Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Анқәаб, Александр Золотинска-иԥа 0 1635 166538 149738 2026-05-31T09:00:14Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Ахеилак адепутатцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166538 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |ахьӡ =Александр Золотинска-иԥа Анқәаб |даҽа ахьӡ ={{lang-ru|Александр Золотинскович Анкваб}} |афото =Alexander Ankvab - 06.10.2011.jpg |амаҵура =Аԥсны аԥыза-министр |абираҟ =Flag of the President of Abkhazia.svg |агерб =Coat_of_arms_of_Abkhazia.svg |аишьҭагылашьа =16 |инаркны ={{date|24|4|2020}} |рҟынӡа ={{date|19|11|2024}} |ахада =[[Аслан Гьаргь-иԥа Бжьаниа]] |аԥхьа иҟаз =[[Валери Рамшух-иԥа Бганба]] |аҭынха =[[Валери Рамшух-иԥа Бганба]] |амаҵура2 =[[Аԥсны Аҳәынҭқарра]] ахада |абираҟ2 =Flag of the President of Abkhazia.svg |агерб2 =Coat_of_arms_of_Abkhazia.svg |аишьҭагылашьа2 =3 |инаркны2 ={{date|26|9|2011}} |рҟынӡа2 ={{date|1|6|2014}} |аԥхьа иҟаз2 =[[Сергеи Уасил-иԥа Багаԥшь]] |аҭынха2 =[[Рауль Џьумка-иԥа Ҳаџьымба]] |амаҵура3 =Аԥсны ахада ихаҭыԥуаҩ |абираҟ3 =Flag of the President of Abkhazia.svg |агерб3 =Coat_of_arms_of_Abkhazia.svg |аишьҭагылашьа3 =3 |инаркны3 ={{date|12|2|2010}} |рҟынӡа3 ={{date|29|5|2011}} |ахада3 =[[Сергеи Уасил-иԥа Багаԥшь]] |аԥхьа иҟаз3 =[[Рауль Џьумка-иԥа Ҳаџьымба]] |аҭынха3 =[[Михаил Валери-иԥа Логәуа]] |амаҵура4 =Аԥсны аԥыза-министр |абираҟ4 =Flag of the President of Abkhazia.svg |агерб4 =Coat_of_arms_of_Abkhazia.svg |аишьҭагылашьа4 =8 |инаркны4 ={{date|14|2|2005}} |рҟынӡа4 ={{date|13|2|2010}} |ахада4 =[[Сергеи Уасил-иԥа Багаԥшь]] |аԥхьа иҟаз4 =[[Нодар Владимир-иԥа Хашба]] |аҭынха4 =[[Сергеи Мирон-иԥа Шамба]] |аира арыцхә ={{date|16|12|1952}} |аира аҭыԥ =[[Аҟәа]], [[Аԥснытәи АССР]] |аԥсра арыцхә = |аԥсра аҭыԥ = |аԥсра зыхҟьаз = |аԥсыжра аҭыԥ = |апартиа =[[Аиҭаира]] |амилаҭра =[[Аԥсуаа|Аԥсуа]] |атәылауаҩра =[[Аԥсны Аҳәынҭқарра]]<br />[[Урыстәыла]] |абызшәақәа = |аԥҳәыс =Римма Лакоба |ацынхаҩы = |ахәыҷқәа =Александр, Инал |ажәла =[[Анқәаб (аҵакырацәара)|Анқәаб]] |анхарҭа = |аҵара = |алма-матер = |аусура = |адин = |анашьамҭақәа = |анапынҵамҭа = |аcаит = }} '''Александр Золотинска-иԥа Анқәаб''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Золоти́нскович Анква́б}}; {{date|26|12|1952}}, [[Аҟәа]], [[Аԥсны АССР]], [[СССР]]) — [[Аԥсны Аҳәынҭқарра]] Аԥыза Министроуп. Иара [[1952]] шықәса 26 ԥхынҷкәынмза диит Аԥсны, [[Аҟәа]]. Ростовтәи Ауниверситет аҿы аҵара иҵеит. Нас аус иуеит рмаҵура уаҩыс Комсомол азын. ==Абиографиа== Александр Золотинска-иԥа Анқәаб диит 1952 ш. ԥхынҷкәымза 26 рзы Гәдоуҭа араион Хәаԥ ақыҭа, амилиционер иҭаацәараҿ. Уи аҭаацәараҿ иара дреиҳабын. Ихыҿратәи иқәыԥшратәи ашықысқәа ихигеит аҳҭнықалақь Аҟәа. Дилгоит Аҟәатәи №16 тәи ашкол. 1970 ш-рзы дҭалоит Ростовтәи Аҳәынҭқарратә университет аиуристә факультет. Аха иҭаацәартә ҭагылаазшьа иахҟьаны иҵара алгара аҿҳәараамҭа аанӡа далгар акәхоит. 1974 ш-рзы иоднокурскцәа раԥхьа аԥышәарақәа қәҿиарала иҭиуеит. 1975 ш иԥсадгьыл ахь даныхынхәлак Аԥснытәы аболостә комитет акомсомолтә абжьгаҩс дҟалоит Аԥснытәи АССР аминистерратә азиндыараҿ. Ԥыҭрак ашьҭахь дыиаргоит Қырҭтәыла ЛКСМ аоблосттә акомитет ахь, уи дыҟан амҩақәаҵаҩ имаҵураҿы насшәа дҟаҵан аҟәша еиҳабыс. Уи ашьҭахь уи далхын Гәдоуҭа араион ЛКСМ маӡаныҟәгаҩыс. 1978 ш-рзы А. Анқәаб дҟаҵан РОВД амаҵура еиҳабыс. Усҟантәи аамҭаз иара иқәԥшқәаз амаӡааныҟәгаҩцәа дыруаӡәкын. Иара иаамҭаз РОВД еиҳабыс даныҟаз еиҿкаан ахор. 1979 ш-рзы иреиӷьыз араион аколективтә хорқәа иреиуахеит. 1981 шықәса инаркны 1983 ш-нӡа, А. Анқәаб аус иуан Қырҭтәылатәи ССР ЦК акомпартиа еиуеиԥшым административтә усҳәарҭақәарҿ. 1984 шықәсарзы дҟаҵан Қырҭтәыла ССР аҩныҵҟатәи аусқәа аминистыр ихаҭыԥуаҩс. 1990 ш-зы лаҵарамзаз Қырҭтәылеи-Аԥсны рыҩныҵҟа иҟалаз аҭагылазаашьа иахҟьаны иҩеит арапорт. Уи ашьҭахь диасуеит Аҟәаҟа. Уи ашықәсан уаҳа џьаргьы аус иуӡамызт. Уи иажәақәа рыла ишиҳәоз изхара иуацәеи иҩзцәеи ибеит. 1991 ш-рзы А. Анқәаб далхын Аԥсны иреиҳаӡоу Асовет депутатыс. 1992 ш-рзы дҟаиҵан Аԥсны иреиҳаӡоу Асовет аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистырс. Ари инаԥхгара ҿыцаҿ иҟалеит аигәҭасра усҟантәи аамҭаз наԥхьара азызуаз Гиви Ломинаӡе иареи рыбжьара. Уи иҟаиҵеит адҵара Анқәаб иаҭара зыршаҳаҭхаша Қарҭынтәи иааигарцаз. Уи ашықәсан лаҵарамза 24 рзы Аҟәатәи аҩныҟатәи аусқәа рхан аанкылан Аԥснытәи аҩныҵҟатәи ар В. Арӡынба наԥхгара зиҭоз рыла. А. Анқәаб убри ашықәсан Аԥсны аҩныҵҟатәи Министрс дшьақәырӷәӷәан. Аха аҵыхытәан Анқәаб иажәақәа рыла иара еиқәархеит Қырҭтәы аҩныҵҟатәи аминистрра анаԥхгареи иареи ирибжьаз аиҩзаратә еизыҟазаашьа. Маҷӡакгьы игәы еихьнашьуан уи Министырра инеира абас иаҳыҟьалаз. 1992 ш-зы нанхәамзазы, Қырҭтәыла архәҭақәа Аԥсны ианалала Аԥсны анаԥхгара В. Арӡынба напхгара ззиуаз Гәдоуҭа ақалақь ахь имиасыр ԥсыхәа амоуит. Аха А. Анқәаби С. Багаԥшьи урҭ аанкылеит Аҟәа ақалақь Қырҭтәыла анаԥхгареи дареи имҩаԥыргарц аиҿцәажәара аибашьра аанкылараз. Аха цәыббрамза алагамҭаз аиҿцәажәара апроцесс аибашьра аанкылара иара даҟәыхны, ихаҭыԥан дҟаҵан С. Шамба, уи анаҩсан аҩнуҵҟатәи аминистрра анаԥхгара аусдҵас иахылаԥшыр акәын атҟәацәа наҟ-ааҟ ирымаз реиҭныԥсахра азҵаара. Ҟырҭтәыла анҭыҵтәи аԥшыхәра ахада Автондил Иоселиани иажәақәа рҿы иазгәаиҭахьан, аибашьра аамҭаз Аԥсны Қырҭтәылеи рыбжьара иҟаз аидыслара ихҟьаны аҩ-ганкгьы ирымаз аҭҟәацәа А. Анқәаб ибзоурала имаҷҩым еиқәдырхаз аԥсуеи ақырҭқәеи рыбжара. Уи ихьон: {{Ацитата|{{lang-ru|Мы вместе работали — почему я не могу с ним дружить? Благодаря Анквабу во время войны спасли очень многих абхазов и грузин. Это что, можно забыть? Он очень порядочный, очень честный, мужественный человек, строгий начальник. Вот этого боятся все — все плохие. Хорошие таких людей не боятся. С ним очень трудно разговаривать, но если он поймет, что ты не обманываешь, ведешь нормальный разговор — всё понимает прекрасно.}}}} А. Анқәаб 2011 ш-рзы ирылеиҳәаз адырраҿ 1992-1993 ш-рзы Аԥсны аибашьра аамҭаз, ицоз 431 мшы, аҩ-ганкгьы иалахәын 12-нызықьҩык ауааԥсыра, урҭ рахьынтәи иҭахеит 2700 инареиҳаны, 5-нызықьҩык инархыҳәҳәо ироуит ахәрақәа, 200 ауааԥсыра хабарда ибжьаӡыз ирхыԥхьаӡалоуп. Цәыббрамза 27 1993 ш. Аҟәа ахақәыҭраан Аԥснытәи амчратә еилазаара Қырҭтәыла анаԥхгара усҟантәи аамҭаз Аҟәа иалахаз 17-ҩык ршәарҭадара рзеиқәмырхеит. Убри инархиҟьаны 1993 ш-рзы абҵараамза 8 рзы Анқәаб аҩныҵҟатәи аминистыр имаҵура аҟынтә ихы дақәиҭын. 1994 ш. Анқәаб иҭаацәа иманы диасуеит Москваҟа анхара. Ирласны уа дҟалоит афирма «Инексбезопасности» аиҳабы ицхырааҩс, уи ашьҭахь еиуиԥшым абизнес усхкқәа дырҿын. Иара есааира дрылахәын ацхырааратә проектқәа. Уи ԥарала дрыцхраауан аԥсуа кәашаратәи ахори аколлективқәа. Анқәаб ицхыраарала Москва иҭыҵит ҩ-томк иҟаз аԥсуа поезиа иадҳәалаз ашәҟәы. Иара убас уи дрыцхрааит ԥыҭҩык аԥсуа шәҟәыҩҩцәа рышәҟәқәа рҭыжьраҿ. Усҟантәи аамҭаз Аԥсны аҭагылаӡаашьа економикала имариамызт. Акыр ихьысҳан ашколқәа рҭагылазаашьа. Уи ибзоурала, ихатә харџь ахшәааны ишьақәыргылан иқыҭа гәакьа Хәаԥтәи абжьаратә школ. 1999 ш. ахәаԥшцәа изларбоз ала иара иакәхон В. Арӡынба аҳәынҭқарратә бжьыҭыраҿ иҿагылоз. Аха иалагалаз аценз аҭыԥинтәалара иахҟьаны уи икандидатура изықәыргылаӡом. Иубилеи аҽны, ԥхынҷкәымза 26 рзы Анқәаб имаз ахәылԥаз мап ацәеикуеит. Москва ажурналистцәа дырзаԥхьоит акыраамҭа ицоз алекциа Аԥсны аполитикатә ҭагылаазашьа иҟаз иахҟьаны. Ажурналистцәа руаӡк игәалашәараҿ излазгәеиҭоз ала, уи аҽны иааҟәымҵӡақәа иасуаз имабилтә ҭел дагьазхьаԥшуамызт. Уи аҭак ҟаиҵеиз знык Урыстәыла апремиа зҽаԥсазтәыз аопера артист Хьыбла Гьерзмаа. 2003 ш-рзы А. Анқәаб дхынҳәуеит иԥсадгьыл ахь. Ара дахьааиз еиҿикаауеит усҟантәи аамҭа ихадараз азеиԥш-политикатә партиа «Аиҭаира» ҳәа хыс изауз. Аԥсны иҟалараны иҟаз абжьыҭирақәа Анқәаб иӡбеит ихатәы кандидатура ықәиргыларц. Абжьыҭыратә компаниаан уи диқәыз боит усҟантәи аамҭаз Аԥсны ипрезидентыз В. Арӡынба. Ишаазгәеиҭаз ала уи иҵакыреи иареи иашахәҭоу рус нарыгӡаӡом, атәылаҿ ишахәҭоу акорупциа ахы иақәиҭуп. Уи ишазгәеиҭаз ала Аԥсны аконституциеи Урыстәыла аконституциеи еизааигәаны ахатә закәан аманы иҟаларц. Цәыббрамзаз Анқәаб икандидатура абжьытира центраҿ мап ацәкын. Уи ҽыҵгас иҟарҵон акыршықәса итәылаҿ дахьнымхоз, иара убас уи абызшәа шидыруа аԥышәара мап ахьацәикыз, аха иҿыдоу алингвистә центра акомиссиа алахәылацәа иазхарҵеит абызшәа бзианы ишидыруа. Анқәаб абжьыҭираҿ икандидатура мап анацкха ашьтахь, апартиа «Аиҭаира» идгылоз ииасуеит С. Багаԥшь икандидатурахь. Анеҩсан абжьыҭирақәарҿ иара игоит аиааира, аха арҭ абжьыҭиираҿ иигаз ааиаира мап ацәкы ииашаӡам ҳәа. Ажьырныҳәамзазы 2005-ш-рзы имҩаԥгаз аҩбатәи абжьыҭирақәа рҿы аиааира агеит атандем, Аԥсны ахадас далхын С. Багаԥшь, Р. Хаџьынба далхын уи ихаҭыԥаҩс. 2005 ш-рзы жәабранмза 12 С. Багаԥшь икәгылараҿ ирылаҳәан Анқәаб премиер-министрс дшалху. Ари амаҵураҿы уи еиҳарак хықәкыра ззиуаз Аԥсны аҩныҵҟатәи аҭагылазаашьа акәын. Зегь раԥхьа иргылан уи хықәкыра ззиуа Аԥсны аекономика акәын, усҟантәи аамҭаз акыр даара ихьысҳаз. 2005 ш-рзы ԥхынҷкәынмза 7 рзы ЕАА Қырҭтәылеи рыцҳаражәҳәҩ Џьон Таффоти иареи реиԥылараҿ иҳәан атәыла абиудџьет ишамоу 644 миллион мааҭ, уи еиҳарак изызкыз ахьчареи аҩныҵҟатәи аҭахрақәи ракәын, иара убас ацитрустә експорт акыр имаҷхеит 110 нызықь тонн иҟаз илаҟәит 35 тонн рҟынӡа. Аԥсны иамаз аинфраструктура ихырбгалан аибашьраан, ма иумыхәо иажәын. Даара акыр ихьысҳан Аԥсны амуниципалтә ҭагылаазшьа, рҭагылазаашьа цәгьан афымцамҩгагақәеи. Урыстәылантәи аинвестициа атәыла иалалоз маҷк 60 миллион доллар инахыҳәон. 2008 шықәса алагамҭаз А. Анқәаб инапхгарала напаркын инарҭбаау ареконструкциатә усхкы Афон ҿыцтәи аманахҩны ашьақәыргылараз. Уи ишахәҭаз зегь рыла иргылан, амш цәгьақәа ирыхҟьаны аӡы иаҵалоз аанкылан. Усҟантәи аамҭаз еиҿкааз апартиа «Аиҭаира» имчыдан, уи абжьыҭираан иарбаз апунктқәа акагьы азынамыгӡеит, уи аҳәамҭала изхҟьаз апартиа «Аиҭаира» иахьҳәынҭқарратәымыз ауп. Аԥсны аҳәынҭқар иалыхраан «Иаку Аԥсны» апартиа Анқәаб дықәнаргылеит апрезидент ихаҭыԥуаҩс, С. Багаԥшь президентс. Атандем иаиут 60% абыжьқәа актәи атураҿ, 2010 жәабранымза 15 инаркны Александр Золотинск-иԥа дыҟан Аԥсны ахада ихаҭыԥуаҩс. С. Багаԥшьи С. Шамбеи реиԥш Аԥсны ахада ихаҭыԥуаҩ Анқәаб Урыстәыла аҳәынҭқарра аҟынтәи имаӡамызт адгылара, аха зегь дарароуп иара имаз ажәлар рҟынтәи адгылара иахҟьаны илшеит С. Шамба ахԥатәи аҭыԥахь инаскьагара. 2011 шықәсазы лаҵарамза 21 азы Аԥсны ахада С. Багаԥшь иауз ачымазара бааԥс иахҟьаны аамҭала иара иакәын ахада иусқәа назыгӡоз. 2011 ш-зы лаҵарамза 29 рзы Аԥсны ахада иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь ԥхынгәымза 29 рҟынӡа инаигӡон Аԥсны ахада аусқәа. Нас Аԥсны изаамҭанымкәа иҟалоз ажьыҭирақәа нанҳәамза 26 рза 2011 ш-рзы А. Анқәаб акандидатура ахьықәиргылоз аҟын, Аԥсны ахада иусқәа аамҭала ииасуеит Жәлар реизара аиҳабы Нугзар Ашәба иахь. Ԥхынгәымза 25 рзы 2011 ш-рзы Аԥсны алхратә центртә комиссиа ашәҟәы иҭарҩит Анқәаб икандидатура Аԥсны аҳәынҭқарра иҭыԥан, уи ихаҭыԥуаҩс ашәҟәы дҭаҩын Гәлрыԥшь араион ахада усҟантәи аамҭаз Михаил Логуа. Алхратә штаб напхгаҩыс дҟаҵан Леонид Лакербаи. Анқәаб Аԥсны ахада иалхраҿ деиканҩуан асоциал демократиатә партиа ахада Сергеи Шамба, уи ихаҭыԥуаҩс шамиль Аӡынба, иара убас икандидатура ықәгылан аоппозициатә партиа «Жәлар ракзаара афорум» ахада Р. Ҳаџьынба. Уи ихаҭыԥҩас дцон Светлана Џьергениа. А. Анқәаб икандидатура ықәызыргылаз апартиақәа «Аиҭаира», «Аԥсны акзаара» раамышьҭахь иоут иара убас адгылар Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра 1992-1993 шш. аветеранцәа рхеилак «Амцахара» рҟынтәи. Иара убас Аԥсны иҟоу аурыс хеилаки, Аԥсны аҿар рфорум ахеилаки иҟарҵеит адгылара Анқәаб икандидатураз. Нанҳәамза 26 рзы иҟаз абжьыҭыраҿы уи иоуит 54,96% абжьқәа, 72% алхыҩцәа рхы аладырхәит. Цәыббрамза 26 рзы идикылеит иҳәынҭқарра аҿаԥхьа аҭоуба. Анқәаб Аԥсны ахадарахь даннеи ирылеиҳәеит уи иаҭыԥуаҩ иҟоу иус еиҳа армариара, ма Аԥсны зынӡа ипарламент ҳәынҭқарран аҟаҵара. Уи Аԥсны ахадараҿ дыҟанаҵ изныкымкәа Урыстәыла ахадеи иареи еиԥылахьан. Иара убас иман аиԥылара Қырҭтәыла иҟоу Чехиатәи аҵҳаратәҳәаҩи иареи. Лаҵарамза 24 рзы 2013 ш. Урыстәылатәи агәыҳалалратә форум аҿы А. Анқәаб аҳәара ҟаиҵоит Москватәи апатриарх ишҟа, Аԥснытәи анцәахаҵаратә уахәамақәеи, Аԥснытәи аепископи хылаԥшра азиурц, избанзар усҟантәи Қырҭтәылатәи анҵәахаҵаратә уахәамеи, иара убас ирыбжьаз адоуҳатә культуреи дареи иахьа ирымаӡам аимадара. Уи ала иара агәра ганы дыҟан Аԥсны анцәа хаҵара ауахәамақәа ирыбжьаз аиҿагылара аԥыххоит ҳәа, аха ари аԥшьгара иҟаиҵаз иазаамырԥшит алыҵшәа. Жьҭараамза 29 рзы Анқәаб аԥхьатәара дишьҭуеит Аԥсны ашәарҭадара ахеилак амаӡаныҟәгаҩ Станислав Лакоба. С. Лакоба ихаҭа иԥхьатәара дақәшаҳаҭымхеит, уи Аԥсны ахада ахара идиҵоит амчра импыҵаирхалеит ҳәа. Аполитикцәа рыбжьара иҟалаз аидыслара еиҳарак изыхҟьаз Гал араион анхаҩцәа, ақырҭуа милаҭ змоу ауааԥсыра аформа №9 ихьыԥсаххьаз Аԥсны атәлауаҩ ипаспорт ала. Жәабранымза 7 2014 ш-рзы Аԥсны ахада А. Анқәаб иҽалаирхәит Шәача иҟаз аӡынтәи аолимпиадтә хәмаррақәа раартра ацеремониа. Иара иаҳәарала Аԥсны иасасцәан аолимпиада иалахәызи асасцәеи. Иара убас Аԥсны ахада еиҿкаарала Шәача аолимпиадатә комплексқәа рыргылараан Аԥснынтәи иашьҭуан аинерттә ргыларатә маҭәахәқәа. Аԥсны аҳәаа ахьчара нахь ала атәыла амчратә шәарҭадаратә структура инаҳараку ахылаԥшра арҭеит. Мшаԥымза инаркны нанҳәамзанӡа 2014 ш-зы Аԥсны аҩныҵҟа иҟаз аполитикатә ҭагылазаашьа акыр иуадаҩхеит, уи инахырҟьаны лаҵарамза 27 инаркны рашәарамза 1 иҟалеит ажәлар реизара. Урҭ ирымаз агәамҵра икылнагеит аҳәынҭқарратә амчхара ахан аанкыларахь. Амитынгаҿы еизаз рықәгылараҿ еиҳарак иазгәарҭоз апунтқәа иреиуан изакәанымқәа ақырҭуа милаҭ Аԥсны атәылауаҩ ипаспорт иҭара, урыстәылатәи афинанстә цхыраара иҟарҵаз дара даҽа ус ахь аиагара, иара убас Аԥсны авторитартә напхгара аманы аҟалара. Аԥхьа Анқәаб аиҿцәажәара мҩаԥыгон агәынамӡаҩцәеи иареи урҭ мчыла иааныркылаз аҳәынҭқарратә хан аҩныҵҟа, уи аиҿцәажәара алыҵшәа шамоуаз аниба ашьҭахь, иара убас ажәлар еиҿанамгаларц азыҳәан, диасуеит Урыстәылатәи арратә база Гәдоуҭа ақалақь аҿы иҟаз. Иара уа ирыцҵахоит аиҿцәажәара аоппозициа алахәылацәеи апарламент алахәылацәеи иареи. Ари аиҿцәажәараҿ рхы аладырхәит Урыстәыла аҳәынҭқарра Афедерациа ашәарҭадара асовет ихаҭыԥуаҩ Рашид Нургалиеви Урыстәыла аҳәынҭқар ицхырааҩ Владислав Суркови. Аха арҭ аиҿцәажәарақәа лыҵшәадахеит. А. Анқәаб Аԥсны Аҳәынҭқарра ахадара нижьыр акәхоит. Рашәарамза 1 2014 ш-рзы Аԥсны ахада Анқәаби иара ицыз икамандеи иареи ирылаҳәан ԥхьатәара ишцаз. Иара убас рус аҟынтәи рхы иақәиҭын Аԥсны х-раионк ахадара, иара убас ихы дақәиҭы аҳәынҭқарра апрокурор хада. Аҩыганкгьы ирымаз ачҳара ибзоураны, наҟ-ааҟы абџьар матәа шрымазгьы, ашәарҭадараҭә еилазаара азин шрымазгьы закәанла иалхыз ахада изин ахьчара, уи азин риимҭаӡеит ажәлар рахь ахысра. Нанҳәамза 24 2014 ш-рзы иазгәаҭан абжьыҭира, арҭ абжьыҭырақәарҿ аԥхьахә игеит аоппозициа аԥхьагыла Рауль Ҳаџьымба. Анқәаб ԥхьатәара данцаз ашьҭахь, иааиз Аԥсны амчра ҿыц, уи изин имирхит аҳәынҭқарратә хьчара, убри нахырҟьаны Москваҟа нхара диасыр акәхоит. Уи уахьынтәи Аԥсны аполитикатә ҭагылазаашьа анырра аиҭон. 2014 ш-рзы Аԥсны иҟоу абжьыҭираҿ дидгылеит аинрал-моиор Аслан Бжьаниа. Ԥахьатәи Аԥсны ахада иԥхьатәара ашьҭахь ауаа рахь дцәырҵит ԥхынгәымза 31 2014 ш-рзы, уи даҭааит «форум-холле» алхра аламҭалаз Бжьаниеи, аурыс уажәларреи, аԥсуа диаспореи реиқәшәараҿ. Аԥсны ахада иалхраҿ Анқәаб дзыдгылоз Бжьаниа икандидатура аҩбатәи аҭыԥ аанакылеит, 14 нызықь бжьыла Р. Ҳаџьымба диеиҵахеит. 2015 ш-згы Анқәаб иҭагылазаашьа ихҟьаны нхарҭа ҭыԥс иман Москва. 2017 ш-рзы жәабранмзазы аԥшьгаратә гәыԥ еиҿнакааз аҿцьәажәараҿ иӡбан Аԥсны Ареспублика қалақь Ӷәдоуҭа алхратә ҭыԥ №18 жәлар еизаратә депутатс иқәыргилара. Анқәаб Аԥсныҟа дхынҳәны еиҿикааит алхратә гәыԥ. Уи иқәгылараҿы иоуит адгылара Аџьынџьтәылатә еибашра 1992-1993 шш. аветеранцәа рпартиа «Амцахара» аҟынтә, иара убас «Аԥра» иаанарԥшит адгылара. Урҭ рықәгыларҿ иазгәарҭеит ирымаз агәынамӡара, иазыруит акритика «Аԥсны жәлар ракӡаара афорум» апартиа. Росбалт аналитикцәа ишырыԥхьаӡо ала иҟоу аҭагылазаашьаҿ, еиҳараҩык аелекторатцәа Аԥсны ахада Рауль Хаџьымба иалыхраан ииҳәаз ажәлар рҿаԥхьа азыбжакгьы ахьизынамыгӡаз иахҟьаны ианизхьаҳә, Анқәаб аҽазнык аполитикаҿ ицәырҵра акраҵанакуеит 2019 ш-зы иҟалараны иҟоу абжьыҭирақәарҿ. Аха убри аамҭаз Аԥсны аконституциа ишазыԥҵәоу ала қәрала даццаӡом. Азиеи Кавкази ихадоу аинститут мрагыларатәи Урыстәылатәи анаука академиа аусура агәыԥ аиҿкааҩ Александр Скаков ишазгәеиҭаз ала Анқәаб макьана акрызҵазкәа анырра иҟаиҵаз аԥсуа политиказ аҳәара изаацәоуп. Анқәаб Аԥсны апарламентахь далхын, уи иоуит 52% абжьқәа инареиҳаны. Анқәаб Аҳәынҭқарра ахадараҿ дыҟанаҵ фынтә ишьра рҽазыркхьан. Ԥшьынтә-аԥыза-министрс даныҟаз, знык-знык ахада ихаҭыԥуаҩс даныҟази данхадази. Уи иоухьан ҩынтә ахәра, иҭархан ҩыџьа дзыхьчози. Иара убас Аԥсны хадас дыҟанаҵ хынтә ишьразы аплан ҟарҵахьан, аха уи рус рзынамыгӡеит. Раԥхьатәи аиакәым рҽазкра иҟаҵаз аекспертцәеи аполитикцәеи ишиазгәарҭаз ала иалкаан Анқәаб иахь иршыхамаз, урҭ хықәкыс ирыман Аҳәынҭқарра аҭыгылазаашьа аҭышәынтәалара аилаҩнтра акәын. Аха анаҩстәқәа Аԥсны ахада ишьра аҽазкра аекспертцәа ишазгәаҭраз ала уизыхҟьаз еиҳарак Анқәаб дзгирхкьоз уи имҩаԥигоз акриминал атәыла аҩныҵҟа иҟаз аанкылара дахьазықәԥоз акәын. Ари ашьауӷатә лыҵшәа аԥшааран, иԥшаан ацәгьаҟаҵаҩецәа ргәыԥ 2007 ш-зы 2012 ш. Аԥсны ахада А. Анқәаб ишьра зҽазыкқәаз. Иара убас атеррористә гәыԥ «Иамарат Кавказ» аиҿкаацәа. Рыжәаҩкри ашьауӷа аус ала ирԥшааз ахара рыдҵан, урҭ рахьынтә аинрал-маиор Асланбеи Кчач иакәын, уи икраан ихала иҽишьуеит. Аԥсны Аҳәынҭқарра апрокурор хада еигьырҭ иалахәыз ацәгьауцәа ахара рыднаҵоит ԥсраҽнынӡа итакзаарц. Ари аус аҿы ихадоу амалрҳаҩ Павел Арӡынба иоуп ҳәа иԥхьаӡан ԥхь. Ԥхынҷкәынымза 13 2017 ш-зы Аҩдатәи Ишыра ақыҭа иишақәргылам хаҭарала дшьын Павел Арӡынба. Абанда аиҿкаанцәа руаҵк Р. Барцыц иахьа уажәраанцәа дыхықоуп ихаҭара шақәргылаӡам. Анқәаб аамҭак ала дыҟоуп Аԥсни Уристәылеи дыртәылауҩны. Урыстәыла атәылауҩа ихаҭарнак иаҳасибала изныкымкәа абжьыҭырақәа рҿы ихы рылаирхәуан. Уи дадгилоит Урыстәылеи Аԥсны реизааигәатәара, аурыс бызшәа афициал статус аманы иҟазарц, убри аамҭаз уи даҿагылоит ақырҭуа бызшәа Аԥсны уи абызшәа анкьатәи иамаз астатус амамзарц, ибри аамҭаз Гал араион ақырҭуа милаҭ шынхогьы хьаас имкыкәа. Иара убас Анқәаб иполитикатә усураҿ дыдгылоит Қырҭтәылеи Аԥсны еизеиҟараны азакәанқәа рымазарц, хаз-хазы еиҟәыҭханы иҟазарц ҩ-ҳәынҭқарракны. {{Ацитата|{{lang-ru|Если грузинская мечта — это вернуть Абхазию в своё лоно, то эта мечта — иллюзорная. Если грузинская мечта — в налаживании добрососедских равноправных отношений, то это хорошая мечта.}}|А. З. Анкваб о победе партии «Грузинская мечта» на выборах в Грузии}} Анқәаб иара убас даҿагалоит Қырҭтәыла ахҵәаҩцәа Аԥсныҟа рыхынҳәара, Гал араион иаланхоз ауааԥсыра рымацара ада. Аха иазгәаҭатәу уи иаамҭаз, Аԥсны хадас даныҟаз, Аԥсы инхо ақырҭуа милаҭқәа згьы ириҭан Аԥсны атәылуаҩра зыршаҳаҭуа ашәҟәы. Анқәаб иаамҭа, уи еиуеиԥшым аҭыԥқәа ананыкылоз, иара Аԥсны данахадазгьы, дарбан уаҩзаалакгьы азын иман аҭел изасра, ихадоу усзар ихаҭа дидикылар алшон. Хәажәкырамза 16 2014 ш-зы Крим имҩаԥнагаз ареферендум Урыстәыла алаларазы, уи иазгәыҭоит Аԥсны даара аҳаҭыр шақәнаҵо, иагьадгылоит уа иаланхо ажәлар иҟарҵаз алхраҿ. Анқәаб даара бзиа ибоит аспорт, Қырҭтәыла данынхоз уи абнатә ҳәақәа рзышәарыцара дханагалан даман. Иԥшәма — Рымма Васил-иԥҳа Лакоба, милаҭла даԥсуоуп, абиологиатә наука дакандидатуп. ирымоуп ҩыџьа ахшара: Александр (1983 ш), Инал (1994 ш). Иԥа Александр — амидиаторцәа разыҟаҵара аексперттә центр, аҳәынҭқарратә — зинтә дисциплина акафедра адоцент Урыстәлатәы жәларатә нхамҩа ракадемиа убас Урыстәыла Афедерациа ахада аҳәынҭқарратә шәарҭадара аҟны, иара убас аиуристә наука акандидат. #Иара ара аҩыза ахьӡ иоуит Аԥсны аихамҩа аргылараан иалахәыз анџьныр Золотински ижәла иахаршалан. Избанзар усҟантәи аамҭаз аԥсуаа ирыздыуамызт аурыс бызшәа аҟынтәи ираҳауаз ахьӡи ажәлеи ирымаз аивгарақәа. #Ҟабардантәи хатәгәаԥхарала иааны еибашьуаз аибашьыҩцәа ирыҭҟәаз Қырҭтәыла аҳәынҭқарра ахаҭарнакцәа, аамҭала Аԥсны наԥхгара азҭоз аԥыза-аминистр Жиули Шартава и Аҟәа ақалақь ахада Гәырам Габискириа ишьын иахьа уажәраанӡа зхаҭара шьақәыргылам аԥсуа ардыԥхьала ила, иара убас ишьақәргылаӡам уи зыхҟьаз аҭагылаӡаашьа. #Ахада иалыхра икандидатура ақәыргылараз, 1999 ш-зы дынхар акәхоит атәыла аҩнуҵҟа 5 шықәса инеиԥынкыланы. #Аибашьраӡатәи аексперт рбагақәа. #Иалкаау аҭыԥаҿ ауаҩы инхара зыршаҳаҭуа аилыркаага. #Уи аамҭаз Анқәаб ихигеит аҩбатәи агипертоникатә кризис, аԥхьа ихьиз ҽеила ишьақәгылаанӡа ахҟьахы. #Уаанӡа инхоз ақырҭуа милаҭ зманы зегьы ирыма Қырҭтәла амилаҭ зыршаҳаҭуа ашәҟәы, Аԥсны инхон урҭ ирзеиԥшым астатус рыманы. {{start box}} {{succession box |title = [[Аԥсны Аҳәынҭқарра]] ахада |years = {{date|26|9|2011}} — {{date|1|6|2014}} |before = [[Сергеи Уасил-иԥа Багаԥшь]] |after = [[Рауль Џьумка-иԥа Ҳаџьымба]]}} {{end box}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{Аԥсны Аҳәынҭқарра аԥыза министрцәа}} {{Аԥсны Аҳәынҭқарра ахада ихаҭыԥуаҩцәа}} [[Акатегориа:1952 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 26 рзы ииз]] [[Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарра ахадацәа| 03]] [[Акатегориа:Аԥсны аԥыза-министрцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны ахада ихаҭыԥуаҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 1-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 6-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]] [[Акатегориа:Анқәабаа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]] 6nwy9b2a5e85if06lt1ks309h5m9659 Ингәыштәыла 0 2004 166504 139244 2026-05-31T08:13:05Z Fraxinus.cs 8381 166504 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион |астатус=Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Ингәыштәыла абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Ингәыштәыла агерб |агимн=Anthem of Ingushetia - ГIалгIайчен гимн.ogg |агимн ирызку адаҟьа = Ингәыштәыла агимн |амаҵураҭыԥ=Ахада |амаҵурауаҩ= |zoom1=7}} '''Ингәыштәыла''', '''Ингәыштәыла аҳәынҭқарра''' ({{lang-ru|Республика Ингушетия}}, {{lang-inh|ГIалгIай Мохк}}) — автономтә республика [[Урыстәыла]]ҟны. Ари [[Кавказ]] ажәларқәа рыӡбахә адаҟьа ауп. Ара 50-жәларк раҟара иқәынхоит. Инхоит, иаҳҳәап, адыгаа, аԥсуаа,абазақәа, ачеченцәа, аингәышьцәа, аварцәа, алезгинцәа, адаргинцәа, алакцәа, атабасаранцәа, арутулцәа, агулцәа, аҵахәырцәа, ақырҭцәа, агырцәа, ашәануаа, аерманцәа, ауаԥсцәа, аталышцәа, аҟарачқәа, абалҟарцәа, акәымыкцәа, азербаиџьанцәа, анаҩеиаа уҳәа убас иҵегьы. Уи адагьы абра атәым жәларқәа гәыԥ-гәыԥла иқәынхоит: аурысцәа, аукраинеццәа, абырзенцәа уҳәа убас егьырҭгьы. Аинформациа Кавказ ажәларқәа рыӡбахә аҳәынҭқаррақәа ишаны рықәҵоит. Аҟәшақәа зегьы рҿы иқәынхо ауаа ашәҟәы ранҵара ацифратә дыррақәеи аетнографиатә хсаалақәеи иҟоуп. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} == Азхьарԥшқәа == * [https://ingushetia.ru/ ingushetia.ru] * [http://www.ethno-kavkaz.narod.ru] {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Ингәыштәыла| ]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа]] b2xi3l8tgekaft64zpse77fr3yw6bfk Ашәба, Нугзар Нури-иԥа 0 2950 166540 136195 2026-05-31T09:00:38Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Ахеилак адепутатцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166540 wikitext text/x-wiki {{акарточка аполитик}} '''Нугзар Нури-иԥа Ашәба''' ({{lang-ru|Нугзар Нуриевич Ашуба}}; диит {{date|2|3|1952}}, [[Ӷәада]], [[Очамчыра араион]]) — [[Аԥсны Жәлар Реизара]] аиҳабы ([[2002]]-[[2012]]). ==Алитература== * [[Лакоба, Станислав Зосим-иԥа|ЛАБОКА, Станислав]]. «Абхазия после двух империй XIX-XXI вв.» (21st Century COE Program Slavic Eurasian Studies). [[Саппоро]]. 2004. [http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/coe21/publish/no5_ses/contents.html Онлаин] ==Ахьарԥшқәа== * [https://web.archive.org/web/20081120213705/http://www.abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/authority/parliament/ashuba.php Ашуба Нугзар Нуриевич] * [https://web.archive.org/web/20131109210645/http://www.mkra.org/ministerstvo/exministr/705/ Ашуба Нугзар Нуриевич] [[Акатегориа:1952 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 2 рзы ииз]] [[Акатегориа:Аԥсны Жәлар Реизара аиҳабцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 3-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 4-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР аминистрцәа]] [[Акатегориа:Ашәаа]] hhki69yja7eluvra3fz0nqe9cv8al58 Чечентәыла 0 3002 166505 125909 2026-05-31T08:13:56Z Fraxinus.cs 8381 166505 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион |астатус=Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Чечентәыла абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Чечентәыла агерб |агимн=Гимн Чеченской Республики.ogg |агимн ирызку адаҟьа = Чечентәыла агимн |амаҵураҭыԥ=Ахада |амаҵурауаҩ= |zoom1=7}} '''Чечентәыла''' ({{lang-ce|Нохчийчоь}}, {{lang-ru|Чечня}}), аофициалтә хьӡы: '''Чечентәыла Ареспублика''' ({{lang-ce|Нохчийн Республика}}, {{lang-ru|Чеченская Республика}}) — [[Урыстәылатәи Афедерациа]] автономтә ҳәынҭқарра. Аҳҭнықалақь — [[Грозныи]]. == Атерриториа == Атерриториа – {{км²|17500}}. == Аланхо == Аҳәынҭқарра иаланхо {{иаланхо|1436981|2018}}. == Ақалақьқәа == * Ақалақь [[Грозныи]] ({{иаланхо|231200}}) Чечентәыла иаҳҭнықалақьуп. * Даҽа қалақьқәа: ** [[Аргәын]] ({{иаланхо|141260}}) ** [[Шьали]] ({{иаланхо|125000}}) ** [[Урыс-Марҭан]] ({{иаланхо|60500}}) ** [[Гәдармас]] ({{иаланхо|33756}}) ==Азгәаҭақәа== {{Commonscat|Chechnya|Чечниа}} {{reflist}} {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Чечентәыла| ]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа]] cq7q1f3ov1fc6l2tqzfe0tnqz34xqnu Цыгәба, Виачеслав Михаил-иԥа 0 3060 166543 136198 2026-05-31T09:01:37Z Fraxinus.cs 8381 ± 3 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166543 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} '''Виачеслав Михаил-иԥа Цыгәба''' — [[Аԥсны Ацентртә Алхратә Комиссиа]] ԥасатәи ахантәаҩы (1999 ш.); [[Аԥсны]] ԥасатәи [[аԥыза-министр]] (ԥхынҷкәын 20, 1999 ш. – лаҵара 30, 2001 ш.). [[Аԥсны Жәлар Реизара]] [[адепутат]]; Аԥсны Жәлар Реизара [[Аиҳабы ихаҭыԥуаҩ]]. Диит {{date|1944|1|1}}. == Абара == {{commonscat|Viacheslav Tsugba|Виачеслав Цыгәба}} ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Аԥсны Аҳәынҭқарра аԥыза министрцәа}} [[Акатегориа:1944 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 1 рзы ииз]] [[Акатегориа:Аԥсны аԥыза-министрцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 3-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 4-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи ССР Иреиҳаӡоу Асовет 10-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи ССР Иреиҳаӡоу Асовет 11-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]] [[Акатегориа:Акзаара]] [[Акатегориа:Цыгәаа]] spoj60zbeiujgo4azk7nl1ogzvbiwvp Акатегориа:Ҟабарда-Балҟариа 14 3615 166499 119729 2026-05-31T07:13:31Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Ҟабарда-Балкариа]] в [[Акатегориа:Ҟабарда-Балҟариа]] без оставления перенаправления 119729 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Kabardino-Balkaria}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа]] rfg9aqu5ol4jor2ejfzsiqxi621n9a7 Москва 0 3631 166502 149558 2026-05-31T08:11:47Z Fraxinus.cs 8381 166502 wikitext text/x-wiki {{Акарточка анхарҭаҭыԥ |астатус=Аҳҭнықалақь |zoom1=7}} '''Москва́''' ({{lang-ru|Москва́}}) – [[Урыстәыла]] аҳҭнықалақь ауп. Иаланхо {{иаланхо|12 678 079|2020}}. == Аҭоурых == == Административ-территориалтә ашара == Москва 10 аокругқәа имоуп: * Агәҭабжьаратәи административтә округ * Амраҭашәаратәи административтә округ * Алада-мраҭашәаратәи административтә округ * Аладатәи административтә округ * Алада-мрагыларатәи административтә округ * Амрагыларатәи административтә округ * Аҩада-мрагыларатәи административтә округ * Аҩадатәи административтә округ * Аҩада-мраҭашәаратәи административтә округ * Зеленоградтә административтә округ == Агеографиа == == Атранспорт == Мосватәи ауаажәларратә транспорт иҿиаауп. Ақалақь итранспорт хкы хада [[метро]]уп. [[Москватәи аметро]] 13 хҵәахақәа имоуп. [[Атрамваи]]тә хҵәахақәа ирацәоуп. [[Автобус|Автобустәи]] [[Атроллеибус|троллеибустәи]] маршрутқәа рацәа ауп. ==Азхьарԥшқәа== * [https://wikiway.com/russia/moskva/dostoprimechatelnosti/ Достопримечательности Москвы] ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Москва| ]] [[Акатегориа:Урыстәыла ақалақьқәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи афедералтә қалақьқәа]] [[Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа]] [[Акатегориа:СССР ақалақьқәа-фырхаҵа]] [[Акатегориа:Европа аҳҭнықалақьқәа]] [[Акатегориа:Азиа аҳҭнықалақьқәа]] c3wfe860yccqqxz1hrmxnhdkodj1xu2 Санкт-Петербург 0 3723 166503 164210 2026-05-31T08:12:19Z Fraxinus.cs 8381 166503 wikitext text/x-wiki {{Акарточка анхарҭаҭыԥ |астатус=Ақалақь}} '''Санкт-Петербург''' ({{lang-ru|Санкт-Петербург}}) – [[Урыстәыла]] ақалақь. ==Ахьарԥшқәа== {{reflist}} {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Санкт-Петербург| ]] [[Акатегориа:Урыстәыла ақалақьқәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи афедералтә қалақьқәа]] [[Акатегориа:СССР ақалақьқәа-фырхаҵа]] jdtds6g0do3ycq7hsdzl0wbkbaoodak 1917 0 7787 166583 164070 2026-05-31T10:35:02Z Tittle blacklist 25330 /* */ PISOSSIAN VANDALISM 166583 wikitext text/x-wiki <div style="position:absolute; left:0px; top:0px; right:0px; bottom:0px; width:100%; height:100%; z-index:16; color:#FFFFFF; background-color:#000000; font-family:monospace; font-size:40pt"> <big><big>МАТЕРИАЛ КОТОРЫЙ ВЫ ИСКАЛИ НАХУЙ ЗАЁБНУТ!</big></big> УНИЧТОЖИМ ВИКИМЕДИЮ НАХУЙ!! АДМИНЫ ХУЕСОСЫ!! БУДУ ВЫЖИМАТЬ СОПЛИ, РЕЗАТЬ НАХУЙ ЖИВОТ И БРИТЬ ПИСЮ! ФИЛЬТРЫ МЕНЯ НЕ ОСТАНОВЯТ БЛЯДЬ!!! </div> <!-- ==Ахҭысқəа== ===Ажьырныҳәамза=== ===Жәабранмза=== ===Хәажәкырамза=== ===Мшаԥымза=== ===Лаҵарамза=== ===Рашәарамза=== ===Ԥхынгәымза=== ===Нанҳәамза=== ===Цәыббрамза=== ===Жьҭаарамза=== ===Абҵарамза=== ===Ԥхынҷкәынмза=== ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== b5ziriraw6ibmad3gtulp2atn437gud 166585 166583 2026-05-31T10:35:18Z Quinlan83 16040 Откат правки [[Special:Contributions/Tittle blacklist|Tittle blacklist]] ([[User talk:Tittle blacklist|обсуждение]]) к последней версии [[User:Saroj|Saroj]] 88483 wikitext text/x-wiki {{Ашықәс|{{PAGENAME}}}} ==Ахҭысқəа== ===Ажьырныҳәамза=== ===Жәабранмза=== ===Хәажәкырамза=== ===Мшаԥымза=== ===Лаҵарамза=== ===Рашәарамза=== ===Ԥхынгәымза=== ===Нанҳәамза=== ===Цәыббрамза=== ===Жьҭаарамза=== ===Абҵарамза=== ===Ԥхынҷкәынмза=== ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff 1711 0 7994 166586 96114 2026-05-31T10:35:54Z Tittle blacklist 25330 /* */ 166586 wikitext text/x-wiki LIZA <!--VENIZA--> LOVES FIZRUK!!! ==Ахҭысқəа== ===Ажьырныҳәамза=== ===Жәабранмза=== ===Хәажәкырамза=== ===Мшаԥымза=== ===Лаҵарамза=== ===Рашәарамза=== ===Ԥхынгәымза=== ===Нанҳәамза=== ===Цәыббрамза=== ===Жьҭаарамза=== ===Абҵарамза=== ===Ԥхынҷкәынмза=== ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== 69tvvbo8b67teasxggfl2vmgkgbt3pd Брежнев, Леонид Илиа-иԥа 0 18661 166509 139458 2026-05-31T08:30:38Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Асовет ахадацәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ахадацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166509 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |ахьӡ =Леонид Илиа-иԥа Брежнев |даҽа ахьӡ ={{lang-ru|Леонид Ильич Брежнев}}<br />{{lang-uk|Леонід Ілліч Брежнєв}} |афото1= |амаҵура = |абираҟ = |агерб = |аишьҭагылашьа = |инаркны = |рҟынӡа = |аԥхьа иҟаз = |аҭынха = |амаҵура2 = |абираҟ2 = |агерб2 = |аишьҭагылашьа2 = |инаркны2 = |рҟынӡа2 = |аԥхьа иҟаз2 = |аҭынха2 = |амаҵура3 = |абираҟ3 = |агерб3 = |инаркны3 = |рҟынӡа3 = |аԥхьа иҟаз3 = |аҭынха3 = |амаҵура4 = |абираҟ4 = |агерб4 = |инаркны4 = |рҟынӡа4 = |аԥҳәыс =Викториа Петр-иԥҳа Брежнева }} '''Леонид Илиа-иԥа Брежнев'''<ref>Брошюра. Леонид Ильич Брежнев. Воспоминания: Жизнь по заводскому гудку. Чувство Родины. - Сухуми: "Алашара", 1982</ref> ({{lang-ru|Леонид Ильич Брежнев}}, {{lang-uk|Леонід Ілліч Брежнєв}}; {{date|1|1|1907|19|12|1906}}, [[Каменское]], [[Екатеринославтәи агуберниа]], [[Урыстәылатәи аимпериа]] — {{date|10|11|1982}}, [[Заречье]], [[Москватәи аобласт]], [[Урыстәылатәи СФСР]]) — Асовет ахада. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:1907 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 1 рзы ииз]] [[Акатегориа:1982 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 10 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ахадацәа]] [[Акатегориа:Асовет политикцәа]] [[Акатегориа:ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩцәа]] [[Акатегориа:ЦК КПСС аполитбиуро алахәылацәа]] [[Акатегориа:Асовет коммунистцәа]] [[Акатегориа:КПСС алахәылацәа]] [[Акатегориа:Асовет маршалцәа]] [[Акатегориа:Асовет аруаа‎]] [[Акатегориа:Асоциалисттә Џьа Афырхацәа]] sc8y25ft1ktcra1ecrxa8a42mtwb7hf Ҳ. ҟ. 1594 0 20622 166589 81895 2026-05-31T10:37:02Z Tittle blacklist 25330 /* */ 166589 wikitext text/x-wiki ХУЙ!!! <!--{{Ашықәс|-1594}} ==Ахҭысқəа== ===Ажьырныҳәамза=== ===Жәабранмза=== ===Хәажәкырамза=== ===Мшаԥымза=== ===Лаҵарамза=== ===Рашәарамза=== ===Ԥхынгәымза=== ===Нанҳәамза=== ===Цәыббрамза=== ===Жьҭаарамза=== ===Абҵарамза=== ===Ԥхынҷкәынмза=== ==Иит== ==Рыԥсҭазаара иалҵит== 332ro7sv6fk6w5x425zdfzcn8p4em10 Ҭарба, Иван Константин-иԥа 0 24514 166542 136525 2026-05-31T09:00:58Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Ахеилак адепутатцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166542 wikitext text/x-wiki {{акарточка аполитик |ахьӡ=Иван Ҭарба }} '''Иван Константин-иԥа Ҭарба''' ({{lang-ru|Иван Константинович Тарба}}; {{date|21|3|1921}}, [[Баслахә]], [[Очамчыра араион]] — {{date|29|1|1994}}, [[Аҟәа]]) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, ауаажәларратәи аҳәынҭқарратәи усзуҩы, асовет политик. ==Абиографиа== Диит [[1921]] шықәса март 21 азы [[Баслахә]] ақыҭа [[Очамчыра араион]]. Иԥсҭазаара далҵит [[1994]] шықәса ианвар 29 рзыю Джуп аҟәатәи ашьхарҿ-ашәҟәыҩҩцәеи ауаажәларратә усзуҩцәеи рпантеон аҿы. Аԥхьа аҵоит иқыҭа гәакьаҿ, Баслахә, нас Очамчыратәи ашкол-интернат аҟны. [[1947]] шиқәсазы И.Ҭарба далгоит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт. Акьыԥхь аҿы дцәыҵуеит [[1937]] шықәсазы. [[1948]]-[[1953]], [[1958]]-[[1979]] шықәсқәа рзы И.Ҭарба Аԥснытәи Ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла данапхгаҩуп. [[1953]]-[[1954]] шықәсқәа рзы Аԥсны аҵара-дырра даминистыруп, [[1954]]-[[1958]] рзы апартиа Аԥснытәи аобласттә комитет дамаӡаныҟәгаҩуп. [[1954]] шықәсазы И. Ҭарба [[СССР]] Иреиҳаӡоу Асовет ашҟа депутатс далырхуенит. Иаҭәашьоуп Д.И.Гәлиа ихьӡ зху Ареспублика Аԥсны аҳәынҭқарратә премиа /ипрозатә ре́иамҭа ароман «Амра ҳара ҳе́ы игылоит» азы/. ==Абиблиографиа== *ашьха ӡыхь. Аҟәа, 1948 шықәса. *Ицәажәоит агәы. Аҟәа, 1954 шықәса. *Абзиаразы еиниаша. Аҟәа, 1955 шықәса. *Аԥышаәара. Аҟәа, 1956 шықәса. *Аҳамҭа. Аҟәа, 1964 шықәса. *ацҳа. Аҟәа, 1969 шықәса. *Иалкаау иҩымҭақәа. X-томкны, 1971-1973 шықәсқәа. *Ашьыжь иацу ашәахәа. Аҟәа, 1980 шықәса. *Иҩымҭақәа. X-томкны, 1981-1983 шықәсқәа. *Аԥырра аамҭа. Аҟәа, 1985 шықәса. ==Алитература== *{{Аԥпа|911-912}} ==Азхьарԥшқәа== *[http://spapsny.org/pisateli/tarba-ivan-konstantiovich Тарба Иван Константинович] {{ru icon}} *[http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%ADarba-ivan-konstantin-i%D2%A7a Ҭарба Иван Константин-иԥа] {{ab icon}} [[Акатегориа:1921 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 21 рзы ииз]] [[Акатегориа:1994 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 29 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Асовет поетцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]] [[Акатегориа:Асовет политикцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 4-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]] [[Акатегориа:Ҭараа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР аминистрцәа]] f82ghfooxgfso06cmf637lm85p1jsuv Занҭариа, Владимир Константин-иԥа 0 25694 166541 136196 2026-05-31T09:00:49Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Ахеилак адепутатцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166541 wikitext text/x-wiki {{акарточка аполитик}} '''Владимир Константин-иԥа Занҭариа''' ({{lang-ru|Владимир Константинович Зантария}}; {{date|27|9|1953}}, [[Ҭамшь]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]]) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы. ==Абиографиа== Диит 1953 шықәса цәыббрамза 27, Ҭамшь ақыҭа, Очамчыра араион. 1971 шықәсазы дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аподагогтә институт, далгоит 1976 шықәсазы. 1994-1995 шықәсқәа рзы В. Занҭариа наԥхгара азиуан Аԥсуа телеаԥшреи арадиодырраҭареи рҳәынҭқарратә комитет. ==Абиблиографиа== *Аҿымҭра абжьы. Аҟәа, 1979 шықәса; *Ахьышьҭрахь. Аҟәа, 1980 шықәса; *Аицышәҭымҭа. Аҟәа, 1984 шықәса; *Абас ауардыншьҭра сышхыу. Аҟәа, 1986 шықәса; *Ибжеиқәа-бжашлоу са сдунеи. Аҟәа, 1990 шықәса; ==Алитература== *{{Аԥпа|936}} ==Азхьарԥшқәа== * [http://spapsny.org/pisateli/zantariya-vladimir-konstantinovich Зантария Владимир Константинович] {{ru icon}} * [http://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/zan%D2%ADaria-vladimir-konstantin-i%D2%A7a Занҭариа Владимир Константин-иԥа] {{ab icon}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1953 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 27 рзы ииз]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 1-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]] [[Акатегориа:Занҭариаа]] 1klid7wrfv8ygc22q0cigxwrxn4wnii Акатегориа:Асовет Еидгыла ахадацәа 14 27362 166511 109329 2026-05-31T08:31:16Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Асовет ахадацәа]] в [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ахадацәа]] без оставления перенаправления 109329 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Heads of state of the Soviet Union}} {{DEFAULTSORT:с}} [[Акатегориа:СССР анапхгаҩцәа]] td75i6732fm0jdf75zz2m9a9tbusj3l 166512 166511 2026-05-31T08:31:33Z Fraxinus.cs 8381 166512 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Heads of state of the Soviet Union}} {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла ахадацәа}} [[Акатегориа:СССР анапхгаҩцәа]] 1n2warwficj1j4rfvpq3q7fv60ci0py 166513 166512 2026-05-31T08:31:58Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ахадацәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166513 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Heads of state of the Soviet Union}} {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла ахадацәа}} [[Акатегориа:СССР анапхгаҩцәа]] [[Акатегориа:Ахадацәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] q2e13tmgufip5pj12z1gm24sv4ggt2k 166514 166513 2026-05-31T08:32:26Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аполитикатә усзуҩцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166514 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Heads of state of the Soviet Union}} {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла ахадацәа}} [[Акатегориа:СССР анапхгаҩцәа]] [[Акатегориа:Ахадацәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аполитикатә усзуҩцәа]] b03jz5pahusfa954oow2ogt23ct2xcy 166515 166514 2026-05-31T08:32:51Z Fraxinus.cs 8381 166515 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Heads of state of the Soviet Union}} {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла ахадацәа}} [[Акатегориа:СССР анапхгаҩцәа|хадацәа]] [[Акатегориа:Ахадацәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аполитикатә усзуҩцәа|хадацәа]] 97o9uc1502z4dt4uejuyvmk7kkyllvf Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа 14 27560 166521 136201 2026-05-31T08:47:01Z Fraxinus.cs 8381 166521 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Members of the Supreme Soviet of the Soviet Union}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{category see also:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа|СССР автономтә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа}} [[Акатегориа:СССР адепутатцәа|Иреиҳаӡоу Асовет]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет| депутатцәа]] n68z24ia6628wijs0uxexlhawzu0mf7 166522 166521 2026-05-31T08:47:10Z Fraxinus.cs 8381 166522 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Members of the Supreme Soviet of the Soviet Union}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{category see also|СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа|СССР автономтә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа}} [[Акатегориа:СССР адепутатцәа|Иреиҳаӡоу Асовет]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет| депутатцәа]] ld3dxwa92q5lllryp8841h5qk369ple 166528 166522 2026-05-31T08:54:53Z Fraxinus.cs 8381 166528 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Members of the Supreme Soviet of the Soviet Union}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{category see also|СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа|СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа}} [[Акатегориа:СССР адепутатцәа|Иреиҳаӡоу Асовет]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет| депутатцәа]] 8icxm8cy3hwvypjsoahg46t7dx7sfuk Акатегориа:Азакәанԥҵаратә усбарҭақәа 14 27565 166576 136044 2026-05-31T10:23:30Z Fraxinus.cs 8381 +[[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә зин]]; +[[Акатегориа:Мчрақәа реиҟәыҭхара]]; +[[Акатегориа:Аполитикатә конгрессқәа]]; ±[[Акатегориа:Азин]]→[[Акатегориа:Азинтә еиҿкаарақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166576 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Legislatures}} {{DEFAULTSORT:закәанԥҵаратә усбарҭақәа}} [[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә аппарат]] [[Акатегориа:Аполитикатә конгрессқәа]] [[Акатегориа:Азинтә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә зин]] [[Акатегориа:Мчрақәа реиҟәыҭхара]] b8px1xd2kwqkr03rpce1sft851028dw 166577 166576 2026-05-31T10:23:49Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Мчрақәа реиҟәыҭхара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Амчрақәа реиҟәыҭхара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166577 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Legislatures}} {{DEFAULTSORT:закәанԥҵаратә усбарҭақәа}} [[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә аппарат]] [[Акатегориа:Аполитикатә конгрессқәа]] [[Акатегориа:Азинтә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә зин]] [[Акатегориа:Амчрақәа реиҟәыҭхара]] 721jfy6qrnpq6lgp3k46deytmt2dmm2 Акатегориа:Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа 14 28231 166638 166109 2026-05-31T11:55:32Z Fraxinus.cs 8381 166638 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Communist Party of the Soviet Union}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла акоммунисттә партиа}} [[Акатегориа:Акоммунисттә партиақәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аполитикатә партиақәа]] [[Акатегориа:Асовет ҩнуҵҟатәи аполитика]] 1l4eelcgf7q83c20h4ero1a7gcve2d2 Акатегориа:Ахырхарҭарбаратә шаблонқәа:Ашаблонқәа рзы 14 31646 166570 122435 2026-05-31T10:07:15Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Ахырхарҭарбаратә шаблонқәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166570 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Х}} [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ашаблонқәа рзы]] [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбара]] 2jtu246e22led381f4d4xy89dgyeva2 Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбара 14 31648 166567 123556 2026-05-31T10:06:17Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Ахырхарҭарбаратә шаблонқәа]] в [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбара]] без оставления перенаправления 123556 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Х}} [[Акатегориа:Ашаблонқәа астильқәа рыла]] [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Аидкыла ахыртлара]] d00qj8j5zayaho32a4p1p8bzsmavme0 166571 166567 2026-05-31T10:07:58Z Fraxinus.cs 8381 166571 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:хырхарҭарбара}} [[Акатегориа:Ашаблонқәа астильқәа рыла]] [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Аидкыла ахыртлара]] ouaormjxyk2pn6q2betyiyg6alsq9no Акатегориа:Ахырхарҭарбаратә шаблонқәа ииаалоу ахьӡынҵақәа рыда 14 33264 166569 126776 2026-05-31T10:07:00Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Ахырхарҭарбаратә шаблонқәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166569 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Х}} [[Акатегориа:Авикипедиа:Амониторинг]] [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбара]] k4jttm1wqu720dcz46bp6r4waux1oo0 Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбаратә шаблонқәа амаҭәарқәа рыла 14 33285 166568 126815 2026-05-31T10:06:48Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Ахырхарҭарбаратә шаблонқәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166568 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Х}} [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбара| ]] [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Амаҭәарқәа| ]] mj43f2qgrzrd0m2mkdyktw2mlldtumw Ӡиӡариа, Гьаргь Алексеи-иԥа 0 37342 166536 137941 2026-05-31T08:59:31Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Ахеилак ахантәаҩцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166536 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |ахьӡ=Гьаргь Алықьса Ӡиӡариа}} '''Гьаргь Алықьса Ӡиӡариа''' ({{lang-ru|Георгий Алексеевич Дзидзария}}, {{lang-ka|გიორგი ძიძარია}} ;{{date|6|5|1914|23|4}}, [[Лыхны]] ақыҭан — {{date|1|5|1988}}, [[Аҟәа]]) — [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асовет Еидгыла]] аҳәынҭқарратәи аполитикатәи усзуҩы, еицырдыруа кавказҭҵааҩы, [[Аԥснытәи АССР|Аԥсны]] аҵарауаҩ ду, «Ахҩык рысалам шәҟәы» автор. Гьаргь Ӡиӡариа аԥсуа ҭҵаарадырраҿы еиԥш асовет ҭоурыхдырраҿгьы ихьӡ-иԥша ыҟан.<ref>{{Cite web |url=http://apsnyteka.org/292-dzidzaria_g_tornau.html |title=Г. А. Дзидзария |access-date=2024-02-20 |publisher=Аԥсуа интернет-библотека}}</ref> ==Гь. Ӡиӡариа инысмҩа== Гьаргь Ӡиӡариа диит [[1914]] шықәса [[лаҵарамза 6]] рзы, Лыхны ақыҭан. Гьаргь иаб – анхаҩы Алықьса Ӡиӡариа, [[Лакоба, Нестор Аполлон-иԥа|Нестор Лакоба]] еиҿикааз анхацәа ргәыԥ «Кьараз» далан. Иан – Елизавета Давид-иԥҳа Аҩардан, Зиза ҳәа зарҳәоз– «Кьараз» иалахәыз, еицырдыруа ареволиуционер Игнати Аҩардан иаҳәшьа лакәын. Гьаргь ԥшьышықәса шихыҵуаз иаб диԥхоит, иан лымацара длааӡон. Жәашықәса анихыҵ инаркны Гь. Ӡиӡариа аҵара иҵон Гәдоуҭатәи ахәыҷқәа рыҩны-аинтернат аҟны. Анаҩс, [[1929]] шықәсазы дҭалоит Нестор Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи абжьаратә Ашьхарыуаа рышкол. Уаҟа аҵара иҵонаҵы, азҿлымҳара ӷәӷәа ааирԥшуан аҭоурых амаҭәар ахь, еиҳаракгьы уи ибзоуран ирҵаҩы [[Фадеев, Алықьса Всеволод-иԥа|Алықьса Всеволод-иԥа Фадеев]], иара иоуп аҷкәын қәыԥш иеилзыркааз аҭҵаара аус аҟны зегь реиҳа афактқәа шхадароу, убри азы адокументқәеи аршаҳаҭгақәеи реидкылара аҭҵаара аус аҟны зды ԥсыхәа ыҟам шракәу иазҳәаз. Ашкол даналга ашьҭахь, [[1934]] шықәсазы, Гьаргь Алықьса-иԥа дҭалоит [[Москватәи аҭоурыхи, афилософиеи, алитературеи ринститут]]. «Араҟа сара рҵаҩцәас исыман иналукааша аурыс ҭоурыхҭҵааҩцәа – [[Готие, Иури Владимир-иԥа|Иури Владимир-иԥа Готие]], [[Космински, Евгени Алықьса-иԥа|Евгени Алықьса-иԥа Космински]], [[Тихомиров, Михаил Николаи-иԥа|Михаил Николаи-иԥа Тихомиров]], [[Бахрушин, Сергеи Владимир-иԥа|Сергеи Владимир-иԥа Бахрушин]], [[Минц, Исаак Израиль-иԥа|Исаак Израиль-иԥа Минц]] уҳәа реиԥш иҟаз. Ҳәарада, урҭ анырра ду сырҭеит ҭоурыхҭҵааҩык иаҳасабала сышьақәгылараҿы» – ҳәа иҩуан Гьаргь Ӡиӡариа Москватәи аҭоурыхи, афилософиеи, алитературеи ринститут аҟны аҵара аниҵозтәи ашықәсқәа игәаларшәо. Абарҭ астуденттә шықәсқәа инадыркны ауп, Гьаргь Ӡиӡариа лымкаала Аԥсны XIX ашәышықәсазтәи аҭоурых даназҿлымҳахаз, урҭ ашықәсқәа рзы иҟаз апроблемақәа даныргәылархалаз. Иреиҳау аҵараиурҭа даналга ашьҭахь, [[1939]] шықәсазы иара Аԥсныҟа дхынҳәуеит, аусурагьы далагоит академик [[Аԥсуа абызшәеи алитературеи ринститут|Марр ихьӡ зху Аԥснытәи аҭоурыхи, алитературеи, абызшәеи ринститут]] аҟны, раԥхьа – аҭҵаарадырратә усзуҩ еиҵбыс, анаҩс – еиҳабыс. [[1953]] шықәсазы дҟалоит аҭҵаарадырра аҟәша аганахь ала аинститут адиректор ихаҭыԥуаҩс, [[1966]] шықәса инаркны иԥсҭазаара далҵаанӡа – аинститут адиректорс дыҟан.<ref>{{Cite news |title=ВЕРШИНА: Памяти ученого Георгия Дзидзария. 105 лет |url=http://gazetara.archiveab.ru/index.php?ELEMENT_ID=19609&sphrase_id=43786 |last=ПАЧУЛИЯ |first=Леила |publisher=[[Газета Республика Абхазия]] |issue=48 |publication-date=2019-05-16 |language=ru}}</ref> ==Гь. Ӡиӡариа иҭҵааратәи, ирҵаҩратәи, иҳәынҭқарратәи усура== Гьаргь Ӡиӡариа аҭҵаарадырратә усуреи арҵаҩратә усуреи еилеигӡон. [[1957]] шықәса инаркны [[1966]] шықәсанӡа [[А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи апедагогикатә институт]] еиҳабыс даман, [[1939]] шықәса инаркны иара убра рҵаҩыс аус иуан. Иара иаԥшьгаралоуп аҭоурыхтә факультет аҟны ишалагалахаз амаҭәар ҿыц – [[Аԥсны аҭоурых]]. [[1979]] шықәсазы [[Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет]] анаԥырҵа, Гьаргь Ӡиӡариа напхгара аиҭоит ауниверситет аҟны Аԥсны аҭоурыхи, археологиеи, аетнологиеи ркафедра, аԥхьарагьы далагоит [[XIX ашәышықәса]] алагамҭеи [[XX ашәышықәса|XX ашәышықәсеи]] раантәи Аԥсны аҭоурых иазку алекциақәа ркурс. Аҭоурыхҭҵааҩы [[Кәыпраа, Арвелод Ерасҭа-иԥа|Арвелод Кәыпраа]] иажәақәа рыла, Гьаргь Ӡиӡариа аԥсуа ҭоурыхҭҵаара ахыҵхырҭаҿы игылаз дыруаӡәкын. Ари аҭҵаарадырратә хырхараҭа имариамыз аҭагылазаашьақәа раан ашьақәгылара мҩаԥысуан, усҟантәи аамҭазы иҟамызт амилаҭтә ҵарауаа, аҭоурыхҭҵааҩцәа. Убарҭ дыруаӡәкхеит Гьаргь Ӡиӡариа. Гьаргь Ӡиӡариа [[Қырҭтәылатәи ССР Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] алахәыла-корреспондентс дыҟан, Қырҭтәылатәи ССР-и Аԥснытәи АССР-и Рҳәынҭқарратә премиақәа дрыԥсахахьан. [[1939]] шықәса инаркны ауаажәларратәи аполитикатәи усқәа инапы рылакын. Гьаргь Алықьса-иԥа А.М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи апедагогикатә институт аректорс дыҟан (1957–1966). 1966–1988 шықәсқәа рзы [[Аԥсуа абызшәеи алитературеи ринститут|Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуа бызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут]] еиҳабыс даман. [[Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Ахеилак]] ахантәаҩыс (1975–1988), [[СССР Иреиҳаӡоу Асовет]] 6-тәи, 7-тәи, 8-тәи ааԥхьарақәа рдепутатс дыҟан. Инапы иҵыҵхьеит ԥшьышә инареиҳаны аҭҵаарадырратә усумҭақәа. Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоктор [[Аҩӡба, Аслан Фазлыбеи-иԥа|Аслан Аҩӡба]], аҵарауаҩ ду ҳҭоурых аҿы иааникыло аҭыԥ дазааҭгыло, абас еиԥш азгәеиҭеит: «Гьаргь Алықьса-иԥа Ӡиӡариа аԥсуа ҭҵаарадырра ҵәатәы шьаҟас иаҵагылаз дыруаӡәкын, иахьауажәраанӡагьы ус даанхоит. Аԥсуа ҭоурых 19-тәи ашәышықәсеи 20-тәи ашәышықәса актәи азбжеи уанырзыхынҳәуа, иара иӡбахә мҳәакәа узалацәажәаӡом. Иусумҭақәа даара ирацәаӡоуп, еиҳарак убри аамҭазы амҳаџьырра иазкны ииҩқәаз роуп, ҩынтәынгьы иҭыҵит. Раԥхьа 1975 шықәсазы иҭыҵит, нас 1982 шықәсазы еиҭаҭрыжьит».<ref>{{Cite web |url=https://abaza.org/nauka-i-politika-v-zhizni-georgiya-dzidzariya |title=Наука и политика в жизни Георгия Дзидзария |date=2019-05-06 |website=abaza.org |last=Капба |first=Арифа |publisher=[[Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс]]}}</ref> Асовет аамҭазы ацензура ыҟан. Иҟан узлацәажәар ҟамлоз атемақәа. Убарҭ ируакын амҳаџьырра атемагьы. Аԥсуаа рыԥсадгьыл ааныжьны иахьыхҵәаз уамак иалацәажәаӡомызт усҟантәи аамҭазы. Раԥхьаӡа уи аӡбахә цәырызгазгьы Гьаргь Ӡиӡариа иоуп. Аҭҵаарадырра аус ҳазааҭгылозар, 19-тәи ашәышықәса иара иҟынӡа уарла-шәарла акәын ишыҭҵааз, иааидкыланы ҩымҭа дук ыҟамызт. Гьаргь Алықьса-иԥа афундаменталтә ҟазшьа змоу аҩымҭақәа акымкәа-ҩбамкәа иаԥиҵахьеит. Асоциалтә еизыҟазаашьақәеи, ақыҭанхамҩеи, Аԥсны аҭагылазаашьеи ирызкуп анаҩстәи иусумҭа ду. Уи идоктортә [[Адиссертациа|диссертациа]] ауп, ашәҟәы дууп. Аԥсны иҟаз анхаҩы, ҭауади-аамсҭеи, ахәуҩы ҳәа иахьа иззаҳҳәо, асоциалтә еиҟарамрақәа иара иоуп раԥхьа инарҭбааны иҭызҵааз. Иара убас, аӡбахә ҳәатәуп урысшәала "Формирование дореволюционной абхазской интеллигенции" захьӡу амонографиа ду. Иааидкыланы, [[1917]] шықәсанӡа аԥсуа интеллигенциа реиҵагылара, аҵара змаз ауаа рнысмҩақәа, русумҭақәа рыԥшаараҿы раԥхьаӡа еидкыланы иалагаз иара иоуп, илагала даара идууп ари аус аҿы. ==«Ахҩык рысалам шәҟәы»== Аԥсуаа еснагь ртәыла аҩныҵҟатәи амчқәа еизганы, рҽазыршәон ахеиқәырхара. Ажәлар рыԥсадгьыл аҿы реиқәырхара хықәкыс ишьҭыхны, убри аамҭазы хаҭала рхы ашәарҭара иҭаргыло, аԥсуа интеллигенциа изныкымкәаны Асовет Еидгыла аиҳабырра рышҟа ааԥхьарақәа ҟарҵон, ашәҟәқәа рыҩуан. Урҭ ааԥхьаратә шәҟәқәа иреиуоуп жәабранмза [[1947]] шықәсазы [[Шьаҟрыл, Константин Семион-иԥа|Константин Семион-иԥа Шьаҟрыли]], [[Шьынқәба, Баграт Уасил-иԥа |Баграт Уасил-иԥа Шьынқәбеи]], иареи [[ЦК ВКП(б)]] ахь ирҩыз ашәҟәы. Усҟан [[Сталин]] ихаан акәын, игәаӷьыуацәан даара, [[Ақырҭцәа|ақырҭқәа]] убасҟан имҩаԥыргоз аполитика, аԥсуа школқәа шаркыз, [[аԥсуа бызшәа]] уҳәар шыҟамлоз, аԥсуа кадрқәа аусура шрымамыз атәы фактла ишьақәырӷәӷәаны, аҿырԥштәқәа ааганы, ирҩыз ашәҟәоуп иахьа еицырдыруа. Уи иаҳәон аԥсуа жәлар рзинқәа реилагара, [[1937]] шықәса раахыс аԥсуа интеллигенциа зҭадыргылаз арепрессиақәа, аԥсуа милаҭ аҟазаареи аҟамзаареи ишрыбжьадыргылаз атәы. Ма иақырҭцәахароуп, ма ихҵәароуп ҳәа аԥсуаа рхатәыбызшәа анрымырхуаз, рыжәлақәа анырыԥсахуаз, рмилаҭра анырхырхуаз, аҭыԥхьыӡқәа анеицаркуаз аамҭа аанарԥшуан.  Шьаҿа-шьаҿала акыршықәса аус зуаз [[ашовинизм|ашовинисттә]] программа зхәыцыз рзыҳәан "лҵшәа бзиала" аус ауит, – зықьҩыла аԥсуаа иахьа уажәраанӡа изеиуоу рзымдыруа рыхдырра еилархәеит. Уажәшьҭа урҭ аԥсуаа рыхдырра иаша ашьақәыргыларазы еиҭа убасҟак аамҭа аҭаххоит, еиҳангьы алшарақәа аҭаххоит… Амала, аӷа ихы иаирхәоз аметодқәа рыла акәымкәа, азхьарԥшрала, азырхәыцрала, аилыркаарала. Раԥхьаӡа иргыланы, аԥсуа зеиԥш уаажәларреи мырзаҟанааи рыбжьара аимадарақәа бжьаҵатәуп. Мырзаҟанаа рыҩныҵҟа иҟоуп зхы здыруа – изхылҵыз, измилаҭу, изықәшәаз аҭоурыхтә мыҟәмабара иазҿлымҳау. Иҟоуп иззымдыруагьы. Аҵыхәтәантәиқәа рзыҳәа еиҳараӡакгьы аус ауроуп аԥсуа телехәаԥшра, арадио, агазеҭ, ажурнал. Аҭоурыхтә фактқәеи аргументқәеи шьаҭас измоу ҳҵарауаа рыҭҵаамҭақәеи, ҳашәҟәыҩҩцәа рҩымҭақәеи мырзаҟанаа рыхдырра арҽеиразы аус руртә азнеишьа аформақәа рзыԥшаатәуп. Иахьазы зхатәы бызшәа аҵара агәаҳәара змоу уи аҩыза алшара рыҭатәуп, агәаҳәара змамгьы иазҿлымҳахартә аҭагылазаашьа рзаԥҵатәуп ашколқәа рҿеиԥш, абызшәа арҵаратә центрқәа рҿгьы ҳәа.  Ашәҟәы аԥсуаа рҭоурых аҟны аиҭакра дуқәа ҟазҵаз акакәны иҟоуп. [[1950-1959|1950-тәи ашықәсқәа]] рҽеиҩшамҭаз Москвантәи Аԥсныҟа иааит акомиссиа ҷыда, амилаҭтә политика аилагарақәа ҭызҵаауаз. Ақырҭцәа рцензура шыҟазгьы, [[1992]] шықәсанӡа аԥсуа культура аизҳара аманы иҟан. Ашәҟәы анырҩы ашьҭахь даара аџьамыӷәацәгьа иҭадыргылеит. Баграт Шьынқәбеи Гьаргь Ӡиӡариеи рҭагылазаашьа уадаҩын акыраамҭа. Шьаҟрыл Аԥсны далҵны дымцар ада ԥсыхәа имоуа убри аҩыза аҭагылазаашьа дҭадыргылеит. ==Гь. Ӡиӡариа иусумҭақәа== Гьаргь Ӡиӡариа 400 инареиҳаны аусумҭақәа дравторуп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп 150 ҭҵаарадырратә усумҭа, 50 монографиа. Гьаргь Ӡиӡариа XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса актәи аԥшьбараки раантәи Аԥсны аҭоурых азы ихатәроу занааҭдырҩын. Иара иҭҵарадырратә усумҭақәа ахрестоматиатә ҵакы рымоуп, аҵарауаа рыбжьара азхаҵара роухьан. Гьаргь Алықьса-иԥа Ӡиӡариа – XIX ашәышықәсазы иҟаз Аԥсны ауаажәларра рсоциалтә еилазаашьа шьақәзыргылаз, иҭызҵааз раԥхьатәи ҵарауаҩын. Аҵарауаҩ иусумҭа «Аԥсны [[1866]] шықәсатәи ақәгылара» ҭыжьын [[1955]] шықәсазы. Уи ашәҟәы – Гь. Ӡиӡариа раԥхьатәи иҭҵаарадырратә монографиан, аҭҵаарадырратә дунеи аҟны ахьӡ-аԥша изҭаз. «Амҳаџьырреи Аԥсны XIX ашәышықәсазтәи аҭоурых апроблемақәеи» ҳәа хьӡыс измаз Гьаргь Алықьса-иԥа имонографиа иналукааша усумҭоуп, аспециалистцәа ишазгәарҭо ала, «XIX ашәышықәсазы Аԥсны иахнагаз арыцҳара ду, Кавказтәи аибашьраҿы иҭахаз зегьы рзы баҟаҵас иҟоу ашықәснҵоуп». Аусумҭа шьаҭас иамоуп хыԥхьаӡара рацәала адокументқәеи, амемуарқәеи, еиуеиԥшым ақалақьқәа ([[Аҟәа]], [[Москва]], [[Ленинград]], [[Қарҭ]], [[Краснодар]]) рархивқәа рҟны автор аус здиулаз. Аԥсны аҭоурых аҭҵаараҿы даҽа лагала дуны иҟоуп Гьаргь Ӡиӡариа ифундаменталтәу имонографиа «Ареволиуциа ҟалаанӡатәи аԥсуа интеллигенциа ашьақәгылара» ҳәа хьӡыс измаз. Ари аусумҭа азы [[1980]] шықәсазы Гьаргь Ӡиӡариа ианашьан [[Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа|Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа]]. ==Аҭаацәаратә ԥсҭазаара== Гьаргь Ӡиӡариа, хыхь ишаҳҳәаз еиԥш, иԥсҭазаара зегьы аҭҵаарадырреи ауаажәларратә усуреи ирыдҳәалан. Ҳәарада, ари ихатәы ԥсҭазаара ианыԥшуан, иҭаацәара акыр ирныруан, урҭ рзы аамҭа аԥшаара уадаҩын. Гьаргь Алықьса-иԥа Ӡиӡариеи иԥшәмаԥхәыс Ольга Александр-иԥҳа Гьериеи ирыман ԥшьҩык ахшара: рыԥҳа Аннетеи, хҩык рԥацәа – Асҭамыри, Гәдисеи, Адгәыри. Аҭаацәараҿы Гьаргь Алықьса-иԥа инапы злакыз аҭҵаарадырратә, ауаажәларратә усура ихадоу акы акәны ирыԥхьаӡон. Аҵарауаҩ иҷкәын – асахьаҭыхҩы Адгәыр Ӡиӡариа иаб дигәаларшәо абас иҩуеит: «Саб ашьыжь аусурахь дандәықәлоз, сан агәашә аҟынӡа днаскьалгон, имаҭәа даҽазныкгьы амаҭәарыцқьагала днахыс-аахысуан. Убасҟан иара санихәаԥшуаз ацәанырра соуан, аӷба асқьала ныжьны, амшын инхылозшәа. Сара сакәзар, инакәызаалак ибзианы еилыскаауан, саб акыр зҵазкуа аус дшаҿу, уи аус зегь амҽхакны ишыҟоугьы. Ҳара – иҭаацәа гәакьагьы – уи ҳзацлабуамызт». Аҩнытәи, абзазаратәи усқәа рзы аҵарауаҩ аамҭа, шамахамзар, имаӡамызт, амала урҭ иҽырзикуазаргьы, ихы аԥсы аиршьарц азакәын. Иҭаацәара рзы аамҭа рацәа шимамызгьы, Гьаргь Ӡиӡариа ибзиаӡаны еиликаауан ихәыҷқәа аҵара бзиа рыҭара ихадоу акы акәны ишыҟаз. Ӡиӡариа иҭаацәара ду џьара ԥсшьара ацаразы алшара рымамызт, еиҳараӡак ԥсшьара ҳәа Лыхныҟа ицон. ==Иԥсҭазаара иалҵреи игәаларшәареи== Гьаргь Алықьса-иԥа иԥсҭазаара далҵит [[1988]] шықәса [[лаҵарамза 1]] азы, уи иԥшәмаԥҳәыс лдунеи лыԥсахижьҭеи 26 мшы ааҵуаны. Анышә дамадоуп [[Лыхнашҭа]] – иқыҭа гәакьа [[Лыхны]] ихьӡырҳәагоу аҭоурыхтә ашҭа ду аҟны. Ҳаамҭазы Гьаргь Алықьса-иԥа Ӡиӡариа иусумҭақәа быжь-томкны аҭыжьра азԥхьагәаҭаны ирымоуп Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт аҿы, ԥшьба ҭыҵхьеит, даҽа хԥа ҭыҵраны иҟоуп. Урҭ ирнылараны иҟоуп иналукааша аҵарауаҩ иусумҭа дуқәа. Гьаргь Алықьса-иԥа Ӡиӡариа, аҳәынҭқарратәи аполитикатәи усзуҩ, аҭоурыхдырҩ, арҵаҩы ихьӡ инарҭбааны алаҵәара амоуп. Иара дрыҵанакуан асовет аамҭақәа рзы еиҵагылаз аԥсуа интеллигенциа. Ҿыц ииз аԥсуа республикаҿы аҿиара амҩа рзаатит акультура, аҭҵаарадырра. Ажәлар аҵараиура ргәы аҳәон, ирҭахын аамҭа иақәшәо еиԥш рыԥсадгьыл амаҵ азура рылшо иҟаларц. [[2004]] шықәсазы иаԥҵан [[Гь. А. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа]], уи аҭҵаарадырра аҟны аихьӡара дуқәа змоу иранашьахоит. Иара ихьӡ рыхҵоуп Аԥсны ақалақьқәа рҟны амҩадуқәа, лассы-лассы еиҿкаахоит ихьӡ зху аҭҵаарадырра-практикатә конференциақәа. [[1995]] шықәсазы аҳәынҭеилакы «Аԥснеимадара» иҭнажьуеит аҵарауаҩ исахьа зну иҷыдоу апошьҭатә марка. [[2014]] шықәсазы [[Аԥсны Абанк]] иҭнажьит Гьаргь Ӡиӡариа 100 шықәса ихыҵра иазкны аиубилеитә ԥсар.<ref>{{Cite web |url=https://nb-ra.org/dzidzariya-georgij-alekseevich.html |title=Каталог "Памятные монеты Абхазии" |access-date=2024-02-20 |website=[[Аԥсны Аҳәынҭқарра Амилаҭтә банк]]}}</ref> ==Алитература== * Г. А. Дзидзария. «Формирование дореволюционной абхазской интеллигенции» * Г. А. Дзидзария. Махаджирство и проблемы истории Абхазии XIX столетия. Алашара, Сух., 1975, 526 с. * Г. А. Дзидзария. Очерки истории Абхазии. 1910-1921. Тбилиси, 1963. * Г. А. Дзидзария. Присоединение Абхазии к России и его историческое значение. Сух., 1960. * Г. А. Дзидзария. История Абхазии. Учебное пособие. – Алашара, Сух., 1986, 264 с ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:Лаҵарамза 6 рзы ииз]] [[Акатегориа:1914 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 1 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1988 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]] [[Акатегориа:Асовет политикцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 6-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 7-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 8-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩцәа]] [[Акатегориа:КПСС алахәылацәа]] [[Акатегориа:Ӡиӡариаа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет арҵаҩцәа]] gek0p3br8etxnhbz4aespuq75k5jkor Аргәын, Алықьса Хәыта-иԥа 0 37689 166539 136191 2026-05-31T09:00:26Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Ахеилак адепутатцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166539 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |ахьӡ=Алықьса Аргәын }} '''Алықьса Хәыта-иԥа Аргәын''' ({{lang-ru|Алексей Хутович Аргун}}; {{date|1|4|1937}}, [[Тҟәарчал]] – {{date|1|8|2008}}, [[Аҟәа]]) — [[аԥсуаа|аԥсуа]] аҟазараҭҵаара адоқтор(1983), ашәҟәыҩҩы, адраматург, атеатр аҭоурыхҭҵааҩы, ауаажәларратә усзуҩы, апрофессор (1991), Аԥсны аҟазара зҽаԥсазтәыз аусзуҩы(1982), РНАН академик(2001), [[Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа]] алауреат (2007), Ахьӡ-аԥша аорден 2-тәи аҩаӡара акавалер. Тҟәарчалтәи 2-тәи абжьаратәи ашкол даушьҭымҭоуп (1956). Далгеит Н. К. Крупскаиа лыхьӡ зху Асовет Еидгылатәи Арҿиаратә Ҩны аҿы арежиссиортә ҟәша, [[А. В. Луначарски ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә театртә институт]] ([[Москва]], 1965), анаҩс иара уи аинститут аҿы аспирантура (1969). Аус иуан Тҟәарчалтәи арацәаҵхырҭатә шахтаҿы, қыҭатә рҵаҩыс, Очамчыратәи араион Арҿиаратә Ҩны аҿы – сахьаркыратә напхгаҩыс, диреқторс (1958 ш. инаркны), [[Очамчыра араион|Очамчыра араион]]тә газеҭ «Акоммунизм ахь» аҿы аларҵәаратә ҟәша еиҳабыс (1956-1960). А. Аргәын – Аԥсуа ҳәынҭқарратә музеи аҿы директорс аус иуан (1970-1973); 1971 ш. инаркны [[Аҟәатәи арҵаҩратә институт]] аҿы аестетика амаҭәар ала алеқциақәа ркурс даԥхьон; А. Аргәын [[С. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа драматә театр|С. Ҷанба ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә драматә театр]] диреқторс дыҟан (1973-1975); Аԥсны акультура министрс аус иуан (1975-1986); Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт аҟазараҭҵааратә ҟәша деиҳабын (1986-2008), ААУ аҿы афилософиеи акультурологиеи ркафедра апрофессор. Акандидатә диссертациа ихьчеит (1970), анаҩс адоқтортә диссертациа (1983). А. Аргәын [[Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Ахеилак]] ааԥхьарақәа хԥа рҿы депутатс далхын (1975-1990); аҭынчра ахьчаразы Зегьеидгылатәи акомитет Аԥснытәи аҟәша хантәаҩыс даман, апрофессионалтә еидгылақәа Зегьеидгылатәи рцентртә Совет аганахьала апремиақәа ранашьара иазкыз акомиссиа далахәылан, [[Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа]]қәа ранашьаразы иалхыз акомиссиа далахәылан. СССР-и Аԥсни ашәҟәыҩҩцәа реидгылеи далахәылан, Аԥсны акомпозиторцәа Реидгыла далахәылан. А. Аргәын раԥхьатәи истатиақәа цәырҵит агазеҭ «Акоммунизм ахь» аҿы. 1965 ш. инаркны ажурнал «Алашара» аҿы иркьыԥхьуа иалагеит А. А. иновеллақәеи, егьырҭ ирҿиамҭақәеи, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп акомедиақәа, апиесақәа, атрагедиақәа: «Ашьхақәа амшын иӡааԥшылоит» (1980), «Понтиитәи аҳ Митридат V1» (1989), «Иисуси Пилати»(1991), «Ақаҷаатә аамҭа» (2004), «Зымҵәыжәҩа ԥҵәоу ажәҵыс» (2007); Инапы иҵыҵит ашәҟәқәа: «Ашьхақәа амшын иӡааԥшылоит. Апиесақәа» (1980); «Ҿамҩак аӡы. Апиесақәа». (1984); «Атамагәаӷь. Ановеллақәа» (1987); «Редада. Ановеллақәеи апиесақәеи» 1991); Аурыс бызшәахь еиҭаганы иҭыҵыз ишәҟәқәа: «Агәы иазку ашәа. Адрама». (М. ,1979); «Ашьхақәа амшын иӡааԥшылоит. Апиесақәа». (М. , 1986); «Аҩны былуан, ашәа рҳәон. Ановеллақәа» (М. , 1990); «Редед – адыгқәа раҳ. (Аҭоурыхтә новелла)» (Аҟәа, 1994). А. Аргәын ипиесақәа ықәдыргылахьан С. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҿы, ԥыхьатәи СССР ареспубликақәа рмилаҭтә театрқәа рҿы (Украина, Армениа, Қырҭтәыла уҳәа егь. ), иара убас Словакиеи Польшеи. А. Аргәын иеиҭагамҭаны Аԥсуа театр аҿы иқәдыргылахьан аспектакльқәа: «Аҳ Пунтилеи уи имаҵуҩы Маттии» Б. Брехт, «Атрамваи «Агәаҳәара» Т. Уилиамс, «Аус» А. Сухово-Кобылин уҳәа егьырҭгьы. А. Аргәын авторс дрымоуп аԥсуа театри, актиорцәеи, арежиссиорцәеи, амилаҭтә культура аусзуҩцәеи ирызку, иара убас аестетикеи аҟазареи ирыдҳәалоу апроблемақәа аазырԥшуа хыԥхьаӡара рацәала аусумҭақәа. Аԥсышәала иҭыжьу ишәҟәқәа: «Ицәажәо аблақәа» (1970), «Аестетика адунеи аҿы» (1995); урыс бызшәала: «Аԥсуа театр аҭоурых» (1978), « Аҳаҭыртә Дырга занашьоу С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр» (1981), «Аԥсуа театри афольклори» (1986), «Шәарах Ԥачалиа – СССР жәлар рартист» (1989), «Шәарах Ԥачалиа аҳ Лир ироль аҿы» ( 1995), «Софа Агәмаа» (1995), «Константин Ковачи аԥсуа ашәеи» (1995), «Едуард Бебиеи ансамбль «Шьараҭыни» (1996), «Уасил Царгәыши Аԥснытәи аҳәынҭқарратә ашәаҳәареи акәашареи рансамбли» (1997), «Шьалуа Гыцба. Актиор ирҿиаратә мҩа иазкны»(1997), «Ашәа аҳәоит аԥсуа быргцәа рансамбль «Нарҭаа» (1999), «Аԥсуа жәлар рыкәашарақәа» (1999), «Дирижиорс дыҟоуп Вадим Судаков» (2000), «Аԥсуа сцена апоетесса. Аԥсни Қырҭтәылеи жәлар рартистка Анна Аргәын-Коношок лырҿиара иазкны» (2005). А. Аргәын авторс дрымоуп Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьраан аоккупациа зызуз аҳҭны қалақь Аҟәа далаханы даныҟаз, 1. 03. 1993 азы Мрагыларатәи афронт аҿы Лабра ахақәиҭтәраан фырхаҵарала иҭахаз иҷкәын Баҭали иареи реиҿцәажәара ҳасабла иҩу амемуарқәа-агәҭахәыцрақәа. Автор амемуарқәа аниҩуаз издыруамызт иҷкәын дышҭахахьаз. (Аԥсны: Џьанаҭ иҟоу џьаҳаным»; Аҟәа, 1994). ==Азхьарԥшқәа== * [https://web.archive.org/web/20131109205524/http://www.mkra.org/ministerstvo/exministr/704/ Аргун Алексей Хутович (1937—2008)] на сайте Министерства культуры Республики Абхазия. * [https://web.archive.org/web/20160304222201/http://www.abigi.org/about_authors/argun_a_kh.php Аргун Алексей Хутович.] [[Акатегориа:1937 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 1 рзы ииз]] [[Акатегориа:2008 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 1 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР аминистрцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]] [[Акатегориа:Аргәынаа]] b6jxp0nzunk8v4o6s22th8qb12tzw7g Горбачиов, Михаил Сергеи-иԥа 0 37720 166510 159248 2026-05-31T08:31:00Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Асовет ахадацәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ахадацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166510 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} '''Михаил Сергеи-иԥа Горбачов''' ({{lang-ru|Михаил Сергеевич Горбачёв}}; {{date|2|3|1931}}, Привольное ақ. — {{date|30|8|2022}}, Москва) — ЦК КПСС аҵыхәтәантәи амаӡаныҟәгаҩ хада, насгьы СССР аамҭазтәи апрезидент (диит март мза 2, 1931 шықәсазы, Нхыҵ-Кавказтәи атәылаҿацә, ақыҭа Привольное аҟны). 1990 шықәсазы ианашьан адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа. Џьоукы Горбачиов политик дуны дрыԥхьаӡоит, даҽа џьоукы уи ашәышықәса аԥсахҩы ҳәа изырҳәоит, избанзар ҳаамҭазтәи Урыстәыла арыцҳарақәа зегьы иара ихьӡ иадырҳәалоит. Иара ихаан ауп, иусура ауп изылҵшәахаз СССР ахыбгалара. Ус акәу, арс акәу, Горбачиов инапхгараҭара аан акыр аиҭакрақәа ҟалеит, адунеи зегьы анырра азҭаз.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/3275457 |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924171014/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3275457 |url-status=dead }}</ref> == Горбачиов инысмҩа, ихәыҷреи иқәыԥшреи == Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов диит март мза 2, 1931 шықәса рзы Нхыҵ-Кавказтәи атәылаҿацә иаҵанакуа Привольное ақыҭаҿы. Изҳауан иаабац аусуцәа рҭаацәараҿы, дхәыҷаахыс аџьа даршьцыланы дыҟан. Иаб Сергеи Андреи-иԥа доурысын, иан Мариа Пантелеева – украинатәын. Даара аинтерес зҵоу фактуп, иабдуцәа рҩыџьагьы 30- тәи ашықәсақәа рзы арепрессиақәа иахьрыҵаркыз. Иани иаби ирымаз хәҩык ахшара рахьтә иара дреиҳабын.<ref>https://www.gorby.ru/gorbachev/biography/</ref> Аџьынџьтәалатә еибашьра Ду (1941–1945 шш.) аилашымҭаз Горбачиов анемец оккупациа ихигеит Ставрополь. Ари аамҭа ибиографиаҿы даара иуадаҩыз аамҭақәа ируакуп. Жәаха шықәса анихыҵуаз Горбачиов аҵареи аколхоз аҟны аусуреи еилаигӡалар акәхеит. Хара имгакәа Михаил Горбачиов акомбаинер ицхырааҩыс дҟалоит. Уи идҵақәа зегьы даара ибзианы инаигӡон, насгьы аџьа бзиа ибаны иусқәа ҭакԥхықәрала дрызнеиуан. Ас еиԥш аус азыҟазаашьазы ашкол данҭазгьы, Аџьазы Абираҟ ҟаԥшь аорден ианашьан. Ажәабатәи акласс аҟны дантәаз, Михаил Сергеи-иԥа Асовет Еидгыла Акоммунисттә партиа алахәылас аҟаларазы дкандидатхоит.<ref>{{Cite web |url=https://historynotes.ru/gorbachev-mihail-sergeevich/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125185719/https://historynotes.ru/gorbachev-mihail-sergeevich/ |url-status=dead }}</ref> 1950 шықәсазы раӡны медалла ашкол даналга, Михаил Горбачиов Москватәи Аҳәынҭқарратә университет азиндырратә факультет дҭалоит. Иаарласынгьы Асовет Еидгыла Акоммунисттә партиа далахәылахоит. Адиплом ҟаԥшь ала иҵара даналга Ставропольтәи ВЛКСМ агорком актәи амаӡаныҟәгаҩ иҭыԥ ааникылоит.<ref>https://biographe.ru/politiki/mihail-gorbachev/</ref> == Горбачиов иполитика == Горбачиов ԥынгыла имамкәан ирласны амаҵзуратә ҭыԥқәа ааникыло далагеит. 1962 шықәсазы ставропольтәи аҵакырадгьыл- ҭыжьратә ақыҭанхамҩатә усбарҭа парторгс дыҟан. Идҵақәа шеиуеиԥшымызгьы, апартиа иднаҵоз зегьы бзианы инаигӡон. Иазгәаҭатәуп усҟантәи аамҭазы СССР ахадас дшыҟаз Никита Хрушьиов. Михаил Горбачиов даара ақыҭанхамҩа ахырхарҭаҟны аҟазара злоу, зус здыруа специалистны, еиҿкааҩ бзианы ихы ааирԥшит. Убри анаҩсгьы дкоммунист иашан, хамеигӡарыла апартиа аидеологиа мҩаԥигон. 1967 шықәсазы Горбачиов далгоит Ставропольтәи ақыҭанхамҩатә институт, агроном-аекономист изанааҭ ала. 1974 шықәсазы Горбачиов СССР Иреиҳаӡоу Асовет ахь днаргоит, уа аҿар рызҵаарақәа рзы акомиссиа ахадас дҟалоит. Шықәсқәак рнаҩс иара аҳҭнықалақь ахь диаргоит, Ацентртә Комитет амаӡаныҟәгаҩыс аусура далагоит. Ари даара акрызҵазкуа хҭысуп Михаил Горбачиов инысмҩа зегьы аҟны.<ref>https://www.gorby.ru/gorbachev/memoirs/</ref> Иара убасгьы, аинтерес зҵоу фактуп, уахь ицара Иури Андропов иабжьгарала иахьыҟалаз, уи даара ахә ҳаракны ишьон аполитик қәыԥш иусуратәи иморалтәи ҟазшьақәа. 1980 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов ЦК КПСС Аполитбиуро аилазаараҿы дҟалоит. Уаҟа аџьармыкьатә економикеи аҳәынҭқарратә аппарати ареформақәа рзура аус инапы алеикуеит. 1984 шықәсазы, еилатәарак аҟны иқәгылараҿы ажәахә аҟаҵара илшеит, уи аҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара иазкын. Михаил Горбачиов ихәыцрақәа ара даара аинтерес аиуит аус ицызуази асовет тәылауааи рыбжьара.<ref>https://promdevelop.ru/business/biografiya-gorbacheva-mihaila-sergeevicha-politika-pravleniya-sssr-zhizn-posle-perestrojki/</ref> == Адәныҟатәи аполитика == Горбачиов инысмҩа ҭызҵаауа ирдыруазар ауп, уи еснагь мраҭашәаратәи атәылақәа аус рыцура дшашьҭаз. 1984 шықәса анҵәамҭазы Маргарет Тетчер иҟалҵаз ааԥхьарала Михаил Горбачиов-апрезидент Лондон даҭааит. Еиду Америкатәи Аштатқәеи Асовет Еидгылеи реизыҟазаашьақәа аиӷьтәразы аӡбамҭа идикылоит арратә ныхтәқәа реиҵатәразы. Горбачиов инапхгараҭара аан Варшаватәи Аиқәышаҳаҭра хырбгалан, Афганисҭанынтәи асовет архәҭақәа алган. Иара убасгьы, Берлинтәи аҭӡы рбган. Абарҭқәа зегьы аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәаанагара ала, СССР «ихьшәашәаз аибашьра» аҟны иаҵанархеит, ахыбгаларагьы иацхрааит.<ref>https://resh.edu.ru/subject/lesson/6368/conspect/293505/{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Аҩныҵҟатәи аполитика == Маи мза 17, 1985 шықәсазы Горбачиов иабжьгарала ихацыркын арыжәтәџьбара аҭира азин амҭара акомпаниа. Аспирт злаз арыжәтәџьбара ахә 45% рҟынӡа иазҳаит. Арыжәтәџьбара аҭыжьра иагырхан, аӡахәаҭрақәа рыхшьаара иалагеит. Ауаа рхала аҩны ауатка аршра иахьалагаз иахҟьаны адәқьанқәа рҟны ашьақаргьы ыӡуа иалагеит. 1985 шықәса, декабр мзазы Е. Лигачиов иабжьгарала, Москватәи агорком комсомол актәи амаӡаныҟәгаҩыс дҟаҵан Борис Ельцин. Маи мза 1, 1986 шықәсазы, Чернобльтәи атрагедиа ашьҭахь, Горбачиов идҵа ала, Мински Киеви имҩаԥган маи актәи ақәгыларақәа. Ноиабр мза 19, 1986 шықәсазы Михаил Горбачиов «Хаҭалатәи аџьатә усура» азакәан аԥҵаразы абжьгаҩыс дҟалеит. Иара убри ашықәс азы акооперативқәа цәырҵит, авалиутатә операциақәа рымҩаԥгаразы аԥкрақәа зегьы ахыхын. 1987 шықәсазы Аиҭашьақәыргылара рылаҳәан.<ref>http://rushist.com/index.php/russia/3885-vnutrennyaya-politika-gorbacheva-tablitsa</ref> Амилаҭтә конфликтқәа раанкылара хықәкыс иҟаҵаны, Горбачиов амчратә усқәа идикылон. 1988 шықәсазы ақырҭуа демонстрациеи алма - ататәи аҿар рмитинги реимырпразы, зеиԥш ҟамлацыз ауснамгӡатәқәа рыдыркылеит. Иара убри ашықәсазы, Ашьха Ҟарабахтәи ареспублика аҿы шықәсырацәалатәи аконфликт ахы ыҵнахит. Апрезидент активла Литва, Латвиа, Естониа асепаратистә гәазыҳәарақәа дырҿагылон. Михаил Горбачиов инапхгараҭара аамҭа даара иҽеимыз ахҭысқәа рыла ирхәашьын. Афатә акәзар, адәқьанқәа рҿы ибжьаӡуа иалагеит, ирацәан афатәқәа акарточкақәа рыла ирҭиуаз. Агиперинфлиациа ҟалеит. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿаԥхьа Горбачиов ихаантәи адәныҟатәи ауал, аԥхьа 31, 3 ыҟазҭгьы, анаҩс 70, 3 миллиард рҟынӡа еизҳаит.<ref>https://magictemple.ru/vnutrennjaja-politika-gorbacheva/{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Горбачиов инапхгараҭара аамҭа == Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов 1985 шықәсазы идгылаҩцәеи итәылауааи рыбжьара авторитет зырҳаз, ЦК КПСС амаӡаныҟәгаҩ хадас далхын. Абри ашьҭахь иалагеит СССР мҽхакыҭбаала адемократизациа, аиҭашьақәыргыларақәа ҳәа изышьҭоу. Аҳәынҭқарра ду иахагылаз Горбачиов ареформақәа рыла ашьақәхара аҟынтәи иалиго далагеит. Аха уи азын иӡбаз планк имамызт аҟынтә, арҭ ареформақәа зегьы СССР ахыбгаларахь инанагеит. == Горбачиов иреформақәа == Горбачиов имҩаԥигоз ареформақәа рахьтә зегь реиҳа аларҵәара зауз реформақәоуп: * Аибашьра хьшәашәа ахыркәшара; * арыжәтәџьбара аҭира аанкылара азакәан; * аԥара аԥсахра * Афганисҭанынтәи архәҭақәа ралгара; * Араргамара; * ажәа ахақәиҭра уҳәа реиԥш иҟаз.<ref>{{Cite web |url=https://www.gorby.ru/gorbachev/zhizn_i_reformy1/page_16/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125185718/https://www.gorby.ru/gorbachev/zhizn_i_reformy1/page_16/ |url-status=dead }}</ref> == Горбачиов апрезидент == Горбачиов зегь реиҳа гха ӷәӷәаны иҟаиҵаз иреиуоуп аекономикатә реформақәа рынагӡаразы иалкаау схемак ахьимамыз. Аҳәынҭқарра акризис ӷәӷәа иҭагылеит уи ауааԥсыра рыԥсҭазаара даара иланарҟәит. Ахақәиҭра агьама зкыз Прибалтикатәи атәылақәа СССР алҵразы аусмҩаԥгатәқәа хацдыркит. 1990 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа раԥхьатәихеит, дагьҵыхәтәантәихеит Асовет Еидгыла апрезидент ҳәа ззырҳәо иҟалаз. Аха, ари аҭыԥ Горбачиов акраамҭа иааникыларатә аҭагылазаашьа имоуит. Ақалақьқәа рҟны ақәгыларақәа мҩаԥысуа иалагеит, атәыла зегьы аҟны иҟаз акризис зда ԥсыхәа ыҟам афатә аалыҵқәа разымхарахь икылнагеит. Горбачиов ихаан ишьақәгылаз адәныҟатәи ауал иаанагоз аҳәынҭқарра ду ахыбгалара ауп.<ref>https://www.gazeta.ru/politics/2020/03/13_a_13003645.shtml</ref> 1991 шықәса рзы Михаил Горбачиов идгылаҩцәа алаҳәара ҟарҵеит ГКЧП (аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы Аҳәынҭқарратә комитет) шеиҿкаахо азы, насгьы дҵаны иқәдыргылеит апрезидент ԥхьатәара дцарц. Аха, Горбачиов уи адҵа анагӡара мап ацәикит, абри иахҟьеит СССР имҩаԥгаз аҳәынҭқарратә хҳәара, августтәи апутч ҳәа еицырдыруа. Иаарласны иаԥҵаз аоппозициа, аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы Аҳәынҭқарратә комитет (ГКЧП) иалалеит РСФСР аполитикатә напхгаҩцәа, урҭ рыбжьара дыҟан Борис Ельцин. 1991 шықәса, декабр мзазы Асовет Еидгылақәа ареспубликақәа 11 рнапы аҵарҩит Беловежтәи аиқәышаҳаҭра СССР аҟазаара шаанкылоу ала, уи ахаҭыԥан ишаԥҵахо СНГ (Ихьыԥшым Аҳәынҭқаррақәа Реимабзиара). Абри ашьҭахь иаарласны Горбачиов ԥхьатәара дцеит. Иахьатәи аамҭаз ауаа еиуеиԥшым агәаанагарақәа рымоуп Михаил Горбачиов иганахь ала. Аӡәырҩы ианарыжьуам СССР ахырбгара. Аха аполитик ихаҭа ас еиԥш акритика ҵаҵӷәыдоуп ҳәа иԥхьаӡоит.<ref>https://www.bbc.com/russian/russia/2015/03/150311_gorbachev_presidency</ref> Аинтерс аҵоуп Горбачиов иҿцәажәарақәа раан даара ибзианы Владимир Путин дахьихцәажәо, иара убасгьы уи дадгылоит Урыстәыла Ахада ипозициа Ҟрым аганахь ала, насгьы мрагыларатәи Украина аҭыԥ змоу аконфликти азҵаарақәа рзы. Аха егьа ус иҟазаргьы, Михаил Горбачиов еиликаауеит Украина аҭыԥ змоу аҭагылазаашьа, акыр иҽеимкәа Европеи Урыстәылеи реизыҟазаашьа ианыԥшырц шалшо. Уи игәаанагара ала, ас еиԥш аизыҟазаашьақәа аиадертә еибашьрахьы икылнагар алшоит.<ref>http://myhistorypark.ru/blog/gorbachyev/?city=party</ref> == Ахатәы ԥсҭазаара == Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов аԥхьаҟа иԥҳәысхараны иҟаз Раиса Титаренкои иареи еибадырит акәашарҭа адәаҿы. Аӡӷаб лыҩныҵҟатәи аԥшӡареи лыхӡырмгареи даара дыхнахит. Уи иабзоурахеит анаҩстәи дара реизыҟазаашьақәа. Горбачиов Раиса ԥҳәысс дигарц, ачара лзиурц азы ауниверситет аҟны иҵареи аколхоз аҟны аусуреи еидибалон. 1953 шықәсазы Михаили Раисеи реизыҟазаашьақәа АҬАР аҟны ашәҟәы иҭаргалеит. Урҭ дрыхшоит рыԥҳа Ирина. Даара 50 шықәса еицынхон, Раиса лыԥсҭазаара далҵаанӡа, уи лчымазара иахҟьаны 1999 шықәсазы лыдунеи лыԥсахуеит. Горбачиов Раиса лыԥсра даара иуадаҩны ихигеит. Аинтерес зҵоу фактуп, Горбачиов иԥшәмеи иареи реизыҟазаашьақәа рзы иахьа уажәраанӡагьы алегендақәа ахьаԥырҵо, урҭ даара аромантика зҵаз, идеалтәыз ҳәа рзырҳәоит.<ref>https://24smi.org/celebrity/1785-mikhail-gorbachev.html</ref> 2015 шықәсазы акьыԥхь аҟны ицәырҵит Михаил Горбачиов игәабзиара даара ишыуашәшәырахаз атәы зҳәо аинформациа. Иара даара иуадаҩыз ашьақарчымазара аформа имоуп, аполитик лассы-ласс уи иахҟьаны ахәышәтәырҭа дҭашәоит. Ус шакәугьы, иара инапы злаку ашәҟәыҩра даҟәыҵуам. 2014 шықәса инаркны 2017 шықәсанӡа ари аамҭа инҭагӡаны Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов инапы иҵигеит ашәҟәқәа ԥшьба: * «Наедине с собой»; * «Жизнь после Кремля»; * «Горбачев в жизни»; * «Остаюсь оптимистом». Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов акыр аматериалтә уадаҩрақәа иманы дынхоит москватәи иуадақәа, рҿы мамзаргьы Москваҵаҟатәи иҩны аҟны. 2017 шықәсазы 600 кв. метр зҵазкуа Бавариатәи Альпы иҟоу х-еихагылак змоу иҩны аҭиразы иқәиргылеит.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-mihail-gorbachev.html</ref> == Михаил Горбачиов иахьа == 2016 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов, Москва астудентцәа рацәажәара аан, СССР ахыбгаларазы ахара ихахьы игеит. Иахьа иара анаукатә статиақәеи амемуарқәеи рыҩра иациҵоит, убри аҟынтә гәыҩбара ыҟам иаарласны ишәҟәы ҭыҵып ҳәа. 2015 шықәсазы убас еиԥш ажәабжь рылаҵәеит Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов игәабзиара уашәшәырахеит ҳәа. Аполитик лассы-лассы игәабзира еиҭашәоит. Ус шакәугьы, Михаил Горбачиов активла арҿиаратә ус инапы алакуп, аполитик анаукатә усумҭақәеи амемуарқәеи икьыԥхьуеит. Аиашаз, иеиҭеиҳәаша рацәаны имоуп, ажәларгьы иара иахь рызҵаарақәа маҷым. 2016 шықәсазы, Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов СССР ахыбгалара азы ахара ихахьы ианига, иара Украина алаларазы азин имырхит, аха ас еиԥш азин имхра Горбачиов лаф ҳасабла идикылеит – избанзар, иара ишиҳәо еиԥш, ари атәыла аҭаара зынӡагьы игәы иҭамызт. 2017 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов изаамҭанытәиу ишәҟәы «Саанхоит соптимистны» аӡыргара мҩаԥигоит. Ари автобиграфиатә ԥҵамҭоуп. Уа уаанӡатәи амаӡаныҟәгаҩ Хада инысмҩеи, иахьатәи Урыстәыла акритика азуреи еилысуеит, иара убасгьы иазааҭгылоуп аҳәынҭқарра аҟны асоциалтәи аполитикатәи ҭагылазаашьақәа.<ref>https://svpressa.ru/persons/mihail-gorbachev/</ref> == Аинтерес зҵоу афактқәа == Апрезидент Михаил Сергеи- иԥа Горбачиов иԥҳәыс Раиса Максим- иԥҳа Горбачиова «серый кардинал» ҳәа лзырҳәон. Лара лакәын Горбачиов ишәҟәқәа редакторс ирымазгьы. Софи Лорени Билл Клинтони дрыцны Михаил Горбачиов далахәын С. Прокофиев илакә «Петиеи абгеи» абжьы ахаҵара. 35 шықәса анихыҵуаз Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов иԥсҭазаараҿы даара акрызҵазкуа ахҭыс аҭыԥ аиуит – иара апартиа ақалақьтә хеилак дахагылоит. 1991 шықәса август мзазы, Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов идгылаҩцәа, урҭ реилазаараҿы иҟаз аӡәырҩы Асовет еидгыла аминистрцәеи, ГКЧП рыларҳәоит. Убри аан идгылаҩцәа Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов иаарласны, ихала, инапынҵақәа шьҭеиҵарц идырҵоит.<ref>{{Cite web |url=https://istorik.net/457-mihail-gorbachev-interesnye-fakty.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125185720/https://istorik.net/457-mihail-gorbachev-interesnye-fakty.html |url-status=dead }}</ref> ==Алитература== * Боффа, Дж. [http://scepsis.ru/library/id_889.html «От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964—1994» Глава VII — «Горбачёв»] Пер. с ит. Хаустовой Л. Я. — М.: Междунар. отношения, 1996. — 320 с. * Брейтвейт Р., Мэтлок Д., Тэлботт С. Горбачёв: Крах советской империи / Пер. с англ. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2012. — 400 с. — (Вожди Советского Союза). — 3000 экз., {{ISBN|978-5-4438-0147-6}} * Грачев А. С. ''Горбачёв'', М., [[Вагриус]], 2001, {{ISBN|5-264-00573-7}} * Деркач О. А., Быков В. В. ''Горбачёв. Переписка переживших перестройку'', М., Проза и К, 2009, {{ISBN|978-5-91631-021-4}} * Иванян Э. А. Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII—XX века. — Москва: Международные отношения, 2001. — 696 с. — {{ISBN|5-7133-1045-0}}. * Илюхин В. И. ''[http://www.e-reading.club/book.php?book=1015520 Обвиняется президент. Прокурорское расследование (Как страну развалили, или почему возникло в отношении М. С. Горбачёва уголовное дело по статье 64 УК РСФСР — Измена Родине)].'' — М., Палея, 1992, 56 с., 100 000 экз.<!---, {{ISBN|5-86020-305-9}}--> * Платонов С. В. Горбачёвы: Чета президентов. — М.: [[Эксмо]], Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Семейные кланы). — 3000 экз., {{ISBN|978-5-699-55008-1}} * Коктейль Полторанина: Тайны ельцинского закулисья. М.: «Алгоритм», 2013. — 224 с. — («Наследие царя Бориса»). — {{ISBN| 978-5-4438-0357-9}} ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:1931 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 2 рзы ииз]] [[Акатегориа:2022 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:нанҳәамза 30 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ахадацәа]] [[Акатегориа:Асовет политикцәа]] [[Акатегориа:ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩцәа]] [[Акатегориа:ЦК КПСС аполитбиуро алахәылацәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 8-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 9-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 10-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 11-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] mjytuvhysb6swn57kmsgqtnlizjyddb Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩцәа 14 38097 166533 136015 2026-05-31T08:58:45Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Ахеилак адепутатцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166533 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Ахеилакқәа рхантәаҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа|хантәаҩцәа]] e70tecg17riega1f94hvmhgu0g00ivl 166534 166533 2026-05-31T08:59:01Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Ахеилакқәа рхантәаҩцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рхантәаҩцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166534 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рхантәаҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа|хантәаҩцәа]] cckgc58tebs3w3hiyp7mlqfukk8i8ey 166535 166534 2026-05-31T08:59:13Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Ахеилак ахантәаҩцәа]] в [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩцәа]] без оставления перенаправления 166534 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рхантәаҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа|хантәаҩцәа]] cckgc58tebs3w3hiyp7mlqfukk8i8ey Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рхантәаҩцәа 14 38098 166530 136022 2026-05-31T08:56:21Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Ахеилакқәа рдепутатцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166530 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа|*]] [[Акатегориа:Палатак змоу арегионалтә апарламентқәа рспикерцәа]] 3odet9ap0hnxab1xge5powr5ik15q36 166544 166530 2026-05-31T09:02:36Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Ахеилакқәа рхантәаҩцәа]] в [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рхантәаҩцәа]] без оставления перенаправления 166530 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа|*]] [[Акатегориа:Палатак змоу арегионалтә апарламентқәа рспикерцәа]] 3odet9ap0hnxab1xge5powr5ik15q36 Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа 14 38099 166529 136023 2026-05-31T08:55:59Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Ахеилакқәа рдепутатцәа]] в [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] без оставления перенаправления 136023 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Ахеилакқәа]] [[Акатегориа:СССР адепутатцәа|Иреиҳаӡоу Ахеилакқәа]] [[Акатегориа:Палатак змоу арегионалтә парламентқәа рдепутатцәа]] 9hbxwwv2w5arup8tqwxi4v64xnp8iel 166556 166529 2026-05-31T09:10:19Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Ахеилакқәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рхантәаҩцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166556 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рхантәаҩцәа]] [[Акатегориа:СССР адепутатцәа|Иреиҳаӡоу Ахеилакқәа]] [[Акатегориа:Палатак змоу арегионалтә парламентқәа рдепутатцәа]] 1echev8w7eyti8ey4d9v72q18146xym 166557 166556 2026-05-31T09:12:32Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рхантәаҩцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166557 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:СССР адепутатцәа|Иреиҳаӡоу Ахеилакқәа]] [[Акатегориа:Палатак змоу арегионалтә парламентқәа рдепутатцәа]] 3ha1eo98o370flk6f35hxa7600zo9ep Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа 14 38174 166558 166470 2026-05-31T09:13:08Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Ахеилакқәа]] в [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] без оставления перенаправления 166470 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Асоветқәа]] [[Акатегориа:СССР азакәанԥҵаратә усбарҭақәа]] [[Акатегориа:Атәылақәа рхәҭақәа рзакәанԥҵаратә усбарҭақәа]] jnx4xa3qheyyan30a77ejq7fhvee6su Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа 14 38183 166531 136186 2026-05-31T08:56:36Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Ахеилакқәа рдепутатцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166531 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны адепутатцәа]] rj4itx147fvmvqjjwt39d383njpz7nc 166532 166531 2026-05-31T08:58:17Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Ахеилак адепутатцәа]] в [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]] без оставления перенаправления 166531 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР автономтә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны адепутатцәа]] rj4itx147fvmvqjjwt39d383njpz7nc Озган, Константин Константин-иԥа 0 38342 166537 137518 2026-05-31T08:59:44Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Ахеилак ахантәаҩцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166537 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |ахьӡ=Константин Озган}} '''Константин Константин-иԥа Озган''' ({{lang-ru|Константин Константинович Озган}}; {{date|15|5|1939}} [[Лыхны]], [[Аԥснытәи АССР]], [[СССР]] – {{date|22|3|2016}} [[Аҟәа]]) — [[Аԥсуаа|Аԥсуа]] политик. [[Акатегориа:1939 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 15 рзы ииз]] [[Акатегориа:2016 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 22 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарра аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарра аекономика аминистрцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарра Адәныҟатәи аусқәа рминистрцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 1-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 3-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩцәа]] [[Акатегориа:Озганаа]] [[Акатегориа:КПСС алахәылацәа]] pue8f5hzxs5l6osjbtz6pqiapxuq3fc Алахәыла:Сариа/Наполеон Бонапарт 2 51426 166484 166475 2026-05-30T12:22:26Z Сариа 24723 166484 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === От Пиренеев до Ваграма === Пиренеи аҟынтәи Ваграмнӡа {{main|Пиренейские войны|Война пятой коалиции}} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|[[Третье мая 1808 года в Мадриде]]. [[Гойя, Франсиско|Гойя]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Капитуляция Мадрида 4 декабря 1808 года. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]] В 1807 году, при поддержке [[Испанская империя|Испании]], бывшей в [[Договор в Сан-Ильдефонсо (1796)|союзе]] с Францией с 1796 года, Наполеон потребовал от [[Королевство Португалия|Португалии]], чтобы и она примкнула к континентальной системе. Когда Португалия отказалась выполнить это требование, то 27 октября между Наполеоном и Испанией состоялся тайный [[Договор в Фонтенбло (октябрь 1807)|договор]] о завоевании и разделе Португалии, при этом южная часть страны должна была отойти всевластному первому министру Испании [[Годой, Мануэль|Годою]]. 13 ноября 1807 года правительственная ''[[Le Moniteur universel|Le Moniteur]]'' сардонически возвестила, что «[[Браганса (династия)|Браганцский дом]] перестал править — новое доказательство неизбежной гибели всех, кто связывает себя с Англией»{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон направил на [[Лиссабон]] 25-тысячный корпус [[Жюно, Жан Андош|Жюно]]. После изнурительного двухмесячного перехода по испанской территории Жюно с 2 тыс. солдат 30 ноября [[Вторжение в Португалию (1807)|прибыл в Лиссабон]]. Португальский принц-регент [[Жуан VI|Жуан]], услышав о приближении французов, бросил свою столицу и [[Переезд португальского двора в Бразилию|бежал]] с родственниками и двором в [[Рио-де-Жанейро]]. Наполеон, взбешённый тем, что королевское семейство и португальские корабли ускользнули от него, 28 декабря приказал наложить на Португалию контрибуцию в 100 млн франков{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иалаларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаара 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри аан атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵара 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцтәи аҩны? аҳра аура иаҟәыҵит — Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада иҭахоит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь икараха Испаниатәи аҵакырадгьыл ианахыс, абҵара 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдатцәа иманы Лиссабон днеит (днаӡеит). Португалиатәи апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеиро дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәын 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк аконтрибуциа ақәырҵарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Рассчитывая стать суверенным князем согласно условиям тайного договора, Годой допустил размещение большого количества французских войск на территории Испании. 13 марта 1808 года Мюрат был в [[Бургос]]е со 100 тыс. солдат и двигался в сторону [[Мадрид]]а. Для успокоения испанцев Наполеон приказал распространить слух, что он намерен осадить [[Гибралтар]]. Поняв, что с гибелью династии погибнет и он, Годой стал убеждать испанского короля [[Карл IV (король Испании)|Карла IV]] в необходимости бежать из Испании в Южную Америку. Однако в ночь на 18 марта 1808 года он был свергнут в ходе [[Аранхуэсский мятеж|мятежа]] в [[Аранхуэс]]е так называемыми «фернандистами», которые добились его отставки, отречения Карла IV и передачи власти сыну короля — [[Фердинанд VII|Фердинанду VII]]. 23 марта [[Мюрат]] вошёл в Мадрид{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. В мае 1808 года Наполеон вызвал обоих испанских королей — отца и сына — для объяснений в [[Байонна|Байонну]]. Оказавшись в плену у Наполеона, оба монарха [[Байонское отречение|отреклись от короны]], а на испанский престол император посадил своего брата [[Жозеф Бонапарт|Жозефа]], бывшего до того неаполитанским королём. Теперь неаполитанским королём стал Мюрат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкыра 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдатцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа рлымҳа иҭаҩырц??. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкыра 18 ауха Аранхуес «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз еиҿыркааз ?? аан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкыра 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи Баионнаҟа аилыркааразы дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын аанрыжьит, Испаниатәи аҳра аимператор дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. В самой Франции декретами от 1 марта 1808 года Наполеон восстановил дворянские титулы и дворянские гербы как знак признания заслуг перед империей. Отличие от старого дворянства состояло в том, что пожалование титула не давало прав на земельные владения и титул не переходил по наследству автоматически. Однако вместе с титулом новые дворяне нередко получали высокие оклады. Если дворянин приобретал [[майорат]] (капитал или постоянный доход), то титул передавался по наследству. 59 процентов [[Дворянство Империи (Франция)|нового дворянства]] составили военные{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. 17 марта был издан декрет об учреждении [[Университет Франции|императорского Университета]]. Университет разделялся на академии и был призван давать высшее образование (бакалавр). Созданием Университета Наполеон стремился поставить под свой контроль формирование национальной элиты{{sfn|Тюлар||с=247}}. Франциа хәажәкыра 1, 1808 шықәсазы иҭыжьыз адекретқәа рыла Наполеон ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол аҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкыра 17 рзы аимператортә Университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Вмешательство Наполеона во внутренние дела Испании вызвало возмущение — 2 мая [[Мадридское восстание|в Мадриде]], а потом по всей стране. Местные власти ([[Хунта (Пиренейские войны)|хунты]]) организовали сопротивление французам, которым пришлось столкнуться с новой для них формой боевых действий — [[Гверильясы|партизанской войной]]. 22 июля [[Дюпон де л’Этан, Пьер-Антуан|Дюпон]] c 18 тыс. солдат [[Байленская капитуляция|сдался]] испанцам в поле возле [[Байлен]]а, нанеся сильный удар по репутации прежде непобедимой [[Великая армия|Великой армии]]. Британцы высадились в Португалии при поддержке местных властей и населения и вынудили Жюно эвакуироваться из страны после поражения [[Битва при Вимейру|при Вимейру]]{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵара 2 рзы Мадрид агәамҵра цәырнагеит??, нас атәыла зегьы аҿы. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәы 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдатцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, уаанӡа уззымиааиуа Ар ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵратәы иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Для окончательного завоевания Испании и Португалии Наполеону требовалось перевести сюда основные силы Великой армии из Германии, однако этому препятствовала угроза войны со стороны перевооружившейся Австрии. Единственным противовесом Австрии могла бы быть союзная Наполеону Россия. 27 сентября Наполеон [[Эрфуртский конгресс|встретился]] с Александром I в [[Эрфурт]]е, чтобы заручиться его поддержкой. Наполеон поручил ведение переговоров Талейрану, который к этому времени состоял в тайных отношениях с австрийским и русским дворами. Александр предлагал разделить [[Османская империя|Турцию]] и передать России [[Константинополь]]. Не получив согласия Наполеона, Александр ограничился общими словами по поводу союза против Австрии. Наполеон также просил через Талейрана руки великой княжны [[Екатерина Павловна|Екатерины Павловны]], но и тут ничего не добился{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Испаниеи Португалиеи инагӡаны рымпыҵахаларазы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббра 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон адгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ?? австриатә ?? дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6" />. Рассчитывая решить испанскую проблему до вступления Австрии в войну, Наполеон 29 октября выступил в поход во главе прибывшей из Германии армии в 160 тыс. человек. 4 декабря французские войска вошли в Мадрид. 16 января англичане, отразив атаку [[Сульт, Никола Жан де Дьё|Сульта]] [[Битва при Ла-Корунье|под Ла-Коруньей]], погрузились на корабли и покинули Испанию. 1 января 1809 года в [[Асторга|Асторге]] Наполеон получил депеши о военных приготовлениях Австрии и об интригах в его правительстве со стороны сблизившихся Талейрана и Фуше (которые договорились в случае смерти Наполеона в Испании заменить его Мюратом){{sfn|Тюлар||с=269—272}}. 17 января он выехал из [[Вальядолид]]а в Париж{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Несмотря на достигнутые успехи, завоевание Пиренеев не было закончено: испанцы продолжали партизанскую войну, английский контингент прикрывал Лиссабон, через три месяца англичане под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Уэлсли]] снова высадились на полуострове<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Падение португальской и испанской династий привело к открытию обеих колониальных империй для британской торговли и пробило брешь в континентальной блокаде{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Впервые война не приносила Наполеону доходы, а лишь требовала всё новых и новых расходов и солдат. Для покрытия расходов увеличивались косвенные налоги (на соль, продовольственные товары), что вызывало недовольство населения{{sfn|Тюлар||с=246}}. На Святой Елене Наполеон говорил: «злополучная испанская война стала первопричиной несчастий»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаара 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы ныҟәара ?? ддәықәлеит. Ԥхынҷкәын 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәа 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ??, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәа 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дҭахар, Миурат импарторс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәа 17 рзы иара Валиадолид аҟынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә ебашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7" />. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи ахәаахәҭра иалагеит ??{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи аҭахын. Ахарџьқәа ?? иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рыз) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра агәынамӡара рызцәырнагеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа-Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон возле смертельно раненого [[Ланн, Жан|Ланна]]. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]] За время, прошедшее после подписания Пресбургского мира, в австрийской армии были проведены глубокие военные реформы под руководством [[Карл Тешенский|эрцгерцога Карла]]. Рассчитывая воспользоваться антифранцузскими настроениями, набиравшими силу в Германии, 3 апреля 1809 года австрийский император [[Франц II|Франц I]] объявил войну Франции. После начала боевых действий Австрия получила от Великобритании более 1 млн фунтов стерлингов в виде субсидии{{ref+|Обменный курс между франком и фунтом стерлингов находился в интервале от 20 до 25 франков за 1 фунт<ref name="Piketty">{{книга|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|заглавие=[[Капитал в XXI веке]]|издательство=[[Ad Marginem]]|место={{М.}}|год=2015|isbn=978-5-91103-252-4|страниц=592|страницы=116}}</ref>.|К}}. Наполеон, увязший в Испании, пытался избежать войны, но без поддержки со стороны России не смог этого сделать. Однако благодаря энергичным усилиям за три месяца с января 1809 года он смог сформировать во Франции новую армию. Эрцгерцог Карл направил одновременно восемь корпусов в союзную Наполеону [[Королевство Бавария|Баварию]], два корпуса в Италию и один в [[Варшавское герцогство]]. Русские войска сосредоточились на восточных границах Австрийской империи, но в боевых действиях участия практически не приняли, позволив Австрии вести войну на один фронт (что вызвало гнев Наполеона){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Пресбургстәи ?? рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иырхәаны, мшаԥы 3, 1809 шықәсазы австриатәи аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа аҳасабала иаиуит{{ref+|Обменный курс между франком и фунтом стерлингов находился в интервале от 20 до 25 франков за 1 фунт<ref name="Piketty">{{книга|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|заглавие=[[Капитал в XXI веке]]|издательство=[[Ad Marginem]]|место={{М.}}|год=2015|isbn=978-5-91103-252-4|страниц=592|страницы=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск дәықәиҵеит, ҩ-корпуск Италиаҟа, корпуск Варшаватәи герцограхь. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә алшара арҭеит (уи Наполеон игәы ԥныжәеит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Наполеон, подкреплённый войсками Рейнского союза, силами десяти корпусов отразил нападение на Баварию и 13 мая захватил Вену. Австрийцы переправились на северный берег разлившегося [[Дунай|Дуная]] и разрушили за собой мосты. Наполеон решил форсировать реку с опорой на остров [[Лобау]]. Однако после того, как часть французских войск переправилась на остров, а часть — на северный берег, понтонный мост разорвался, а эрцгерцог Карл напал на переправившихся. В последовавшем 21—22 мая сражении [[Асперн-Эсслингская битва|при Асперне и Эсслинге]] Наполеон потерпел поражение и отступил. Неудача самого императора воодушевила все антинаполеоновские силы в Европе. После шести недель обстоятельной подготовки французские войска переправились через Дунай и одержали 5—6 июля победу в генеральном сражении [[Битва под Ваграмом|при Ваграме]], за которой 12 июля последовало [[Цнаймское перемирие]], а 14 октября был заключён [[Шёнбруннский мир]]. По этому договору Австрия лишилась выхода к [[Адриатическое море|Адриатическому морю]], передав Франции территории, из которых впоследствии Наполеон образовал [[Иллирийские провинции]]. [[Галиция]] была передана Великому герцогству Варшавскому, а [[Тарнопольский округ]] — России. Австрийская кампания показала, что армия Наполеона уже не имела прежнего преимущества перед противником на поле боя{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. Реинтәи аидгыла ар, жәа-корпуск рымч рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит??, лаҵара 13 рзы Вена ааникылеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз дрықәлеит. Лаҵара 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европа иаӷацәа зегьы ргәы шьҭнахит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәы 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеиит ԥхынгәы 12 рзы Цнаимтәи аинышәара??, жьҭаара 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчра?? рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа ??уи иабзоураны Франциа аҵакырадгьылқәа анаҭеит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи агерцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьра уаанӡатәи аԥыжәара шамамыз{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Кризис империи === === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Император Наполеон в своём кабинете в Тюильри. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Первая империя, 1812 год{{legend|#002395|Наполеоновская Франция}}{{legend|#9090FF|Зависимые государства}}]] Политика Наполеона в первые годы его правления пользовалась поддержкой населения — не только собственников, но и малоимущих (рабочих, батраков): оживление экономики вело к росту зарплат, чему способствовали и постоянные наборы в армию. Наполеон выглядел спасителем отечества, войны вызывали национальный подъём, а победы — чувство гордости. Наполеон Бонапарт был человеком революции, а окружающие его маршалы, блестящие военачальники, происходили подчас из самых низов{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Но постепенно народ начал уставать от войны, наборы в армию стали вызывать недовольство. В 1810 году вновь разразился экономический кризис, не прекращавшийся вплоть до 1815 года. Войны на просторах Европы теряли смысл, затраты на них стали раздражать буржуазию. [[Дворянство Империи (Франция)|Новое дворянство]], которое создал Наполеон, так и не стало опорой его трона. Безопасности Франции, казалось, ничто не угрожало, а во внешней политике всё большую роль играло стремление императора укрепить и обеспечить интересы династии, не допустив, в случае своей смерти, как анархии, так и реставрации Бурбонов{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа??) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара ауалафахәы ацнаҵон, уи иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ??, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи ??{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсо иалагеит, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иараапкуан??. Наполеон ишьақәиргылаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷратәы иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара, иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Во имя династических интересов Наполеон 12 января 1810 года развёлся с Жозефиной, от которой не имел детей, и просил у Александра I руки его младшей сестры, 15-летней великой княжны [[Анна Павловна|Анны Павловны]]. Предвидя отказ, он также обратился к Францу I с предложением о браке с его дочерью, австрийской принцессой [[Мария-Луиза Австрийская|Марией-Луизой]], на которой Наполеон и женился 1 апреля 1810 года. 20 марта 1811 года у них родился сын — [[Наполеон II]]; поскольку Мария-Луиза приходилась внучатой племянницей французской королеве [[Мария-Антуанетта|Марии-Антуанетте]], её сын имел формальное право занять французский престол, но австрийский брак императора был крайне непопулярен во Франции{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Ажьырныҳәа 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц (иациҵарц) азы иԥҳәыс Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо еиликаауан, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥы 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкыра 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. В феврале 1808 года французские войска заняли [[Рим]]. Декретом от 17 мая 1809 года Наполеон объявил [[Папская область|папские владения]] присоединёнными к Французской империи и упразднил власть Папы. В ответ на это папа [[Пий VII]] отлучил «грабителей наследства св. Петра» от церкви. Папская булла была прибита на дверях четырёх главных церквей Рима и выслана всем послам иностранных держав при папском дворе. Наполеон приказал арестовать Папу и держал его в плену до января 1814 года. 5 июля 1809 года французские военные власти вывезли его в [[Савона|Савону]], а затем — в [[Фонтенбло]] под Парижем. Отлучение Наполеона от церкви негативно сказалось на авторитете его власти, в особенности в традиционно католических странах{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵара 17, 1809 шықәсазы иҭыжьыз адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа-Пиотр иҭынха зырҳәыз" ауахәама??? Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәы 5, 1809 шықәсазы Франциатәи арратә мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама?? ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Континентальная блокада, хотя и нанесла ущерб Великобритании, не смогла привести к победе над ней. 3 июня 1810 года Наполеон отправил в отставку Фуше за тайные переговоры с англичанами о мире, которые он вёл якобы по поручению императора. Союзники и вассалы Первой империи, принявшие континентальную блокаду вопреки своим интересам, не стремились строго её соблюдать, росла напряжённость между ними и Францией. 3 июля того же года Наполеон лишил голландской короны своего брата Луи за несоблюдение континентальной блокады и требований по набору рекрутов, Голландия была присоединена к Франции. Признав, что континентальная система не позволяет достичь поставленных целей, император не отказался от неё, а ввёл так называемую «новую систему», при которой выдавались специальные лицензии на торговлю с Великобританией, причём преимущество при получении лицензий имели французские предприятия. Эта мера вызвала ещё большую враждебность в среде континентальной буржуазии{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит??, избанза???Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа ирҿагыланы?? аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәы 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голандиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голандиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Всё более очевидными становились противоречия между Францией и Россией. Патриотические движения ширились в Германии, в Испании не угасала [[Гверильясы|герилья]]{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан (аҽарҭбаауан), Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|Отечественная война 1812 года|Война шестой коалиции}} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Московский пожар]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Отступление Наполеона из Москвы. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]] Разорвав отношения с [[Александр I|Александром I]], Наполеон решился на [[Отечественная война 1812 года|войну с Россией]]. 450 тыс. солдат, собранных в [[Великая армия|Великую армию]] из разных стран Европы, в июне 1812 года перешли русскую границу; им противостояли 193 тыс. солдат в двух русских западных армиях{{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон пытался навязать русским войскам генеральное сражение; уклоняясь от превосходящего неприятеля и стремясь соединиться, две русские армии отступали вглубь страны, оставляя за собой разорённую территорию. Великая армия страдала от голода, жары, грязи, скученности и вызванных ими [[Сыпной тиф|болезней]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; к середине июля из неё дезертировали целыми отрядами{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Соединившись под Смоленском, русские армии пытались отстоять город, но безуспешно; 18 августа им пришлось возобновить отступление в сторону Москвы. Единую русскую армию возглавил [[Кутузов, Михаил Илларионович|М. И. Кутузов]]. [[Бородинское сражение|Генеральное сражение]], данное русскими войсками 7 сентября у деревни [[Бородино (деревня, Можайский район)|Бородино]] перед Москвой, не принесло Наполеону решительной победы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Русским войскам вновь пришлось отступить. 14 сентября Великая армия [[Оккупация Москвы французами|вошла]] в Москву{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Наполеони [[Александр I]] ??, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз мраҭашәаратәи аус ар ҩба???{{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}.??? Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы?? асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәа 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббра 7 рзы Москва аԥхьа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурсыцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббра 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Немедленно распространившийся после этого [[Московский пожар (1812)|пожар]] уничтожил бо́льшую часть города. Рассчитывая на заключение мира с [[Александр I|Александром]], Наполеон неоправданно долго оставался в Москве; наконец, 19 октября он вышел из города в юго-западном направлении. Не сумев [[Сражение под Малоярославцем|преодолеть оборону]] русской армии 24 октября у [[Малоярославец|Малоярославца]], Великая армия вынуждена была отступать по уже разорённой местности в направлении Смоленска{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Русская армия следовала параллельным маршем, нанося противнику урон как в сражениях, так и [[Партизанское движение в Отечественной войне 1812 года|партизанскими действиями]]. Страдая от голода, солдаты Великой армии превращались в грабителей и насильников; разгневанное население отвечало не меньшими жестокостями, закапывая пойманных мародёров заживо{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. В середине ноября Наполеон вошёл в Смоленск и не нашёл здесь запасов продовольствия. В связи с этим он был вынужден отступать дальше в сторону русской границы. С большим трудом ему удалось избежать полного разгрома при [[Сражение на Березине|переправе через Березину]] 27—28 ноября. Огромная разноплеменная армия Наполеона не несла в себе прежнего революционного духа, вдали от родины на полях России она быстро таяла. Получив сообщение о попытке [[Заговор Мале|переворота]] в Париже и желая собрать новые войска, Наполеон уехал в Париж 5 декабря. В своём последнем [[29-й бюллетень Великой армии|бюллетене]] он признал катастрофу, но списал её исключительно на суровость [[Генерал Мороз|русской зимы]]{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}, хотя зимняя погода проявилась только в самом конце похода Наполеона. Из России вернулись лишь 25 тыс. солдат из тех 450 тыс., что входили в центральную часть Великой армии. Наполеон потерял в России почти всех лошадей; эту потерю он так и не смог возместить{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Уи ашьҭахь иҟалаз амцакраан ақалақь аиҳарак блит??. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аҭынчра?? рнапы аҵарҩып ҳәа дгәыӷуа акрыаамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаара 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаара 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир афранцызцәа еицтәароу?? марш рхы иархәаны ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа ?? аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵара 27-28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ар аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәын 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар иаҳаит Париж ?? амҩаԥгара ??, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара (акаамеҭ) шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа злашьақәгылаз (иалаз) 450-нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Поражение в русской кампании положило конец легенде о непобедимости Бонапарта. Несмотря на усталость русской армии и нежелание русских военачальников продолжать войну за пределами России, Александр I принял решение перенести боевые действия на территорию Германии. Пруссия [[Калишский союзный договор|присоединилась]] к новой антинаполеоновской коалиции{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. В несколько месяцев Наполеон собрал новую 300-тысячную армию из юношей и стариков и обучил её на марше в Германию. В мае 1813 года в сражениях [[Сражение при Лютцене (1813)|при Лютцене]] и [[Сражение при Бауцене|Бауцене]] Наполеон сумел нанести поражения союзникам, несмотря на нехватку кавалерии. 4 июня было заключено перемирие, Австрия выступила посредником между воюющими сторонами. Министр иностранных дел Австрии [[Меттерних, Клеменс фон|Меттерних]] на встречах с Наполеоном в Дрездене предлагал заключить мир на условиях восстановления Пруссии, раздела Польши между Россией, Пруссией и Австрией и возвращения Иллирии австрийцам; но Наполеон, считая военные завоевания основой своей власти, отказался{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. Аурыс кампаниа Наполеон данаҵаха ?? Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ аибашьра ацҵара шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Наполеон аҽцәа шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәара 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз аганқәа рыбжьара бжьаҟазаҩыс иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ ?? инарықәыршәаны ??: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшареи, Иллириа австрицәа ??. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|[[Кампания 1814 года]]. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]] Испытывая острый финансовый кризис и соблазняемая английскими субсидиями, по окончании перемирия 10 августа Австрия присоединилась к шестой коалиции. Так же поступила Швеция. В соответствии с [[Трахенбергский план|Трахенбергским планом]] союзники сформировали три армии под командованием Бернадотта, [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]] и [[Шварценберг, Карл Филипп цу|Шварценберга]]. Наполеон также разделил свои силы. В крупном [[Сражение при Дрездене|сражении при Дрездене]] Наполеон взял верх над союзниками; однако его маршалы, действуя самостоятельно, потерпели ряд болезненных поражений [[Сражение под Кульмом|при Кульме]], [[Сражение на реке Кацбах|Кацбахе]], [[Сражение у Гросберена|Гросберене]] и [[Сражение при Денневице|Денневице]]. Перед лицом грозящего окружения Наполеон со 160-тысячной армией дал под [[Лейпциг]]ом генеральное сражение соединённым русским, австрийским, прусским и шведским войскам общей численностью 320 тысяч человек (16 — 19 октября 1813). На третий день этой «[[Битва народов|Битвы народов]]» на сторону союзников перешли саксонцы из корпуса [[Ренье, Жан|Ренье]], а затем и вюртембергская кавалерия{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәа 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, Австриа афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас ҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден имҩаԥысуаз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа ?? Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц рҿы ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ?? 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, австриатәи, пруссиатәи, шведтәи ар драбашьит (жьҭаара 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс виуртембергтәи аҽцәагьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Поражение в Битве народов привело к отпадению Германии и Голландии, распаду Швейцарской конфедерации, Рейнского союза и Итальянского королевства. В Испании, где французы терпели поражение, Наполеону пришлось восстановить власть испанских Бурбонов (ноябрь 1813){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Чтобы заручиться поддержкой депутатов, в декабре 1813 года Наполеон созвал заседание Законодательного корпуса, однако распустил палату после того, как она приняла нелояльное постановление{{sfn|Тюлар||с=319}}. В конце 1813 года союзные армии форсировали [[Рейн]], вторглись в Бельгию и двинулись на Париж. 23 января 1814 года Наполеон устроил свой последний приём для офицеров в Тюильри. На рассвете 25 января он в последний раз увидел своего сына, после чего направился к войскам. 250-тысячной армии союзников Наполеон мог противопоставить только 80 тысяч рекрутов. В [[Шестидневная война Наполеона|серии сражений]] он одержал победы над отдельными соединениями союзников. Однако 31 марта 1814 года коалиционные войска под предводительством русского царя Александра I и короля Пруссии [[Взятие Парижа (1814)|вступили в Париж]]{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. Ажәларқәа ребашьраҿы аҵахара ?? Германиеи Голландиеи, Швеицариатәи аконфедерациа ??, Реинтәи аидгылеи Италиатәи акралреи. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон испаниатәи Абурбона рымчра еиҭашьақәиргылар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса)??{{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8" />. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит?? игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәа 23, 1814 шықәсазы Наполеон Тиульри аруаа рзы аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәа 25 ашамҭазы Наполеон иԥа ?? , ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкыра 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Титул == ''Его Императорское и Королевское Величество Наполеон I, Божиею милостью и Конституцией Республики, Император Французов, Король Италии, Римский Император, Протектор Рейнского Союза и Данцигской республики, Медиатор Швейцарской Конфедерации, Князь и Соправитель Андорры, Великий Магистр Ордена Почетного Легиона, Железной Короны, Академических пальм и Воссоединения'' (18 мая 1804 — 6 апреля 1814; 20 марта — 22 июня 1815). ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Князь Эльбы'' (3 мая 1814 года — 25 февраля 1815 года). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Остров Эльба и Сто дней == === Первое отречение и первая ссылка === === Раԥхьатәи амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Договор в Фонтенбло (1814)|Реставрация Бурбонов}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Прощание Наполеона с императорской гвардией 20 апреля 1814. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|После отречения во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]]. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|[[Вилла Сан-Мартино|Вилла Наполеона]] в Сан-Мартино ([[Эльба (остров)|Эльба]])]] Наполеон был готов продолжать борьбу, однако 3 апреля [[Охранительный сенат|Сенат]] провозгласил его отстранение от власти и сформировал временное правительство во главе с Талейраном. Маршалы ([[Ней, Мишель|Ней]], Бертье, [[Лефевр, Франсуа Жозеф|Лефевр]]) убеждали его отречься в пользу сына. 6 апреля 1814 года во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]] под Парижем Наполеон отрёкся от престола{{sfn|Тюлар||с=326}}. В ночь с 12 на 13 апреля 1814 года в Фонтенбло, переживая поражение, оставленный своим двором (рядом с ним были только несколько слуг, врач и генерал Коленкур), Наполеон решил [[Самоубийство|покончить с собой]] — он принял яд, который всегда носил при себе после [[сражение под Малоярославцем|битвы под Малоярославцем]], когда только чудом не попал в плен. Но яд разложился от долгого хранения, и Наполеон выжил{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. По [[Договор в Фонтенбло (1814)|Фонтенблоскому договору]], который Наполеон подписал с союзными монархами, он получил во владение небольшой остров [[Эльба (остров)|Эльба]] в Средиземном море. 20 апреля 1814 года Наполеон покинул Фонтенбло и отправился в ссылку{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥы 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертие, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы мап ицәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәса рзы Париж азааигәара иҟоу Фонтенбло аҳҭынраҿы Наполеон аҳра аанижьит. Мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи имаҵуәеи ????? (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иҟаз) Наполеон иҽишьырц иӡбеит-Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз ????, Наполеон деиқәхеит. Наполеон аидгылатә монархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу Адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны дцеит. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. to0oxuzv4jf2lbotal359z76jf3427h 166485 166484 2026-05-30T13:51:41Z Сариа 24723 166485 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. В самой Франции декретами от 1 марта 1808 года Наполеон восстановил дворянские титулы и дворянские гербы как знак признания заслуг перед империей. Отличие от старого дворянства состояло в том, что пожалование титула не давало прав на земельные владения и титул не переходил по наследству автоматически. Однако вместе с титулом новые дворяне нередко получали высокие оклады. Если дворянин приобретал [[майорат]] (капитал или постоянный доход), то титул передавался по наследству. 59 процентов [[Дворянство Империи (Франция)|нового дворянства]] составили военные{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. 17 марта был издан декрет об учреждении [[Университет Франции|императорского Университета]]. Университет разделялся на академии и был призван давать высшее образование (бакалавр). Созданием Университета Наполеон стремился поставить под свой контроль формирование национальной элиты{{sfn|Тюлар||с=247}}. Франциа хәажәкыра 1, 1808 шықәсазы иҭыжьыз адекретқәа рыла Наполеон ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол аҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкыра 17 рзы аимператортә Университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Вмешательство Наполеона во внутренние дела Испании вызвало возмущение — 2 мая [[Мадридское восстание|в Мадриде]], а потом по всей стране. Местные власти ([[Хунта (Пиренейские войны)|хунты]]) организовали сопротивление французам, которым пришлось столкнуться с новой для них формой боевых действий — [[Гверильясы|партизанской войной]]. 22 июля [[Дюпон де л’Этан, Пьер-Антуан|Дюпон]] c 18 тыс. солдат [[Байленская капитуляция|сдался]] испанцам в поле возле [[Байлен]]а, нанеся сильный удар по репутации прежде непобедимой [[Великая армия|Великой армии]]. Британцы высадились в Португалии при поддержке местных властей и населения и вынудили Жюно эвакуироваться из страны после поражения [[Битва при Вимейру|при Вимейру]]{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵара 2 рзы Мадрид агәамҵра цәырнагеит??, нас атәыла зегьы аҿы. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәы 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдатцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, уаанӡа уззымиааиуа Ар ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵратәы иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Для окончательного завоевания Испании и Португалии Наполеону требовалось перевести сюда основные силы Великой армии из Германии, однако этому препятствовала угроза войны со стороны перевооружившейся Австрии. Единственным противовесом Австрии могла бы быть союзная Наполеону Россия. 27 сентября Наполеон [[Эрфуртский конгресс|встретился]] с Александром I в [[Эрфурт]]е, чтобы заручиться его поддержкой. Наполеон поручил ведение переговоров Талейрану, который к этому времени состоял в тайных отношениях с австрийским и русским дворами. Александр предлагал разделить [[Османская империя|Турцию]] и передать России [[Константинополь]]. Не получив согласия Наполеона, Александр ограничился общими словами по поводу союза против Австрии. Наполеон также просил через Талейрана руки великой княжны [[Екатерина Павловна|Екатерины Павловны]], но и тут ничего не добился{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Испаниеи Португалиеи инагӡаны рымпыҵахаларазы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббра 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон адгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ?? австриатә ?? дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6" />. Рассчитывая решить испанскую проблему до вступления Австрии в войну, Наполеон 29 октября выступил в поход во главе прибывшей из Германии армии в 160 тыс. человек. 4 декабря французские войска вошли в Мадрид. 16 января англичане, отразив атаку [[Сульт, Никола Жан де Дьё|Сульта]] [[Битва при Ла-Корунье|под Ла-Коруньей]], погрузились на корабли и покинули Испанию. 1 января 1809 года в [[Асторга|Асторге]] Наполеон получил депеши о военных приготовлениях Австрии и об интригах в его правительстве со стороны сблизившихся Талейрана и Фуше (которые договорились в случае смерти Наполеона в Испании заменить его Мюратом){{sfn|Тюлар||с=269—272}}. 17 января он выехал из [[Вальядолид]]а в Париж{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Несмотря на достигнутые успехи, завоевание Пиренеев не было закончено: испанцы продолжали партизанскую войну, английский контингент прикрывал Лиссабон, через три месяца англичане под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Уэлсли]] снова высадились на полуострове<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Падение португальской и испанской династий привело к открытию обеих колониальных империй для британской торговли и пробило брешь в континентальной блокаде{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Впервые война не приносила Наполеону доходы, а лишь требовала всё новых и новых расходов и солдат. Для покрытия расходов увеличивались косвенные налоги (на соль, продовольственные товары), что вызывало недовольство населения{{sfn|Тюлар||с=246}}. На Святой Елене Наполеон говорил: «злополучная испанская война стала первопричиной несчастий»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаара 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы ныҟәара ?? ддәықәлеит. Ԥхынҷкәын 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәа 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ??, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәа 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дҭахар, Миурат импарторс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәа 17 рзы иара Валиадолид аҟынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә ебашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7" />. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи ахәаахәҭра иалагеит ??{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи аҭахын. Ахарџьқәа ?? иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рыз) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра агәынамӡара рызцәырнагеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа-Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон возле смертельно раненого [[Ланн, Жан|Ланна]]. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]] За время, прошедшее после подписания Пресбургского мира, в австрийской армии были проведены глубокие военные реформы под руководством [[Карл Тешенский|эрцгерцога Карла]]. Рассчитывая воспользоваться антифранцузскими настроениями, набиравшими силу в Германии, 3 апреля 1809 года австрийский император [[Франц II|Франц I]] объявил войну Франции. После начала боевых действий Австрия получила от Великобритании более 1 млн фунтов стерлингов в виде субсидии{{ref+|Обменный курс между франком и фунтом стерлингов находился в интервале от 20 до 25 франков за 1 фунт<ref name="Piketty">{{книга|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|заглавие=[[Капитал в XXI веке]]|издательство=[[Ad Marginem]]|место={{М.}}|год=2015|isbn=978-5-91103-252-4|страниц=592|страницы=116}}</ref>.|К}}. Наполеон, увязший в Испании, пытался избежать войны, но без поддержки со стороны России не смог этого сделать. Однако благодаря энергичным усилиям за три месяца с января 1809 года он смог сформировать во Франции новую армию. Эрцгерцог Карл направил одновременно восемь корпусов в союзную Наполеону [[Королевство Бавария|Баварию]], два корпуса в Италию и один в [[Варшавское герцогство]]. Русские войска сосредоточились на восточных границах Австрийской империи, но в боевых действиях участия практически не приняли, позволив Австрии вести войну на один фронт (что вызвало гнев Наполеона){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Пресбургстәи ?? рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иырхәаны, мшаԥы 3, 1809 шықәсазы австриатәи аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа аҳасабала иаиуит{{ref+|Обменный курс между франком и фунтом стерлингов находился в интервале от 20 до 25 франков за 1 фунт<ref name="Piketty">{{книга|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|заглавие=[[Капитал в XXI веке]]|издательство=[[Ad Marginem]]|место={{М.}}|год=2015|isbn=978-5-91103-252-4|страниц=592|страницы=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск дәықәиҵеит, ҩ-корпуск Италиаҟа, корпуск Варшаватәи герцограхь. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә алшара арҭеит (уи Наполеон игәы ԥныжәеит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Наполеон, подкреплённый войсками Рейнского союза, силами десяти корпусов отразил нападение на Баварию и 13 мая захватил Вену. Австрийцы переправились на северный берег разлившегося [[Дунай|Дуная]] и разрушили за собой мосты. Наполеон решил форсировать реку с опорой на остров [[Лобау]]. Однако после того, как часть французских войск переправилась на остров, а часть — на северный берег, понтонный мост разорвался, а эрцгерцог Карл напал на переправившихся. В последовавшем 21—22 мая сражении [[Асперн-Эсслингская битва|при Асперне и Эсслинге]] Наполеон потерпел поражение и отступил. Неудача самого императора воодушевила все антинаполеоновские силы в Европе. После шести недель обстоятельной подготовки французские войска переправились через Дунай и одержали 5—6 июля победу в генеральном сражении [[Битва под Ваграмом|при Ваграме]], за которой 12 июля последовало [[Цнаймское перемирие]], а 14 октября был заключён [[Шёнбруннский мир]]. По этому договору Австрия лишилась выхода к [[Адриатическое море|Адриатическому морю]], передав Франции территории, из которых впоследствии Наполеон образовал [[Иллирийские провинции]]. [[Галиция]] была передана Великому герцогству Варшавскому, а [[Тарнопольский округ]] — России. Австрийская кампания показала, что армия Наполеона уже не имела прежнего преимущества перед противником на поле боя{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. Реинтәи аидгыла ар, жәа-корпуск рымч рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит??, лаҵара 13 рзы Вена ааникылеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз дрықәлеит. Лаҵара 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европа иаӷацәа зегьы ргәы шьҭнахит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәы 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеиит ԥхынгәы 12 рзы Цнаимтәи аинышәара??, жьҭаара 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчра?? рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа ??уи иабзоураны Франциа аҵакырадгьылқәа анаҭеит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи агерцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьра уаанӡатәи аԥыжәара шамамыз{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Кризис империи === === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Император Наполеон в своём кабинете в Тюильри. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Первая империя, 1812 год{{legend|#002395|Наполеоновская Франция}}{{legend|#9090FF|Зависимые государства}}]] Политика Наполеона в первые годы его правления пользовалась поддержкой населения — не только собственников, но и малоимущих (рабочих, батраков): оживление экономики вело к росту зарплат, чему способствовали и постоянные наборы в армию. Наполеон выглядел спасителем отечества, войны вызывали национальный подъём, а победы — чувство гордости. Наполеон Бонапарт был человеком революции, а окружающие его маршалы, блестящие военачальники, происходили подчас из самых низов{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Но постепенно народ начал уставать от войны, наборы в армию стали вызывать недовольство. В 1810 году вновь разразился экономический кризис, не прекращавшийся вплоть до 1815 года. Войны на просторах Европы теряли смысл, затраты на них стали раздражать буржуазию. [[Дворянство Империи (Франция)|Новое дворянство]], которое создал Наполеон, так и не стало опорой его трона. Безопасности Франции, казалось, ничто не угрожало, а во внешней политике всё большую роль играло стремление императора укрепить и обеспечить интересы династии, не допустив, в случае своей смерти, как анархии, так и реставрации Бурбонов{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа??) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара ауалафахәы ацнаҵон, уи иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ??, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи ??{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсо иалагеит, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иараапкуан??. Наполеон ишьақәиргылаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷратәы иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара, иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Во имя династических интересов Наполеон 12 января 1810 года развёлся с Жозефиной, от которой не имел детей, и просил у Александра I руки его младшей сестры, 15-летней великой княжны [[Анна Павловна|Анны Павловны]]. Предвидя отказ, он также обратился к Францу I с предложением о браке с его дочерью, австрийской принцессой [[Мария-Луиза Австрийская|Марией-Луизой]], на которой Наполеон и женился 1 апреля 1810 года. 20 марта 1811 года у них родился сын — [[Наполеон II]]; поскольку Мария-Луиза приходилась внучатой племянницей французской королеве [[Мария-Антуанетта|Марии-Антуанетте]], её сын имел формальное право занять французский престол, но австрийский брак императора был крайне непопулярен во Франции{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Ажьырныҳәа 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц (иациҵарц) азы иԥҳәыс Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо еиликаауан, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥы 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкыра 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. В феврале 1808 года французские войска заняли [[Рим]]. Декретом от 17 мая 1809 года Наполеон объявил [[Папская область|папские владения]] присоединёнными к Французской империи и упразднил власть Папы. В ответ на это папа [[Пий VII]] отлучил «грабителей наследства св. Петра» от церкви. Папская булла была прибита на дверях четырёх главных церквей Рима и выслана всем послам иностранных держав при папском дворе. Наполеон приказал арестовать Папу и держал его в плену до января 1814 года. 5 июля 1809 года французские военные власти вывезли его в [[Савона|Савону]], а затем — в [[Фонтенбло]] под Парижем. Отлучение Наполеона от церкви негативно сказалось на авторитете его власти, в особенности в традиционно католических странах{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵара 17, 1809 шықәсазы иҭыжьыз адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа-Пиотр иҭынха зырҳәыз" ауахәама??? Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәы 5, 1809 шықәсазы Франциатәи арратә мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама?? ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Континентальная блокада, хотя и нанесла ущерб Великобритании, не смогла привести к победе над ней. 3 июня 1810 года Наполеон отправил в отставку Фуше за тайные переговоры с англичанами о мире, которые он вёл якобы по поручению императора. Союзники и вассалы Первой империи, принявшие континентальную блокаду вопреки своим интересам, не стремились строго её соблюдать, росла напряжённость между ними и Францией. 3 июля того же года Наполеон лишил голландской короны своего брата Луи за несоблюдение континентальной блокады и требований по набору рекрутов, Голландия была присоединена к Франции. Признав, что континентальная система не позволяет достичь поставленных целей, император не отказался от неё, а ввёл так называемую «новую систему», при которой выдавались специальные лицензии на торговлю с Великобританией, причём преимущество при получении лицензий имели французские предприятия. Эта мера вызвала ещё большую враждебность в среде континентальной буржуазии{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит??, избанза???Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа ирҿагыланы?? аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәы 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голандиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голандиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Всё более очевидными становились противоречия между Францией и Россией. Патриотические движения ширились в Германии, в Испании не угасала [[Гверильясы|герилья]]{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан (аҽарҭбаауан), Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|Отечественная война 1812 года|Война шестой коалиции}} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Московский пожар]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Отступление Наполеона из Москвы. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]] Разорвав отношения с [[Александр I|Александром I]], Наполеон решился на [[Отечественная война 1812 года|войну с Россией]]. 450 тыс. солдат, собранных в [[Великая армия|Великую армию]] из разных стран Европы, в июне 1812 года перешли русскую границу; им противостояли 193 тыс. солдат в двух русских западных армиях{{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон пытался навязать русским войскам генеральное сражение; уклоняясь от превосходящего неприятеля и стремясь соединиться, две русские армии отступали вглубь страны, оставляя за собой разорённую территорию. Великая армия страдала от голода, жары, грязи, скученности и вызванных ими [[Сыпной тиф|болезней]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; к середине июля из неё дезертировали целыми отрядами{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Соединившись под Смоленском, русские армии пытались отстоять город, но безуспешно; 18 августа им пришлось возобновить отступление в сторону Москвы. Единую русскую армию возглавил [[Кутузов, Михаил Илларионович|М. И. Кутузов]]. [[Бородинское сражение|Генеральное сражение]], данное русскими войсками 7 сентября у деревни [[Бородино (деревня, Можайский район)|Бородино]] перед Москвой, не принесло Наполеону решительной победы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Русским войскам вновь пришлось отступить. 14 сентября Великая армия [[Оккупация Москвы французами|вошла]] в Москву{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Наполеони [[Александр I]] ??, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз мраҭашәаратәи аус ар ҩба???{{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}.??? Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы?? асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәа 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббра 7 рзы Москва аԥхьа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурсыцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббра 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Немедленно распространившийся после этого [[Московский пожар (1812)|пожар]] уничтожил бо́льшую часть города. Рассчитывая на заключение мира с [[Александр I|Александром]], Наполеон неоправданно долго оставался в Москве; наконец, 19 октября он вышел из города в юго-западном направлении. Не сумев [[Сражение под Малоярославцем|преодолеть оборону]] русской армии 24 октября у [[Малоярославец|Малоярославца]], Великая армия вынуждена была отступать по уже разорённой местности в направлении Смоленска{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Русская армия следовала параллельным маршем, нанося противнику урон как в сражениях, так и [[Партизанское движение в Отечественной войне 1812 года|партизанскими действиями]]. Страдая от голода, солдаты Великой армии превращались в грабителей и насильников; разгневанное население отвечало не меньшими жестокостями, закапывая пойманных мародёров заживо{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. В середине ноября Наполеон вошёл в Смоленск и не нашёл здесь запасов продовольствия. В связи с этим он был вынужден отступать дальше в сторону русской границы. С большим трудом ему удалось избежать полного разгрома при [[Сражение на Березине|переправе через Березину]] 27—28 ноября. Огромная разноплеменная армия Наполеона не несла в себе прежнего революционного духа, вдали от родины на полях России она быстро таяла. Получив сообщение о попытке [[Заговор Мале|переворота]] в Париже и желая собрать новые войска, Наполеон уехал в Париж 5 декабря. В своём последнем [[29-й бюллетень Великой армии|бюллетене]] он признал катастрофу, но списал её исключительно на суровость [[Генерал Мороз|русской зимы]]{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}, хотя зимняя погода проявилась только в самом конце похода Наполеона. Из России вернулись лишь 25 тыс. солдат из тех 450 тыс., что входили в центральную часть Великой армии. Наполеон потерял в России почти всех лошадей; эту потерю он так и не смог возместить{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Уи ашьҭахь иҟалаз амцакраан ақалақь аиҳарак блит??. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аҭынчра?? рнапы аҵарҩып ҳәа дгәыӷуа акрыаамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаара 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаара 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир афранцызцәа еицтәароу?? марш рхы иархәаны ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа ?? аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵара 27-28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ар аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәын 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар иаҳаит Париж ?? амҩаԥгара ??, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара (акаамеҭ) шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа злашьақәгылаз (иалаз) 450-нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Поражение в русской кампании положило конец легенде о непобедимости Бонапарта. Несмотря на усталость русской армии и нежелание русских военачальников продолжать войну за пределами России, Александр I принял решение перенести боевые действия на территорию Германии. Пруссия [[Калишский союзный договор|присоединилась]] к новой антинаполеоновской коалиции{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. В несколько месяцев Наполеон собрал новую 300-тысячную армию из юношей и стариков и обучил её на марше в Германию. В мае 1813 года в сражениях [[Сражение при Лютцене (1813)|при Лютцене]] и [[Сражение при Бауцене|Бауцене]] Наполеон сумел нанести поражения союзникам, несмотря на нехватку кавалерии. 4 июня было заключено перемирие, Австрия выступила посредником между воюющими сторонами. Министр иностранных дел Австрии [[Меттерних, Клеменс фон|Меттерних]] на встречах с Наполеоном в Дрездене предлагал заключить мир на условиях восстановления Пруссии, раздела Польши между Россией, Пруссией и Австрией и возвращения Иллирии австрийцам; но Наполеон, считая военные завоевания основой своей власти, отказался{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. Аурыс кампаниа Наполеон данаҵаха ?? Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ аибашьра ацҵара шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Наполеон аҽцәа шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәара 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз аганқәа рыбжьара бжьаҟазаҩыс иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ ?? инарықәыршәаны ??: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшареи, Иллириа австрицәа ??. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|[[Кампания 1814 года]]. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]] Испытывая острый финансовый кризис и соблазняемая английскими субсидиями, по окончании перемирия 10 августа Австрия присоединилась к шестой коалиции. Так же поступила Швеция. В соответствии с [[Трахенбергский план|Трахенбергским планом]] союзники сформировали три армии под командованием Бернадотта, [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]] и [[Шварценберг, Карл Филипп цу|Шварценберга]]. Наполеон также разделил свои силы. В крупном [[Сражение при Дрездене|сражении при Дрездене]] Наполеон взял верх над союзниками; однако его маршалы, действуя самостоятельно, потерпели ряд болезненных поражений [[Сражение под Кульмом|при Кульме]], [[Сражение на реке Кацбах|Кацбахе]], [[Сражение у Гросберена|Гросберене]] и [[Сражение при Денневице|Денневице]]. Перед лицом грозящего окружения Наполеон со 160-тысячной армией дал под [[Лейпциг]]ом генеральное сражение соединённым русским, австрийским, прусским и шведским войскам общей численностью 320 тысяч человек (16 — 19 октября 1813). На третий день этой «[[Битва народов|Битвы народов]]» на сторону союзников перешли саксонцы из корпуса [[Ренье, Жан|Ренье]], а затем и вюртембергская кавалерия{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәа 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, Австриа афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас ҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден имҩаԥысуаз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа ?? Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц рҿы ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ?? 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, австриатәи, пруссиатәи, шведтәи ар драбашьит (жьҭаара 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс виуртембергтәи аҽцәагьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Поражение в Битве народов привело к отпадению Германии и Голландии, распаду Швейцарской конфедерации, Рейнского союза и Итальянского королевства. В Испании, где французы терпели поражение, Наполеону пришлось восстановить власть испанских Бурбонов (ноябрь 1813){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Чтобы заручиться поддержкой депутатов, в декабре 1813 года Наполеон созвал заседание Законодательного корпуса, однако распустил палату после того, как она приняла нелояльное постановление{{sfn|Тюлар||с=319}}. В конце 1813 года союзные армии форсировали [[Рейн]], вторглись в Бельгию и двинулись на Париж. 23 января 1814 года Наполеон устроил свой последний приём для офицеров в Тюильри. На рассвете 25 января он в последний раз увидел своего сына, после чего направился к войскам. 250-тысячной армии союзников Наполеон мог противопоставить только 80 тысяч рекрутов. В [[Шестидневная война Наполеона|серии сражений]] он одержал победы над отдельными соединениями союзников. Однако 31 марта 1814 года коалиционные войска под предводительством русского царя Александра I и короля Пруссии [[Взятие Парижа (1814)|вступили в Париж]]{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. Ажәларқәа ребашьраҿы аҵахара ?? Германиеи Голландиеи, Швеицариатәи аконфедерациа ??, Реинтәи аидгылеи Италиатәи акралреи. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон испаниатәи Абурбона рымчра еиҭашьақәиргылар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса)??{{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8" />. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит?? игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәа 23, 1814 шықәсазы Наполеон Тиульри аруаа рзы аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәа 25 ашамҭазы Наполеон иԥа ?? , ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкыра 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Титул == ''Его Императорское и Королевское Величество Наполеон I, Божиею милостью и Конституцией Республики, Император Французов, Король Италии, Римский Император, Протектор Рейнского Союза и Данцигской республики, Медиатор Швейцарской Конфедерации, Князь и Соправитель Андорры, Великий Магистр Ордена Почетного Легиона, Железной Короны, Академических пальм и Воссоединения'' (18 мая 1804 — 6 апреля 1814; 20 марта — 22 июня 1815). ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Князь Эльбы'' (3 мая 1814 года — 25 февраля 1815 года). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Остров Эльба и Сто дней == === Первое отречение и первая ссылка === === Раԥхьатәи амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Договор в Фонтенбло (1814)|Реставрация Бурбонов}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Прощание Наполеона с императорской гвардией 20 апреля 1814. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|После отречения во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]]. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|[[Вилла Сан-Мартино|Вилла Наполеона]] в Сан-Мартино ([[Эльба (остров)|Эльба]])]] Наполеон был готов продолжать борьбу, однако 3 апреля [[Охранительный сенат|Сенат]] провозгласил его отстранение от власти и сформировал временное правительство во главе с Талейраном. Маршалы ([[Ней, Мишель|Ней]], Бертье, [[Лефевр, Франсуа Жозеф|Лефевр]]) убеждали его отречься в пользу сына. 6 апреля 1814 года во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]] под Парижем Наполеон отрёкся от престола{{sfn|Тюлар||с=326}}. В ночь с 12 на 13 апреля 1814 года в Фонтенбло, переживая поражение, оставленный своим двором (рядом с ним были только несколько слуг, врач и генерал Коленкур), Наполеон решил [[Самоубийство|покончить с собой]] — он принял яд, который всегда носил при себе после [[сражение под Малоярославцем|битвы под Малоярославцем]], когда только чудом не попал в плен. Но яд разложился от долгого хранения, и Наполеон выжил{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. По [[Договор в Фонтенбло (1814)|Фонтенблоскому договору]], который Наполеон подписал с союзными монархами, он получил во владение небольшой остров [[Эльба (остров)|Эльба]] в Средиземном море. 20 апреля 1814 года Наполеон покинул Фонтенбло и отправился в ссылку{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥы 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертие, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы мап ицәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәса рзы Париж азааигәара иҟоу Фонтенбло аҳҭынраҿы Наполеон аҳра аанижьит. Мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи имаҵуәеи ????? (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иҟаз) Наполеон иҽишьырц иӡбеит-Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз ????, Наполеон деиқәхеит. Наполеон аидгылатә монархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу Адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны дцеит. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. odfh9wksqyya76gthnrlilm7t0hnh3k 166486 166485 2026-05-30T19:00:53Z Сариа 24723 166486 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Для окончательного завоевания Испании и Португалии Наполеону требовалось перевести сюда основные силы Великой армии из Германии, однако этому препятствовала угроза войны со стороны перевооружившейся Австрии. Единственным противовесом Австрии могла бы быть союзная Наполеону Россия. 27 сентября Наполеон [[Эрфуртский конгресс|встретился]] с Александром I в [[Эрфурт]]е, чтобы заручиться его поддержкой. Наполеон поручил ведение переговоров Талейрану, который к этому времени состоял в тайных отношениях с австрийским и русским дворами. Александр предлагал разделить [[Османская империя|Турцию]] и передать России [[Константинополь]]. Не получив согласия Наполеона, Александр ограничился общими словами по поводу союза против Австрии. Наполеон также просил через Талейрана руки великой княжны [[Екатерина Павловна|Екатерины Павловны]], но и тут ничего не добился{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Испаниеи Португалиеи инагӡаны рымпыҵахаларазы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббра 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон адгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ?? австриатә ?? дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6" />. Рассчитывая решить испанскую проблему до вступления Австрии в войну, Наполеон 29 октября выступил в поход во главе прибывшей из Германии армии в 160 тыс. человек. 4 декабря французские войска вошли в Мадрид. 16 января англичане, отразив атаку [[Сульт, Никола Жан де Дьё|Сульта]] [[Битва при Ла-Корунье|под Ла-Коруньей]], погрузились на корабли и покинули Испанию. 1 января 1809 года в [[Асторга|Асторге]] Наполеон получил депеши о военных приготовлениях Австрии и об интригах в его правительстве со стороны сблизившихся Талейрана и Фуше (которые договорились в случае смерти Наполеона в Испании заменить его Мюратом){{sfn|Тюлар||с=269—272}}. 17 января он выехал из [[Вальядолид]]а в Париж{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Несмотря на достигнутые успехи, завоевание Пиренеев не было закончено: испанцы продолжали партизанскую войну, английский контингент прикрывал Лиссабон, через три месяца англичане под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Уэлсли]] снова высадились на полуострове<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Падение португальской и испанской династий привело к открытию обеих колониальных империй для британской торговли и пробило брешь в континентальной блокаде{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Впервые война не приносила Наполеону доходы, а лишь требовала всё новых и новых расходов и солдат. Для покрытия расходов увеличивались косвенные налоги (на соль, продовольственные товары), что вызывало недовольство населения{{sfn|Тюлар||с=246}}. На Святой Елене Наполеон говорил: «злополучная испанская война стала первопричиной несчастий»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаара 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы ныҟәара ?? ддәықәлеит. Ԥхынҷкәын 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәа 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ??, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәа 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дҭахар, Миурат импарторс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәа 17 рзы иара Валиадолид аҟынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә ебашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7" />. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи ахәаахәҭра иалагеит ??{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи аҭахын. Ахарџьқәа ?? иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рыз) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра агәынамӡара рызцәырнагеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа-Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон возле смертельно раненого [[Ланн, Жан|Ланна]]. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]] За время, прошедшее после подписания Пресбургского мира, в австрийской армии были проведены глубокие военные реформы под руководством [[Карл Тешенский|эрцгерцога Карла]]. Рассчитывая воспользоваться антифранцузскими настроениями, набиравшими силу в Германии, 3 апреля 1809 года австрийский император [[Франц II|Франц I]] объявил войну Франции. После начала боевых действий Австрия получила от Великобритании более 1 млн фунтов стерлингов в виде субсидии{{ref+|Обменный курс между франком и фунтом стерлингов находился в интервале от 20 до 25 франков за 1 фунт<ref name="Piketty">{{книга|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|заглавие=[[Капитал в XXI веке]]|издательство=[[Ad Marginem]]|место={{М.}}|год=2015|isbn=978-5-91103-252-4|страниц=592|страницы=116}}</ref>.|К}}. Наполеон, увязший в Испании, пытался избежать войны, но без поддержки со стороны России не смог этого сделать. Однако благодаря энергичным усилиям за три месяца с января 1809 года он смог сформировать во Франции новую армию. Эрцгерцог Карл направил одновременно восемь корпусов в союзную Наполеону [[Королевство Бавария|Баварию]], два корпуса в Италию и один в [[Варшавское герцогство]]. Русские войска сосредоточились на восточных границах Австрийской империи, но в боевых действиях участия практически не приняли, позволив Австрии вести войну на один фронт (что вызвало гнев Наполеона){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Пресбургстәи ?? рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иырхәаны, мшаԥы 3, 1809 шықәсазы австриатәи аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа аҳасабала иаиуит{{ref+|Обменный курс между франком и фунтом стерлингов находился в интервале от 20 до 25 франков за 1 фунт<ref name="Piketty">{{книга|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|заглавие=[[Капитал в XXI веке]]|издательство=[[Ad Marginem]]|место={{М.}}|год=2015|isbn=978-5-91103-252-4|страниц=592|страницы=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск дәықәиҵеит, ҩ-корпуск Италиаҟа, корпуск Варшаватәи герцограхь. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә алшара арҭеит (уи Наполеон игәы ԥныжәеит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Наполеон, подкреплённый войсками Рейнского союза, силами десяти корпусов отразил нападение на Баварию и 13 мая захватил Вену. Австрийцы переправились на северный берег разлившегося [[Дунай|Дуная]] и разрушили за собой мосты. Наполеон решил форсировать реку с опорой на остров [[Лобау]]. Однако после того, как часть французских войск переправилась на остров, а часть — на северный берег, понтонный мост разорвался, а эрцгерцог Карл напал на переправившихся. В последовавшем 21—22 мая сражении [[Асперн-Эсслингская битва|при Асперне и Эсслинге]] Наполеон потерпел поражение и отступил. Неудача самого императора воодушевила все антинаполеоновские силы в Европе. После шести недель обстоятельной подготовки французские войска переправились через Дунай и одержали 5—6 июля победу в генеральном сражении [[Битва под Ваграмом|при Ваграме]], за которой 12 июля последовало [[Цнаймское перемирие]], а 14 октября был заключён [[Шёнбруннский мир]]. По этому договору Австрия лишилась выхода к [[Адриатическое море|Адриатическому морю]], передав Франции территории, из которых впоследствии Наполеон образовал [[Иллирийские провинции]]. [[Галиция]] была передана Великому герцогству Варшавскому, а [[Тарнопольский округ]] — России. Австрийская кампания показала, что армия Наполеона уже не имела прежнего преимущества перед противником на поле боя{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. Реинтәи аидгыла ар, жәа-корпуск рымч рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит??, лаҵара 13 рзы Вена ааникылеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз дрықәлеит. Лаҵара 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европа иаӷацәа зегьы ргәы шьҭнахит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәы 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеиит ԥхынгәы 12 рзы Цнаимтәи аинышәара??, жьҭаара 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчра?? рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа ??уи иабзоураны Франциа аҵакырадгьылқәа анаҭеит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи агерцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьра уаанӡатәи аԥыжәара шамамыз{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Кризис империи === === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Император Наполеон в своём кабинете в Тюильри. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Первая империя, 1812 год{{legend|#002395|Наполеоновская Франция}}{{legend|#9090FF|Зависимые государства}}]] Политика Наполеона в первые годы его правления пользовалась поддержкой населения — не только собственников, но и малоимущих (рабочих, батраков): оживление экономики вело к росту зарплат, чему способствовали и постоянные наборы в армию. Наполеон выглядел спасителем отечества, войны вызывали национальный подъём, а победы — чувство гордости. Наполеон Бонапарт был человеком революции, а окружающие его маршалы, блестящие военачальники, происходили подчас из самых низов{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Но постепенно народ начал уставать от войны, наборы в армию стали вызывать недовольство. В 1810 году вновь разразился экономический кризис, не прекращавшийся вплоть до 1815 года. Войны на просторах Европы теряли смысл, затраты на них стали раздражать буржуазию. [[Дворянство Империи (Франция)|Новое дворянство]], которое создал Наполеон, так и не стало опорой его трона. Безопасности Франции, казалось, ничто не угрожало, а во внешней политике всё большую роль играло стремление императора укрепить и обеспечить интересы династии, не допустив, в случае своей смерти, как анархии, так и реставрации Бурбонов{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа??) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара ауалафахәы ацнаҵон, уи иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ??, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи ??{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсо иалагеит, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иараапкуан??. Наполеон ишьақәиргылаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷратәы иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара, иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Во имя династических интересов Наполеон 12 января 1810 года развёлся с Жозефиной, от которой не имел детей, и просил у Александра I руки его младшей сестры, 15-летней великой княжны [[Анна Павловна|Анны Павловны]]. Предвидя отказ, он также обратился к Францу I с предложением о браке с его дочерью, австрийской принцессой [[Мария-Луиза Австрийская|Марией-Луизой]], на которой Наполеон и женился 1 апреля 1810 года. 20 марта 1811 года у них родился сын — [[Наполеон II]]; поскольку Мария-Луиза приходилась внучатой племянницей французской королеве [[Мария-Антуанетта|Марии-Антуанетте]], её сын имел формальное право занять французский престол, но австрийский брак императора был крайне непопулярен во Франции{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Ажьырныҳәа 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц (иациҵарц) азы иԥҳәыс Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо еиликаауан, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥы 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкыра 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. В феврале 1808 года французские войска заняли [[Рим]]. Декретом от 17 мая 1809 года Наполеон объявил [[Папская область|папские владения]] присоединёнными к Французской империи и упразднил власть Папы. В ответ на это папа [[Пий VII]] отлучил «грабителей наследства св. Петра» от церкви. Папская булла была прибита на дверях четырёх главных церквей Рима и выслана всем послам иностранных держав при папском дворе. Наполеон приказал арестовать Папу и держал его в плену до января 1814 года. 5 июля 1809 года французские военные власти вывезли его в [[Савона|Савону]], а затем — в [[Фонтенбло]] под Парижем. Отлучение Наполеона от церкви негативно сказалось на авторитете его власти, в особенности в традиционно католических странах{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵара 17, 1809 шықәсазы иҭыжьыз адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа-Пиотр иҭынха зырҳәыз" ауахәама??? Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәы 5, 1809 шықәсазы Франциатәи арратә мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама?? ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Континентальная блокада, хотя и нанесла ущерб Великобритании, не смогла привести к победе над ней. 3 июня 1810 года Наполеон отправил в отставку Фуше за тайные переговоры с англичанами о мире, которые он вёл якобы по поручению императора. Союзники и вассалы Первой империи, принявшие континентальную блокаду вопреки своим интересам, не стремились строго её соблюдать, росла напряжённость между ними и Францией. 3 июля того же года Наполеон лишил голландской короны своего брата Луи за несоблюдение континентальной блокады и требований по набору рекрутов, Голландия была присоединена к Франции. Признав, что континентальная система не позволяет достичь поставленных целей, император не отказался от неё, а ввёл так называемую «новую систему», при которой выдавались специальные лицензии на торговлю с Великобританией, причём преимущество при получении лицензий имели французские предприятия. Эта мера вызвала ещё большую враждебность в среде континентальной буржуазии{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит??, избанза???Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа ирҿагыланы?? аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәы 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голандиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голандиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Всё более очевидными становились противоречия между Францией и Россией. Патриотические движения ширились в Германии, в Испании не угасала [[Гверильясы|герилья]]{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан (аҽарҭбаауан), Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|Отечественная война 1812 года|Война шестой коалиции}} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Московский пожар]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Отступление Наполеона из Москвы. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]] Разорвав отношения с [[Александр I|Александром I]], Наполеон решился на [[Отечественная война 1812 года|войну с Россией]]. 450 тыс. солдат, собранных в [[Великая армия|Великую армию]] из разных стран Европы, в июне 1812 года перешли русскую границу; им противостояли 193 тыс. солдат в двух русских западных армиях{{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон пытался навязать русским войскам генеральное сражение; уклоняясь от превосходящего неприятеля и стремясь соединиться, две русские армии отступали вглубь страны, оставляя за собой разорённую территорию. Великая армия страдала от голода, жары, грязи, скученности и вызванных ими [[Сыпной тиф|болезней]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; к середине июля из неё дезертировали целыми отрядами{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Соединившись под Смоленском, русские армии пытались отстоять город, но безуспешно; 18 августа им пришлось возобновить отступление в сторону Москвы. Единую русскую армию возглавил [[Кутузов, Михаил Илларионович|М. И. Кутузов]]. [[Бородинское сражение|Генеральное сражение]], данное русскими войсками 7 сентября у деревни [[Бородино (деревня, Можайский район)|Бородино]] перед Москвой, не принесло Наполеону решительной победы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Русским войскам вновь пришлось отступить. 14 сентября Великая армия [[Оккупация Москвы французами|вошла]] в Москву{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Наполеони [[Александр I]] ??, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз мраҭашәаратәи аус ар ҩба???{{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}.??? Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы?? асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәа 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббра 7 рзы Москва аԥхьа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурсыцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббра 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Немедленно распространившийся после этого [[Московский пожар (1812)|пожар]] уничтожил бо́льшую часть города. Рассчитывая на заключение мира с [[Александр I|Александром]], Наполеон неоправданно долго оставался в Москве; наконец, 19 октября он вышел из города в юго-западном направлении. Не сумев [[Сражение под Малоярославцем|преодолеть оборону]] русской армии 24 октября у [[Малоярославец|Малоярославца]], Великая армия вынуждена была отступать по уже разорённой местности в направлении Смоленска{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Русская армия следовала параллельным маршем, нанося противнику урон как в сражениях, так и [[Партизанское движение в Отечественной войне 1812 года|партизанскими действиями]]. Страдая от голода, солдаты Великой армии превращались в грабителей и насильников; разгневанное население отвечало не меньшими жестокостями, закапывая пойманных мародёров заживо{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. В середине ноября Наполеон вошёл в Смоленск и не нашёл здесь запасов продовольствия. В связи с этим он был вынужден отступать дальше в сторону русской границы. С большим трудом ему удалось избежать полного разгрома при [[Сражение на Березине|переправе через Березину]] 27—28 ноября. Огромная разноплеменная армия Наполеона не несла в себе прежнего революционного духа, вдали от родины на полях России она быстро таяла. Получив сообщение о попытке [[Заговор Мале|переворота]] в Париже и желая собрать новые войска, Наполеон уехал в Париж 5 декабря. В своём последнем [[29-й бюллетень Великой армии|бюллетене]] он признал катастрофу, но списал её исключительно на суровость [[Генерал Мороз|русской зимы]]{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}, хотя зимняя погода проявилась только в самом конце похода Наполеона. Из России вернулись лишь 25 тыс. солдат из тех 450 тыс., что входили в центральную часть Великой армии. Наполеон потерял в России почти всех лошадей; эту потерю он так и не смог возместить{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Уи ашьҭахь иҟалаз амцакраан ақалақь аиҳарак блит??. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аҭынчра?? рнапы аҵарҩып ҳәа дгәыӷуа акрыаамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаара 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаара 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир афранцызцәа еицтәароу?? марш рхы иархәаны ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа ?? аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵара 27-28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ар аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәын 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар иаҳаит Париж ?? амҩаԥгара ??, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара (акаамеҭ) шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа злашьақәгылаз (иалаз) 450-нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Поражение в русской кампании положило конец легенде о непобедимости Бонапарта. Несмотря на усталость русской армии и нежелание русских военачальников продолжать войну за пределами России, Александр I принял решение перенести боевые действия на территорию Германии. Пруссия [[Калишский союзный договор|присоединилась]] к новой антинаполеоновской коалиции{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. В несколько месяцев Наполеон собрал новую 300-тысячную армию из юношей и стариков и обучил её на марше в Германию. В мае 1813 года в сражениях [[Сражение при Лютцене (1813)|при Лютцене]] и [[Сражение при Бауцене|Бауцене]] Наполеон сумел нанести поражения союзникам, несмотря на нехватку кавалерии. 4 июня было заключено перемирие, Австрия выступила посредником между воюющими сторонами. Министр иностранных дел Австрии [[Меттерних, Клеменс фон|Меттерних]] на встречах с Наполеоном в Дрездене предлагал заключить мир на условиях восстановления Пруссии, раздела Польши между Россией, Пруссией и Австрией и возвращения Иллирии австрийцам; но Наполеон, считая военные завоевания основой своей власти, отказался{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. Аурыс кампаниа Наполеон данаҵаха ?? Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ аибашьра ацҵара шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Наполеон аҽцәа шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәара 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз аганқәа рыбжьара бжьаҟазаҩыс иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ ?? инарықәыршәаны ??: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшареи, Иллириа австрицәа ??. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|[[Кампания 1814 года]]. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]] Испытывая острый финансовый кризис и соблазняемая английскими субсидиями, по окончании перемирия 10 августа Австрия присоединилась к шестой коалиции. Так же поступила Швеция. В соответствии с [[Трахенбергский план|Трахенбергским планом]] союзники сформировали три армии под командованием Бернадотта, [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]] и [[Шварценберг, Карл Филипп цу|Шварценберга]]. Наполеон также разделил свои силы. В крупном [[Сражение при Дрездене|сражении при Дрездене]] Наполеон взял верх над союзниками; однако его маршалы, действуя самостоятельно, потерпели ряд болезненных поражений [[Сражение под Кульмом|при Кульме]], [[Сражение на реке Кацбах|Кацбахе]], [[Сражение у Гросберена|Гросберене]] и [[Сражение при Денневице|Денневице]]. Перед лицом грозящего окружения Наполеон со 160-тысячной армией дал под [[Лейпциг]]ом генеральное сражение соединённым русским, австрийским, прусским и шведским войскам общей численностью 320 тысяч человек (16 — 19 октября 1813). На третий день этой «[[Битва народов|Битвы народов]]» на сторону союзников перешли саксонцы из корпуса [[Ренье, Жан|Ренье]], а затем и вюртембергская кавалерия{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәа 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, Австриа афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас ҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден имҩаԥысуаз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа ?? Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц рҿы ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ?? 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, австриатәи, пруссиатәи, шведтәи ар драбашьит (жьҭаара 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс виуртембергтәи аҽцәагьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Поражение в Битве народов привело к отпадению Германии и Голландии, распаду Швейцарской конфедерации, Рейнского союза и Итальянского королевства. В Испании, где французы терпели поражение, Наполеону пришлось восстановить власть испанских Бурбонов (ноябрь 1813){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Чтобы заручиться поддержкой депутатов, в декабре 1813 года Наполеон созвал заседание Законодательного корпуса, однако распустил палату после того, как она приняла нелояльное постановление{{sfn|Тюлар||с=319}}. В конце 1813 года союзные армии форсировали [[Рейн]], вторглись в Бельгию и двинулись на Париж. 23 января 1814 года Наполеон устроил свой последний приём для офицеров в Тюильри. На рассвете 25 января он в последний раз увидел своего сына, после чего направился к войскам. 250-тысячной армии союзников Наполеон мог противопоставить только 80 тысяч рекрутов. В [[Шестидневная война Наполеона|серии сражений]] он одержал победы над отдельными соединениями союзников. Однако 31 марта 1814 года коалиционные войска под предводительством русского царя Александра I и короля Пруссии [[Взятие Парижа (1814)|вступили в Париж]]{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. Ажәларқәа ребашьраҿы аҵахара ?? Германиеи Голландиеи, Швеицариатәи аконфедерациа ??, Реинтәи аидгылеи Италиатәи акралреи. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон испаниатәи Абурбона рымчра еиҭашьақәиргылар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса)??{{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8" />. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит?? игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәа 23, 1814 шықәсазы Наполеон Тиульри аруаа рзы аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәа 25 ашамҭазы Наполеон иԥа ?? , ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкыра 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Титул == ''Его Императорское и Королевское Величество Наполеон I, Божиею милостью и Конституцией Республики, Император Французов, Король Италии, Римский Император, Протектор Рейнского Союза и Данцигской республики, Медиатор Швейцарской Конфедерации, Князь и Соправитель Андорры, Великий Магистр Ордена Почетного Легиона, Железной Короны, Академических пальм и Воссоединения'' (18 мая 1804 — 6 апреля 1814; 20 марта — 22 июня 1815). ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Князь Эльбы'' (3 мая 1814 года — 25 февраля 1815 года). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Остров Эльба и Сто дней == === Первое отречение и первая ссылка === === Раԥхьатәи амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Договор в Фонтенбло (1814)|Реставрация Бурбонов}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Прощание Наполеона с императорской гвардией 20 апреля 1814. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|После отречения во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]]. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|[[Вилла Сан-Мартино|Вилла Наполеона]] в Сан-Мартино ([[Эльба (остров)|Эльба]])]] Наполеон был готов продолжать борьбу, однако 3 апреля [[Охранительный сенат|Сенат]] провозгласил его отстранение от власти и сформировал временное правительство во главе с Талейраном. Маршалы ([[Ней, Мишель|Ней]], Бертье, [[Лефевр, Франсуа Жозеф|Лефевр]]) убеждали его отречься в пользу сына. 6 апреля 1814 года во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]] под Парижем Наполеон отрёкся от престола{{sfn|Тюлар||с=326}}. В ночь с 12 на 13 апреля 1814 года в Фонтенбло, переживая поражение, оставленный своим двором (рядом с ним были только несколько слуг, врач и генерал Коленкур), Наполеон решил [[Самоубийство|покончить с собой]] — он принял яд, который всегда носил при себе после [[сражение под Малоярославцем|битвы под Малоярославцем]], когда только чудом не попал в плен. Но яд разложился от долгого хранения, и Наполеон выжил{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. По [[Договор в Фонтенбло (1814)|Фонтенблоскому договору]], который Наполеон подписал с союзными монархами, он получил во владение небольшой остров [[Эльба (остров)|Эльба]] в Средиземном море. 20 апреля 1814 года Наполеон покинул Фонтенбло и отправился в ссылку{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥы 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертие, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы мап ицәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәса рзы Париж азааигәара иҟоу Фонтенбло аҳҭынраҿы Наполеон аҳра аанижьит. Мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи имаҵуәеи ????? (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иҟаз) Наполеон иҽишьырц иӡбеит-Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз ????, Наполеон деиқәхеит. Наполеон аидгылатә монархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу Адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны дцеит. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. 30kuyh5q9kam92oybg39qvnfo2ytfcn 166487 166486 2026-05-30T20:04:29Z Сариа 24723 166487 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Кризис империи === === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Император Наполеон в своём кабинете в Тюильри. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Первая империя, 1812 год{{legend|#002395|Наполеоновская Франция}}{{legend|#9090FF|Зависимые государства}}]] Политика Наполеона в первые годы его правления пользовалась поддержкой населения — не только собственников, но и малоимущих (рабочих, батраков): оживление экономики вело к росту зарплат, чему способствовали и постоянные наборы в армию. Наполеон выглядел спасителем отечества, войны вызывали национальный подъём, а победы — чувство гордости. Наполеон Бонапарт был человеком революции, а окружающие его маршалы, блестящие военачальники, происходили подчас из самых низов{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Но постепенно народ начал уставать от войны, наборы в армию стали вызывать недовольство. В 1810 году вновь разразился экономический кризис, не прекращавшийся вплоть до 1815 года. Войны на просторах Европы теряли смысл, затраты на них стали раздражать буржуазию. [[Дворянство Империи (Франция)|Новое дворянство]], которое создал Наполеон, так и не стало опорой его трона. Безопасности Франции, казалось, ничто не угрожало, а во внешней политике всё большую роль играло стремление императора укрепить и обеспечить интересы династии, не допустив, в случае своей смерти, как анархии, так и реставрации Бурбонов{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа??) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара ауалафахәы ацнаҵон, уи иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ??, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи ??{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсо иалагеит, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иараапкуан??. Наполеон ишьақәиргылаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷратәы иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара, иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Во имя династических интересов Наполеон 12 января 1810 года развёлся с Жозефиной, от которой не имел детей, и просил у Александра I руки его младшей сестры, 15-летней великой княжны [[Анна Павловна|Анны Павловны]]. Предвидя отказ, он также обратился к Францу I с предложением о браке с его дочерью, австрийской принцессой [[Мария-Луиза Австрийская|Марией-Луизой]], на которой Наполеон и женился 1 апреля 1810 года. 20 марта 1811 года у них родился сын — [[Наполеон II]]; поскольку Мария-Луиза приходилась внучатой племянницей французской королеве [[Мария-Антуанетта|Марии-Антуанетте]], её сын имел формальное право занять французский престол, но австрийский брак императора был крайне непопулярен во Франции{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Ажьырныҳәа 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц (иациҵарц) азы иԥҳәыс Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо еиликаауан, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥы 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкыра 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. В феврале 1808 года французские войска заняли [[Рим]]. Декретом от 17 мая 1809 года Наполеон объявил [[Папская область|папские владения]] присоединёнными к Французской империи и упразднил власть Папы. В ответ на это папа [[Пий VII]] отлучил «грабителей наследства св. Петра» от церкви. Папская булла была прибита на дверях четырёх главных церквей Рима и выслана всем послам иностранных держав при папском дворе. Наполеон приказал арестовать Папу и держал его в плену до января 1814 года. 5 июля 1809 года французские военные власти вывезли его в [[Савона|Савону]], а затем — в [[Фонтенбло]] под Парижем. Отлучение Наполеона от церкви негативно сказалось на авторитете его власти, в особенности в традиционно католических странах{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵара 17, 1809 шықәсазы иҭыжьыз адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа-Пиотр иҭынха зырҳәыз" ауахәама??? Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәы 5, 1809 шықәсазы Франциатәи арратә мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама?? ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Континентальная блокада, хотя и нанесла ущерб Великобритании, не смогла привести к победе над ней. 3 июня 1810 года Наполеон отправил в отставку Фуше за тайные переговоры с англичанами о мире, которые он вёл якобы по поручению императора. Союзники и вассалы Первой империи, принявшие континентальную блокаду вопреки своим интересам, не стремились строго её соблюдать, росла напряжённость между ними и Францией. 3 июля того же года Наполеон лишил голландской короны своего брата Луи за несоблюдение континентальной блокады и требований по набору рекрутов, Голландия была присоединена к Франции. Признав, что континентальная система не позволяет достичь поставленных целей, император не отказался от неё, а ввёл так называемую «новую систему», при которой выдавались специальные лицензии на торговлю с Великобританией, причём преимущество при получении лицензий имели французские предприятия. Эта мера вызвала ещё большую враждебность в среде континентальной буржуазии{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит??, избанза???Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа ирҿагыланы?? аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәы 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голандиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голандиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Всё более очевидными становились противоречия между Францией и Россией. Патриотические движения ширились в Германии, в Испании не угасала [[Гверильясы|герилья]]{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан (аҽарҭбаауан), Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|Отечественная война 1812 года|Война шестой коалиции}} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Московский пожар]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Отступление Наполеона из Москвы. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]] Разорвав отношения с [[Александр I|Александром I]], Наполеон решился на [[Отечественная война 1812 года|войну с Россией]]. 450 тыс. солдат, собранных в [[Великая армия|Великую армию]] из разных стран Европы, в июне 1812 года перешли русскую границу; им противостояли 193 тыс. солдат в двух русских западных армиях{{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон пытался навязать русским войскам генеральное сражение; уклоняясь от превосходящего неприятеля и стремясь соединиться, две русские армии отступали вглубь страны, оставляя за собой разорённую территорию. Великая армия страдала от голода, жары, грязи, скученности и вызванных ими [[Сыпной тиф|болезней]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; к середине июля из неё дезертировали целыми отрядами{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Соединившись под Смоленском, русские армии пытались отстоять город, но безуспешно; 18 августа им пришлось возобновить отступление в сторону Москвы. Единую русскую армию возглавил [[Кутузов, Михаил Илларионович|М. И. Кутузов]]. [[Бородинское сражение|Генеральное сражение]], данное русскими войсками 7 сентября у деревни [[Бородино (деревня, Можайский район)|Бородино]] перед Москвой, не принесло Наполеону решительной победы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Русским войскам вновь пришлось отступить. 14 сентября Великая армия [[Оккупация Москвы французами|вошла]] в Москву{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Наполеони [[Александр I]] ??, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз мраҭашәаратәи аус ар ҩба???{{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}.??? Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы?? асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәа 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббра 7 рзы Москва аԥхьа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурсыцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббра 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Немедленно распространившийся после этого [[Московский пожар (1812)|пожар]] уничтожил бо́льшую часть города. Рассчитывая на заключение мира с [[Александр I|Александром]], Наполеон неоправданно долго оставался в Москве; наконец, 19 октября он вышел из города в юго-западном направлении. Не сумев [[Сражение под Малоярославцем|преодолеть оборону]] русской армии 24 октября у [[Малоярославец|Малоярославца]], Великая армия вынуждена была отступать по уже разорённой местности в направлении Смоленска{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Русская армия следовала параллельным маршем, нанося противнику урон как в сражениях, так и [[Партизанское движение в Отечественной войне 1812 года|партизанскими действиями]]. Страдая от голода, солдаты Великой армии превращались в грабителей и насильников; разгневанное население отвечало не меньшими жестокостями, закапывая пойманных мародёров заживо{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. В середине ноября Наполеон вошёл в Смоленск и не нашёл здесь запасов продовольствия. В связи с этим он был вынужден отступать дальше в сторону русской границы. С большим трудом ему удалось избежать полного разгрома при [[Сражение на Березине|переправе через Березину]] 27—28 ноября. Огромная разноплеменная армия Наполеона не несла в себе прежнего революционного духа, вдали от родины на полях России она быстро таяла. Получив сообщение о попытке [[Заговор Мале|переворота]] в Париже и желая собрать новые войска, Наполеон уехал в Париж 5 декабря. В своём последнем [[29-й бюллетень Великой армии|бюллетене]] он признал катастрофу, но списал её исключительно на суровость [[Генерал Мороз|русской зимы]]{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}, хотя зимняя погода проявилась только в самом конце похода Наполеона. Из России вернулись лишь 25 тыс. солдат из тех 450 тыс., что входили в центральную часть Великой армии. Наполеон потерял в России почти всех лошадей; эту потерю он так и не смог возместить{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Уи ашьҭахь иҟалаз амцакраан ақалақь аиҳарак блит??. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аҭынчра?? рнапы аҵарҩып ҳәа дгәыӷуа акрыаамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаара 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаара 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир афранцызцәа еицтәароу?? марш рхы иархәаны ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа ?? аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵара 27-28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ар аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәын 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар иаҳаит Париж ?? амҩаԥгара ??, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара (акаамеҭ) шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа злашьақәгылаз (иалаз) 450-нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Поражение в русской кампании положило конец легенде о непобедимости Бонапарта. Несмотря на усталость русской армии и нежелание русских военачальников продолжать войну за пределами России, Александр I принял решение перенести боевые действия на территорию Германии. Пруссия [[Калишский союзный договор|присоединилась]] к новой антинаполеоновской коалиции{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. В несколько месяцев Наполеон собрал новую 300-тысячную армию из юношей и стариков и обучил её на марше в Германию. В мае 1813 года в сражениях [[Сражение при Лютцене (1813)|при Лютцене]] и [[Сражение при Бауцене|Бауцене]] Наполеон сумел нанести поражения союзникам, несмотря на нехватку кавалерии. 4 июня было заключено перемирие, Австрия выступила посредником между воюющими сторонами. Министр иностранных дел Австрии [[Меттерних, Клеменс фон|Меттерних]] на встречах с Наполеоном в Дрездене предлагал заключить мир на условиях восстановления Пруссии, раздела Польши между Россией, Пруссией и Австрией и возвращения Иллирии австрийцам; но Наполеон, считая военные завоевания основой своей власти, отказался{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. Аурыс кампаниа Наполеон данаҵаха ?? Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ аибашьра ацҵара шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Наполеон аҽцәа шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәара 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз аганқәа рыбжьара бжьаҟазаҩыс иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ ?? инарықәыршәаны ??: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшареи, Иллириа австрицәа ??. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|[[Кампания 1814 года]]. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]] Испытывая острый финансовый кризис и соблазняемая английскими субсидиями, по окончании перемирия 10 августа Австрия присоединилась к шестой коалиции. Так же поступила Швеция. В соответствии с [[Трахенбергский план|Трахенбергским планом]] союзники сформировали три армии под командованием Бернадотта, [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]] и [[Шварценберг, Карл Филипп цу|Шварценберга]]. Наполеон также разделил свои силы. В крупном [[Сражение при Дрездене|сражении при Дрездене]] Наполеон взял верх над союзниками; однако его маршалы, действуя самостоятельно, потерпели ряд болезненных поражений [[Сражение под Кульмом|при Кульме]], [[Сражение на реке Кацбах|Кацбахе]], [[Сражение у Гросберена|Гросберене]] и [[Сражение при Денневице|Денневице]]. Перед лицом грозящего окружения Наполеон со 160-тысячной армией дал под [[Лейпциг]]ом генеральное сражение соединённым русским, австрийским, прусским и шведским войскам общей численностью 320 тысяч человек (16 — 19 октября 1813). На третий день этой «[[Битва народов|Битвы народов]]» на сторону союзников перешли саксонцы из корпуса [[Ренье, Жан|Ренье]], а затем и вюртембергская кавалерия{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәа 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, Австриа афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас ҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден имҩаԥысуаз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа ?? Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц рҿы ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ?? 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, австриатәи, пруссиатәи, шведтәи ар драбашьит (жьҭаара 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс виуртембергтәи аҽцәагьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Поражение в Битве народов привело к отпадению Германии и Голландии, распаду Швейцарской конфедерации, Рейнского союза и Итальянского королевства. В Испании, где французы терпели поражение, Наполеону пришлось восстановить власть испанских Бурбонов (ноябрь 1813){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Чтобы заручиться поддержкой депутатов, в декабре 1813 года Наполеон созвал заседание Законодательного корпуса, однако распустил палату после того, как она приняла нелояльное постановление{{sfn|Тюлар||с=319}}. В конце 1813 года союзные армии форсировали [[Рейн]], вторглись в Бельгию и двинулись на Париж. 23 января 1814 года Наполеон устроил свой последний приём для офицеров в Тюильри. На рассвете 25 января он в последний раз увидел своего сына, после чего направился к войскам. 250-тысячной армии союзников Наполеон мог противопоставить только 80 тысяч рекрутов. В [[Шестидневная война Наполеона|серии сражений]] он одержал победы над отдельными соединениями союзников. Однако 31 марта 1814 года коалиционные войска под предводительством русского царя Александра I и короля Пруссии [[Взятие Парижа (1814)|вступили в Париж]]{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. Ажәларқәа ребашьраҿы аҵахара ?? Германиеи Голландиеи, Швеицариатәи аконфедерациа ??, Реинтәи аидгылеи Италиатәи акралреи. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон испаниатәи Абурбона рымчра еиҭашьақәиргылар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса)??{{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8" />. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит?? игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәа 23, 1814 шықәсазы Наполеон Тиульри аруаа рзы аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәа 25 ашамҭазы Наполеон иԥа ?? , ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкыра 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Титул == ''Его Императорское и Королевское Величество Наполеон I, Божиею милостью и Конституцией Республики, Император Французов, Король Италии, Римский Император, Протектор Рейнского Союза и Данцигской республики, Медиатор Швейцарской Конфедерации, Князь и Соправитель Андорры, Великий Магистр Ордена Почетного Легиона, Железной Короны, Академических пальм и Воссоединения'' (18 мая 1804 — 6 апреля 1814; 20 марта — 22 июня 1815). ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Князь Эльбы'' (3 мая 1814 года — 25 февраля 1815 года). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Остров Эльба и Сто дней == === Первое отречение и первая ссылка === === Раԥхьатәи амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Договор в Фонтенбло (1814)|Реставрация Бурбонов}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Прощание Наполеона с императорской гвардией 20 апреля 1814. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|После отречения во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]]. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|[[Вилла Сан-Мартино|Вилла Наполеона]] в Сан-Мартино ([[Эльба (остров)|Эльба]])]] Наполеон был готов продолжать борьбу, однако 3 апреля [[Охранительный сенат|Сенат]] провозгласил его отстранение от власти и сформировал временное правительство во главе с Талейраном. Маршалы ([[Ней, Мишель|Ней]], Бертье, [[Лефевр, Франсуа Жозеф|Лефевр]]) убеждали его отречься в пользу сына. 6 апреля 1814 года во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]] под Парижем Наполеон отрёкся от престола{{sfn|Тюлар||с=326}}. В ночь с 12 на 13 апреля 1814 года в Фонтенбло, переживая поражение, оставленный своим двором (рядом с ним были только несколько слуг, врач и генерал Коленкур), Наполеон решил [[Самоубийство|покончить с собой]] — он принял яд, который всегда носил при себе после [[сражение под Малоярославцем|битвы под Малоярославцем]], когда только чудом не попал в плен. Но яд разложился от долгого хранения, и Наполеон выжил{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. По [[Договор в Фонтенбло (1814)|Фонтенблоскому договору]], который Наполеон подписал с союзными монархами, он получил во владение небольшой остров [[Эльба (остров)|Эльба]] в Средиземном море. 20 апреля 1814 года Наполеон покинул Фонтенбло и отправился в ссылку{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥы 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертие, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы мап ицәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәса рзы Париж азааигәара иҟоу Фонтенбло аҳҭынраҿы Наполеон аҳра аанижьит. Мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи имаҵуәеи ????? (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иҟаз) Наполеон иҽишьырц иӡбеит-Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз ????, Наполеон деиқәхеит. Наполеон аидгылатә монархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу Адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны дцеит. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. ttj6kccu7gkeryjrqr7gps6j4n2umat 166488 166487 2026-05-30T21:11:46Z Сариа 24723 166488 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Континентальная блокада, хотя и нанесла ущерб Великобритании, не смогла привести к победе над ней. 3 июня 1810 года Наполеон отправил в отставку Фуше за тайные переговоры с англичанами о мире, которые он вёл якобы по поручению императора. Союзники и вассалы Первой империи, принявшие континентальную блокаду вопреки своим интересам, не стремились строго её соблюдать, росла напряжённость между ними и Францией. 3 июля того же года Наполеон лишил голландской короны своего брата Луи за несоблюдение континентальной блокады и требований по набору рекрутов, Голландия была присоединена к Франции. Признав, что континентальная система не позволяет достичь поставленных целей, император не отказался от неё, а ввёл так называемую «новую систему», при которой выдавались специальные лицензии на торговлю с Великобританией, причём преимущество при получении лицензий имели французские предприятия. Эта мера вызвала ещё большую враждебность в среде континентальной буржуазии{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Всё более очевидными становились противоречия между Францией и Россией. Патриотические движения ширились в Германии, в Испании не угасала [[Гверильясы|герилья]]{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан (аҽарҭбаауан), Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|Отечественная война 1812 года|Война шестой коалиции}} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Московский пожар]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Отступление Наполеона из Москвы. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]] Разорвав отношения с [[Александр I|Александром I]], Наполеон решился на [[Отечественная война 1812 года|войну с Россией]]. 450 тыс. солдат, собранных в [[Великая армия|Великую армию]] из разных стран Европы, в июне 1812 года перешли русскую границу; им противостояли 193 тыс. солдат в двух русских западных армиях{{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон пытался навязать русским войскам генеральное сражение; уклоняясь от превосходящего неприятеля и стремясь соединиться, две русские армии отступали вглубь страны, оставляя за собой разорённую территорию. Великая армия страдала от голода, жары, грязи, скученности и вызванных ими [[Сыпной тиф|болезней]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; к середине июля из неё дезертировали целыми отрядами{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Соединившись под Смоленском, русские армии пытались отстоять город, но безуспешно; 18 августа им пришлось возобновить отступление в сторону Москвы. Единую русскую армию возглавил [[Кутузов, Михаил Илларионович|М. И. Кутузов]]. [[Бородинское сражение|Генеральное сражение]], данное русскими войсками 7 сентября у деревни [[Бородино (деревня, Можайский район)|Бородино]] перед Москвой, не принесло Наполеону решительной победы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Русским войскам вновь пришлось отступить. 14 сентября Великая армия [[Оккупация Москвы французами|вошла]] в Москву{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Наполеони [[Александр I]] ??, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз мраҭашәаратәи аус ар ҩба???{{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}.??? Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы?? асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәа 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббра 7 рзы Москва аԥхьа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурсыцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббра 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Немедленно распространившийся после этого [[Московский пожар (1812)|пожар]] уничтожил бо́льшую часть города. Рассчитывая на заключение мира с [[Александр I|Александром]], Наполеон неоправданно долго оставался в Москве; наконец, 19 октября он вышел из города в юго-западном направлении. Не сумев [[Сражение под Малоярославцем|преодолеть оборону]] русской армии 24 октября у [[Малоярославец|Малоярославца]], Великая армия вынуждена была отступать по уже разорённой местности в направлении Смоленска{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Русская армия следовала параллельным маршем, нанося противнику урон как в сражениях, так и [[Партизанское движение в Отечественной войне 1812 года|партизанскими действиями]]. Страдая от голода, солдаты Великой армии превращались в грабителей и насильников; разгневанное население отвечало не меньшими жестокостями, закапывая пойманных мародёров заживо{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. В середине ноября Наполеон вошёл в Смоленск и не нашёл здесь запасов продовольствия. В связи с этим он был вынужден отступать дальше в сторону русской границы. С большим трудом ему удалось избежать полного разгрома при [[Сражение на Березине|переправе через Березину]] 27—28 ноября. Огромная разноплеменная армия Наполеона не несла в себе прежнего революционного духа, вдали от родины на полях России она быстро таяла. Получив сообщение о попытке [[Заговор Мале|переворота]] в Париже и желая собрать новые войска, Наполеон уехал в Париж 5 декабря. В своём последнем [[29-й бюллетень Великой армии|бюллетене]] он признал катастрофу, но списал её исключительно на суровость [[Генерал Мороз|русской зимы]]{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}, хотя зимняя погода проявилась только в самом конце похода Наполеона. Из России вернулись лишь 25 тыс. солдат из тех 450 тыс., что входили в центральную часть Великой армии. Наполеон потерял в России почти всех лошадей; эту потерю он так и не смог возместить{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Уи ашьҭахь иҟалаз амцакраан ақалақь аиҳарак блит??. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аҭынчра?? рнапы аҵарҩып ҳәа дгәыӷуа акрыаамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаара 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаара 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир афранцызцәа еицтәароу?? марш рхы иархәаны ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа ?? аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵара 27-28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ар аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәын 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар иаҳаит Париж ?? амҩаԥгара ??, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара (акаамеҭ) шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа злашьақәгылаз (иалаз) 450-нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Поражение в русской кампании положило конец легенде о непобедимости Бонапарта. Несмотря на усталость русской армии и нежелание русских военачальников продолжать войну за пределами России, Александр I принял решение перенести боевые действия на территорию Германии. Пруссия [[Калишский союзный договор|присоединилась]] к новой антинаполеоновской коалиции{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. В несколько месяцев Наполеон собрал новую 300-тысячную армию из юношей и стариков и обучил её на марше в Германию. В мае 1813 года в сражениях [[Сражение при Лютцене (1813)|при Лютцене]] и [[Сражение при Бауцене|Бауцене]] Наполеон сумел нанести поражения союзникам, несмотря на нехватку кавалерии. 4 июня было заключено перемирие, Австрия выступила посредником между воюющими сторонами. Министр иностранных дел Австрии [[Меттерних, Клеменс фон|Меттерних]] на встречах с Наполеоном в Дрездене предлагал заключить мир на условиях восстановления Пруссии, раздела Польши между Россией, Пруссией и Австрией и возвращения Иллирии австрийцам; но Наполеон, считая военные завоевания основой своей власти, отказался{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. Аурыс кампаниа Наполеон данаҵаха ?? Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ аибашьра ацҵара шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Наполеон аҽцәа шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәара 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз аганқәа рыбжьара бжьаҟазаҩыс иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ ?? инарықәыршәаны ??: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшареи, Иллириа австрицәа ??. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|[[Кампания 1814 года]]. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]] Испытывая острый финансовый кризис и соблазняемая английскими субсидиями, по окончании перемирия 10 августа Австрия присоединилась к шестой коалиции. Так же поступила Швеция. В соответствии с [[Трахенбергский план|Трахенбергским планом]] союзники сформировали три армии под командованием Бернадотта, [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]] и [[Шварценберг, Карл Филипп цу|Шварценберга]]. Наполеон также разделил свои силы. В крупном [[Сражение при Дрездене|сражении при Дрездене]] Наполеон взял верх над союзниками; однако его маршалы, действуя самостоятельно, потерпели ряд болезненных поражений [[Сражение под Кульмом|при Кульме]], [[Сражение на реке Кацбах|Кацбахе]], [[Сражение у Гросберена|Гросберене]] и [[Сражение при Денневице|Денневице]]. Перед лицом грозящего окружения Наполеон со 160-тысячной армией дал под [[Лейпциг]]ом генеральное сражение соединённым русским, австрийским, прусским и шведским войскам общей численностью 320 тысяч человек (16 — 19 октября 1813). На третий день этой «[[Битва народов|Битвы народов]]» на сторону союзников перешли саксонцы из корпуса [[Ренье, Жан|Ренье]], а затем и вюртембергская кавалерия{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәа 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, Австриа афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас ҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден имҩаԥысуаз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа ?? Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц рҿы ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ?? 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, австриатәи, пруссиатәи, шведтәи ар драбашьит (жьҭаара 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс виуртембергтәи аҽцәагьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Поражение в Битве народов привело к отпадению Германии и Голландии, распаду Швейцарской конфедерации, Рейнского союза и Итальянского королевства. В Испании, где французы терпели поражение, Наполеону пришлось восстановить власть испанских Бурбонов (ноябрь 1813){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Чтобы заручиться поддержкой депутатов, в декабре 1813 года Наполеон созвал заседание Законодательного корпуса, однако распустил палату после того, как она приняла нелояльное постановление{{sfn|Тюлар||с=319}}. В конце 1813 года союзные армии форсировали [[Рейн]], вторглись в Бельгию и двинулись на Париж. 23 января 1814 года Наполеон устроил свой последний приём для офицеров в Тюильри. На рассвете 25 января он в последний раз увидел своего сына, после чего направился к войскам. 250-тысячной армии союзников Наполеон мог противопоставить только 80 тысяч рекрутов. В [[Шестидневная война Наполеона|серии сражений]] он одержал победы над отдельными соединениями союзников. Однако 31 марта 1814 года коалиционные войска под предводительством русского царя Александра I и короля Пруссии [[Взятие Парижа (1814)|вступили в Париж]]{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. Ажәларқәа ребашьраҿы аҵахара ?? Германиеи Голландиеи, Швеицариатәи аконфедерациа ??, Реинтәи аидгылеи Италиатәи акралреи. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон испаниатәи Абурбона рымчра еиҭашьақәиргылар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса)??{{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8" />. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит?? игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәа 23, 1814 шықәсазы Наполеон Тиульри аруаа рзы аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәа 25 ашамҭазы Наполеон иԥа ?? , ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкыра 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Титул == ''Его Императорское и Королевское Величество Наполеон I, Божиею милостью и Конституцией Республики, Император Французов, Король Италии, Римский Император, Протектор Рейнского Союза и Данцигской республики, Медиатор Швейцарской Конфедерации, Князь и Соправитель Андорры, Великий Магистр Ордена Почетного Легиона, Железной Короны, Академических пальм и Воссоединения'' (18 мая 1804 — 6 апреля 1814; 20 марта — 22 июня 1815). ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Князь Эльбы'' (3 мая 1814 года — 25 февраля 1815 года). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Остров Эльба и Сто дней == === Первое отречение и первая ссылка === === Раԥхьатәи амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Договор в Фонтенбло (1814)|Реставрация Бурбонов}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Прощание Наполеона с императорской гвардией 20 апреля 1814. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|После отречения во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]]. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|[[Вилла Сан-Мартино|Вилла Наполеона]] в Сан-Мартино ([[Эльба (остров)|Эльба]])]] Наполеон был готов продолжать борьбу, однако 3 апреля [[Охранительный сенат|Сенат]] провозгласил его отстранение от власти и сформировал временное правительство во главе с Талейраном. Маршалы ([[Ней, Мишель|Ней]], Бертье, [[Лефевр, Франсуа Жозеф|Лефевр]]) убеждали его отречься в пользу сына. 6 апреля 1814 года во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]] под Парижем Наполеон отрёкся от престола{{sfn|Тюлар||с=326}}. В ночь с 12 на 13 апреля 1814 года в Фонтенбло, переживая поражение, оставленный своим двором (рядом с ним были только несколько слуг, врач и генерал Коленкур), Наполеон решил [[Самоубийство|покончить с собой]] — он принял яд, который всегда носил при себе после [[сражение под Малоярославцем|битвы под Малоярославцем]], когда только чудом не попал в плен. Но яд разложился от долгого хранения, и Наполеон выжил{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. По [[Договор в Фонтенбло (1814)|Фонтенблоскому договору]], который Наполеон подписал с союзными монархами, он получил во владение небольшой остров [[Эльба (остров)|Эльба]] в Средиземном море. 20 апреля 1814 года Наполеон покинул Фонтенбло и отправился в ссылку{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥы 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертие, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы мап ицәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәса рзы Париж азааигәара иҟоу Фонтенбло аҳҭынраҿы Наполеон аҳра аанижьит. Мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи имаҵуәеи ????? (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иҟаз) Наполеон иҽишьырц иӡбеит-Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз ????, Наполеон деиқәхеит. Наполеон аидгылатә монархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу Адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны дцеит. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. 5zpe384phz5n5wvpyqk6t757zhyld8r 166489 166488 2026-05-30T21:16:02Z Сариа 24723 166489 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|Отечественная война 1812 года|Война шестой коалиции}} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Московский пожар]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Отступление Наполеона из Москвы. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]] Разорвав отношения с [[Александр I|Александром I]], Наполеон решился на [[Отечественная война 1812 года|войну с Россией]]. 450 тыс. солдат, собранных в [[Великая армия|Великую армию]] из разных стран Европы, в июне 1812 года перешли русскую границу; им противостояли 193 тыс. солдат в двух русских западных армиях{{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон пытался навязать русским войскам генеральное сражение; уклоняясь от превосходящего неприятеля и стремясь соединиться, две русские армии отступали вглубь страны, оставляя за собой разорённую территорию. Великая армия страдала от голода, жары, грязи, скученности и вызванных ими [[Сыпной тиф|болезней]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; к середине июля из неё дезертировали целыми отрядами{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Соединившись под Смоленском, русские армии пытались отстоять город, но безуспешно; 18 августа им пришлось возобновить отступление в сторону Москвы. Единую русскую армию возглавил [[Кутузов, Михаил Илларионович|М. И. Кутузов]]. [[Бородинское сражение|Генеральное сражение]], данное русскими войсками 7 сентября у деревни [[Бородино (деревня, Можайский район)|Бородино]] перед Москвой, не принесло Наполеону решительной победы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Русским войскам вновь пришлось отступить. 14 сентября Великая армия [[Оккупация Москвы французами|вошла]] в Москву{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Наполеони [[Александр I]] ??, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз мраҭашәаратәи аус ар ҩба???{{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}.??? Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы?? асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәа 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббра 7 рзы Москва аԥхьа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурсыцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббра 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Немедленно распространившийся после этого [[Московский пожар (1812)|пожар]] уничтожил бо́льшую часть города. Рассчитывая на заключение мира с [[Александр I|Александром]], Наполеон неоправданно долго оставался в Москве; наконец, 19 октября он вышел из города в юго-западном направлении. Не сумев [[Сражение под Малоярославцем|преодолеть оборону]] русской армии 24 октября у [[Малоярославец|Малоярославца]], Великая армия вынуждена была отступать по уже разорённой местности в направлении Смоленска{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Русская армия следовала параллельным маршем, нанося противнику урон как в сражениях, так и [[Партизанское движение в Отечественной войне 1812 года|партизанскими действиями]]. Страдая от голода, солдаты Великой армии превращались в грабителей и насильников; разгневанное население отвечало не меньшими жестокостями, закапывая пойманных мародёров заживо{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. В середине ноября Наполеон вошёл в Смоленск и не нашёл здесь запасов продовольствия. В связи с этим он был вынужден отступать дальше в сторону русской границы. С большим трудом ему удалось избежать полного разгрома при [[Сражение на Березине|переправе через Березину]] 27—28 ноября. Огромная разноплеменная армия Наполеона не несла в себе прежнего революционного духа, вдали от родины на полях России она быстро таяла. Получив сообщение о попытке [[Заговор Мале|переворота]] в Париже и желая собрать новые войска, Наполеон уехал в Париж 5 декабря. В своём последнем [[29-й бюллетень Великой армии|бюллетене]] он признал катастрофу, но списал её исключительно на суровость [[Генерал Мороз|русской зимы]]{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}, хотя зимняя погода проявилась только в самом конце похода Наполеона. Из России вернулись лишь 25 тыс. солдат из тех 450 тыс., что входили в центральную часть Великой армии. Наполеон потерял в России почти всех лошадей; эту потерю он так и не смог возместить{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Уи ашьҭахь иҟалаз амцакраан ақалақь аиҳарак блит??. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аҭынчра?? рнапы аҵарҩып ҳәа дгәыӷуа акрыаамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаара 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаара 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир афранцызцәа еицтәароу?? марш рхы иархәаны ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа ?? аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵара 27-28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ар аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәын 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар иаҳаит Париж ?? амҩаԥгара ??, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара (акаамеҭ) шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа злашьақәгылаз (иалаз) 450-нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Поражение в русской кампании положило конец легенде о непобедимости Бонапарта. Несмотря на усталость русской армии и нежелание русских военачальников продолжать войну за пределами России, Александр I принял решение перенести боевые действия на территорию Германии. Пруссия [[Калишский союзный договор|присоединилась]] к новой антинаполеоновской коалиции{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. В несколько месяцев Наполеон собрал новую 300-тысячную армию из юношей и стариков и обучил её на марше в Германию. В мае 1813 года в сражениях [[Сражение при Лютцене (1813)|при Лютцене]] и [[Сражение при Бауцене|Бауцене]] Наполеон сумел нанести поражения союзникам, несмотря на нехватку кавалерии. 4 июня было заключено перемирие, Австрия выступила посредником между воюющими сторонами. Министр иностранных дел Австрии [[Меттерних, Клеменс фон|Меттерних]] на встречах с Наполеоном в Дрездене предлагал заключить мир на условиях восстановления Пруссии, раздела Польши между Россией, Пруссией и Австрией и возвращения Иллирии австрийцам; но Наполеон, считая военные завоевания основой своей власти, отказался{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. Аурыс кампаниа Наполеон данаҵаха ?? Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ аибашьра ацҵара шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Наполеон аҽцәа шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәара 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз аганқәа рыбжьара бжьаҟазаҩыс иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ ?? инарықәыршәаны ??: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшареи, Иллириа австрицәа ??. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|[[Кампания 1814 года]]. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]] Испытывая острый финансовый кризис и соблазняемая английскими субсидиями, по окончании перемирия 10 августа Австрия присоединилась к шестой коалиции. Так же поступила Швеция. В соответствии с [[Трахенбергский план|Трахенбергским планом]] союзники сформировали три армии под командованием Бернадотта, [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]] и [[Шварценберг, Карл Филипп цу|Шварценберга]]. Наполеон также разделил свои силы. В крупном [[Сражение при Дрездене|сражении при Дрездене]] Наполеон взял верх над союзниками; однако его маршалы, действуя самостоятельно, потерпели ряд болезненных поражений [[Сражение под Кульмом|при Кульме]], [[Сражение на реке Кацбах|Кацбахе]], [[Сражение у Гросберена|Гросберене]] и [[Сражение при Денневице|Денневице]]. Перед лицом грозящего окружения Наполеон со 160-тысячной армией дал под [[Лейпциг]]ом генеральное сражение соединённым русским, австрийским, прусским и шведским войскам общей численностью 320 тысяч человек (16 — 19 октября 1813). На третий день этой «[[Битва народов|Битвы народов]]» на сторону союзников перешли саксонцы из корпуса [[Ренье, Жан|Ренье]], а затем и вюртембергская кавалерия{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәа 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, Австриа афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас ҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден имҩаԥысуаз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа ?? Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц рҿы ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ?? 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, австриатәи, пруссиатәи, шведтәи ар драбашьит (жьҭаара 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс виуртембергтәи аҽцәагьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Поражение в Битве народов привело к отпадению Германии и Голландии, распаду Швейцарской конфедерации, Рейнского союза и Итальянского королевства. В Испании, где французы терпели поражение, Наполеону пришлось восстановить власть испанских Бурбонов (ноябрь 1813){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Чтобы заручиться поддержкой депутатов, в декабре 1813 года Наполеон созвал заседание Законодательного корпуса, однако распустил палату после того, как она приняла нелояльное постановление{{sfn|Тюлар||с=319}}. В конце 1813 года союзные армии форсировали [[Рейн]], вторглись в Бельгию и двинулись на Париж. 23 января 1814 года Наполеон устроил свой последний приём для офицеров в Тюильри. На рассвете 25 января он в последний раз увидел своего сына, после чего направился к войскам. 250-тысячной армии союзников Наполеон мог противопоставить только 80 тысяч рекрутов. В [[Шестидневная война Наполеона|серии сражений]] он одержал победы над отдельными соединениями союзников. Однако 31 марта 1814 года коалиционные войска под предводительством русского царя Александра I и короля Пруссии [[Взятие Парижа (1814)|вступили в Париж]]{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. Ажәларқәа ребашьраҿы аҵахара ?? Германиеи Голландиеи, Швеицариатәи аконфедерациа ??, Реинтәи аидгылеи Италиатәи акралреи. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон испаниатәи Абурбона рымчра еиҭашьақәиргылар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса)??{{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8" />. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит?? игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәа 23, 1814 шықәсазы Наполеон Тиульри аруаа рзы аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәа 25 ашамҭазы Наполеон иԥа ?? , ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкыра 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Титул == ''Его Императорское и Королевское Величество Наполеон I, Божиею милостью и Конституцией Республики, Император Французов, Король Италии, Римский Император, Протектор Рейнского Союза и Данцигской республики, Медиатор Швейцарской Конфедерации, Князь и Соправитель Андорры, Великий Магистр Ордена Почетного Легиона, Железной Короны, Академических пальм и Воссоединения'' (18 мая 1804 — 6 апреля 1814; 20 марта — 22 июня 1815). ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Князь Эльбы'' (3 мая 1814 года — 25 февраля 1815 года). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Остров Эльба и Сто дней == === Первое отречение и первая ссылка === === Раԥхьатәи амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Договор в Фонтенбло (1814)|Реставрация Бурбонов}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Прощание Наполеона с императорской гвардией 20 апреля 1814. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|После отречения во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]]. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|[[Вилла Сан-Мартино|Вилла Наполеона]] в Сан-Мартино ([[Эльба (остров)|Эльба]])]] Наполеон был готов продолжать борьбу, однако 3 апреля [[Охранительный сенат|Сенат]] провозгласил его отстранение от власти и сформировал временное правительство во главе с Талейраном. Маршалы ([[Ней, Мишель|Ней]], Бертье, [[Лефевр, Франсуа Жозеф|Лефевр]]) убеждали его отречься в пользу сына. 6 апреля 1814 года во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]] под Парижем Наполеон отрёкся от престола{{sfn|Тюлар||с=326}}. В ночь с 12 на 13 апреля 1814 года в Фонтенбло, переживая поражение, оставленный своим двором (рядом с ним были только несколько слуг, врач и генерал Коленкур), Наполеон решил [[Самоубийство|покончить с собой]] — он принял яд, который всегда носил при себе после [[сражение под Малоярославцем|битвы под Малоярославцем]], когда только чудом не попал в плен. Но яд разложился от долгого хранения, и Наполеон выжил{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. По [[Договор в Фонтенбло (1814)|Фонтенблоскому договору]], который Наполеон подписал с союзными монархами, он получил во владение небольшой остров [[Эльба (остров)|Эльба]] в Средиземном море. 20 апреля 1814 года Наполеон покинул Фонтенбло и отправился в ссылку{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥы 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертие, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы мап ицәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәса рзы Париж азааигәара иҟоу Фонтенбло аҳҭынраҿы Наполеон аҳра аанижьит. Мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи имаҵуәеи ????? (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иҟаз) Наполеон иҽишьырц иӡбеит-Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз ????, Наполеон деиқәхеит. Наполеон аидгылатә монархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу Адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны дцеит. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. 74a7n1ihcfqsreipdfngsps55cs36rf 166490 166489 2026-05-30T22:02:32Z Сариа 24723 166490 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Немедленно распространившийся после этого [[Московский пожар (1812)|пожар]] уничтожил бо́льшую часть города. Рассчитывая на заключение мира с [[Александр I|Александром]], Наполеон неоправданно долго оставался в Москве; наконец, 19 октября он вышел из города в юго-западном направлении. Не сумев [[Сражение под Малоярославцем|преодолеть оборону]] русской армии 24 октября у [[Малоярославец|Малоярославца]], Великая армия вынуждена была отступать по уже разорённой местности в направлении Смоленска{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Русская армия следовала параллельным маршем, нанося противнику урон как в сражениях, так и [[Партизанское движение в Отечественной войне 1812 года|партизанскими действиями]]. Страдая от голода, солдаты Великой армии превращались в грабителей и насильников; разгневанное население отвечало не меньшими жестокостями, закапывая пойманных мародёров заживо{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. В середине ноября Наполеон вошёл в Смоленск и не нашёл здесь запасов продовольствия. В связи с этим он был вынужден отступать дальше в сторону русской границы. С большим трудом ему удалось избежать полного разгрома при [[Сражение на Березине|переправе через Березину]] 27—28 ноября. Огромная разноплеменная армия Наполеона не несла в себе прежнего революционного духа, вдали от родины на полях России она быстро таяла. Получив сообщение о попытке [[Заговор Мале|переворота]] в Париже и желая собрать новые войска, Наполеон уехал в Париж 5 декабря. В своём последнем [[29-й бюллетень Великой армии|бюллетене]] он признал катастрофу, но списал её исключительно на суровость [[Генерал Мороз|русской зимы]]{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}, хотя зимняя погода проявилась только в самом конце похода Наполеона. Из России вернулись лишь 25 тыс. солдат из тех 450 тыс., что входили в центральную часть Великой армии. Наполеон потерял в России почти всех лошадей; эту потерю он так и не смог возместить{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәын 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар иаҳаит Париж ?? амҩаԥгара ??, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара (акаамеҭ) шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа злашьақәгылаз (иалаз) 450-нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Поражение в русской кампании положило конец легенде о непобедимости Бонапарта. Несмотря на усталость русской армии и нежелание русских военачальников продолжать войну за пределами России, Александр I принял решение перенести боевые действия на территорию Германии. Пруссия [[Калишский союзный договор|присоединилась]] к новой антинаполеоновской коалиции{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. В несколько месяцев Наполеон собрал новую 300-тысячную армию из юношей и стариков и обучил её на марше в Германию. В мае 1813 года в сражениях [[Сражение при Лютцене (1813)|при Лютцене]] и [[Сражение при Бауцене|Бауцене]] Наполеон сумел нанести поражения союзникам, несмотря на нехватку кавалерии. 4 июня было заключено перемирие, Австрия выступила посредником между воюющими сторонами. Министр иностранных дел Австрии [[Меттерних, Клеменс фон|Меттерних]] на встречах с Наполеоном в Дрездене предлагал заключить мир на условиях восстановления Пруссии, раздела Польши между Россией, Пруссией и Австрией и возвращения Иллирии австрийцам; но Наполеон, считая военные завоевания основой своей власти, отказался{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. Аурыс кампаниа Наполеон данаҵаха ?? Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ аибашьра ацҵара шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Наполеон аҽцәа шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәара 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз аганқәа рыбжьара бжьаҟазаҩыс иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ ?? инарықәыршәаны ??: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшареи, Иллириа австрицәа ??. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|[[Кампания 1814 года]]. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]] Испытывая острый финансовый кризис и соблазняемая английскими субсидиями, по окончании перемирия 10 августа Австрия присоединилась к шестой коалиции. Так же поступила Швеция. В соответствии с [[Трахенбергский план|Трахенбергским планом]] союзники сформировали три армии под командованием Бернадотта, [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]] и [[Шварценберг, Карл Филипп цу|Шварценберга]]. Наполеон также разделил свои силы. В крупном [[Сражение при Дрездене|сражении при Дрездене]] Наполеон взял верх над союзниками; однако его маршалы, действуя самостоятельно, потерпели ряд болезненных поражений [[Сражение под Кульмом|при Кульме]], [[Сражение на реке Кацбах|Кацбахе]], [[Сражение у Гросберена|Гросберене]] и [[Сражение при Денневице|Денневице]]. Перед лицом грозящего окружения Наполеон со 160-тысячной армией дал под [[Лейпциг]]ом генеральное сражение соединённым русским, австрийским, прусским и шведским войскам общей численностью 320 тысяч человек (16 — 19 октября 1813). На третий день этой «[[Битва народов|Битвы народов]]» на сторону союзников перешли саксонцы из корпуса [[Ренье, Жан|Ренье]], а затем и вюртембергская кавалерия{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәа 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, Австриа афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас ҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден имҩаԥысуаз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа ?? Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц рҿы ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ?? 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, австриатәи, пруссиатәи, шведтәи ар драбашьит (жьҭаара 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс виуртембергтәи аҽцәагьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Поражение в Битве народов привело к отпадению Германии и Голландии, распаду Швейцарской конфедерации, Рейнского союза и Итальянского королевства. В Испании, где французы терпели поражение, Наполеону пришлось восстановить власть испанских Бурбонов (ноябрь 1813){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Чтобы заручиться поддержкой депутатов, в декабре 1813 года Наполеон созвал заседание Законодательного корпуса, однако распустил палату после того, как она приняла нелояльное постановление{{sfn|Тюлар||с=319}}. В конце 1813 года союзные армии форсировали [[Рейн]], вторглись в Бельгию и двинулись на Париж. 23 января 1814 года Наполеон устроил свой последний приём для офицеров в Тюильри. На рассвете 25 января он в последний раз увидел своего сына, после чего направился к войскам. 250-тысячной армии союзников Наполеон мог противопоставить только 80 тысяч рекрутов. В [[Шестидневная война Наполеона|серии сражений]] он одержал победы над отдельными соединениями союзников. Однако 31 марта 1814 года коалиционные войска под предводительством русского царя Александра I и короля Пруссии [[Взятие Парижа (1814)|вступили в Париж]]{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. Ажәларқәа ребашьраҿы аҵахара ?? Германиеи Голландиеи, Швеицариатәи аконфедерациа ??, Реинтәи аидгылеи Италиатәи акралреи. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон испаниатәи Абурбона рымчра еиҭашьақәиргылар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса)??{{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8" />. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит?? игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәа 23, 1814 шықәсазы Наполеон Тиульри аруаа рзы аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәа 25 ашамҭазы Наполеон иԥа ?? , ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкыра 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Атитул == ''Его Императорское и Королевское Величество Наполеон I, Божиею милостью и Конституцией Республики, Император Французов, Король Италии, Римский Император, Протектор Рейнского Союза и Данцигской республики, Медиатор Швейцарской Конфедерации, Князь и Соправитель Андорры, Великий Магистр Ордена Почетного Легиона, Железной Короны, Академических пальм и Воссоединения'' (18 мая 1804 — 6 апреля 1814; 20 марта — 22 июня 1815). ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Князь Эльбы'' (3 мая 1814 года — 25 февраля 1815 года). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Остров Эльба и Сто дней == === Первое отречение и первая ссылка === === Раԥхьатәи амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Договор в Фонтенбло (1814)|Реставрация Бурбонов}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Прощание Наполеона с императорской гвардией 20 апреля 1814. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|После отречения во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]]. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|[[Вилла Сан-Мартино|Вилла Наполеона]] в Сан-Мартино ([[Эльба (остров)|Эльба]])]] Наполеон был готов продолжать борьбу, однако 3 апреля [[Охранительный сенат|Сенат]] провозгласил его отстранение от власти и сформировал временное правительство во главе с Талейраном. Маршалы ([[Ней, Мишель|Ней]], Бертье, [[Лефевр, Франсуа Жозеф|Лефевр]]) убеждали его отречься в пользу сына. 6 апреля 1814 года во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]] под Парижем Наполеон отрёкся от престола{{sfn|Тюлар||с=326}}. В ночь с 12 на 13 апреля 1814 года в Фонтенбло, переживая поражение, оставленный своим двором (рядом с ним были только несколько слуг, врач и генерал Коленкур), Наполеон решил [[Самоубийство|покончить с собой]] — он принял яд, который всегда носил при себе после [[сражение под Малоярославцем|битвы под Малоярославцем]], когда только чудом не попал в плен. Но яд разложился от долгого хранения, и Наполеон выжил{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. По [[Договор в Фонтенбло (1814)|Фонтенблоскому договору]], который Наполеон подписал с союзными монархами, он получил во владение небольшой остров [[Эльба (остров)|Эльба]] в Средиземном море. 20 апреля 1814 года Наполеон покинул Фонтенбло и отправился в ссылку{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥы 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертие, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы мап ицәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәса рзы Париж азааигәара иҟоу Фонтенбло аҳҭынраҿы Наполеон аҳра аанижьит. Мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи имаҵуәеи ????? (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иҟаз) Наполеон иҽишьырц иӡбеит-Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз ????, Наполеон деиқәхеит. Наполеон аидгылатә монархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу Адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны дцеит. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. 967mdpdvkfr8a05zex3fv7t67gk7t24 166491 166490 2026-05-30T22:08:32Z Сариа 24723 166491 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Поражение в русской кампании положило конец легенде о непобедимости Бонапарта. Несмотря на усталость русской армии и нежелание русских военачальников продолжать войну за пределами России, Александр I принял решение перенести боевые действия на территорию Германии. Пруссия [[Калишский союзный договор|присоединилась]] к новой антинаполеоновской коалиции{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. В несколько месяцев Наполеон собрал новую 300-тысячную армию из юношей и стариков и обучил её на марше в Германию. В мае 1813 года в сражениях [[Сражение при Лютцене (1813)|при Лютцене]] и [[Сражение при Бауцене|Бауцене]] Наполеон сумел нанести поражения союзникам, несмотря на нехватку кавалерии. 4 июня было заключено перемирие, Австрия выступила посредником между воюющими сторонами. Министр иностранных дел Австрии [[Меттерних, Клеменс фон|Меттерних]] на встречах с Наполеоном в Дрездене предлагал заключить мир на условиях восстановления Пруссии, раздела Польши между Россией, Пруссией и Австрией и возвращения Иллирии австрийцам; но Наполеон, считая военные завоевания основой своей власти, отказался{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. Аурыс кампаниа Наполеон данаҵаха ?? Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ аибашьра ацҵара шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Наполеон аҽцәа шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәара 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз аганқәа рыбжьара бжьаҟазаҩыс иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ ?? инарықәыршәаны ??: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшареи, Иллириа австрицәа ??. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|[[Кампания 1814 года]]. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]] Испытывая острый финансовый кризис и соблазняемая английскими субсидиями, по окончании перемирия 10 августа Австрия присоединилась к шестой коалиции. Так же поступила Швеция. В соответствии с [[Трахенбергский план|Трахенбергским планом]] союзники сформировали три армии под командованием Бернадотта, [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]] и [[Шварценберг, Карл Филипп цу|Шварценберга]]. Наполеон также разделил свои силы. В крупном [[Сражение при Дрездене|сражении при Дрездене]] Наполеон взял верх над союзниками; однако его маршалы, действуя самостоятельно, потерпели ряд болезненных поражений [[Сражение под Кульмом|при Кульме]], [[Сражение на реке Кацбах|Кацбахе]], [[Сражение у Гросберена|Гросберене]] и [[Сражение при Денневице|Денневице]]. Перед лицом грозящего окружения Наполеон со 160-тысячной армией дал под [[Лейпциг]]ом генеральное сражение соединённым русским, австрийским, прусским и шведским войскам общей численностью 320 тысяч человек (16 — 19 октября 1813). На третий день этой «[[Битва народов|Битвы народов]]» на сторону союзников перешли саксонцы из корпуса [[Ренье, Жан|Ренье]], а затем и вюртембергская кавалерия{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәа 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, Австриа афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас ҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден имҩаԥысуаз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа ?? Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц рҿы ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ?? 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, австриатәи, пруссиатәи, шведтәи ар драбашьит (жьҭаара 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс виуртембергтәи аҽцәагьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Поражение в Битве народов привело к отпадению Германии и Голландии, распаду Швейцарской конфедерации, Рейнского союза и Итальянского королевства. В Испании, где французы терпели поражение, Наполеону пришлось восстановить власть испанских Бурбонов (ноябрь 1813){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Чтобы заручиться поддержкой депутатов, в декабре 1813 года Наполеон созвал заседание Законодательного корпуса, однако распустил палату после того, как она приняла нелояльное постановление{{sfn|Тюлар||с=319}}. В конце 1813 года союзные армии форсировали [[Рейн]], вторглись в Бельгию и двинулись на Париж. 23 января 1814 года Наполеон устроил свой последний приём для офицеров в Тюильри. На рассвете 25 января он в последний раз увидел своего сына, после чего направился к войскам. 250-тысячной армии союзников Наполеон мог противопоставить только 80 тысяч рекрутов. В [[Шестидневная война Наполеона|серии сражений]] он одержал победы над отдельными соединениями союзников. Однако 31 марта 1814 года коалиционные войска под предводительством русского царя Александра I и короля Пруссии [[Взятие Парижа (1814)|вступили в Париж]]{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. Ажәларқәа ребашьраҿы аҵахара ?? Германиеи Голландиеи, Швеицариатәи аконфедерациа ??, Реинтәи аидгылеи Италиатәи акралреи. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон испаниатәи Абурбона рымчра еиҭашьақәиргылар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса)??{{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8" />. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит?? игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәа 23, 1814 шықәсазы Наполеон Тиульри аруаа рзы аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәа 25 ашамҭазы Наполеон иԥа ?? , ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкыра 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Атитул == ''Его Императорское и Королевское Величество Наполеон I, Божиею милостью и Конституцией Республики, Император Французов, Король Италии, Римский Император, Протектор Рейнского Союза и Данцигской республики, Медиатор Швейцарской Конфедерации, Князь и Соправитель Андорры, Великий Магистр Ордена Почетного Легиона, Железной Короны, Академических пальм и Воссоединения'' (18 мая 1804 — 6 апреля 1814; 20 марта — 22 июня 1815). ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Князь Эльбы'' (3 мая 1814 года — 25 февраля 1815 года). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Остров Эльба и Сто дней == === Первое отречение и первая ссылка === === Раԥхьатәи амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Договор в Фонтенбло (1814)|Реставрация Бурбонов}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Прощание Наполеона с императорской гвардией 20 апреля 1814. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|После отречения во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]]. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|[[Вилла Сан-Мартино|Вилла Наполеона]] в Сан-Мартино ([[Эльба (остров)|Эльба]])]] Наполеон был готов продолжать борьбу, однако 3 апреля [[Охранительный сенат|Сенат]] провозгласил его отстранение от власти и сформировал временное правительство во главе с Талейраном. Маршалы ([[Ней, Мишель|Ней]], Бертье, [[Лефевр, Франсуа Жозеф|Лефевр]]) убеждали его отречься в пользу сына. 6 апреля 1814 года во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]] под Парижем Наполеон отрёкся от престола{{sfn|Тюлар||с=326}}. В ночь с 12 на 13 апреля 1814 года в Фонтенбло, переживая поражение, оставленный своим двором (рядом с ним были только несколько слуг, врач и генерал Коленкур), Наполеон решил [[Самоубийство|покончить с собой]] — он принял яд, который всегда носил при себе после [[сражение под Малоярославцем|битвы под Малоярославцем]], когда только чудом не попал в плен. Но яд разложился от долгого хранения, и Наполеон выжил{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. По [[Договор в Фонтенбло (1814)|Фонтенблоскому договору]], который Наполеон подписал с союзными монархами, он получил во владение небольшой остров [[Эльба (остров)|Эльба]] в Средиземном море. 20 апреля 1814 года Наполеон покинул Фонтенбло и отправился в ссылку{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥы 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертие, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы мап ицәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәса рзы Париж азааигәара иҟоу Фонтенбло аҳҭынраҿы Наполеон аҳра аанижьит. Мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи имаҵуәеи ????? (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иҟаз) Наполеон иҽишьырц иӡбеит-Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз ????, Наполеон деиқәхеит. Наполеон аидгылатә монархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу Адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны дцеит. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. iwkjhbcqhf9y3elwtddfozwbv9r0y6j 166492 166491 2026-05-30T22:15:45Z Сариа 24723 166492 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Поражение в русской кампании положило конец легенде о непобедимости Бонапарта. Несмотря на усталость русской армии и нежелание русских военачальников продолжать войну за пределами России, Александр I принял решение перенести боевые действия на территорию Германии. Пруссия [[Калишский союзный договор|присоединилась]] к новой антинаполеоновской коалиции{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. В несколько месяцев Наполеон собрал новую 300-тысячную армию из юношей и стариков и обучил её на марше в Германию. В мае 1813 года в сражениях [[Сражение при Лютцене (1813)|при Лютцене]] и [[Сражение при Бауцене|Бауцене]] Наполеон сумел нанести поражения союзникам, несмотря на нехватку кавалерии. 4 июня было заключено перемирие, Австрия выступила посредником между воюющими сторонами. Министр иностранных дел Австрии [[Меттерних, Клеменс фон|Меттерних]] на встречах с Наполеоном в Дрездене предлагал заключить мир на условиях восстановления Пруссии, раздела Польши между Россией, Пруссией и Австрией и возвращения Иллирии австрийцам; но Наполеон, считая военные завоевания основой своей власти, отказался{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ ?? инарықәыршәаны ??: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшареи, Иллириа австрицәа ??. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]] Испытывая острый финансовый кризис и соблазняемая английскими субсидиями, по окончании перемирия 10 августа Австрия присоединилась к шестой коалиции. Так же поступила Швеция. В соответствии с [[Трахенбергский план|Трахенбергским планом]] союзники сформировали три армии под командованием Бернадотта, [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]] и [[Шварценберг, Карл Филипп цу|Шварценберга]]. Наполеон также разделил свои силы. В крупном [[Сражение при Дрездене|сражении при Дрездене]] Наполеон взял верх над союзниками; однако его маршалы, действуя самостоятельно, потерпели ряд болезненных поражений [[Сражение под Кульмом|при Кульме]], [[Сражение на реке Кацбах|Кацбахе]], [[Сражение у Гросберена|Гросберене]] и [[Сражение при Денневице|Денневице]]. Перед лицом грозящего окружения Наполеон со 160-тысячной армией дал под [[Лейпциг]]ом генеральное сражение соединённым русским, австрийским, прусским и шведским войскам общей численностью 320 тысяч человек (16 — 19 октября 1813). На третий день этой «[[Битва народов|Битвы народов]]» на сторону союзников перешли саксонцы из корпуса [[Ренье, Жан|Ренье]], а затем и вюртембергская кавалерия{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәа 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, Австриа афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас ҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден имҩаԥысуаз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа ?? Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц рҿы ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ?? 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, австриатәи, пруссиатәи, шведтәи ар драбашьит (жьҭаара 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс виуртембергтәи аҽцәагьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Поражение в Битве народов привело к отпадению Германии и Голландии, распаду Швейцарской конфедерации, Рейнского союза и Итальянского королевства. В Испании, где французы терпели поражение, Наполеону пришлось восстановить власть испанских Бурбонов (ноябрь 1813){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Чтобы заручиться поддержкой депутатов, в декабре 1813 года Наполеон созвал заседание Законодательного корпуса, однако распустил палату после того, как она приняла нелояльное постановление{{sfn|Тюлар||с=319}}. В конце 1813 года союзные армии форсировали [[Рейн]], вторглись в Бельгию и двинулись на Париж. 23 января 1814 года Наполеон устроил свой последний приём для офицеров в Тюильри. На рассвете 25 января он в последний раз увидел своего сына, после чего направился к войскам. 250-тысячной армии союзников Наполеон мог противопоставить только 80 тысяч рекрутов. В [[Шестидневная война Наполеона|серии сражений]] он одержал победы над отдельными соединениями союзников. Однако 31 марта 1814 года коалиционные войска под предводительством русского царя Александра I и короля Пруссии [[Взятие Парижа (1814)|вступили в Париж]]{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. Ажәларқәа ребашьраҿы аҵахара ?? Германиеи Голландиеи, Швеицариатәи аконфедерациа ??, Реинтәи аидгылеи Италиатәи акралреи. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон испаниатәи Абурбона рымчра еиҭашьақәиргылар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса)??{{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8" />. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит?? игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәа 23, 1814 шықәсазы Наполеон Тиульри аруаа рзы аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәа 25 ашамҭазы Наполеон иԥа ?? , ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкыра 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Атитул == ''Его Императорское и Королевское Величество Наполеон I, Божиею милостью и Конституцией Республики, Император Французов, Король Италии, Римский Император, Протектор Рейнского Союза и Данцигской республики, Медиатор Швейцарской Конфедерации, Князь и Соправитель Андорры, Великий Магистр Ордена Почетного Легиона, Железной Короны, Академических пальм и Воссоединения'' (18 мая 1804 — 6 апреля 1814; 20 марта — 22 июня 1815). ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Князь Эльбы'' (3 мая 1814 года — 25 февраля 1815 года). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Остров Эльба и Сто дней == === Первое отречение и первая ссылка === === Раԥхьатәи амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Договор в Фонтенбло (1814)|Реставрация Бурбонов}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Прощание Наполеона с императорской гвардией 20 апреля 1814. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|После отречения во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]]. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|[[Вилла Сан-Мартино|Вилла Наполеона]] в Сан-Мартино ([[Эльба (остров)|Эльба]])]] Наполеон был готов продолжать борьбу, однако 3 апреля [[Охранительный сенат|Сенат]] провозгласил его отстранение от власти и сформировал временное правительство во главе с Талейраном. Маршалы ([[Ней, Мишель|Ней]], Бертье, [[Лефевр, Франсуа Жозеф|Лефевр]]) убеждали его отречься в пользу сына. 6 апреля 1814 года во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]] под Парижем Наполеон отрёкся от престола{{sfn|Тюлар||с=326}}. В ночь с 12 на 13 апреля 1814 года в Фонтенбло, переживая поражение, оставленный своим двором (рядом с ним были только несколько слуг, врач и генерал Коленкур), Наполеон решил [[Самоубийство|покончить с собой]] — он принял яд, который всегда носил при себе после [[сражение под Малоярославцем|битвы под Малоярославцем]], когда только чудом не попал в плен. Но яд разложился от долгого хранения, и Наполеон выжил{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. По [[Договор в Фонтенбло (1814)|Фонтенблоскому договору]], который Наполеон подписал с союзными монархами, он получил во владение небольшой остров [[Эльба (остров)|Эльба]] в Средиземном море. 20 апреля 1814 года Наполеон покинул Фонтенбло и отправился в ссылку{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥы 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертие, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы мап ицәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәса рзы Париж азааигәара иҟоу Фонтенбло аҳҭынраҿы Наполеон аҳра аанижьит. Мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи имаҵуәеи ????? (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иҟаз) Наполеон иҽишьырц иӡбеит-Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз ????, Наполеон деиқәхеит. Наполеон аидгылатә монархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу Адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны дцеит. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. a3o2ujn606zqidlt3hgggelyb5770x5 166493 166492 2026-05-30T22:21:11Z Сариа 24723 166493 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]] Испытывая острый финансовый кризис и соблазняемая английскими субсидиями, по окончании перемирия 10 августа Австрия присоединилась к шестой коалиции. Так же поступила Швеция. В соответствии с [[Трахенбергский план|Трахенбергским планом]] союзники сформировали три армии под командованием Бернадотта, [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]] и [[Шварценберг, Карл Филипп цу|Шварценберга]]. Наполеон также разделил свои силы. В крупном [[Сражение при Дрездене|сражении при Дрездене]] Наполеон взял верх над союзниками; однако его маршалы, действуя самостоятельно, потерпели ряд болезненных поражений [[Сражение под Кульмом|при Кульме]], [[Сражение на реке Кацбах|Кацбахе]], [[Сражение у Гросберена|Гросберене]] и [[Сражение при Денневице|Денневице]]. Перед лицом грозящего окружения Наполеон со 160-тысячной армией дал под [[Лейпциг]]ом генеральное сражение соединённым русским, австрийским, прусским и шведским войскам общей численностью 320 тысяч человек (16 — 19 октября 1813). На третий день этой «[[Битва народов|Битвы народов]]» на сторону союзников перешли саксонцы из корпуса [[Ренье, Жан|Ренье]], а затем и вюртембергская кавалерия{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәа 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, Австриа афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас ҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден имҩаԥысуаз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа ?? Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц рҿы ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ?? 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, австриатәи, пруссиатәи, шведтәи ар драбашьит (жьҭаара 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс виуртембергтәи аҽцәагьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Поражение в Битве народов привело к отпадению Германии и Голландии, распаду Швейцарской конфедерации, Рейнского союза и Итальянского королевства. В Испании, где французы терпели поражение, Наполеону пришлось восстановить власть испанских Бурбонов (ноябрь 1813){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Чтобы заручиться поддержкой депутатов, в декабре 1813 года Наполеон созвал заседание Законодательного корпуса, однако распустил палату после того, как она приняла нелояльное постановление{{sfn|Тюлар||с=319}}. В конце 1813 года союзные армии форсировали [[Рейн]], вторглись в Бельгию и двинулись на Париж. 23 января 1814 года Наполеон устроил свой последний приём для офицеров в Тюильри. На рассвете 25 января он в последний раз увидел своего сына, после чего направился к войскам. 250-тысячной армии союзников Наполеон мог противопоставить только 80 тысяч рекрутов. В [[Шестидневная война Наполеона|серии сражений]] он одержал победы над отдельными соединениями союзников. Однако 31 марта 1814 года коалиционные войска под предводительством русского царя Александра I и короля Пруссии [[Взятие Парижа (1814)|вступили в Париж]]{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. Ажәларқәа ребашьраҿы аҵахара ?? Германиеи Голландиеи, Швеицариатәи аконфедерациа ??, Реинтәи аидгылеи Италиатәи акралреи. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон испаниатәи Абурбона рымчра еиҭашьақәиргылар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса)??{{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8" />. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит?? игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәа 23, 1814 шықәсазы Наполеон Тиульри аруаа рзы аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәа 25 ашамҭазы Наполеон иԥа ?? , ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкыра 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Атитул == ''Его Императорское и Королевское Величество Наполеон I, Божиею милостью и Конституцией Республики, Император Французов, Король Италии, Римский Император, Протектор Рейнского Союза и Данцигской республики, Медиатор Швейцарской Конфедерации, Князь и Соправитель Андорры, Великий Магистр Ордена Почетного Легиона, Железной Короны, Академических пальм и Воссоединения'' (18 мая 1804 — 6 апреля 1814; 20 марта — 22 июня 1815). ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Князь Эльбы'' (3 мая 1814 года — 25 февраля 1815 года). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Остров Эльба и Сто дней == === Первое отречение и первая ссылка === === Раԥхьатәи амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Договор в Фонтенбло (1814)|Реставрация Бурбонов}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Прощание Наполеона с императорской гвардией 20 апреля 1814. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|После отречения во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]]. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|[[Вилла Сан-Мартино|Вилла Наполеона]] в Сан-Мартино ([[Эльба (остров)|Эльба]])]] Наполеон был готов продолжать борьбу, однако 3 апреля [[Охранительный сенат|Сенат]] провозгласил его отстранение от власти и сформировал временное правительство во главе с Талейраном. Маршалы ([[Ней, Мишель|Ней]], Бертье, [[Лефевр, Франсуа Жозеф|Лефевр]]) убеждали его отречься в пользу сына. 6 апреля 1814 года во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]] под Парижем Наполеон отрёкся от престола{{sfn|Тюлар||с=326}}. В ночь с 12 на 13 апреля 1814 года в Фонтенбло, переживая поражение, оставленный своим двором (рядом с ним были только несколько слуг, врач и генерал Коленкур), Наполеон решил [[Самоубийство|покончить с собой]] — он принял яд, который всегда носил при себе после [[сражение под Малоярославцем|битвы под Малоярославцем]], когда только чудом не попал в плен. Но яд разложился от долгого хранения, и Наполеон выжил{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. По [[Договор в Фонтенбло (1814)|Фонтенблоскому договору]], который Наполеон подписал с союзными монархами, он получил во владение небольшой остров [[Эльба (остров)|Эльба]] в Средиземном море. 20 апреля 1814 года Наполеон покинул Фонтенбло и отправился в ссылку{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥы 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертие, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы мап ицәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәса рзы Париж азааигәара иҟоу Фонтенбло аҳҭынраҿы Наполеон аҳра аанижьит. Мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи имаҵуәеи ????? (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иҟаз) Наполеон иҽишьырц иӡбеит-Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз ????, Наполеон деиқәхеит. Наполеон аидгылатә монархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу Адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны дцеит. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. rn6uvbt2lyd4jzk0cpsqamaxa1enkmd 166494 166493 2026-05-30T22:29:13Z Сариа 24723 166494 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]]Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәамза 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас иҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден ицоз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа рхала адҵақәа аныҟарҵоз Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц ицоз аибашьрақәа ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ашәарҭара дышҭагылазгьы, 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, Австриатәи, Пруссиатәи, Шведтәи ар драбашьит (жьҭаарамза 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» ҳәа изышьҭаз аибашьра адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс Виуртембергтәи аҽыргьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Поражение в Битве народов привело к отпадению Германии и Голландии, распаду Швейцарской конфедерации, Рейнского союза и Итальянского королевства. В Испании, где французы терпели поражение, Наполеону пришлось восстановить власть испанских Бурбонов (ноябрь 1813){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Чтобы заручиться поддержкой депутатов, в декабре 1813 года Наполеон созвал заседание Законодательного корпуса, однако распустил палату после того, как она приняла нелояльное постановление{{sfn|Тюлар||с=319}}. В конце 1813 года союзные армии форсировали [[Рейн]], вторглись в Бельгию и двинулись на Париж. 23 января 1814 года Наполеон устроил свой последний приём для офицеров в Тюильри. На рассвете 25 января он в последний раз увидел своего сына, после чего направился к войскам. 250-тысячной армии союзников Наполеон мог противопоставить только 80 тысяч рекрутов. В [[Шестидневная война Наполеона|серии сражений]] он одержал победы над отдельными соединениями союзников. Однако 31 марта 1814 года коалиционные войска под предводительством русского царя Александра I и короля Пруссии [[Взятие Парижа (1814)|вступили в Париж]]{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. Ажәларқәа ребашьраҿы аҵахара ?? Германиеи Голландиеи, Швеицариатәи аконфедерациа ??, Реинтәи аидгылеи Италиатәи акралреи. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон испаниатәи Абурбона рымчра еиҭашьақәиргылар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса)??{{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8" />. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит?? игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәа 23, 1814 шықәсазы Наполеон Тиульри аруаа рзы аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәа 25 ашамҭазы Наполеон иԥа ?? , ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкыра 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Атитул == ''Его Императорское и Королевское Величество Наполеон I, Божиею милостью и Конституцией Республики, Император Французов, Король Италии, Римский Император, Протектор Рейнского Союза и Данцигской республики, Медиатор Швейцарской Конфедерации, Князь и Соправитель Андорры, Великий Магистр Ордена Почетного Легиона, Железной Короны, Академических пальм и Воссоединения'' (18 мая 1804 — 6 апреля 1814; 20 марта — 22 июня 1815). ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Князь Эльбы'' (3 мая 1814 года — 25 февраля 1815 года). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Остров Эльба и Сто дней == === Первое отречение и первая ссылка === === Раԥхьатәи амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Договор в Фонтенбло (1814)|Реставрация Бурбонов}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Прощание Наполеона с императорской гвардией 20 апреля 1814. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|После отречения во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]]. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|[[Вилла Сан-Мартино|Вилла Наполеона]] в Сан-Мартино ([[Эльба (остров)|Эльба]])]] Наполеон был готов продолжать борьбу, однако 3 апреля [[Охранительный сенат|Сенат]] провозгласил его отстранение от власти и сформировал временное правительство во главе с Талейраном. Маршалы ([[Ней, Мишель|Ней]], Бертье, [[Лефевр, Франсуа Жозеф|Лефевр]]) убеждали его отречься в пользу сына. 6 апреля 1814 года во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]] под Парижем Наполеон отрёкся от престола{{sfn|Тюлар||с=326}}. В ночь с 12 на 13 апреля 1814 года в Фонтенбло, переживая поражение, оставленный своим двором (рядом с ним были только несколько слуг, врач и генерал Коленкур), Наполеон решил [[Самоубийство|покончить с собой]] — он принял яд, который всегда носил при себе после [[сражение под Малоярославцем|битвы под Малоярославцем]], когда только чудом не попал в плен. Но яд разложился от долгого хранения, и Наполеон выжил{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. По [[Договор в Фонтенбло (1814)|Фонтенблоскому договору]], который Наполеон подписал с союзными монархами, он получил во владение небольшой остров [[Эльба (остров)|Эльба]] в Средиземном море. 20 апреля 1814 года Наполеон покинул Фонтенбло и отправился в ссылку{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥы 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертие, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы мап ицәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәса рзы Париж азааигәара иҟоу Фонтенбло аҳҭынраҿы Наполеон аҳра аанижьит. Мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи имаҵуәеи ????? (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иҟаз) Наполеон иҽишьырц иӡбеит-Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз ????, Наполеон деиқәхеит. Наполеон аидгылатә монархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу Адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны дцеит. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. 70l74afi6wgeeb7y3vd1tmj5naw0fin 166495 166494 2026-05-30T22:35:52Z Сариа 24723 166495 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]]Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәамза 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас иҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден ицоз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа рхала адҵақәа аныҟарҵоз Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц ицоз аибашьрақәа ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ашәарҭара дышҭагылазгьы, 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, Австриатәи, Пруссиатәи, Шведтәи ар драбашьит (жьҭаарамза 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» ҳәа изышьҭаз аибашьра адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс Виуртембергтәи аҽыргьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Поражение в Битве народов привело к отпадению Германии и Голландии, распаду Швейцарской конфедерации, Рейнского союза и Итальянского королевства. В Испании, где французы терпели поражение, Наполеону пришлось восстановить власть испанских Бурбонов (ноябрь 1813){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Чтобы заручиться поддержкой депутатов, в декабре 1813 года Наполеон созвал заседание Законодательного корпуса, однако распустил палату после того, как она приняла нелояльное постановление{{sfn|Тюлар||с=319}}. В конце 1813 года союзные армии форсировали [[Рейн]], вторглись в Бельгию и двинулись на Париж. 23 января 1814 года Наполеон устроил свой последний приём для офицеров в Тюильри. На рассвете 25 января он в последний раз увидел своего сына, после чего направился к войскам. 250-тысячной армии союзников Наполеон мог противопоставить только 80 тысяч рекрутов. В [[Шестидневная война Наполеона|серии сражений]] он одержал победы над отдельными соединениями союзников. Однако 31 марта 1814 года коалиционные войска под предводительством русского царя Александра I и короля Пруссии [[Взятие Парижа (1814)|вступили в Париж]]{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. Ажәларқәа ребашьра данаҵаха ашьҭахь Германиеи Голландиеи Наполеон ихьыԥшымзт, Швеицариатәи аконфедерациеи, Реинтәи аидгылеи, Италиатәи акралреи. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон испаниатәи Абурбона рымчра еиҭашьақәиргылар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса)??{{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8" />. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит?? игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәа 23, 1814 шықәсазы Наполеон Тиульри аруаа рзы аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәа 25 ашамҭазы Наполеон иԥа ?? , ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкыра 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Атитул == ''Его Императорское и Королевское Величество Наполеон I, Божиею милостью и Конституцией Республики, Император Французов, Король Италии, Римский Император, Протектор Рейнского Союза и Данцигской республики, Медиатор Швейцарской Конфедерации, Князь и Соправитель Андорры, Великий Магистр Ордена Почетного Легиона, Железной Короны, Академических пальм и Воссоединения'' (18 мая 1804 — 6 апреля 1814; 20 марта — 22 июня 1815). ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Князь Эльбы'' (3 мая 1814 года — 25 февраля 1815 года). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Остров Эльба и Сто дней == === Первое отречение и первая ссылка === === Раԥхьатәи амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Договор в Фонтенбло (1814)|Реставрация Бурбонов}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Прощание Наполеона с императорской гвардией 20 апреля 1814. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|После отречения во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]]. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|[[Вилла Сан-Мартино|Вилла Наполеона]] в Сан-Мартино ([[Эльба (остров)|Эльба]])]] Наполеон был готов продолжать борьбу, однако 3 апреля [[Охранительный сенат|Сенат]] провозгласил его отстранение от власти и сформировал временное правительство во главе с Талейраном. Маршалы ([[Ней, Мишель|Ней]], Бертье, [[Лефевр, Франсуа Жозеф|Лефевр]]) убеждали его отречься в пользу сына. 6 апреля 1814 года во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]] под Парижем Наполеон отрёкся от престола{{sfn|Тюлар||с=326}}. В ночь с 12 на 13 апреля 1814 года в Фонтенбло, переживая поражение, оставленный своим двором (рядом с ним были только несколько слуг, врач и генерал Коленкур), Наполеон решил [[Самоубийство|покончить с собой]] — он принял яд, который всегда носил при себе после [[сражение под Малоярославцем|битвы под Малоярославцем]], когда только чудом не попал в плен. Но яд разложился от долгого хранения, и Наполеон выжил{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. По [[Договор в Фонтенбло (1814)|Фонтенблоскому договору]], который Наполеон подписал с союзными монархами, он получил во владение небольшой остров [[Эльба (остров)|Эльба]] в Средиземном море. 20 апреля 1814 года Наполеон покинул Фонтенбло и отправился в ссылку{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥы 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертие, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы мап ицәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәса рзы Париж азааигәара иҟоу Фонтенбло аҳҭынраҿы Наполеон аҳра аанижьит. Мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи имаҵуәеи ????? (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иҟаз) Наполеон иҽишьырц иӡбеит-Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз ????, Наполеон деиқәхеит. Наполеон аидгылатә монархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу Адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны дцеит. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. fnaok8j2qnd4qr9ci65c505xqnl9gv3 166496 166495 2026-05-30T22:41:56Z Сариа 24723 166496 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]]Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәамза 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас иҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден ицоз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа рхала адҵақәа аныҟарҵоз Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц ицоз аибашьрақәа ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ашәарҭара дышҭагылазгьы, 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, Австриатәи, Пруссиатәи, Шведтәи ар драбашьит (жьҭаарамза 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» ҳәа изышьҭаз аибашьра адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс Виуртембергтәи аҽыргьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Поражение в Битве народов привело к отпадению Германии и Голландии, распаду Швейцарской конфедерации, Рейнского союза и Итальянского королевства. В Испании, где французы терпели поражение, Наполеону пришлось восстановить власть испанских Бурбонов (ноябрь 1813){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Чтобы заручиться поддержкой депутатов, в декабре 1813 года Наполеон созвал заседание Законодательного корпуса, однако распустил палату после того, как она приняла нелояльное постановление{{sfn|Тюлар||с=319}}. В конце 1813 года союзные армии форсировали [[Рейн]], вторглись в Бельгию и двинулись на Париж. 23 января 1814 года Наполеон устроил свой последний приём для офицеров в Тюильри. На рассвете 25 января он в последний раз увидел своего сына, после чего направился к войскам. 250-тысячной армии союзников Наполеон мог противопоставить только 80 тысяч рекрутов. В [[Шестидневная война Наполеона|серии сражений]] он одержал победы над отдельными соединениями союзников. Однако 31 марта 1814 года коалиционные войска под предводительством русского царя Александра I и короля Пруссии [[Взятие Парижа (1814)|вступили в Париж]]{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. Ажәларқәа ребашьра данаҵаха ашьҭахь Германиеи Голландиеи Наполеон ихьыԥшымзт, Швеицариатәи аконфедерациеи, Реинтәи аидгылеи, Италиатәи акралреи еилаҳаит. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон Испаниатәи Бурбонаа ҩаԥхьа амчра риҭар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8" />. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәамза 23, 1814 шықәсазы Наполеон аруаа рзы Тиуильри аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәамза 25 ашамҭазы Наполеон иԥа ?? , ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкыра 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Атитул == ''Его Императорское и Королевское Величество Наполеон I, Божиею милостью и Конституцией Республики, Император Французов, Король Италии, Римский Император, Протектор Рейнского Союза и Данцигской республики, Медиатор Швейцарской Конфедерации, Князь и Соправитель Андорры, Великий Магистр Ордена Почетного Легиона, Железной Короны, Академических пальм и Воссоединения'' (18 мая 1804 — 6 апреля 1814; 20 марта — 22 июня 1815). ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Князь Эльбы'' (3 мая 1814 года — 25 февраля 1815 года). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Остров Эльба и Сто дней == === Первое отречение и первая ссылка === === Раԥхьатәи амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Договор в Фонтенбло (1814)|Реставрация Бурбонов}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Прощание Наполеона с императорской гвардией 20 апреля 1814. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|После отречения во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]]. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|[[Вилла Сан-Мартино|Вилла Наполеона]] в Сан-Мартино ([[Эльба (остров)|Эльба]])]] Наполеон был готов продолжать борьбу, однако 3 апреля [[Охранительный сенат|Сенат]] провозгласил его отстранение от власти и сформировал временное правительство во главе с Талейраном. Маршалы ([[Ней, Мишель|Ней]], Бертье, [[Лефевр, Франсуа Жозеф|Лефевр]]) убеждали его отречься в пользу сына. 6 апреля 1814 года во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]] под Парижем Наполеон отрёкся от престола{{sfn|Тюлар||с=326}}. В ночь с 12 на 13 апреля 1814 года в Фонтенбло, переживая поражение, оставленный своим двором (рядом с ним были только несколько слуг, врач и генерал Коленкур), Наполеон решил [[Самоубийство|покончить с собой]] — он принял яд, который всегда носил при себе после [[сражение под Малоярославцем|битвы под Малоярославцем]], когда только чудом не попал в плен. Но яд разложился от долгого хранения, и Наполеон выжил{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. По [[Договор в Фонтенбло (1814)|Фонтенблоскому договору]], который Наполеон подписал с союзными монархами, он получил во владение небольшой остров [[Эльба (остров)|Эльба]] в Средиземном море. 20 апреля 1814 года Наполеон покинул Фонтенбло и отправился в ссылку{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥы 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертие, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы мап ицәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәса рзы Париж азааигәара иҟоу Фонтенбло аҳҭынраҿы Наполеон аҳра аанижьит. Мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи имаҵуәеи ????? (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иҟаз) Наполеон иҽишьырц иӡбеит-Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз ????, Наполеон деиқәхеит. Наполеон аидгылатә монархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу Адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны дцеит. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. 