volts. Matte umbala womzimba omnyama Inkangeleko yerokar   Indlela yokufaka isibane semagnethi Izibane Magnetic kwinkqubo multi-umkhondo unako magnetized ukuya koololiwe, ukuvumela ukuba zihanjiswe nangaliphi na ixesha ngokutshintsha isithuba kunye umhombiso. Kwaye yenze ukuba kube nakho ukongeza izibonelelo ezintsha kwinkqubo. Isibane semagnethi sifakwe ngohlobo lokutyabeka kunye nokutyabeka. Ungasebenzisa zombini iindlela ukufakela izibane zemagnethi. Ukongeza kwindlela yokufaka, abathengi banokukhetha uhlobo lwezibane. Kufakelo lwerokar, kuya kwenzeka ukuba uqhagamshele ngokuthe ngqo kwaye uyile imijelo eyahlukeneyo kuloliwe kwii-engile ezahlukeneyo kufakelo lwezibane .Ke ngoko, akukho zithintelo kunxibelelwano lwezibane kunye nokusetyenziswa koololiwe bemagnethi ukuze basebenzise. Ukusetyenziswa kwezibane zemagnethi kwizibane zangaphakathi Izibane zemagnethi zinomtsalane kakhulu kwimbono yomsebenzisi ngenxa yokuhambisa ngokulula. Enye yezona zinto zibalulekileyo kwisibane semagnethi kukuguquguquka kwayo okuphezulu kwinkqubo yokukhanyisa. Ezi zibane zivumela indawo yesibane ukuba itshintshwe ngokudibanisa iimagnethi kuloliwe. Iintlobo ngeentlobo zezibane zemagnethi zikhokelele ekusetyenzisweni komthombo omnye okanye nangaphezulu wokukhanya ngaxeshanye kuxhomekeke kuhlobo Lokusetyenziswa kunye nokukhanya. Izibane ze-Macanthi ziveliswa kwiimodeli ezahlukeneyo ezikhoyo, kwaye abantu bazisebenzisa ngokweemfuno zabo. Indlela yokukhetha isibane esifanelekileyo semagnethi? Ukusetyenziswa kwezibane zemagnethi kunezibonelelo ezininzi. Ukuzikhetha, ingqalelo ekhethekileyo kufuneka ihlawulwe kwiimeko zokusetyenziswa kwezi zibane. Izibane eziphakamileyo kunye neziguquguqukayo zemagnethi zinakho ukusebenzisa umthombo omnye okanye nangaphezulu wokukhanya ngaxeshanye ngokutshintsha ubume bezibane. Kulula ukuyifaka kunye nokuseta. Izibane eziphantsi kwamandla ombane ziya kwandisa ukusebenza kobomi bezibane. Ixabiso lezibane zemagnethi ziyahluka ngokuxhomekeka kuhlobo kunye nemodeli. Izibane zemagnethi zinokusetyenziswa ngokweemfuno zakho. Ngesibane semagnethi, ukukhanya okufanelekileyo kunokwenziwa okanye iimfuno ezithile kunye nokukhethwa kwendawo nganye. Ziziphi iimpawu zokukhanya kwamagnetic? Ezi zibane ziinkqubo ezintsha zokukhanyisa ezisetyenziswa ngokubanzi kwiindawo zanamhlanje, kwaye zinokusetyenziselwa ukwenza uyilo oluhle emajukujukwini. Yenza izimvo zokuyila usebenzisa izibane ezinemigca kwindalo esingqongileyo. Ukhetho olukhethekileyo lokukhanyisa izibane zanamhlanje luqwalaselwa. Unorabin izibane zemagnethi zisetyenziswa kuyilo lokwakha kwaye kulula ukuzifaka. Ukuhamba kwabo ngokulula kuthintele naziphi na izithintelo ekusebenziseni kwabo. Abathengi abathandekayo, ngoku-odola le mveliso evela kunorabin, banokuyisebenzisa kuyo nayiphi na indawo kunye nemeko. 20 watt linear Maggie isibane uhlobo lomthombo: LED Umbala womzimba omnyama we-electrostatic powder Izinto umzimba aluminium Extruded Optical flux 2000 lumens   Ukukhanya kwemagnethi kunye nokukhanya okuhambayo. Izibane zemagnethi yinkqubo entsha yokukhanyisa ngemagnethi esandula ukusetyenziswa kushishino lokukhanyisa ubunewunewu kunye neendawo zangoku. Izibane zemagnethi zifakwe kwizitayile ezahlukeneyo ezithe tyaba nezithe nkqo kwiindonga kunye nophahla, olu luyilo lutsha lunokwanelisa ngemagnethi izimvo ezintsha zokukhanyisa. Izibane zemagnethi zinendlela yokufaka ekhawulezayo nelula kakhulu enefuthe elihle nelimangalisayo lokuhombisa; olu ncedo lusebenzisekayo lwenza ezi zibane zibe lukhetho lokuqala lwabathengi kunye nabaqulunqi bokukhanya kwanamhlanje kunye nokunethezeka. Iintlobo zeentonga zemagnethi Izibane zemagnethi zikanorabin kulula ukuzifaka kwaye ziyahambelana nezibane ezininzi kwimarike, izibane zikanorabin ezikwi-intanethi zisebenzisa izixhobo ezifanayo nezinye iinkqubo zokukhanyisa. Kukho iimilo ezine zoyilo lweenkqubo zokukhanyisa, oko kukuthi imilo Ye-L, imilo, imilo yesikwere, kunye nokumila komgca ofanayo. Nganye yezi milo isetyenziselwa iindawo ezithile kwiindawo ezahlukeneyo; umzekelo, imilo yesikwere ilungele onke amagumbi, imilo Ye-U ihlala isetyenziselwa amagumbi okuhlala, imilo Ye-L ilungele ukusetyenziswa kwiipaseji nakumagumbi okuhlala, kwaye imilo ye-I inika ubuhle obukhethekileyo kumagumbi okuhlala, amagumbi ekhitshi kunye namagumbi okutyela. Iinzuzo zezibane zemagnethi Izibane zemagnethi zikhuselekile kakhulu, yenye yeenzuzo ezinkulu zezi zibane zisebenzayo. Izibane zemagnethi zilula kakhulu ukuzifaka; ngexesha lofakelo lwezi mveliso, izixhobo ezahlukeneyo azifuneki, ngenxa yoko umngcipheko womlilo wombane kunye nezinye iingozi ezibangelwa kukudibanisa kombane kunye nokukhanyisa ziyasuswa. Ezinye izibonelelo zezi zibane ziguquguqukayo zibandakanya ukusetyenziswa kweebhalbhu ezininzi zokukhanya endleleni, oko kuthetha ukuba unokongeza okanye uthabathe iibhalbhu ezininzi zokukhanya endleleni, kuba umkhondo wemagnethi yezibane zemagnethi awunalo inani eliqingqiweyo leziseko. Ngenxa yoko, naliphi na inani lezinto zokukhanyisa ezifunekayo. Wongeze loo nto kwichiefs. Ukukhanya kwemagnethi YE-LED yamkela ingqiqo yemodyuli enokusetyenziselwa iimodyuli zomthombo wokukhanya wezibane Zemagnethi kubandakanya igridi, isibane segridi ,ukukhanya, ibha yokukhanya yemagnethi yokuhombisa, ukukhanya komgama kunye... Faka isicelo. Umthombo wokukhanya unokukhethwa kwaye usetyenziswe ngokukhululekileyo ukuhlangabezana neemfuno zokukhanya kwiindawo ezahlukeneyo. Ngaphakathi kweengoma zemagnethi inani leemveliso zokukhanyisa linokunyuswa okanye linciphise ngokungathandabuzekiyo nangokukhululekileyo, kwaye akukho mda kwinani lezibane zemagnethi ezifakwe kwingoma yemagnethi [https://web.archive.org/web/20240806202408/https://nourabin.com/ nourabin] Izibane zikaloliwe zemagnethi zinokuhamba ngokukhululekileyo, kwaye guys unokuhlengahlengisa i-engile yokusasazeka kokukhanya njengoko ufuna, ukuze izibane zihambe ngokukhululekileyo, kwaye banakho ukucwangcisa izibane njengoko ufuna ngokwemfuneko yendawo. Izibane EZININZI ze-led zemagnethi kubandakanya ukukhanya kwe-grille yemagnethi, Ukukhanya komkhondo wemagnethi kunye ... Zine-engile ehlengahlengiswayo, eyonyusa iqondo lenkululeko yoyilo lokukhanya. Iintlobo zeemveliso zokukhanyisa ngemagnethi Izibane enemingxuma, izibane pendant, izibane kunye nezibane kaloliwe ziphakathi iimodeli koololiwe magnetic ukuba izicelo ezininzi kwiindawo ezahlukeneyo kwaye anike ubuhle omangalisayo ukuba bume. Izibane zemag[https://web.archive.org/web/20240721042053/https://nourabin.com/magnetic-led-light چراغ مگنتی] nethi zisetyenziselwa ukugxininisa, ukusebenza kunye nokuhombisa ukukhanya. Ukongeza ekuboneleleni ngokukhanya okugqibeleleyo, ezi zibane zemagnethi zibonelela ngendawo entle kuwe, zintanda, enika ubuhle obumangalisayo kwisithuba osifunayo. Ezi zilandelayo ziintlobo zezibane Zemagnethi. 1.     Ukukhanya kukaloliwe wemagnethi 2.     Ukukhanya kwemagnethi 3.     Isibane se-Magnetic pendant 4.     Ukukhanya kwemagnethi 5.     Isibane somgama kunye nololiwe wemagnethi Izibane zemagnethi zinokusetyenziswa ekukhanyeni kweeprojekthi zorhwebo ezinje ngeevenkile zobucwebe,iiholo zemiboniso, iivenkile zempahla, imiboniso yemoto kunye neendawo ezinezibane ezimangalisayo kunye neziphumo zokuhombisa. Namhlanje, izibane zemagnethi ziye zathandwa kakhulu phakathi kwabaqulunqi, abanini kunye neengcali zokukhanyisa; ukubonakala kwazo okunethezeka kunye neyangoku, ukufakwa ngokulula kunye nokuguquguquka okuphezulu kwandisa umdla wabathengi Kule mveliso yemihla ngemihla. Ukufakwa kwezibane zemagnethi kunye nezibane zemagnethi 49mczmn8wpwwcx5qhe1aukia4wqj766 Umklamo we-SWiP 0 33161 132371 128216 2026-11-11T02:05:45Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132371 wikitext text/x-wiki [[File:SWiP_Project_Banner_at_Nelson_Mandela_University.jpg|thumb|Idwashu lomklamo we-SWIP eNyuvesi i-Nelson Mandela]] '''Umklamo we-SWiP''' usebenzisa ubuchwephese bolimi, iimininingo nolwazi ukuze uqhakambise ukulingana kwezilimi kuzo zonke izilimi ezisemthethweni [[IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika|zaseNingizimu Afrika]]. Isimo sokuqhoqhobala kolimi lesiNgisi (futhi kancane neisiBhunu) sibe nomphumela owenze isiNgisi saba ulimi lokufunda nokufundisa esibukela phansi umchazalwazi womdabu, <ref>{{Cite journal|title=The hegemony of the English language and the plight of African languages: towards linguistic revolution|url=https://doi.org/10.70875/v8i3article14|page=184–195}}</ref> nokwenza izilimi zomdabu zase-Afrika ngokuvamile zingabi nazo izinsizakusebenza. Isifinyezo esithi "SWiP" sichazisa ukubambisana kwabalingani abathathu abakhulu, abahlanganisa inhlangani i[[ISADiLaR|-SADiLaR]], ingqoqelolwazi ekhululekile [[Wikipedia|iWikipedia]] kanye nenhlangano i-PanSALB, okuyizinhlangano ezisebenzisana nemiphakathi yezezilimi emiphakathini nakwaNgqondonkulu, ukubhekana nokungalingani kolimi kusetshenziswa ezobuchwepheshe bezezibhangqiwe, ikakhulukazi i-Wikipedia. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.unizulu.ac.za/swip-workshop-emphasises-essence-of-african-languages/ |access-date=2025-09-28 |archive-date=2025-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213015201/https://www.unizulu.ac.za/swip-workshop-emphasises-essence-of-african-languages/ |dead-url=yes }}</ref> Ngaphansi [[Uhlelo lobandlululo|kobandlululo]], izilimi ezithile zazibukelwa phansi, okuhlanganisa [[IsiNdebele saseNingizimu|isiNdebele]], [[IsiSwazi|Siswati]], [[IsiTsonga|Xitsonga]] [[IsiVenda|nesiTshivenda]].<ref name=":1">https://www.unisa.ac.za/sites/myunisa/default/News/Articles/Monarch-embraces-vital-African-languages-project-launched-at-Unisa</ref> Ukuze kubhekwane nokungameleleki kahle [[Izilimi zaseNingizimu Afrika|kwezilimi zomdabu zaseNingizimu Afrika]], izinhlangano ezintathu ziyasebenzisana ukuze kwakhiwe iqoqovane lezilimi ezinezinsizakusebenza eziphansi elingcono. Lezi zinhlangano yilezi:<ref>https://news.nwu.ac.za/swip-project-brings-isindebele-wikipedias-main-platform</ref> * [[ISADiLaR|Isikhungo saseNingizimu Afrika Sezinsizakusebenza Zolimi lwezibhangqiwe]] (SADiLaR) * Wikimedia South Africa, (Wikipedia) * Ibhodi Lolimi LwaseNingizimu Afrika (PanSALB) [[Wikipedia|I-Wikipedia]] iwumthombo wemininingo yolimi ojwayelekile [[Ukudludlunga ulimi lwemvelo|kwezokudludlungwa kolimi lwemvelo]] (NLP). Izilimi ezinezinsiza eziphansi zinamaqoqovane emibhalo engeminingi (imininingo yenkulumo, umbhalo enokuphawula kanye nezinye izinhlobo zemininingo yolimi) ukuze [[UNongo lolimi olukhulu|izinongo zolimi ezinkulu]] ziwamonyulele ukwakha ukudludlungwa kolimi lwemvelo. Umklamo we-SWiP wethule izinhlobonhlobo zamathuba ahlukile okuqoqwa kanye nokuhlanganiswa kwamaqoqovane afanelekile wezilimi ezinezinsiza ezincane. Lawa maqoqovane angasetshenziselwa ukudala izichazamazwi ezisekelwe kuqoqovane noma ukuhumusha okuzihlelelekayo. Lo mklamo wokubambisana wenzelwe ukuqhakambisa, ukulondoloza, kanye [[Ukubhangqisa|nokubhangqisa]] izilimi zomdabu [[IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika|zaseNingizimu Afrika]] nolwazi lwamasiko ngokuthuthukisa ukuba khona kwazo ezinkundleni zezibhangqiwe ezifana neWikipedia. Ngokubambisana nezinhlangano zamasiko nezezilimi, lo mklamo uklanyelwe ukuvala igebe lezezibhangqiwe futhi uqinisekise ukuthi izilimi zebele kanye nezilando zamasiko ziyagcinwa futhi zabiwe kuxhakaxholo.