Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.3
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Еиду Америкатәи Аштатқәа
0
3502
166058
161159
2026-05-23T23:41:45Z
Abslakak
24903
166058
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка Аҳәынҭқарра
| абираҟ = {{#property:p41}}
| абираҟ ирызку адаҟьа = Еиду Америкатәи Аштатқәа рбираҟ
| агерб = {{#property:p94}}
| агерб ирызку адаҟьа = Еиду Америкатәи Аштатқәа ргерб
| агимн = Star Spangled Banner instrumental.ogg
| агимн ирызку адаҟьа = Еиду Америкатәи Аштатқәа ргимн
| амаҵураҭыԥ1 = Апрезидент
| амаҵурауаҩ1 =
| амаҵураҭыԥ2 =
| амаҵурауаҩ2 =
| zoom1 = 1
| даҽа ахьӡ =
| аҳҭнықалақь =
| аофициалтә бызшәа = [[англыз бызшәа]]
}}
[[Афаил:United States Capitol west front edit2.jpg|мини|250px]]
[[Афаил:0326New York City Statue of Liberty.JPG|мини|250px]]
[[Афаил:Golden Gate Bridge Clear.JPG|мини|250px]]
'''Еиду Америкатәи Аштатқәа''', '''ЕАА'''<ref name=":0">{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 219 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-en|The United States of America}}; икьаҿны - '''ЕАА'''<ref name=":0" />(англыз - '''US''', '''USA''' мамзаргьы '''U.S'''./'''U.S.A)''' — [[Аҩадатәи Америка|Аҩада-Америкатәи]] аҳәынҭқарра.
Америкатә Аштатқәа ҩадала [[Канада]] иаҳәадоуп, ҩадала [[Мексика]], мраҭашәарала [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] амшынтә ҳәаа рымоуп, ҩадала [[Куба]]. Мраҭашәарала [[Аҭынч Океан]] иаԥнуп, мрагыларала [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи Аокеан]], ҩадала Арктикатәи Аокеан.
Аҵанакы – {{км²|9,519,431}}.
Аҳәынҭқарра иаланхо – {{иаланхо|341 169 410|2020}}.
ЕАА афедералтә президенттә республикауп, администрациатә аихшарала 50 аштатқәа рыла ишьақәгылоуп. Аофициалтә бызшәа амаӡам, аха зехьынџьара [[англыз бызшәа]] ([[Американтә англ|американтә авариант]]) рхы адырхәоит. Апрезидент 2025 шықәса инаркны [[Трамп, Дональд Џьон|Доналд Трамп]] дрымоуп.
== Аштатқәа ==
Аҳәынҭқарра иамоуп 50 штатқәа:
{| class="wikitable sortable"
|-
! Аштат
! Акод
! Аҵанакы, км²
! Aҳҭнықалақь
! Аофициалтә бызшәа(қәа)
|-
| [[Алабама]] (Alabama)
| AL
| style="text-align:right;" | 133950
| [[Монтгомери]]
| англызшәа
|-
| [[Алиаска]] ({{Lang-ru|Аляска}})
| AK
| style="text-align:right;" | 1522595
| [[Џуно]]
| англызшәа
|-
| [[Аризона]] ({{Lang-es|Arizona}}; {{Lang-en|Arizona}})
| AZ
| style="text-align:right;" | 295275
| [[Фениқс]]
| англызшәа
|-
| [[Арканзас]] ({{Lang-fr|Arkansas}}; {{Lang-en|Arkansas}})
| AR
| style="text-align:right;" | 137741
| [[Литл Рок]]
| англызшәа
|-
| [[Калифорниа]] ({{Lang-es|California}})
| CA
| style="text-align:right;" | 410895
| [[Сакраменто]]
| англызшәа
|-
| [[Колорадо]] ({{Lang-es|Colorado}})
| CO
| style="text-align:right;" | 269837
| [[Денвер]]
| англызшәа
|-
| [[Колумбиа аокруг]] ({{Lang-en|District of Columbia}})
| DC
| style="text-align:right;" | 159
| [[Вашингтон]]
| англызшәа
|-
| [[Коннектикут]] ({{Lang-en|Connecticut}})
| CT
| style="text-align:right;" | 14371
| [[Ҳартфорд]]
| иааӡам (де-иуре) <br> англызшәа (де-факто)
|-
| [[Делавер]] ({{Lang-en|Delaware}})
| DE
| style="text-align:right;" | 6452
| [[Довер]]
| англызшәа
|-
| [[Флорида]] ({{Lang-es|Florida}})
| FL
| style="text-align:right;" | 170451
| [[Талаҳасси]]
| англызшәа
|-
| [[Џьорџьиа]] ({{Lang-en|Georgia}})
| GA
| style="text-align:right;" | 154077
| [[Атланта]]
| англызшәа
|-
| [[Гаваии]] ({{Lang-haw|Hawaiʻi}})
| HI
| style="text-align:right;" | 28377
| [[Ҳонолулу]]
| англызшәа
|-
| [[Аидаҳо]] ({{Lang-en|Idaho}})
| ID
| style="text-align:right;" | 216632
| [[Боисе]]
| англызшәа
|-
| [[Иллиноис]] ({{Lang-fr|Illinois}})
| IL
| style="text-align:right;" | 149998
| [[Спрингфилд]]
| англызшәа
|-
| [[Индиана]] ({{Lang-en|Indiana}})
| IN
| style="text-align:right;" | 94321
| [[Индианаполис]]
| англызшәа
|-
| [[Аиоуа]] ({{Lang-en|Iowa}})
| IA
| style="text-align:right;" | 145743
| [[Дес Моинес]]
| англызшәа
|-
| [[Канзас]] ({{Lang-en|Kansas}})
| KS
| style="text-align:right;" | 82277
| [[Топика]]
| англызшәа
|-
| [[Кентукки]] ({{Lang-en|Kentucky}})
| KY
| style="text-align:right;" | 104749
| [[Франкфорт]]
| англызшәа
|-
| [[Луизиана]] ({{Lang-fr|Louisiane}})
| LA
| style="text-align:right;" | 134382
| [[Батон Руж]]
| англызшәа
|-
| [[Аладатәи Каролина]] ({{Lang-en|South Carolina}})
| SC
| style="text-align:right;" | 82965
| [[Колумбиа (Аладатәи Каролина)|Колумбиа]]
| англызшәа
|-
| [[Аладатәи Дакота]] ({{Lang-en|South Dakota}})
| SD
| style="text-align:right;" | 199905
| [[Пирр (Аладатәи Дакота)|Пирр]]
| англызшәа
|-
| [[Мраҭашәаратәи Вирџьиниа]] ({{Lang-en|West Virginia}})
| WV
| style="text-align:right;" | 62809
| [[Чарлстон]]
| иааӡам (де-иуре) <br> англызшәа (де-факто)
|-
| [[Мен (аштат)|Мен]] ({{Lang-en|Maine}})
| [[ME]]
| style="text-align:right;" | 86542
| [[Аугуста]]
| иааӡам (де-иуре) <br> англызшәа (де-факто)
|-
| [[Мериленд]] ({{Lang-en|Maryland}})
| MD
| style="text-align:right;" | 32160
| [[Аннаполис]]
| англызшәа
|-
| [[Массачусетс]] ({{Lang-en|Massachusetts}})
| MA
| style="text-align:right;" | 27360
| [[Бостон]]
| англызшәа
|-
| [[Мичиган]] ({{Lang-fr|Michigan}})
| [[MI]]
| style="text-align:right;" | 250941
| [[Лансинг]]
| иааӡам (де-иуре) <br> англызшәа (де-факто)
|-
| [[Миннесота]] ({{Lang-en|Minnesota}})
| [[MN]]
| style="text-align:right;" | 225365
| [[Сент Пол]]
| англызшәа
|-
| [[Миссисипи (аштат)|Миссисипи]] ({{Lang-fr|Mississippi}}; {{Lang-en|Mississippi}})
| MS
| style="text-align:right;" | 125546
| [[Џексон]]
| англызшәа
|-
| [[Миссури (аштат)|Миссури]] ({{Lang-fr|Missouri}})
| [[MO]]
| style="text-align:right;" | 69709
| [[Џьефферсон Сити]]
| англызшәа
|-
| [[Монтана]] ({{Lang-es|Montaña}})
| [[MT]]
| style="text-align:right;" | 381156
| [[Ҳелена]]
| иааӡам (де-иуре) <br> англызшәа (де-факто)
|-
| [[Небраска]] ({{Lang-en|Nebraska}})
| [[NE]]
| style="text-align:right;" | 200520
| [[Линкольн]]
| англызшәа
|-
| [[Невада]] ({{Lang-es|Nevada}})
| [[NV]]
| style="text-align:right;" | 286367
| [[Карсон Сити]]
| иааӡам (де-иуре) <br> англызшәа (де-факто)
|-
| [[Ниу-Ҳемпшир]] ({{Lang-en|New Hampshire}})
| [[NH]]
| style="text-align:right;" | 24239
| [[Конкорд]]
| англызшәа
|-
| [[Ниу-Џьерси]] ({{Lang-en|New Jersey}})
| [[NJ]]
| style="text-align:right;" | 22608
| [[Трентон]]
| иааӡам<br> англызшәа
|-
| [[Нуево-Мексико]] ({{Lang-es|Nuevo México}}; {{Lang-nv|Yootó Hahoodzo}}; {{Lang-en|New Mexico}})
| [[NM]]
| style="text-align:right;" | 315194
| [[Санта-Фе]]
| англызшәа <br> аиспанзшәа
|-
| [[Ниу-Иорк (аштат)|Ниу-Иорк]] ({{Lang-en|New York}})
| [[NY]]
| style="text-align:right;" | 141205
| [[Олбани]]
| иааӡам (де-иуре) <br> англызшәа (де-факто)
|-
| [[Оҳаио]] ({{Lang-en|Ohio}})
| [[OH]]
| style="text-align:right;" | 116096
| [[Колумбус (Оҳаио)|Колумбус]]
| иааӡам (де-иуре) <br> англызшәа (де-факто)
|-
| [[Оклахома]] ({{Lang-chr|ᎣᎦᎳᎰᎹ}}; {{Lang-en|Oklahoma}})
| [[OK]]
| style="text-align:right;" | 181196
| [[Оклахома-Сити]]
| англызшәа
|-
| [[Орегон]] ({{Lang-en|Oregon}})
| [[OR]]
| style="text-align:right;" | 255026
| [[Сеилем]]
| иааӡам (де-иуре) <br> англызшәа (де-факто)
|-
| [[Пенсильваниа]] ({{Lang-pdc|Pennsylfaani}}; {{Lang-en|Pennsylvania}})
| [[PA]]
| style="text-align:right;" | 119283
| [[Ҳаррисбург]]
| иааӡам (де-иуре) <br> англызшәа (де-факто)
|-
| [[Аҩадатәи Каролина]] ({{Lang-en|North Carolina}})
| NC
| style="text-align:right;" | 139509
| [[Роли (Аҩадатәи Каролина)|Роли]]
| англызшәа
|-
| [[Аҩадатәи Дакота]] ({{Lang-en|North Dakota}})
| ND
| style="text-align:right;" | 183272
| [[Бисмарк (Аҩадатәи Дакота)|Бисмарк]]
| англызшәа
|-
| [[Род-Аиленд]] ({{Lang-en|Rhode Island}})
| [[RI]]
| style="text-align:right;" | 4005
| [[Провиденс]]
| иааӡам (де-иуре) <br> англызшәа (де-факто)
|-
| [[Теннесси]] ({{Lang-en|Tennessee}})
| TN
| style="text-align:right;" | 109247
| [[Нашвилл]]
| англызшәа
|-
| [[Техас]] ({{Lang-es|Texas}})
| [[TX]]
| style="text-align:right;" | 696241
| [[Остин (Техас)|Остин]]
| иааӡам (де-иуре) <br> англызшәа (де-факто)
|-
| [[Иута]] ({{Lang-en|Utah}})
| [[UT]]
| style="text-align:right;" | 219887
| [[Солт-Леик-Сити]]
| англызшәа
|-
| [[Вермонт]] ({{Lang-fr|Vermont}})
| [[VT]]
| style="text-align:right;" | 24923
| [[Монтпилиер (Вермонт)|Монтпилиер]]
| иааӡам (де-иуре) <br> англызшәа (де-факто)
|-
| [[Вирџьиниа]] ({{Lang-en|Virginia}})
| VA
| style="text-align:right;" | 110862
| [[Ричмонд]]
| англызшәа
|-
| [[Вашингтон (аштат)|Вашингтон]] ({{Lang-en|Washington}})
| [[WA]]
| style="text-align:right;" | 184824
| [[Олимпиа (Вашингтон)|Олимпиа]]
| иааӡам (де-иуре) <br> англызшәа (де-факто)
|-
| [[Висконсин]] ({{Lang-en|Wisconsin}})
| [[WI]]
| style="text-align:right;" | 169790
| [[Мадисон (Висконсин)|Мадисон]]
| иааӡам (де-иуре) <br> англызшәа (де-факто)
|-
| [[Ваиоминг]] ({{Lang-en|Wyoming}})
| [[WY]]
| style="text-align:right;" | 253554
| [[Шаиенн]]
| англызшәа
|}
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа| ]]
[[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:НАТО атәылақәа]]
[[Акатегориа:Афедеративтә республикақәа]]
[[Акатегориа:1776 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]]
ce2wjhlhfjnusec1q5388c96ohzr66d
Испаниа
0
5667
166057
166047
2026-05-23T23:08:57Z
Abslakak
24903
166057
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка Аҳәынҭқарра
| абираҟ = {{#property:p41}}
| абираҟ ирызку адаҟьа = Испаниа абираҟ
| агерб = {{#property:p94}}
| агерб ирызку адаҟьа = Испаниа агерб
| агимн =Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg
| агимн ирызку адаҟьа = Испаниа агимн
| амаҵураҭыԥ1 = Акрал
| амаҵурауаҩ1 =
| амаҵураҭыԥ2 = Аԥыза-министр
| амаҵурауаҩ2 =
| zoom1 = 4
}}
'''Испаниа''' ({{lang-es|España}}), аофициалтә хьӡы: '''Испаниа Акралра'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 248 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-es|Reino de España}}) — [[Европа]]тәи атәылоуп.
== Адемографиа ==
=== Абызшәақәа ===
Испаниа атәыла зегьы аҿы иамоуп официалтә бызшәак — [[Аиспан бызшәа|аиспаншәа]].
Уи автономтә еилазаарақәа рҿы аофициальтә бызшәақәак ыҟоуп — урҭ рахь иаҵанакуеит акаталан бызшәеи, абаск бызшәеи, галициа бызшәеи, аран бызшәеи.
== Акультура ==
Испаниа 50 [[Адунеизегьтәи аҭынха ИУНЕСКО|адунеизегьтәи аҭынхақәа ИУНЕСКО]] амоуп.
Испаниа иаԥнаҵеит еицырдыруа акәашара «[[афламенко]]».
[[Анудизм]] аԥҟара Испаниа инарҭбааны ирылаҵәоуп. Избан акәзар, атәыла аҩаӡараҿы [[асоциальтә ҟьантазра]] [[азакәан]] иаҿагылам. Иаарту ҭыԥқәа рҟны [[аҟьантазра]] Испаниа [[аконституциа]] инақәыршәаны [[ауаҩы]] иаҳаҭыри ацәеижьыс ахьыԥшымреи азы уи азакәантәуп, ихьчоуп.
Испаниа аҿы [[ателевизор]] ажәабжьқәа рхыҵхырҭа хада ауп, [[Асателита|асателитеи]] акабельи еицырдыруа аԥхьаӡацтә платформақәоуп.
== Административтә шара ==
Испаниа 17 [[Автономтә еилазаарақәеи (Испаниа)|автономтә еилазаарақәеи]] 2 [[Автономтә ақалақьқәеи (Испаниа)|автономтә ақалақьқәеи]] рыла ршоит:
* [[Андалусиа]]
* [[Арагон]]
* [[Астуриа]]
* [[Балеартәи Адгьылбжьахақәа]]
* [[Канартәи Адгьылбжьахақәа]]
* [[Кантабриа]]
* [[Кастилиа-Ла-Манча]]
* [[Кастилиа-Леон]]
* [[Каталониа]]
* [[Валенсиа]]
* [[Естремадура]]
* [[Галисиа]]
* [[Риоха]]
* [[Мадрид (автономтә еилазаара)|Мадрид]]
* [[Мурсиа]]
* [[Наварра]]
* [[Басктәыла]]
* [[Сеута]]
* [[Мелильиа]]
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Испаниа| ]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:НАТО атәылақәа]]
[[Акатегориа:Европатәи Аидгыла иалахәу атәылақәа]]
[[Акатегориа:Европа ахеилак иалахәу атәылақәа]]
[[Акатегориа:1715 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]]
[[Акатегориа:1978 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]]
407rj01sar4018jiymw1922y0vty2pb
Акатегориа:Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа
14
28231
166109
108946
2026-05-24T11:16:12Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Асовет ҩнуҵҟатәи аполитика]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
166109
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Communist Party of the Soviet Union}}
{{DEFAULTSORT:с}}
[[Акатегориа:Акоммунисттә партиақәа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аполитикатә партиақәа]]
[[Акатегориа:Асовет ҩнуҵҟатәи аполитика]]
9hubsjwvnifxn0nzy16u6uad30ekefx
Асовет Еидгыла аилабгара
0
37733
166060
138183
2026-05-24T09:49:10Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
166060
wikitext
text/x-wiki
'''Асовет Еидгыла аилабгара''' – асоциалтә, аекономикатә, ауаажәларратә, аполитикатә хырхарҭақәа еидызкылоз, [[1989]]-[[1991]] шықәсқәа рзы АЕ ҳәынҭқарраҵас аҟазаара аанызкылаз процессын.
== Асовет Еидгыла аиҿкаашьа ==
[[1992]] шықәсазы [[Асовет Еидгыла]] анеиҿкаахаз аамҭазы АЕ иазаанхоит Урыстәылатәи аимпериа адгьылҵакыра аиҳараки уи аструктуреи. Адунеизегьтәи Аҩбатәи аибашьраҿы аиааира згаз атәылак аҳасаб ала, жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрақәа рыла Асовет Еидгыла азин аиуеит Еворопеи Азиеи рҿы адгьыл рацәақәа рхылаԥшреи анапхгара рыҭареи.
1949 шықәсазы АЕ аҩныҵҟа еиҿкаахоит Аекономикатә еицхырааразы Асовет, анаҩс иаларгалоит еицырзеиԥшу авалиута – амааҭ<ref>Рыжков Н. И. Главный свидетель: дело о развале СССР — М. 2015</ref>. Аетностә гәыԥқәа рхылаԥшразы аԥҟара мҽыӷқәа ралагалареи, амассатә хдырраҿы ажәларқәа реиҩызара алозунг аларҵәареи рыбзоурала иалыршахеит аидгыла асистема ашьақәырӷәӷәара.Убри аан амилаҭтә зҵаара Асовет Еидгыла аҩныҵҟа иӡбоуп ҳәа иԥхьаӡан.
1977 шықәсазы ирыдыркылоит Асовет Еидгыла аконституциа. Уаҟа ишьақәырӷәӷәан Жәлар рсовет. Аха "аиҭашьақәыргылара" ҳәа изышьҭоу 1980-тәи ашықәсқәа рзы иалагаз аҿагыларақәа раан еиҳа-еиҳа ирацәахо иалагоит АЕ ашьақәгылашьа згәамԥхоз рықәгыларақәа, уи алҵразы ацәажәарақәагьы рацәахоит.
Асовет Еидгыла иалаз атәылақәа зегьы ихьыԥшьым ҳәынҭқарраны иԥхьаӡан, АЕ аконституциа ишаҳәоз ала, дара ианырҭаху аамҭазы аидгыла алҵразы азин рыман. Убри аан, азакәанԥҵараҿы иазгәаҭаӡамызт уи алҵра шымҩаԥгатәу. 1990 шықәсазы мшаԥымзазы ирыдыркылоит аидгыла иалахәыз ареспубликақәа ралҵра шымҩаԥгатәу азырбо азакәан, аха уи алҵра ицәгьаз процессын.
Иазгәаҭан Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа, егьырҭ атәылақәеи дареи аизыҟазаашьақәа рымазарц азы азин. Ус Белоруссиеи Украинеи Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аханатә илахәын. Аха иҟаҵәҟьаз аҭагылазаашьа хазын. Асовет Еидгыла иалаз ареспубликақәа рҿы анапхгаратә ҭыԥқәа зырҭоз зегьы Москвантәи ирыхәаԥшны ишьақәдырӷәӷәон<ref>{{Cite web |url=https://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2022-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211040345/https://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |url-status=dead }}</ref>.