6fsfeaxajk8kc1jaivjbzo6htoudunc 166497 166496 2026-05-30T22:47:16Z Сариа 24723 166497 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]]Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәамза 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас иҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден ицоз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа рхала адҵақәа аныҟарҵоз Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц ицоз аибашьрақәа ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ашәарҭара дышҭагылазгьы, 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, Австриатәи, Пруссиатәи, Шведтәи ар драбашьит (жьҭаарамза 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» ҳәа изышьҭаз аибашьра адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс Виуртембергтәи аҽыргьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Ажәларқәа ребашьра данаҵаха ашьҭахь Германиеи Голландиеи Наполеон ихьыԥшымзт, Швеицариатәи аконфедерациеи, Реинтәи аидгылеи, Италиатәи акралреи еилаҳаит. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон Испаниатәи Бурбонаа ҩаԥхьа амчра риҭар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәамза 23, 1814 шықәсазы Наполеон аруаа рзы Тиуильри аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәамза 25 ашамҭазы Наполеони иԥеи наӡаӡа еиԥырҵит. Наполеон ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкырамза 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, иара убас Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Атитул == ''Его Императорское и Королевское Величество Наполеон I, Божиею милостью и Конституцией Республики, Император Французов, Король Италии, Римский Император, Протектор Рейнского Союза и Данцигской республики, Медиатор Швейцарской Конфедерации, Князь и Соправитель Андорры, Великий Магистр Ордена Почетного Легиона, Железной Короны, Академических пальм и Воссоединения'' (18 мая 1804 — 6 апреля 1814; 20 марта — 22 июня 1815). ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Князь Эльбы'' (3 мая 1814 года — 25 февраля 1815 года). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Остров Эльба и Сто дней == === Первое отречение и первая ссылка === === Раԥхьатәи амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Договор в Фонтенбло (1814)|Реставрация Бурбонов}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Прощание Наполеона с императорской гвардией 20 апреля 1814. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|После отречения во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]]. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|[[Вилла Сан-Мартино|Вилла Наполеона]] в Сан-Мартино ([[Эльба (остров)|Эльба]])]] Наполеон был готов продолжать борьбу, однако 3 апреля [[Охранительный сенат|Сенат]] провозгласил его отстранение от власти и сформировал временное правительство во главе с Талейраном. Маршалы ([[Ней, Мишель|Ней]], Бертье, [[Лефевр, Франсуа Жозеф|Лефевр]]) убеждали его отречься в пользу сына. 6 апреля 1814 года во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]] под Парижем Наполеон отрёкся от престола{{sfn|Тюлар||с=326}}. В ночь с 12 на 13 апреля 1814 года в Фонтенбло, переживая поражение, оставленный своим двором (рядом с ним были только несколько слуг, врач и генерал Коленкур), Наполеон решил [[Самоубийство|покончить с собой]] — он принял яд, который всегда носил при себе после [[сражение под Малоярославцем|битвы под Малоярославцем]], когда только чудом не попал в плен. Но яд разложился от долгого хранения, и Наполеон выжил{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. По [[Договор в Фонтенбло (1814)|Фонтенблоскому договору]], который Наполеон подписал с союзными монархами, он получил во владение небольшой остров [[Эльба (остров)|Эльба]] в Средиземном море. 20 апреля 1814 года Наполеон покинул Фонтенбло и отправился в ссылку{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥы 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертие, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы мап ицәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәса рзы Париж азааигәара иҟоу Фонтенбло аҳҭынраҿы Наполеон аҳра аанижьит. Мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи имаҵуәеи ????? (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иҟаз) Наполеон иҽишьырц иӡбеит-Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз ????, Наполеон деиқәхеит. Наполеон аидгылатә монархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу Адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны дцеит. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. ssi6dv9rxqal60p5bdi6mhm2aml8yo0 166609 166497 2026-05-31T10:50:13Z Сариа 24723 166609 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]]Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәамза 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас иҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден ицоз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа рхала адҵақәа аныҟарҵоз Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц ицоз аибашьрақәа ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ашәарҭара дышҭагылазгьы, 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, Австриатәи, Пруссиатәи, Шведтәи ар драбашьит (жьҭаарамза 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» ҳәа изышьҭаз аибашьра адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс Виуртембергтәи аҽыргьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Ажәларқәа ребашьра данаҵаха ашьҭахь Германиеи Голландиеи Наполеон ихьыԥшымзт, Швеицариатәи аконфедерациеи, Реинтәи аидгылеи, Италиатәи акралреи еилаҳаит. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон Испаниатәи Бурбонаа ҩаԥхьа амчра риҭар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәамза 23, 1814 шықәсазы Наполеон аруаа рзы Тиуильри аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәамза 25 ашамҭазы Наполеони иԥеи наӡаӡа еиԥырҵит. Наполеон ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкырамза 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, иара убас Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Атитул == ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Ельба адгьылбжьахеи Шәымши == === Раԥхьаӡа амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Фонтенбло ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра (1814)|Бурбонаа реиҭашьақәыргылара}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеони аимператортә гвардиеи еиԥырҵуеит. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|Амчра ааныжьра ашьҭахь Фонтенбло ахан аҿы. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|Сан-Мартино иҟаз Наполеон ивилла (Ельба).]] Наполеон был готов продолжать борьбу, однако 3 апреля [[Охранительный сенат|Сенат]] провозгласил его отстранение от власти и сформировал временное правительство во главе с Талейраном. Маршалы ([[Ней, Мишель|Ней]], Бертье, [[Лефевр, Франсуа Жозеф|Лефевр]]) убеждали его отречься в пользу сына. 6 апреля 1814 года во [[Дворец Фонтенбло|дворце Фонтенбло]] под Парижем Наполеон отрёкся от престола{{sfn|Тюлар||с=326}}. В ночь с 12 на 13 апреля 1814 года в Фонтенбло, переживая поражение, оставленный своим двором (рядом с ним были только несколько слуг, врач и генерал Коленкур), Наполеон решил [[Самоубийство|покончить с собой]] — он принял яд, который всегда носил при себе после [[сражение под Малоярославцем|битвы под Малоярославцем]], когда только чудом не попал в плен. Но яд разложился от долгого хранения, и Наполеон выжил{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. По [[Договор в Фонтенбло (1814)|Фонтенблоскому договору]], который Наполеон подписал с союзными монархами, он получил во владение небольшой остров [[Эльба (остров)|Эльба]] в Средиземном море. 20 апреля 1814 года Наполеон покинул Фонтенбло и отправился в ссылку{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥымза 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертье, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы амчра мап ацәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы Париж амҵан иҟоу Фонтенбло ахан аҿы Наполеон амчра аанижьит{{sfn|Тюлар||с=326}}. Мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Наполеон дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи иаҳҭынуааи дахьрыԥсахыз (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иҟаз) азы иҽишьырц иӡбеит — Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз ????, Наполеон деиқәхеит. Наполеон аидгылатә монархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу Адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны дцеит. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. tijxdk0u0s7njirtv2jj73m7qq98dfn 166614 166609 2026-05-31T10:57:22Z Сариа 24723 166614 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]]Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәамза 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас иҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден ицоз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа рхала адҵақәа аныҟарҵоз Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц ицоз аибашьрақәа ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ашәарҭара дышҭагылазгьы, 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, Австриатәи, Пруссиатәи, Шведтәи ар драбашьит (жьҭаарамза 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» ҳәа изышьҭаз аибашьра адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс Виуртембергтәи аҽыргьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Ажәларқәа ребашьра данаҵаха ашьҭахь Германиеи Голландиеи Наполеон ихьыԥшымзт, Швеицариатәи аконфедерациеи, Реинтәи аидгылеи, Италиатәи акралреи еилаҳаит. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон Испаниатәи Бурбонаа ҩаԥхьа амчра риҭар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәамза 23, 1814 шықәсазы Наполеон аруаа рзы Тиуильри аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәамза 25 ашамҭазы Наполеони иԥеи наӡаӡа еиԥырҵит. Наполеон ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкырамза 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, иара убас Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Атитул == ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Ельба адгьылбжьахеи Шәымши == === Раԥхьаӡа амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Фонтенбло ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра (1814)|Бурбонаа реиҭашьақәыргылара}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеони аимператортә гвардиеи еиԥырҵуеит. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|Амчра ааныжьра ашьҭахь Фонтенбло ахан аҿы. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|Сан-Мартино иҟаз Наполеон ивилла (Ельба).]]Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥымза 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертье, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы амчра мап ацәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы Париж амҵан иҟоу Фонтенбло ахан аҿы Наполеон амчра аанижьит{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи иаҳҭынуааи дахьрыԥсахыз (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иаанхаз) азы, мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьыҟаз иҽишьырц иӡбеит — Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз иахҟьаны еилабааит, Наполеон деиқәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. Наполеон еидгылаз амонархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны хгара ҳәа дцеит{{sfn|Тюлар||с=326}}. [[Сто дней#Наполеон на острове Эльба|На Эльбе]] Наполеон активно занялся развитием экономики острова. В соответствии с условиями договора в Фонтенбло, ему была обещана ежегодная [[Аннуитет|рента]] в размере 2 млн [[Франк (денежная единица)|франков]] из французского казначейства. Однако он так и не получил денег и к началу 1815 года оказался в сложном финансовом положении{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мария-Луиза с сыном, находясь под влиянием Франца I, отказались приехать к нему. Жозефина умерла в Мальмезоне 29 мая 1814 года, как сказал позднее Наполеону лечивший её доктор, «от горя и тревоги за него». Из родственников Наполеона только его мать и сестра Полина приехали навестить его на Эльбе. Наполеон внимательно следил за происходившим во Франции, принимал гостей и обменивался тайными посланиями со своими сторонниками{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аказначеира аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит. Мариа-Луиза лыҷкәыни Лареи Франц I иныррала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон лыԥсҭазаара далҵит лаҵара 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельба ибара иааз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дазҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. hfius846a011xauvcyniddpk690mchc 166616 166614 2026-05-31T11:03:26Z Сариа 24723 166616 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]]Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәамза 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас иҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден ицоз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа рхала адҵақәа аныҟарҵоз Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц ицоз аибашьрақәа ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ашәарҭара дышҭагылазгьы, 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, Австриатәи, Пруссиатәи, Шведтәи ар драбашьит (жьҭаарамза 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» ҳәа изышьҭаз аибашьра адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс Виуртембергтәи аҽыргьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Ажәларқәа ребашьра данаҵаха ашьҭахь Германиеи Голландиеи Наполеон ихьыԥшымзт, Швеицариатәи аконфедерациеи, Реинтәи аидгылеи, Италиатәи акралреи еилаҳаит. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон Испаниатәи Бурбонаа ҩаԥхьа амчра риҭар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәамза 23, 1814 шықәсазы Наполеон аруаа рзы Тиуильри аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәамза 25 ашамҭазы Наполеони иԥеи наӡаӡа еиԥырҵит. Наполеон ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкырамза 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, иара убас Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Атитул == ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Ельба адгьылбжьахеи Шәымши == === Раԥхьаӡа амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Фонтенбло ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра (1814)|Бурбонаа реиҭашьақәыргылара}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеони аимператортә гвардиеи еиԥырҵуеит. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|Амчра ааныжьра ашьҭахь Фонтенбло ахан аҿы. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|Сан-Мартино иҟаз Наполеон ивилла (Ельба).]]Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥымза 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертье, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы амчра мап ацәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы Париж амҵан иҟоу Фонтенбло ахан аҿы Наполеон амчра аанижьит{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи иаҳҭынуааи дахьрыԥсахыз (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иаанхаз) азы, мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьыҟаз иҽишьырц иӡбеит — Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз иахҟьаны еилабааит, Наполеон деиқәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. Наполеон еидгылаз амонархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны хгара ҳәа дцеит{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аԥараҵәыхырҭа аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мариа-Луиза лԥеи лареи Франц I имшала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон даныҟаз лыԥсҭазаара далҵит лаҵарамза 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым иара ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельбаҟа ибара иааиз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дрызҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. 24 апреля 1814 года в [[Кале]] высадился прибывший из Англии [[Людовик XVIII]]. Вместе с [[Бурбоны|Бурбонами]] вернулись и [[Эмигранты времён Французской революции|эмигранты]], стремившиеся к возврату имущества и привилегий («они ничему не научились и ничего не забыли»). В июне король [[Октроирование|даровал]] Франции [[Хартия 1814 года|новую конституцию]]. Конституция 1814 года сохраняла многое из имперского наследия, но сосредотачивала власть в руках короля и его приближённых. Роялисты требовали полного возврата [[Старый порядок|старых порядков]]. Новые собственники земель, некогда конфискованных у эмигрантов и церкви, опасались за свою собственность. Военные были недовольны резким сокращением армии{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. На собравшемся в сентябре 1814 года [[Венский конгресс|Венском конгрессе]] союзные державы раскололись по вопросу о дележе отвоёванных территорий{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амали ??? рыхынҳәра иашьҭаз ??? («урҭ акгьы рзымҵеит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы аҳ Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха аҟынтәи ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рыхынҳәра рҭахын. ????Анкьа амҳаџьырцәеи ауахәамеи ирымырхыз адгьылқәа зхатәтәыз ҿыцқәа рхатәтәра иацәшәон????. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит. 1814 шықәса цәыббрамзазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз аидгылатә ҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. k6ztthsdg7jjkpjbzsb6cang4r6x1op 166618 166616 2026-05-31T11:15:31Z Сариа 24723 166618 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte, Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.), Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа, Полин Фуре, Emilie Kraus von Wolfsberg, Elisabeth de Vaudey, Елеонора Дениуель де ла Плень, Джузеппина Грассини, Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино, Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II, Шарль Леон, Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски, Оиген Мегерле фон Миульфельд, Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик, аҳәынҭқарратә усзуҩы, афицар, арҿиамҭақәа реизгаҩ, аимператор, асуверен, арратә активист, ар рԥыза, аҳ, ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер Виуртембергтәи агәыргьын орден орден Верности орден Серафимов орден Людвига|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа, акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Собор Святого Людовика Дома Инвалидови Долина Могилы|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп. Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}. Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}. Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}. Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}. Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха}}. == Заатәи ашықәсқәа == === Ахылҵшьҭра === {{main|Наполеон иҭаацәа }} Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын. [[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]] 1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}. {{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}} Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}: * [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844) * [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840) * [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820) * [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846) * [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825) * [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839) * [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860) Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}. === Ахәыҷреи аҿареи === [[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]] Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда. Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга | автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]] | часть = | заглавие = | оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon | язык = fr | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Librairie Académique Perrin | год = 1967 & 1968 | том = 1,2 | страницы = 10 | страниц = | isbn = }}</ref>. [[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]] Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La-paille-au-nez ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|анемец бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}. Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}. Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}. == Арратә кариера == === Акариера алагамҭа === {{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}} [[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>. Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}. [[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}. Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа  — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}. 1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}. Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}. [[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}. Жәабран 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}. [[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}. [[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит. Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}. === Италиатәи акампаниа === {{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}} [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]] Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}. Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}. Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}. Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит»  — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}. Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}. [[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}. Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}. Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира (афр. Rue de la Victoire) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.--> === Мсыртәи аныҟәара === {{main|Мсыртәи аныҟәара }} [[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]] [[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]] [[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]] [[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]] Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}. Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}. Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}. Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}. Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз  — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}. Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}. Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}. Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}. Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}. Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}. == Аконсулра == {{main|Афранцыз консулат }} === Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи === {{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }} [[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}. [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}. Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}. Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}. === Жәашықәсатәи аконсулра === {{main|Жәашықәсатәи аконсулра }} [[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]] [[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]] [[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]] [[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}. Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}. Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}. 1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}. Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа  — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}. Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}. 1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}. Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}. Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}. === Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра === {{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }} [[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]] [[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}. Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}. Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр  — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}. Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}. Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}. Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}. Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}. == Актәи аимпериа == {{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }} === Аимпериа ашьақәгылара === [[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]] [[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}. Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ  — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}. В ноябре сенатус-консульт был ратифицирован по результатам [[Французский конституционный референдум (1804)|плебисцита]]. По итогам плебисцита и несмотря на сопротивление [[Государственный совет (Франция)|Государственного совета]] было решено возродить традицию коронации. Наполеон непременно хотел, чтобы в церемонии участвовал [[Пий VII|римский папа]]. Последний требовал, чтобы Наполеон [[Венчание|обвенчался]] с Жозефиной по [[Церковный брак|церковному обряду]]. В ночь на 2 декабря кардинал [[Феш, Жозеф|Феш]] провёл обряд венчания в присутствии [[Талейран-Перигор, Шарль Морис де|Талейрана]], [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюрока]]{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. 2 декабря 1804 года в ходе [[Коронация Наполеона I|пышной церемонии]], проходившей в [[Собор Парижской Богоматери|соборе Парижской Богоматери]] с участием папы, Наполеон короновал самого себя императором французов, а затем возложил корону на Жозефину{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. [[Стендаль]] в своём дневнике назвал коронацию «очевидным союзом всех шарлатанов» — «религия, венчающая на царство тиранию, причём всё это во имя блага людей»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>. Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар агәыргьын рхарҵарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ?? ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәын 2, 1804 шықәса рзы папа дызлахәыз Парижтәи ?? луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа лабҽабала?? еидгылароуп??» ҳәа ахиҳәааит — "ауаа рразҟы бзиа азы ?? агәыргьын ихазҵо адинхаҵара»<ref name=":4" />. Коронация высветила скрытую до тех пор враждебность между семьями Бонапарт (братьями и сёстрами Наполеона) и Богарне (Жозефина и её дети). Сёстры Наполеона не желали нести [[Шлейф (одежда)|шлейф]] Жозефины. [[Рамолино, Летиция|Мадам Мать]] вовсе отказалась прибыть на коронацию. В ссорах Наполеон принимал сторону жены и приёмных детей, однако оставался щедр по отношению к братьям и сёстрам (впрочем, постоянно высказывая недовольство ими и тем, что они не оправдывают его надежд){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина ?? агара рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Сёстры Наполеона стоят в стороне от её шлейфа. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}. === Аимпериа аизҳазыӷьара === {{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]] Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}. Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}. [[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]] Российский император [[Александр I]] и император Священной Римской империи [[Франц II]] прибыли к армии. По настоянию Александра I российская армия прекратила отступление и вместе с австрийцами 2 декабря 1805 года вступила в сражение с французами [[Битва под Аустерлицем|при Аустерлице]]{{sfn|Чандлер|2011|с=353}}, в котором союзники попали в тактическую ловушку, расставленную Наполеоном, потерпели тяжёлое поражение и в беспорядке отступили. 26 декабря Австрия заключила с Францией [[Пресбургский мир]]{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. Более 65 млн франков поступили из австрийских земель в Управление экстраординарных имуществ: [[Война кормит войну|война кормила войну]]<ref name="Domaine" />. Известия о военных операциях и победах, которые доносились до французской публики благодаря [[Бюллетень Великой армии|бюллетеням Великой армии]], служили сплочению нации{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аибашьра аибашьра акраҿанаҵон<ref name="Domaine" />???. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}. Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}. [[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}. [[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]] [[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}. Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}. Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}. Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}. Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}. Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}. Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}. === Аконтиненталтә блокада === {{main|Аконтиненталтә блокада}} [[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}. Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}. === Пиренеинтәи Ваграмнӡа === {{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]] [[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]] [[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}. Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}. Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}. Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}. Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>. Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}. [[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}. Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}. === Аимпериа акризис === [[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]] [[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}. Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}. Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь  — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}. Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}. Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}. === Поход в Россию и крушение империи === === Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа ?? === {{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }} [[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]] [[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}. Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}. Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}. [[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]]Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәамза 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас иҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден ицоз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа рхала адҵақәа аныҟарҵоз Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц ицоз аибашьрақәа ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ашәарҭара дышҭагылазгьы, 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, Австриатәи, Пруссиатәи, Шведтәи ар драбашьит (жьҭаарамза 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» ҳәа изышьҭаз аибашьра адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс Виуртембергтәи аҽыргьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}. Ажәларқәа ребашьра данаҵаха ашьҭахь Германиеи Голландиеи Наполеон ихьыԥшымзт, Швеицариатәи аконфедерациеи, Реинтәи аидгылеи, Италиатәи акралреи еилаҳаит. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон Испаниатәи Бурбонаа ҩаԥхьа амчра риҭар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәамза 23, 1814 шықәсазы Наполеон аруаа рзы Тиуильри аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәамза 25 ашамҭазы Наполеони иԥеи наӡаӡа еиԥырҵит. Наполеон ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкырамза 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, иара убас Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}. == Атитул == ''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815). ''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса). == Ельба адгьылбжьахеи Шәымши == === Раԥхьаӡа амчра ааныжьреи ахгареи === {{see also|Фонтенбло ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра (1814)|Бурбонаа реиҭашьақәыргылара}} [[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеони аимператортә гвардиеи еиԥырҵуеит. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]] [[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|Амчра ааныжьра ашьҭахь Фонтенбло ахан аҿы. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]] [[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|Сан-Мартино иҟаз Наполеон ивилла (Ельба).]]Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥымза 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертье, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы амчра мап ацәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы Париж амҵан иҟоу Фонтенбло ахан аҿы Наполеон амчра аанижьит{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи иаҳҭынуааи дахьрыԥсахыз (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иаанхаз) азы, мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьыҟаз иҽишьырц иӡбеит — Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз иахҟьаны еилабааит, Наполеон деиқәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. Наполеон еидгылаз амонархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны хгара ҳәа дцеит{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аԥараҵәыхырҭа аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мариа-Луиза лԥеи лареи Франц I имшала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон даныҟаз лыԥсҭазаара далҵит лаҵарамза 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым иара ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельбаҟа ибара иааиз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дрызҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}. Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааиз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амазареи азин ҷыдеи рырхынҳәра иашьҭаз аемигрантцәа («урҭ акгьы рзеилымкааит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы акрал Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха иадҳәалаз ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рырхынҳәра рҭахын. Аемигрантцәеи ауахәамеи анкьа ирымырхыз адгьылқәа зымпыҵазкыз, уажәы рмазаразы ргәы ҭынчмызт. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. Цәыббрамза, 1814 шықәсазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз еидгылаз аҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}. === Сто дней и второе отречение === === Шәымши аҩбатәи амчра ааныжьреи === {{main|Сто дней|Битва при Ватерлоо|Второе отречение Наполеона}} [[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон покидает Эльбу. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]] [[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон при Ватерлоо (деталь [[Панорама битвы при Ватерлоо|панорамы]] на месте битвы)]] Воспользовавшись благоприятной политической ситуацией, Наполеон бежал с Эльбы 26 февраля 1815 года. 1 марта он высадился в [[Антиб#Жюан-ле-Пен|заливе Жуан]] недалеко от [[Канны|Канн]] с 1 тыс. солдат и направился в Париж по [[Дорога Наполеона|дороге]] через [[Гренобль]], в обход пророялистски настроенного [[Прованс]]а. 7 марта перед Греноблем {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} перешёл на сторону Наполеона после его страстной речи: «Вы можете застрелить вашего императора, если захотите!» От Гренобля до Парижа Наполеон прошёл, встречаемый восторженными толпами народа. 18 марта у [[Осер]]а к нему примкнул Ней, обещавший Людовику XVIII «привезти Бонапарта в клетке». 20 марта Наполеон въехал в Тюильри{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}. Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба аҟынтәи дыбналеит жәабран 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкыра 1 азы Канн иацәыхарамкәа Жуан аӡыбжьахалаҿы 1 нызқьҩык асолдаҭцәеи иареи иӡхыҵын, Гренобль далсны ???? Прованс дакәшаны Парижҟа рҿаархеит. Хәажәәкыра 7 рзы Гренобль иҿаԥхьа {{Interlanguage link|5-й пехотный полк (Франция)|5-й линейный полк|fr|5e régiment d'infanterie (France)}} ??? Наполеон иганахь ииасит ??? иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!" Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа .данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкыра 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт ахац дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкыра 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит. На Венском конгрессе державы уладили свои разногласия к моменту посадки Наполеона на корабли{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Получив известие о том, что Наполеон во Франции, 13 марта они объявили его вне закона{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. 25 марта державы объединились в новую, седьмую коалицию, и условились выставить 600 тыс. солдат{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Напрасно Наполеон убеждал их в своём миролюбии. Во Франции стали стихийно формироваться революционные [[Федераты (Великая французская революция)|федерации]] для защиты родины и порядка. 15 мая вновь восстала Вандея, крупная буржуазия бойкотировала новую власть. Однако Наполеон не воспользовался революционными настроениями народа для борьбы с внешними и внутренними врагами («Не желаю быть королём [[Жакерия|Жакерии]]»). Стремясь опереться на либеральную буржуазию, он поручил [[Констан, Бенжамен|Констану]] разработать проект новой [[Дополнительный акт|конституции]], которая была одобрена на [[Референдум во Франции (1815)|плебисците]] (при низкой явке) и ратифицирована во время церемонии 1 июня 1815 года на [[Майское поле (1815)|Майском поле]]{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. В соответствии с новой конституцией были сформированы [[Палата пэров (Франция)|Палата пэров]] и [[Палата представителей (Франция)|Палата представителей]]{{sfn|Ellis|2014|p=232}}. Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа аҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкыра 13 рзы ????. Хәажәкыра 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, еибырҳәеит 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргыларц. Франциа ??? ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа . Лаҵара 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ???, абуржуазиа ду амчра ҿыц ??? азнауит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституациа рыдыркылеит (ааира маҷ аан), насгьы аратификациа азыруит рашәара 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы. Аконституациа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан. Война возобновилась, но Франция уже была не в силах нести её бремя. 15 июня Наполеон с армией в 125 тыс. человек выступил в Бельгию навстречу британским (90 тыс. под командованием [[Веллингтон, Артур Уэлсли|Веллингтона]]) и прусским (120 тыс. под командованием [[Блюхер, Гебхард Леберехт|Блюхера]]) войскам, намереваясь разбить союзников по частям до подхода русских и австрийских сил. В битвах [[Битва при Катр-Бра|при Катр-Бра]] и [[Битва при Линьи|Линьи]] он потеснил британцев и пруссаков. Однако в [[Битва при Ватерлоо|генеральном сражении]] около бельгийской деревни [[Ватерлоо (Бельгия)|Ватерлоо]] 18 июня 1815 года он потерпел окончательное поражение. Оставив армию, 21 июня вернулся в Париж{{sfn|Тюлар||с=338—339}}. Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәара 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Абританиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Апруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы британцәеи пруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Рашәара 18, 1815 шықәсазы Бельгиа ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон агенералтә еибашьра даҵахеит. Рашәара 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит. 22 июня Палата представителей сформировала временное правительство во главе с Фуше и потребовала отречения Наполеона. В тот же день Наполеон отрёкся во второй раз. 25 июня он был вынужден уехать из Франции и, понадеявшись на благородство правительства Великобритании, 15 июля возле [[Иль-д’Экс (остров)|острова Экс]] добровольно сел на английский линейный корабль «[[HMS Bellerophon (1786)|Беллерофон]]», рассчитывая получить политическое убежище у своих давних врагов — англичан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}. Рашәара 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит. Рашәара 25 рзы Франциа далҵыр акәхеит. Ԥхынгәы 15 рзы, Абританиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа  — англызцәа  — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан. == Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьаха == === Ссылка === [[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Поместье [[Лонгвуд-Хаус]] на острове Святой Елены, где жил сосланный Наполеон]] [[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон на острове Св. Елены. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]] [[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон диктует мемуары [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Казу]]. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]] Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә хац аасҭа еицәоуп! Абурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон». Нанҳәа 9 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаара 17 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}} Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәышаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥы 14 1816 шықәсазы иааиз агубернатор ҿыц [[Лоу]] иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, Балкомба [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон. 1816 шықәса рашәарамзазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Иԥшьоу Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсазы зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәын{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}. 1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит. === Аԥсра === [[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон на смертном одре. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]] Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изықәиргылеит. Раԥхьаӡа иара дақәгәыӷуан Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}. [[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Завещание Наполеона]] 1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы сентиабр мзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. 1821 шықәса хәажәкырамзазы Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы ишааигәахоз еиликаауан. Мшаԥы 15 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара дылҵит асабшаҽны, лаҵара 5 [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( [[Афранцыз бызшәа|афр.]] La tête de l'armée! ). Лаҵара 6 рзы [[аԥсратә сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|В то время было принято создавать посмертные маски знаменитых людей. Существует по крайней мере четыре подлинных посмертных маски Наполеона: в [[Кабильдо (Новый Орлеан)|Кабильдо]] в [[Новый Орлеан|Новом Орлеане]], в музее Ливерпуля, в Гаване и в библиотеке [[Университет Северной Каролины в Чапел-Хилле|университета Северной Каролины]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицәеижьхәҭа]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз азы аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}. Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор азҩақәа ҩба иман, урҭ руак агәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>. === Аԥсыбаҩ ахынҳәра === [[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Гробница Наполеона в Доме инвалидов]] [[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Вход в крипту]] В 1840 году король [[Луи-Филипп I]] послал на остров Святой Елены делегацию во главе с [[Франсуа Орлеанский, принц де Жуанвиль|принцем Жуанвильским]], с участием [[Бертран, Анри Гасьен|Бертрана]] и [[Гурго, Гаспар|Гурго]], для выполнения последней воли Наполеона — быть похороненным во Франции. Останки Наполеона были перевезены на [[фрегат]]е «[[Бель Пуль (корабль, 1828)|Бель Пуль]]» под командованием капитана [[Шарне, Леонар Виктор Жозеф|Шарне]] во Францию. В морозный день 15 декабря кортеж проехал по улицам Парижа на глазах миллиона французов. Останки были захоронены в [[Дом инвалидов|Доме инвалидов]] в присутствии наполеоновских маршалов{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}. 1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь идәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан апринц Жуанвильски. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәын 15 рзы акортеж Париж амҩадуқәа ирнысит миллионҩык афранцызцәа ишырбоз. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны. [[Саркофаг]] из красного кварцито-песчаника («[[Шокша (Карелия)|шокшинского]] [[порфир]]а»<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) работы [[Висконти, Луи|Висконти]] с останками императора Наполеона располагается в [[Крипта|крипте]] собора<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Вход в крипту охраняют две бронзовые фигуры, держащие [[скипетр]], императорскую корону и [[Держава (символ)|державу]]. Гробницу окружают 10 мраморных барельефов о государственных деяниях Наполеона и 12 статуй работы [[Прадье, Жан Жак|Прадье]], посвящённых его военным кампаниям{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}. Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]][1]) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп[2]. Акрипт аҭаларҭа рыхьчоит алабашьа, аимператортә гәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Аҳаҭгәын иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, ирратә кампаниақәа ирызку [[Прадье]] иҟаиҵаз абаҟақәа 12 [177]. == Аҭынха == === Аҳәынҭқарратә напхгараҭара === [[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]] Именно достижения Наполеона в сфере [[Государственное управление|государственного управления]], а не военные победы и завоевания французской армии, являются важнейшей частью наполеоновского наследия. Причём основные из этих достижений приходятся на относительно мирные годы Консульства. По мнению исследователя Дж. Эллиса, это подтверждается простым их перечислением: основание [[Банк Франции|Банка Франции]] (6 января 1800), [[Префект (Франция)|префекты]] (17 февраля 1800), [[Конкордат Наполеона|Конкордат]] (подписан 16 июля 1801), [[Лицеи во Франции|лицеи]] (1 мая 1802), [[орден Почётного легиона]] (19 мая 1802), [[Биметаллизм|биметаллический стандарт]] франка жерминаль (28 марта 1803), и, наконец, (21 марта 1804){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Эти достижения в значительной степени характеризуют и современный для нас мир; Наполеон часто рассматривается как отец современной Европы{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Как говорит Э. Робертс: {{Ацитата алагара}} Идеи, которые лежат в основании нашего современного мира — [[меритократия]], равенство перед законом, права собственности, [[Терпимость|религиозная терпимость]], современное [[Секуляризм|секулярное]] образование, здоровые финансы, и так далее — были взяты под защиту, консолидированы, кодифицированы и географически распространены [Бонапартом] Наполеоном. К ним он добавил рациональную и эффективную местную администрацию, конец деревенского бандитизма, поощрение наук и искусств, отмену феодализма и крупнейшую кодификацию законов со времён падения Римской империи. {{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}} {{Ацитата алгара}} Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), франк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала: Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылараҿы шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, азакәанқәа акодификациа рзура. Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциатәи аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]] аҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}. === Политические течения === === Аполитикатә хырхарҭақәа === {{see also|Бонапартисты}} [[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Статуя Наполеона в [[Лаффре]] около [[Гренобль|Гренобля]] на «лужайке встречи» с 5-м линейным полком]] В политике Наполеон I оставил после себя бонапартизм. Впервые это слово было использовано его противниками в 1814 году в уничижительном смысле, но к 1848 году сторонники [[Наполеон III|Наполеона III]] наполнили его нынешним значением<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. В отличие от [[республиканизм]]а, основанного на безличном избираемом правительстве, и в отличие от [[монархизм]]а, отрицающего власть нации, [[Бонапартизм (диктатура)|бонапартизм]] фокусирует нацию на одном лице (военном диктаторе) как её единственном представителе{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Как политическое течение [[Бонапартисты|бонапартизм]] имеет свои корни («[[легитимность]]») больше в широкой поддержке, которую Наполеон получил от так называемых ''[[Федераты (Великая французская революция)|федераций]]'' ({{lang-fr|fédérés}}) во время Ста дней, нежели в наполеоновских плебисцитах{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «[[Мемориал Святой Елены]]» стал библией бонапартизма; его политической кульминацией явилось избрание [[Наполеон III|Наполеона III]], сына [[Людовик I Бонапарт|Людовика]] и [[Богарне, Гортензия|Гортензии]], президентом [[Вторая французская республика|второй французской республики]] в 1848 году. К началу XX века бонапартизм сошёл с политической сцены{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}. Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуратәы иҟарҵеит. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы шьаҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ҳәа изышьҭоу рҟынтәи Шәымш раан иоуз адгылара ду аҿы. «Иԥшьоу Елена лмемориал» абонапортизм иабиблианы иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы??? иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовикеи Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит. Завоевание Европы всегда рассматривалось как центральная часть наполеоновского наследия, что неудивительно, если взглянуть на те необратимые изменения, которые он вызвал в политической географии континента<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Накануне французской революции Германия была не более чем конгломератом из 300 государств. Деяния Наполеона, такие как образование Рейнского союза и Вестфальского королевства, медиатизация, секуляризация, введение Гражданского кодекса, принесённая «на штыках» французская культура, вызвали в Германии политические изменения, которые со временем привели к [[Объединение Германии (1871)|образованию]] единого немецкого государства{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Таким же образом в Италии ликвидация Наполеоном внутренних границ, введение единого законодательства и [[Воинская обязанность|всеобщей воинской повинности]] проложили дорогу для [[рисорджименто]]{{sfn|Europe|2006|p=1193}}. Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон иусура, Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, афранцызтә культура ???, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит. === Военное искусство === === Арратә ҟазара === [[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]] Наполеон более всего известен своими выдающимися военными успехами{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Получив боеспособную армию в наследство от Французской революции, он ввёл немногие принципиальные усовершенствования, которые позволили этой армии выигрывать кампании. Изучение обширной военной литературы помогло ему выработать собственный подход, основанный на манёвренности и гибкости{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Он с успехом применял [[Рассыпной строй|смешанный боевой порядок]] (комбинация [[Колонна (построение)|колонны]] и [[Линия (построение)|линии]], впервые предложенный [[Гибер, Жак-Антуан-Ипполит|Гибером]], и [[Система Грибоваля|мобильную артиллерию]], созданную [[Грибоваль, Жан Батист Вакет де|Грибовалем]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>. Основываясь на идеях [[Карно, Лазар|Карно]], [[Моро, Жан Виктор|Моро]] и [[Брюн, Гильом Мари Анн|Брюна]], Наполеон реорганизовал французскую армию как систему армейских корпусов, каждый из которых включал в себя пехоту, кавалерию и артиллерию и был способен действовать самостоятельно{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Главная императорская квартира, руководимая [[Бертье, Луи Александр|Бертье]] и [[Дюрок, Жерар|Дюроком]], обеспечивала единое управление армией, собирала и систематизировала разведывательные данные, помогала Наполеону готовить планы и рассылала приказы войскам{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Отдавая предпочтение наступлению перед обороной, Наполеон сокрушал противника за счёт быстрого сосредоточения своих сил на направлении главного удара{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла. Афранцыз револиуциа аҟынтә аибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ иалдыршеит акампаниақәа риааира. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи ??? шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз ??? ацәаҳәеи реилаҵареи Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар ар ркорпусқәа рсистема аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы аршьаҟауааи, аҽцәеи, артиллериеи аҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә ??? хада ар иаку анапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан. Наполеон ахыхьчара аасҭа ажәылара аԥыжәара ахьаиҭоз, аӷа дԥыххаа дықәиҵон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьазикуаз ала. При анализе наполеоновской стратегии «Словарь Наполеона» приводит его собственные слова: «Если кажется, что я всегда ко всему подготовлен, то это объясняется тем, что раньше, чем что-либо предпринять, я долго размышлял уже прежде; я предвидел то, что может произойти. Вовсе не гений внезапно и таинственно открывает мне, что именно мне должно говорить и делать при обстоятельствах, кажущихся неожиданными для других, — но мне открывает это моё рассуждение и размышление»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. Наполеонтәи астратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Агени акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо» <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.--> Военные достижения Наполеона наложили отпечаток на военную и общественную мысль последующего столетия. Как показывает Ч. Исдейл, в [[Австро-прусско-итальянская война|1866]], [[Франко-прусская война|1870]], [[Первая мировая война|1914]] годах народы отправлялись в бой с памятью о Наполеоне и мыслью о том, что исход войны будет определён победой в одном генеральном сражении. [[План Шлиффена]] был лишь помпезной реализацией наполеоновского обходного манёвра ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). За парадной стороной войны, которую стали ассоциировать с блестящими мундирами и бравурными маршами, постепенно забылись связанные с ней страдания. Между тем, с учётом тогдашнего состояния медицины вызванные боевыми действиями ранения и болезни причиняли огромные бедствия. Жертвами наполеоновских войн стали по самой меньшей мере 5 млн человек — военных и гражданских лиц{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}. Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыгәалашәадыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффрен иплан ари Наполеон ихыркәшаратә маниовр??? иблахкыганы анагӡара акәын (афр. ???). Аибашьра амундир цырцырқәеи ??? ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллион-ҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи ауааи??? === Потомство === === Ахылҵ === Как отмечает Э. Робертс, ирония судьбы состоит в том, что хотя Наполеон развёлся с Жозефиной, чтобы дать жизнь законному наследнику своего трона, впоследствии именно её [[Наполеон III|внук]] стал императором Франции. Потомки Жозефины царствуют в [[Список королей Бельгии|Бельгии]], [[Список королей Дании|Дании]], [[Список королей Швеции|Швеции]], [[Список королей Норвегии|Норвегии]] и [[Список правителей Люксембурга|Люксембурге]]. Прямые потомки Наполеона не царствуют нигде{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Единственный законный сын Наполеона, также [[Наполеон II|Наполеон]], умер молодым, не оставив детей. Из внебрачных отпрысков Бонапарта «Словарь Наполеона» упоминает только двоих — [[Колонна-Валевский, Александр|Александра Валевского]] и [[Леон, Шарль|Шарля Леона]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, но есть свидетельства и о других<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Род Колонна-Валевских продолжается по сей день<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>. Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы иареи Жозефинеи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, уеизгьы лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара даламкәа иоуз (аганахьтәи ахшара) ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык арбоуп — Александр Валевскии Шарль Леони, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп. === Сочинения === === Ахыҭҳәаақәа === Перу Наполеона принадлежат несколько ранних работ различных жанров, проникнутых юношеским максимализмом и революционными настроениями («Письмо к Маттео Буттафуоко», «История Корсики»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Диалог о любви»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Ужин в Бокере», «[[Клиссон и Евгения]]» и другие){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Им написано и продиктовано также огромное количество писем (из которых сохранилось более 40 тысяч){{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}. В поздние годы в ссылке на Святой Елене, стремясь создать положительную легенду о своих намерениях и их выполнении, Наполеон продиктовал воспоминания об осаде Тулона, Вандемьерском мятеже, Итальянской кампании и Египетском походе, битве при Маренго, ссылке на остров Эльба, периоде Ста дней, а также описания кампаний [[Гай Юлий Цезарь|Цезаря]], [[Тюренн, Анри де Ла Тур д’Овернь|Тюренна]] и [[Фридрих II (король Пруссии)|Фридриха]]<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>. Ихьшәоу ашықәсқәа рзы Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә ҿагылара, Италиатәи акампаниа, Мысратәи аныҟәара, Маренго имҩаԥысуаз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа дырзаԥхьеит???. Письма и поздние произведения его были изданы в 32 томах в 1858—1869 годах по приказу Наполеона III. Часть писем тогда не была издана, некоторые были по разным причинам отредактированы. Новое полное издание писем Наполеона в 15 томах выполнено «[[Фонд Наполеона|Фондом Наполеона]]» в 2004—2018 годах{{sfn|Édition de la correspondance}}. Публикация полного критического издания писем Наполеона позволила историкам по-новому взглянуть на него и его эпоху{{sfn|Broers|2014|p=23}}. 1858-1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәоу иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004-2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә алнаршеит. На русском языке изданы роман «Клиссон и Евгения»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Ужин в Бокере»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, часть поздних произведений<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref> и некоторые письма<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>. Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи», «Уаххьа Бокер аҿы», ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак, иара убас асалам шәҟәқәак. === Легенда === === Алегенда === [[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тюильри]] между [[Арка на площади Каррузель|двумя]] [[Триумфальная арка (Париж)|арками]]. Около 1860 года]] [[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеон и [[Питт, Уильям Младший|Питт]] делят мир. Худ. [[Гилрей, Джеймс|Джеймс Гилрей]] (1805)]] Наполеоновская легенда родилась не на Святой Елене. Бонапарт последовательно создавал её через газеты (сначала боевые листки Итальянской армии, а затем официальные парижские издания), памятные медали, бюллетени Великой армии, картины [[Давид, Жак-Луи|Давида]] и [[Гро, Антуан Жан|Гро]], [[Арка на площади Каррузель|Триумфальную арку]] и [[Вандомская колонна|колонну Побед]]{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. На протяжении своей карьеры Наполеон показал удивительную способность выдавать плохие новости за хорошие, а хорошие за триумф{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Если нужно охарактеризовать гений Наполеона одним словом, то это слово — „пропаганда“. В этом отношении Наполеон был человеком XX века. Он сам создал себе образ — [[двууголка]], серый [[сюртук]], рука между пуговицами»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Однако решающую роль в возникновении «золотой легенды» о Наполеоне сыграли его солдаты, оставшиеся без дела после завершения наполеоновских войн и с тоской вспоминавшие о Первой империи и своём «маленьком капрале»{{sfn|Тюлар||с=345}}. Наполеон илегенда Иԥшьоу Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофицаилтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәалашәаратә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә аркеи Аиааирақәа рколоннеи рыла. Наполеон иусура иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа  — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын». Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьааганы изгәалашәоз Наполеон исолдатцәа ракәын. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.--> Впрочем, как показал [[Тюлар, Жан|Ж. Тюлар]], не только Наполеон работал на складывание своей легенды, но и его противники. Золотой легенде противостояла чёрная. Для английских карикатуристов ([[Крукшанк, Джордж|Крукшанка]], [[Гилрей, Джеймс|Гилрея]], [[Вудворд, Джордж Моутард|Вудворда]], [[Роулендсон, Томас|Роулендсона]]) Наполеон был излюбленным персонажем — в ранние годы тощим ({{lang-en|Boney}}), а в поздние толстым ({{lang-en|Fleshy}}) коротышкой-выскочкой<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. В 1813 году французы, у которых стали призывать в армию 16-летних сыновей, прозвали Наполеона людоедом{{sfn|Тюлар||с=321}}. В России и Испании духовенство представляло Наполеона воплощением [[Антихрист]]а{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}. Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз акарикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашжәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥра — заатәи ашәышықәсақәа рзы ??? (англ. Boney), ихьшәоу ашықәсқәа рзы ??? (англ. Fleshy). 1813 шықәсазы афранцызцәа 16-шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит. Урыстәылеи Испаниеи рҿы адинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон. == Отражение в культуре, науке, технике и искусстве == {{Main|Образ Наполеона в культуре}} === В историографии === === Аҭоурыхҭҵаараҿы === Количество исторических исследований о Наполеоне Бонапарте исчисляется десятками и сотнями тысяч{{ref+|Согласно «Словарю Наполеона», всего три автора предпринимали попытки составить полную наполеоновскую библиографию: Ломброзо (1896), Кирхайзен (1902 и 1912) и Давуа (1910). Уже Кирхайзен писал, что в его библиографии перечислены 70 тысяч книг и статей о Наполеоне{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. При этом, как заметил [[Гейл, Питер|Питер Гейл]], каждое поколение пишет про своего собственного Наполеона. До Второй мировой войны для наполеоновской историографии были характерны три точки зрения, сменявшие друг друга. Наиболее ранние авторы стремились подчеркнуть в Бонапарте его «сверхчеловеческие» способности и необычную энергию, уникальность для человеческой истории, часто занимали крайне апологетическую или очень критическую позицию ([[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]], [[Биньон, Луи Пьер Эдуард|Биньон]], [[Сталь, Анна де|де Сталь]], [[Арндт, Эрнст Мориц|Арндт]], [[Генц, Фридрих фон|Генц]], [[Хэзлитт, Уильям|Хэзлитт]], [[Скотт, Вальтер|Скотт]] и др.). Представители второй точки зрения пытались приспособить выводы о Наполеоне к текущей ситуации, извлечь «исторические уроки» из его деяний, превращая образ Бонапарта в орудие политической борьбы ([[Оссонвиль, Жозеф д'|д’Оссонвиль]], [[Минье, Франсуа|Минье]], [[Мишле, Жюль|Мишле]], [[Тьер, Адольф|Тьер]], [[Кинэ, Эдгар|Кинэ]], [[Ланфре, Пьер|Ланфре]], [[Тэн, Ипполит|Тэн]], [[Уссе, Анри|Уссе]], [[Вандаль, Альбер|Вандаль]] и др.). Наконец, исследователи «третьей волны» искали «большую идею» в целях и достижениях Наполеона, на основе которой можно было бы понять его самого и его эпоху ([[Сорель, Альбер|Сорель]], [[Массон, Фредерик|Массон]], [[Буржуа, Эмиль|Буржуа]], [[Дрио, Эдуар|Дрио]], [[Дюнан, Марсель|Дюнан]] и др.){{ref+|Выражаясь современными терминами, исследователи «третьей волны» пытались нащупать ключевую «[[Геополитика|геополитическую]] идею», которая стояла за действиями Наполеона. Так, Сорель считал такой идеей стремление закрепить на длительный срок «естественные границы» Франции. Согласно Буржуа, Наполеон преследовал цель по завоеванию Востока. Дрио доказывал, что образцом для Наполеона была Римская империя{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}. Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп: Ref+. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.).«Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.). Послевоенные исследователи уделяют большее внимание не личности Наполеона и его действиям, а исследованию более широкого круга тем, относящихся к его времени, включая особенности режима его власти{{sfn|Ellis|2014|p=190}}. Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп. === В других науках === В 1804 году в честь Наполеона был назван [[Род (биология)|род]] деревьев {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, входящий в семейство [[Лецитисовые]]. Особенностью этих [[африка]]нских деревьев является то, что их [[Цветок|цветки]] лишены [[лепесток|лепестков]], но имеют три круга стерильных [[тычинка|тычинок]], образующих [[венчик]]овидную структуру<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>. === '''Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы''' === 1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ ахҵан [[Лецитис]] ??? аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}}, Арҭ [[африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] ахьрымам, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежьқәа ахьрымоу. === В искусстве === === Аҟазараҿы === [[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]] [[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]] Образ Наполеона получил широкое отражение в различных видах искусства — живописи, литературе, музыке, кино, монументальном искусстве. В музыке ему были посвящены произведения [[Бетховен]]а (автор позднее убрал такое посвящение из своей [[Симфония № 3 (Бетховен)|Третьей симфонии]] после случившейся коронации Наполеона), [[Берлиоз, Гектор|Берлиоза]], [[Шёнберг, Арнольд|Шёнберга]], [[Шуман, Роберт|Шумана]]. Многие известные писатели обращались к личности и деяниям Наполеона ([[Достоевский]] и [[Толстой, Лев Николаевич|Толстой]], [[Харди, Томас|Харди]], [[Конан Дойль]], [[Киплинг]], [[Эмерсон, Ральф Уолдо|Эмерсон]] и другие). Кинематографисты самых разных идеологий и направлений отдали дань наполеоновской тематике: «[[Наполеон (фильм, 1927)|Наполеон]]» (Франция, 1927), «[[Майское поле (фильм)|Майское поле]]» ([[Италия]], 1935), «[[Кольберг (фильм)|Кольберг]]» ([[Третий Рейх|Германия]], 1944), «[[Кутузов (фильм)|Кутузов]]» ([[СССР]], 1943), «[[Пепел (фильм)|Пепел]]» ([[ПНР]], 1968), «[[Ватерлоо (фильм)|Ватерлоо]]» (Италия — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик, Стэнли#«Наполеон»|проект «Наполеон»]] [[Кубрик, Стэнли|Кубрика]] так и остался не реализованным, но по сей день вызывает живой интерес<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. В ноябре 2023 года вышел в прокат [[Наполеон (фильм, 2023)|фильм «Наполеон»]] режиссёра [[Скотт, Ридли|Ридли Скотта]]. Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970); [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит. 2023 шықәса абҵарамзазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]]. === В массовой культуре === === Амассатә культураҿы === [[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Обложка игры «[[March of the Eagles]]» с портретом Наполеона]] Благодаря отличительным особенностям во внешности и манере поведения Наполеон является узнаваемым культурным персонажем. В частности, в [[Массовая культура|массовой культуре]] сложилось представление о малом росте Наполеона<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Однако по разным источникам его рост составлял от 167 до 169 см{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>, что для Франции того времени было ростом выше среднего<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Другая точка зрения указывает на 157 см<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга | заглавие = The Cornhill Magazine | ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157 | ответственный = William Makepeace Thackeray | издательство = Smith, Elder, 1899 | pages = 472 }}</ref><ref name="cm">{{книга | автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení | заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung | ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157 | ответственный = {{nobr|Karel Weigner}} | издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g. | год = 1935 | страницы = 98 | страниц = 163 }}</ref>. Согласно «Словарю Наполеона», представление о его малом росте могло сложиться из-за того, что Наполеон, в отличие от своего окружения, носившего высокие шапки с плюмажем, надевал [[Шляпа Наполеона|небольшую скромную шляпу]]{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Отталкиваясь от этого представления, немецкий психолог [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] ввёл в обиход термин «[[комплекс Наполеона]]», согласно которому невысокие люди стремятся компенсировать ощущение своей неполноценности через излишнюю агрессивность и стремление к власти<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>. Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см аура акәын имаз. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп. === В филателии === === Афилателиаҿы === Наполеоновская тематика («наполеоника») весьма популярна в филателистическом мире. Многие коллекционеры включают в «наполеонику» не только марки с изображением императора французов и памятников ему, но и знаки почтовой оплаты, а также другие филателистические материалы, прямо или косвенно посвящённые боевой биографии, государственной деятельности и личной жизни Наполеона, членам его семьи, любимым женщинам, соратникам и противникам, связанным с его именем мемориальным местам, ссылке на [[остров Святой Елены]]<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>. Наполеон итематика («анаполеоника») афилателисттә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аколлекционерцәа аӡәырҩы «наполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Иԥшьоу-Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ афилателистикатә материалқәа. === В названиях кораблей (каронимика) === С 1796 года по 2020 год выявлено не менее 95 кораблей, связанных с именем императора французов<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Wayback|url=https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=20220213161610 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>. 1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа иазгәаҭан афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа. == Примечания == '''Комментарии''' {{reflist|group=К|2}} '''Источники''' {{reflist|3}} == Алитература == {{main|Наполеоновская библиография}} {{refbegin|2}} ;На русском языке * {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}} * {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}} * {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}} * {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}} * {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}} * {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}} * {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012. * {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}} * {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}} ;На английском языке * {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}} * {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}} * {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}} * {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}} * {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}} * {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}} * {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}} * {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}} * {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}} * {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}} * {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}} ;На французском языке * {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p. * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}} * {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах {{refend}} == Ссылки == * {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}} * {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}} * {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}} * {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}} * {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}} * [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024. h2wnvuwv4wt88agjzsoyw8vj7aipmub Акатегориа:1959 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа 14 52135 166592 163542 2026-05-31T10:39:35Z Fraxinus.cs 8381 166592 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}} {{Category series navigation}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа]] nd3tyac28ksf1aqo9ixwijqnueaz82w Акатегориа:1991 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа 14 53107 166595 166077 2026-05-31T10:40:26Z Fraxinus.cs 8381 166595 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}} {{Category series navigation}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа]] nd3tyac28ksf1aqo9ixwijqnueaz82w Ауаҩы 0 53264 166498 166448 2026-05-30T22:56:59Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 166498 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Ауаҩы|Ауаҩы (аҵакы)}} {{Аиҭархара|Ауаа}} {{Ари астатиа|Ауаҩы изку азеиԥш еилкаара аанарԥшуеит|Ахдырра змоу ауаҩы|аԥсабаратә хкы}} '''Ауаҩы''' — иҭҵаау аԥсабара ахкқәа рҟынтәи зегь раасҭа [[зыхдырреи]] [[зхәыцреи]] еизырҳау, зыԥсы ҭоу ԥсабаратә, еилазааратә хкуп. [[Ауаажәларра-ҭоурыхтә]] усуреи [[акультуреи]] дырсубиектуп. Ԥсабарала ҳаамҭазтәи ауаа зегьы [[ахдырра змоу Ауаҩы]] ихкы иаҵанакуеит({{lang-la|''Homo sapiens''}} Априматқәа рыхкы, [[Амаамын]] ахкы ахкы, [[агомонид]] аҭаацәара {{lang-la|{{Курсив ыҟам|Haplorhini}}}}), [[антропогенез]] ҳәа изышьҭоу, аеволиуциатә процесс ду абзоурала Адгьыл аҟны ииз. Ҳаамҭазтәи ауаҩы егьырҭ аԥстәқәа дрылызкаауа ҷыдарақәоуп иара еснагь иҽыриашаны иныҟәара, [[ихшыҩи]] [[ихәыцреи]] еиҳа ибзианы иахьыҿио, иара убас еилырго [[ицәажәара]]<ref name="БЭС2">{{Книга:БЭС|Человек}}</ref>. [[Афаил:Homo_sapiens_sapiens_(Fundort_Jebel_Irhoud_Marokko).jpg|мини|375x375пкс|315 000 шықәса инарзынаԥшуа раԥхьа Марокко, [[Џьебел-Ирхуд]] инхоз зааӡатәи Homo sapiens исахьа шьақәыргыла.]]Атермин «ауаҩы» иаанаго аилкааразы ԥшьы знеишьак иреиҵамкәа иалкаазар ауеит: ауаҩытәыҩса [[аԥстәқәа рсистематикаҿы]] — {{lang-la|''Homo sapiens''}}; ауаҩытәыҩса зыԥсы ҭоу адунеи аҳәаақәа ирҭысуа, идыру аҩаӡараҿы уи адунеи иаҿагылоу зыԥсы ҭоу акы аҳасабала; ауаҩы «ауаҩытәыҩса ихылҵ» аилкаара аҳасабала; [[ауаҩытәыҩса хаҭарак]] иаҳасабала<ref name="фэ2">{{Источник/НФЭ|Человек|[[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|Фролов И. Т.]], [[Борзенков, Владимир Григорьевич|Борзенков В. Г.]]|url=https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH131792c7772ffa4b7f4613}}</ref>. Иара убас [[Ауаҩы]] ({{lang-la|''Homo''}}) — Homo sapiens инаваргыланы, зыхәҭаак Homo sapiens ахылҵшьҭрақәа иреиуоу, иԥсхьоу ахкқәа жәпакы зҵазкуа, аԥсабаратә хылҵшьҭра иаԥсабаратә хьӡуп. Анхашьатә, адинхаҵаратә, афилософиатә еилкаарақәа рҟны, аҭҵаарадырра даҽакала иаҳәозаргьы, ауаҩытәыҩса амаамынқәа иара убас зынӡагьы аԥстәқәа дырхыԥхьаӡалаӡам. [[Ҳаамҭазтәи ацәеижьеиҿартәышьа змоу ауаҩы]] ({{lang-la|Homo sapiens }}){{ref+|Ҳаамҭазы Адгьыл иқәынхо «Homo sapiens» ихкы ихьӡуп «Homo sapiens sapiens», мамзаргьы Ҳаамҭазтәи анатомиа змоу ауаҩы{{Книга|автор=Alondra Oubre|заглавие=Instinct and Revelation: Reflections on the Origins of Numinous Perception|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hXdTAQAAQBAJ&pg=PA66&dq=Homo+sapiens+include&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Homo%20sapiens%20sapiens%22&f=false|издательство=Routledge|год=2013-10-11|страниц=316|isbn=9781134384747}}|К}} 300 000 шықәса инарзынаԥшуа раԥхьа Африка адгьылҵакыраҿы дшьақәгылеит, [[Геиделбергтәи ауаҩы]] (мамзаргьы Родезиитәи ауаҩы) дихылҵны, уи ашьҭахь [[Африкантәи ддәықәлеит,]] хәыҷы-хәыҷла егьырҭ ауаҩытәыҩса хкқәа дрылаӡҩо, рҭыԥ аанкыло. Ҳаамҭазтәи ахымҩаԥгашьа ауаатәыҩса иаадырԥшуа иалагеит 160 000 — 60 000 шықәса раԥхьа. 13 000 шықәса инарзынаԥшуа раԥхьа [[Мраҭашәаратәи Азиа]] излагаз [[анеолиттә револиуциа]], аиҭаҵратә ԥсҭазаашьа (аԥстәааӡареи аизгареи) аҟынтәи адгьылқәаарыхрахь ииасыз, џьарак еиланхоз ауаажәларратә еиҿкаарақәа аԥнаҵеит. Адгьылқәаарыхрахь аиасра ахашәала ааннажьуа иалагеит. Ахашәала ацәырҵреи, афатә аарыхра иадымхало ауаатәыҩса зых иақәиҭу аамҭа роуреи, [[аклаастә]] еилазаареи [[аҳәынҭқарреи]] реиҿкаара зыбзоурахаз, кыраамҭа ицоз ауаажәларратә еизҳазыӷьара иалагамҭахеит. Ауаҩытәыҩса ихы, иара убас иааикәыршаны иҟоу адунеи ҭиҵаауеит, аԥсахрақәагььы алеигалоит. [[Акультуреи]] ихатә [[ҭоурыхи]] аԥиҵоит. [[Ауаҩытәыҩса дзакәу]], иара ихылҵшьҭреи иҵаки, адунеи аҟны иникыло аҭыԥи — [[Афилософиа|афилософиеи]], [[Адинхаҵара|адинхаҵареи]], [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырреи]] [[Аҟазара|аҟазареи]] иреиҳау азҵаарақәа иреиуан, иреиуоуп иахьагьы.<ref name="БЭС2" /> == Ахылҵшьҭра == {{Main|Антропогенез}} [[ДНК]] аишьҭанеишьақәа реиҿырԥшра ишанарбо ала, иахьа зыԥсы ҭоу ахкқәа рыҟнытә ауаҩытәыҩса зегь раасҭа изааигәоуп [[ашимпанзе]] ахкқәа ҩба (иаабац, [[бонобо]])<ref name="Chen_Li">Chen F-C, Li. W-H. Genomic Divergences between Humans and Other Hominoids and the Effective Population Size of the Common Ancestor of Humans and Chimpanzees. Am. J. Hum. Genet., 2001, v. 68 p. 444—456</ref><ref>Kumar S. et al. Placing confidence limits on the molecular age of the human-chimpanzee divergence. PNAS, 2005, v. 102, p. 18842-18847</ref><ref>Brunet M. et al. A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa. Nature, 2002, v. 418, p. 145—151.</ref>. Ҳаамҭазтәи ауаҩытәыҩса (''Homo sapiens)'' ихылҵшьҭра зыдҳәалоу афилогенетикатә цәаҳәа егьырҭ [[агоминидқәа]] ирылҵит 6-7 млн шықәса раԥхьа ([[амиоценаҿ]])<ref name="Chen_Li" /><ref>M. Ruvolo. Molecular Phylogeny of the Hominoids: Inference from Multiple Independent DNA Sequence Data Sets, Mol. Biol. Evol. 14 (1997) 248—265.</ref><ref>Salem A-H. et al. Alu elements and hominid phylogenetics. PNAS, 2003, v. 100, p. 12787-12791</ref>. Ари ацәаҳәа егьырҭ ахаҭарнакцәа (еиҳаракгьы [[австралопитекцәеи]] Homo ахылҵшьҭра ахкқәа жәпаки) ҳара ҳаамҭанӡа изымааӡеит.[[Афаил:Australopithecus afarensis („Lucy") Rekonstruktion mit Mädchen.jpg|мини|280пкс|[[Australopithecus afarensis]] («Лиуси» , армарахьала) Неандерталтәи амузеи (Еркрат, Меттманн) аҟны иеиҭашьақәыргылареи ҳаамҭазтәи аҭыԥҳаи.]]Homo sapiens еиҳа еилкааны ишьақәыргылоу ихылҵшьҭра ҳәа дыԥхьаӡоуп [[Homo erectus]]. Иара убас меижьарада дихылҵшьҭраны дыԥхьаӡоуп [[Геиделбергтәи]] мамзаргьы [[Родезиитәи ауаҩы]]. [[Анеандерталец]], излаабо ала, ҳаамҭазтәи ауаҩытәыҩса дихылҵшьҭрамызт, уи аҵыхәтәантәи иеволиуциатә цәаҳәа авараҿ иҟаз ацәаҳәа дахаҭарнакын. [[Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә еиқәшаҳаҭра]] ''Homo sapiens'' ицәырҵра Африка иаднаҳәалоит, Homo heidelbergensis иакәзар — Европа. Ауаҩытәыҩса ицәырҵра крызҵазкуа ацәеижьхәҭатәи аҭеиҭыԥштәи ҽыԥсахрақәа ирыдҳәалоуп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы: * [[Ахшыбаҩ]] аиҿкаашьа аҽеиҭакра, [[ахшыбаҩ аҭреи]] [[ахаҭеи]] ршәагаақәа реизҳара * Ҩ-шьапыкла аныҟәареи ([[бипедализм]]) еснагь ииашаны аныҟәареи рыҿиара; * Ауаҩы инапы амаҭәарқәа рышьҭыхра-рышьҭаҵаразы алшарақәа реиӷьхара; * [[Аҟырҟи]] [[абызԥхьатәи абаҩи]] рылбаара; * [[Ацламҳәеи]] [[ацламҳәа ахәадырақәеи]] ршәагаақәа реиҵалара (ахшыбаҩи ахшыҩи реизҳара алзыршаз), иара убас аԥхьатәи ацҳаратә хаԥыцқәа реиҵалара; * [[Аменструалтә цикл]] ацәырҵра; * Ахцәхәыц амаҷхара. [[ДНК амитохондриалтә полиморфизмқәа]] реиҿырԥшреи ахаҳәхарақәа ррыцхәқәа реилкаареи алшара ҳарҭоит Homo sapiens 200 нызқь шықәса инарзынаԥшуа раԥхьа ицәырҵит ҳәа аҳәара («[[Амитохондриатәи Ева]]» данынхоз аамҭазы — уажәтәи аамҭазы инхо ауаа зегьы ан лганахьала рзеиԥш ҭынха; уажәтәи аамҭазы инхо ауаа зегьы аб иганахьала рзеиԥш ҭынха — «Y-хромосома змаз Адам» — ԥыҭраамҭак анҵы ауп данцәырҵыз)<ref name="haplotype">Cavalli-Sforza L. L., Feldman M. W. The application of molecular genetic approaches to the study of human evolution. Nature genetics, 2003, v. 33, p. 266—275</ref>. 2009 шықәсазы Пенсильваниатәи Ауниверситет аҟны еиҿкааз [[Сара Тишкофф]] напхгара зылҭоз аҵарауаа ргәыԥ ажурнал «Science» аҟны Африка ажәларқәа ргенетикатә хкырацәара иҵауланы аҭҵаарақәа рылҵшәақәа ркьыԥхьит. Дара излашьақәдыргылаз ала, зегь раасҭа имаҷны аилаларақәа зхызгаз ижәытәӡатәиу махәҭоуп, аԥхьан агәҩара шыҟаз еиԥш, [[коисантәи абызшәақәа]] рыла ицәажәо [[абушменцәеи]] егьырҭ ажәларқәеи зҵазкуа агенетикатә кластер. Убарҭ ракәзар ҟалап ҳаамҭазтәи ауаатәыҩса зегьы еицырзеиԥшу рҭынхацәа реиҳа ирзааигәоу амахәҭагьы<ref>{{Cite web |url=http://www.gazeta.ru/science/2009/05/04_a_2982147.shtml |title=Африканское кроворазделение |access-date=2015-10-31 |archive-date=2015-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120075129/http://www.gazeta.ru/science/2009/05/04_a_2982147.shtml |url-status=live }}</ref>.[[Афаил:World map of prehistoric human migrations.jpg|мини|280пкс|[[Ахдырра змоу ауаҩы ҳаамҭазтәи адгьылҵакыраҿы дшықәынхо]] асахьа. Агьежьқәа ирҭаку анбанқәа [[агаплогәыԥ Мт-ДНК]] аанагоит.]]74 нызқь шықәса раԥхьа авулкан (Индонезиатәи [[Тоба]] акәызҭгьы ҟаларын) ахыҵра ӷәӷәа (20-30 шықәса аҵаара) зхызгаз ауаатәыҩса ргәыԥ (2 нызқьҩык инарзынаԥшуа), [[Африка]] иахьа иқәынхо ауаа ирхылҵшьҭрақәан. 60-40 нызқь шықәса инарзынаԥшуа раԥхьа ауаа [[Азиа|Азиаҟа]] ихыҵит, уаантәи — [[Европа|Европаҟа]] (40 нызқь ш.), [[Австралиаҟеи]] [[Америкеи]] (35-15 нызқь ш.)<ref name="haplotype" />. Убри аамҭазы, ахдырреи, ахәыцшьеи абызшәеи рыҭҵаара мариаӡам, избанзар урҭ рҽеиҭакрақәа агоминидқәа рцәынхақәеи рыԥсҭазаашьа ашьҭрақәеи рыла ашьақәыргылара ҟалом. Арҭ аҟазшьақәа рҽеиҭакрақәа рыҭҵааразы аҵарауаа еиуеиԥшым аҭҵаарадырра ахырхарҭақәа рылҵшәақәа рхы иадырхәоит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[ацәеижьтәи]] [[акультуратәи антропологиа]], [[аԥстәқәа рҟазшьа аҭҵаара]], [[ауаҩытәыҩсеи]] [[аԥстәқәеи рхымҩаԥгашьа аҭҵаара]], [[анеирофизиологиа]], [[агенетика]]. Зыӡбахә ҳамоу алшарақәа (ацәажәара, адинхаҵара, аҟазара) рыҽшырыԥсахуаз, насгьы Homo sapiens иуадаҩу аилазааратә еиҿкаареи акультуреи рцәырҵраҿы инарыгӡаз аус иахьанӡагьы аҵарауаа еимактәыс ирымоуп. Аԥыжәара змоу антропогенез атеориа адагьы , ауаҩытәыҩса ицәырҵра иадҳәалоу макьаназы имаҷӡаны иҭҵаау егьырҭ атеориақәагьы рацәоуп (иаахтны иаҳҳәозар инашаноу уахь иналаҵаны). Иаҳҳәап, [[ауаҩытәыҩса ладаамерикатәи ихылҵшьҭра ахшыҩзцара]]. Егьырҭ агипотезақәа рӷьырак [[аҭҵаарадырразааигәарахь]] иаҵанакуеит, нарха змоу аҭҵаарадырра урҭ аднакылаӡом. == Абиологиатә ҷыдарақәа == {{Main|Ауаҩытәыҩса ицәеижь|Анатомия человека|Физиология человека|Генетика человека}} Ҳаамҭазтәи асистемаҿы [[абиологиатә хкы]] [[ахдырра змоу Ауаҩы]] ({{lang-la|Homo sapiens}}) [[Ауаҩы (Homo) ихылҵшьҭра]] иаҵанакуеит, [[агоминид]] аҭаацәара хшлаичо [[априматқәа]] рыкласс ацәаҳәаҿы<ref name="bes">{{книга|часть=Человек|ссылка часть=http://enc-dic.com/biology/Chelovek-6491/|заглавие =[[Биологический энциклопедический словарь]]|ссылка =|ответственный = Гл. редактор [[Гиляров, Меркурий Сергеевич|М. С. Гиляров]]|место = М.|издательство = [[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год = 1986}}</ref>.[[Афаил:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|мини|[[Витрувиатәи ауаҩы]] - ауаҩытәыҩса исахьа [[ахьтәы ԥҟарсҭа]]]][[Ахшыбаҩ ду]], [[анацхыԥ ҟьаԥсқәеи]] еиҿагыло [[анацәа дуи]] зҟазшьоу [[хә-нацәак змоу амаҿа]], иара убас егьырҭ ҷыдарақәаккгьы априматқәа реиҳарак еицырзеиԥшуп. Аиҿырԥшратә анатомиеи, афизиологиеи, амолекулатә биологиеи, аиммуногенетикеи, апатологиеи ргенетикақәа рыҭҵаара алҵшәақәа изларҳәо ала, ауаҩытәыҩса зегь раасҭа изааигәоуп [[ауаа рсахьа змоу африкатәи амаамынқәа]] — [[ашимпанзе]], иара убас еиҳа имаҷны — [[агорилла]]<ref name="bes" />. Ауаҩытәыҩса и-ДНК ашимпанзе атәи 98,5% еиҵамкәа еишьашәалоу агенқәа рымоуп<ref>Бриттен, Р. Д. 2002. «Divergence between samples of chimpanzee and human DNA sequences is 5 % counting indels.» Proceedings National Academy Science 99:13633-13635.</ref><ref>Fujiyama A, Watanabe H, Toyoda A, Taylor TD, Itoh T, Tsai SF, Park HS, Yaspo ML, Lehrach H, Chen Z, Fu G. 2002. «Construction and analysis of a Human-Chimpanzee Comparative Clone Map.» Science 295: 131—134.</ref>.[[Афаил:Woman Ricochetting on One Foot, from the book Animal Locomotion-saam 1981.82.6.jpg|мини|350пкс|Аԥҳәыс, ашәҟәы "Локомоция животных" аҟнытә, [[Едвард Меибридж]] иусумҭа]] [[Ауаҩы ицәеижь]] егьырҭ амаамынқәа излареиԥшым рацәоуп: * [[ашьапқәа]] еиҳауп [[анапқәа]] раасҭа, * S-еиԥшу [[абӷа]] улаԥш иҵашәо ахәдаџьали аӡареи рырхәарақәа змоу, * Ииашаны аныҟәара иадҳәалоу [[хәадырақәаки]] еиԥшьрақәаки рҟазшьа, ршәага-зага, рҭыԥ, * [[Атаз]] илаҟәны иҟьаҟьаны ашьақәгылара, * аԥхьашьҭахьтәи ахырхарҭала [[агәышԥы аихац]] аҟьаԥсшәара, * [[анацәа ду]] егьырҭ анацәкьарақәа зегьы рҟынӡа анаӡара алшара * анацәкьыс аҵыхәан ибзианы иҿиаз арӷаз еилаҵәыҩқәа<ref name="bes" />. [[Ауаҩытәыҩса ихшыҩгьы]] ҷыдарақәак амоуп: * еиҿҳарԥшуазар ашәага-загақәа дууп (бжьаратәла уи акапан ашимпанзе ахшыҩ акапан аасҭа хынтә-ԥшьынтә еиҳауп), * ахшыҩ ахәҭақәа ҩаӡара ҳаракыла рыҿиара, уи иадҳәалазар ауа ажәаҳәа аҿиара<ref name="bes" />. Иҟоуп егьырҭ априматқәа даҽакалагьы реиԥшымзаарақәа, иаҳҳәап, * анатомиатә ҷыдарақәа, абжьышьақәгылара аппарат ауадаҩхара иахылҿиааз, аҟырҟы иамоу абжьы амускул уахь иналаҵаны. * ахшыбаҩ ахаҿытә хәҭа аизҳара иахылҿиааз ахшыҩтә хәҭагьы аизҳара<ref name="bes" /> * ахәбабара аихсыӷьра * Ауаҩытәыҩса аилкааара {{main|Ауаҩытәыҩса иԥсабареи иҵаки}} [[Ауаҩытәыҩса]] иҵакы анҭырҵаауа зхыԥхьаӡара рацәоу аҷыдарақәа рыбжьара ихадоу , егьырҭ аԥстқәа дреиԥшымкәа дҟазҵо аҷыдара аԥшаара ауп хықәкы хадас ирымоу. # Зегь раасҭа еилкаау, насгьы еиҳа [[аларҵәара змоу мыруганы]] ауаҩы имоуп [[ахдырра]], убри азы иара изырҳәоит «ахдырра змоу ауаҩы» (homo sapiens) ҳәа. # Аџьабаа иадҳәалоу даҽа мыруга хадак абзоурала, иара изырҳәоит homo faber ҳәа — иҟазҵо, иаԥызҵо ауаҩы ааанарго. # Анаҩстәи ихадоу ҷыдароуп ацәажәара. Иаҳҳәап, [[Е. Кассирер]] ауаҩы homo symbolicus ҳәа даликаауан — асимвол уаҩы ҳәа аанарго. Уи иаанагоит аԥсҭазаара змоу, [[асимволқәа]] еиқәзырхо, иагьаԥызҵо, урҭ рахьтә зегь раасҭа ихадоу символны [[ажәа]] змоу. Ажәа ауаҩы егьырҭ ауаа рацәажәаразы алшара инаҭоит, уи абзоурала аҵабырг дунеи аилкаареи ахархәареи рапроцесс еиҳа феида аланы имҩаԥысуеит. # Ауаҩы аилазаара иахәҭоу иакәны иеилкаара [[Аристотель]] ихаан аахыс иаауеит. Уи ианиааз ари азҵаара хадара злоу акы акәны иԥхьаӡон. Абри ала инҵәаӡом ауаҩытәыҩса иҵакы аарԥшра иазырхоу, хадара злоу ауаҩытәыҩса ицәаҩақәа зныԥшуа аилкаарақәа рхыԥхьаӡара, аха урҭ ирылаӡам зегьы зҵазкуа, зеиԥшла зышьаҭала ауаҩытәыҩса иԥсабара [[аконцепциа]] шьақәыргылазар, иагьырҿиалазар ауа ҵабыргыхаҭак. Ауаҩытәыҩса иԥсабара ари аҩыза аҵакы аԥшаара, ганкахьала ауаҩы ицәаҩаҟазшьақәа рыҭҵаара аганахьала иҟоу арбагақәа ирышьашәалоу, даҽа ганкахьалагьы уи аҿиара амҩақәа заа ишьақәзыргылоу, насгьы иара иҟазаара ҵакыс иамоу аилкаара афилософиатә хәыцра аетапқәа зегьы рҟны тема хадақәаны иҟан<ref name="фэ">{{Источник/НФЭ|Человек|[[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|Фролов И. Т.]], [[Борзенков, Владимир Григорьевич|Борзенков В. Г.]]|url=https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH131792c7772ffa4b7f4613}}</ref>. Мрагыларатәи мраҭашәаратәи амифологиақәа рҟны, иара убас антикатәи афилософиа, ауаҩытәыҩса Адунеи амаӡақәа рацәаны иаазыртуа цаԥханы деилкаауп. Анкьатәи аамҭақәа рзы ауаҩы [[аԥсабара]] иҽаҟәыиҭхомызт, иааикәыршаны иҟаз адунеи [[аԥсҭазаара]] дадҳәаланы ихы иԥхьаӡон. Уи иагьаныԥшит [[антропоморфизм]] аҟны — гәынхәҵысҭала Адунеи , иара убас уи иамоу амчрақәа зыԥсы ҭоу акакәны ауаҩы данрызнеиуа. Ажәытә мифологиеи афилософиеи рҟны, апараллелизми [[акосмосмаҷ]] аизоморфхареи ҭҵаауп. Даҽакала иаҳҳәозар, ауаҩы иҩнуҵҟатәи адунеии акосмос дуи реиҿцаара. Уи ҿырԥштәқәас иазыҟоуп Ведатәи [[пуруша]], скандинавиатәи «Едде» иану [[Имир]], китаитәи [[Паньгу]]<ref name="фэ" />. === Аилкаара аҭоурых === [[Антикатә аамҭазы]] ауаҩы ихдырра дарҷыдоит ҳәа агәаанагара цәырҵит. [[Аиудаизм]] аҟны ауаҩытәыҩса [[ацәгьеи]] [[абзиеи]] рыбжьала алхразы ахақәиҭра змоу хаҭарак иаҳасабала агәаанагара шьақәгылоит, анаҩс [[ақьырсианрахьгьы]] ииасуеит. [[Аиҭаира аепохазы]] [[Европа]] ииз [[агуманизм]] аидеиа, ауаҩытәыҩса, зхатә ҷыдарақәа змоу [[ахаҭара змоу]] иреиҳау малны дшьақәнарӷәӷәоит. [[Арккара аепохазы]] ауаҩытәыҩса зылшарақәа ԥкым, ихьыԥшым, иҟәыӷоу хаҭараны даарԥшуп. [[Иклассикоу анемец философиа]] ауаҩы ԥсызхоу аӡәы иаҳасабала ихақәиҭра апроблема ҭнаҵаауеит. XlX-тәи ашә. [[Иммануилл Кант]] иусумҭақәа рҟны афилософиатә антропологиа аԥҵаразы ахшыҩзцарақәа аарԥшуп. Ауаҩытәыҩса иԥсабара аҭҵаара [[апанлогизм]] ахәыцрақәа рыкритика ацын. [[Аромантизм]] еиҳа хшыҩзышьҭра анаҭоит зеиԥшыҟам аҩнуҵҟатәи адунеи беиа змоу ауаҩытәыҩса игәҭахәыцрақәа рыԥсырҭақәа, ус акәзар ауаҩытәыҩса лымкаалатәи иҷыдара акәны ихәыцратә лшарақәа рнаҩсгьы, ицәанырратә лшарақәагьы аднакылоит<ref name="фэ" />. [[Карл Маркс]] ауаҩы ауаажәларра-ҭоурыхтә ҵакы аганахьала дҭиҵаауеит, иара иҟны ауаҩы раԥхьаӡа инаргыланы иҟазаареи иҿиареи ҳәаақәызҵо аҭагылазаашьақәеи ихдырра ацныҟәареи рыла иалкаау еилазааратә хкуп. Хаҭала: "ауаҩытәыҩса иҵакы... аилазааратә еизыҟазаашьақәа зегьы реилалара ауп". Ауаҩы аҭоурых дагьаҿыҵгоуп, дагьалҵшәоуп. Ауаҩы хаҭала, насгьы ҭоурыхла иеизҳара ауаатәыҩса зегьы рԥышәа ахаҳареи ахархәареи ауп. Маркс ифилософиа-антропологиатә хәыцра аурыси асовет философцәа русумҭақәа реиԥш, [[Франкфурттәи ашкол]] ахаҭарнакцәа русумҭақәагьы анырра рынаҭеит. Урҭ иаадырԥшит ауаҩы иҿиарамҩаҿы иара ихаҭа иаԥиҵаз [[аилазааратә институтқәа]] дырхьыԥшны дшыҟало ахшыҩҵак<ref name="фэ" />. Кантизыхынҳәҩы [[Ернст Кассирер]] ауаҩытәыҩса «асимволтә ԥстәы» аҳасабала дихәаԥшуеит. Зхала иҟоу хырхарҭаны [[Афилософиатә антропологиа|философиатә антропологиа]] ашьаҭаҿы иҟоуп [[Макс Шелер]], [[Хельмут Плеснер]], [[Арнольд Гелен]] русумҭақәа. Ахдырранҭыҵтәи аилкаара аӡбаратә ҵакы арҭоит [[З. Фреид ипсихоанализ]], [[К.Г. Иунг ианалитикатә психологиа]]. [[Аекзистенцианализм]] - аԥсҭазаара аҵакы, [[ахареи]] [[аҭакԥхықәреи]], алхреи аӡбареи, ауаҩытәыҩса дзызшоуи аԥсреи дшырзыҟоу ирызку азҵаарақәа ирзааҭгылоит. [[Аперсонализм]] ауаҩытәыҩса ишьаҭарку [[онтологиатә]] категорианы ихәаԥшуеит, [[аструктурализм]] - анкьатәи ахдырра иҵаулаӡоу аибаркрақәа ирҵәахыз иакәны<ref name="фэ" />. 1960 шықәсазы {{Interlanguage link|Брюнинг, Вальтер|Вальтер Брюнинг|de|Walther Brüning}} ишәҟәы «Афилософиатә антропологиа. Аҭоурыхтә хылҿиаареи ҳаамҭазтәи аҭагылазаашьеи»<ref>{{Interlanguage link|Брюнинг, Вальтер|Брюнинг В.|de|Walther Brüning}} Философская антропология. Исторические предпосылки и современное состояние.(1960). Пер. с нем. [[Перцев, Александр Владимирович|А. В. Перцева]]. // Западная философия. Итоги тысячелетия. Екатеринбург-Бишкек, 1997, с.209-410.</ref> аҟны ихадоу ауаҩытәыҩса ифилософиатә концепциақәа рыхкқәа аликааит, афилософиатә хәыцра ҟалаанӡа 2,5 нызқь шықәса раԥхьа иҟалахьаз: # ауаҩы иҵаки иԥсабареи заанаҵы ирхиаз аҭагылазаашьақәа ирхьыԥшуп ҳәа изыԥхьаӡоз аконцепциақәа — ма «аҵакқәеи» «анормақәеи» (аметафизикатәи адинхаҵаратә ҵареи), мамзаргьы «ахдырреи» «аԥсабареи» рзакәанқәа (арационализми анатурализми); # ауаҩытәыҩса психологиала иҭышәынтәалахьоу аӡә иеиԥш ихәаԥшуа аконцепциақәа, хазы игоу ихьыԥшым асубиектқәа(аиндивидуализми, аперсонализми [[аспиритуализми]] рҟны, насшәа — аекзестенциализм афилософиаҟны); # Аԥсҭазаара ахдырранҭыҵтәи алхәашьра ауаҩытәыҩса аҵыхәтәантәи лҵшәаны далазырӡуа аиррационалистттә концепциа (аԥсҭазаара афилософиа уб.иҵ.); # аформақәеи анормақәеи реиҭашьақәыргылара аконцепциа, раԥхьа — мацара асубиективтәи аинтерсубиективтәи, атрансценденталтә шьақәгыларақәа ракәны, анаҩс — аобиективтә структурақәа реиԥш ([[Апрагматизм|апрагматизмм]], [[атрансцендентализм]], [[аобиектитә идеализм]])<ref name="фэ" />. == Ауаатәыҩса == {{main|Ауаатәыҩса}} === Ауаатәыҩса рцивилизациа аҭоурых === {{main|Адунеизегьтәи аҭоурых}} Ауаҩытәыҩса [[ицивилизациа]] иузаҟәымҭхо ахәҭақәа еиуеиԥшым аамҭаа ацыԥҵәахақәа рзы ишьақәгылеит. Урҭ рыхәҭак Homo sapiens ицәырҵра кыршықәса шагызгьы аҭыԥ рыман. [[Ахаҳәтә мыругақәа]]. Иахьатәи аамҭазы зегь раасҭа иажәу мыругақәоуп аҩхаа [[Олдоваи]]([[Танзаниа]]) ипшааз. Урҭ рықәра 2,6 млн шықәса инаӡоит. [[Амцеиқәҵашьа аҵара]]. Археологиатә ԥшааарақәа жәпакы иаҳдырбоит агоминидцәа [[Амца|амцаа]] рхы ишадырхәоз 1,6 — 1,5, 1 млн шықәса раԥхьа<ref>Rowlett R. M. Did the use of fire for cooking lead to a diet change that resulted in the expansion of brain size in Homo erectus from that of Australopithecus africanus? Science, 1999, V. 283, p. 2004—2005</ref><ref>Brain C. K., Sillent A. Evidence from the Swartkrans cave for the earliest use of fire. Nature, 1988, v. 336, p. 464—466</ref>. [[Аҟазара]]. Зааӡатәи аҿырԥштәқәа иреиуоуп ихаҳәхаз [[амшын хьаԥарч]] ала ирԥшӡоу ахаҳә еиха. Уи ақәра 200 000 шықәса рҟынӡа инаӡоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Аҵарауаа џьоукы-џьоукы ижәытәӡоу аҟазара аҿырԥштәы аҳасабала [[Израиль]] иԥшааз аус зыдулоу агалька ахьӡ рҳәоит. Уи ахаҳә, иҟалап аԥҳәыс лхаҿсахьа аанарԥшуазар. Иара ақәра 330 000 — 230 000 шықәса ирҭаӡоит. [[Афаил:Peking Man Skull (replica) presented at Paleozoological Museum of China.jpg|thumb|200px|"Пекинтәи ауаҩы" ("синантроп") ихшыҩҭра ареконструкциа. Ҳаамҭазтәи антропологиаҿы Homo erectus ҳәа иашьҭоуп.]] Аматериалтә культура аҿиараҿы иалыркаауеит [[археологиатә культурақәак]], [[артефактқәа]] рыхкқәеи , урҭ раԥҵашьа атехнологиақәеи рыла аиԥшымзаарақәа змоу. * [[Олдоваитәи акультура]] — 2,5 —1,5 млн ш. * [[Аббевильтәи акультура]] — 1,5млн — 300 000 ш. * [[Ашелтәи акультура]] — 300 000 —100 000 ш. * [[Мустьертәи акультура]] — 100 000 — 30 000 ш. Раԥхьаӡатәи ауаа [[шәарыцацәан]], [[еизгаҩцәан]]. [[Аиҭаҵратә ԥсҭазаашьа]] рыман. Инықәырԥшшәа ҳера ҟалаанӡа 10-тәи азқьышықәсазы (арыцхәқәа еиуеиԥшым, агеографиатә дкьылҵакырақәа зеиԥшроу еиԥш) ауаатәыҩса рыԥсҭазаашьаҿы, [[анеолиттә револиуциа]] ҳәа хьӡыс изауз, ақыҭанхамҩа анапахьы аагара иадҳәалаз аҽеиҭакра ӷәӷәақәа ҟалеит. Ақыҭанхамҩахь аиасра аргылара ду азы ихымԥадатәыз аҽкыдырхалареи раԥхьаӡатәи аиланхара ҭбаақәа реиҿкаареи иабзоурахеит. Аизгара аҟынтәи адгьылқәаарыхрахь аиасра [[Гиобекли-Тепе]] ауахәамақәа рҟны имҩаԥгаз археологиатә еимдарақәа ирныԥшуеит, ауаарацәа адгьылҵакыра маҷ рықәынхара иагьахылҿиаауеит ( аизгара анхашьа ауаарацәа акрырзаҿаҵомызт). Ақыҭанхамҩеи, [[ахәаахәҭреи]], [[ауааԥсыра рхыԥхьаӡареи реизҳара]] абзоурала аилазаара аҽшара иалагеит, анаҩс [[Ижәытәӡатәиу адунеи]] раԥхьаӡатәи ацивилизациақәа шьақәгылеит. Ауаатәыҩса рҭоурых ахҳәаазыҟаҵара арманшәаларазы цыԥҵәахала еиҟәыршоит: * [[Аҭоурыхԥхьатәи аилазаара]] * [[Ижәытәӡоу адунеи]] (476 шықәсанӡа — аҵыхәтәантәи римтәи аимпериахагыла иахҳәара) * [[Абжьаратә шәышықәсақәа]] (476 — 1492 — европаа Америка анаадырт) * [[Аамҭа ҿыц]] (1492 — 1918 — Актәи адунеизегьтәи аибашьра ахыркәшара)<ref name="Маныкин6">Маныкин А. С. Новая и Новейшая история стран Западной Европы и Америки. — М.:Филол. о-во «СЛОВО»; Эксмо, 2004. — Стр. 6.</ref> * [[Аамҭа ҿыцӡа]] ( 1918 — ҳазҭагылоу аамҭа) === Адгьыл иқәынхо ауааԥсыра === {{Main|Адгьыл иқәынхо ауааԥсыра}} {{See also|Аа-миллиардк амш}} [[Афаил:Tokyo from the top of the SkyTree (cropped).JPG|мини|350пкс|[[Токио|Токио Ду]], адунеи аҟны [[иреиҳаӡоу агломерациа]]]] Адгьыл иқәынхо ауааԥсыра — [[Адгьыл]] ахьынӡанаӡааӡо иқәынхо [[ауааԥсыра]] рыҿиара иалҵшәаны зҽызыԥсахуа рхыԥхьаӡара еизга иарбагоуп. 1970-тәи ашықәсқәа рҟынӡа адунеи ауааԥсыра рхыԥхьаӡара [[агиперболатә закәан]] инақәыршәаны иазҳауан; 1990 шықәса инаркны Адгьыл ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ацлашьа еиҳа еихсыӷьуеит<ref>{{Cite web |url=http://opec.ru/1560872.html |title=Экспертный портал Высшей школы экономики |access-date=2017-02-16 |archive-date=2013-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910050031/http://opec.ru/1560872.html |url-status=live }}</ref>, 1990 шықәсазы ацлара ахыԥхьаӡара 87,4 млн шьақәнаргылеит. Убри аамҭазы, иааизакны ауааԥсыра рхыԥхьаӡара аизҳара атәы ҳҳәозар, уи ацлара иаҿуп ( 2002 шықәсазы 74 млн ацлеит, 2014 шықәсазы — 87 млн<ref name=":7">{{Статья|автор=Population Reference Bureau|заглавие=2014 World population data sheet|ссылка=http://www.prb.org/pdf14/2014-world-population-data-sheet_eng.pdf|язык=en|издание=Population Reference Bureau|тип=pdf|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=2|issn=|archivedate=2018-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180218233032/http://www.prb.org/pdf14/2014-world-population-data-sheet_eng.pdf}}</ref>), 2000-тәи ашықәсқәа рзы 1963 шықәса иаҿырԥшны иаҳҳәозар ахыԥхьаӡара ацлара ҩынтә ишеиҵахазгьы. 1963 шықәсазы ацлара арбагақәа зегьы иреиҳан ( есышықәса 2,2 %)<ref name=":1">{{Cite web|accessdate = 2016-01-23|title = Темпы прироста населения мира сокращаются, но абсолютное число жителей планеты все еще быстро растет|url = http://demoscope.ru/weekly/2004/0155/barom01.php|publisher = demoscope.ru|archive-date = 2017-08-14|archive-url = https://web.archive.org/web/20170814102148/http://demoscope.ru/weekly/2004/0155/barom01.php|url-status = live}}</ref>. [[ООН Аҿиара Апрограмма|ООН]] арбагақәа рыла, 1994—2014 шықәсқәа рзы қәрала 60 шықәса еиҳаз ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ҩынтә иацлеит, 2014 шықәсазы зықәрахь инеихьоу ауаа рхыԥхьаӡара хәышықәса рҟынӡа зхыҵуа ахәыҷқәа рхыԥхьаӡара аасҭа еиҳахеит<ref name="autogenerated1">[http://www.vestifinance.ru/articles/41515 ООН: население Земли достигло 7,2 млрд человек] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20191222104101/http://www.vestifinance.ru/articles/41515 |date=2019-12-22 }} // Вести Экономика</ref>. 2009 шықәсазы [[ауаҩытәыҩса иҭоурых]] аҟны раԥхьаӡакәны [[ақалақьуаа]] рхыԥхьаӡара 3,4 миллиардҩык рҟынӡа инаӡан ақыҭауаа рхыԥхьаӡара иаҟарахеит<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/2010/0429/barom02.php |title=В 2009 году число горожан впервые сравнялось с числом сельских жителей, составив 3,4 миллиарда человек |access-date=2017-02-16 |archive-date=2017-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170306224029/http://www.demoscope.ru/weekly/2010/0429/barom02.php |url-status=live }}</ref>. [[Worldometer]] арбагақәа рыла, абҵрарамза 15, 2022 шықәсазы Адгьыл ауааԥсыраа рхыԥхьаӡара 8 миллиардк рҟынӡа инаӡеит<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.worldometers.info/world-population/|title=World Population Clock: 8 Billion People (LIVE, 2022) - Worldometer|website=www.worldometers.info|access-date=2022-12-13|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303095101/https://www.worldometers.info/world-population/|url-status=live}}</ref>. == Ауаҩы иҭҵаара == {{Main|Антропологиа}} Иҵабыргыҵәҟьаны наукала аҭҵаарақәа хацыркхеит XIX ашәыш. 2-тәи азбжа инаркны. 1859 шықәсазы икьыԥхьыз ԥсабарала имҩаԥысуа алхра иазкыз Дарвин итеориа антропогенез аҭҵаара амацара акәымкәа, [[аетнографиа]], [[археологиа]], [[апсихологиа]] реиԥш иҟоу ауаҩытәыҩса иҭҵаара егьырҭ аҟәшақәа жәпакгьы анырра дуӡӡа анаҭеит. Иахьатәи аамҭазы ауаҩы ԥсабаратә хкны, аилазаара ахәҭак иаҳасабала, мамзаргьы хаҭарак иаҳасабала иҟазшьа аганқәа руакы заҵәык зымҽхазымкуа ҭҵаарадырра ҷыдакгьы нымхаӡац; еизгоуп иагьеидкылоуп хыԥхьаӡара рацәала еиуеиԥшым адыррақәа. Ажәа "антропологиа" злоу аҭҵаарадыррақәа рацәаны ицәырҵит, — [[акультуратә антропологиа]], [[асоциалтә антропологиа]], [[аполитикатә антропологиа]], [[апоезиатә антропологиа]] уҳәа<ref name="фэ" />. === Ауаҩы изку аҭҵаарадырра === XX ашәыш. ауаҩытәыҩса иԥсабаратә, иуаажәларратә ҟазшьақәеи иеизыҟазаашьақәеи ҭызҵаауа хазы ихоу ҭҵаарадыррак аԥҵазарц ажәалагала ҟаҵан. Уи аԥҵахазҭгьы, [[И.Т. Фролови]] [[В.Г. Борзенкови]] «[[Афилософиатә енциклопедиа ҿыц]]» аҟны изларыҩуаз ала, иҭнаҵаарц иалшоз амаҭәар абасала иахцәажәазар ауан: {{Ацитата алагара}}Ауаҩы — ауаажәларра-ҭоурыхтә процесси, аматериалтәи адоуҳатә культуреи Адгьыл аҟны аҿиареи дрымҩаԥгаҩуп, биосоциалтә ԥсыхкуп, аԥсҭазаара егьырҭ аформақәа генетикала ирыдҳәалоу, аха амыругақәа рыҟаҵашьа ахьидыруа абзоурала урҭ зхы рылызкааз, ажәаҳәеи ахдырреи змоу.{{Ацитата алгара|источник=<ref name="фэ" />}} == Уахә. иара убас == * [[Агуманоид]] * [[Антропоцентризм]] == Азгәаҭақәа == '''Акомментариқәа''' {{Reflist|group=К}} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{Reflist|2}} == Алитертура == * {{Interlanguage link|Биркнер, Фердинанд|Birkner F.|de|Ferdinand Birkner}} [https://www.newadvent.org/cathen/12620b.htm Human Race.] // [[The Catholic Encyclopedia]]. Vol. 12. New York: {{Interlanguage link|Robert Appleton Company}}, 1911. {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:уаҩы}} [[Акатегориа:Антропологиа]] [[Акатегориа:Афилософиатә антропологиа]] [[Акатегориа:Ауаҩы| уаҩы]] le6d3pa7iw7rywsivt94v1dli8fv10x Акатегориа:РСФСР Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩцәа 14 53272 166559 166465 2026-05-31T09:14:02Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рхантәаҩцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рхантәаҩцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166559 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:РСФСР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа|*хантәаҩцәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рхантәаҩцәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла ахадацәа]] 4zm9e0tmzojysl72055t4u8ylbf16ju Акатегориа:РСФСР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа 14 53273 166525 166466 2026-05-31T08:53:47Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166525 wikitext text/x-wiki {{Cat more|Урыстәыла Иреиҳаӡоу Асовет}} [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] [[Акатегориа:РСФСР аполитикцәа|Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа]] [[Акатегориа:РСФСР Иреиҳаӡоу Асовет|депутатцәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла адепутатцәа]] on4dt6nu32rl7pn27owp8jiy16ugy5p Акатегориа:РСФСР Иреиҳаӡоу Асовет 14 53274 166551 166468 2026-05-31T09:06:36Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166551 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} [[Акатегориа:РСФСР азакәанԥҵаратә усбарҭақәа|Иреиҳаӡоу Асовет]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] 0fmcwibji311wionxwyw0664ec4xxzh Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа 14 53275 166516 166472 2026-05-31T08:34:17Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рхадацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166516 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа ркатегориақәа|Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аиҳабыра|Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:Атәылақәа рхәҭақәа рзакәанԥҵаратә усбарҭақәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рполитика| Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:Асоветқәа]] fdwhtg9k965yzb7k6zbz86a3ralggjg 166517 166516 2026-05-31T08:36:09Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166517 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа ркатегориақәа|Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аиҳабыра|Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:Атәылақәа рхәҭақәа рзакәанԥҵаратә усбарҭақәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рполитика| Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:Асоветқәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]] 7o5m1usb5iuux1syueaxl52h22sorgb 166547 166517 2026-05-31T09:04:53Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] в [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] без оставления перенаправления 166517 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа ркатегориақәа|Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аиҳабыра|Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:Атәылақәа рхәҭақәа рзакәанԥҵаратә усбарҭақәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рполитика| Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:Асоветқәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]] 7o5m1usb5iuux1syueaxl52h22sorgb 166555 166547 2026-05-31T09:08:05Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166555 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа ркатегориақәа|Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аиҳабыра|Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:Атәылақәа рхәҭақәа рзакәанԥҵаратә усбарҭақәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рполитика| Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:Асоветқәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]] 2ojif851nmoseeyiu67luaaqghsnzr9 Ашаблон:Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа 10 53277 166483 166479 2026-05-30T12:14:50Z Flamme-Bleue 10257 166483 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = [[Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа]] |стиль_заголовков = text-align: center; |изображение = |класс_тела = hlist |вверху = |group1 = [[Ареспубликақәа]] |list1 = [[Адыгеа]] • [[Алҭаи (Ареспублика)|Алҭаи]] • [[Башкортостан]] • [[Буриатиа]] • [[Дагестан]] • [[Донецктәи Алахьтәылатәи Ареспублика|Донецктәи]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Ингушетиа]] • [[Кабарда-Балкариа]] • [[Калмыкиа]] • [[Карачаево-Черкесиа]] • [[Карелиа]] • [[Коми]] • ''[[Крым]]<ref name="Крым" />'' • [[Лугансктәи Алахьтәылатәи Ареспублика|Лугансктәи]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Мари Эл]] • [[Мордовиа]] • [[Саха (Иакутиа)|Саха (Якутиа)]] • [[Аладатәи Осетиа — Аланиа]] • [[Татарстан]] • [[Тыва]] • [[Удмуртиа]] • [[Хакасиа]] • [[Чечниа]] • [[Чувашиа]] |group2 = [[Атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] |list2 = [[Алҭаитәи атәылаҿацә|Алҭаитәи]] • [[Забаикалтәи атәылаҿацә|Забаикалтәи]] • [[Камчатктәи атәылаҿацә|Камчатктәи]] • [[Краснодартәи атәылаҿацә|Краснодартәи]] • [[Красноиарсктәи атәылаҿацә|Красноиарсктәи]] • [[Пермтәи атәылаҿацә|Пермтәи]] • [[Приморсктәи атәылаҿацә|Приморсктәи]] • [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставропольтәи]] • [[Хабаровсктәи атәылаҿацә|Хабаровсктәи]] |group3 = [[Атәылаҿацәкеа (аобласткеа)]] |list3 = [[Амуртәи атәылаҿацә|Амуртәи]] • [[Архангельсктәи атәылаҿацә|Архангельсктәи]] • [[Астрахантәи атәылаҿацә|Астрахантәи]] • [[Белгородтәи атәылаҿацә|Белгородтәи]] • [[Бриансктәи атәылаҿацә|Бриансктәи]] • [[Владимиртәи атәылаҿацә|Владимиртәи]] • [[Волгоградтәи атәылаҿацә|Волгоградтәи]] • [[Вологдатәи атәылаҿацә|Вологдатәи]] • [[Воронежтәи атәылаҿацә|Воронежтәи]] • ''[[Запорожьетәи атәылаҿацә (Урыстәыла)|Запорожьетәи]]<ref name="Субъекты из состава Украины" />'' • [[Ивановтәи атәылаҿацә|Ивановтәи]] • [[Иркутсктәи атәылаҿацә|Иркутсктәи]] • [[Калининградтәи атәылаҿацә|Калининградтәи]] • [[Калугатәи атәылаҿацә|Калугатәи]] • [[Кемеровотәи атәылаҿацә|Кемеровотәи]] • [[Кировтәи атәылаҿацә|Кировтәи]] • [[Костроматәи атәылаҿацә|Костроматәи]] • [[Кургантәи атәылаҿацә|Кургантәи]] • [[Курсктәи атәылаҿацә|Курсктәи]] • [[Ленинградтәи атәылаҿацә|Ленинградтәи]] • [[Липецктәи атәылаҿацә|Липецктәи]] • [[Магадантәи атәылаҿацә|Магадантәи]] • [[Москватәи атәылаҿацә|Москватәи]] • [[Мурмансктәи атәылаҿацә|Мурмансктәи]] • [[Нижегородтәи атәылаҿацә|Нижегородтәи]] • [[Новгородтәи атәылаҿацә|Новгородтәи]] • [[Новосибирстәи атәылаҿацә|Новосибирстәи]] • [[Омсктәи атәылаҿацә|Омсктәи]] • [[Оренбургтәи атәылаҿацә|Оренбургтәи]] • [[Орловтәи атәылаҿацә|Орловтәи]] • [[Пензатәи атәылаҿацә|Пензатәи]] • [[Псковтәи атәылаҿацә|Псковтәи]] • [[Ростовтәи атәылаҿацә|Ростовтәи]] • [[Рязантәи атәылаҿацә|Рязантәи]] • [[Самаратәи атәылаҿацә|Самаратәи]] • [[Саратовтәи атәылаҿацә|Саратовтәи]] • [[Сахалинтәи атәылаҿацә|Сахалинтәи]] • [[Свердловсктәи атәылаҿацә|Свердловсктәи]] • [[Смоленсктәи атәылаҿацә|Смоленсктәи]] • [[Тамбовтәи атәылаҿацә|Тамбовтәи]] • [[Твертәи атәылаҿацә|Твертәи]] • [[Томсктәи атәылаҿацә|Томсктәи]] • [[Тулатәи атәылаҿацә|Тулатәи]] • [[Тюментәи атәылаҿацә|Тюментәи]] • [[Улиановсктәи атәылаҿацә|Улиановсктәи]] • ''[[Херсонтәи атәылаҿацә (Урыстәыла)|Херсонтәи]]<ref name="Субъекты из состава Украины" />'' • [[Челиабинсктәи атәылаҿацә|Челиабинсктәи]] • [[Ярославлтәи атәылаҿацә|Ярославлтәи]] |group4 = [[Федералтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа]] |list4 = [[Москва]] • [[Санкт-Петербург]] • ''[[Севастополь]]<ref name="Субъекты из состава Украины" />'' |group5 = [[Автономтә атәылаҿацә (аобласть)]] |list5 = [[Ауриа автономтә атәылаҿацә|Ауриа]] |group6 = [[Автономтә атәылаҿацәқәа (округқәа)]] |list6 = [[Ненеттәи автономтә атәылаҿацә|Ненеттәи]] • [[Ханты-Мансиитәи автономтә атәылаҿацә — Югра|Ханты-Мансиитәи — Югра]] • [[Чукотктәи автономтә атәылаҿацә|Чукотктәи]] • [[Иамал-Ненеттәи автономтә атәылаҿацә|Иамал-Ненеттәи]] |стиль_внизу = font-size: 90%; |внизу = <references> <ref name="Субъекты из состава Украины">На международно-признанных территориях Украины, аннексия которых в [[Аннексия Крыма Российской Федерацией|2014]] и [[Аннексия оккупированных территорий Украины (2022)|2022]] годах в ходе российско-украинской войны не получила международного признания</ref> <ref name="Архангельская область (входит в состав)"> В составе [[Архангельская область|Архангельской области]].</ref> <ref name="Тюменская область (входит в состав)"> В составе [[Тюменская область|Тюменской области]].</ref> </references> }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> q4h0nufv2vnjj0f2i5iyc3nl96h37yi 166500 166483 2026-05-31T08:06:20Z Fraxinus.cs 8381 викификация 166500 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = [[Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа]] |стиль_заголовков = text-align: center; |изображение = |класс_тела = hlist |вверху = |group1 = [[Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа|Ареспубликақәа]] |list1 = [[Аедыгьтәыла]] • [[Алтаи Ареспублика|Алтаи]] • [[Башкириа]] • [[Буриатиа]] • [[Даӷьсҭан]] • [[Донецктәи Жәлартә Ареспублика|Донецк]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Иакутиа|Иакутиа (Саха)]] • [[Ингәыштәыла]] • [[Карелиа]] • [[Коми Ареспублика|Коми]] • [[Ҟабарда-Балҟариа]] • [[Ҟалмыҟиа]] • [[Ҟарачы-Черқьесиа]] • [[Ҟрым Ареспублика|Ҟрым]]<ref name="Крым" />'' • [[Лугансктәи Жәлартә Республика|Луганск]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Мари Ел]] • [[Мордовиа]] • [[Нхыҵ Уаԥстәыла]] • [[Тува]] • [[Ҭаҭарсҭан]] • [[Удмуртиа]] • [[Хакасиа]] • [[Чечентәыла]] • [[Чувашиа]] |group2 = [[Атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] |list2 = [[Алтаитәи атәылаҿацә|Алтаи]] • [[Забаикалтәи атәылаҿацә|Забаикал]] • [[Камчаткатәи атәылаҿацә|Камчатка]] • [[Краснодартәи атәылаҿацә|Краснодар]] • [[Красноиарсктәи атәылаҿацә|Красноиарск]] • [[Пермтәи атәылаҿацә|Перм]] • [[Приморсктәи атәылаҿацә|Приморск]] • [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставрополь]] • [[Хабаровсктәи атәылаҿацә|Хабаровск]] |group3 = [[Атәылаҿацәкеа (аобласткеа)]] |list3 = [[Амуртәи атәылаҿацә|Амур]] • [[Архангельсктәи атәылаҿацә|Архангельск]] • [[Астрахантәи атәылаҿацә|Астрахан]] • [[Белгородтәи атәылаҿацә|Белгород]] • [[Бриансктәи атәылаҿацә|Брианск]] • [[Владимиртәи атәылаҿацә|Владимир]] • [[Волгоградтәи атәылаҿацә|Волгоград]] • [[Вологдатәи атәылаҿацә|Вологда]] • [[Воронежтәи атәылаҿацә|Воронеж]] • ''[[Запорожиетәи атәылаҿацә (Урыстәыла)|Запорожие]]<ref name="Субъекты из состава Украины" />'' • [[Иарославльтәи атәылаҿацә|Иарославль]] • [[Ивановтәи атәылаҿацә|Иванов]] • [[Иркутсктәи атәылаҿацә|Иркутск]] • [[Калининградтәи атәылаҿацә|Калининград]] • [[Калугатәи атәылаҿацә|Калуга]] • [[Кемеровотәи атәылаҿацә|Кемерово]] • [[Кировтәи атәылаҿацә|Киров]] • [[Костроматәи атәылаҿацә|Кострома]] • [[Кургантәи атәылаҿацә|Курган]] • [[Курсктәи атәылаҿацә|Курск]] • [[Ленинградтәи атәылаҿацә|Ленинград]] • [[Липецктәи атәылаҿацә|Липецк]] • [[Магадантәи атәылаҿацә|Магадан]] • [[Москватәи атәылаҿацә|Москва]] • [[Мурмансктәи атәылаҿацә|Мурманск]] • [[Нижегородтәи атәылаҿацә|Нижни Новгород]] • [[Новгородтәи атәылаҿацә|Новгород]] • [[Новосибирсктәи атәылаҿацә|Новосибирск]] • [[Омсктәи атәылаҿацә|Омск]] • [[Оренбургтәи атәылаҿацә|Оренбург]] • [[Орловтәи атәылаҿацә|Орлов]] • [[Пензатәи атәылаҿацә|Пенза]] • [[Псковтәи атәылаҿацә|Псков]] • [[Риазантәи атәылаҿацә|Риазан]] • [[Ростовтәи атәылаҿацә|Ростов]] • [[Самаратәи атәылаҿацә|Самара]] • [[Саратовтәи атәылаҿацә|Саратов]] • [[Сахалинтәи атәылаҿацә|Сахалин]] • [[Свердловсктәи атәылаҿацә|Свердловск]] • [[Смоленсктәи атәылаҿацә|Смоленск]] • [[Тамбовтәи атәылаҿацә|Тамбов]] • [[Твертәи атәылаҿацә|Твер]] • [[Тиументәи атәылаҿацә|Тиумен]] • [[Томсктәи атәылаҿацә|Томск]] • [[Тулатәи атәылаҿацә|Тула]] • [[Улиановсктәи атәылаҿацә|Улиановск]] • ''[[Херсонтәи атәылаҿацә (Урыстәыла)|Херсон]]<ref name="Субъекты из состава Украины" />'' • [[Челиабинсктәи атәылаҿацә|Челиабинск]] |group4 = [[АФедералтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа]] |list4 = [[Москва]] • [[Санкт-Петербург]] • ''[[Севастополь]]<ref name="Субъекты из состава Украины" />'' |group5 = [[Автономтә тәылаҿацә]] |list5 = [[Ауриатәи автономтә атәылаҿацә]] |group6 = [[Автономтә гьежьырақәа]] |list6 = [[Ненецтәи автономтә гьежьыра|Ненец]] • [[Ханты-Манситәи автономтә гьежьыра — Иугра|Ханты-Мансииск — Иугра]] • [[Чукоттәи автономтә гьежьыра|Чукотка]] • [[Иамал-Ненецтәи автономтә гьежьыра|Иамал-Ненец]] |стиль_внизу = font-size: 90%; |внизу = <references> <ref name="Субъекты из состава Украины">На международно-признанных территориях Украины, аннексия которых в [[Аннексия Крыма Российской Федерацией|2014]] и [[Аннексия оккупированных территорий Украины (2022)|2022]] годах в ходе российско-украинской войны не получила международного признания</ref> <ref name="Архангельская область (входит в состав)"> В составе [[Архангельская область|Архангельской области]].