<ref name=":0">https://sadilar.org/en/swip-project-to-champion-sas-indigenous-languages-online/</ref> == Imiphumela == Kulindeleke ukuthi umklamo we-SWiP wenze lokhu: * Uthuthukise ukubakhona kwezezibhangqiwe kwezilimi zomdabu zaseNingizimu Afrika ezinkundleni ezifana neWikipedia * Ukucijisa nokuqeqesha imiphakathi ngamakhono wokudala isiqikili sezibhangqiwe * Ukubhangqisa nokusabalalisa ulwazi lwamasiko namagugu ngezilimi zomdabu * Ukugqugquzela ukusebenzisana okusimeme phakathi kwemiphakathi yezemfundo, yamasiko, neyezezibhangqiwe [[IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika|eNingizimu Afrika]] . == Umlando == Isigaba sokuqala somklamo we-SWiP sethulwa mhla zingama-20 kuMandulo kowezi-2023 e-UNISA noNkosi yamaNdebele u-Enock Makhosoke II Mabhena, ekhona.<ref name=":1" /> Lo mcimbi wenyakula izehlakalo ezimbalwa ezisohlwini ngezansi ngempumelelo. Isigaba sesibili salo mklamo saqala ngoNovemba 2024 futhi siyaqhubeka kuze kube ngu-2025 ezindaweni ezifana neNelson Mandela University, [[I-University of Mpumalanga|iNyuvesi yaseMpumalanga]], [[I-Mangosuthu University of Technology|iMangosuthu University of Technology]] kanye neNyuvesi [[INyuvesi yaseLimpopo|yaseLimpopo]].<ref>{{Cite web |url=https://www.mut.ac.za/some-mut-students-can-now-post-messages-on-online-encyclopaedia-thanks-tldcs-language-unit/ |title=Archive copy |accessdate=2025-09-28 |archive-date=2026-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113090030/https://www.mut.ac.za/some-mut-students-can-now-post-messages-on-online-encyclopaedia-thanks-tldcs-language-unit/ |dead-url=yes }}</ref> == Izisungulo nemicimbi == === Ukucijiswa komphakathi === Lo mklamo wabamba izigcawu zokuqeqeshwa ezibanzi, wabandakanya ababambiqhaza abangaphezu kwama-300 abavela emanyuvesi ahlukahlukene aseNingizimu Afrika . Abaqeqeshi bethula iWikipedia kuzifundiswa futhi zafundiswa amakhono okubhala i[[Isibhalwa|zibhalwa]] (nokwengeza isiqikili, izingcaphuno, nezithombe) futhi bazijwayeza ukuhumusha besebenzisa ithuluzi lokuhumusha le-Wikipedia.<ref>{{Cite web |url=https://www.ul.ac.za/championing-indigenous-languages-through-digital-literacy-training/ |title=Archive copy |accessdate=2025-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260319193054/https://www.ul.ac.za/championing-indigenous-languages-through-digital-literacy-training/ |archive-date=2026-03-19 |dead-url=yes}}</ref> Lezi zigcawu ziholele ekwakhiweni kwezibhalwa ezintsha ezingamakhulu, ukuhlela okuyizinkulungwane, kanye neminikelo ebalulekile yesiqikili esibhaliwe, [[Amaphatho|amaphathelelo]], nensizakuxhumana . Lezi zinhlelo zikhuthaze ukufunda nokubhala kwezezibhangqiwe nokuzibandakanya komphakathi kuyilapho uthuthukisa kakhulu isiqikili solimi lwendabuko kuWikipedia.<ref name=":0" /> == Umthelela kanye nokufeziwe == [[File:Swip_Project_in_progress_02.jpg|thumb| Umklamo weSWiP eNyuvesi yaseLimpopo]]Kusukela yasungulwa, umklamo we-SWIP ufeze lokhu: * Wandise [[Ukwenza isiqikili|isiqikili sezezibhangqiwe]] - Sekudalwe izibhalwa ezingamakhulu ezintsha ku-Wikipedia ngezilimi zomdabu. * Ulondoloze izilando zamasiko - Umklamo uqinisekise ukuthi izindaba zamasiko, izilimi, namasiko kufinyeleleka kubafundi bomhlaba wonke. * Ufukula imiphakathi - Ezigcawini zokuqeqesha nezinkundla zokucobelelana ngolwazi, ababambiqhaza abangaphezu kwama-300 sebengabenzi beziqikili sezibhangqiwe abaqhebezayo. * Ukubonakala Okuthuthukisiwe - Isiqikili esisanda kwakhiwa sesiqongelele ngokuhlanganyela izigidi zokubukwa, okubonisa ukufinyelela izinkumbi okubanzi kwezezibhangqiwe. == Amaphathelelo == [[Category:SWiP]] [[Category:Language education in South Africa]] [[Category:Workshops]] tin0ifmp9p9y4jwl3k1t19xh5ezh5y8 I-Groenkloof 0 33164 132354 124873 2026-11-11T00:27:41Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132354 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date=January 2015}}{{Infobox settlement|name=Groenkloof|image_skyline=Herbert Baker Street.jpg|image_caption=Unique in South Africa: white albino jacaranda trees on Herbert Baker Street|pushpin_map=South Africa Gauteng#South Africa#Africa|subdivision_type=[[Country]]|subdivision_name=[[South Africa]]|subdivision_type1=[[Provinces of South Africa|Province]]|subdivision_name1=[[Gauteng]]|subdivision_type2=District|subdivision_type3=[[List of municipalities of South Africa|Municipality]]|subdivision_name3=[[City of Tshwane Metropolitan Municipality|City of Tshwane]]|subdivision_type4=Main Place|subdivision_name4=[[Pretoria]]|established_title=Established|leader_title=Councillor|area_footnotes=<ref name="census2011">{{cite web |url=http://census2011.adrianfrith.com/place/799035130 |title=Sub Place Groenkloof |work=Census 2011 |access-date=2025-09-29 |archive-date=2013-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030092020/http://census2011.adrianfrith.com/place/799035130 |dead-url=yes }}</ref>|area_total_km2=2.83|population_footnotes=<ref name="census2011" />|population_total=4946|population_as_of=2011|population_density_km2=auto <!-- demographics (section 1) -->|demographics_type1=Racial makeup (2011)|demographics1_footnotes=<ref name="census2011" />|demographics1_title1=[[Bantu peoples of South Africa|Black African]]|demographics1_info1=33.7%|demographics1_title2=[[Coloureds|Coloured]]|demographics1_info2=2.9%|demographics1_title3=[[Indian South African|Indian]]/[[Asian South African|Asian]]|demographics1_info3=2.4%|demographics1_title4=[[White South African|White]]|demographics1_info4=59.4%|demographics1_title5=Other|demographics1_info5=1.7% <!-- demographics (section 2) -->|demographics_type2=[[First language]]s (2011)|demographics2_footnotes=<ref name="census2011" />|demographics2_title1=[[Afrikaans]]|demographics2_info1=44.2%|demographics2_title2=[[English language|English]]|demographics2_info2=40.5%|demographics2_title3=[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]|demographics2_info3=3.2%|demographics2_title4=[[Tswana language|Tswana]]|demographics2_info4=3.2%|demographics2_title5=Other|demographics2_info5=9.0% <!-- blank fields (section 2) --> <!-- Other information -->|timezone1=[[South African Standard Time|SAST]]|utc_offset1=+2|postal_code_type=[[List of postal codes in South Africa|Postal code]] (street)|postal_code=0181|postal2_code_type=[[Post-office box|PO box]]|postal2_code=0027|area_code_type=[[Telephone numbers in South Africa|Area code]]}}'''I-Groenkloof''' (ngesi-Bhunu okusho ukuthi 'isigodi esiluhlaza') iyindawo yokuhlala yasePitoli, eNingizimu Afrika. Leli dolobhana elicebile ePitoli lidume ngezihlahla zalo ezibukhwebezane zeJacaranda. Iseduze nenkaba yedolobha, kanye nezikhungo zezitolo ezaziwayo zaseBrooklyn Square naseMenlyn Park. I-University of Pretoria iyikamu eliyinhloko eliqhele ngamakhilomitha amathathu kuphela ngemoto futhi imizuzu embalwa ukusuka emgwaqweni omkhulu u-N14 ohlanganisa iPitoli neGoli (ngomgwaqo u-N1).&nbsp;<ref>{{Cite web |url=https://census2011.adrianfrith.com/place/799035130 |title=Archive copy |accessdate=2025-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250608045942/http://census2011.adrianfrith.com/place/799035130 |archive-date=2025-06-08 |dead-url=yes}}</ref> == Imithombo yolwazi == a4dtbk7zkpwnzjg84j34z0xfzivbjk1 Usiko LwamaZulu 0 33194 132375 125314 2026-11-11T02:08:39Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132375 wikitext text/x-wiki [[File:INGRAM1891 pg224 A Zulu Chief.jpg|thumb|Zulu]] '''Ngaphambi''' kombuso wakwaZulu, [[AmaZulu]] kuqala aye ngumndeni omkhulu owodwa. Izimpande zombuso wakwazulu waqala kumphakathi wamaNguni, emaphakathini e - Afrika eduze naso Ogwini olusempumalanga. Umbuso wamaZulu wasungulwa ubaba Malandela ngonyaka ka 1709.<ref>https://southafrica.co.za/nr/amazulu.html</ref> Yize amaZulu ephila ngaphansi kaHulumeni wentando eningi kodwa anawo amakhosi abo . Inkosi esabusa kulesikhathi inkosi uMisuZulu umntwana kaSenzangakhona ongasekho. Amakhosi aqikelela ukuthi usiko lwamaZulu alufi nokuthi izizukulwana nezi zukulwana ziyazi ngosuko lazo lwamaZulu , Inkosi YakwaZulu iqikele ukuba yeganelwe amakhosikazi amaningi ukuze isibongo sobukhosi sikhule futhi kube khona nenkosi ezogcotshwatshwa uma inkosi ikhothama.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://umlalazi.gov.za/index.php/summary-of-the-8-zulu |access-date=2025-09-30 |archive-date=2025-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806114258/https://umlalazi.gov.za/index.php/summary-of-the-8-zulu |dead-url=yes }}</ref> Abantu abamaZulu bakhuluma ulimi olwesiZulu oluyingxenye yezilimi eziyishumi nanye ezikhona eNingizimu Afrika. INingizimu Afrika iqukethe abantu abayizigi eziyishumi nanye zabantu abangamaZulu. Iningi lwamaZulu liqamuka futhi sihlala esifundazweni sakwaZulu-Natali. Ulimi lwamaZulu lusabalele ezingxenyeni ezahlukahlukene zanazwe okubalwa khona iLesotho ,iMalawi , iBotswana kanye ne Swazini. == Umlando WamaZulu == [[File:Zulu maiden dancing Umemulo.jpg|thumb|Umemulo]] [[AmaZulu]] adume ngemiciko yabo eyahlukahlukene yesiko. Isibonelo ,Usiko lwamaZulu lubuye lubungaze ukukhuliswa kwentombi. Loluhlobo lomncimbi lwenziwa umndeni uma ufuna kubungaza indodakazi yabo uma iziphathe kwaze kwafika izinga elithile leminyaka ,noma uma indodakazi isingena esigabeni sokukhula.<ref>{{Cite web |url=https://witsvuvuzela.com/2019/04/18/slice-of-life-umemulo-coming-of-age-in-modern-times/ |title=Archive copy |accessdate=2025-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715220346/https://witsvuvuzela.com/2019/04/18/slice-of-life-umemulo-coming-of-age-in-modern-times/ |archive-date=2025-07-15 |dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://witsvuvuzela.com/2019/04/18/slice-of-life-umemulo-coming-of-age-in-modern-times/ |title=Archive copy |accessdate=2025-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715220346/https://witsvuvuzela.com/2019/04/18/slice-of-life-umemulo-coming-of-age-in-modern-times/ |archive-date=2025-07-15 |dead-url=yes}}</ref> Esikhathini esiningi lomncimbi wenzelwa uma intombazane isayintombi nto kodwa kweminye imindeni indodakazi yakhona eyenzelwa lomncimbi . Kulomcimbi kuqalwa ngokuthathwa umkhonto komalume emese izimpelesi zigoqa nalo oyobe enzelwa umemulo ,kuyenzeka ukuthi kugoqwe iviki lonke ukuze kufike usuku lomncimbi. Ngosuku lomncimbi intombazane kuqalwe ifakwe umhlwehlwe emese ishiselwa impepho ukuze umncimbi wayo uzo hamba kahle noma ishiselwa ukuyibonga emadlozini ukuziphatha kahle kwayo emese bayicelela okuhle.