== АЕ аилабгара амзызқәа ==
Иахьатәи аамҭазы аҵыхәтәанынӡа еилкаам Асовет Еидгыла аилабгара зыхҟьаз. Аха уи аганахь ала еиуеиԥшым амзызқәа азгәарҭоит. Уахь иаҵанакуеит иҿио асоциализм аҭыԥан АЕ аҩныҵҟа аҳәынҭқарратә капитализм аргылара иахьаҿыз. Иара убас, аҭоурыхҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, апартиатә алыхра аҽахьаԥсахыз анырра анаҭеит Асовет Еидгыла аилабгара. Амчра знапаҿы иҟаз апартиатә напхгара амал арҳара хықәкыс ирыман, убри аан, ари аус аҿы ԥырхагак рымаӡамызт, аҳәынҭқарратә ресурсқәа ишырҭахыз рхы иахьадырхәоз.<ref>А.А. Сушенцов. МЕЖДУНАРОДНЫЕ ПОСЛЕДСТВИЯ РАСПАДА СССР: КОНЦЕПТУАЛЬНЫЙ УГОЛ ЗРЕНИЯ. СРАВНИТЕЛЬНАЯ ПОЛИТИКА • 4 (10) / 2012</ref>
Егьырҭ амзызқәа иреиуан: адәныҟатәи ахәаахәҭразы амонополиа мап ацәкра, 1987 шықәсазы имҩаԥгаз аекономикатә реформа, аидеологиа ҿыц аларҵәара, оппозициатә процессқәеи амилаҭтә ҵысрақәеи рцәырҵра, ЕА анапхгара рымчқәа аԥсыҽхара.
Аидгыла аилабгараҿы анырра азҭаз амзызқәа иреиуоуп, иара убас, Асовет Еидгылаҿы мраҭашәаратәи иҷыдоу амаҵурақәа русура. Иҟоуп агәаанагара, иара апартиатә напхараҿгьы уи амаҵзура ахаҭарнакцәа ралагалара рылшеит ҳәа. Атехникатә аиҵахара, ауаажәларратә еиҟарамра ирызцәырнагоз агәынамӡарақәа, "аихатә ԥарда" ҳәа изышьҭоу асистема, аҳәынҭқарратә цензура – уи зегьы АЕ аилабгараҿы мзызны иԥхьаӡоуп<ref>''Поляков Ю. А.'' Главное Столетие Истории (рус.) // Россия На Рубеже XXI Века: Сборник научных статей РАН. Институт российской истории. — М.: Наука, 2000. — С. 184—202.</ref>.
Академик Андреи Сахаров иакәзар, 1989 шықәсазы иҭиҵааит, насгьы икьыԥхьит, Аконституциа ҿыц апроект. Уаҟа иара ирыдигалоит Асовет Еидгыла аконфердерациа ахь аиагара аидеа. Аха, уи апроект аконституциатә комиссиа алацәажәара аҿынӡа имнеиӡеит, апроект аҿы иарбаз азакәанԥҵаратә идеиақәа анырра рырҭоит АЕ аҵыхәтәантәи апериод аан асоциалтә-политикатә процессқәа рҿы<ref>Нефёдов С. А., ''Алексеев В. В.'' Гибель Советского Союза в контексте истории мирового социализма // Общественные науки и современность. № 6, 2002, С. 66-77</ref>.
Иреиҳаӡоу АЕ Асовет ахантәаҩы Руслан Хасбулатов иазгәеиҭон: зегьы реиҳа ишәарҭаз аидгыларатә еиқәшаҳаҭра абжьаҵара аидеиа ахьцәырҵыз ауп. Уи аиқәшаҳаҭра 1922 шықәсазы ирыдыркылоит Урыстәылеи, Украинеи, Нхыҵ Кавкази. Анаҩс уи шьаҭас иҟалоит 1924 шықәсазы ирыдыркылаз раԥхьатәи Асовет Еидгыла Аконституциа.
1936 шықәсазы ирыдыркылоит аҩбатәи Аконституциа, 1977 шықәсазы — ахԥатәи. Аидгыларатә еиқәшаҳаҭра уа иналаӡит, аҭоурыхҭҵааҩцәа рыдагьы уи аӡәгьы игәалашәаӡом уаҳа. Аха, ҿыц уи азҵаара анцәырыргаз, Аконституциа аҭаху-иаҭахыму ҳәа иазхәыцуа иалагеит, иара АЕ ахаҭа аҟазаара изакәантәымушәагьы иҟалоит. Убри ала адезинтеграциатә процессқәа еиҳа-еиҳа рымчқәа ирыцло иалагоит.
Усҟан М. Горбачиови иара идгылози 1985 шықәсазы Асовет Еидгыла аҩныҵҟа аекономикатә кризис шыҟамыз азгәарҭон. Уи цәырҵуеит анаҩс, аҽарҭбаауеит "аиҭашьақәыргылара" ҳәа изышьҭаз апериод аан. Ԥхынҷкәынмза 1991 шықәсазы акьыԥхь аҿы ицәырҵуеит М. Горбачиов Асовет Еидгыла апрезидентк иаҳасаб ала аҵыхәтәантәи иинтервиу, уи аҿы иара иазгәеиҭон, сыԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадаз аус нагӡоуп ҳәа<ref>{{Cite web |url=https://sovtime.ru/history/raspad-sssr |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2023-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609222745/https://sovtime.ru/history/raspad-sssr |url-status=dead }}</ref>.
== АЕ аҩныҵҟа аетностә конфликтқәа ==
1985 шықәсазы Акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгаҩ хада Михаил Горбачиови егьырҭ иара идгылаз апартиа алахәылацәеи, аидеологиа ҿыц ареформақәа раԥшьгаразы аусурақәа ирылагеит. Уи апроект хьӡысгьы иарҭеит "аиҭашьақәыргылара" ҳәа. Уи иабзоураны ажәлар рполитикатә активра акыр иацлоит, рҽеиҿыркаауеит амассатә қәгыларақәа. Анапхгаратә система ареформа азуразы аԥшьгарақәа атәылаҿы еиҳа акризис дырҭбаауеит. Асовет Еидгыла аилабгара аекономикатәи адәныҟатәи политика алаҟәра ацын. 1989 шықәсазы раԥхьаӡа акәны аофициалла иазгәаҭан Асовет Еидгыла аҿы аекономикатә кризис алагара. Аҭирҭатә ҭыԥқәа рҟынтәи ибжьаӡуеит ихадоу атауарқәа. Атәыла арегионқәа рҿы ауаа ирыларгалоит атауарқәа раахәаразы аталонқәа. Атәылақәа рыҩныҵҟатәи аусқәа аҽалагаларазы аполитика мап ацәкра иахҟьаны, Мрагыларатәи Европа Асовет Еидгыла иадгылоз арежимқәа рхыԥхьаӡара маҷхоит. Ԥхынҷкәынмза 9, 1990 шықәсазы Польша амчрахь днеиуеит азанааҭеидгыла «Солидарность» ԥасатәи аиҳабы Лех Валенса, Чехословакиа ԥхынҷкәынмза 29, 1989 шықәсазы — адиссидент Вацлав Гавел. Румыниа акәзар, мчыла акоммунисттә напхгара наскьаган, атәыла ахада Николае Чаушеску иԥҳәыси иареи ршьуеит атрибунал азыӡба ала. Асоветтә политика ахыԥша Европа зынӡа илаҟәит.
Асовет Еидгыла аилабгара аамҭазы аидгыла аҩныҵҟа амилаҭтә конфликтқәагьы ирылагоит. Ус раԥхьатәи аибарххара цәырҵуеит Иакутиа, хәажәкырамза 1986 шықәсазы Иакутск ақалақь аҿы аурыс ҿари, Иакутсктәи аҳәынҭқарратә университет иҭаз астудентцәеи аидысларақәа ирылагоит. Уи анаҩс, акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгарҭа «Иакутск аҿар рыбжьара анегативтә ҟазшьа змоу ацәырҵрақәа раарԥшра" ҳәа ақәҵара рыдыркылоит. Уи ашьҭахь, Казахсҭангьы уи еиԥшыз аиҿагыларақәа ирылагоит, ус, 16 ԥхынҷкәынмза 1986 шықәсазы Казахсҭан ареспублика ахада Динмухамед Кунаев тәанчаҩра дахьырышьҭыз азы, Алма-Ата ақәшаҳаҭымхаратә акциа мҩаԥыргоит. Уи ихаҭыԥан далархуеит Геннади Колби. Адемонстрациа арратә мчқәа рыла иааныркылоит. Урҭ ахҭысқәа аҭоурых аҿы «Желтоксан» ҳәа иаанхоит. Нас, ԥхынҷкәынмзазы иҟалаз ахҭысқәа атоталитартә система аилабгаразы иалагаз апроцессқәеи, Казахсҭан ахьыԥшымра азҵаара ашьҭыхреи ирыдырҳәалон. Урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ауаа зегьы ареабилитациа рызун, аидысларақәа раан ааха зауз зегьы асоциалтә цхыраара рыҭан.
Ԥхынгәы 1987 шықәсазы крымтәи аҭаҭарцәа ргәынамӡарақәа еиҳа-еиҳа ирыцлоит, аиҿкаарақәа аԥҵара ирылагоит. Ԥхынгәы 1987 шықәсазы Москва имҩаԥысуеит Крым автономиа арханҳәразы крымтәи аҭаҭарцәа рманифестациақәа.
Ԥхынгәы 15–16, 1989 шықәсазы Аҟәа аԥсуааи ақырҭцәеи рыбжьара даҽа еидысларак ҟалоит. Аха зегь реиҳа иҵарыз, 1988 шықәсазы Ҟарабах иалагаз аконфликт акәын.
Фергантәи аԥшаҳәаҿы еиуеиԥшым ажәларқәа ахьынхогьы аилаҩынтра иалагоит, лаҵарамза анҵәамҭазы, 1989 шықәсазы Узбекисҭан Фергантәи аҳаблаҿы аузбекцәеи аҭырқәцәеи реизыҟазаашьақәа цәгьахоит, уаҟа ирылагоит анырҵәарақәеи ақәхрақәеи. Урҭ ахҭысқәа «Фергантәи ақәхрақәа" ҳәа аҭоурых аҿы иаанхоит. Аконфликт иахҟьаны уаҟа инхоз аҭырқәцәа массала рыҩнқәа ааныжьны иқәҵуеит<ref>Ферганская долина: этничность, этнические процессы, этнические конфликты / Редакторы: Сергей Абашин, Валентин Бушков. — М.: Наука, 2004. — 224 с.</ref>.
Киргизиагьы ус еиԥш иҟаз аиҿагыларақәа ирылагоит. Уаҟа аетностә конфликт цәырҵуеит акиргизцәеи аузбекцәеи рыбжьара<ref>''Шарафулин М. М.'' Межнациональные конфликты: причины, типология, пути решения.</ref>.
1930—1940 шықәсқәа раан адепортациа ззыруз ажәларқәа ареабилитациа рызура ианалага аибарххарақәа еиҳа рымҽхак дырҭбаауеит. Ус Крым аурысцәеи аҭаҭарцәеи рыбжьара аконфликт аҽарӷәӷәоит. Аҩадатәи Уаԥстәыла Пригородныи араион аҿы —ауаԥсцәеи аингәышцәеи еиҿагылоит. Акризис аҽарҭбаацыԥхьаӡа адемократцәа рхада Борис Ельцын еиҳа-еиҳа дырдыруа, иаҳаҭыргьы шьҭыҵуа иалагоит. Џьоукы-џьоукы аҭоурхыҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, Асовет Еидгыла анапхгара "аиҭашьақәыргылара" аамҭазы ишацхраауаз аилабгаразы имҩаԥысуаз апроцессқәа.
== 1991 шықәсазы имҩаԥысуаз ахҭысқәа ==
Жәабранмза 7, 1990 шықәсазы, Акоммунисттә партиа ацентртә Комитет амчразы амонополиа ԥсыҽхеит ҳәа алаҳәара ҟанаҵоит. Мчыбжьқәак аҩныҵҟа имҩаԥысуеит раԥхьатәи аиндаҭларатә алхрақәа. Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа жәлар реизарақәа рҿы аҭыԥқәа реиҳарак алибералцәеи амилаҭеилыхыҩцәеи иргоит. Урҭ Асовет аиҳабыра адгылара рырҭон. Дара рхаҭақәа Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа рҿы ареволиуциақәа рымҩаԥгара аидеиа аладырҵәон. Ус иҟан Прибалтика. 1989—1991-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥысуеит убри еиԥш ахҭысқәа "асуверенитетқәа рпарад" ҳәа аҭоурых ианылаз. Уи иаанагоз Аидгыла иалаз атәылақәа зегьы рхатә хьыԥшымра ашьақәыргыларазы Асовет Еидгыла ралҵра акәын. Азакәан аганахь ала АЕ аҟынтәи алҵразы ирыдыркылаз ақәҵарақәа рыла, ареспубликақәа рхатә закәанқәа еиҳа аԥыжәара рыман. Дара рхатә економика рнапаҿы аагарагьы иалагоит, Асовет Еидгыла ашәахтәқәа ралаҵарагьы мап ацәыркуеит. Арҭ аконфликтқәа ирыхҟьаны аекономикатә еимадара ыӡуеит, асоциалтә ҭагылазаашьагьы еиҳа еицәахоит.
Раԥхьаӡа ахьыԥшымразы ақәҵара аднакылоит 1990 шықәсазы Нахичевантәи ареспублика, анаҩс Литва, Қарҭ, Естониа, Латвиа, Молдавиа, Ермантәыла.
Нанҳәамза 1991 шықәсанӡа егьырҭ иаанхаз Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа зегьы аидгыла иалҵуеит<ref>«Радикальное сокращение стратегических вооружений — выбор сделан», observer.materik.ru</ref>.
Хәажәкырамза 1991 шықәсазы имҩаԥысуеит ареферендум, уи азҵаара хада – Асовет Еидгыла еиқәырхатәу еиқәырхатәыму, ииагатәу уи афедерациа аформат ашҟа ҳәа. Уи иақәшаҳаҭхеит 77% ауааԥсыра. Ареферендум иалахәӡамызт Литва, Естониа, Латвиа, Қарҭ, Молдавиа, Ермантәыла. Арефенрендум ашьҭахь ргәы иҭан Ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа рхеидкыла аиҿкаара.
1991 шықәсазы Асовет Еидгыла анапхгара иалахәыз гәыԥҩык атәыла азеиԥшра аиқәырхара рҽазыркуеит, урҭ ахҭысқәа "нанҳәамзатәи апутч" ҳәа зегьы еицырдыруеит. Аконсервативтә ҟазшьа змаз аиҳабыраҿы иаԥшьаргоит аҷыдалкаатә ҭагылазаашьа ҷыда алагалара, иҷыдоу акомитетгьы аԥырҵоит<ref>http://www.consultant.ru/law/podborki/raspad_sssr/</ref>. Дара усҟан Асовет Еидгыла президентс иамаз Горбачиов изинмчра Геннади Ианаев инапы ианырҵеит, Асовет Еидгыла аилабгара ааныркылар рҭаххеит. Нанҳәамза 19, 1991 шықәсазы Москвеи агьырҭ арегионқәеи арратә техника аларгалоит, аха уи иаҿагылоит апрезиденти атәыла Еиҳаӡоу Асовети. Нанҳәамза 19–21 амассатә митингқәа мҩаԥысуеит Москвеи Ленингради. Ельцин иқәгылараҿы ааԥхьара ҟаиҵоит апутч ҟазҵаз ирыдымгыларц азы. Москва апрезидент ирезиденциаҿы ааигәара зқьҩыла ауааԥсыра еизоит, урҭ ар абџьар рхы иадмырхәарц азы ирыҳәоит. Хымш рышьҭахь апутч еиҿызкааз рҽааныркылоит, абахҭагьы иҭаркуеит, убри алагьы Ельцин даиааиуеит<ref>http://www.bibliotekar.ru/boris-eltsin/3.htm</ref>. Ари аҵахара ашьҭахь Горбачиов имчқәа ицәыӡуа далагоит. Нанҳәамза анҵәамҭа нахыс, аполитикатәи аҳәынҭқарратәи еилазаарақәа реилабгара иалагоит, Горбачиов Акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгаҩ хада иҭыԥ аанижьуеит, Асоветтә министрцәа реилазаарагьы аушьҭын<ref>https://www.e-reading.club/chapter.php/1025297/12/Ostrovskiy_-_Kto_postavil_Gorbacheva%3F.html</ref>.
== Асовет Еидгыла аилыбгара алҵшәақәа ==
Асовет Еидгыла анеилабга ашьҭахь Ельцини иара идгылази аиҭакрақәа ирылагоит. Раԥхьатәи ашьаҿақәа иреиуан: аекономикаҿы – ахәқәа алиберализациа рызура, аполитикаҿы – администрациақәа рхадацәа ралагалара. АЕ аилабгара апроцесс ианалагоз аамҭазы, еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара аконфликтқәа ирылагахьан. Асовет Еидгыла анеилабга, урҭ реиҿагыларақәа аибашьрахь ииасуеит. Ус иҟалоит Ҟарабах, Аԥсны, Аладатәи Уаԥстәыла, Таџьикисҭан, Чечниа, Приднестровие.
Асовет Еидгылаҿы иҟаз амааҭ азона хырбган. 1989 шықәса рнахыс АЕ аилабгаразы акризис ианалага, еиуеиԥшым ареспубликақәа рҿы амилаҭтә ԥара алагаларазы аусқәа хацдыркуеит<ref>https://xn--h1aagokeh.xn--p1ai/journal/24/raspad-kotorogo-moglo-i-ne-byit-13.html{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Иҳаракыз аԥаракаҳара иахҟьаны, 1993 шықәсазы асоветтә ԥара ацынхәрас урыстәылатәи амааҭ аларгалоит.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара| ]]
ltl37grppyvm0d5x26nu007apcb2vn0
Елцин, Борис Николаи-иԥа
0
37738
166123
165816
2026-05-24T11:42:36Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:1991 шықәсазы нанҳәамзатәи апутч иалахәыз ауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:1991 шықәсазы нанҳәамзатәи апутч иадҳәалаз ауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
166123
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик}}
'''Борис Николаи-иԥа Елцин''' ({{lang-ru|Борис Николаевич Ельцин}}; {{date|1|2|1931}}, [[Бутка]], [[Урыстәылатәи СФСР]], [[СССР]] — {{date|23|4|2007}}, [[Москва]], [[Урыстәыла]]) — асоветтәи, урыстәылатәи аҳәынҭқарратә усзуҩы. Урыстәылатәи Афедерациа Актәи ахада (1991–1999 шш. рзы). КПСС алахәыла (1961–1990 шш. рзы). Аҭоурых данылеит Урыстәыла ахадас жәлары зегьы иалырхыз иакәны, уи иоуп Урыстәыла ауаажәларра-политикатәи аекономикатәи шьақәгылашьа шьаҭанкыла еиҭазкыз.
Борис Ельцин 1993–1999-тәи ашықәсқәа раантәи инапхгараҭара аамҭа Иреиҳаӡоу Ахеилаки, априватизациеи, Акомпартиа аҿагыларақәеи, аимпичментқәа рзы аԥышәарақәеи, Чечентәыла аибашьра алагареи (1994), иара убасгьы1998 шықәса рзтәи адефолти рыла иалкаауп. Борис Ельцин инысмҩа аҟны ирацәоуп аинтерес зҵоуи еиҿагылоуи афактқа.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/3089465 |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010102005/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3089465 |url-status=dead }}</ref>
== Ельцин инысмҩа ==
Борис Ельцин диит февраль мза аказы, 1931 шықәсазы, Свердловтәи аобласт, ақыҭа Бутка аҟны. Борис иаб, Николаи Игнати-иԥа Ельцин, аус иуан ргылаҩыс, иан, Клавдиа Васили-иԥҳа, дҭеразын. Ельцин иаб арепрессиақәа дрықәшәеит, урҭ ирыхҟьаны Волго-Донтәи аканал аргыларахь мчыла ддәықәҵан.
Ельцин иаб хара имамкәаны ахьырхәра ихигонаҵы, иара иԥҳәыси иԥа Бориси ицҭакыз аҳақьым иԥҳәыс илыдкыланы илыман. Николаи Ельцин иҿҳәара аанӡа доужьын, дгьежьуеит иҭаацәа рахь, уа анаҩс диуеит аҩбатәи аҷкәын Михаил, Борис иашьа еиҵбы.<ref>https://yeltsin.ru/news/biografiya-boris-nikolaevich-elcin-prezident-rossii-19911999/</ref>
== Ахәыҷра ашықәсқәеи ақәыԥшра аамҭеи ==
Борис Ельцин ихәыҷра зегьы ақалақь ду Березники, Пермтәи аобласт аҟны ихигеит. Ашкол аҟны аҵара аниҵоз иара акласс аҟны аҵаҩцәа зегьы даарылукаауа дыҟан. Иҟан ахҭыс, аҷкәын акласстә напхгаҩы данылҿагыла, уи ашколхәыҷқәа лыпҟон, иара убасгьы, аҵара ззымҵоз лыҩныҟа иганы аус длыруан.
Ари ахҭыс иахҟьаны Борис Ельцин ашкол дҭырцарц акгьы игымхеит. Аха, иара акомҿар ақалақьтә хеилак дадҵаалоит, аиашагьы шьақәиргылоит. Ас еиԥш аҭагылазаашьа Ельцин иԥсҭазаара зегьы аԥхьаҟатәи инысмҩагьы анырра ӷәӷәа анаҭазар алшоит.
Ашколтә аттестат аниоу ашьҭахь, Борис Ельцин дҭалоит Уралтәи аполитехникатә институт аргыларатә факультет. Астудентә шықәсқәа раан иара аспорт даара дазҿлымҳахоит, анапылампыл дыхәмаруан, аҵыхәтәангьы аспорт азҟаза ҳәа ахьӡ иоууеит.<ref>https://obrazovaka.ru/alpha/y/elcin-boris-nikolaevich-yeltsin-boris-nikolayevich</ref>
Аинтерес зҵоу фактуп, Борис Ельцин анацәа дуи арбага нацәеи шимамызгьы, анапылампыл даара ибзианы дыхәмаруан, ақалақь еизгоу акоманда аилазаараҟны дыҟан. Уи агра иахҟьаны Ельцин арра дрымгеит. Аҵара даналга, иара еиуеиԥшым азанааҭқәа рҵара иҽазишәоит, уи имаз адимлом алшара шинаҭозгьы анапхгараҭаратә ҭыԥ аанкыларазы.
Анаҩстәи ҩышықәса, аԥхьаҟа Урыстәыла ахадас иҟалараны иҟаз Ельцин, ихатәымчқәа рыла аргылараҿы прорабс дҟалартә иҟаиҵоит, анаҩс Свердловсктәи аҩныргыларатә комбинат анапхгаҩыс дарҭоит.
Уи инаҷыданы Борис Ельцин аполитикагьы дазҿлымҳахоит, уи иабзоураны апартиатә ԥхьагылараҿгьы амҩа изаатуеит. 70-тәи ашықәсқәа рзы иара идыргалоит КПСС Свердловсктәи обком актәи амаӡаныҟәгаҩ иҭыԥ. Анаҩс, Борис Ельцин ибиографиа аҟны даҽа еиҭакра дук ҟалоит, иара Агәҭантәи апартиа Ахеилак далахәылахоит.<ref>https://historynotes.ru/boris-nikolaevich-elcin/{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Акариера ==
Борис Николаи-иԥа Ельцин Свердловск аиҭашьақәыргылара ахырхарҭаҟны даара аихьӡара дуқәа ааирԥшит. Иара инапхгарала амҩаду хада ашьҭаҵара мҩаԥысуан, иргылан аҩнеихагыла дуқәа аусзуҩцәа рзы, иара убасгьы, анаплакқәа аԥҵан. Иаарласны аргылара хыркәшан 23 еихагыла змаз КПСС аобласттә комитет ахыбра, ари аргылара ақалақь аҟны зегь реиҳа иҳаракыз хыбран.
Ельцин аметрополитен аргылара алагара аус аҟынгьы илагала дууп, иара иоуп изыбзоуроу ари апроект алагаразы аиҳабыра рақәыршаҳаҭра. Убри анаҩсгьы, Свердловск афатәаалыҵла аиқәыршәара даараӡа еиӷьхеит. Аинтерес зҵоу фактуп, апартиатә усура аҟны акыр аихьӡарақәа зауз аполковник ҳәа арратә хьӡы ахьихҵаз.<ref>https://histrf.ru/lichnosti/biografii/p/ieltsin-boris-nikolaievich</ref>
1985 шықәсазы Борис Ельцин аусура Москваҟа диаргоит, уа иара еиуеиԥшым апроектқәа аус рыдиулоит, Асовет Еидгыла зегьы аҳаракыра аҟны. Аҟазара злаз аполитик Москваа ргәы дақәшәо дшыҟалахьазгьы, аус ицызуаз рацәак датәарбомызт, акырнтәгьы иусқәа рхырбгалара рҽазыршәахьан.
Ельцин партиак ицалази иареи рыбжьара ари «аибашьра хьшәашәа» игәы аныԥнаҵәа, дара русура ажәлар рҿаԥхьа акритика азиуит апленумқәа руак аҟны, насгьы иаахтны иҳәеит дара Горбачиов еиҭашьақәыргылара ишаҿагыло.
Абри ашьҭахь аиҳабыра рхаҭарнакцәа критикатә ҭак изыҟарҵеит Борис Ельцин. Уи аҟны дара адгылара риҭеит Михаил Горбачиов, агәрагьы диргеит аполитик апартиатә усқәа дшырҟәыҭхахо азы.
Усҟан аӡәгьы ихахьы изаагомызт, шықәсқәак рнаҩс Ельцин аполитикатә арена аҟны акрызҵазкуа хаҿхоит ҳәа. 1989 шықәсазы уи Москватәи аокруг ала СССР жәлар рдепутатс далырхуеит, аҳҭнықалақь 91% ауааԥсыра рҟынтә адгыларагьы иоуит. Ԥыҭрак ашьҭахь, уи РСФСР апрезидент иҭыԥ ааникылоит.<ref>https://tass.ru/encyclopedia/person/elcin-boris-nikolaevich</ref>
== Урыстәыла апрезидент ==
1991 шықәса август 19 рзы СССР аҳәынҭқарратә хҳәаразы ашьаҿақәа рымҩаԥгара аан, «августтәи апутч» ҳәа еицырдыруа аан, Михаил Горбочиов имчра зегьы ицәыӡит, уи аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы Аҳәынҭқарратә хеилак алахәылацәа рнапаҿы иҟалеит. Усҟан Ельцин ахаԥшьгаратә акомитет азы оппозициахеит, уи апланқәа рынагӡарагьы алимыршеит.
Аҵыхәтәаны Борис Ельцин Урыстәыла актәи ахадас дагьыҟалоит, ари амаҵзура аҟны иҟазаара аан иара еицырдыруа Беловежтәи аиқәышаҳаҭра инапы аҵаиҩит, уи иаанагоз СССР ахырбгалара акәын. Урыстәыла Борис Ельцин инапхгараҭарала даара аҭагылазаашьа уадаҩын. Зегь реиҳа иҟаҵаз гха дуун Чечентәыла аибашьра ахацыркра.<ref>https://ria.ru/20100423/225827648.html</ref>
Борис Ельцин ари арратә конфликт аанкылара иҽазишәеит, аха иара иҽазышәарақәа лҵшәадахеит. Аибашьра аанкылара зылшаз уи инаҩс Урыстәыла ахадас иалхыз Владимир Путин иоуп. Иара иоуп аҭынчра ашьақәыргылара зылшаз, 2001 шықәсазы.
Борис Ельцин акыр ареформақәа мҩаԥигеит аҩныҵҟатәи аполитика ахырхарҭаҟны, иара убасгьы иҽазишәеит мраҭашәаратәи аҳәынҭқаррақәа рҟны аизыҟазаашьақәа рышьақәыргыларазы. Акомпромисс аԥшааразы азин ҟаиҵеит Польшеи, Чехиеи, Словакиеи НАТО арратә базақәа рыргылара азы.
Иара илшоз зегьы ҟаиҵон Еиду Америкатәи Аштатқәа реиҳабыра рҟны аилибакаара ашьақәыргыларазы, уи ахадас усҟан дыҟан Билл Клинтон.
Борис Ельцин ипрезидентра аамҭазы ихымҩаԥгашьа, иарбан шьаҿақәоу идикылараны дыҟаз аилкаара даара иуадаҩын. Иара ауааԥсыра рҿаԥхьа еиуеиԥшымкәа ихы мҩаԥигон, ианааиҭаххоз ашәа иҳәар, мамзаргьы дкәашар илшон, мамзаргьы ижәны ауаа рахь дцәырҵыр ҟалон. Ас еиԥш ахымҩаԥгашьа ауаа лафк аҳасаб ала ирыдыркылон.
1996 шықәсазын, Борис Ельцин атәыла ахадас аҟаларазы икандидатура ақәыргылара игәы иҭамызт, аха алхрақәа дрылахәхеит акоммунистцәа аиааира рзымгарц азы.<ref>https://24smi.org/celebrity/3549-boris-eltsin.html</ref>
Алхраԥхьатәи акомпаниа аан ицәажәара абас еиԥш ишьақәгылан: «Убжьы аҭа, мамзаргьы уаҵахоит» ҳәа. Иара аӡәырҩы артистцәа адгылара ирҭон, урҭ рыбжьара иҟан Алла Пугачиова, Игор Николаев, Лиудмила Гурченко, Константин Кинчев уҳәа аӡәырҩы.
Аамҭа кьаҿк иалагӡаны, Борис Ельцин иреитинг 3% инаркны 35% рҟынӡа ишьҭыҵит. Абжьаҭара актәи аиндаҭлара ашьҭахь Борис Ельцин аинфаркт ихьуеит, аполитик игәы иазымычҳаит ари аҟара агәҭынчымрақәа.
1996 шықәсазтәи алхрақәа раан Борис Ельцин иоппонент хада Геннади Зиуганов дииааиуеит, уи алшара инаҭоит даҽазныкгьы аҳәынҭқарра ахадас аҟаларазы. Уи хықәкысгьы ишьҭихуеит урыстәылатәи аекономика ашьҭыхра, насгьы акыр ареформақәа рымҩаԥгара асоциалтә хырхарҭа ала.
Борис Николаи-иԥа Ельцин иҭахын атәылаҟны акоррупциа шьаҭанкыла ақәхра, аҳәынҭқарра абиуџьет аусзуҩцәа рганахьала иақәыз ауалқәа ршәара, абизнес маҷ ацхраара уҳәа реиԥш иҟаз акыр аидеиақәа аԥсҭазаара аларҵәара.<ref>http://www.panorama.ru/gov/gov20036.shtml</ref>
Аха, Борис Ельцин игәабзиара есҽны еицәахон. 1996 шықәсазы иара игәы аԥҟара мҩаԥган, убри аҟынтә уи аамҭазы ироль неигӡон Урыстәыла ахада инапынҵақәа рынагӡаҩыс иҟаҵаз Виктор Черномырдин. 1998 шықәсазы адунеи аҿы афинанстә кризис аҭыԥ змаз, Урыстәыла егьырҭ атәылақәа раасҭагьы уи ахҟьаԥҟьақәа даара ианыԥшит.
Акризис даара иуадаҩыз аинфлиациахь икылнагеит. Борис Ельцин илшоз зегь ҟаиҵон Урыстәыла еиламҳарц. Иара аҩажәатәи ашәышықәса аҵыхәтәантәи амшынӡа аҳәынҭқарра дуӡӡа ахадас дыҟан, декабр мза 31, 1999 шықәса рзы ихала ԥхьатәара дцаанӡа.
Ауаажәларра рахь иҟаиҵаз ааԥхьара ҭызхуаз ателеоператор иажәақәа рыла, ажәахә ашьҭахь, Борис Ельцин уажәшьҭа ԥыхьатәи атәыла ахадас иҟаз, аамҭаказы ҿымҭкәан дтәан, уи аан илаӷырӡқәа иҿаланы ицон.
Борис Ельцин ԥхьатәара ицара аамҭазы Урыстәыла ауааԥсыра рахьтә ахԥатәи ахәҭа ибзианы изыҟамызт. Ажәлар иара ахара идырҵон Урыстәыла ахьеилаижьыз азы, насгьы егьырҭ арыцҳарақәа рзынгьы. Апрезиденттә ҭыԥ анаанижь ашьҭахь Борис Ельцин агәыҳалалра инапы алеикуеит, уи азын иаԥиҵоит ихатәы фонд.<ref>https://www.prlib.ru/history/618999</ref>
== Ельцин инапы зҵеиҩыз аусԥҟақәа ==
1991 шықәса, ииуль мзазы Борис Ельцин инапы аҵеиҩуеит аполитикатә партиақәа реиҿкааратә еилазаарақәеи, аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рмассатә, уаажәларратә ҵысрақәеи, РСФСР аусбарҭақәеи аиҿкаарақәеи русура аанкыларази аусдҵақәа.
Август 19 рзы СССР аҳәынҭқарратә еиҭасра аан Борис Ельцин Урыстәыла ауаажәларра рахь ааԥхьара ҟаиҵеит. Урыстәыла аиҳабыра иаарласны ирыдыркылаз аусқәа апутчистцәа рыпланқәа хнарбгалеит. Ажәлари аруааи рыдгылара ҵыргәас иҟаҵаны, Борис Ельцин илшеит атәыла амҽхак ду змаз, Урыстәыла аграждантә еибашьрахьы икылызгарц алшоз апровокациа аҟынтә ахьчара.
Август 23, 1991 шықәсазы РСФСР Иреиҳаӡоу Асессиа аҟны Борис Ельцин аусԥҟа инапы аҵеиҩуеит РСФСР Акомпартиа аиужьразы, ноиабр мза 6 рзы, иара убри ашықәс, Урыстәыла аҵакырадгьыл аҟны РСФСР Акоммунисттә партиеи КПСС-и реилазаарақәа русуреи, насгьы рмаза амилаҭркреи аанкылан.
Декабр мза 8, 1991 шықәсазы Борис Ельцини Леонид Кравчуки, Станислав Шушкевичи рнапы аҵарҩит Белоруссиеи, Урыстәылеи, Украинеи Беловежтәи аиқәышаҳаҭра, уи иазԥхьагәанаҭон СССР аԥыхра, насгьы уи ахаҭыԥан Ихьыԥшым Аҳәынҭқаррақәа Реимабзиара (СНГ) аԥҵара.
Ашықәс анҵәамҭазы Урыстәыла ахада Ельцин ианар мза 2, 1992 шықәса инаркны ахәқәа рлиберализациа ашьақәырӷәӷәаразы аусԥҟа инапы аҵеиҩит. Ианар мза 1992 шықәсазы, иара убасгьы, «Зых иақәиҭу ахәаахәҭразы» аусԥҟа анапы аҵаҩын.<ref>https://yeltsin.ru/archive/inventory/16/</ref>
1993 шықәса, март 20 рзы Борис Ельцин аусԥҟа инапы аҵеиҩит, 1993 шықәса апрель 25 рзы Урыстәылатәи Афедерациа апрезидент иахь агәрагаразы ареферендум амҩаԥгаразы. Урыстәылазегьтәи ареферендум мҩаԥган иазгәаҭаз арыцхә аҽны.
Алхратә сиа ианын 107 миллионҩык Урыстәыла атәылауаа. Ареферендум рхы аладырхәт 64,5% алхыҩцәа. Ареферендум алҵшәа хадақәа – Борис Ельцин имҩаԥигоз акурс адгылара аҭара акәын.
1994 шықәса анҵәамҭазы Урыстәыла анапхгара Чечентәыла аҵакырадгьыл аҟны бџьаршьҭыхлатәи аусқәа хацнаркит – иалагоит актәи ачечентә еибашьра.<ref>https://ria.ru/20120423/627376907.html</ref>
1996 шықәсазы аиҭарҿиара азы апрограмма ҿыц аус адулара иалагаз апрезидент Ельцин, имҩаԥигеит аминистрцәа реилазаара аиҭеиҿкаара.
1996 шықәса ианар–апрель мзақәа рзы апрезидент акыр аусдҵақәа инапы рыҵеиҩит, урҭ ззырхаз абиуџьет амаҵ азызуаз аусзуҩцәа зегьы руалафахәы рызшәареи, атәанчаҩцәа акомпенсациатә шәарақәа рзыҟаҵареи ракәын. Иара убасгьы, акыр аусқәа мҩаԥган Чечентәылатәи аибашьра иадҳәалаз апроблема аӡбаразы.
Декабр мза 31, 1999 шықәсазы Борис Николаи-иԥа Ельцин ԥхьатәара дышцо рылеиҳәеит, уи азынгьы «Урыстәылатәи Афедерациа Апрезидент инапынҵақәа рынагӡаразы» аусԥҟа инапы аҵеиҩит.<ref>http://www.historyru.com/docs/rulers/yeltsin/yeltsin-developments.html#/overview</ref>
== Ахатәы ԥсҭазаара ==
Борис Ельцин аԥхьаҟа иԥҳәысхараны иҟаз Наина Иосиф-иԥҳа Ельцинеи иареи еибадырит астуденттә шықәсқәа раан. Адиплом аниоу ашьҭахьҵәҟьа, арԥыс аԥҳәызба ажәа лниҵоит, ларгьы иаразнак дақәшаҳаҭхоит.
Иаарласны Ельцинаа рҭаацәа аҟны ииуеит аӡӷабцәа – Еленеи Татианеи. Анаҩс, арҭ аԥҳацәа ирыхшоит фҩык ахәыҷқәа. Амаҭацәа рахьтә зегь реиҳа деицырдыруа дҟалеит Борис захьӡыз, уи аамҭак азы урыстәылатәи акоманда «Формула-1» амаркетинг азы адиректорс дыҟан.
Аинтерес зҵоу фактуп, иара иашьа Глеб, Адаунцәа рсиндром змаз, иқәыԥшра ашықәсқәа рзын, зылшарақәа ԥку рыбжьара аӡсаразы Европа дахьачемпионхаз.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-boris-elcin.html</ref>
== Аԥсра ==
Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы Борис Ельцин агәыхь бааԥсы иман. Уи анаҩсгьы иара акыр арыжәтә џьбарақәа иҽрыдицалон, уигьы, ҳәарада, зынӡа игәабзиара иазеиӷьмызт.
2007 шықәсазы ԥасатәи апрезидент авирустә ҿкы иахҟьаны игәабзиара ахьыуашәшәырахаз иахҟьаны ахәышәтәырҭа дҭашәоит. Аҳақьымцәа аҳәамҭа ҟарҵеит уи иԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылам ҳәа, аха ҩымчыбжьа ааҵхьаны Борис Николаи-иԥа Ельцин иԥсҭазаара далҵуеит.
Ари ҟалеит апрель 23, 2007 шықәсазы, усҟан 76 шықәса дырҭагылан. Официалла иԥсра зыхҟьаз ҳәа иазгәаҭан игәы аангылара.
Ельцин иԥсыжра ацеремониа ателеканалқәа рыла иддырбон. Анышә дамардеит Новодевичиетәи аԥсыжырҭа аҟны.<ref>https://lenta.ru/news/2007/04/23/eltsin1/</ref>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1931 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 1 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2007 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 23 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Борис Елцин| ]]
[[Акатегориа:Урыстәыла президентцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи аполитикцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа аиҳабыра рхантәаҩцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәыла атәылахьчара аминистрцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәыла жәлар рдепутатцәа]]
[[Акатегориа:Амилаҭқәа Рхеилак алахәылацәа (1989-1991)]]
[[Акатегориа:Урыстәыла Иреиҳаӡоу Ахеилак алахәылацәа (1990-1993 шш.)]]
[[Акатегориа:СССР аминистрцәа]]
[[Акатегориа:РСФСР Аминистрцәа Рсовет ахантәаҩцәа]]
[[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум алахәылацәа]]
[[Акатегориа:РСФСР Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩцәа]]
[[Акатегориа:РСФСР араионқәа рҟынтәи СССР жәлар рдепутатцәа]]
[[Акатегориа:КПСС 26-тәи аизараду аделегатцәа]]
[[Акатегориа:КПСС 27-тәи аизараду аделегатцәа]]
[[Акатегориа:КПСС 28-тәи аизараду аделегатцәа]]
[[Акатегориа:КПСС 19-тәи аконференциа аделегатцәа]]
[[Акатегориа:Аидгыла Асовет 10-тәи ааԥхьара адепутатцәа]]
[[Акатегориа:Аидгыла Асовет 11-тәи ааԥхьара адепутатцәа]]
[[Акатегориа:КПСС ЦК алахәылацәа]]
[[Акатегориа:КПСС иалҵыз алахәылацәа]]
[[Акатегориа:КПСС ЦК Аполитбиуро алахәыларазы акандидатцәа]]
[[Акатегориа:КПСС ЦК амаӡаныҟәгаҩцәа]]
[[Акатегориа:КПСС ЦК аҟәшақәа рнаԥхгаҩцәа]]
[[Акатегориа:КПСС Свердловсктәи аобком актәи амаӡаныҟәгаҩцәа]]
[[Акатегориа:КПСС Москватәи ақалақьтә комитет актәи амаӡаныҟәгаҩцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи антикоммунистцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи ицивилтәу анџьнырцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи амилаҭеилыхҩцәа]]
[[Акатегориа:Асовет антикоммунистцәа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аполковникцәа]]
[[Акатегориа:Асовет напылампыласҩцәа]]
[[Акатегориа:Асовет анапылампыл азыҟаҵаҩцәа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара иадҳәалаз ауаа]]
[[Акатегориа:Аимпичмент зықәшәаз апрезидентцәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы нанҳәамзатәи апутч иадҳәалаз ауаа]]
[[Акатегориа:Аперестроика]]
eefrx8yvqo5c87mrl9npt76p13x1jm9
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи
0
38921
166059
162681
2026-05-24T02:49:09Z
Oursana
8720
-+Konrad Witz - The Queen of Sheba before Solomon (c. 1435).jpg
166059
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Queen of Sheba (1907), by Edward Slocombe.jpg|альт=«Царица Савская» Картина работы Эдварда Слокома (1907 год)|мини|«Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи», Эдварда Слокома (1907 ш.)]]
'''Аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи''' хьӡи-ԥшеи змаз, ({{lang-he|מלכת שְׁבָא, Малка́т Шва́}}, {{lang-fa|ملكة سبأ, Малика́т Са́ба}}, ажәытәӡ.ефиоп.ንግሥተ ሳባ, Ниги́ста Са́ба), X ашә. ҳ. ҟ. — [[аравиа]]тәи аҳра [[Сава]] (Шеба) иахагылаз, [[Иерусалим]] аҳәынҭқар [[Соломон]] даниҭааз атәы [[Абиблиа]]ҟны иаҳәоит.
Ари аҳәынҭқарԥҳәыс лыхьӡ Абиблиаҟны иарбаӡам. Еиҳа ихьшәоу араб текстқәа рыҟны Балкис (Билкис, европ. — Балкида) ҳәа лыхьӡ аарԥшуп, ефиопиатәи алегьендақәа рыҟны — Македа,<ref name="Викитека ЭСБЕ">[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%81 Балькис] // [[Брокгаузи Ефрони ренциклопедиатә жәар]]: 86 атомқәа рҩы. (82 т. и 4 доп.). — Санкт Петербург, 1891. — Т. IIa. — ад. 846.</ref> европатәи алитератураҟны, Иосиф Флави инаишьҭырххны, иуԥылоит Никаула ахьӡ (урыс. Никавлиа). Англыз бызшәала иҩу амассатә культураҟны лтәыла ахьӡ Шеба, зны-зынла агха ҟаҵаны, хатәы хьыӡны хархәара ахьамоу ыҟоуп.