<ref>{{Cite web |url=https://witsvuvuzela.com/2019/04/18/slice-of-life-umemulo-coming-of-age-in-modern-times/ |title=Archive copy |accessdate=2025-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715220346/https://witsvuvuzela.com/2019/04/18/slice-of-life-umemulo-coming-of-age-in-modern-times/ |archive-date=2025-07-15 |dead-url=yes}}</ref> == Inkolo Ne Sintu SamaZulu == Yize [[AmaZulu]] anayo inkolelo yobukrestu la bethandaza khona unkulunkulu baphinde baya esontweni kodwa babuye bakholelwe kakhulu emadlozini, la kwesinye isikhathi benza imicimbi ecelwe okhokho, isibonelo, umsebenzi wenkomo , kulo mcimbi kudlinzwa isilwane imvamisa kuloluhlono kusuke kwiyinkomo. Lemncimbi yedlozi yenziwa uma kufunwa ukujabulisa amadlozi noma uma [[AmaZulu]] efuna ukushweleza edlozini noma befuna ukubonga idlozi ngenhlanhla enhle . [[File:Herbs for Traditional Healing.jpg|thumb|Traditional herbs ]] Esikhathini samanje kusakhona [[AmaZulu]] asakholwelwa ekuphileni impilo yabo ngendlela yesintu, labasakholelwa ekutheni ukusetshenziswa komlingo omnyama ukuze bazelaphe uma begula noma bedlaselwa izifo . Basebenzisa imithi egayiwe , iphinde iphekwe mese iyomiswa kaphambili kokuthi ibe imithi. AmaZulu akholelwa kakhulu ekuxhumaneni namadlozi wabo lokhu bakwenza ngokushisa impepho emsamu nomabavakashele isangoma esizobahlolela ukuze bakwazi ukukhuluma namadloziwawo.<ref>https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/african-ancestors-and-amadlozi</ref> == Imithombo YoLwazi == j4ua14455rc57czkmaxeieectekqe0f Kuhle ukubungaza amasiko 0 33196 132363 125301 2026-11-11T01:20:02Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132363 wikitext text/x-wiki [[File:Ubumbano nokuhlanganyela ngezidlo.jpg|thumb]] Inyanga kaMandulo ikhumbuza abantu '''ng[[amasiko]]''' abo. Njengeminyaka yonke amasiko asabungazwa lapha eNingizimu Afrika ngezindlela eziningi ezahlukene kulenyanga kaMandulo.<ref>https://www.news24.com/sigubha-inyanga-yamasiko-20150916</ref> Emavikini endlule abafundi kwesinye sezikole banqume ukuthi babungaze imvelaphi yabo ngokuthi baphathe ukudla okuphekiwe emakhaya ukuze bezocobelelana.<ref><nowiki>https://www.wisemove.co.za/post/heritage-day-south-africa-guide</nowiki></ref> Labafundi benze lokhu nje ngenxa yokuthi kubungazwa [[amasiko]] kuyo lenyanga kaMandulo, lesi senzo sabo senze ukuthi babonisane indlela abathandana ngayo, ikakhulukazi ukubonisana ubumbano kanye nokubaluleka kokuphana.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://welovesalt.com/news/salt-news/why-were-celebrating-national-heritage-day-in-south-africa-2 |access-date=2025-09-30 |archive-date=2024-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241004154923/https://welovesalt.com/news/salt-news/why-were-celebrating-national-heritage-day-in-south-africa-2/ |dead-url=yes }}</ref> Ukudla okuhlukahlukene bekungasikho kuphela obekuvelele kulolusuku abebehlangene bebungaza amasiko, indlela ababesike ngayo inqephu bekhombiza ubuhlanga babo, nabanye abavela emazweni angaphandle babemdibi munye bedlile benconsa.<ref>https://www.glamour.co.za/lifestyle/glamour-guides/this-is-what-you-could-wear-this-heritage-day-a636b6e6-2eac-47dc-8455-264254aa9764</ref> Lokhu kugqoka noma ukuhloba ngokobunhlanga kwenze kwaba nenhlokomo enkulu ngoba babefunda futhi bethokozile ukuthi babonane bengafakile imifaniswano yesikole. Ukubungazwa kwamasiko kubalulekile kakhulu ikakhulukazi kubantwana abasakhula njengoba beyikusasa lesizwe kanti yibo abazoqhuba lezimfundiso nakwisizukulwane esizayo.<ref>{{Cite web |url=https://www.langeberg.gov.za/all-news/item/heritage-day-message-from-the-mayor.html |title=Archive copy |accessdate=2025-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250520024835/https://www.langeberg.gov.za/all-news/item/heritage-day-message-from-the-mayor.html |archive-date=2025-05-20 |dead-url=yes}}</ref> Ukufunda nokufundisana ngezinhlaka ezahlukene kwenza ukuthi abantu babe nokuzwana okuyisimanga kanti futhi kwakha ubudlelwano obuhle emiphakathini lapho abantu behlala khona. Kuyinto enhle kakhulu ukuthi abantwana basasenentshisakalo ngokwazi kabanzi ngemvelaphi yabo ukuthi bengakhohlwa ukuthi bavelaphi.<ref>[https://www.heritagecouncil.ie/about/what-is-heritage#:~:text=Heritage%20is%20important%20because%20...&text=Our%20expression%20of%20this%20identity,develop%20an%20awareness%20of%20ourselves. https://www.heritagecouncil.ie/about/what-is-heritage#:~:text=Heritage%20is%20important%20because%20...&text=Our%20expression%20of%20this%20identity,develop%20an%20awareness%20of%20ourselves.]</ref> == '''Izinto ezenziwa uma kubungazwa amasiko''' == Ngalolusuku lokugubha amasiko abantu bayaye bahlangane benze izinto eziningi ezahlukene. Izinto ezenziwayo zihlukene kaningi okubalwa ukudla okumnandi okuphekiwe, inqephu esikwayo ukuze bakhombise ubuhlanga babo, amaculo ayaye ahubwe uma kuhlangenwe, bese kuba imidanso nemigido eyenziwayo.<ref>https://dailynews.co.za/heritage-day/2025-09-05-celebrating-south-african-heritage-through-music-and-dance/</ref> K[[onke lokhu kwenziwa ukuze kubonakale ubumbano abantu abanalo nendlela abathokoza ngayo]], ikakhulukazi kulenyanga. == '''Umlando ngalolusuku''' == Njengoba sekuwusuku olubungazwa izwe lonke lakuleli, ngaphambilini kwakuwusuku olwalubaluleke esizweni sakwaZulu ngenxa yokuyhi babebungaza inkosi UShaka<ref>https://africantravelcanvas.com/news/national-heritage-day-in-south-africa-what-is-heritage-day-and-why-do-we-celebrate-it/</ref>. Lolusuku eselibizwa ngosuku lwamasiko lwalubizwa ngokuthi usuku lukashaka lapho isizwe samaZulu sasiya elibeni lakhe KwaDukuza.<ref>https://sahistory.org.za/people/shaka-zulu</ref> Lokhu kwakwenzelwa ukubungaza indlela ahola ngayo isizwe samaZulu, waphinde wahlanganisa izizwe eziningi ngobuchule bakhe.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://secretafrica.com/what-is-heritage-day-and-why-its-important-in-south-africa/ |access-date=2025-09-30 |archive-date=2025-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914142127/https://secretafrica.com/what-is-heritage-day-and-why-its-important-in-south-africa/ |dead-url=yes }}</ref> Kwathi emva kokubusa kukahulumeni wentando yeningi isizwe sakwaZulu safuna kushicilwlwe lolusuku njengeholidi kodwa akubanga lula ukuthi lubizwe ngosuku lukashaka kodwa kwavunyelwana ngokuthi lubizwe ngosuku lokubungaza amasiko kuwo wonke umuntu kulelizwe njengoba kunjena kulesisikhathi.<ref>https://africantravelcanvas.com/news/national-heritage-day-in-south-africa-what-is-heritage-day-and-why-do-we-celebrate-it/</ref> == '''Imithombo yolwazi''' == <references /> [[Category:Ukudla kwesiZulu]] [[Category:Amasiko]] [[Category:UMandulo]] ad1t8hzg64l0y0dp5bzbeabz4o0kbg8 Adams College 0 33203 132348 127177 2026-11-10T23:33:17Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132348 wikitext text/x-wiki {{For|the fictional college|Revenge of the Nerds}} '''I-Adams College''' iyisikole esinomlando semishini yobuKristu eNingizimu Afrika, esihlotshaniswa ne-[[:en:United_Congregational_Church_of_Southern_Africa|United Congregational Church of Southern Africa]] (UCCSA). Yasungulwa ngonyaka we1853 [[Ama-Amanzimtoti|eManzimtoti]] indawo yokuhlala {{Convert|20|mi}} eningizimu [[ITheku|yeTheku]] ngumfundi wevangeli waseMelika. Indawo okuhlala kuyo yaziwa nge -Adams Mission. Abafundi baleli kolishi bahlanganisa oMongameli baseBotswana nase-Uganda, ongqongqoshe abambalwa nabaholi be [[African National Congress|-African National Congress]]. Saziwa njengesikole esingokomlando. Sesibizwa nge-Adams School, Amanzimtoti Institute kanye ne-Amanzimtoti Zulu Training School. == Umlando == Lesi sikole sasungulwa ngonyaka we1853 uMfundisi uDavid Rood, isithunywa sevangeli se-American Board of Commissioners for Foreign Missions. Lesi sikole sasisendaweni yomsebenzi '''Amanzimtoti''' futhi ekuqaleni sasibizwa ngokuthi yi-'''I-Amanzimtoti Institute'''. URood wafika eNatal ngo-20 Masingana ngonyaka we1848 futhi kamuva wasungula isiteshi se-Ifafa mission. URood wabe esethuthelwa eManzimtoti ngemuva kokushona mhla ziyi 16 kuMandulo ngonyaka we1851 komsunguli womsebenzi uMfundisi u-UNewton Adams, uM.D. Adams wahlonishwa kakhulu futhi ngonyaka we1930 isikole saqanjwa kabusha ngokuthi i-Adams College ngokuhlonishwa kwakhe. U-Adams wafika ngonyaka we1835 nezinye izithunywa zevangeli ezimbili, kodwa ngemuva kokwenqatshwa yisizwe sakwaThabethe esasiqashe amakhosi endawo avela emindenini eminingi yamaNguni omunye ophawulekayo owayeholwa yinkosi Utubantuba ukunikela ngezinkomo ababehlele ukusungula izithunywa ezintathu eziphelelisanayo. U-Adams wayekhethe indawo eseningizimu [[ITheku|IThekwini]] lapho asungula khona "isikole somndeni" ezinyangeni ezimbalwa efikile. Isikole sakhanga abantu abadala nezingane. Wasizwa umuntu wokuqala owaguqulwa okuthiwa uMbalasi owayengumfelokazi kaDuze Ka Mnengwa KaKhondlo. WayeyiNhloko yamaMakanya eyabulawa phakathi nezimpi [[Shaka|UShaka]] eshiya uMbalasi ukuze azinakekele. Yena nendodana yakhe uNembula baba yingxenye yomuzi ka-Adams. Umhlangano ongokomlando wenziwa lapha ngonyaka we1881 lapho uMfundisi UWilliam Cullen Wilcox ecelwa ukuba akhulume nomfundi ongenaye ubaba obizwa ngokuthi [[John Langalibalele Dube|UJohn Dube]] ngokuziphatha kwakhe kabi esikoleni. UJohn wayeyindodana kaMfundisi uJames Dube owayengumfundisi weBandla eNanda. Ngonyaka we1887 uJohn Dube "wamukelwa" yiWilcox futhi wayiswa eMelika ukuyofunda e-I-Oberlin College. UWilcox ekugcineni wanikezwa indondo nguhulumeni waseNingizimu Afrika futhi uDube wavula isikole sakhe, iphephandaba lakhe futhi waba ngumholi wokuqala walokho okwakuzoba y[[African National Congress|I-African National Congress]].