Аҳәынҭқарԥҳәыс аҭоурых аҟны лыҟазаара шьақәырӷәӷәаӡам, аха уи лхаҿсахьа [[Европа]], [[Аҩадатәи Африка]], [[Мрагылара Ааигәа|Ааигәатәи Мрагылара]] ажәларқәа аӡәырҩы [[Афольклор|рфольклори]] рлитературеи акырӡа анырра рнаҭеит.
== Аԥшьаҩырақәа рыҟны ==
=== Ажәытә Уасиаҭ аҟны ===
Аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи лҭоурых Абиблиаҟны акырӡа израильтәи аҳ Соломон идҳәаланы иаарԥшуп<ref name="Викитека ЭСБЕ" />. Абиблиатә ҳәамҭа ала, Аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи Соломон иҟәыӷареи ихьӡ-иԥшеи ртәы анлаҳа, «ацуфарақәа рыла дԥылшәарц азы диҭааит». Уи дшиҭааз атәы аҳәоит Аҳрақәа Ахԥатәи рышәҟәы 10-тәи ахаҟны, иара убас Аҩбатәи ашәҟәы Паралипоменон (II Хроник) 9-тәи ахаҟны.
''Дагьнеит лара Иерусалим амал ду лыманы: амахҽқәа, арафқәа, ҵҩа змам ахьырацәа, хәызмоу ахаҳәқәа рықәҵаны; дагьнеит лара Соломон иҟны, лгәы иҭаз зегьы далацәажәеит, зегьы иалҳәеит. Соломон уи лажәақәа зегьы рҵакы лаиҳәеит, изымдыруаз акгьы ыҟамызт аҳ.''
''Иагьылбеит'' аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи ''Соломон иҟәыӷара, иргылаз аҩынгьы, иеишәа иқәыз ачыс, итәцәа рынхарҭа, имаҵуцәа реиҿкаашьа, реилаҳәашьа, иҩынаҳацәагьы убас, Иҳақәиҭу иныхахь ибылразы инеигоз зегьы. Уаҳагьы имӡакәа аҳ иалҳәеит: сыдгьыл аҿы исаҳаз уусқәеи уҟәыӷареи ртәы иашоуп; аха исаҳаз агәра згомызт сааины сылала исымбакәа: иҟоу аҟнытә абжагьы смаҳаит; сара ишсаҳаз аасҭа уҟәыӷареи умали еиҳа еиҳауп. Лыԥха рымоуп есымша уаԥхьа игылоу ууаа, лыԥха рымоуп умаҵуҩцәагьы уҟәыӷара атәы заҳауа! Лыԥха имазааит Унцәа Израил уахаргылара згәаԥхаз! Израиль ашҟа имоу наунагӡатәи абзиабаралоуп Анцәа ҳәынҭқарс узахаиргылаз, аӡбареи аиашареи рымҩаԥгаразы.''
''Иагьилҭеит лара аҳәынҭқар шәи ҩажәа талант ахьи ҵҩа змам арафқәеи, хәызмоу ахаҳәқәеи; Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс илҭаз аҟара рафы ахааназы имааицызт арахь.''
Соломонгьы ари ацкы уны, аҳәынҭқарԥҳәыс ҳамҭас илиҭеит «лгәы иааҭахыз, дыззыҳәаз зегьы». Абри аҭаара анас, Абиблиа ишаҳәо ала, Израиль уаҩ ишимбац ала аизҳазыӷьара ҟалеит. Аҳ Соломон иахь ашықәс аҩныҵҟала 666 талант ахьы аауан (2Пар. 9:13). Абри ахаҟны иҳәоуп иара убас Соломон ибеиара атәы. Аслан баҩ иалхны, хьыла иҭалаҳаны итәарҭа ҟаиҵеит, усҟантәи аамҭазы уи аиԥш зеиԥшу ыҟамызт. Уи адагьы Соломон ахьы чаԥаны 200 ԥырак ҟаиҵеит, ахан аҟны, Аныхаҟны аӡыржәга хьыԥшьақәа зегьы ахьы иалхны иҟаиҵеит, «араӡны Соломон ихаан хәы амаӡамызт» (2Пар. 9:20) «маллеи ҟәыӷаралеи адгьыл аҿы иҟаз аҳәынҭқарцәа зегьы иагьраԥигеит Соломон» (2Пар. 9:22). Абри аҳәынҭқарԥҳәыс лышьҭахь аҳцәа аӡәырҩы аҳәынҭқар Соломон иҭаара рҭаххо иалагеит (2Пар. 9:23).
Сава атәыла аӡбахә рҳәоит иара убас адырҩцәа Исаии, Иеремии, Иезекиильи рышәҟәқәа рыҟны, иара убас Иови Ԥсалмаҳи рышәҟәаҟны.
=== Ахҳәаақәа ===
[[Танах]]<ref>См. толкование [[Раши]] к стиху. 3Цар. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D1%8F_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2#10:13 10:13]</ref> ауриа хҳәааҟаҵаҩцәа рыҩныҵҟа иҟоуп агәаанагара Абиблиа ҳәамҭа еилкаатәуп Соломон агәнаҳа ҟаҵаны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи дидикылеит ҳәа, уи ашьҭахь шәышықәса рнаҩс диит ҳәа Навуходоносор, уи Соломон иргылаз аныха ирбгеит ҳәа. (Арабтә легендақәа рыҟны лара Навуходоносор ианҵәҟьа лоуп). [3]).
[[Афаил:Visita_de_la_reina_de_Saba_a_Salomón,_por_Tintoretto.jpg|мини|341x341пкс|«Соломони аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии», Тинторетто исахьа, 1555 инарз., Прадо]]
Талмуд ала, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи илызку аҭоурых аллегориаҵас иаԥхьатәуп, ажәақәа «מלכת שבא» («аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи») еилкаатәуп Соломон [4] инапаҵаҟа иҟалаз «מלכות שבא» («Саватәи аҳра») ҳәа.
=== Ауасиаҭ ҿыц аҟны ===
Ауасиаҭ ҿыц аҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи «аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс» ҳәа лыхьӡ ҳәоуп, Иаса иҟәыӷара ақәныҟәара зҭахым дырҿаргыланы даарԥшуп :[5] «Аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс ас еиԥш иҟоу ауаа дырҿагыланы дрықәыӡбоит, избан акәзар адгьыл аҵыхәантә дааит Соломон иҟәыӷа ажәа дазыӡырҩырц азы; ари Соломон иаасҭа еиҳауп» (Лк. 11:31), абри аҩыза аагоуп Маҭа иҟынгьы (Мф. 12:42).
Феофилакт Болгариатәи Лука иҟнытә Аевангелие (Агәырӷьаҿҳәаша) аилыркаагаҟны иҩуеит: «аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс» иаанаго еилкаала иарбанзаалак згәы ӷәӷәоу, абзиа аҟаҵара зылшо есқьынгьы ҳәа»[6]. Иазгәарҭоит, ари афраза аҵакы абас иҟоуп ҳәа — Аӡбара амш аҽны аҳәынҭқарԥҳәыс (алада Лука зыӡбахә иҳәо амырҭаҭцәа-ниневитианцәа, Иона ибзоураны анцәа дхазҵаз) дықәгылоит, Иаса ихаантәи аиудеиацәа дагьрықәыӡбоит ҳәа, избан акәзар урҭ анцәа ихаҵара иалагаз амырҭаҭцәа ирымамыз алшарақәеи азинҷыдақәеи рыман, аха урҭ рыдкылара мап ацәыркит ҳәа[7]. Иероним Стридонтәи ишазгәеиҭоз ала, ирықәыӡбоит азыӡба аҳәаразы ирымаз амчхарала акәым, аха дара ирҿырԥшны аԥыжәара ирымаз ала[8]. Ниневитианааи Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси Қьырса аамҭа ицаныз анцәа дхазымҵаз излараԥыргоз Иоанн Ахьҿы «Маҭа ишәҟәазы аиҿцәажәараҟны» ишиҳәо ала: «еиҵаз агәра ргеит азоуп, иудеиаа еиҳазгьы агәра рымгеит»[9].
[[Афаил:Peter_Paul_Rubens_009.jpg|мини|«Иҟало здыруаз амҵахырхәара аныҟарҵоз», Рубенс исахьа]]
Иара убас уи иаҭан ажәытәӡатәи амырҭаҭцәа «рыԥсы аазгоз» рроль. Исидор Севильтәи иҩуан: «Соломон Анцәа ду иҩны зыргылаз ижәҩантәу Иеруслаим азы ахаҳәи аӷәуи ирылхны акәымкәа, ацқьацәа зегьы ирылхны. Соломон иҟәыӷа ажәа дазыӡырҩырц азы иааз Аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс лтәы еилкаатәуп, Анцәа ибжьы иазыӡырҩырц акыр инаскьагоу, ихараӡоу адунеи аҳәаақәа рыҟнытә иааз аныха ауп ҳәа»[10].
Ақьырсиантә авторцәа аӡәырҩы ирыԥхьаӡоит аҳамҭақәа зманы Соломон иахь иааз аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ҳәа иаарԥшу Иаса Қьырса имҵахырхәаразы иааз адырҩцәа рхаҿсахьа ауп ҳәа. Иероним Лыԥхазмоу «Исаиа адырҩы ишәҟәы» аилыркаагаҟны абас иҳәоит: аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Соломон иҟыӷарақәа дырзыӡырҩырц Иерусалимҟа дшааз еиԥш, адырҩцәагьы Анцәа иҟәыӷара ду – Иаса Қьырса имҵахырхәаразы иааит[11].
Ари аилыркаа акыр Амессиа аҳамҭақәа изнагара иазку Исаиа ажәытәуасиаҭтәи иҿаҳәатәы шьаҭас иамоуп, уа иара убас аӡбахә иҳәоит Сава атәыла, иагьҳәоуп арҭ реиԥш аҳәынҭқарԥҳәыс Соломон изналгаз аҳамҭақәа ртәы: «Амахҽқәа рыжәпарала ухҟьахоит уара — адромадерқәа (џьыҟәк змоу амахҽ) Мадиами Ефи рыҟнытә; урҭ рызегьы Савантә иаауеит, ахьи арафи рыманы, Иҳақәиҭу ибзарӡгьы рҳәоит» (Ис. 60:6). Ауасиаҭҿыцтәи адырҩцәа иара убас асаби Қьырса изнаргеит арафы, ахьы, амирра. Арҭ асиужетқәа реизааигәара атәы иаҵшьны ирҳәоит мраҭашәараевропатәи аҟазараҟны, иаҳҳәап, еиҵыху аманускрипт агәҭаны ианырҵар ҟалон, наҟ-ааҟ еиҿаԥшуа.
=== Аҟоран аҟны ===
Аҟоран 27-тәи асура «Ашышкамсқәа» аҟны иануп адырҩы Сулеимани (Соломоне) араб ҳәамҭа Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси ирызку. Уи инаҷыданы, аԥсылман фольклор аҟны иҟоуп Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс илызку алегьенда аверсиақәак, уа уи Балкис (Билкис) лыхьӡуп 12].
Аԥсылман традициа инақәыршәаны, Соломон ашамыхьажь аҟнытә еиликаауеит Балкис ҳәа аҳәынҭқарԥҳәыс дшыҟоу атәы — алакә аҟнеиԥш ибеиоу атәыла Саба иахагылоу, ахьы иалху зыхә дуу хаҳәла ичаԥоу аҳ итәарҭа иқәтәоу, амрагь иамҵахырхәо. Уи ашәҟәы лзиҩуеит абас анҵаны: «Анцәа имаҵуҩы, Соломон, Давид иԥа сыҟнытә, Балкисҟа, аҳәынҭқарԥҳәыс Шеба лзы. Шәысҿамгылан, аха шәааи, шәыхгьы сышәҭ» ҳәа. Ашәҟәы аҳәынҭқарԥҳәыс илнаҭоит Соломон уи лаҳра атәы иазҳәаз аҵыс.
Балкис ашәҟәы анлоу, дшәеит Соломон аибашьра иақәикыр ҳәа, убри аҟнытә зыхә дуу аҳамҭақәа изылышьҭит, уи иара мап рцәикит, ар шдәықәиҵо, лықалақьқәа шимпыҵаикуа, уи иаланхогьы хьымӡӷы дырганы ишалицо ҳәаны. Абри ашьҭахь Балкис илыӡбеит Соломон ишҟа лара хаҭала дцарц, убас ала лхы шилымҭо аалырԥшырц азы.
[[Афаил:Persischer_Meister_001.jpg|мини|«Соломон аҳтәарҭаҟны аԥстәқәа рыгәҭаны». Аџьамтәылатә миниатиура XVI ашә.]]
«Аҳәынҭқарԥҳәыс Билкиси ашамыхьажьи». Аџьамтәылатә миниатиура, 1590—1600 шш. инарз.
Дцаанӡа дзықәтәаз лытрон абааҟны илҵәахит, ацаԥха аркны, аха Соломон, аџьинқәа раҳ, урҭ ицырхырааны уи Иерусалимҟа ииаигеит, аԥшра ԥсахны Аҳәынҭқарԥҳәыс илирбан, длызҵааит: «Абас аума иара шыҟоу ?» ҳәа. Балкис иара лдырит азы Соломон ҷыдала лара лзы иргылаз ахан ахь днарыԥхьеит. Уи адашьма асаркьа иалхны иҟаҵан, аҵаҟа аԥсыӡқәа ӡсо иҭан (егьи аурысшәахь аиҭагаҟны адашьма аҵәцаш иалхын аҟнытә адашьма аҭыԥан ӡыз џьылшьеит иҟаз[13]). Балкис, ахан даныҩнала, дшәеит, аӡы дҭаланы ицатәыз џьылшьеит, лыҵкы дҩаханы, лшьамхқәа хтны. Уи ашьҭахь ус лҳәеит:
Иа Анцәа! Схы ԥхасҭастәит, шьҭа Сулаимангьы саргьы, Адунеи иқәу Аллаҳ ҳаитәуп.[14]
Абасала, Сулеиман имчрагьы и-Нцәагьы азхалҵеит, Аԥслыманрагьы лыдылкылеит.
Аҟоран иахцәажәо ахҳәааҟаҵаҩцәа Соломон ихан аҟны адашьма иадҳәалоу ари ахҭыс аҳ игызмалра атәы аҳәоит ҳәа ирыԥхьаӡоит, уи Балкис лшьапы ахәы ақәуп аҽадаҟнеиԥш ҳәа ирҳәоз иашазар гәаиҭарц азы иҟаиҵеит ҳәа. Аҳмад ас-Салабии Џь. аль-Маҳаллии рверсиала Балкис лцәеижь зегьы ахәы ақәын, лшьапқәа аҽада ашьапқәа иреиԥшын – ари дқаҷаан ҳәа, аҳ дҿаԥиҽит, дааирԥшит ҳәа. (шәахә. аҟәша Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс лшьапқәа).
Аҟоран ахҳәааҟаҵаҩ Џь. ас-Суиути излаиҳәо ала, Соломон Балкис ԥҳәысс дигарц иҭахын, аха лшьапқәа ирықәыз ахәы дыннакылон. [16] Егьи ахҳәааҟаҵаҩ — Аль-Баидави иҩуеит Балкис лхаҵа деилкаам ҳәа, аҳ дыззиҳәаз ҳамдан ахылҵшьҭрақәа раԥхьагылаҩцәа дыруаӡәкызар ҟалап ҳәа игәы иаанагоит.
== Алегьендақәа ==
[[Афаил:Konrad Witz - The Queen of Sheba before Solomon (c. 1435).jpg|мини|«Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси», Конрад Виц исахьа]]
=== Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси ===
Аԥшьаҩыратә текст аҟны Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси реизыҟазаашьазы, ирыбжьаз абзиабаразы ажәакгьы ҳәаӡам. Аха абас еиԥш ишеизыҟаз атәы иалацәажәоит алегьендақәа рыҟны. Абиблиа иаҳәоит 700-ҩык аҳәсеи 300 –ҩык уадалақь(ҳәсеи) иман ҳәа (3 Аҳр. 11:3), урҭ рыҩныҵҟа дыҟоуп ҳәа рҳәоит легьендақәак, Саватәи аҳәынҭқарԥҳәысгьы.
=== Ауриа ҳәамҭақәа ===
Иудеиатәи атрадициақәа рыҟны ари атема иазку алегьендақәа маҷӡам. Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси реиԥылара атәы аҳәоит аггадтә мидраш «Таргум Шени» «Есфирь Ишәҟәы азы» (VII ашә. анҵә. — VIII ашә.алаг.) аҟны, екзегетикатә «Мидраш Мишлеи» «Соломон Иажәамаанақәа Рышәҟәы» азы[18] (IX ашә. инарз.)[19], уи аҵакы еиҭа иҳәоуп мидрашқәа реизга «Иалкут Шимони» «Паралипоменон» азы (Ахроникақәа рзы) (XIII ашә)[20], иара убас иементәи аманускрипт «Мидраш Ха-хефец» (XV ашә) азы. Аҳәынҭқарԥҳәыс лҭоурых хԥаны иушар алшоит — раԥхьатәиқәа ҩба: «аҳәынҭқарԥҳәыси ашамыӷьажьи рзы ацҳамҭази» «асаркьа дәи аҳәынҭқарԥҳәыс лшьаргәацәқәеи» акырџьара Аҟоран ажәабжь (VII ашә.) иақәшәоит; ахԥатәи Абиблиаҟны иааркьаҿны излацәажәоу Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси реиԥылара атемеи уи Соломон илҭаз ацуфарақәеи ртәы иацнаҵоит инарҭбааны иаарԥшу ажәабжь аҟны.
Ауриа ҳәамҭа ишаҳәо ала[21], ашәарахи аԥстәқәеи дырхылаԥшҩны даныҟаз, Соломон ҽнак дара зегьы еизигеит. Ашамыӷьашь (мамзаргьы «арбаӷь Бар») мацара агын. Аҵыхәтәан уи анырыԥшаа, иара Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс дахьтәоу Китор ҳәа қалақь ссирк аӡбахә аҳәеит:
''Ари адгьыл асаба ахә аасҭа ахә амоуп; араӡын адәаҟны икажьу агәам-сам иаҩызоуп. Уа изызҳауа аҵлақәа аԥсабара аншаз аԥхьатәи амшқәа рзы еиҭаҳауп, аӡгьы роууеит едем аӡқәа рыҟнытә. Аҳәынҭқар ир атәылаҟны ирацәаӡоуп, аибашьцәа рхы ахыркырақәа (агәыргьынқәа) ықәгылоуп, аха аибашьышьа рыдмырҵаӡеит, уи моу ахыци ахәымпали рыла изхысӡом[22].''
Ари заҳаз Соломон аҵыс аԥсаатә ду ацҵаны Саватәи адгьыл ашҟа идәықәиҵеит аҳәынҭқарԥҳәыс лзы ажәа рыцҵаны. Аҳәынҭқарԥҳәыс амра амҵахырхәаразы динҵас иҟалҵарц азы дахьдәылҵыз амра иааз аԥсаатә ахаԥан, атәыла ашәшьы хылеит. Илбаз алалабара даргачамкын, аҳәынҭқарԥҳәыс илшәыз лышәҵатәы лкәыкәит, ижәжәаны иқәылҵеит. Убасҟан зымҵәыжәҩақәа Соломон ишәҟәы зыдҿаҳәалаз ашамыӷьажь иԥырны лааигәа инеит. Уи ашәҟәы абас аҳәон:
''Сара, аҳәынҭқар Соломон сыҟнытә. Абзиарақәа шәықәзааит буаагьы баргьы!''
''Ибдыруеит бара Анцәа адәы иқәу агыгшәыги аԥсаатәи, аџьнышқәеи, аҩсҭаацәеи сшырхаиргылаз, Мрагылареи Мраҭашәареи, Шьыбжьагәи Аҵхагәи рҳәынҭқарцәа зегьы сара исеихырхәарц ишаауа. Исҳәогьы убри ауп, шәхала шәхатәгәаԥхарала сара сышҟа шәааир, бара, аҳәынҭқарԥҳәыс, ҳаҭыр бықәҵаны бсыдыскылоит избахьоу аҳәынҭқарцәа аӡәы иеиԥшымкәа; ишәҭахымхакәа, Соломон ишҟа шәанымааи, ижәдыруазароуп: арҭ аҳәынҭқарцәа — адәы иқәу агыгшәыги жәҩан иалоу аԥсаатәи; аџьнышқәеи аҩсҭаацәеи — ҵҩа змам, шәахьышьҭоу шәыҩнқәа рыҟны инеины шәырхәаҽып, адәы иқәу агыгшәыг адәқәа рыҟны шәеимырыжәжәап, ажәҩан иалоу аԥсаатә шәыбаҩ иаахыкәласуа ишәықәу шәжьы ҭырфаап.''
[[Афаил:Arrival_sheba.jpg|мини|«Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс лааира», Самуел Коулмен исахьа]]
Аҳәынҭқарԥҳәыс ашәҟәы данаԥхьа, инхаз лымаҭәагьы ԥылыжәжәеит. Лабжьагаҩцәа Иерусалимҟа бымцан ҳәа ларҳәеит, ахал лара абас еиԥш мчы змоу аҳәынҭқар дылбарц лҭаххеит. Аӷбақәа зыхә дуу акипарис ҵламаҭәахә, абырлаш, хәы змоу ахаҳә ақәҵаны амҩа дықәлоит, Израилнӡа днаӡоит хышықәса рыла (ари амҩа 7 шықәса уахьаго аҭыԥан).
«Есфир Ишәҟәы» азы «Таргум Шени» инақәыршәаны, аҳәынҭқар Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс дидикылеит ихан аҟны аҳ итәарҭа ахьыҟаз ауада ду аҿы. Аҳәынҭқарԥҳәыс уи лшьапы анынҩналыргыла, аҳ иаҳтәарҭа аӡы иӡаагылазшәа лбеит, иаразнак лкалҭгьы шьҭылхит имбааӡарц азы. Абасала, Соломон лшьапқәа ибеит ахәы жәпаӡа изқәыз, иаахжәангьы: «Быԥшӡара – аԥҳәыс лыԥшӡароуп, ахәы ибықәу — ахаҵа иқәу ахәы иаҩызоуп. Ахаҵа иҟны ари ԥшӡоуп, аха аԥҳәыс лыҟны ари - гроуп», иҳәеит.
Соломони аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии раԥхьаӡакәны рыбзиеибабара атәы ахьаҳәо «Алфавит Бен-Сиры» аҟны аҳәынҭқарԥҳәыс лцәа зегьы ахәы ақәын аҳәоит. Аҳәынҭқар иаҳҭынраҟны иҟаз ахәышәтәҩцәа адҵа риҭоит ахәы илықәу зрыцқьо ахьшьтәы дырхиарц.
=== Ефиопиатәи алегьендақәа ===
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи илызку алегьендақәа руак ануп ефиопиатәи ашәҟәы «Кебра Негаст» («Аҳәынҭқарцәа рыхьӡ-рыԥша иазку ашәҟәы») аҟны, зегь раасҭа изаатәу анапылаҩыратә аԥҵамҭа XII ашәышықәса иаҵанакуа. Ари ашәҟәы иануп ефиопиатәи аҳәынҭқарцәа рхылҵшьҭрақәа ирзыку алегьендақәа аҳәынҭқар Соломон инаиркны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лҟынӡа.[23] ( «Кебра Негаст» ихьшәаны ишцәырҵыз атәы аҳәоит 32-тәи ахаҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Ауасиаҭ Ҿыц аҟны зыӡбахә ҳәоу аефиопцәа р-Ҳәынҭқарԥҳәыс лаҳасабала иаарбоу аҳәынҭқарԥҳәыс Кандакиа длеиԥшны дахьаарԥшу, (Аус. 8:27). Аха Ауасиаҭ Ҿыц азы Уильям Баркли иҟаиҵо ахҳәаақәа рыла, Кандакиа — ахьӡ аасҭа еиҳа чынуп, Ефиопиа аҳәынҭқарҳәсақәа иныҟәыргоз .[24] Ари атекст инақәыршәаны уи хьӡыс илыман Македа («Амцатә»). Иҟалап уи шьаҭас иаиузар аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ауасиаҭҿыцтәи лыхьӡ.[25]
[[Афаил:Horse-sheba.jpg|мини|Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи аҽы дақәтәаны Иерусалимҟа дцоит. Ефиопиатәи афреска]]
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи дыԥшӡан, дҟәышын (убри аан лхылҵшьҭреи лҭаацәеи рзы акгьы ҳәаӡам). Абиблиатә ҳәамҭа ишаҳәо еиԥш, Иерусалим днеит Соломон дылбарц, диацәажәарц, уи иҟәыӷареи ихьӡ-иԥшеи ртәы акыр лаҳахьан азы аҭуџьар Тармин иҟнытә.[26]
Ара дахьааиз Соломон «даара ҳаҭыр лықәҵаны дидикылеит, ихан аҟны иара иахьизааигәаз дыҩнаиҵеит. Шьыжьи уахеи лхәы наиҭиуан. Ҽнак «дара еицышьҭалеит», «жәымзи мчыбжьыки рнаҩс аҳәынҭқар Соломон даниԥырҵ ашьҭахь… ахшарауразы ахьаа лызцәырҵит, ахшарагьы длоуит, аҵеи». [27]
Македа лԥа Баина-Лехкем (авариантқәа — Уольде-Таббиб («аҟәыӷа иԥа»), Менелик, Меньелик) ихьӡылҵеит, уи жәаҩа шықәса анихыҵ, иаб иӡбахә иалҳәеит. 22 шықәса анихыҵ Баина-Лехкем «арратә ҟазареи аҽыбӷаҟазареи рыҟны абаҩхатәра иман, иара убас ашәарыцараҟны, ашәарах акреи рыҟны, арԥарцәа иддырҵо аҟазарақәа зегь рыҟны. Иагьлеиҳәеит иара Аҳәынҭқарԥҳәыс : „Сцан саб снаиҿыԥшып, нас схынҳәны саап, Израиль Анцәа ус иҭаххар» ҳәа.26] ицамҭаз Македа арԥыс Соломон имацәаз инапы иалыркит, иаб дибар далаидырырц, «лажәа, луасиаҭ инлыжьыз игәаланаршәап» ҳәа. [29]
Баина-Лехкема Иерусалим дахьнеиз, Соломон сԥа ҳәа дидикылт, ҳаҭырлагьы изныҟәеит:
''Аҳәынҭқар Соломон арԥыс дшааз иазҳәаз абас реиҳәеит: «уара дуеиԥшуп», шәҳәон, аха сара сычаԥашьа, сгылашьа имаӡам, аха саб Давид ичаԥашьа имоуп, иҭәымҭа данҭагылаз, сара саасҭагьы акыр дыԥшӡоуп». Аҳәынҭқар Соломон дҩагыланы ԥхьара дцеит, арԥыс хьыла иқәҵаны амаҭәа ишәиҵеит, ахьы иалхыз амаҟа иҟәниҵеит, агәыргьын ихаиргылеит, амацәазгьы имӷаиҵеит. Зеиӷь ыҟам маҭәала деибиҭеит, улаԥш наидхало, иаҳтәарҭа днықәиртәеит, иара ихаҭа диаҟараны дҟаиҵеит.''
— ''«Аҳәынҭқарцәа рыбзарӡы» (Kebra Nagast). Ахқәа 33-61''Хаиле Селассие I, Ефиопиа аҵыхәтәантәи аимператор, Соломонидаа рдинастиаҟны иҵыхәтәантәиуп ҳәа иԥхьаӡоу
[[Афаил:Selassie-2.jpg|мини|Хайле Селассие I, последний император Эфиопии, считающийся последним из династии Соломонидов]]
«Кебра Негаст» ишаҳәо ала, Баина-Лекхем иԥсадгьыл ахь иан лышҟа дхынҳәит иудеиатәи аҳцәа ирыҵанакуаз аԥхьаирақәа иманы дааит, Иерусалимтәи аныхабаа иҩынганы иааигеит Ауасиаҭ Аӷба, аефиопцәа ишырҳәо ала иахьагьы Аксум иҟоуп Сион Ицқьаӡоу Аҭыԥҳа Мариа лныхабааҟны.[30] Аҳәынҭқарԥҳәыс Макеба лԥа даныхынҳә ашьҭахь аҳра мап ацәкны лԥа илҭеит, уи Ефиопиа аҳра еиҿикааит израильтәи иеиԥшны, атәылаҟны аиудаизм ҳәынҭқарратә динны иалагаланы, аԥҳәыс лыла ашьҭрамдара мап ацәкны, апатриархат шьақәыргыланы. [23] Иахьа уажәраанӡагьы Ефиопиа еиқәханы иҟоуп «фалашеи» ацуҭа— ефиопиатәи ауриацәа. Урҭ Баина-Лекхем Ефиопиаҟа ицны иааз иудеиатәи аҳцәа ҳархылҵшьҭрақәоуп ҳәа рхы рыԥхьаӡоит.[31] «Кебра Негаст» ишиҳәо ала, Менелик Соломон раԥхьатәи ихылҵ иакәын, иԥеиҳаб иакәын, Аӷба (Израиль ажәлар ирыцыз алԥхагьы) зигазгьы убри ауп аԥхьаира имаз азин ала.
Баина-Лекхем зшьапы икыз Ефиопиатәи Соломонидаа аҳцәа рдинастиа атәылаҟны аҳра руан X ашә. аҟынӡа, фалаштәи аибашьҩы ҭыԥҳа Естер (мамзаргьы Иудит) иахылҳәаанӡа.[32] Аофициалтә ҭоурых ҩыра ишаҳәо ала, ажәытәӡатәи ашьҭра маӡала иаауан еиԥымҟьаӡакәа, еиҭа иагьыхынҳәит аҳра 1270 ш. аҳ Иеконо Амлак ила. Ефиопиа аҵыхәтәантәи аимператор Хаиле Селассие I Соломонида рдинастиа саҵанакуеит, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи 225-тәи лабиԥар сатәуп ҳәа иԥхьаӡон.[33]
=== Арабтә литератураҟны ===
Аҳәынҭқарԥҳәыс лҭоурых арабтә литератураҟны иҵегьы иацқәоу ыҟоуп. Аҭоурыхҭҵааҩ ас-Салаби «Адырҩцәа рҭоурых» аҟны иҳәоит аҳәынҭқарԥҳәыс асаркьа дашьма ала лԥышәара чарҳәаран ҳәа: ҩыџьа аҩсҭаацәа (джинны), Соломон Билкис ԥҳәысс дигар ҳәа ишәаны, ахьӡ бааԥс лхырҵарц рыӡбеит, аҳәынҭқар: «Билкис, аиашазы, дҟәышуп, аха лышьхәақәа рҭыԥан аҽада ашьаԥхыцқәоуп илымоу, насгьы лшьаҳәырӡыӡқәа ахәы рықәуп, избанзар лан аҩысҭаахылҵшьҭороуп илымаз». Уи адагьы, ас-Салаби иҳәоит аҳтәарҭахь дышнеиз: лаб даныԥсы ашьҭахь ажәлар рыхәҭак аԥҳәыс аҳәынҭқарра лахаргылара рыдырымкылеит аҟнытә ахаҵа далырхит ҳәынҭқарс. Атәыла ҩ-лагеркны аҽашеит, амакҩы (аконкурент) дышнеиуаз дтиранха даақәгылеит. Усҟан аҳәынҭқарԥҳәыс аҳәацәа изылышьҭит аҩ-ганкгьы абасала еидылҵарц азы, ачараҟны аҩы зылсыз лхаҵа ихы хылҵәеит (еиҿшәырԥшы. Иудифи Олофернеи рҭоурых). Аҳәынҭқарԥҳәыс аҩсҭаацәа дшырхылҵшьҭроу анылҳәо, ас-Салаби Ибн Маимуни Абу Хураиру иахь ухьалырԥшуеит, аҵыхәтәантәи адырҩы Муҳаммед иршаҳаҭгақәа шьаҭас ишаиҭоз шьақәырӷәӷәаны, аканонтә текстқәа рыҟны уи зырҵабыргуа ҳәа акгьы шуԥымлогьы. Абу Али Балами, сасанидтәи асулҭан Мансур ивизир (X ашә.), ишиҳәо ала, уи лаб ҭауадын, лан — пери (аџьамтә мифологиаҟны анашанатә мчы змоу ҭыԥҳауп).
XII ашә. араб ашықәснҵаҩы Нашван аль-Химьиари иаԥиҵеит «Химьиариттәи ашәҟәы аҳцәа ирызку» захьӡу, саветәи аҳцәа рхылҵшьра атәы зҳәоз. Уа аҳәынҭқарԥҳәыс Билкис лыхьӡуп, уи лхатә ҭыԥ лымоуп ажәлашьҭрақәа рыҩныҵҟа — лхаҵа савеитәи аҭауад Ду Таба (егьи ахьӡ Манхен-ель) иоуп, аб Хадхад ихьӡуп, Тобба аҳәынҭқарцәа рыҩнра датәуп. Билкис дылхыҵит аҳ Асад[36]. Ари атекст аҟны иҟоуп аҳәынҭқарԥҳәыс нашанала лира атәы зҳәо ажәабжь: лаб шәарыцара дахьцаз, дҟьалеит ақәасаб дшашьҭаз, нашанатә қалақьк аҟны днанагеит, анашанатә мчы змаз ауаа ахьынхоз, аҳ Талаб-ибн-Сина дызхагылаз. Ақәасаб аҳ иԥҳа Харура далҵын, Хадхад диццеит. Аҭҵааҩцәа ари асиужет аперсонажцәеи Аравиа исламаԥхьатәи агыгшәыгтә культқәа ирыдҳәалоуп ҳәа азгәарҭоит. Аҳәынҭқарԥҳәыс лаб Хадхад аҵыс ашамыӷьажь (Худхуду) дазааигәоуп, абду Талаб — ҳ.ҟ. III ашә. инаркны амза иадҳәалоу анцәахәы ҳәа иӡбахә ҳәоуп, уи ихьӡ аиҭагараан «ашьха бӷаџьма» ҳәа аанагоит, ан ақәасаб-агызмал ҳәа[36].
[[Афаил:Osmanischer_Meister_001_detail.jpg|мини|«Соломони Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии», ахәҭак. Османтәи аҟаза, XVI ашә.]]
Аџьамтә шәҟәыҩҩы Џьами жәлартә роман «Атронқәа быжьба» «Salaman va Absal» ахы аҟны аԥҳәыс лчарҳәара атема иазку ессе хәыҷык агәылоуп, Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ахаҵа дшизыҟоу атәы аартны илҳәоит: «Уахынлаз, ҽынлаз, цәанырра ӷәӷәала сзышьҭаԥшыз арԥыск дсаҩсны дцараны дыҟаӡам».[37] Низами Сулеимани Билкиси рышьцылара бааԥсқәа дрықәыӡбоит, ишеибагаз атәы, адабла зысны ииз ахәыҷы итәы дахьалацәажәо, ани аби Аллаҳ ицәырӡоз аартны иарҳәар уи ихәышәтәра шауаз атәы. Аҳәынҭқарԥҳәыс лхаҵа дылжьарц шылҭаху атәы аргама илҳәоит, аҳәынҭқар имаз амал ду анаҩсгьы, атәым мал дшеилаҳауа атәы. Аԥҵамҭа ҵакыс иаман — агәнаҳа аартны ацәыргара ашьҭахь аиқәхара, анажьра аиура.
Аџьамтә шәҟәыҩҩы, амистик Џьелаледдин Руми (XIII ашә.) 4-тәи ашәҟәы «Месневи» (Аҟоран апоетикатә комментари) иаҳәоит амал ду змоу аҳәынҭқар лвизит атәы, уи лмал Сулеиман иҵакны имоу аасҭа имаҷӡоуп. Ахшыҩҵак хада — ҳамҭаҵәҟьаны иҟоу ахьы акәӡам, Аллаҳ имҵаныҳәароуп, убри аҟнытә Сулеиман аҳәынҭқарԥҳәыс лҟынтә ҳамҭас дыззыԥшу «лыԥсыцқьароуп». Аџьамтә поет Хафиз, иакәзар, иаԥиҵоит Билкис леротика-бзазаратә хаҿсахьа.
Арабтә текстқәак рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс лыхьӡ — Билкис акәӡам, Балмака, Иалмака, Иалааммака, Иллумку, Алмака уҳәа уб.егь.
=== Егьырҭ акультурақәа рыҟны ===
Ауриа литература иаҿырԥшны, егьырҭ ажәларқәа ацуфарақәа ртема уи аҟара инарҭбааны иаарԥшӡам, иоригиналтәу зҵаарақәак шуԥылогьы.
Арабтә ацуфараҟны аҳәынҭқарԥҳәыс «аҿажәкра хызҽуа» аӡы дазҵааит, ажәҩангьы, адгьылгьы иалымҵуа. Соломон, аԥааимбар Гавриил (Џабраил) игәы иҽанызҵаз, аҭак иҳәоит — уи аҽы аԥхӡоуп, аӡышара хызҽуаны иҟоу аԥстәы аԥхӡы, уи ҵааӡам азы (агха змоу абжьарашәышықәсазтәи агәаанагара).
Арабтә литератураҟны Соломон аҭыԥҳацәеи арԥарцәеи злеиԥшым аилкаара анидыргала, амидрашақәа рыҟны иаагоу аиԥшымзаарақәа ирықәымшәо азыӡба рыдигалеит: Соломон адҵа ҟаиҵеит шәҿы шәыӡәӡәа ҳәа, арԥарцәа рызнапык ала рҿы рыӡәӡәеит, аҭыԥҳацәа рыҩ-напык ала. Убри адагьы, аԥсылман автор Хуссеин итекстқәа руак аҟны — урҭ еиԥшны еилаҳәаӡам, аҭыԥҳацәа ахаҵа маҭәа, арԥарцәа аҳәса рымаҭәа ршәырҵеит.
Абжьарашәышықәсазтәи Европа ас еиԥш атекстқәа зеиқәымхаӡеит, аха аҟазара аԥҵамҭақәа рыла ацуфарақәа реиҭашьақәыргылара ҟалоит. Убас, XV ашә. иаҵанакуа анемец уарҳәалқәа, соломон иҟәыӷара аԥышәара иазку, ианҵоуп Соломон, еиԥшу ахәыҷқәа ҩыџьа аҵәақәа знапаҿы изку, аҳәынҭқарԥҳәыс, знапаҿы ҩ-шәҭык зку. Аҩыра ишаҳәо ала, лара дазҵаауеит: «Исаҳә, аҳ/Ашәҭқәеи ахәыҷқәеи/Ԥсабарала еиԥшу/Мамзаргьы еиԥшыму». Аҳәынҭқар ахәыҷқәа рыбжьара аӡӷаби аҷкәыни еилиргароуп, ашәҭқәа рыҟнытә иԥсабаратәым иарбану. Аҵыхәтәантәи аҟны уи ицхраауеит ашьха, ахәыҷқәа реиҩдыраара илшоит (аиудеиатә какан иалҵыз) урҭ аҵәақәа шырыҟәшәо ала. Еиҳа ижәытәӡатәу, ҳара ҳҟынӡа иааӡаз арҭ аҵәақәа ахьцәырҵуа алитературатә хыҵхырҭақәа, — ианонимтәу алатинтә ҩыра «Аурымааи егьырҭи еиуеиԥшым русқәа рзы атрактат» ауп (Болоньиа, 1326).
«Кебра Негаст» аҟны абиблиатә фраза «лара дааит ацуфарақәа рыла дԥылшәарц азы», еиҭагоуп «лара дааит иҟәыӷара ԥылшәарц азы», убри акәзар ҟалоит ефиопиатәи атрадициаҟны ацуфарақәа зыҟам зынӡагьы.
Иџьаушьартә иҟоуп ацуфарақәак рымҽхак акыр иахьыҭбаау: убас, иапониатәи афреилина Сеи Сионагон авторс дызмоу «Анҵамҭақәа ахчнызаҟны» (ҳ.ҟ.1000—1010 шш. ), иҟоуп ауриа хыҵхырҭақәа угәалазыршәо ахыҵхырҭақәа: арахәыц зҵудаша хәы змоу ахаҳә азы, ақьырсҭахҵәаха аӡы аӡааҵарала ахи аҵыхәеи аилыргара.
=== Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лҳамҭақәа ===
Еиуеиԥшым ажәларқәа рлегьендақәеи рҳәамҭақәеи рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс илыдҳәаланы иаарбоуп еиуеиԥшым аҳамҭақәа:
Абиблиаҟны:
* Абырлаши еилыԥхаауа ахаҳәқәеи;
* Ахьи афҩыхаақәеи
Алегьендақәа рыҟны:
* Араӡны; ақьырсиан легьенда ала, уи ахәҭак — 30 раӡны монетак Иерусалимтәи аныхабаа анхыбгалоз (IV ашәышықәса анаҩс) ибжьаӡит, егьырҭ (даҽа 5 шәышықәсак рнаҩс) адырҩцәа Иаса иҟны инаргаз аҳамҭақәа ирылалеит, аҵыхәтәан, Иуда Искариота ачарҳәара ииуыз азы ирҭеит («Соломон Иҳәахьа» инақәыршәаны — атекст, мысратәи ақьырсиануаҩ ила иаԥҵоуп I—IV ашә.-қәа инарзынаԥшуа ауриа легьендақәа шьаҭас иаҭаны);
* Ахбыџқәеи аҭыԥҳацәеи аӡәырҩы, шықәсыки мзаки рзи ииз, ҽнаки сааҭки рзы ииз, зегьы аурыла еиҟараны, реиҿкаашьа еиԥшны, еиԥшны еилаҳәаны, иҟаԥшьыхәхәароу амаҭәақәа зшәу — аҳ иԥышәара ралархәразы;
* Акипарис ҵла;
* Адухь злырхуа зыфҩы лаҳа-лаҳауа аҳаскьын опобальзам (Amyris Opobalsamum) ажәла (Иосиф Флави[45]) ила, иара убас абыкьтә ҵла ажәла;[46]
* Аҿа, ашьҭахь аҳәынҭқар Ирод ихазынарҭахь инанагаз, уантә Иосиф Аримафеитәи ила Иаса ирҭаз — Иԥшьоу Аҿа (Святой Грааль)[47][48];
* Агәыргьын[49]
* Зыжәла бзиоу аҽҵыс Сафанад (Safanad, «Чистый») захьӡу, алегьенда ала, арабтә ҽқәа зхылшьҭрақәоу ируакуп.[50]
[[Афаил:Pur_sang_arabe_-_Haras_de_Kabyuk_(Bulgarie).jpg|мини|Арабтә ҽыжәла иаҵанакуа]]
Иара убас ихьшәоу аамҭазтәи алитератураҟны иуԥылоит егьырҭ аҳамҭақәа рацәаны (ахаҳәиаҵәақәа (сапфиры), аизумрудқәа, аҿақәа уҳәа уб.егь.).