<ref name="timeline" /> Ngonyaka we1888 uDkt. John Mavuma Nembula, umfundi wase-Adams, wabuyela ekolishi evela eMelika. Wayethunyelwe eMelika ukusiza ekuhumusheni iBhayibheli lamaZulu kodwa wahlala lapho futhi waba udokotela. Wayengumuntu wokuqala omnyama waseNingizimu Afrika owenza lokhu futhi okwesikhashana wafundisa ifiziyoloji ekolishi. Ngonyaka we1924 UZ.K. Matthews wamiswa njengenhloko yokuqala emnyama ye-Adams College: 78 lapho umshisekeli [[Albert Luthuli|U-Albert Luthuli]] wayesenguthisha. Bobabili babekhuthele kwezombusazwe futhi uMatthews kamuva waba yiNxusa laseBotswana e-United Nations kanti uLuthuli wawina uMklomelo Wokuthula kaNobel. Phakathi konyaka we1933 nonyaka we1945 U-Edgar Brookes wayenguthishanhloko wase-Adams College. Wayesebenza ndawonye no [[John Langalibalele Dube|John Dube]] wase-[https://ohlange-alumni.co.za/ Ohlange High School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250225065328/https://ohlange-alumni.co.za/ |date=2025-02-25 }} ukufeza izinhloso ezifanayo zokuthuthukisa isimo sabantu bomdabu base-Afrika. Lesi sikole saba ngesinye sezikole ezibaluleke kakhulu zemfundo yabansundu. Ngonyaka we1945 isikole salahlekelwa u-Edgar Brookes, futhi kwaba isikhathi senxushunxushu nokujeziswa okubi. Ngonyaka we1947 ingxenye enkulu yesikole yashiswa. Uthishanhloko omusha, uJack Grant, umfundi omhlophe, wafika evela eTrinidad ngonyaka we1948 ukuzoqondisa kabusha isikole. Isikole sabhekana nokuphikiswa okungokomthetho okuvela kuhulumeni njengoba [[Umthetho Wezemfundo WaseBantu, 1953|Umthetho Wezemfundo WaseBantu]] uqala ukusebenza. Lesi senzo sidinga ukuthi izikole zaseNingizimu Afrika zilungiselele abafundi abansundu ukuze benze umsebenzi wesikole esiphakeme kanye nemisebenzi yezandla. UGrant nesikole banomuzwa wokuthi lokhu kwakungamukeleki futhi baphikisana ngokuthi kufanele bavunyelwe ukuba bazimele. Kodwa-ke uMongameli wokuqala noMongameli owayekhona we-[[African National Congress|ANC]] babeyizisebenzi zesikole futhi iziphathimandla zazikhuthazekile. Bavumela i-[https://inanda.org/ Inanda Seminary School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251008101324/https://inanda.org/ |date=2025-10-08 }} eseduze ukuthi isebenze ngaphandle komthetho, kodwa ngonyaka we1956 isikole sabamba inkonzo yokuphawula ukuphela kokusebenza kwaso. Isikole sathengiselwa uhulumeni futhi inhloko yashiya iNingizimu Afrika. Into ebalulekile ukuthi isikole sasingakwazi ukubizwa ngokuthi "u-Adams". Lokho ngaleso sikhathi okwakucatshangwa ukuthi ukuphela kwesikole esiholayo kwachazwa owayekade eyilungu labasebenzi UGeorge C. Grant encwadini yakhe, The Liquidation of Adams College. Lesi sikole saqanjwa kabusha ngokuthi yi-Amanzimtoti Zulu Training School njengoba i-Bantu Education Act, ngonyaka we1953 ekugcineni yaqala ukusebenza. I-Bantu Education kwakuwumkhankaso wobandlululo ohlukanisayo futhi owawuklanyelwe ukufundisa izingane ezimnyama indawo yazo ephansi emphakathini. Izifundo zezemfundo azikhuthazwa ngoba lokhu kungavimbela izwe umsebenzi wezandla (omnyama) odingekayo. Igama lesikole laphindela ku- "Adams" lapho imfundo yamaBantu ishiywa. Ngalesi sikhathi isikole sasinakekelwa kahle ngesikhathi sobandlululo futhi izakhiwo zabhidlizwa. Isikole sidinga umsebenzi othile ukuze sifinyelele impumelelo yaso yangaphambilini kodwa ngonyaka we2007 isikole safinyelela izinga lokuphumelela lamatikuletsheni elingu-93% ngokuhambisana noThulani Khumalo oyinhloko "obuhle bezemfundo". == Umculo == [[File:Lucky_Stars_Durban.PNG|thumb|Izinkanyezi Enenhlanhla]] I-Ohlange High School kanye ne-Adams babehileleke esenzweni sokubuyisela umculo emsukeni wawo wobuzwe. Ukuthuthela endleleni yesiko kwasekelwa ng[[John Langalibalele Dube|UJohn Dube]] owayese-Ohlange noBrookes owayenguthisha-nhloko lapha. U-Esawu Fika Mthethwea owayenguthisha wakha i- "Lucky Stars" ngonyaka we1929 njengeqembu le-vaudeville lobuzwe elivame ukuba nothisha abasebasha abayisishiyagalombili ababeqeqeshwe e-Adams. U-Esawu washona ngonyaka we1933 kodwa abanye bathatha isikhundla futhi ama-Lucky Stars ahamba kulo lonke izwe futhi acishe ahambela eYurophu. == Ezemidlalo == I-"[https://web.archive.org/web/20260106134514/https://shootingstars.hk/ Shooting Stars]" ingelinye lamaqembu omdlalo webhola likanobhutshuzwayo amadala kakhulu endaweni yase[[Durban]]. Ibhola likanobhutshuzwayo laqala izikole zezithunywa zevangeli futhi ama-[[Shooting Stars]] akwazi ukubekela amaqembu afanayo inselele e-[[Ifafa|Ifafaza]], e-[[UMbumbulu|I-Umbumbulu]] nase-[[Inanda|I-Inanda]]. Wonke la maqembu asungulwa kahle ngonyaka we1902. == Izikhombo == <references responsive="" /> 7704dbb3bdgbt9va3okxlngiu7j4raq Duolingo 0 34244 132351 124140 2026-11-11T00:04:42Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132351 wikitext text/x-wiki [[File:Duolingo logo (2019).svg|right|240px]] I-'''Duolingo, Inc.''' iyinkampani yase[[IMelika|Melika]] yezobuchwepheshe bokufunda ekhiqiza izinhlelo zokusebenza zokufunda futhi inikeza izifakazelo zolimi. I-Duolingo ihlinzeka izifundo ngezilimi ezingama-42, kusukela [[isiNgisi|kuNgisi]], isiFulentshi [[isiSpeyini|nesiSpeyini]] kuze kufike ezilimini ezingavamile ezifana nesiHawaii, isiMāori nesiNavajo, ngisho nezilimi ezakhiwe ezifana [[Isi-Esperanto|nesi-Esperanto]] nesiKlingon.<ref>https://www.cnbc.com/2019/04/14/game-of-thrones-fans-this-app-teaches-you-to-speak-in-high-valyrian.html</ref> Iphinde inikeze izifundo ngomculo, izibalo, kanye [[Uthimba|ne-chess]]. Indlela yokufunda ifaka ukudlalwa kwemidlalo ukuze ikhuthaze abasebenzisi ngamaphuzu, imivuzo nezifundo ezisebenzisanayo ezihlanganisa ukuphindaphinda okucwecwe. Uhlelo lokusebenza lukhuthaza izifundo ezimfushane zansuku zonke ukuze kube nokuzijwayeza okuqhubekayo okucutshunguliwe ngokwezigaba.{{citation needed}} Duolingo iphinde inikeze i-[[Duolingo English Test]], ukuhlolwa kolimi okutholakala kuxhakaxholo, kanye ne-Duolingo ABC, uhlelokusebenza lokufunda nokubhala olwenzelwe izingane. Inkampani ilandela unongo lwe-freemium, lapho okuthile kunikezwa mahhala ngokukhangisa, kanti abasebenzisi bangakhokha ukuze bathole izinkonzoo ezingenazo izikhangiso ezinikeza izici ezengeziwe. ==Imikhiqizo nezinkonzo== ===Izifundo=== ====Izifundo zolimi==== Amakhosi olimi asekelwe ku-CEFR abafundi besiNgisi, sesiSpani, sesiFulentshi, sesi-Italy, sesiShayina (Mandarin), sesiJapane, sesiKorea, sesiPhuthukezi nesiJalimane atholakala kubo bonke abasebenzisi. Kukhona futhi izifundo ezengeziwe ezitholakalayo kubakhulumi besiNgisi ([[isiZulu]], isi-Arabhu, isiCzech, isiDanish, isiDashi, isi-Esperanto, isiFini, isiGrikhi, isiHaitian Creole, isiHawaii, isiHebheru, isiHigh Valyrian, isiHindi, isiHungarian, isi-Indonesia, isi-Irish, isiKlingon, isiLatini, isiNavajo, isiNorwegian, isiPoland, isiRomanian, isiRashiya, isiScottish Gaelic, isiSwahili, isiSwedish, isiTurkish, isiUkrainian, isiVietnamese, isiWelsh, isiYiddish, isiShayina (isiCantonese), isi-Arabhu (isiSwedish), nesiSpanish (IsiKatalani, isiRashiya, isiSwedish).{{citation needed}} ===Ukubhalisa=== ==== Super Duolingo ==== Kusukela ngo-2014, iningi lezici zokufunda izilimi ze-Duolingo liyatholakala mahhala ngokukhangisa. Abasebenzisi bangakwazi ukususa ukukhangisa ngokukhokha imali yokubhalisa noma ngokuphromotha izixhumanisi zokudlulisela.<ref>https://www.forbes.com/sites/parmyolson/2014/01/22/crowdsourcing-capitalists-how-duolingos-founders-offered-free-education-to-millions/</ref> Uhlelo lwabasebenzisi abakhokhayo, i-Super Duolingo (eyayaziwa ngaphambilini njenge-Duolingo Plus), lunikeza amathuba okuphindaphinda angenamkhawulo nokufinyelela kwezinye izinhlobo zezifundo ezengeziwe. Ngaphandle kwalokho, lufana ngokuphelele ne-Duolingo for Schools.<ref>{{cite web |title=What is Super Duolingo? |url=https://support.duolingo.com/hc/en-us/articles/115004068043-What-is-Super-Duolingo- |archive-url=https://web.archive.org/web/20230929161814/https://support.duolingo.com/hc/en-us/articles/115004068043-What-is-Super-Duolingo- |archive-date=September 29, 2023 |access-date=16 July 2023 |website=Duolingo Help Center}}</ref><ref>{{cite web |title=Super Duolingo |url=https://duolingo.com/super |website=Super Duolingo homepage |access-date=22 November 2024}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 'Miracle' of Duolingo: How Did It Become One of the Few Super-Growth Internet Companies in Recent Years? - Longbridge |url=https://longbridge.com/en/topics/31422889 |access-date=2026-01-10 |website=The 'Miracle' of Duolingo: How Did It Become One of the Few Super-Growth Internet Companies in Recent Years? - Longbridge |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=How Much Is Super Duolingo and How to Get It Cheaper with FamilyPro |url=https://breakingac.com/news/2025/nov/12/how-much-is-super-duolingo-and-how-to-get-it-cheaper-with-familypro/ |access-date=2026-01-10 |website=Breaking AC |language=en}}</ref> ==== Duolingo Max ==== I-Duolingo Max iyisibhaliso esingaphezulu kwe-Super Duolingo esengeza imisebenzi eyengeziwe esebenzisa i-AI ekhiqizayo: Roleplay, umlingani wezingxoxo we-AI; kanye ne-Video Call, lapho abasebenzisi bengaxoxa ngevidiyo nomunye wabalingiswa, okwamanje ohlanganisa uLily kuphela. Ihlose ukuhlinzeka ngokuzijulisa ngokuxoxa.<ref>https://openai.com/customer-stories/duolingo</ref> Explain My Answer - isici esidalwe yi-AI esisiza abasebenzisi baqonde amaphutha abo - sasiyingqayizivele ku-Max, kodwa manje sesikhululekile kubo bonke abasebenzisi kusukela ngo-2026.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=qHGNeQkuqD0</ref> ==== Duolingo for Schools ==== I-Duolingo for Schools yakhelwe ukusiza othisha basebenzise i-Duolingo emakilasini abo. Ivumela othisha ukuthi bakhe amakilasi, banikeze izifundo, balandele inqubekela phambili yabafundi, futhi benze ukufunda kube ngokwezifiso.<ref>https://schools.duolingo.com/</ref> Nokho, i-Duolingo yanquma ukuqeda lolu hlelo ngo-2027.<ref>{{Cite web |url=https://duolingoschools.zendesk.com/hc/en-us/articles/44824545841805-Important-information-regarding-Duolingo-for-Schools |title=Archive copy |accessdate=2026-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522194656/https://duolingoschools.zendesk.com/hc/en-us/articles/44824545841805-Important-information-regarding-Duolingo-for-Schools |archive-date=2026-05-22 |dead-url=yes}}</ref> ==Imithombo== {{reflist}} == Izixhumanisi zangaphandle == * [https://en.duolingo.com/ Iwebhusayithi esemthethweni] '''(isiNgisi)''' * [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.duolingo Duolingo] ku-Google Play '''(isiNgisi)''' [[Category:Duolingo]] neytdhkc9qmx75j84gt1iyzdvyjbfh5 I-Peri-Peri 0 35164 132355 132201 2026-11-11T00:28:24Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132355 wikitext text/x-wiki '''I-Peri-Peri''' iwuhlobo lwesoso noma isinongo esibabayo esenziwa kakhulu ngopelepele omcane obizwa ngikuthi i ''African bird's eye chilli.'' I Peri peri idume kakhulu emazweni ase- Africa eseningizimu, ikakhulukazi eNingizimu Africa naseMozambique, futhi isetshenziswa nasePortugal nakwamanye amazwe.<ref>{{Cite web|title=What is PERi-PERi? {{!}} Nando's PERi-PERi Chicken|url=https://www.nandosperiperi.com/what-is-peri-peri|accessdate=2026-09-03|website=www.nandosperiperi.com|language=en|archive-date=2026-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20260416021600/https://www.nandosperiperi.com/what-is-peri-peri|dead-url=yes}}</ref> Igama elithi peri-peri lihlobene negama lesiSwahili elithi piri-piri, elisho upelepele. I-Peri-Peri isinesikhathi eside isetshenziswa ekuphekeni, ikakhulukazi ekunongeni inyama, inkukhu kanye nokunye ukudla.<ref>{{Cite web|title=Nando's South Africa|url=https://www.nandos.co.za/explore/the-story-of-peri-peri|accessdate=2026-09-03|website=Nando's South Africa|language=en}}</ref> I-Peri-Peri ingenziwa ngezithako ezahlukene. Izithako ezivame ukusetshenziswa zihlanganisa: * Upelepele obabayo * Ugalikhi * Ulamula * Amafutha * Usawoti * [[File:Nando's peri peri sauces on a grocery store shelf.jpg|thumb|252x252px|isithombe se peri-peri sauce]]Amakhambi nezinongo ezahlukene<ref>{{Cite web|last=Ryder|first=Alida|date=2016-11-14|title=Homemade Peri-Peri Sauce Recipe (Piri Piri Sauce)|url=https://simply-delicious-food.com/home-made-peri-peri-sauce/|accessdate=2026-09-03|website=Simply Delicious|language=en-US}}</ref> Inani likapelepele elisetshenziswayo lingashintshwa kuye ngokuthi umuntu ufuna isoso ebaba kangakanani. I-Peri-peri isetshenziswa kakhulu njengesoso noma imarinade. Ivamise ukufakwa enkukhwini, enyameni, ezinhlanzini, nasezimpikweni zenkukhu. Abanye abantu bayisebenzisa namachipsi, imifino noma ezinye izinhlobo zokudla ukuze kwengezwe ukunambiyheka okubabayo.