Соломон аҳәынҭқарԥҳәыс ацкыс илиҭаз аҳамҭақәа рхыԥхьаӡара XVII ашәышықәсазы иаларҵеит Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лбиблиотека ҳәа изышьҭоу, Абиссиниа еиқәхазшәа ирҳәо, папа римтәи ицҳаражәҳәаҩцәа иҭырҵааз. Уа иҟан аҳәынҭқарԥҳәыс диҭаацыԥхьаӡа ҳамҭас илиҭоз, иара убас есышықәса илзишьҭуаз ашәҟәқәа. Урҭ ирылан аԥсабаратә цәырҵрақәа ирызкыз Енох ишәҟәы, аматематиказы Нои ишәҟәи ацеремониақәеи рзы, Авраам ишәҟәқәа — ифилософиатә еиҿцәажәарақәа ранҵара Мамре аџьраҟны, Сивиллин лышәҟәқәеи аҳәынҭқарԥҳәыс лара лаԥҵамҭакәеи. Ари аҭоурых литературатә мистификахеит.[51]
=== Алаԥшхырԥаҩи сивиллеи ===
Абжьарашәышықәсазтәи европатәи алитератураҟны, иахьеихаршалоу иабзоураны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии антикатәи аԥшҩы сивиллеи аӡә ракәушәа иаарԥшуп. Убас, амонах Гьаргь, IX ашә. иаҵанакуа византиатәи ашықәснҵаҩы иҩуеит аеллинцәа аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Сивилла ҳәа илышьҭоуп ҳәа. Убри аан Сивилла Сабатәи, Павсани алаԥшхырԥаҩ ҳәа иаирбо, Палестина анҭыҵ ауриақәа дрыланхоит, Шьамтәыла ашьхақәа рыҟны; III ашә. иаҵанакуа аурым софист Елиан Ауриатә Сивилла ҳәа лыхьӡ иҳәоит.[3] Николаи Спафари иусумҭа «Сивиллаа рзы ашәҟәы» (1672 шықәса) аҟны Сивилла Саба хазы хык лзикит. Уа уи иааигоит еицырдыруа абжьарашәышықәсазтәи алегьенда Аџьар Ҵла азы, Исидор Пелусиот иҳәеит ҳәа, иҩуеит: «ари аҳәынҭқарԥҳәыс иҟәыӷаӡоу сивилла леиԥш дааит иҟәыӷаӡоу аҳәынҭқар дылбарц азы, Соломон ила Қьырса иааира атәы лдырит».[54] Сивилла лакәушәа аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лхаҿсахьа ануп Вифлеем иҟоу Қьырса Иира ахьӡала абазилик мраҭашәаратәи афасад иану амозаикаҟны (320-тәи аш.-қәа).[55]
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы ирылаҵәаны иҟаз аиудеиа-қьырсиантә аԥҵамҭа «Сивилла лҿаҳәатәқәа» рыҟны изныкымкәа аџьар абзарӡы ҳәоуп,[56] ари аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Ԥсыҳхазҵо Аџьар аҿаԥхьа лныҳәаразы асиужет шьаҭас иаиуит. Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи сивилла лоуп ҳәа иахәаԥшуеит мраҭашәаратәи алегьендақәа рҟынгьы — Иессеи Иҵла зну аиашахаҵаратә ныхачаԥақәа рыҟны (Иаса Қьырса ихылҵшьҭра) ианын Сивилла Аладатәи лҿаҳәатәы зцыз адамыӷа (аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лдамыӷа).[57]. «Аурыс Хронограф аҟны» XVI ашә. алагамҭазы уи «аҳәынҭқарԥҳәыс Сивилла» лыхьӡуп[58].
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи илызку мраҭашәаратәи алегьендақәа рыҟны , Ԥсыҳхазҵо Аџьар азы аҳәамҭа «Ахьтәы легьенда» иацны иалалаз, уи лаԥшхырԥаҩны дҟалоит хьӡысгьы илоуит Regina Sibylla.[3]
«Еицырдыруа аҳәса рзы» Боккаччо иаԥҵамҭаҟны уи хазы хык лзикуеит иагьлыхьӡиҵоит Никаула. Аҳәынҭқарԥҳәыс лыхьӡ авариант аагоуп Иосиф Флави иверсиаҟнытә, «Иудеиатәи ажәытәрақәа» рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс лвизит ахьеиҭеиҳәо, уа уи Мысреи Ефиопиеи рҳәынҭқарԥҳәыс ҳәа лзиҳәоит, иагьлыхьӡиҵоит Никавл ҳәа (еддин. Nikaulên, англ. Nicaule)[59].
=== Аҳәынҭқарԥҳәыси Ԥсыҳхазҵо аџьари ===
«Ахьтәы легьенда» ала, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии зҳәатәы ҟалоз сивиллеи Соломон иҟны даннеи, аӡыхь ихыз ақьарсҭа даннадгыла, дшьамхнышгылеит. Алегьенда ишаҳәо ала, уи Адам анышә данамардоз иҿаркыз, анаҩс Иерусалимтәи аныхабаа аргылараан икарыжьыз, Ацәгьеи Абзиеи рыҵла амахәқәа ирылхыз ак акәын.
Уи деихырхәан, илҳәеит Аԥсабара Аҿыхыҩ абри аҵлаҟны дыкнарҳараны дшыҟаз, убри аҟнытә иудеаа раҳра еимырҵәоит, аҵыхәтәагьы ҟалоит ҳәа.[60]
Аҳәынҭқарԥҳәыс Никавлиа Сивилла Саватәи, Иерусалим дахьнеиз Соломон иҟны Қьырса дызкыдҵаз аҵла еиқәханы ишыҟаз анылба, дгачамкны ҿылҭит: «Ари Анцәа цәеижьла иԥсра ахьыҟало аҵла ауп, нас иԥсы ҭаларц азы» ҳәа[61]
Анаҩс, аҵла дықәымгылакәа, лшьапы аахылтын аӡы дырит.[62] Абжьарашәышықәсазтәи атеолог Гонори Августодунски иҩымҭа «De imagine mundi» (Аԥсабара ахаҿсахьазы) аҟны иҩуеит, лара аӡы данӡаагыла, иӷәаӷәыркыз лшьапы уаҩытәҩсатә шьапны иааҟалеит ҳәа (арабтә легьендақәа рыҟнытә иаагоуп).
Соломон ари дацәшәан, алегьенда ишаҳәо ала, ақды анышә иҵаҵаны ишәжы ҳәа адҵа риҭеит, аха шықәсқәак рышьҭахь, иԥшааны Иаса Қьырса дкыдырҵартә еиԥш рхы иадырхәеит .
Аурыс апокриф «Аџьар Ҵла азы Ажәа» (XV—XVI ашә.-қәа) аҟны, сивилла Соломон икаижьыз аҵла данықәтәа даблит, аҳәоит. Уи ашьҭахь «Аҵла мыжда» ҳәа ҿылҭит, уи игылаз ажәларгьы, ҿырҭит: «Лыԥха змоу аҵла, ари данҵахоит Иҳақәиҭу!» ҳәа.
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Ԥсыҳахазҵо Аҵла аҿаԥхьа дшьамхнышгылоит, Пьеро делла Франческа ифреска, Ареццо иҟоу Сан-Франческо и-Базилика
— ''«Соломон иӡбарақәа»''
Аҳәынҭқарԥҳәыс лцәеижь ахәы шақәыз атәы иеиԥшны иалацәажәоит арабтә легьендақәа.
Ауриа ҳәамҭақәа рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Соломон ацуфарақәа рыла дԥылшәоит, урҭ реиқәыԥхьаӡа ''«Соломон иӡбарақәа»'' рыҟны иуԥылоит.
Соломон ҩынтәны еилиргароуп еиԥшны еилаҳәоу арԥарцәеи аҭыԥҳәацәеи. Раԥхьа Соломон урҭ шәҿы шәыӡәӡәа ҳәа рыдиҵоит, арԥарцәа уи ирласны иҟарҵон, аҭыԥҳацәа имыццакӡакәа. Аҩынтә раан ауҭраҭых ааганы саԥхьа икашәыԥса ҳәа реиҳәеит — «арԥарцәа (урҭ) ркалҭқәа ирнырҵо иалагеит, аҭыԥҳацәа рмаӷрақәа»;
Саватәи Соломон зжьы хсоуи ихсами еилырга ҳәа иалҳәеит. Соломон абас иӡбеит ари азҵаара: «Аҳ Иҳақәиҭу ихьӡ зну иԥшьоу агәыргьын аажәга ҳәа реиҳәеит. Зжьы хсаз гылан, зжьы хсамыз асаара рыҽкарыжьит агәыргьын аҿаԥхьа».
Аҳәынҭқарԥҳәыс Малкатошк лыцуфарақәа рыдагьы «Соломон иӡбарақәа» рыҟны иааргоит лара илыцны иааз аҟәыӷақәеи Соломон иҟәыӷақәеи реиндаҭлара:
''Соломон иҟәыӷацәа ацуфарала иԥыршәеит илыцны иааз аҟәыӷақәа: «Ақалақь инацәыхараны аҵеиџь ҳамоуп. Шҟәыӷарала иҳашәҳәа, ақалақь ахь аагашьас иамои иара?» Соломон игызмалцәа уи ҟаҵашьа шамам рдырын, ус рарҳәеит: «Шәара ԥарчла ашаха ҳзышәԥа, ҳара аҵеиџь шәзиаҳгоит шәықалақь ахь» ҳәа.''
''Еиҭа даҽа цуфарак рарҳәеит уи лҟәыӷацәа: «Ача аҳәызба ахылҿиаар, излаҭажәгалои?» Егьырҭ аҭакс: «Аҽада атәыҩала», рҳәеит. Аҳәынҭқарԥҳәыс лҟәыӷацәа: «Аҽада атәы абамоу?», - анырҳәа, егьырҭ «Ача аҳәызба абахылҿиаауеи?», рҳәеит.''
''Еиҭа абас рҳәеит: «Аџьыкхыш баар, излашәҵаауеи?» Дара: «Агәыжь амгәарҭала иҵаатәуп», рҳәеит. «Агәыжь абахьои?» ҳәа иҵааит. Дара «Аџьыкахыш абабаауеи?» ҳәа иазҵааит.''
=== Ахаҿсахьа ақаҷаатәра ===
Абиблиашьҭахьтәи аамҭазтәи ауриа ҳәамҭақәеи урҭ ирыдҳәалаз аԥыслман литературеи рыҟны иубоит Соломон дԥызшәоз аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лхаҿсахьа есааира ақаҷаатәра шымҩаԥысуа. Ари аҩсҭаа хаҿсахьа ақьырсиан литературагьы иалалоит. Абиблиатә ҳәамҭа хықәкыс иамоуп, раԥхьа иргыланы, Соломон иҟәыӷареи дызхагылаз Израилтәи аҳра аизҳазыӷьареи ртәы аарԥшра. Аҳәынҭқари аҳәынҭқарԥҳәыси реиҿагылара зыхҟьо, шамахамзар, иҟаӡам. Убри аангьы, ажәытәӡатәи аиҭаҳәамҭақәа рыҟны ари мзызс иаҵаз есааира ихадараны иҟалоит, Абиблиаҟны инамҩатәшәа иаарԥшу цуфарала аԥышәара ҳаамҭазтәи ахҳәааҟаҵаҩцәа аӡәырҩы ргәаанагарала [69], анцәа иишаз адунеи шьақәгылашьазы агәыҩбара аларҵәаразы ҽазышәароуп. Аҳәынҭқарԥҳәыс лхаҿсахьа убри аан иҵоурам, зны-зынла ақаҷаа ҟазшьақәа аанахәоит — иаҳҳәозар, ахәы зқәу лшьапқәа (алада шәахә.). Ицәырҵуеит гәнаҳарала аимадара амзызгьы, уи убас ала Аныха ахырбгалаҩы Навуходоносор иира. Аҳәынҭқарԥҳәыс Соломон ҳамҭас изаалгаз араӡын, аҵыхәтәан Иуда Искариот иигаз ҩажәижәаба раӡныԥарахь ииасуеит.
Аҳәынҭқарԥҳәыс лхаҿсахьа алегьендаҟны иаҳԥылоит аҩсҭаа Лилитгьы илыдҳәаланы. Арҭ рхаҿсахьақәа раԥхьаӡакәны еидҳәалоуп «Иов ишәҟәазы Таргум» аҟны (Иов. 1:15), ара иҳәоуп Лилит Иов длыргәаҟуан, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лыԥшра аахәаны ҳәа. [70]. Ари таргум аҟны «савеиаа рықәлеит» ҳәа еиҭагоуп «урҭ дрықәлеит Змаргад аҳәынҭқарԥҳәыс Лилит» (Изумруда).[71] Арабтә легьендақәак рыҟны Соломон иара убас аҳәынҭқарԥҳәыс лыԥшра лыҭаны Лилит диҭааит ҳәа агәҩара имоуп. Ихьшәоу акаббалисттә трактатқәа рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Соломон дызлаԥылшәоз Лилит Адам дызлахылхыз ацуфарақәа рылоуп ҳәа ануп.[72] Иҟоуп ажәабжь, Лилит ари аҳәынҭқарԥҳәыс лыԥшра аахәаны Вормс иатәыз нанамган дышхылхыз атәы зҳәо.[71]
[[Афаил:Lilith_Periodo_de_Isin_Larsa_y_Babilonia.JPG|мини|Вавилонтәи азооморфтә нцәаԥҳәыс аҵыс шьаԥы зҵоу (Иштар, Астарта, Лилит мамзаргьы Аҵх аҳәынҭқарԥҳәыс), ҳ.ҟ. 2025—1750 шш.]]
=== Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лшьапқәа ===
Иаабац шьапқәаӡам — ари аперсонаж ахтоникра, ажәытәӡатәра атәы аҳәоит. Мидраш иаҳәоит, Аҟоран аҳәынҭқарԥҳәыс лшьапқәа ахәы рықәзар ҟаларын ҳәа иануп (Аҟоран иахцәажәо ргәаанагарақәак рыла, аҳәынҭқарԥҳәыс лцәеижь ас ала иахьахцәажәо, ақаҷаа хылҵшьҭроуп илымоу) [15]). Убри аан, арабтә легьендақәак рыҟны (Аҟоран анҵамҭа аԥхьа ицәырҵны, ахҳәааҟаҵаҩцәа анырра рнаҭазар ҟалоит) аџьма шьапқәа ҳәа иарбоуп, аџьма шьапхыцқәа лыман ҳәа, ари Аладатәи Аравиа[5] амза анцәахәы— Альмаки, Астарта илзааигәоу (Ilumquh, Almaqah, Amm, Ilmuqah, Sin, Syn, Wadd)[74] иазку амиф аҟнытә иаауазар алшоит. Ари амза анцәахәы аԥшьаҭыԥ иахьагьы аҭыԥантәи ауаа Махрам Билкис («Билкис лыҩны») ҳәа иашьҭоуп.[3] 1950 шш. рзы ари аныхабааҟны аԥшаарақәа мҩаԥигоит Уендель Филлипс .[75] Ажрақәа иҟаиҵаз 350 м аҭбаара рымоуп, иара убас хыԥхьаӡара рацәала аԥенџьырқәа. Филиппс иазгәеиҭоит: «Аныхабаа аҩныҵҟатәи аҭӡаҟны иаадырԥшит еишьҭаргыланы 64 ԥенџьыр, еихацла ирҩычаны. Аабеи хынҩажәиԥшьбеи — ари ажәҩан нцәахәы Венера лхыԥхьаӡарақәа роуп. Ажәытәӡатәи арабцәа рыҟны ажәҩан нцәахәы Венера лхаҿсахьеи аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи – Балкиси аӡә ракәхазар ҟалоит–». Ахьӡ «Балкис» «Ильмука» авариант еицак акәзар ҟалоит[3]. Уи адагьы арабтә текстқәа рыҟны рхы иадырхәоит Балмака авариант («Алмаки лаҳаҭыр аҟнытә»), ари аҵарауаа џьоукы ашьҭахь еицакхаз Билкис ахьынтәаауа акәзар ҟалоит ҳәа ирыԥхьаӡоит[76].
Алада иаагоу легьендақәак аҳәынҭқарԥҳәыс лшьапқәа рзы даҽа гәаанагарақәак ҳадыргылоит:
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи иуаҩытәҩсатәым лыԥшразы аҭоурых ҳԥылоит арабтә версиа «Кебра Негаст» аҟны, уи излаҳәо ала, ажәытәӡан Абиссиниа (Ефиопиа) иахагылан аҳәынҭқар шьа злаз аҳәынҭқарҳәсақәа (аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ҳәынҭқар хылҵшьҭран илымаз ҳәа):
Ари Аҳәынҭқарԥҳәыс (аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи) лан лцәалтәымкәа даныҟаз ''аџьма ҟәаз дук лылаԥш ақәшәан, уи деилаҳаны ҿаалҭит: «Ари аԥстәы шԥаԥшӡоу! Ашьапқәагьы шԥаԥшӡоу!» ҳәа. Абри аџьма гәхьаалгалозаарын ашьҭахь. Лымгәарҭа иҭаз лыԥҳа даншәы, лызшьапык уаҩытәҩсатә шьапын, егьи- аџьма шьапын. Абас, аҳәынҭқарԥҳәыс лан длыхшеит уаҩ иимбацыз аҭыԥха, длааӡеит, ашьҭахь лхаҵацара анааи, лшьапы ҿаасҭазы аӡәы диццар лҭахымхеит, убас дыҟан аҳәынҭқарра дахагылаанӡа.''
— ''E.A.Wallis Budge, The Queen of Sheba and Her Only Son, Menyelek[77]''
Аҩадатәи Ефиопиа иҟоуп заақьырсиантә легьенда, уи иаҳәоит аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи аҩсҭаа шьапы злыҵаз. Алегьенда ари тигре абшьҭра датәын аҳәоит, лыхьӡ Етъе Азеб ( «Аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс» ҳәа ахьану Аҿатә Уасиаҭ аҟны мацароуп). Уи лыжәлар ахацәа рыԥҳаиҳабацәа ӡатәс иззаргоз агәылшьап мамзаргьы амаҭ иамҵаныҳәон:
[[Афаил:Stele_Iglum_Louvre_AO1029.jpg|мини|Сабеиатәи астела: аишәачареи амахҽ хьчаҩи, аҩыра саба бызшәала ианҵоуп]]
''Ари лҭаацәа раамҭа анааи, рыԥҳа дрыманы иааит, агәылшьап афатә иашьҭаланы иахьаауаз аҵлаҟны инеит. Хара имгакәа абрахь быжьҩык ацқьацәа ааин аҵла инаҵатәеит. Урҭ абри аҭыԥҳа илҿаланы инеиуаз лылаӷырӡ анрықәҭәа, аҵла ианнаҵаԥш, аҭыԥҳа аҵла дшадҿаҳәалаз анырба, илызҵааит, уаҩԥсума бара ҳәа, илызҵаауа рҿаархан, аҭыԥҳа илҳәеит аҵла дшадҿарҳәалаз, агәылшьап дафараны дшыҟоу. Ацқьацәа абыжьҩык агәылшьап џьарла иасын иршьит. Аха уи ашьа Етье Азеб илықәҭәеит азы лызшьапык аҽада шьапны иҟалеит. Ацқьацәа дыԥдыртлан, ақыҭахь бхынҳәы ҳәа ларҳәеит, аха ауаа дықәцаны дкарцеит ауха зегьы аҵла дахьықәтәаз агәылшьап лызнеит ҳәа иԥхьаӡаны. Адырҩаҽны лара ақыҭаҟнытә ауаа лыманы дцан, ишьны икажьыз агәылшьап длырбеит, усҟан иаразнак дҳәынҭқарны дҟарҵеит, лара илеиԥшыз ҭыԥҳакгьы лыцхырааҩыс дҟалҵеит.''
— ''E.A.Wallis Budge, The Queen of Sheba and Her Only Son, Menyelek[77]''
Европатәи ақьырсиан ныхачаԥаҩыраҟны лшьапқәа ҟыз шьапны иҟалеит[78] — иҟалап агерманцәа рмырҭаҭтә нцәахәы Перхткак аҟыз шьапы зҵаз латрибутқәа рҟынтәи иааргазар. Даҽа версиак ала, Ан Ҟыз илызкыз алакәқәа рхаҿсахьа аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи иалҭаз аныррала ишьақәгылазар ҟалоит. [79]. Акралԥҳәыс Аҟыз Шьапы даара дрылаҵәаны дыҟоуп Аладатәи Франциа (Reine Pédauque, итал. piede d’auca, «аҟәраан шьапы»), насгьы аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ишлызкыз зынӡагьы ирхашҭхьан.
[[Афаил:Bar'an_temple_1986-3.jpg|мини|Мариба иҟоу Амра Аныхаба аԥҽыхақәа. Ҳ.ҟ. VIII ашә. иргылоуп, 1000 шықәса еиқәханы иҟан]]
== Ахархәара змоу алитература ==
* {{Ашәҟәы|Ашықәс=1998 |Ажәла=Баиер |Ахьӡ=Рольф |Астатиа ахьӡ=Rolf Beyer: Die Königin von Saba, Engel und Dämon. Der Mythos einer Frau. Lübbe, Bergisch Gladbach 1988|Ақалақь=Ростов-на-Дону|Аҭыжьырҭа=«Феникс»|Асериа=След в истории|Атираж=5000 |isbn=3-7857-0449-6|Адаҟьақәа=320}}
* {{Ашәҟәы|Автор=Жан Франсуа Бретон |Астатиа ахьӡ=Повседневная жизнь Аравии Счастливой времен царицы Савской. VIII век до н.э. - I век н.э. |Аоригинал=L'Arabie heureuse аu temps de la reine de Saba VIII - I siecles avant J.-C. |Аҭакзыԥхықәу=Пер. с фр. Фёдора Нестерова |Ақалақь=М. |Аҭыжьырҭа=«Молодая гвардия» |Ашықәс=2003 |Адаҟьақәа=256 |Асериа=Живая история: Повседневная жизнь человечества |isbn=5-235-02571-7 |Атираж=5000 }}
* {{Ашәҟәы|Автор=[[Литтманн, Енно|Енно Литтманн]]|Ашықәс=1904|Азхьарԥш=https://archive.org/details/legendqueensheb01shebgoog|Астатиа ахьӡ=The legend of the Queen of Sheba in the tradition of Axum|Ақалақь=Принстаун|Аҭыжьырҭа=The University Library}}
* ''Mdrsh mshl, Midrasch Mischle, Sammlung Agadischer Auslegung der Spruche Salamon’s (Midrash on the Proverbs,'' Critically Edited, with a Commentary and Detailed Preface) by Salomon Buber
* Jacob Lassner, [https://books.google.ru/books?id=7hzuHiOjYUoC ''Demonizing the Queen of Sheba: Boundaries of Gender and Culture in Postbiblical Judaism and Medieval Islam''], University of Chicago Press, 1993{{ref-en}}, включает подборку текстов о царице Савской (pp. 161—214):
** <small>The Queen Sheba in the ''Midrash Mishle''; Riddles of the ''Midrash ha-Hefez''; ''Targum Sheni''; Pseudo Ben Sira; The Yemenite Tale of Saadiah Ben Joseph; Recent Jewish Folklore and Folkloric Texts; Various Qur’anic Texts; Tha’labi’s Version of Sulayman and Bilqis, the Queen; Passages from Al-Kisa’i</small>
* Wendell Philips, ''Quataban and Sheba,'' 1955.
* «Queen of Sheba and Biblical Scholarship» by Bernard Leeman (Queensland Academic Press) Westbrook Australia 2005 {{ISBN|0-9758022-0-8}}
* The Queen of Sheba’s Goose-Foot in Medieval Literature and Art, in The Authority in the Medieval West, ed. M. GOSMAN et al., Groningen, 1999, pp. 175—192
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи}}
[[Акатегориа:Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи| ]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 10-тәи ашәышықәсазтәи амонархцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 10-тәи ашәышықәсазы аҳәса]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи ауриаҳәса]]
[[Акатегориа:Арабтәи аҳкәажәцәа]]
[[Акатегориа:Абета Израиль]]
[[Акатегориа:Аҳцәа рышәҟәқәа рперсонажцәа]]
[[Акатегориа:Амырҭаҭра аҟынтәи аиудеиатә дин здызкылаз]]
[[Акатегориа:Ефиопиатәи ауриацәа]]
[[Акатегориа:Ауриацәа рмонархцәа]]
[[Акатегориа:Ефиопиа иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи]]
[[Акатегориа:Аџьынҳәысa]]
[[Акатегориа:Ауриатә библиаҿы амонархцәа]]
[[Акатегориа:Зыҟазаара еимаркуа ауаа]]
[[Акатегориа:Иемен амонархцәа]]
[[Акатегориа:Сава]]
[[Акатегориа:Соломон]]
[[Акатегориа:Абиблиаҿы зыӡбахә ҳәам ауаа]]
[[Акатегориа:Ауриатә библиаҿы аҳәса]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 10-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа]]
[[Акатегориа:Аҟәырҟан ауаа]]
[[Акатегориа:Ахроникақәа рышәҟәқәа рперсонажцәа]]
[[Акатегориа:Алегендартә монархцәа]]
[[Акатегориа:Лилит]]
[[Акатегориа:Ауаатәыҩса рмифологиатә гибридқәа]]
[[Акатегориа:Аҟазараҿы араса иадҳәалоу аимак-аиҿакқәа]]
i71zt3mfp690217e78yenrcbf4r58ln
Акатегориа:Кубатәи ареволиуциа иадҳәалаз ауаа
14
52096
166125
164467
2026-05-24T11:47:25Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Ареволиуциақәа ирыдҳәалоу ауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ареволиуциақәа ирыдҳәалаз ауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
166125
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Кубатәи ареволиуциа|уаа]]
[[Акатегориа:Кубауаа|револиуциа]]
[[Акатегориа:Ареволиуциақәа ирыдҳәалаз ауаа]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи ауаа аибашьрақәа рыла]]
4gaxvx8dhibjkibe1y68295gjqt0z75
Акатегориа:Ареволиуциақәа ирыдҳәалаз ауаа
14
52097
166126
163484
2026-05-24T11:47:38Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Ареволиуциақәа ирыдҳәалоу ауаа]] в [[Акатегориа:Ареволиуциақәа ирыдҳәалаз ауаа]] без оставления перенаправления
163484
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Revolutionaries by revolution}}
{{DEFAULTSORT:револиуциақәа ирыдҳәалоу ауаа}}
[[Акатегориа:Ареволиуционерцәа| уаа]]
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә хҭысқәа рыла| револиуциақәа]]
[[Акатегориа:Ареволиуциақәа|*уаа]]
7rb4ltgj1igufh3sex23bf41131z5o6
Акатегориа:Аперестроика
14
53092
166061
2026-05-24T09:56:13Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Perestroika}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:перестроика}} [[Акатегориа:1980-тәи ашықәсқәа раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:Адемократиатәра]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа аҭоурых]] Акатегориа:А...»
166061
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Perestroika}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:перестроика}}
[[Акатегориа:1980-тәи ашықәсқәа раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:Адемократиатәра]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа аҭоурых]]
[[Акатегориа:Асоветтә идеологиа]]
[[Акатегориа:Азин ареформа]]
[[Акатегориа:Михаил Горбачов]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ареформақәа]]
[[Акатегориа:Асовет культура]]
[[Акатегориа:Асовет демократиатә ҵысрақәа]]
[[Акатегориа:Асовет ҩнуҵҟатәи аполитика]]
6xviix872ynbv4f20z3a71407e1m0f7
Акатегориа:1980-тәи ашықәсқәа раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа
14
53093
166062
2026-05-24T09:57:04Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Soviet Union in the {{Title year}}s}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:Европа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|совет Еидгыла]] Акате...»
166062
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Soviet Union in the {{Title year}}s}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|совет Еидгыла]]
[[Акатегориа:Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|совет Еидгыла]]
rpm5fptjnv3b3qjyngiom6vjn8vtbeb
Акатегориа:1980-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла
14
53094
166063
2026-05-24T09:57:41Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Decade by country category header}}»
166063
wikitext
text/x-wiki
{{Decade by country category header}}
dxs3r5qelg04w6thsh0wjqv3z3ah56y
Акатегориа:Азиа 1980-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых
14
53095
166064
2026-05-24T09:58:24Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Asia in the {{Title year}}s}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category series navigation}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]] Акатегориа:Азиа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышы...»
166064
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Asia in the {{Title year}}s}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category series navigation}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]]
[[Акатегориа:Азиа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|{{title year}}]]
t9a553eqpi80fs7ptqcjw6pyffa0568
Акатегориа:Европа 1980-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых
14
53096
166065
2026-05-24T09:59:03Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Europe in the {{Title year}}s}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category series navigation}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]] Акатегориа:Европа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи а...»
166065
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Europe in the {{Title year}}s}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category series navigation}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]]
[[Акатегориа:Европа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|{{title year}}]]
cfokuti0k3uzn0xi96dft9dopzav57w
Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара
14
53097
166066
2026-05-24T10:04:10Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Cat main}} {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла аилабгара}} [[Акатегориа:1991 шықәсазы аполитика]] [[Акатегориа:1991 шықәсазы адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:1991 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:Адекоммунизациа]] Акатегориа:Атәылақәа реилабгар...»
166066
wikitext
text/x-wiki
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла аилабгара}}
[[Акатегориа:1991 шықәсазы аполитика]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:Адекоммунизациа]]
[[Акатегориа:Атәылақәа реилабгарақеа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых аамҭақәа рыла|*аилабгара]]
[[Акатегориа:1989 шықәсазы ареволиуциақәа]]
[[Акатегориа:Арежимқәа реилаҳара]]
[[Акатегориа:Аимпериақәа реилабгарақеа]]
j6u87iq5ke5jtd6cfzqdptoa7v5my8b
Акатегориа:Арежимқәа реилаҳара
14
53098
166067
2026-05-24T10:06:50Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:режимқәа реилаҳара}} [[Акатегориа:Ареволиуциақәа рыхҟьаԥҟьа]] [[Акатегориа:Аибашьрақәа рыхҟьаԥҟьа]] [[Акатегориа:Аполитикатә мчра апроцессқәеи аԥсахрақәеи]] [[Акатегориа:Аиҳабыра]] [[Акатегориа:Ареволиуциа]] [[Акатегориа:Ауаажәларра аилабгара]]»
166067
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:режимқәа реилаҳара}}
[[Акатегориа:Ареволиуциақәа рыхҟьаԥҟьа]]
[[Акатегориа:Аибашьрақәа рыхҟьаԥҟьа]]
[[Акатегориа:Аполитикатә мчра апроцессқәеи аԥсахрақәеи]]
[[Акатегориа:Аиҳабыра]]
[[Акатегориа:Ареволиуциа]]
[[Акатегориа:Ауаажәларра аилабгара]]
k89tdnpurydets73buajoxpw6ih6jvp
Акатегориа:Ауаажәларра аилабгара
14
53099
166068
2026-05-24T10:12:38Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|Societal collapse}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:уаажәларра аилабгара}} [[Акатегориа:Ациклтә теориақәа]] [[Акатегориа:Аглобалтә проблемақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларра|аилабгара]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтә теориақәа]] [[Акатегориа:Ақалақь аилабгара]] Акатегориа:Ауаажәларр...»
166068
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Societal collapse}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:уаажәларра аилабгара}}
[[Акатегориа:Ациклтә теориақәа]]
[[Акатегориа:Аглобалтә проблемақәа]]
[[Акатегориа:Ауаажәларра|аилабгара]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә теориақәа]]
[[Акатегориа:Ақалақь аилабгара]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә ԥсахрақәа|>уаажәларра аилабгара]]
[[Акатегориа:Ақәыӡбара амш асценариқәа]]
f1oinfod0xua7dydep8f4bw874aphqy
Акатегориа:Ақалақь аилабгара
14
53100
166069
2026-05-24T10:14:31Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Urban decay}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:қалақь аилабгара}} [[Акатегориа:Ақалақь ауаажәларра|аилабгара]] [[Акатегориа:Ақалақьргылара]] [[Акатегориа:Асоциалтә проблемақәа]] [[Акатегориа:Асоциалтә еиҟарамра]]»
166069
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Urban decay}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:қалақь аилабгара}}
[[Акатегориа:Ақалақь ауаажәларра|аилабгара]]
[[Акатегориа:Ақалақьргылара]]
[[Акатегориа:Асоциалтә проблемақәа]]
[[Акатегориа:Асоциалтә еиҟарамра]]
lrjd3u2xcsdv2vvsc69qg3cu2phu54c
Акатегориа:Ациклтә теориақәа
14
53101
166070
2026-05-24T10:15:39Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:циклтә теориақәа}} [[Акатегориа:Асоциологиатә теориақәа]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтә теориақәа]]»
166070
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:циклтә теориақәа}}
[[Акатегориа:Асоциологиатә теориақәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә теориақәа]]
j6wumwv8dkgafo5wxkyu61iwzxo58ej
Акатегориа:Ақәыӡбара амш асценариқәа
14
53102
166071
2026-05-24T10:25:32Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|Doomsday scenarios}} {{cat main}} {{Category see also|Аҟазааратә шәарҭара|Ауаатәыҩса рықәӡаара|Ҳаԥхьаҟатәи апроблемақәа|Атехнологиа ашәарҭарақәа}} [[Акатегориа:Аҟазааратә шәарҭара]]»
166071
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Doomsday scenarios}}
{{cat main}}
{{Category see also|Аҟазааратә шәарҭара|Ауаатәыҩса рықәӡаара|Ҳаԥхьаҟатәи апроблемақәа|Атехнологиа ашәарҭарақәа}}
[[Акатегориа:Аҟазааратә шәарҭара]]
bpdax43bg03uce23t811vbcf1ydkyk1
166072
166071
2026-05-24T10:25:43Z
Fraxinus.cs
8381
166072
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Doomsday scenarios}}
{{cat main}}
{{Category see also|Аҟазааратә шәарҭара|Ауаатәыҩса рықәӡаара|Ҳаԥхьаҟатәи апроблемақәа|Атехнологиа ашәарҭарақәа}}
{{DEFAULTSORT:қәыӡбара амш асценариқәа}}
[[Акатегориа:Аҟазааратә шәарҭара]]
l630yancyn0m9bf74njrdcxk2o8n0xz
Акатегориа:Аҟазааратә шәарҭара
14
53103
166073
2026-05-24T10:27:45Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Category see also|Ҳаԥхьаҟатәи апроблемақәа|Атехнологиа ашәарҭарақәа}} {{DEFAULTSORT:ҟазааратә шәарҭара}} [[Акатегориа:Ҳаԥхьаҟатәи апроблемақәа]] [[Акатегориа:Аглобалтә проблемақәа]] [[Акатегориа:Ажәларбжьаратә шәарҭадара]] [[Акатегориа:Агәаӷьра]]»
166073
wikitext
text/x-wiki
{{Category see also|Ҳаԥхьаҟатәи апроблемақәа|Атехнологиа ашәарҭарақәа}}
{{DEFAULTSORT:ҟазааратә шәарҭара}}
[[Акатегориа:Ҳаԥхьаҟатәи апроблемақәа]]
[[Акатегориа:Аглобалтә проблемақәа]]
[[Акатегориа:Ажәларбжьаратә шәарҭадара]]
[[Акатегориа:Агәаӷьра]]
ekbog7fs1n5ehj7uerb679rt301bgq9
Акатегориа:Ҳаԥхьаҟатәи апроблемақәа
14
53104
166074
2026-05-24T10:29:26Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Category see also|Аҟазааратә шәарҭара|Атехнологиа ашәарҭарақәа}} [[Акатегориа:Аԥеиԥш]] [[Акатегориа:Агәаӷьра]]»
166074
wikitext
text/x-wiki
{{Category see also|Аҟазааратә шәарҭара|Атехнологиа ашәарҭарақәа}}
[[Акатегориа:Аԥеиԥш]]
[[Акатегориа:Агәаӷьра]]
88s7lsomuc7y2zwzuh349fg38ibjwb9
Акатегориа:Адекоммунизациа
14
53105
166075
2026-05-24T10:32:26Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Cat main}} {{DEFAULTSORT:декоммунизациа}} [[Акатегориа:1989 шықәсазы ареволиуциақәа рыхҟьаԥҟьа]] [[Акатегориа:Антикоммунизм]] [[Акатегориа:Адемократиатәра]]»
166075
wikitext
text/x-wiki
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:декоммунизациа}}
[[Акатегориа:1989 шықәсазы ареволиуциақәа рыхҟьаԥҟьа]]
[[Акатегориа:Антикоммунизм]]
[[Акатегориа:Адемократиатәра]]
nn666uzrgc6x67n87mzghp74spq7vsj
Акатегориа:1989 шықәсазы ареволиуциақәа рыхҟьаԥҟьа
14
53106
166076
2026-05-24T10:33:56Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Ареволиуциақәа рыхҟьаԥҟьа]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа ахҟьаԥҟьақәа]] [[Акатегориа:1989 шықәсазы ареволиуциақәа|хҟьаԥҟьа]]»
166076
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Ареволиуциақәа рыхҟьаԥҟьа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа ахҟьаԥҟьақәа]]
[[Акатегориа:1989 шықәсазы ареволиуциақәа|хҟьаԥҟьа]]
1o86c1e42hu9jvm2ckh5xweuvt7it9u
Акатегориа:1991 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа
14
53107
166077
2026-05-24T10:34:49Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] Акатегориа:{{Title year}} шықәса...»
166077
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}}
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]]
[[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа]]
pyuw1zxx1f0dijz753mg8c2ctflsjyu
Акатегориа:1991 шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла
14
53108
166078
2026-05-24T10:35:32Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Year by country category}}»
166078
wikitext
text/x-wiki
{{Year by country category}}
dbr7g9yldivw092rdzcdrzyp4x8j79g
Акатегориа:1990-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла
14
53109
166079
2026-05-24T10:36:05Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Decade by country category header}}»
166079
wikitext
text/x-wiki
{{Decade by country category header}}
dxs3r5qelg04w6thsh0wjqv3z3ah56y
Акатегориа:1990-тәи ашықәсқәа раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа
14
53110
166080
2026-05-24T10:37:06Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Soviet Union in the {{Title year}}s}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:Европа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|совет Еидгыла]] Акате...»
166080
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Soviet Union in the {{Title year}}s}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|совет Еидгыла]]
[[Акатегориа:Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|совет Еидгыла]]
rpm5fptjnv3b3qjyngiom6vjn8vtbeb
Акатегориа:Европа 1990-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых
14
53111
166081
2026-05-24T10:37:50Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Europe in the {{Title year}}s}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category series navigation}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]] Акатегориа:Европа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи а...»
166081
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Europe in the {{Title year}}s}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category series navigation}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]]
[[Акатегориа:Европа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|{{title year}}]]
cfokuti0k3uzn0xi96dft9dopzav57w
Акатегориа:1990-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла
14
53112
166082
2026-05-24T10:38:21Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}}s by continent}} {{Decade by continent category header}}»
166082
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title year}}s by continent}}
{{Decade by continent category header}}
93cswfwiaddrmfv8fk36ak855xg0yyr
Акатегориа:Азиа 1990-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых
14
53113
166083
2026-05-24T10:39:20Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Asia in the {{Title year}}s}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category series navigation}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]] Акатегориа:Азиа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышы...»
166083
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Asia in the {{Title year}}s}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category series navigation}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{title year}}]]
[[Акатегориа:Азиа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|{{title year}}]]
t9a553eqpi80fs7ptqcjw6pyffa0568
Акатегориа:1991 шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа
14
53114
166084
2026-05-24T10:40:15Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in Asia}} {{Year in continent category}}»
166084
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title year}} in Asia}}
{{Year in continent category}}
irxgzbxa99gqvuq6rgh1ajlwnuvfzdw
Акатегориа:1991 шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла
14
53115
166085
2026-05-24T10:40:58Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Year by continent category}}»
166085
wikitext
text/x-wiki
{{Year by continent category}}
ml612n4y7wiuw47l1xgp4k2uebb3wnx
Акатегориа:1991 шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа
14
53116
166086
2026-05-24T10:41:42Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in Europe}} {{Year in continent category}}»
166086
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title year}} in Europe}}
{{Year in continent category}}
bizg2ni5u10eyzhqkjynj8bz286wpgo
Акатегориа:1991 шықәсазы адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа
14
53117
166087
2026-05-24T10:42:42Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|{{Title year}} in international relations}} {{InternationalRelationsYearCat}}»
166087
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|{{Title year}} in international relations}}
{{InternationalRelationsYearCat}}
f45eilmrdez3ypqh5mco6dv8ejy5av7
Акатегориа:1991 шықәсазы аполитика
14
53118
166088
2026-05-24T10:43:22Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}}»
166088
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title year}} in politics}}
{{PoliticsYearCat}}
oiwyhh3h2ghinj66pk6vs788s01u4of
Акатегориа:1990-тәи ашықәсқәа раан аполитика
14
53119
166089
2026-05-24T10:44:06Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{PoliticsDecadeCat}}»
166089
wikitext
text/x-wiki
{{PoliticsDecadeCat}}
1u1o1iuemffctj552aavv52fx8rtink
Акатегориа:1989 шықәсазы аполитика
14
53120
166090
2026-05-24T10:45:00Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}}»
166090
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title year}} in politics}}
{{PoliticsYearCat}}
oiwyhh3h2ghinj66pk6vs788s01u4of
Акатегориа:1990-тәи ашықәсқәа раан адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа
14
53121
166091
2026-05-24T10:46:35Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{InternationalRelationsDecadeCat}}»
166091
wikitext
text/x-wiki
{{InternationalRelationsDecadeCat}}
rjwohh5zift2qde6fzlqso4ml86as40
Акатегориа:Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа аҭоурых
14
53122
166092
2026-05-24T10:49:08Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Cat main}} {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла акоммунисттә партиа аҭоурых}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аполитикатә партиақәа рҭоурых]] [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика]]»
166092
wikitext
text/x-wiki
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла акоммунисттә партиа аҭоурых}}
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа|ҭоурых]]
[[Акатегориа:Аполитикатә партиақәа рҭоурых]]
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика]]
o840adgbo5rypz637l35c1zld88co34
Акатегориа:Аполитикатә партиақәа рҭоурых
14
53123
166093
2026-05-24T10:50:33Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:политикатә партиақәа рҭоурых}} [[Акатегориа:Аполитикатә партиа аҭоурых| партиақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә партиақәа ркатегориақәа|ҭоурых]]»
166093
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:политикатә партиақәа рҭоурых}}
[[Акатегориа:Аполитикатә партиа аҭоурых| партиақәа]]
[[Акатегориа:Аполитикатә партиақәа ркатегориақәа|ҭоурых]]
q57mgyawpdsi7uzcb23dgteu4zsv7gk
Акатегориа:Аполитикатә партиа аҭоурых
14
53124
166094
2026-05-24T10:52:19Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Cat main|Аполитикатә партиа#Аҭоурых}} {{DEFAULTSORT:политикатә партиа аҭоурых}} [[Акатегориа:Аполитикатә партиақәа|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аполитикатә ҭоурых]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа рҭоурых]]»
166094
wikitext
text/x-wiki
{{Cat main|Аполитикатә партиа#Аҭоурых}}
{{DEFAULTSORT:политикатә партиа аҭоурых}}
[[Акатегориа:Аполитикатә партиақәа|ҭоурых]]
[[Акатегориа:Аполитикатә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Аиҿкаарақәа рҭоурых]]
bu6do8lbtbw26ymeib0zjhjh56ip53m
Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ареформақәа
14
53125
166095
2026-05-24T10:55:06Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟалаз ареформақәа}} [[Акатегориа:Ареформақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ауаажәларра|реформақәа]] [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|реформақәа]] Акатегориа:Азиа иҟоу ареформақә...»