<ref>{{Cite web|last=TASTE|date=2017-07-11|title=7 spicy ways with peri-peri sauce|url=https://taste.co.za/7-spicy-ways-peri-peri-sauce/|accessdate=2026-09-03|website=Woolworths TASTE|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260904032425/https://taste.co.za/7-spicy-ways-peri-peri-sauce/|archive-date=2026-09-04|dead-url=yes}}</ref> I-Peri-peri yaziwa ngokuba nobushushu nobubabayo. Ngaphandle kokubabayo, ingaba nokunambitheka kukangalikhi, ulamula, usawoti namakhambi. Ubumnandi bayo buya ngokuthi isoso yenziwe kanjani kanye nenani likapelepele elisetshenzisiwe.<ref>{{Cite web|title=What Is Peri-Peri Sauce? Flavor, Uses & Recipes|url=https://africandreamfoods.com/blogs/articles/what-is-peri-peri-sauce-and-how-do-i-use-it|accessdate=2026-09-03|website=African Dream Foods|language=en}}</ref> I-Peri-peri iyisoso nesinongo esidumile esinikeza ukudla ukunambitheka okubabayo nokumnandi. isetshenziswa kakhulu ekulungiseni inkukhu, inyama, izinhlanzi, nezinye izinhlobo zokudla. Ngenxa yokunambitheka kwayo okuhlukile, i-peri-peri isiyingxenye ebalulekile yokudla. ngenxa yokunambitheka kwayo okuhlukile, i-peri-peri isiyingxenye ebalulekile yokudla okuthandwa abantu abaningi e-Afrika nasemhlabeni wonke.<ref>{{Cite news |title=What Is Peri-Peri Sauce and How Do I Use It? |url=https://www.allrecipes.com/article/what-is-peri-peri/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910191954/https://www.allrecipes.com/article/what-is-peri-peri/ |archive-date=2025-09-10 |access-date=2026-09-03 |work=Allrecipes |language=en |dead-url=yes }}</ref> == Umthobho wolwazi == <references /> [[Category:I Peri-peri]] q3p3894tcayysuooc5hemi51nz5socl Isiqiwi Senkululeko 0 35191 132360 128828 2026-11-11T01:07:52Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132360 wikitext text/x-wiki '''Isiqiwi Senkululeko''' siyisiqiwi esitholakala eSalvokop [[IPitoli|ePitoli]] . Sihlanganisa isikhumbuzo esinohlu lwamagama alabo ababulawa eMpini yaseNingizimu Afrika, eMpini Ymhlaba yokuqala, eMpini Yomhlaba yesibili kanye nangesikhathi [[Uhlelo lobandlululo|sobandlululo]] . <ref name="Freedompark">{{Cite web|title=Freedom Park.co.za|url=http://www.freedompark.co.za|accessdate=2023-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508215321/https://www.freedompark.co.za/|archive-date=2023-05-08|dead-url=yes}}</ref> [[File:Isivivani.jpg|thumb| Isivivane - esiqiwini senkululeko. ePitoli, eNingizimu Afrika|320x320px]] [[File:Memorial_-_Freedom_Park.jpg|thumb| Isikhumbuzo - esiqiwini senkululeko|300x300px]] [[File:Anfiteatro_-_Freedom_Park.jpg|thumb| Ishashalazi - esiqiwini senkululeko]] [[File:Llama_Eterna_-_Freedom_Park.jpg|thumb| Ilangabi laphakade - esiqiwini senkululeko]] NgoMashi 2009, amaqhawe omzabalazo wenkululeko angamashumi amabili nane angasekho aphakanyiswa ukuthi ae yngxenye yesikhumbuzo. Abanye babaholi besizwe abakhethiwe bahlanganisa [[Steve Biko|uSteve Biko]], [[Oliver Tambo|u-Oliver Tambo]], [[Helen Joseph|uHelen Joseph]], [[Chris Hani|uChris Hani]], <ref name="bn" /> [[Albert Luthuli|u-Albert Lutuli]], noBram Fischer . Abaholi bamazwe omhlaba kanye nabezwekazi nabo babephakathi kwalabo ababecatshangelwa ngamagalelo abo ekukhululweni kweNingizimu Afrika nabantu abacindezelwe. Abaholi bamazwekazi abaqokiwe bahlanganisa uMengameli waseMozambique uSamora Machel no -Amílcar Cabral . Phakathi kwamaqhawe aphesheya kukhona uChe Guevara, umvukeli ongumngane woMongameli wangaphambilini waseCuba uFidel Castro, kanye noToussaint Louverture, owalwa ngesikhathi sempi yenkululeko yaseHaiti . <ref>[http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2487522,00.html Trust Honours Struggle Heroes]{{Dead link|date=October 2017}} March 18, 2009</ref> == Ukwakhiwa == Ukwakhiwa kwesiqiwi kwenzeke ngezigaba ezahlukene futhi kwasingathwa yiStefanutti [[Stefanutti Stocks|Stocks]], WBHO, Trencon, Concor nabanye. <ref>{{Cite web|date=13 August 2009|title=Stefanutti’s work on Freedom Park nears completion|url=http://www.engineeringnews.co.za/article/stefanuttis-work-on-freedom-park-nears-completion-2009-08-13|accessdate=4 August 2011|website=[[Engineering News (Creamer Media)|Engineering News]]}}</ref> Lo msebenzi wawuqondiswa ngokuphelele nguMongane Wally Serote . <ref>{{Cite web|title=Mongane Wally Serote (1944– )|url=http://www.thepresidency.gov.za/pebble.asp?relid=1354|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003051320/http://www.thepresidency.gov.za/pebble.asp%3Frelid%3D1354|archive-date=3 October 2018|accessdate=4 August 2011|publisher=The Presidency of South Africa}}</ref> [[Category:Izikhumbuzo]] pigfuoat1sulz6fuyq1hm7i7xjendbw Impuphu yommbila 0 35330 132357 131452 2026-11-11T00:50:20Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132357 wikitext text/x-wiki {{Infobox food | image = Polenta uncooked.jpg | main_ingredient = Maize | cookbook = Maize meal }} '''Impuphu yommbila''' (inqafunqafu encushuzwe ngommbila owomisiwe. Iwukudla okuvamile futhi incushuzwe kube iqhafu eliphakathi, kodwa akuyona incushuncushu eqothekile njengomthubazo womdloyo.<ref>{{Cite web|last=Schlette|first=Jennifer|date=2021-10-26|title=What's the Difference Between Corn Flour and Cornmeal? Solved|url=https://kitchensubstitute.com/corn-flour-vs-cornmeal/|accessdate=2022-05-04|website=Kitchen Substitute|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=29 April 2014|title=Difference Between Cornmeal and Corn Flour|url=https://www.differencebetween.com/difference-between-cornmeal-and-vs-corn-flour/|accessdate=2022-05-04|website=Compare the Difference Between Similar Terms|language=en-US}}</ref> [[IMekisiko|EMexico]] naseLouisiana, impuphu yommbila okuqotheke kakhulu kubizwa ngokuthi umthubazo wommbila.<ref name="Herbst" /><ref>{{Cite web|title=What is corn meal in Mexico?|url=https://onebigpoint.com/what-is-corn-meal-in-mexico|accessdate=2022-05-04|website=onebigpoint.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20261011075509/https://onebigpoint.com/what-is-corn-meal-in-mexico|archive-date=2026-10-11|dead-url=yes}}</ref> Lapho impuphu yommbila eqothekile kwenziwa ngommbila osanda kuciliswa oketshezini olungqubathi, ngokwesibonelo, amanzi omcako (inqubo eyaziwa ngokuthi i-nixtamalization), kubizwa ngokuthi i-masa harina (noma umthabazo we-masa,) esetshenziselwa ukwenza ama-arepa, ama-tamales, nama-tortilla.<ref>{{Cite web|title=It's Easy to Make Your Own Tortillas With Masa Harina|url=https://www.thespruceeats.com/what-is-masa-harina-4778541|accessdate=2022-05-04|website=The Spruce Eats|language=en}}{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Impuphu yommbila ephekiwe ibizwa ngokuthi I-polenta isiyambazi noma isibhaqanga futhi yisidlo esingokwesiko eNingizimu Afrika.<ref>{{Cite web|title=Cornmeal|url=https://www.chefsteps.com/ingredients/cornmeal--2|accessdate=2022-05-04|website=www.chefsteps.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528104651/https://www.chefsteps.com/ingredients/cornmeal--2|archive-date=2023-05-28|dead-url=yes}}</ref> == Izinhlobo == Kunezinhlobo ezahlukahlukene zempuphu yommbila: * Impuphu yommbila elundwa inombala olundwa noma onsomi. Igaywe ngommbila olundwa futhi inokunambitheka okumnandi. Impuphu yommbila iqukethe izinhlamvu zommbila ezomisiwe ezigaywe zibe eziqotheke kakhulu noma kahle.<ref name="AmEthnic">{{Cite book |year=1990 |title=Encounters With American Ethnic Cultures |url=https://books.google.com/books?id=kGMTH77C6RwC |publisher=[[University of Alabama]] |isbn=0-8173-0471-1 |editor-last=Kilbride |editor-first=Philip |location=Tuscaloosa, Alabama |page=82 |access-date=July 24, 2010 |editor-last2=Goodale |editor-first2=Jane |editor-last3=Ameisen |editor-first3=Elizabeth}}</ref><ref>{{Cite web|last=GourmetSleuth|title=Cornmeal|url=https://www.gourmetsleuth.com/ingredients/detail/cornmeal|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20150107120158/http://www.gourmetsleuth.com/ingredients/detail/cornmeal|archive-date=January 7, 2015|accessdate=2022-05-04|website=Gourmet Sleuth|language=en-US}}</ref> * Impuphu yommbila ephuzi encushuzwe ngenqimbi, evame kakhulu e-United States, igobolondo ne-germ ye-grain yommbila cishe isuswe ngokuphelele. Ihlala ipholile cishe unyaka uma igcinwe ebhokisini elingavaleki umoya endaweni epholile, eyomile.<ref>{{Cite web|title=Cornmeal|url=https://www.gourmetsleuth.com/ingredients/detail/cornmeal|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20150107120158/http://www.gourmetsleuth.com/ingredients/detail/cornmeal|archive-date=January 7, 2015|accessdate=2022-05-04|website=Gourmet Sleuth|language=en-US}}</ref> * Impuphu yommbila encushuzwe ngetshe igcina ingxenye ethile yomzimba kanye negciwane, inikeza unqambothi nomsoco ezindleleni zokupheka. Iyashesha ukumosheka, kodwa izohlala isikhathi eside uma ifakwe esiqandisini. Kodwa-ke, nayo ingahlala izinyanga eziningi uma igcinwe endaweni epholile. <ref name="AmEthnic" /> <ref>{{Cite web|date=2021-11-12|title=Stone-ground Cornmeal vs. Regular Grocery Store Cornmeal: What's the Difference?|url=https://stoneycreekfarmtennessee.com/stone-ground-cornmeal-vs-regular-grocery-store-cornmeal-whats-the-difference/|accessdate=2022-05-04|website=Stoney Creek Farm|language=en-US}}</ref> * Impuphu yommbila (yokwenza uphuthu), eyenziwe ngommbila omhlophe, ivame kakhulu ezingxenyeni zase-Afrika. Iphinde ithandwe ENingizimu ye-United States ngokwenza isinkwa sommbila.<ref name="AmEthnic" /><ref>{{Cite web|date=8 January 2021|title=Difference Between White and Yellow Cornmeal (With Table) – Ask Any Difference|url=https://askanydifference.com/difference-between-white-and-yellow-cornmeal/|accessdate=2022-05-04|website=askanydifference.com|language=en-us}}</ref> == Ukusetshenziswa ngokwesifunda == === I-Afrika === [[File:Nsima_Relishes.JPG|thumb|250x250px|I-''[[Iyambazi|i-nshima]]'' yaseNingizimu Afrika (ekhoneni eliphezulu kwesokudla), idliwa ngezishebo ezintathu.]] * Tuwo masara - enyakatho [[INigeria|Nigeria]]<ref>{{Cite web|last=Eshemokha|first=Udomoh|date=2020-07-31|title=TUWO MASARA: Health Benefits, How to prepare Tuwo Masara, Tuwo Masara Recipes|url=https://nimedhealth.com.ng/2020/07/31/tuwo-masara-health-benefits-how-to-prepare-tuwo-masara-tuwo-masara-recipes/|accessdate=2022-05-05|website=Nigerian Health Blog|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Recipe of Ultimate Corn meal swallow (tuwon masara) - cookandrecipe.com|url=https://cookandrecipe.com/us/2958-recipe-of-ultimate-corn-meal-swallow-tuwon-masara.html|accessdate=2022-05-05|website=cookandrecipe.com}}</ref> * [[Impuphul]] noma impuphul yommbila - Southern Africa<ref>{{Cite web|last=Heerden|first=Ingrid van|title=Mieliepap (maize meal porridge) and the glycaemic index|url=https://www.news24.com/health24/diet-and-nutrition/nutrition-basics/Mieliepap-maize-meal-porridge-and-the-glycaemic-index-20130210|accessdate=2022-05-05|website=Health24}}</ref> * ''Nomadi'' - [[IKhongo-Kinshasa|Democratic Republic of the Congo]]<ref>{{Cite web|title=About Corn Meal|url=https://ifood.tv/corn/corn-meal/about|accessdate=2022-05-05|website=ifood.tv|language=en|archive-date=2023-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528104703/https://ifood.tv/corn/corn-meal/about|dead-url=yes}}</ref> * [[Iyambazi|''Nshima'' or ''bwali'']] - [[IZambiya|eZambiya]]<ref>{{Cite web|title=Nshima and Ndiwo – Mwizenge S. Tembo|url=https://wp.bridgewater.edu/mtembo/zambian-foods/nshima-and-ndiwo/|accessdate=2022-05-05|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2012-08-03|title=Nshima: A Staple Food in Zambia|url=https://theturquoisetable.com/nshima-a-staple-food-in-zambia/|accessdate=2022-05-05|website=The Turquoise Table|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=What Is Nshima? (with pictures)|url=https://www.wise-geek.com/what-is-nshima.htm|accessdate=2022-05-05|website=www.wise-geek.com|language=en-US}}</ref> * ''Nsima'' - [[IMalawi|eMalawi]]<ref>{{Cite web|date=2021-05-06|title=Learn to Make Nsima, Malawi's Staple Food|url=https://orantcharitiesafrica.org/learn-to-make-nsima-malawis-staple-food/|accessdate=2022-05-05|website=Orant Charities Africa|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=UNESCO - Nsima, culinary tradition of Malawi|url=https://ich.unesco.org/en/RL/nsima-culinary-tradition-of-malawi-01292|accessdate=2022-05-05|website=ich.unesco.org|language=en}}</ref> * ''Oshifima'' or ''oshimbob'' - [[INamibhiya|eNamibiya]]{{Citation needed|date=March 2015}} * ''[[Iyambazi|Sadza]] /'' [[Iyambazi|isitshwala]]''/'' - [[IZimbabwe|eZimbabwe]]<ref>{{Cite web|title=Sadza {{!}} Traditional Porridge From Zimbabwe {{!}} TasteAtlas|url=https://www.tasteatlas.com/sadza|accessdate=2022-05-06|website=www.tasteatlas.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-09-04|title=Sadza - Ugali (African Cornmeal)|url=https://cheflolaskitchen.com/sadza-ugali/|accessdate=2022-05-06|website=Chef Lola's Kitchen|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2012-10-22|title=How to make plain Sadza|url=https://www.zimbokitchen.com/how-to-make-plain-sadza/|accessdate=2022-05-06|website=ZimboKitchen|language=en-US}}</ref> * ''[[Iyambazi|Ugali]]'' - emaChibino amakhulu (''sima'' and ''posho'' in [[IYuganda|Uganda]])<ref>{{Cite web|last=chefbrad|date=2008-05-02|title=Ugali Recipe (African cornmeal mush)|url=https://www.whats4eats.com/grains/ugali-recipe|accessdate=2020-05-28|website=Whats4eats|language=en}}</ref> * Amaqondiso asebenzisa impuphu njengomqobelo owengeziwe ahlanganisa ''fufu'' (''foufou'') in Central and West Africa. * ''Soor'' - [[ISomaliya|Somalia]]<ref>{{Cite web|title=Somali Corn Grits (Soor Furfur ah) (Zijjo zaa Gelle) Semoule de Maïs Somali {{!}} Xawaash.com|url=https://xawaash.com/?p=2125|accessdate=2022-05-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Johnson|first=Alex|date=2020-12-24|title=11 Traditional Somalian Foods Everyone Should Try|url=https://medmunch.com/somalia-food/|accessdate=2022-05-06|website=Medmunch|language=en-US}}</ref> * Impupho yommbila isetshenzisw njengomqobelo owengeziwe makwenziwa ''injera'' noma 'lahoh'', iqebelengwan lomdabuko Lamazwe asophondweni lweAfrika ([[IJibhuthi|Djibouti]], [[I-Eritrea|Eritrea]], [[I-Itiyopiya|Ethiopia]] and [[ISomaliya|Somalia]]) nase [[IYemen|Yemen]].<ref>{{Cite web|date=2015-10-15|title=Injera|url=https://www.africanbites.com/injera/|accessdate=2022-05-06|website=Immaculate Bites|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Lahoh Sana'ani|url=http://www.shebayemenifood.com/content/lahoh-sanaani|accessdate=2022-05-06|website=Sheba Yemeni Food}}</ref><ref>{{Cite web|last=Kristi|title=National Dish of Somalia Lahoh|url=https://nationalfoods.org/recipe/national-dish-of-somalia-lahoh/|accessdate=2022-05-06|website=National Dishes of the World|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2015-09-03|title=Ethiopian Flat Bread Injera|url=https://gayathriscookspot.com/2015/09/ethiopian-flat-bread-injera/|accessdate=2022-05-06|website=Gayathri's Cook Spot|language=en-US}}</ref> * ''Poudine maïs'' - [[IMorishisi|Mauritius]]<ref>{{Cite web|date=2012-08-14|title=Poudine Mais-Mauritian Sweet|url=https://gayathriscookspot.com/2012/08/poudine-mais-mauritian-sweet/|accessdate=2022-05-06|website=Gayathri's Cook Spot|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-09-29|title=Mauritian Polenta Pudding aka "Poudine Maïs"|url=https://atablewithaulson.com/blog/mauritian-polenta-pudding-aka-poudine-mais/|accessdate=2022-05-06|website=à table with Aulson|language=en-US|archive-date=2022-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20221205210457/https://www.atablewithaulson.com/blog/mauritian-polenta-pudding-aka-poudine-mais/|dead-url=yes}}This is a local dessert dish made from maize flour in which milk, sugar, dried sultanas and cardamon powder are cooked together. The cooked paste is poured on a tray and coconut powder is sprinkled thereon and left to cool. This dessert is often cut into triangular shapes and can be bought from food vendors in the streets of Port Louis and also in market fairs around the island.</ref> * ''Sosso maïs''- [[IRiyunion|Reunion Island]] === ICaribbean === * Impuphu yedokwe - ukudla okuthandwayo okudliwa ekuseni eJamaica.<ref>{{Cite web|last=Murphy|first=Winsome|date=2004-03-14|title=Jamaican Cornmeal Porridge Recipe|url=https://jamaicans.com/cporridge/|accessdate=2022-05-05|website=Jamaicans.com|language=en-US}}</ref> * I-cou-cou - ingxenye yokudla kwesizwe saseBarbados, "i-cou-chou nenhlanzi endizayo".<ref>{{Cite news |last=Sacirbey |first=Omar |date=2009-11-11 |title=Flying fish dish is a taste of Barbados |url=https://archive.boston.com/lifestyle/food/articles/2009/11/11/cou_cou_and_flying_fish_is_a_favorite_traditional_dish_with_barbadians/ |access-date=2022-05-05 |work=Boston.com}}</ref> * I-Funche - ukudla kwasekuseni okujwayelekile IPuerto Rico okuphekwe ngobisi lukakhukhunathi, ubisi, amagilebhisi, ibhotela, ama-clove, i-vanilla, ushizi, ushukela noma uju bese kufakwa isithelo nesinamoni. Kukhona futhi i-funche enoshukela eyenziwe ngenyama kammbila, ubisi lukakhukhunathi, isitshalo senkukhu, i-sofrito nezinye izithako. Lezi zivame ukudliwa nezinhlanzi.<ref>{{Cite web|date=2014-03-09|title=Funche (Puerto Rican Polenta)|url=https://hispanickitchen.com/2014/03/09/funche-puerto-rican-polenta/|accessdate=2022-05-05|website=Hispanic Kitchen|language=en-US|archive-date=2023-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528104653/https://hispanickitchen.com/2014/03/09/funche-puerto-rican-polenta/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-07-19|title=8 Best Puerto Rican Breakfast Foods for a True Boricua Breakfast|url=https://blog.amigofoods.com/index.php/puerto-rican-foods/puerto-rican-breakfast-foods/|accessdate=2022-05-05|website=Amigofoods|language=en-US}}</ref> * I-Funchi eyaziwa nangokuthi i-fungee / i-mush - i-cornmeal mush ephekwe futhi ipholishiwe ibe yi-budding eqinile, ngezinye izikhathi idliwa ne-saltfish noma i-pepperpot. Idliwa eziqhingini zaseCuraçao, eSaint Martin futhi iyingxenye yokudla kwesizwe sase-Antigua naseBarbuda.<ref>{{Cite web|date=2022-02-04|title=Fungee and Pepperpot National Dish of Antigua|url=https://jiriecaribbean.com/fungee-and-pepperpot-national-dish-of-antigua/|accessdate=2022-05-05|website=Jirie Caribbean|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204162729/https://jiriecaribbean.com/fungee-and-pepperpot-national-dish-of-antigua/|archive-date=2022-02-04|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|title=National Dish of Antigua and Barbuda – Fungee|url=https://nationalfoods.org/recipe/fungee-national-dish-of-antigua-and-barbuda/|accessdate=2022-05-05|website=Nationalfoody|language=en-US|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124164238/https://nationalfoods.org/recipe/fungee-national-dish-of-antigua-and-barbuda/|dead-url=yes}}</ref> * I-Mayi moulen - isidlo sokudla ummbila eHaiti esivame ukuphekwa nenhlanzi noma i-spinach. Ingadliwa ne-avocado.<ref>{{Cite web|last=JB|first=Nathalie|date=2013-01-17|title=Mayi moulen ak Epina e Zaboka (Cornmeal with Spinach and Avocado)|url=https://mangeonslakay.wordpress.com/2013/01/17/mayi-moulen-ak-epina-e-zaboka-cornmeal-with-spinach-and-avocado/|accessdate=2022-05-05|website=PILON LAKAY|language=en}}</ref> === IMpumalanga Asia === * Idokwe lommbila ogandayiwe elaziwa ngokuthi i-Xin (Jin Chinese: <nowiki>[[ʂaʔ ʂaʔ fã]]</nowiki> noma <nowiki>[[səŋ səŋ fã]]</nowiki>) ivame kakhulu kune-porridge ye-millet eShanxi naseShaanxi ngenxa yokungafani kokukhiqizwa kwayo kwendawo.<ref name="tyrb 20210908" /><ref>{{Cite news |date=2006-05-11 |title=山西日常饮食风俗 |url=https://news.sina.com.cn/c/2006-05-11/20359834007.shtml |work=山西新闻网 |via=Sina}}</ref><ref>{{Cite book |last=邢向东 |date=2014 |title=吴堡方言调查研究 |last2=王兆富 |publisher=中华书局 |pages=51, 54, 57}}</ref> Ngisho noma kwenziwa i-foxtail millet porridge, ivame ukufakwa ummbila ogandayiwe.<ref name="tyrb 20210908">{{Cite news |last=郝妙海 |date=2021-09-08 |title=糁糁饭 |url=http://epaper.tyrbw.com/tyrb/resfile/2021-09-08/07/tyrb2021090807.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820173142/http://epaper.tyrbw.com/tyrb/resfile/2021-09-08/07/tyrb2021090807.pdf |archive-date=2023-08-20 |work=太原日报 |page=7}}</ref> NgesiJi-lu Mandarin, i-porridge yommbila eyindilinga yaziwa ngokuthi i-棒子面ī ''bangzimianzhou''.<ref>{{Cite news |last=曹克谦 |date=2022-04-16 |title=【武垣风】家乡的棒子面粥 |url=https://mp.weixin.qq.com/s/sBJOw_9sBQ7_gPD29kQYHA |work=肃宁周报}}</ref> * ''U-Wo tou'' - Isinkwa sommbila sifana nesidleke senyoni, okuqanjwe ngaso ngaso igama. Ngokuvamile idliwa enyakatho yeChina, futhi ingase iqukethe ama-jujube omisiwe nezinye izinto zokunambithisa.<ref>{{Cite web|last=Kasell|first=Frank|title=Cornbread!|url=https://www.chinesestreetfood.com/2013/01/cornbread.html|accessdate=2022-05-05|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=3 October 2019|title=Royal Steamed Cornbread Recipe|url=https://www.mychineserecipes.com/recipe/royal-steamed-cornbread-recipe/|accessdate=2022-05-05|website=My Chinese Recipes|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Food Folk Tales: Woutou|url=https://uchicagobite.com/blog/2021/5/3/food-folk-tales-woutou|accessdate=2022-05-05|website=BITE}}</ref> === IYurophu === * ''I-Arapash'' noma ''I-Harapash'' - i-Albania (ifana nesitayela saseRomania kodwa ivame ukuhlanganiswa nezitho zezinyane, noma/no-cheese wembuzi) <ref>{{Cite web|title=10 Most Popular Southeastern European Porridges|url=https://www.tasteatlas.com/most-popular-porridges-in-southeastern-europe|accessdate=2022-05-06|website=www.tasteatlas.com}}</ref> * I-Farina di granturco - I-Italy (ingafani ne-farina, eyenziwe ngokolweni) <ref>{{Cite web|last=Etherington|first=Daniel|date=2013-06-11|title=Italian flour: types and terminology|url=https://breadcakesandale.com/2013/06/11/italian-flour-types-and-terminology/|accessdate=2022-05-06|website=Bread, Cakes And Ale|language=en}}</ref> * I-''g'omi'' (Georgian_language" id="mwAXc" rel="mw:WikiLink" title="Georgian language" typeof="mw:Transclusion">Georgian), i-''''tshvishtari'''' - i-Georgia (i-g'omi ifana ne-polenta, i-g'adi - isinkwa sommbila, i-shvishtari). Yaziwa ngamagama ahlukahlukene ezilimini zendawo (Abkhaz, Adyghe: мамрыс mamrys, Ingush: журан-худар juran-hudar, I-Nogai:правиза ''I-mamyrza'', Iron Ossetic: дзыкка ''dzykka'' noma сера sera), isakazeke nakwezinye izindlela zokupheka zaseCaucasus.