166095
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟалаз ареформақәа}}
[[Акатегориа:Ареформақәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла ауаажәларра|реформақәа]]
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|реформақәа]]
[[Акатегориа:Азиа иҟоу ареформақәа|+совет Еидгыла]]
[[Акатегориа:Европа иҟоу ареформақәа|+совет Еидгыла]]
mm9fwwewljok6l9tunx3skssh9tzkaj
Акатегориа:Ареформақәа атәылақәа рыла
14
53126
166096
2026-05-24T10:56:37Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Reform by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:реформақәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ареформақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аполитика атәылақәа рыла| реформақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларра атәылақәа рыла| реформақәа]]»
166096
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Reform by country}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:реформақәа атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Ареформақәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аполитика атәылақәа рыла| реформақәа]]
[[Акатегориа:Ауаажәларра атәылақәа рыла| реформақәа]]
79qiuk5nimu7x6u0zk1aeyq0xsap8ec
Акатегориа:Азиа иҟоу ареформақәа
14
53127
166097
2026-05-24T10:58:13Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Reform in Asia}} [[Акатегориа:Ареформақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиатәи аполитика|реформақәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу ауаажәларратә ԥсахрақәа|реформақәа]]»
166097
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Reform in Asia}}
[[Акатегориа:Ареформақәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Азиатәи аполитика|реформақәа]]
[[Акатегориа:Азиа иҟоу ауаажәларратә ԥсахрақәа|реформақәа]]
4hziubsvyzi2x6ssx8u84k4iv60eozc
Акатегориа:Европа иҟоу ареформақәа
14
53128
166098
2026-05-24T10:59:12Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Reform in Europe}} [[Акатегориа:Ареформақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европатәи аполитика|реформақәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ауаажәларратә ԥсахрақәа|реформақәа]]»
166098
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Reform in Europe}}
[[Акатегориа:Ареформақәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европатәи аполитика|реформақәа]]
[[Акатегориа:Европа иҟоу ауаажәларратә ԥсахрақәа|реформақәа]]
g1woqnjo8on43c0f047izitetz6yqfb
Акатегориа:Ареформақәа аконтинентқәа рыла
14
53129
166099
2026-05-24T11:01:03Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:реформақәа аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Ареформақәа| континентқәа]] [[Акатегориа:Аполитика аконтинентқәа рыла| реформақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ԥсахрақәа аконтинентқәа рыла| реформақәа]]»
166099
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:реформақәа аконтинентқәа рыла}}
[[Акатегориа:Ареформақәа| континентқәа]]
[[Акатегориа:Аполитика аконтинентқәа рыла| реформақәа]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә ԥсахрақәа аконтинентқәа рыла| реформақәа]]
lxekkk898qr95kp0bqbqi7m9m7vv5yy
Акатегориа:Ауаажәларратә ԥсахрақәа аконтинентқәа рыла
14
53130
166100
2026-05-24T11:02:17Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаажәларратә ԥсахрақәа аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаажәларратә ԥсахрақәа| континентқәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларра аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Акатегориақәа аконтинентқәа рыла]]»
166100
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:уаажәларратә ԥсахрақәа аконтинентқәа рыла}}
[[Акатегориа:Ауаажәларратә ԥсахрақәа| континентқәа]]
[[Акатегориа:Ауаажәларра аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Акатегориақәа аконтинентқәа рыла]]
r3qu5iu23q41ubxc9dtu9v3tlywf6rz
Акатегориа:Европа иҟоу ауаажәларратә ԥсахрақәа
14
53131
166101
2026-05-24T11:03:28Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ауаажәларратә ԥсахрақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа ауаажәларра|ԥсахрақәа]]»
166101
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Ауаажәларратә ԥсахрақәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа ауаажәларра|ԥсахрақәа]]
bcqfxuudq65zm7st5c4kae763uls6tv
Акатегориа:Азиа иҟоу ауаажәларратә ԥсахрақәа
14
53132
166102
2026-05-24T11:03:56Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ауаажәларратә ԥсахрақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа ауаажәларра|ԥсахрақәа]]»
166102
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Ауаажәларратә ԥсахрақәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа ауаажәларра|ԥсахрақәа]]
bcqfxuudq65zm7st5c4kae763uls6tv
166103
166102
2026-05-24T11:04:16Z
Fraxinus.cs
8381
166103
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Ауаажәларратә ԥсахрақәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Азиа ауаажәларра|ԥсахрақәа]]
36xdmj6b26a1n2vdn5ak738zz5hyd98
Акатегориа:Асовет демократиатә ҵысрақәа
14
53133
166104
2026-05-24T11:10:02Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет демократиатә ҵысрақәа}} [[Акатегориа:Адемократиатә ҵысрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|Demдемократиатә cracy]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа|демократиатә ]] [...»
166104
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:совет демократиатә ҵысрақәа}}
[[Акатегориа:Адемократиатә ҵысрақәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|Demдемократиатә cracy]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа|демократиатә ]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа|демократиатә ]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аоппозициа|демократиатә ҵысрақәа]]
5qxobrid4lj9jcwsdwhago8cz4ajp5k
166105
166104
2026-05-24T11:10:16Z
Fraxinus.cs
8381
166105
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:совет демократиатә ҵысрақәа}}
[[Акатегориа:Адемократиатә ҵысрақәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|демократиатә]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа|демократиатә ]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа|демократиатә ]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аоппозициа|демократиатә ҵысрақәа]]
rdxn6ogbyvsp0u6egybfmqsxzlml3zk
Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа
14
53134
166106
2026-05-24T11:11:43Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа}} [[Акатегориа:Аполитикатә ҵысрақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|ҵысрақәа]]»
166106
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа}}
[[Акатегориа:Аполитикатә ҵысрақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|ҵысрақәа]]
3hfq4cu001l7t7fbx2jqcqrjobm9y32
Акатегориа:Аполитикатә ҵысрақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла
14
53135
166107
2026-05-24T11:13:17Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:политикатә ҵысрақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аполитикатә ҵысрақәа атәылақәа рыла|*ҭоурыхтә]] [[Акатегориа:Аполитика аҭоурыхтә тәылақәа рыла| политикатә ҵысрақәа]] Акатегориа:Аҵысрақәа аҭоурыхтә тәылақәа...»
166107
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:политикатә ҵысрақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Аполитикатә ҵысрақәа атәылақәа рыла|*ҭоурыхтә]]
[[Акатегориа:Аполитика аҭоурыхтә тәылақәа рыла| политикатә ҵысрақәа]]
[[Акатегориа:Аҵысрақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла| политикатә ҵысрақәа]]
gva33jvbu66k869jbztz4cbpz56zkiu
Акатегориа:Аҵысрақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла
14
53136
166108
2026-05-24T11:14:28Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҵысрақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аҵысрақәа атәылақәа рыла| ҭоурыхтә]] [[Акатегориа:Ауаажәларра аҭоурыхтә тәылақәа рыла| ҵысрақәа]]»
166108
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:ҵысрақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Аҵысрақәа атәылақәа рыла| ҭоурыхтә]]
[[Акатегориа:Ауаажәларра аҭоурыхтә тәылақәа рыла| ҵысрақәа]]
rn016spa0mtjna0uylh676s1b28k2ks
Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа
14
53137
166110
2026-05-24T11:18:36Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Political repression in the Soviet Union}} *[[:Акатегориа:Society]] > [[:Акатегориа:Human rights abuses|Human rights abuses]] > [[:Акатегориа:Persecution|Persecution]] > [[:Акатегориа:Political repression|Political repression]] > [[:Акатегориа:Political repression in the Soviet Union|Political repression in the Soviet Union]] *[[:Акатегориа:Politics]] > :Акатегориа:Pol...»
166110
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Political repression in the Soviet Union}}
*[[:Акатегориа:Society]] > [[:Акатегориа:Human rights abuses|Human rights abuses]] > [[:Акатегориа:Persecution|Persecution]] > [[:Акатегориа:Political repression|Political repression]] > [[:Акатегориа:Political repression in the Soviet Union|Political repression in the Soviet Union]]
*[[:Акатегориа:Politics]] > [[:Акатегориа:Political ideologies|Political ideologies]] > [[:Акатегориа:Totalitarianism|Totalitarianism]] > [[:Акатегориа:Communism|Communism]] > [[:Акатегориа:Communist states|Communist states]] > [[:Акатегориа:Soviet Union|Soviet Union]] > [[:Акатегориа:Soviet internal politics|Soviet internal politics]] > [[:Акатегориа:Political repression in the Soviet Union|Political repression in the Soviet Union]]
----
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа}}
[[Акатегориа:Асовет ҩнуҵҟатәи аполитика|репрессиа]]
[[Акатегориа:Аполитикате репрессиа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла азин|политикате репрессиа]]
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|репрессиа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа реилагарақәа|политикате репрессиа]]
[[Акатегориа:Атоталитартә коммунисттә режимқәа рыцәгьоурақәа]]
ohlucyfzjgy3vttgicm367b5gyxv6ua
166111
166110
2026-05-24T11:21:50Z
Fraxinus.cs
8381
166111
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Political repression in the Soviet Union}}
*[[:Акатегориа:Ауаажәларра]] > [[:Акатегориа:Ауаҩы изинқәа реилагарақәа|Ауаҩы изинқәа реилагарақәа]] > [[:Акатегориа:Persecution|Persecution]] > [[:Акатегориа:Аполитикате репрессиа|Аполитикате репрессиа]] > [[:Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа|Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа]]
*[[:Акатегориа:Аполитика]] > [[:Акатегориа:Аполитикатә идеологиақәа|Аполитикатә идеологиақәа]] > [[:Акатегориа:Атоталитаризм|Атоталитаризм]] > [[:Акатегориа:Акоммунизм|Акоммунизм]] > [[:Акатегориа:Акоммунисттә тәылақәа|Акоммунисттә тәылақәа]] > [[:Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла]] > [[:Акатегориа:Асовет ҩнуҵҟатәи аполитика|Асовет ҩнуҵҟатәи аполитика]] > [[:Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа|Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа]]
----
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа}}
[[Акатегориа:Асовет ҩнуҵҟатәи аполитика|репрессиа]]
[[Акатегориа:Аполитикате репрессиа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла азин|политикате репрессиа]]
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|репрессиа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа реилагарақәа|политикате репрессиа]]
[[Акатегориа:Атоталитартә коммунисттә режимқәа рыцәгьоурақәа]]
8gu10njeok52b44org96t6hynnoeetf
166112
166111
2026-05-24T11:22:09Z
Fraxinus.cs
8381
166112
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Political repression in the Soviet Union}}
*[[:Акатегориа:Ауаажәларра]] > [[:Акатегориа:Ауаҩы изинқәа реилагарақәа|Ауаҩы изинқәа реилагарақәа]] > [[:Акатегориа:Акыдцалара|Акыдцалара]] > [[:Акатегориа:Аполитикате репрессиа|Аполитикате репрессиа]] > [[:Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа|Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа]]
*[[:Акатегориа:Аполитика]] > [[:Акатегориа:Аполитикатә идеологиақәа|Аполитикатә идеологиақәа]] > [[:Акатегориа:Атоталитаризм|Атоталитаризм]] > [[:Акатегориа:Акоммунизм|Акоммунизм]] > [[:Акатегориа:Акоммунисттә тәылақәа|Акоммунисттә тәылақәа]] > [[:Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла]] > [[:Акатегориа:Асовет ҩнуҵҟатәи аполитика|Асовет ҩнуҵҟатәи аполитика]] > [[:Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа|Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа]]
----
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа}}
[[Акатегориа:Асовет ҩнуҵҟатәи аполитика|репрессиа]]
[[Акатегориа:Аполитикате репрессиа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла азин|политикате репрессиа]]
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|репрессиа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа реилагарақәа|политикате репрессиа]]
[[Акатегориа:Атоталитартә коммунисттә режимқәа рыцәгьоурақәа]]
cmn2csxah5f8s8k19bamabz3nlj4gk6
Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа реилагарақәа
14
53138
166113
2026-05-24T11:24:41Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа реилагарақәа}} [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа реилагарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа|*аилагарақәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла азин|уаҩы изинқәа реилагарақәа]] Акатегориа:...»
166113
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа реилагарақәа}}
[[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа реилагарақәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа|*аилагарақәа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла азин|уаҩы изинқәа реилагарақәа]]
[[Акатегориа:Урыстәыла иҟоу ауаҩы изинқәа реилагарақәа|-совет Еидгыла]]
0umqe8vher76dkx5fvnj289f0kg8d87
Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа
14
53139
166114
2026-05-24T11:26:37Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Human rights in the Soviet Union}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ауаажәларра|уаҩы изинқәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполи...»
166114
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Human rights in the Soviet Union}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа}}
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла ауаажәларра|уаҩы изинқәа]]
[[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|уаҩы изинқәа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла азин|уаҩы изинқәа]]
dv1hl9gpjqhtu3t54bovhitiz18binm
Акатегориа:Ауаҩы изинқәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла
14
53140
166115
2026-05-24T11:27:59Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩы изинқәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа атәылақәа рыла|*ҭоурыхтә]] [[Акатегориа:Ауаажәларра аҭоурыхтә тәылақәа рыла| уаҩы изинқәа]] [[Акатегориа:Аполитика аҭоурыхтә тәылақәа рыла| уаҩы изинқәа]]»
166115
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:уаҩы изинқәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа атәылақәа рыла|*ҭоурыхтә]]
[[Акатегориа:Ауаажәларра аҭоурыхтә тәылақәа рыла| уаҩы изинқәа]]
[[Акатегориа:Аполитика аҭоурыхтә тәылақәа рыла| уаҩы изинқәа]]
e085rgmcurensoq9iy9tlw2rg2f4dj7
Акатегориа:Аполитикате репрессиа аҭоурыхтә тәылақәа рыла
14
53141
166116
2026-05-24T11:30:18Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:политикате репрессиа аҭоурыхтә тәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аполитикате репрессиа атәылақәа рыла|-ҭоурыхтә]] [[Акатегориа:Аполитика аҭоурыхтә тәылақәа рыла| репрессиа]] Акатегориа:Ауаҩы изинқәа аҭоурыхтә тәылақәа рыл...»
166116
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:политикате репрессиа аҭоурыхтә тәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Аполитикате репрессиа атәылақәа рыла|-ҭоурыхтә]]
[[Акатегориа:Аполитика аҭоурыхтә тәылақәа рыла| репрессиа]]
[[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла| политикате репрессиа]]
[[Акатегориа:Аполитикатә мчы ахархәара аҭоурыхтә тәылақәа рыла| репрессиа]]
elybzilpynlvbfff4e141t2pye0q6qq
Акатегориа:Аполитикатә мчы ахархәара аҭоурыхтә тәылақәа рыла
14
53142
166117
2026-05-24T11:32:10Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:политикатә мчы ахархәара аҭоурыхтә тәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аполитикатә мчы ахархәара атәылақәа рыла|-ҭоурыхтә]] [[Акатегориа:Амч ахархәара аҭоурыхтә тәылақәа рыла| политикатә мчы]] Акатегориа:Аполитика аҭоурыхтә...»
166117
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:политикатә мчы ахархәара аҭоурыхтә тәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Аполитикатә мчы ахархәара атәылақәа рыла|-ҭоурыхтә]]
[[Акатегориа:Амч ахархәара аҭоурыхтә тәылақәа рыла| политикатә мчы]]
[[Акатегориа:Аполитика аҭоурыхтә тәылақәа рыла|-политикатә мчы]]
7rptkti7c3n88o69kum6e596vtrke1y
Акатегориа:Амч ахархәара аҭоурыхтә тәылақәа рыла
14
53143
166118
2026-05-24T11:33:40Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:мч ахархәара аҭоурыхтә тәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Амч ахархәара атәылақәа рыла|-ҭоурыхтә]] [[Акатегориа:Ауаажәларра аҭоурыхтә тәылақәа рыла| мч ахархәара]] [[Акатегориа:Ацәгьаура аҭоурыхтә тәылақәа рыла| мч ахархәара]]»
166118
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:мч ахархәара аҭоурыхтә тәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Амч ахархәара атәылақәа рыла|-ҭоурыхтә]]
[[Акатегориа:Ауаажәларра аҭоурыхтә тәылақәа рыла| мч ахархәара]]
[[Акатегориа:Ацәгьаура аҭоурыхтә тәылақәа рыла| мч ахархәара]]
i6j4yu8gsxlfugqpqiyon9o4y3efvpk
Акатегориа:Ацәгьаура аҭоурыхтә тәылақәа рыла
14
53144
166119
2026-05-24T11:34:45Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:цәгьаура аҭоурыхтә тәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ацәгьаура атәылақәа рыла|-ҭоурыхтә]] [[Акатегориа:Ауаажәларра аҭоурыхтә тәылақәа рыла| цәгьаура]]»
166119
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:цәгьаура аҭоурыхтә тәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Ацәгьаура атәылақәа рыла|-ҭоурыхтә]]
[[Акатегориа:Ауаажәларра аҭоурыхтә тәылақәа рыла| цәгьаура]]
blmyf0zbawftw96mch4y8mwqvdhbmrj
Акатегориа:Асовет ҩнуҵҟатәи аполитика
14
53145
166120
2026-05-24T11:36:19Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:совет ҩнуҵҟатәи аполитика}} [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|ҩнуҵҟатәи аполитика]]»
166120
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:совет ҩнуҵҟатәи аполитика}}
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|ҩнуҵҟатәи аполитика]]
rds75dv060jj0r9xa0n767vjp6qzijg
Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аоппозициа
14
53146
166121
2026-05-24T11:38:18Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟалаз аоппозициа}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа|оппозициа]] [[Акатегориа:Аполитикатә оппозициа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа|оппозициа]]»
166121
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟалаз аоппозициа}}
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа|оппозициа]]
[[Акатегориа:Аполитикатә оппозициа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа|оппозициа]]
m0z1mcypfvlt4ilp78lza8u4oqtb3bt
Акатегориа:Михаил Горбачов
14
53147
166122
2026-05-24T11:39:53Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Mikhail Gorbachev}} {{Cat main|Горбачиов, Михаил Сергеи-иԥа}} [[Акатегориа:ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩцәа]]»
166122
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Mikhail Gorbachev}}
{{Cat main|Горбачиов, Михаил Сергеи-иԥа}}
[[Акатегориа:ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩцәа]]
ceykmxac54j5qio9wcxx0d55xm4hzto
Акатегориа:1991 шықәсазы нанҳәамзатәи апутч иадҳәалаз ауаа
14
53148
166124
2026-05-24T11:45:46Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:1991 шықәсазы нанҳәамзатәи апутч|уаа]] [[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә хҳәарақәа ирылахәыз ауаа|нанҳәамзатәи апутч]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи ауаа аибашьрақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет персонақәа]] Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара и...»
166124
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:1991 шықәсазы нанҳәамзатәи апутч|уаа]]
[[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә хҳәарақәа ирылахәыз ауаа|нанҳәамзатәи апутч]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи ауаа аибашьрақәа рыла]]
[[Акатегориа:Асовет персонақәа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара иадҳәалаз ауаа]]
jkn1zk1v2lakmi40tnn1pkcjigt9qvl
Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара иадҳәалаз ауаа
14
53149
166127
2026-05-24T11:48:43Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла аилабгара иадҳәалаз ауаа}} [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи ахҭысқәа ирыдҳәалаз ауаа]] [[Акатегориа:Ареволиуциақәа ирыдҳәалаз ауаа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара|иадҳәалаз ауаа]] [[Акатегориа:Асовет персонақәа]]»
166127
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла аилабгара иадҳәалаз ауаа}}
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи ахҭысқәа ирыдҳәалаз ауаа]]
[[Акатегориа:Ареволиуциақәа ирыдҳәалаз ауаа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара|иадҳәалаз ауаа]]
[[Акатегориа:Асовет персонақәа]]
75inadcyxi3jk8kh2t25h28af0pd31o