<ref>{{Cite web|date=2017-07-05|title=Corn bread with cheese (chvishtari ჭვიშტარი)|url=https://georgiancook.com/corn-bread-cheese-chvishtari-%E1%83%AD%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%A8%E1%83%A2%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%98/|accessdate=2022-05-06|website=Georgiancook|language=en-US|archive-date=2022-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221222212952/https://georgiancook.com/corn-bread-cheese-chvishtari-%E1%83%AD%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%A8%E1%83%A2%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%98/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|date=2013-03-29|title=MCHADI (GEORGIAN CORNBREAD)|url=https://georgianrecipes.net/2013/03/29/mchadi-georgian-cornbread/|accessdate=2022-05-06|website=Georgian Recipes|language=en}}</ref>&nbsp; * Ukudla KwaseNdiya Noma Ukudla Okuphuzi - I-Ireland * ''IKachamak'' (ikachak) - [[IBulgariya|IBulgaria]], [[INyakatho Masedoniya|INyakatho Macedonia]] naseSerbia<ref>{{Cite web|title=Kachamak Recipe|url=https://www.food.com/recipe/kachamak-488539|accessdate=2022-05-06|website=www.food.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kachamak /Polenta Balkan style/|url=https://www.soofoodies.com/recipe/kachamak-polenta/|accessdate=2022-05-06|website=SooFoodies|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526144708/https://www.soofoodies.com/recipe/kachamak-polenta/|archive-date=2022-05-26|dead-url=yes}}</ref> * ''Mălai'' - Romania (isinkwa sommbila ngokwaso; silungiselelwe njenge-''mămăligă'') <ref>{{Cite web|last=Reznic|first=Michal|title=Mamaliga (Romanian Polenta)|url=https://jamiegeller.com/recipes/mamaliga-romanian-polenta/|accessdate=2022-05-06|website=Jamie Geller|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mămăligă: A Romanian-Style Cornmeal Porridge Similar to Polenta|url=https://www.thespruceeats.com/romanian-cornmeal-porridge-recipe-mamaliga-1137442|accessdate=2022-05-06|website=The Spruce Eats|language=en|archive-date=2022-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528162720/https://www.thespruceeats.com/romanian-cornmeal-porridge-recipe-mamaliga-1137442|dead-url=yes}}</ref> * ''IPolenta'' - eningizimu yeYurophu, ikakhulukazi eNyakatho ye-Italy <ref>{{Cite web|title=What Is Polenta?|url=https://www.foodnetwork.com/how-to/packages/food-network-essentials/what-is-polenta|accessdate=2022-05-06|website=Food Network|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Smooth and Creamy Polenta Recipe|url=https://www.seriouseats.com/smooth-creamy-polenta-recipe|accessdate=2022-05-06|website=Serious Eats|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Polenta|url=https://www.bbcgoodfood.com/glossary/polenta-glossary/amp|accessdate=2022-05-06|website=BBC Good Food|language=en-US}}</ref> * ''I-Banush'' - I-Ukraine (isidlo esilungiswe ngokudla kwommbila esenezelwe, esiphakanyiswe nge-carnish noma amakhowe kanye ne-bryndza njll. Lesi sidlo sithandwa esifundeni saseCarpathian entshonalanga ye-Ukraine) <ref>{{Cite web|date=20 April 2022|title=Hutsul Dish Banosh/ Banush Recipe|url=https://www.chefspencil.com/recipe/hutsul-dish-banosh-banush/|accessdate=2022-05-06|website=Chef's Pencil|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hutsul Banush, Ukraine National Cuisine - Recipes, Pictures, Info.|url=https://ukrainefood.info/recipes/mains/125-hutsul-banush|accessdate=2022-05-06|website=ukrainefood.info|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Banush - Recipe With Photo {{!}} Recipes 2022|url=https://culinaryfoodrecipes.com/7985272-banush-recipe-with-photo|accessdate=2022-05-06|website=Culinary food recipes|language=en}}</ref> * I-Kuymak - Turkey, ikakhulukazi ezingxenyeni ezisenyakatho ezizungeze uLwandle Olumnyama. === INyakatho Melika === [[File:Dunkin-Donuts-Corn-Muffin.jpg|thumb|[[IMuffin|I-muffin]] yommbila evela eDunkin' DonutsAma-Dunkin' Donuts]] [[File:Mingus-mill-interior1.jpg|right|thumb|Amatshe okugaya ngaphakathi kweMingus Mill, ezintabeni ezinkulu ze-Smoky zaseNyakatho Carolina. Ummbila ufakwa kuyi-hopper (phezulu kwesokudla) eyenza kancane kancane ingene ematsheni okugaya (phakathi nendawo). I-grindstone igaya ummbila ube i-cornmeal, bese iwukhipha ube ibhakede (ngezansi kwesobunxele). Amatshe okugaya aphendulwa yi-turbine ephehlwa ngamanzi.]] * ''Masa'' or ''masa harina'' - Nixtamalized corn used for making tamales and tortillas in [[IMelika Wenkaba|Central America]], [[IMekisiko|Mexico]], and [[IMelika Eningizimu|South America]].<ref name=":0">{{Cite web|last=Blazes|first=Marian|title=Masarepa - - Precooked Corn Flour for Making Arepas|url=http://southamericanfood.about.com/od/glossaryofterms/g/arepaflour.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220031130/http://southamericanfood.about.com/od/glossaryofterms/g/arepaflour.htm|archive-date=December 20, 2016|accessdate=July 8, 2015|website=About Food}}</ref> * As a batter for a fried food, such as corn dogs<ref>{{Cite web|last=Suzzanna|title=Corn Dogs|url=https://www.allrecipes.com/recipe/35149/corn-dogs/|accessdate=2022-05-06|website=Allrecipes|language=en|archive-date=2022-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511174039/https://www.allrecipes.com/recipe/35149/corn-dogs/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|last=Dobby|date=2020-08-05|title=Corn Dogs Recipe|url=https://dobbyssignature.com/corn-dogs-recipe/|accessdate=2022-05-06|website=Dobby's Signature|language=en-US}}</ref> * Made into [[Isinkwa|bread]], as in corn fritters, cornbread, hushpuppies, jonnycakes, or spoonbread<ref>{{Cite web|title=cornbread {{!}} Definition, Ingredients, & Variations {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/cornbread|accessdate=2022-05-06|website=www.britannica.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2015-06-02|title=My Favorite Cornbread Recipe|url=https://sallysbakingaddiction.com/my-favorite-cornbread/|accessdate=2022-05-06|website=Sally's Baking Addiction|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-03-03|title=Corn Fritters|url=https://lifemadesimplebakes.com/corn-fritters/|accessdate=2022-05-06|website=Life Made Simple|language=en-US}}</ref> * As breading for fried or baked foods, such as fried fish<ref>{{Cite book |last=Richard |first=Lena |date=1940 |title=New Orleans Cookbook |publisher=Houghton, Mifflin & Co. |location=New York |page=15 |language=English}}</ref>, fried oysters<ref>{{Cite book |last=Scott |first=Natalie V. |date=1931 |title=200 Years of New Orleans Cooking |publisher=Jonathon Cape and Harrison Smith |location=New York |publication-date=1931 |page=73 |language=English}}</ref>, or fried frog legs<ref>{{Cite book |last=Folse |first=John |date=1983 |title=The Encyclopedia of Cajun and Creole Cuisine |publisher=The Encyclopedia Cookbook Committee |location=Donaldsonville, LA |publication-date=1983 |page=196 |language=English}}</ref> * As a breakfast cereal ingredient{{Citation needed|date=March 2015}} * Cheese curl-type snack foods, such as Cheetos and Cheezies * In corn chips such as Fritos, but not tortilla chips or corn tortillas, which are made from nixtamalized maize flour{{Citation needed|date=March 2015}} * Peameal bacon, back bacon rolled in cornmeal, known colloquially in the U.S. as 'Canadian bacon' * As a release agent to prevent breads and pizza from sticking to their pans when baking{{Citation needed|date=March 2015}} * As grits<ref>{{Cite web|last=Vaughan|first=Kelly|date=March 19, 2019|title=What Are Grits?|url=https://www.realsimple.com/food-recipes/recipe-collections-favorites/popular-ingredients/what-are-grits|accessdate=2022-05-07|website=Real Simple|language=en|archive-date=2022-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526170927/https://www.realsimple.com/food-recipes/recipe-collections-favorites/popular-ingredients/what-are-grits|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|title=How To Make True Southern-Style Grits|url=https://www.thekitchn.com/grits-22956033|accessdate=2022-05-07|website=Kitchn|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=What Are Grits?|url=https://www.foodnetwork.com/how-to/packages/food-network-essentials/what-are-grits|accessdate=2022-05-07|website=Food Network|language=en}}</ref> * As a [[Idokwe|porridge]], such as cornmeal mush, which is often then sliced and grilled<ref>{{Cite news |title=Fried Cornmeal Mush Recipe |url=https://www.allrecipes.com/recipe/21006/fried-cornmeal-mush/ |access-date=2018-11-26 |work=Allrecipes |language=en-us |archive-date=2018-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127064654/https://www.allrecipes.com/recipe/21006/fried-cornmeal-mush/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=A Southern Comfort: Fried Cornmeal Mush|url=https://www.thespruceeats.com/southern-fried-cornmeal-mush-recipe-4128798|accessdate=2022-05-07|website=The Spruce Eats|language=en|archive-date=2022-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220507014903/https://www.thespruceeats.com/southern-fried-cornmeal-mush-recipe-4128798|dead-url=yes}}</ref> * Known as "[[Isampula|samp]]", it was used in colonial times as a kind of porridge.<ref>{{Cite web|title=Samp - Recipe|url=https://www.cooks.com/recipe/dg8iv4b0/samp.html|accessdate=2018-11-26|website=www.cooks.com}}</ref> === INingizimu Melika === * I{{Lang|pt|[[Fubá]]}} - [[IBrazili|IBrazil]] * I-''[[Arepa|ama-arepa]]" id="mwAmI" rel="mw:WikiLink" title="Masarepa">IMasarepa -''- Ummbila owenziwe ngamanzi futhi uphekiwe, ugaywe ube ufulawa, usetshenziselwa ukwenza i-arepas, i-almojàbanas ne-empanadas.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|date=2009-02-12|title=Masarepa (Arepa Flour)|url=https://www.mycolombianrecipes.com/masarepa/|accessdate=2022-05-06|website=My Colombian Recipes|language=en}}</ref> * I-''IPolenta'' - ukudla okuvamile emazweni amaningi, kufaka phakathi [[I-Arjentina|I-Argentina]], [[IBrazili|IBrazil]], IParaguay ne-I-Uruguay.<ref name="primiditalia">{{Cite web|title=La storia della polenta|trans-title=The history of polenta|url=http://www.iprimiditalia.it/proposito_primi_singola.php?&idcat=126|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202110652/http://www.iprimiditalia.it/proposito_primi_singola.php?&idcat=126|archive-date=2 December 2013|accessdate=31 January 2016|website=I primi d'Italia|language=it}}</ref> * I-Karoo papa (i-cornmeal porridge, mais pap) - ukudla okuvamile okudliwa eSuriname njengokudla kwasekuseni noma uphudingi nge-vanilla kanye / noma i-alimondi, isinamoni kanye ne-nutmeg.<ref>{{Cite web|last=Jenny|date=2014-10-10|title=Mais pap (Korenmeel pap)|url=https://surinamcooking.com/mais-pap-korenmeel-pap/|accessdate=2024-05-24|website=Surinamcooking|language=nl-NL}}</ref> === INingizimu Asia === * ''I-Makki di roti'' - isinkwa esivamile sasePunjabi esivame ukudliwa ne-''Saag'' esifundazweni sasePunjab enyakatho [[India|INdiya]] nasempumalanga [[IPakistani|IPakistan]]<ref>{{Cite web|title=Makki Ki Roti Recipe - Punjabi Makki Di Roti in 10 Easy Steps|url=https://foodviva.com/punjabi-recipes/makki-ki-roti/|accessdate=2022-05-07|website=foodviva.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-01-12|title=Makki ki roti|url=https://www.ruchiskitchen.com/makki-ki-roti/|accessdate=2022-05-07|website=RuchisKitchen|language=en-US}}</ref> Ezingxenyeni ezisenyakatho yeNdiya nasePakistan, ufulawa wommbila ogaywe usetshenziselwa ukwenza izinkwa eziwugqinsi ezingadliwa nezinhlobonhlobo zokudla kwe-curry noma zingase zifakwe ibhotela elihlanzekile noma i-ghee bese zidliwa ne-yogurt noma i-lassi, isiphuzo esisekelwe ku-yogurt. === INingizimu-mpumalanga ye-Asia === [[File:Bugas_mais_(Visayan_white_corn_grits),_Philippines_03.jpg|thumb|Ama-{{Lang|ceb|[[Bugas mais|Bugas mais]]}}, avela k[[Visayan white corn|Ummbila omhlophe waseVisayan]], ukuhlunga kwelayisi okuvamile kanye nokusanhlamvu okuyinhloko [[i-Philippines|IPhilippines]]]] * Ama-Bugas mais - Ummbila omhlophe waseVisayan owomisiwe futhi onamafutha udliwa njengenye indlela ilayisi elimhlophe elifakwe ngesitimu, ngenxa yokunambitheka kwawo okumnandi okufana nelayisi. Yaziwa ngokuthi i-{{Lang|ceb|bugas mais}} (Cebuano okusho ukuthi "ukusanhlamvu kommbila okugaywe").<ref name="Polistico">{{Cite book |last=Polistico |first=Edgie |date=2017 |title=Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary |publisher=Anvil Publishing, Incorporated |isbn=978-621-420-087-0}}</ref> Kucatshangwa kabanzi njengokudla kobumpofu ngenxa yokwehla kwayo. I-{{Lang|ceb|Bugas mais}} ibhekwa njengokudla okuyinhloko kwesibili ePhilippines ngemuva kwelayisi elimhlophe. Iyisici esiyinhloko sabantu abangaba ngu-20% basePhilippines, ikakhulukazi ezifundeni zokulima eVisayas naseMindanao.<ref name="slowfood">{{Cite web|title=Tinigib Visayan White Corn|url=https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/native-visayan-white-corn/|accessdate=17 April 2025|website=Ark of Taste|publisher=Slow Food Foundation for Biodiversity}}</ref><ref name="Kimilat">{{Cite news |last=Kimilat |first=Vaneza |date=18 September 2015 |title=Sira-sira Store: How you eat corn (Part 1) |url=https://www.sunstar.com.ph/more-articles/sira-sira-store-how-you-eat-corn-part-1 |access-date=17 April 2025 |work=SunStar}}</ref> ==Amaphatho== [[Category:Ukudla]] or31n7b5jzd5waki7sl7l1k0mb97dwo Intombi nto 0 35516 132358 131231 2026-11-11T00:56:21Z InternetArchiveBot 15036 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 132358 wikitext text/x-wiki [[File:Reed Dance Festival 2006-003.jpg|thumb|Izintombi]] '''Intombi Nto''' Uma ungu muntu wesifazane osemncane kubalulekile ukuziphatha kahle fuhi uzigqaje ngokuba intombi yakwenu.Intombi nto umuntu wesifazane ohlolwayo esontweni noma ezintombini ukuthi akakaze athintwe umuntu wesilisa na. Baphinde balulekwe ngendlela yokuziphatha uma uyintombi nto. Okunye abakwenzayo ukucula nokusina okwenza bekujabulele ukuhlanganyela ndawonye bezibungaze ngokuba yizintombi.<ref name=":1">{{Cite web|last=Programme|first=Ulwazi|date=2016-10-17|title=Virginity Testing|url=https://www.ulwaziprogramme.org/virginity-testing/|accessdate=2026-09-24|website=The Ulwazi Programme|language=en-ZA|archive-url=https://web.archive.org/web/20260924134740/https://www.ulwaziprogramme.org/virginity-testing/|archive-date=2026-09-24|dead-url=yes}}</ref> Isizwe samazulu isona esinokukwazi ukugcina nokuqikelela ukuthi leli siko lokuba intombi nto liyagcinwa kuze kube ukuthi umuntu uyagana. Uma uzigcine waze wafaka emendweni usayintombi nto lokhu kuyaye kubeke abazali bakho njenga bantu abakwaziyo ukukhulisa ingane ngamanye amazwe usuke ubenze baziqhenya ngawe,okuyinto efiswa yibo bonke abazali abasuke bezele intombazane. Indlela ke abaysye bekubonge ngayo ngokuzigcina ube yisibonelo esile ukuthi bekwenzele umemulo okungumcimbi wokukukhulisa,ukukukhulula,nokukubonga ngokuziphatha kahle.<ref name=":1" details="akukho" /> Lo mcimbi uyaye ugqugquzele ukuthi umuntu aqhubek azigcine futhi ugqugquzele nabanye abeza emva kwakhe ukuze bezobona ukuthi ukuziphatha kunemiphumela emihle. Yize kuyinto enhle futhi evikela isithunzi sabantu besifazane nokuvikela ukuthi bengatholi abantwane besakhulu kepha umbuzo esinawo ukuthi ngabe kulungile yini ukuthi umuntu oyintombi nto ashade okanye agane umuntu wesilisa ongakaze azigcine ? Kungani lolusiko lungagcinwa nakubantu besilisa kepha liqikelelwe kubantu besifazane kuphela? IMITHOMBO YOLWAZI sy3lwkraj2c9jz3bztxg25uhvq6iuul Umjikelezo wezohwebo 0 36089 132379 2026-11-11T04:40:03Z Mahlathamnyama 13909 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1382792859|Business cycle]]" 132379 wikitext text/x-wiki [[Ezomnotho|Ngokomchazamnotho]], '''umjikelezo wezohwebo''' (noma ngokwebizomfakela, '''umjikelezo webhizinisi''') uyisigaba sesikhathi ngaphakathi kokwanda nokwehla kokucondoza kwomnotho wezwe. Kunezincazelo eziningi zomjikelezo webhizinisi. Incazelo ecwengekike ithi umnotho uyehla uma kunezigaba zesine ezimbili ezilandelanayo lapho umkhiqizo wasekhaya ophelele uncipha. [[IMelika|eMelika]], iHhovisi likaZwelonkenl loCwaningo wezoMnotho lengamela iKomidi Lokuqomisana Ngemijikelezo Yebhizinisi. Lekomidi ichaza ukwehla komnotho ngokuthi "ukwehla okukhulu kwomdlandla wezomnotho okusakazeke ezindayini zonke, okuhlala isikhathi esingaphezu kwezinyanga ezimbalwa, okuvame ukubonakala ku [[Umkhiqizo wasekhaya ophelele|GDP]] yangempela, umholo wangempela, imisebenzi, ukukhiqizwa kwezimboni, kanye nendayiso kwezitolo." <ref>{{Cite web|date=2008-01-07|title=Business Cycle Dating Committee Announcement January 7, 2008|url=https://www.nber.org/cycles/jan08bcdc_memo.html|website=nber.org}}</ref> l20x3bofvlq97c2ks3zs4e8aaexknsn IVangeli 0 36090 132380 2026-11-11T06:31:52Z Mahlathamnyama 13909 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1384947605|Gospel]]" 132380 wikitext text/x-wiki '''iVangeli''' iyincwadi yamazwi nezenzo zika[[UJesu|Jesu Kristu]] ephela ngokushushiswa, ukubulawa nokuvela emuva kokubuya kwabafileyo. Ibizo iVangeli libolekwe olimini [[IsiGreki|lesiGreki]] ezwini ''euangélion'' elichaza "indaba enhle". Leligama lichaza incwadi kanye nomyalezo [[UbuKristu|wobuKristu]]. Amavangeli avumelekile alotshwe ngendikimba yencazelomlando yamaGreki namaRoma. Alotshwe eduze ngasemuva kwokushona kukaJesu futhi abandakanya imibhalo yasemlandweni. Iqhaza layo ingukukholisa abantu ukuthi uJesu wayeyisilisa esiyisicwebi esenza izimanga futhi esicondoza ngendlela eyisibonelo kwabanye. Kungakho, izazi zeBhayibheli zihamba ngobuchule mayelana ukuncika ezincwadini zeVangeli ukuthola ulwazi oluyiqiniso mayelana izenzo, impilo kanye nezimfundiso zikaJesu. Izazi zibona iVangeli njengomthombo oyinsiza ekumazini kepha kufanele ucwaningo mayelana uJesu wengeziwe ngobunye ubufakazi. Kungakho, izazi zeBhayibheli zigxila embhalweni uqobo kanye nemibono yabafundi bakaJesu njengobakwembulwe eVangelini kanye nakweminye imibhalo yabo noma mayelana bona. eTestamenteni Elisha, amavangeli amane avumelekile ayilawa ngokulandelayo: iVangeli ngokuMathewu, iVangeli ngokukaMarku, iVangeli ngokukaLukha kanye neVangeli ngokukaJohane. Iningi lezazi leBhayibheli likholwa ukuba uMarku ulotshwe kuqala, bese uMathewu noLukha (futhi uLukha uyisigaba sokuqala somsebenzi wezigaba ezimbili kanye neZenzo zabaPostoli). Izazi zeBhayibheli zincame ukuba umbhali kaJohane wayazi ngamaVangeli asondelene (uMarku, uMathewu kanye noLukha). Kukhona amanye amavangeli angabumelwanga abhalwe emuva kwamavangeli avumelekile isib., uThomas, uPetro, uJudasi, uMariya kanye noJakobe. 9v897mvgrvxwwwwq3wxwgt6q4at2uf9 Ukubethelwa kukaJesu 0 36091 132382 2026-11-11T07:46:49Z Mahlathamnyama 13909 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1384410974|Crucifixion of Jesus]]" 132382 wikitext text/x-wiki [[uJesu]] wagwetshelwa ukuthi abulawe ngokubethelwa esiphambanweni. Isiphambano siyithuluzi lapho isigodo eside siqonda emqondisweni ophakeme kanye nesinye isigodo emqondisweni olele ukuhlanganisa isimo esifana nehlamvu "T". Ukubethelwa kwakhe kwenziwe ngekhulu leminyaka lokuqala eJudeya. Kusolwa ukuba kwenzeka ngaphakathi kweminyaka engama-30 nama-33 emuva kokuzalwa kukaJesu. Lesehlakalo sichazwe ezincwadini ze[[IVangeli|Vangeli]]. Abosolwazi [[IBhayibheli|beBhayibheli]] kanye nabosomlando bayavuma ukuba ukubethelwa kukaJesu kwenzeke impela kodwa kukonwehlukana ngemibono mayelana iminingwane yalesehlakalo. NgokwamaVangeli avumelekile uJesu uboshiwe bese washushiswa phambu kumaSanhedrin (iqembu [[UbuJuda|lamaJuda]]) futhi wagwetshwa nguPontius Pilate ukuthi ahlukunyezwe ngokushayiwa bese abethelwe. Nakuba uPontius Pilate wayengaqinisekile ngobuqiniso becala elalilethwe ngamaSanhedrin, ukwehlisa ulaka lwabo, umgwebe ngendlela eyayifunwa yibo. uJesu uyethulelwe izimpahla ewayezigqokile futhi wayephuziswa isiphuzo esibizwa i''posca'' esasiyinhlanganiso yeviniga nesinye isiqa njenge''myrrh'' noma inyongo. eGolgotha (indawo ese[[IYerusalem|Yerusalema]]), wayephanyekiswe ngaphakathi kwezigebengu ezimbili ezigwetshiwe kusukela ihora lesithathu lasekuseni (9 ekuseni ngesikhathi sanamuhla) kufikela ihora lesishiyagalolunye (3 emini). Amajoni wmaRoma anamathele uphawu phezu kwesiphambano ngaphezu kwekhanda lakhe elithi "uJesu waseNazaretha, iNkosi yamaJuda" ngezilimi zesiHebheru, isiLathini kanye nesiGreki. Enye ijoni limbhoboze ngomkhonto ekuholele ekuphalalweni kwegazi namanzi emncebeni. Izenzakalo ezizungeze ukubethelwa kukaJesu kwaziwa ngokuHlupheka kukaJesu. Ukubethelwa kusehlakalo esiyisisekela senkolo [[UbuKristu|yamaKristu]] ikakhulu endikimbeni ye[[Insindiso ngokobuKristu|nsindiso]]. 4c5xowbrn9y9ujkayh6ixoc02jshgob Ukuvuswa kukaJesu 0 36092 132383 2026-11-11T08:38:43Z Mahlathamnyama 13909 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1383596422|Resurrection of Jesus]]" 132383 wikitext text/x-wiki '''Ukuvuswa kukaJesu''' kuyisenzakalo enkolweni yo[[UbuKristu|buKristu]] ukuba [[uNkulunkulu]] uvuse [[uJesu]] Kristu kwabafileyo ngosuku lwesithathu emuva kokubethelwa kwakhe ekuholele ekuqaleni kwempilo yakhe njengoMsindisi neNkosi. Ngokwemibhalo ye[[ITestamente Elisha|Testamente eLisha]], uJesu uyisiqalakuzalwa kwabafileyo, owangenisa uMbuso kaNkulunkulu. Uvele kubafundi bakhe, ebabizela ekutheni baxolele izono, babhabhadise abaphenduki ngahambi kokuthi anyukele [[Izulu|eZulwini]]. Ukuvuka kukaJesu kugujwa ngosuku weSonto lika[[IPhasika|Phasika]]. i5wqabi9mlruamk3spkqs1clsdj03gs Ukuvuka kukaJesu 0 36093 132384 2026-11-11T08:39:18Z Mahlathamnyama 13909 Redirected page to [[Ukuvuswa kukaJesu]] 132384 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ukuvuswa kukaJesu]] lvzik8m2e4fgj0t6bnnc846wbve2bhj