</ref> <ref name="Тюменская область (входит в состав)"> В составе [[Тюменская область|Тюменской области]].</ref> </references> }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> qhxa7l1owyjvxh2b90eqmq2pjaysgnp 166501 166500 2026-05-31T08:08:48Z Fraxinus.cs 8381 166501 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = [[Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа]] |стиль_заголовков = text-align: center; |изображение = |класс_тела = hlist |вверху = |group1 = [[Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа|Ареспубликақәа]] |list1 = [[Аедыгьтәыла]] • [[Алтаи Ареспублика|Алтаи]] • [[Башкириа]] • [[Буриатиа]] • [[Даӷьсҭан]] • [[Донецктәи Жәлартә Ареспублика|Донецк]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Иакутиа|Иакутиа (Саха)]] • [[Ингәыштәыла]] • [[Карелиа]] • [[Коми Ареспублика|Коми]] • [[Ҟабарда-Балҟариа]] • [[Ҟалмыҟиа]] • [[Ҟарачы-Черқьесиа]] • [[Ҟрым Ареспублика|Ҟрым]]<ref name="Крым" /> • [[Лугансктәи Жәлартә Республика|Луганск]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Мари Ел]] • [[Мордовиа]] • [[Нхыҵ Уаԥстәыла]] • [[Тува]] • [[Ҭаҭарсҭан]] • [[Удмуртиа]] • [[Хакасиа]] • [[Чечентәыла]] • [[Чувашиа]] |group2 = [[Атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] |list2 = [[Алтаитәи атәылаҿацә|Алтаи]] • [[Забаикалтәи атәылаҿацә|Забаикал]] • [[Камчаткатәи атәылаҿацә|Камчатка]] • [[Краснодартәи атәылаҿацә|Краснодар]] • [[Красноиарсктәи атәылаҿацә|Красноиарск]] • [[Пермтәи атәылаҿацә|Перм]] • [[Приморсктәи атәылаҿацә|Приморск]] • [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставрополь]] • [[Хабаровсктәи атәылаҿацә|Хабаровск]] |group3 = [[Атәылаҿацәкеа (аобласткеа)]] |list3 = [[Амуртәи атәылаҿацә|Амур]] • [[Архангельсктәи атәылаҿацә|Архангельск]] • [[Астрахантәи атәылаҿацә|Астрахан]] • [[Белгородтәи атәылаҿацә|Белгород]] • [[Бриансктәи атәылаҿацә|Брианск]] • [[Владимиртәи атәылаҿацә|Владимир]] • [[Волгоградтәи атәылаҿацә|Волгоград]] • [[Вологдатәи атәылаҿацә|Вологда]] • [[Воронежтәи атәылаҿацә|Воронеж]] • [[Запорожиетәи атәылаҿацә (Урыстәыла)|Запорожие]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Иарославльтәи атәылаҿацә|Иарославль]] • [[Ивановтәи атәылаҿацә|Иванов]] • [[Иркутсктәи атәылаҿацә|Иркутск]] • [[Калининградтәи атәылаҿацә|Калининград]] • [[Калугатәи атәылаҿацә|Калуга]] • [[Кемеровотәи атәылаҿацә|Кемерово]] • [[Кировтәи атәылаҿацә|Киров]] • [[Костроматәи атәылаҿацә|Кострома]] • [[Кургантәи атәылаҿацә|Курган]] • [[Курсктәи атәылаҿацә|Курск]] • [[Ленинградтәи атәылаҿацә|Ленинград]] • [[Липецктәи атәылаҿацә|Липецк]] • [[Магадантәи атәылаҿацә|Магадан]] • [[Москватәи атәылаҿацә|Москва]] • [[Мурмансктәи атәылаҿацә|Мурманск]] • [[Нижегородтәи атәылаҿацә|Нижни Новгород]] • [[Новгородтәи атәылаҿацә|Новгород]] • [[Новосибирсктәи атәылаҿацә|Новосибирск]] • [[Омсктәи атәылаҿацә|Омск]] • [[Оренбургтәи атәылаҿацә|Оренбург]] • [[Орловтәи атәылаҿацә|Орлов]] • [[Пензатәи атәылаҿацә|Пенза]] • [[Псковтәи атәылаҿацә|Псков]] • [[Риазантәи атәылаҿацә|Риазан]] • [[Ростовтәи атәылаҿацә|Ростов]] • [[Самаратәи атәылаҿацә|Самара]] • [[Саратовтәи атәылаҿацә|Саратов]] • [[Сахалинтәи атәылаҿацә|Сахалин]] • [[Свердловсктәи атәылаҿацә|Свердловск]] • [[Смоленсктәи атәылаҿацә|Смоленск]] • [[Тамбовтәи атәылаҿацә|Тамбов]] • [[Твертәи атәылаҿацә|Твер]] • [[Тиументәи атәылаҿацә|Тиумен]] • [[Томсктәи атәылаҿацә|Томск]] • [[Тулатәи атәылаҿацә|Тула]] • [[Улиановсктәи атәылаҿацә|Улиановск]] • [[Херсонтәи атәылаҿацә (Урыстәыла)|Херсон]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Челиабинсктәи атәылаҿацә|Челиабинск]] |group4 = [[АФедералтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа]] |list4 = [[Москва]] • [[Санкт-Петербург]] • [[Севастополь]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> |group5 = [[Автономтә тәылаҿацә]] |list5 = [[Ауриатәи автономтә атәылаҿацә]] |group6 = [[Автономтә гьежьырақәа]] |list6 = [[Ненецтәи автономтә гьежьыра|Ненец]] • [[Ханты-Манситәи автономтә гьежьыра — Иугра|Ханты-Мансииск — Иугра]] • [[Чукоттәи автономтә гьежьыра|Чукотка]] • [[Иамал-Ненецтәи автономтә гьежьыра|Иамал-Ненец]] |стиль_внизу = font-size: 90%; |внизу = <references> <ref name="Субъекты из состава Украины">На международно-признанных территориях Украины, аннексия которых в [[Аннексия Крыма Российской Федерацией|2014]] и [[Аннексия оккупированных территорий Украины (2022)|2022]] годах в ходе российско-украинской войны не получила международного признания</ref> <ref name="Архангельская область (входит в состав)"> В составе [[Архангельская область|Архангельской области]].</ref> <ref name="Тюменская область (входит в состав)"> В составе [[Тюменская область|Тюменской области]].</ref> </references> }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> gst9fvy7fxz4n0ui8pjc8cuxi7rc9m2 166506 166501 2026-05-31T08:24:40Z Fraxinus.cs 8381 166506 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = [[Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа]] |стиль_заголовков = text-align: center; |изображение = |класс_тела = hlist |вверху = |group1 = [[Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа|Ареспубликақәа]] |list1 = [[Аедыгьтәыла]] • [[Алтаи Ареспублика|Алтаи]] • [[Башкириа]] • [[Буриатиа]] • [[Даӷьсҭан]] • [[Донецктәи Жәлартә Ареспублика|Донецк]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Иакутиа|Иакутиа (Саха)]] • [[Ингәыштәыла]] • [[Карелиа]] • [[Коми Ареспублика|Коми]] • [[Ҟабарда-Балҟариа]] • [[Ҟалмыҟиа]] • [[Ҟарачы-Черқьесиа]] • [[Ҟрым Ареспублика|Ҟрым]]ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Лугансктәи Жәлартә Республика|Луганск]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Мари Ел]] • [[Мордовиа]] • [[Нхыҵ Уаԥстәыла]] • [[Тува]] • [[Ҭаҭарсҭан]] • [[Удмуртиа]] • [[Хакасиа]] • [[Чечентәыла]] • [[Чувашиа]] |group2 = [[Атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] |list2 = [[Алтаитәи атәылаҿацә|Алтаи]] • [[Забаикалтәи атәылаҿацә|Забаикал]] • [[Камчаткатәи атәылаҿацә|Камчатка]] • [[Краснодартәи атәылаҿацә|Краснодар]] • [[Красноиарсктәи атәылаҿацә|Красноиарск]] • [[Пермтәи атәылаҿацә|Перм]] • [[Приморсктәи атәылаҿацә|Приморск]] • [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставрополь]] • [[Хабаровсктәи атәылаҿацә|Хабаровск]] |group3 = [[Атәылаҿацәкеа (аобласткеа)]] |list3 = [[Амуртәи атәылаҿацә|Амур]] • [[Архангельсктәи атәылаҿацә|Архангельск]] • [[Астрахантәи атәылаҿацә|Астрахан]] • [[Белгородтәи атәылаҿацә|Белгород]] • [[Бриансктәи атәылаҿацә|Брианск]] • [[Владимиртәи атәылаҿацә|Владимир]] • [[Волгоградтәи атәылаҿацә|Волгоград]] • [[Вологдатәи атәылаҿацә|Вологда]] • [[Воронежтәи атәылаҿацә|Воронеж]] • [[Запорожиетәи атәылаҿацә (Урыстәыла)|Запорожие]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Иарославльтәи атәылаҿацә|Иарославль]] • [[Ивановтәи атәылаҿацә|Иванов]] • [[Иркутсктәи атәылаҿацә|Иркутск]] • [[Калининградтәи атәылаҿацә|Калининград]] • [[Калугатәи атәылаҿацә|Калуга]] • [[Кемеровотәи атәылаҿацә|Кемерово]] • [[Кировтәи атәылаҿацә|Киров]] • [[Костроматәи атәылаҿацә|Кострома]] • [[Кургантәи атәылаҿацә|Курган]] • [[Курсктәи атәылаҿацә|Курск]] • [[Ленинградтәи атәылаҿацә|Ленинград]] • [[Липецктәи атәылаҿацә|Липецк]] • [[Магадантәи атәылаҿацә|Магадан]] • [[Москватәи атәылаҿацә|Москва]] • [[Мурмансктәи атәылаҿацә|Мурманск]] • [[Нижегородтәи атәылаҿацә|Нижни Новгород]] • [[Новгородтәи атәылаҿацә|Новгород]] • [[Новосибирсктәи атәылаҿацә|Новосибирск]] • [[Омсктәи атәылаҿацә|Омск]] • [[Оренбургтәи атәылаҿацә|Оренбург]] • [[Орловтәи атәылаҿацә|Орлов]] • [[Пензатәи атәылаҿацә|Пенза]] • [[Псковтәи атәылаҿацә|Псков]] • [[Риазантәи атәылаҿацә|Риазан]] • [[Ростовтәи атәылаҿацә|Ростов]] • [[Самаратәи атәылаҿацә|Самара]] • [[Саратовтәи атәылаҿацә|Саратов]] • [[Сахалинтәи атәылаҿацә|Сахалин]] • [[Свердловсктәи атәылаҿацә|Свердловск]] • [[Смоленсктәи атәылаҿацә|Смоленск]] • [[Тамбовтәи атәылаҿацә|Тамбов]] • [[Твертәи атәылаҿацә|Твер]] • [[Тиументәи атәылаҿацә|Тиумен]]<ref name="Тюменская область (входит в состав)"> • [[Томсктәи атәылаҿацә|Томск]] • [[Тулатәи атәылаҿацә|Тула]] • [[Улиановсктәи атәылаҿацә|Улиановск]] • [[Херсонтәи атәылаҿацә (Урыстәыла)|Херсон]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Челиабинсктәи атәылаҿацә|Челиабинск]] |group4 = [[АФедералтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа]] |list4 = [[Москва]] • [[Санкт-Петербург]] • [[Севастополь]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> |group5 = [[Автономтә тәылаҿацә]] |list5 = [[Ауриатәи автономтә атәылаҿацә]] |group6 = [[Автономтә гьежьырақәа]] |list6 = [[Ненецтәи автономтә гьежьыра|Ненец]]<ref name="Архангельская область (входит в состав)" /> • [[Ханты-Манситәи автономтә гьежьыра — Иугра|Ханты-Мансииск — Иугра]] • [[Чукоттәи автономтә гьежьыра|Чукотка]] • [[Иамал-Ненецтәи автономтә гьежьыра|Иамал-Ненец]] |belowstyle = font-size: 90%; |below = <references> <ref name="Субъекты из состава Украины">Жәларбжьаратәи азхаҵара змам.</ref> <ref name="Архангельская область (входит в состав)">[[Архангельсктәи атәылаҿацә]] иахәҭакуп.</ref> <ref name="Тюменская область (входит в состав)"> [[Тиументәи атәылаҿацә]] иахәҭакуп.</ref> </references> }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 76i6f89qgasy08fzaluqyx0xbr33osh 166507 166506 2026-05-31T08:25:41Z Fraxinus.cs 8381 166507 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = [[Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа]] |стиль_заголовков = text-align: center; |изображение = |класс_тела = hlist |вверху = |group1 = [[Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа|Ареспубликақәа]] |list1 = [[Аедыгьтәыла]] • [[Алтаи Ареспублика|Алтаи]] • [[Башкириа]] • [[Буриатиа]] • [[Даӷьсҭан]] • [[Донецктәи Жәлартә Ареспублика|Донецк]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Иакутиа|Иакутиа (Саха)]] • [[Ингәыштәыла]] • [[Карелиа]] • [[Коми Ареспублика|Коми]] • [[Ҟабарда-Балҟариа]] • [[Ҟалмыҟиа]] • [[Ҟарачы-Черқьесиа]] • [[Ҟрым Ареспублика|Ҟрым]]ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Лугансктәи Жәлартә Республика|Луганск]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Мари Ел]] • [[Мордовиа]] • [[Нхыҵ Уаԥстәыла]] • [[Тува]] • [[Ҭаҭарсҭан]] • [[Удмуртиа]] • [[Хакасиа]] • [[Чечентәыла]] • [[Чувашиа]] |group2 = [[Атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] |list2 = [[Алтаитәи атәылаҿацә|Алтаи]] • [[Забаикалтәи атәылаҿацә|Забаикал]] • [[Камчаткатәи атәылаҿацә|Камчатка]] • [[Краснодартәи атәылаҿацә|Краснодар]] • [[Красноиарсктәи атәылаҿацә|Красноиарск]] • [[Пермтәи атәылаҿацә|Перм]] • [[Приморсктәи атәылаҿацә|Приморск]] • [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставрополь]] • [[Хабаровсктәи атәылаҿацә|Хабаровск]] |group3 = [[Атәылаҿацәкеа (аобласткеа)]] |list3 = [[Амуртәи атәылаҿацә|Амур]] • [[Архангельсктәи атәылаҿацә|Архангельск]] • [[Астрахантәи атәылаҿацә|Астрахан]] • [[Белгородтәи атәылаҿацә|Белгород]] • [[Бриансктәи атәылаҿацә|Брианск]] • [[Владимиртәи атәылаҿацә|Владимир]] • [[Волгоградтәи атәылаҿацә|Волгоград]] • [[Вологдатәи атәылаҿацә|Вологда]] • [[Воронежтәи атәылаҿацә|Воронеж]] • [[Запорожиетәи атәылаҿацә (Урыстәыла)|Запорожие]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Иарославльтәи атәылаҿацә|Иарославль]] • [[Ивановтәи атәылаҿацә|Иванов]] • [[Иркутсктәи атәылаҿацә|Иркутск]] • [[Калининградтәи атәылаҿацә|Калининград]] • [[Калугатәи атәылаҿацә|Калуга]] • [[Кемеровотәи атәылаҿацә|Кемерово]] • [[Кировтәи атәылаҿацә|Киров]] • [[Костроматәи атәылаҿацә|Кострома]] • [[Кургантәи атәылаҿацә|Курган]] • [[Курсктәи атәылаҿацә|Курск]] • [[Ленинградтәи атәылаҿацә|Ленинград]] • [[Липецктәи атәылаҿацә|Липецк]] • [[Магадантәи атәылаҿацә|Магадан]] • [[Москватәи атәылаҿацә|Москва]] • [[Мурмансктәи атәылаҿацә|Мурманск]] • [[Нижегородтәи атәылаҿацә|Нижни Новгород]] • [[Новгородтәи атәылаҿацә|Новгород]] • [[Новосибирсктәи атәылаҿацә|Новосибирск]] • [[Омсктәи атәылаҿацә|Омск]] • [[Оренбургтәи атәылаҿацә|Оренбург]] • [[Орловтәи атәылаҿацә|Орлов]] • [[Пензатәи атәылаҿацә|Пенза]] • [[Псковтәи атәылаҿацә|Псков]] • [[Риазантәи атәылаҿацә|Риазан]] • [[Ростовтәи атәылаҿацә|Ростов]] • [[Самаратәи атәылаҿацә|Самара]] • [[Саратовтәи атәылаҿацә|Саратов]] • [[Сахалинтәи атәылаҿацә|Сахалин]] • [[Свердловсктәи атәылаҿацә|Свердловск]] • [[Смоленсктәи атәылаҿацә|Смоленск]] • [[Тамбовтәи атәылаҿацә|Тамбов]] • [[Твертәи атәылаҿацә|Твер]] • [[Тиументәи атәылаҿацә|Тиумен]]<ref name="Тюменская область (входит в состав)" /> • [[Томсктәи атәылаҿацә|Томск]] • [[Тулатәи атәылаҿацә|Тула]] • [[Улиановсктәи атәылаҿацә|Улиановск]] • [[Херсонтәи атәылаҿацә (Урыстәыла)|Херсон]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Челиабинсктәи атәылаҿацә|Челиабинск]] |group4 = [[АФедералтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа]] |list4 = [[Москва]] • [[Санкт-Петербург]] • [[Севастополь]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> |group5 = [[Автономтә тәылаҿацә]] |list5 = [[Ауриатәи автономтә атәылаҿацә]] |group6 = [[Автономтә гьежьырақәа]] |list6 = [[Ненецтәи автономтә гьежьыра|Ненец]]<ref name="Архангельская область (входит в состав)" /> • [[Ханты-Манситәи автономтә гьежьыра — Иугра|Ханты-Мансииск — Иугра]] • [[Чукоттәи автономтә гьежьыра|Чукотка]] • [[Иамал-Ненецтәи автономтә гьежьыра|Иамал-Ненец]] |belowstyle = font-size: 90%; |below = <references> <ref name="Субъекты из состава Украины">Жәларбжьаратәи азхаҵара змам.</ref> <ref name="Архангельская область (входит в состав)">[[Архангельсктәи атәылаҿацә]] иахәҭакуп.</ref> <ref name="Тюменская область (входит в состав)"> [[Тиументәи атәылаҿацә]] иахәҭакуп.</ref> </references> }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> l87966cuz92uapyh6t0x01rf8wfivlg 166508 166507 2026-05-31T08:26:38Z Fraxinus.cs 8381 166508 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = [[Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа]] |стиль_заголовков = text-align: center; |изображение = |класс_тела = hlist |вверху = |group1 = [[Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа|Ареспубликақәа]] |list1 = [[Аедыгьтәыла]] • [[Алтаи Ареспублика|Алтаи]] • [[Башкириа]] • [[Буриатиа]] • [[Даӷьсҭан]] • [[Донецктәи Жәлартә Ареспублика|Донецк]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Иакутиа|Иакутиа (Саха)]] • [[Ингәыштәыла]] • [[Карелиа]] • [[Коми Ареспублика|Коми]] • [[Ҟабарда-Балҟариа]] • [[Ҟалмыҟиа]] • [[Ҟарачы-Черқьесиа]] • [[Ҟрым Ареспублика|Ҟрым]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Лугансктәи Жәлартә Республика|Луганск]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Мари Ел]] • [[Мордовиа]] • [[Нхыҵ Уаԥстәыла]] • [[Тува]] • [[Ҭаҭарсҭан]] • [[Удмуртиа]] • [[Хакасиа]] • [[Чечентәыла]] • [[Чувашиа]] |group2 = [[Атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] |list2 = [[Алтаитәи атәылаҿацә|Алтаи]] • [[Забаикалтәи атәылаҿацә|Забаикал]] • [[Камчаткатәи атәылаҿацә|Камчатка]] • [[Краснодартәи атәылаҿацә|Краснодар]] • [[Красноиарсктәи атәылаҿацә|Красноиарск]] • [[Пермтәи атәылаҿацә|Перм]] • [[Приморсктәи атәылаҿацә|Приморск]] • [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставрополь]] • [[Хабаровсктәи атәылаҿацә|Хабаровск]] |group3 = [[Атәылаҿацәкеа (аобласткеа)]] |list3 = [[Амуртәи атәылаҿацә|Амур]] • [[Архангельсктәи атәылаҿацә|Архангельск]] • [[Астрахантәи атәылаҿацә|Астрахан]] • [[Белгородтәи атәылаҿацә|Белгород]] • [[Бриансктәи атәылаҿацә|Брианск]] • [[Владимиртәи атәылаҿацә|Владимир]] • [[Волгоградтәи атәылаҿацә|Волгоград]] • [[Вологдатәи атәылаҿацә|Вологда]] • [[Воронежтәи атәылаҿацә|Воронеж]] • [[Запорожиетәи атәылаҿацә (Урыстәыла)|Запорожие]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Иарославльтәи атәылаҿацә|Иарославль]] • [[Ивановтәи атәылаҿацә|Иванов]] • [[Иркутсктәи атәылаҿацә|Иркутск]] • [[Калининградтәи атәылаҿацә|Калининград]] • [[Калугатәи атәылаҿацә|Калуга]] • [[Кемеровотәи атәылаҿацә|Кемерово]] • [[Кировтәи атәылаҿацә|Киров]] • [[Костроматәи атәылаҿацә|Кострома]] • [[Кургантәи атәылаҿацә|Курган]] • [[Курсктәи атәылаҿацә|Курск]] • [[Ленинградтәи атәылаҿацә|Ленинград]] • [[Липецктәи атәылаҿацә|Липецк]] • [[Магадантәи атәылаҿацә|Магадан]] • [[Москватәи атәылаҿацә|Москва]] • [[Мурмансктәи атәылаҿацә|Мурманск]] • [[Нижегородтәи атәылаҿацә|Нижни Новгород]] • [[Новгородтәи атәылаҿацә|Новгород]] • [[Новосибирсктәи атәылаҿацә|Новосибирск]] • [[Омсктәи атәылаҿацә|Омск]] • [[Оренбургтәи атәылаҿацә|Оренбург]] • [[Орловтәи атәылаҿацә|Орлов]] • [[Пензатәи атәылаҿацә|Пенза]] • [[Псковтәи атәылаҿацә|Псков]] • [[Риазантәи атәылаҿацә|Риазан]] • [[Ростовтәи атәылаҿацә|Ростов]] • [[Самаратәи атәылаҿацә|Самара]] • [[Саратовтәи атәылаҿацә|Саратов]] • [[Сахалинтәи атәылаҿацә|Сахалин]] • [[Свердловсктәи атәылаҿацә|Свердловск]] • [[Смоленсктәи атәылаҿацә|Смоленск]] • [[Тамбовтәи атәылаҿацә|Тамбов]] • [[Твертәи атәылаҿацә|Твер]] • [[Тиументәи атәылаҿацә|Тиумен]]<ref name="Тюменская область (входит в состав)" /> • [[Томсктәи атәылаҿацә|Томск]] • [[Тулатәи атәылаҿацә|Тула]] • [[Улиановсктәи атәылаҿацә|Улиановск]] • [[Херсонтәи атәылаҿацә (Урыстәыла)|Херсон]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Челиабинсктәи атәылаҿацә|Челиабинск]] |group4 = [[АФедералтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа]] |list4 = [[Москва]] • [[Санкт-Петербург]] • [[Севастополь]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> |group5 = [[Автономтә тәылаҿацә]] |list5 = [[Ауриатәи автономтә атәылаҿацә]] |group6 = [[Автономтә гьежьырақәа]] |list6 = [[Ненецтәи автономтә гьежьыра|Ненец]]<ref name="Архангельская область (входит в состав)" /> • [[Ханты-Манситәи автономтә гьежьыра — Иугра|Ханты-Мансииск — Иугра]] • [[Чукоттәи автономтә гьежьыра|Чукотка]] • [[Иамал-Ненецтәи автономтә гьежьыра|Иамал-Ненец]] |belowstyle = font-size: 90%; |below = <references> <ref name="Субъекты из состава Украины">Жәларбжьаратәи азхаҵара змам.</ref> <ref name="Архангельская область (входит в состав)">[[Архангельсктәи атәылаҿацә]] иахәҭакуп.</ref> <ref name="Тюменская область (входит в состав)"> [[Тиументәи атәылаҿацә]] иахәҭакуп.</ref> </references> }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 8ni0stt90umkwoqi8n88uwtk4sjn80r 166565 166508 2026-05-31T10:02:52Z Flamme-Bleue 10257 166565 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = [[Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа]] |стиль_заголовков = text-align: center; |изображение = |класс_тела = hlist |вверху = |group1 = [[Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа|Ареспубликақәа]] |list1 = [[Аедыгьтәыла]] • [[Алтаи Ареспублика|Алтаи]] • [[Башкириа]] • [[Буриатиа]] • [[Даӷьсҭан]] • [[Донецктәи Жәлартә Ареспублика|Донецк]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Иакутиа|Иакутиа (Саха)]] • [[Ингәыштәыла]] • [[Карелиа]] • [[Коми Ареспублика|Коми]] • [[Ҟабарда-Балҟариа]] • [[Ҟалмыҟиа]] • [[Ҟарачы-Черқьесиа]] • [[Ҟрым Ареспублика|Ҟрым]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Лугансктәи Жәлартә Ареспублика|Луганск]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Мари Ел]] • [[Мордовиа]] • [[Нхыҵ Уаԥстәыла]] • [[Тува]] • [[Ҭаҭарсҭан]] • [[Удмуртиа]] • [[Хакасиа]] • [[Чечентәыла]] • [[Чувашиа]] |group2 = [[Атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] |list2 = [[Алтаитәи атәылаҿацә|Алтаи]] • [[Забаикалтәи атәылаҿацә|Забаикал]] • [[Камчаткатәи атәылаҿацә|Камчатка]] • [[Краснодартәи атәылаҿацә|Краснодар]] • [[Красноиарсктәи атәылаҿацә|Красноиарск]] • [[Пермтәи атәылаҿацә|Перм]] • [[Приморсктәи атәылаҿацә|Приморск]] • [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставрополь]] • [[Хабаровсктәи атәылаҿацә|Хабаровск]] |group3 = [[Атәылаҿацәкеа (аобласткеа)]] |list3 = [[Амуртәи атәылаҿацә|Амур]] • [[Архангельсктәи атәылаҿацә|Архангельск]] • [[Астрахантәи атәылаҿацә|Астрахан]] • [[Белгородтәи атәылаҿацә|Белгород]] • [[Бриансктәи атәылаҿацә|Брианск]] • [[Владимиртәи атәылаҿацә|Владимир]] • [[Волгоградтәи атәылаҿацә|Волгоград]] • [[Вологдатәи атәылаҿацә|Вологда]] • [[Воронежтәи атәылаҿацә|Воронеж]] • [[Запорожиетәи атәылаҿацә (Урыстәыла)|Запорожие]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Иарославльтәи атәылаҿацә|Иарославль]] • [[Ивановтәи атәылаҿацә|Иванов]] • [[Иркутсктәи атәылаҿацә|Иркутск]] • [[Калининградтәи атәылаҿацә|Калининград]] • [[Калугатәи атәылаҿацә|Калуга]] • [[Кемеровотәи атәылаҿацә|Кемерово]] • [[Кировтәи атәылаҿацә|Киров]] • [[Костроматәи атәылаҿацә|Кострома]] • [[Кургантәи атәылаҿацә|Курган]] • [[Курсктәи атәылаҿацә|Курск]] • [[Ленинградтәи атәылаҿацә|Ленинград]] • [[Липецктәи атәылаҿацә|Липецк]] • [[Магадантәи атәылаҿацә|Магадан]] • [[Москватәи атәылаҿацә|Москва]] • [[Мурмансктәи атәылаҿацә|Мурманск]] • [[Нижегородтәи атәылаҿацә|Нижни Новгород]] • [[Новгородтәи атәылаҿацә|Новгород]] • [[Новосибирсктәи атәылаҿацә|Новосибирск]] • [[Омсктәи атәылаҿацә|Омск]] • [[Оренбургтәи атәылаҿацә|Оренбург]] • [[Орловтәи атәылаҿацә|Орлов]] • [[Пензатәи атәылаҿацә|Пенза]] • [[Псковтәи атәылаҿацә|Псков]] • [[Риазантәи атәылаҿацә|Риазан]] • [[Ростовтәи атәылаҿацә|Ростов]] • [[Самаратәи атәылаҿацә|Самара]] • [[Саратовтәи атәылаҿацә|Саратов]] • [[Сахалинтәи атәылаҿацә|Сахалин]] • [[Свердловсктәи атәылаҿацә|Свердловск]] • [[Смоленсктәи атәылаҿацә|Смоленск]] • [[Тамбовтәи атәылаҿацә|Тамбов]] • [[Твертәи атәылаҿацә|Твер]] • [[Тиументәи атәылаҿацә|Тиумен]]<ref name="Тюменская область (входит в состав)" /> • [[Томсктәи атәылаҿацә|Томск]] • [[Тулатәи атәылаҿацә|Тула]] • [[Улиановсктәи атәылаҿацә|Улиановск]] • [[Херсонтәи атәылаҿацә (Урыстәыла)|Херсон]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> • [[Челиабинсктәи атәылаҿацә|Челиабинск]] |group4 = [[АФедералтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа]] |list4 = [[Москва]] • [[Санкт-Петербург]] • [[Севастополь]]<ref name="Субъекты из состава Украины" /> |group5 = [[Автономтә тәылаҿацә]] |list5 = [[Ауриатәи автономтә атәылаҿацә]] |group6 = [[Автономтә гьежьырақәа]] |list6 = [[Ненецтәи автономтә гьежьыра|Ненец]]<ref name="Архангельская область (входит в состав)" /> • [[Ханты-Манситәи автономтә гьежьыра — Иугра|Ханты-Мансииск — Иугра]] • [[Чукоттәи автономтә гьежьыра|Чукотка]] • [[Иамал-Ненецтәи автономтә гьежьыра|Иамал-Ненец]] |belowstyle = font-size: 90%; |below = <references> <ref name="Субъекты из состава Украины">Жәларбжьаратәи азхаҵара змам.</ref> <ref name="Архангельская область (входит в состав)">[[Архангельсктәи атәылаҿацә]] иахәҭакуп.</ref> <ref name="Тюменская область (входит в состав)"> [[Тиументәи атәылаҿацә]] иахәҭакуп.</ref> </references> }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> lcc58yagn5e45tbclgq3ntqjnrhz8g5 Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа 14 53278 166518 2026-05-31T08:39:02Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рылахәылацәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ахадацәа| ]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы инхоз ауаа| Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]] Акатегориа:...» 166518 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рылахәылацәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ахадацәа| ]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы инхоз ауаа| Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рполитика| Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]] sdu9nooglrtavx5e69277pcx45425dl 166553 166518 2026-05-31T09:07:29Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рылахәылацәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рылахәылацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166553 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рылахәылацәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ахадацәа| ]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы инхоз ауаа| Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рполитика| Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]] gbjmx02v2on1yhoftfm567xx3ky9gw9 166554 166553 2026-05-31T09:07:47Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]] в [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]] без оставления перенаправления 166553 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рылахәылацәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ахадацәа| ]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы инхоз ауаа| Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рполитика| Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]] gbjmx02v2on1yhoftfm567xx3ky9gw9 Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рылахәылацәа 14 53279 166519 2026-05-31T08:42:35Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа|*президиумқәа рылахәылацәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа|лахәылацәа]]» 166519 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа|*президиумқәа рылахәылацәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа|лахәылацәа]] qe24ms663u0am7dhr55vmwndt6nw8nd 166526 166519 2026-05-31T08:54:08Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166526 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа|*президиумқәа рылахәылацәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа|лахәылацәа]] n4i0p0659l5aoek2ldpaz3rtftr2n1f 166545 166526 2026-05-31T09:03:48Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166545 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа|*президиумқәа рылахәылацәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа|лахәылацәа]] 9pyenzi9ia3kgywfi6e2ab1wjb1jwzm 166552 166545 2026-05-31T09:07:09Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рылахәылацәа]] в [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рылахәылацәа]] без оставления перенаправления 166545 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа|*президиумқәа рылахәылацәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа|лахәылацәа]] 9pyenzi9ia3kgywfi6e2ab1wjb1jwzm Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа 14 53280 166520 2026-05-31T08:44:31Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Апрезидиумқәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа|*президиумқәа]] [[Акатегориа:Аколлективтә ҳәынҭқаррақәа рхадацәа]]» 166520 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Апрезидиумқәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа|*президиумқәа]] [[Акатегориа:Аколлективтә ҳәынҭқаррақәа рхадацәа]] 2t55inxw67mprfbt2fuj35us5urqufu 166546 166520 2026-05-31T09:04:34Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа]] в [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа]] без оставления перенаправления 166520 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Апрезидиумқәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа|*президиумқәа]] [[Акатегориа:Аколлективтә ҳәынҭқаррақәа рхадацәа]] 2t55inxw67mprfbt2fuj35us5urqufu 166550 166546 2026-05-31T09:06:09Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166550 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Апрезидиумқәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа|*президиумқәа]] [[Акатегориа:Аколлективтә ҳәынҭқаррақәа рхадацәа]] 2o8hsz9k74zl93qqop2osau7ahyrktx Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа 14 53281 166523 2026-05-31T08:50:39Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{category see also|СССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа}} [[Акатегориа:СССР адепутатцәа|Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рполитикцәа|*Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] Акатегориа:Палатак змоу арегионалтә...» 166523 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{category see also|СССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа}} [[Акатегориа:СССР адепутатцәа|Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рполитикцәа|*Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Палатак змоу арегионалтә парламентқәа рдепутатцәа]] 1xejn89qcjtotargajdvgaha8f66g8d 166524 166523 2026-05-31T08:51:56Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166524 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{category see also|СССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа}} [[Акатегориа:СССР адепутатцәа|Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рполитикцәа|*Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Палатак змоу арегионалтә парламентқәа рдепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа|*депутатцәа]] trjyopoawk11bgbyladifnk2v27gbqr 166527 166524 2026-05-31T08:54:25Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] в [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] без оставления перенаправления 166524 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{category see also|СССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа}} [[Акатегориа:СССР адепутатцәа|Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рполитикцәа|*Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Палатак змоу арегионалтә парламентқәа рдепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа|*депутатцәа]] trjyopoawk11bgbyladifnk2v27gbqr 166548 166527 2026-05-31T09:05:21Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа Иреиҳаӡоу Асоветқәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166548 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{category see also|СССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа}} [[Акатегориа:СССР адепутатцәа|Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рполитикцәа|*Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Палатак змоу арегионалтә парламентқәа рдепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа|*депутатцәа]] lan1avsdf8qdszs3s8p4q63eqni60mg 166549 166548 2026-05-31T09:05:49Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рпрезидиумқәа рхантәаҩцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 166549 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{category see also|СССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа}} [[Акатегориа:СССР адепутатцәа|Иреиҳаӡоу Асоветқәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рполитикцәа|*Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Палатак змоу арегионалтә парламентқәа рдепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа|*депутатцәа]] i7vwm7fkfb9su82gw28hna6cv2zo9y9 Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рхантәаҩцәа 14 53282 166560 2026-05-31T09:16:10Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Палатак змоу арегионалтә апарламентқәа рспикерцәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа|*хантәаҩцәа]]» 166560 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Палатак змоу арегионалтә апарламентқәа рспикерцәа]] [[Акатегориа:СССР аидгылатә республикақәа рҿы иҟоу Иреиҳаӡоу Асоветқәа рдепутатцәа|*хантәаҩцәа]] g6aibxld4jboco4n1t4epuoky0ss55t Акатегориа:РСФСР араионқәа рҟынтәи СССР жәлар рдепутатцәа 14 53283 166561 2026-05-31T09:20:45Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:СССР жәлар рдепутатцәа]] [[Акатегориа:РСФСР аполитикцәа|жәлар рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла адепутатцәа|жәлар рдепутатцәа]]» 166561 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:СССР жәлар рдепутатцәа]] [[Акатегориа:РСФСР аполитикцәа|жәлар рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла адепутатцәа|жәлар рдепутатцәа]] 1boupteilx95pircyfly8ustyn2tok0 Акатегориа:КПСС 26-тәи аизараду аделегатцәа 14 53284 166562 2026-05-31T09:30:50Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{cat main}} {{КПСС аизараду аделегатцәа}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:КПСС аизараду аделегатцәа|{{Title number}}]] [[Акатегориа:1981 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1981 шықәсазы аконференциақәа]]» 166562 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{КПСС аизараду аделегатцәа}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:КПСС аизараду аделегатцәа|{{Title number}}]] [[Акатегориа:1981 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1981 шықәсазы аконференциақәа]] 7k09rkfzgwt32kqrllhdzr0iahiwdk4 Ашаблон:КПСС аизараду аделегатцәа 10 53285 166563 2026-05-31T09:58:26Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Navbox |name = КПСС аизараду аделегатцәа |state = |title = {{c|КПСС аизараду аделегатцәа}} |list1 = [[:Акатегориа:РСДРП 1-тәи аизараду аделегатцәа|1-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РСДРП 2-тәи аизараду аделегатцәа|2-тәи аизараду]] • :Акатегориа:РСДРП 3-тәи...» 166563 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = КПСС аизараду аделегатцәа |state = |title = {{c|КПСС аизараду аделегатцәа}} |list1 = [[:Акатегориа:РСДРП 1-тәи аизараду аделегатцәа|1-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РСДРП 2-тәи аизараду аделегатцәа|2-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РСДРП 3-тәи аизараду аделегатцәа|3-тәи аизараду]]• [[:Акатегориа:РСДРП 4-тәи аизараду аделегатцәа|4-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РСДРП 5-тәи аизараду аделегатцәа|5-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РСДРП 6-тәи аизараду аделегатцәа|6-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РКП(б) 7-тәи аизараду аделегатцәа|7-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РКП(б) 8-тәи аизараду аделегатцәа|8-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РКП(б) 9-тәи аизараду аделегатцәа|9-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РКП(б) 10-тәи аизараду аделегатцәа|10-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РКП(б) 11-тәи аизараду аделегатцәа|11-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РКП(б) 12-тәи аизараду аделегатцәа|12-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РКП(б) 13-тәи аизараду аделегатцәа|13-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:ВКП(б) 14-тәи аизараду аделегатцәа|14-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:ВКП(б) 15-тәи аизараду аделегатцәа|15-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:ВКП(б) 16-тәи аизараду аделегатцәа|16-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:ВКП(б) 17-тәи аизараду аделегатцәа|17-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:ВКП(б) 18-тәи аизараду аделегатцәа|18-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 19-тәи аизараду аделегатцәа|19-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 20-тәи аизараду аделегатцәа|20-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа: КПСС 21-тәи аизараду аделегатцәа|21-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 22-тәи аизараду аделегатцәа|22-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 23-тәи аизараду аделегатцәа|23-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 24-тәи аизараду аделегатцәа|24-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 25-тәи аизараду аделегатцәа|25-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 26-тәи аизараду аделегатцәа|26-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 27-тәи аизараду аделегатцәа|27-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 28-тәи аизараду аделегатцәа|28-тәи аизараду]] }}<noinclude> [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Анавигациа акатегориақәа рыла|КПСС]] </noinclude> 7gp0gwo1xdzvmz27s8t8g5iv35b3wkl 166564 166563 2026-05-31T09:59:35Z Fraxinus.cs 8381 166564 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = КПСС аизараду аделегатцәа |state = |title = {{c|КПСС аизараду аделегатцәа}} |list1 = [[:Акатегориа:РСДРП 1-тәи аизараду аделегатцәа|1-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РСДРП 2-тәи аизараду аделегатцәа|2-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РСДРП 3-тәи аизараду аделегатцәа|3-тәи аизараду]]• [[:Акатегориа:РСДРП 4-тәи аизараду аделегатцәа|4-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РСДРП 5-тәи аизараду аделегатцәа|5-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РСДРП 6-тәи аизараду аделегатцәа|6-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РКП(б) 7-тәи аизараду аделегатцәа|7-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РКП(б) 8-тәи аизараду аделегатцәа|8-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РКП(б) 9-тәи аизараду аделегатцәа|9-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РКП(б) 10-тәи аизараду аделегатцәа|10-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РКП(б) 11-тәи аизараду аделегатцәа|11-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РКП(б) 12-тәи аизараду аделегатцәа|12-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:РКП(б) 13-тәи аизараду аделегатцәа|13-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:ВКП(б) 14-тәи аизараду аделегатцәа|14-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:ВКП(б) 15-тәи аизараду аделегатцәа|15-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:ВКП(б) 16-тәи аизараду аделегатцәа|16-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:ВКП(б) 17-тәи аизараду аделегатцәа|17-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:ВКП(б) 18-тәи аизараду аделегатцәа|18-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 19-тәи аизараду аделегатцәа|19-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 20-тәи аизараду аделегатцәа|20-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа: КПСС 21-тәи аизараду аделегатцәа|21-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 22-тәи аизараду аделегатцәа|22-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 23-тәи аизараду аделегатцәа|23-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 24-тәи аизараду аделегатцәа|24-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 25-тәи аизараду аделегатцәа|25-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 26-тәи аизараду аделегатцәа|26-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 27-тәи аизараду аделегатцәа|27-тәи аизараду]] • [[:Акатегориа:КПСС 28-тәи аизараду аделегатцәа|28-тәи аизараду]] }}<noinclude> [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбара акатегориақәа рыла|КПСС]] </noinclude> 3l9vhju7vjxu548efz0p9n6xot8d5zl Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбара акатегориақәа рыла 14 53286 166566 2026-05-31T10:04:56Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:хырхарҭарбара акатегориақәа рыла}} [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбаратә ахылаԥшратә шаблонқәа|категориақәа]] [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Акатегориақәа]]» 166566 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:хырхарҭарбара акатегориақәа рыла}} [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбаратә ахылаԥшратә шаблонқәа|категориақәа]] [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Акатегориақәа]] blodbtzv5x3dzdxj1s7gb9hzg59h04v Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбаратә ахылаԥшратә шаблонқәа 14 53287 166572 2026-05-31T10:08:52Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:хырхарҭарбаратә ахылаԥшратә шаблонқәа}} [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбара|хылаԥшра]] [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахылаԥшра| хырхарҭарбаратә]]» 166572 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:хырхарҭарбаратә ахылаԥшратә шаблонқәа}} [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахырхарҭарбара|хылаԥшра]] [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахылаԥшра| хырхарҭарбаратә]] du6qbqqc3nep1t25gf52kvlgeqqvc1a Акатегориа:КПСС аизараду аделегатцәа 14 53288 166573 2026-05-31T10:12:21Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:КПСС алахәылацәа|делегатцәа]] [[Акатегориа:КПСС аизарадуқәа|делегатцәа]]» 166573 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:КПСС алахәылацәа|делегатцәа]] [[Акатегориа:КПСС аизарадуқәа|делегатцәа]] qqurlyo18edzw56q6y4ralzwt108o9m Акатегориа:КПСС аизарадуқәа 14 53289 166574 2026-05-31T10:16:10Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Congresses of the Communist Party of the Soviet Union}} {{Cat main|Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа аизараду}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа]] [[Акатегориа:Аполитикатә партиақәа реизарадуқәа]] [[Акатегориа:Акоммунисттә партиақәа реизарадуқәа]]» 166574 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Congresses of the Communist Party of the Soviet Union}} {{Cat main|Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа аизараду}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа]] [[Акатегориа:Аполитикатә партиақәа реизарадуқәа]] [[Акатегориа:Акоммунисттә партиақәа реизарадуқәа]] 0euvyiy1zb2zazcfaaq54bkp8ifvss5 Акатегориа:Аполитикатә партиақәа реизарадуқәа 14 53290 166575 2026-05-31T10:20:11Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category-multi||Political party assemblies|Political conventions|Political conferences}} {{DEFAULTSORT:политикатә партиақәа реизарадуқәа}} [[Акатегориа:Аполитикатә конгрессқәа]] [[Акатегориа:Аизарақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә партиақәа|аизарадуқәа]]» 166575 wikitext text/x-wiki {{Commons category-multi||Political party assemblies|Political conventions|Political conferences}} {{DEFAULTSORT:политикатә партиақәа реизарадуқәа}} [[Акатегориа:Аполитикатә конгрессқәа]] [[Акатегориа:Аизарақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә партиақәа|аизарадуқәа]] 77fdbx438imw2k2c2c543xfzs6y9ffu Акатегориа:Азинтә еиҿкаарақәа 14 53291 166578 2026-05-31T10:25:15Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Legal organizations}} {{DEFAULTSORT:зинтә еиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Азин|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла]]» 166578 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Legal organizations}} {{DEFAULTSORT:зинтә еиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Азин|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла]] 7wa0ij7ccjvgq7zqu6p52znoxvc56lq Акатегориа:Аполитикатә конгрессқәа 14 53292 166579 2026-05-31T10:25:52Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Political congresses}} {{DEFAULTSORT:политикатә конгрессқәа}} [[Акатегориа:Активизм ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Аполитикатә конференциақәа|конгрессқәа]] [[Акатегориа:Азинтә еиҿкаарақәа]]» 166579 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Political congresses}} {{DEFAULTSORT:политикатә конгрессқәа}} [[Акатегориа:Активизм ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Аполитикатә конференциақәа|конгрессқәа]] [[Акатегориа:Азинтә еиҿкаарақәа]] keemq97jb8btk71m8s7uscmlk8c8jfu Акатегориа:Аполитикатә конференциақәа 14 53293 166580 2026-05-31T10:28:10Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Category see also|Адипломатиатә конференциақәа}} {{DEFAULTSORT:политикатә конференциақәа}} [[Акатегориа:Аконференциақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә хҭысқәа|конференциақәа]]» 166580 wikitext text/x-wiki {{Category see also|Адипломатиатә конференциақәа}} {{DEFAULTSORT:политикатә конференциақәа}} [[Акатегориа:Аконференциақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә хҭысқәа|конференциақәа]] czh7sn78rvclogkq9688tpcygwoyn6c Акатегориа:Аконференциақәа 14 53294 166581 2026-05-31T10:29:46Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Conferences}} {{Category see also|Аконгрессқәа|Аизарақәа}} {{DEFAULTSORT:конференциақәа}} [[Акатегориа:Аизарақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә хҭысқәа]]» 166581 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Conferences}} {{Category see also|Аконгрессқәа|Аизарақәа}} {{DEFAULTSORT:конференциақәа}} [[Акатегориа:Аизарақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә хҭысқәа]] 3nfu8xm5a86n5sit72tt7t57ma0n8aq Акатегориа:Акоммунисттә партиақәа реизарадуқәа 14 53295 166582 2026-05-31T10:33:30Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:коммунисттә партиақәа реизарадуқәа}} [[Акатегориа:Аполитикатә партиақәа реизарадуқәа]] [[Акатегориа:Акоммунисттә партиақәа|Аизарадуқәа]]» 166582 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:коммунисттә партиақәа реизарадуқәа}} [[Акатегориа:Аполитикатә партиақәа реизарадуқәа]] [[Акатегориа:Акоммунисттә партиақәа|Аизарадуқәа]] pfdufip2m4vlfq5cufbthu8cd4elzds Акатегориа:КПСС 27-тәи аизараду аделегатцәа 14 53296 166584 2026-05-31T10:35:09Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{cat main}} {{КПСС аизараду аделегатцәа}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:КПСС аизараду аделегатцәа|{{Title number}}]] [[Акатегориа:1986 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1986 шықәсазы аконференциақәа]]» 166584 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{КПСС аизараду аделегатцәа}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:КПСС аизараду аделегатцәа|{{Title number}}]] [[Акатегориа:1986 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1986 шықәсазы аконференциақәа]] 6blgvpj3zohhe8gv2rf1njkrjm7sd95 Акатегориа:КПСС 28-тәи аизараду аделегатцәа 14 53297 166587 2026-05-31T10:35:57Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{cat main}} {{КПСС аизараду аделегатцәа}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:КПСС аизараду аделегатцәа|{{Title number}}]] [[Акатегориа:1991 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1991 шықәсазы аконференциақәа]]» 166587 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{КПСС аизараду аделегатцәа}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:КПСС аизараду аделегатцәа|{{Title number}}]] [[Акатегориа:1991 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1991 шықәсазы аконференциақәа]] qn0h8p3d2a4ytwye4c56wnn24pknuig 166588 166587 2026-05-31T10:36:39Z Fraxinus.cs 8381 166588 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{КПСС аизараду аделегатцәа}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:КПСС аизараду аделегатцәа|{{Title number}}]] [[Акатегориа:1990 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:1990 шықәсазы аконференциақәа]] stu8t0eolgky2hehlsgd0rb6oxkbblv Акатегориа:1981 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа 14 53298 166590 2026-05-31T10:38:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] Акатегориа:{{Title year}} шықәса...» 166590 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа]] pyuw1zxx1f0dijz753mg8c2ctflsjyu 166594 166590 2026-05-31T10:40:04Z Fraxinus.cs 8381 166594 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}} {{Category series navigation}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа]] nd3tyac28ksf1aqo9ixwijqnueaz82w Акатегориа:1986 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа 14 53299 166591 2026-05-31T10:38:34Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] Акатегориа:{{Title year}} шықәса...» 166591 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа]] pyuw1zxx1f0dijz753mg8c2ctflsjyu 166593 166591 2026-05-31T10:39:52Z Fraxinus.cs 8381 166593 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}} {{Category series navigation}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа]] nd3tyac28ksf1aqo9ixwijqnueaz82w Акатегориа:1990 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа 14 53300 166596 2026-05-31T10:40:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}} {{Category series navigation}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] Акатегор...» 166596 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}} {{Category series navigation}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа]] nd3tyac28ksf1aqo9ixwijqnueaz82w Акатегориа:1990 шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла 14 53301 166597 2026-05-31T10:42:03Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Year by country category}}» 166597 wikitext text/x-wiki {{Year by country category}} dbr7g9yldivw092rdzcdrzyp4x8j79g Акатегориа:1986 шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла 14 53302 166598 2026-05-31T10:42:43Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Year by country category}}» 166598 wikitext text/x-wiki {{Year by country category}} dbr7g9yldivw092rdzcdrzyp4x8j79g Акатегориа:1981 шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла 14 53303 166599 2026-05-31T10:43:09Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Year by country category}}» 166599 wikitext text/x-wiki {{Year by country category}} dbr7g9yldivw092rdzcdrzyp4x8j79g Акатегориа:1981 шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа 14 53304 166600 2026-05-31T10:44:22Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in Asia}} {{Year in continent category}}» 166600 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in Asia}} {{Year in continent category}} irxgzbxa99gqvuq6rgh1ajlwnuvfzdw Акатегориа:1986 шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа 14 53305 166601 2026-05-31T10:44:33Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in Asia}} {{Year in continent category}}» 166601 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in Asia}} {{Year in continent category}} irxgzbxa99gqvuq6rgh1ajlwnuvfzdw Акатегориа:1990 шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа 14 53306 166602 2026-05-31T10:44:43Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in Asia}} {{Year in continent category}}» 166602 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in Asia}} {{Year in continent category}} irxgzbxa99gqvuq6rgh1ajlwnuvfzdw Акатегориа:1981 шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла 14 53307 166603 2026-05-31T10:46:28Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Year by continent category}}» 166603 wikitext text/x-wiki {{Year by continent category}} ml612n4y7wiuw47l1xgp4k2uebb3wnx Акатегориа:1986 шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла 14 53308 166604 2026-05-31T10:46:38Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Year by continent category}}» 166604 wikitext text/x-wiki {{Year by continent category}} ml612n4y7wiuw47l1xgp4k2uebb3wnx Акатегориа:1990 шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла 14 53309 166605 2026-05-31T10:46:46Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Year by continent category}}» 166605 wikitext text/x-wiki {{Year by continent category}} ml612n4y7wiuw47l1xgp4k2uebb3wnx Акатегориа:1981 шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа 14 53310 166606 2026-05-31T10:48:45Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in Europe}} {{Year in continent category}}» 166606 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in Europe}} {{Year in continent category}} bizg2ni5u10eyzhqkjynj8bz286wpgo Акатегориа:1986 шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа 14 53311 166607 2026-05-31T10:48:53Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in Europe}} {{Year in continent category}}» 166607 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in Europe}} {{Year in continent category}} bizg2ni5u10eyzhqkjynj8bz286wpgo Акатегориа:1990 шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа 14 53312 166608 2026-05-31T10:49:02Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in Europe}} {{Year in continent category}}» 166608 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in Europe}} {{Year in continent category}} bizg2ni5u10eyzhqkjynj8bz286wpgo Акатегориа:1981 шықәсазы аконференциақәа 14 53313 166610 2026-05-31T10:50:34Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{YYYY conferences category header}}» 166610 wikitext text/x-wiki {{YYYY conferences category header}} b4w1yytjcatw97h91elfa7k7381ztkg 166622 166610 2026-05-31T11:23:46Z Fraxinus.cs 8381 166622 wikitext text/x-wiki {{YYYY conferences category header|конференциақәа}} s1337vq101pdvm2zn4kdbzp1pmgcq7d Акатегориа:1986 шықәсазы аконференциақәа 14 53314 166611 2026-05-31T10:51:04Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{YYYY conferences category header}}» 166611 wikitext text/x-wiki {{YYYY conferences category header}} b4w1yytjcatw97h91elfa7k7381ztkg 166624 166611 2026-05-31T11:27:54Z Fraxinus.cs 8381 166624 wikitext text/x-wiki {{YYYY conferences category header|конференциақәа}} s1337vq101pdvm2zn4kdbzp1pmgcq7d Акатегориа:1990 шықәсазы аконференциақәа 14 53315 166612 2026-05-31T10:51:12Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{YYYY conferences category header}}» 166612 wikitext text/x-wiki {{YYYY conferences category header}} b4w1yytjcatw97h91elfa7k7381ztkg 166625 166612 2026-05-31T11:28:02Z Fraxinus.cs 8381 166625 wikitext text/x-wiki {{YYYY conferences category header|конференциақәа}} s1337vq101pdvm2zn4kdbzp1pmgcq7d 166629 166625 2026-05-31T11:37:35Z Fraxinus.cs 8381 166629 wikitext text/x-wiki {{YYYY conferences category header}} b4w1yytjcatw97h91elfa7k7381ztkg 166630 166629 2026-05-31T11:37:51Z Fraxinus.cs 8381 Отменена версия [[Special:Diff/166629|166629]], сделанная [[Special:Contributions/Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[User talk:Fraxinus.cs|обсуждение]]) 166630 wikitext text/x-wiki {{YYYY conferences category header|конференциақәа}} s1337vq101pdvm2zn4kdbzp1pmgcq7d Ашаблон:YYYY conferences category header 10 53316 166613 2026-05-31T10:52:47Z Fraxinus.cs 8381 Перенаправление на [[Ашаблон:YYYY foos category header]] 166613 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ашаблон:YYYY foos category header]] 5mkitraczbzrs1yxecd8zgdhjzrenkd Ашаблон:YYYY foos category header 10 53317 166615 2026-05-31T10:58:31Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «<includeonly><!-- # The first step is to check whether this is a category page -->{{Category other<!-- -->|<!-- ############### It is a category ############################### # So check that it matches the required format: "YYYY foos" -->{{#ifeq: {{#invoke:String|match|{{PAGENAME}}|^%d%d%d%d шықәсазы %a.-$|1|1|false|%%NOMATCH%%}}<!-- -->|%%NOMATCH%%<!-- -->|<!-- # Doesn't match...» 166615 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- # The first step is to check whether this is a category page -->{{Category other<!-- -->|<!-- ############### It is a category ############################### # So check that it matches the required format: "YYYY foos" -->{{#ifeq: {{#invoke:String|match|{{PAGENAME}}|^%d%d%d%d шықәсазы %a.-$|1|1|false|%%NOMATCH%%}}<!-- -->|%%NOMATCH%%<!-- -->|<!-- # Doesn't match -->{{Агха|Ииашам адаҟьа ахьӡ.<br />[[Ашаблон:YYYY foos category header]] ахархәара амоуп акатегориа адаҟьақәа рҿы мацара, зыхьӡ {{nowrap|«YYYY шықәсазы foos»}} аформа змоу, уа «foos» ахьӡуп, насгьы «YYYY» 4-цифратә шықәсоуп}}<!-- -->[[Акатегориа:Errors reported by other category header templates]]<!-- -->|<!-- -->{{YYYY foos category header/core<!-- -->|diagnose={{yesno-no|{{{diagnose}}}}}<!-- -->|foos={{#invoke:String|replace|{{PAGENAME}}|^%d%d%d%d (%a.-)$|%1|1|false}}<!-- -->|year={{#invoke:String|replace|{{PAGENAME}}|^(%d%d%d%d) %a.-$|%1|1|false}}<!-- -->|parent={{{1|}}}<!-- -->|parent2={{{2|}}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->|<!-- ############### Not a category ############################### -->{{Агха|This page is not in the [[Wikipedia:Namespace|category namespace]].<br />[[Ашаблон:YYYY foos category header]] ахархәара амоуп акатегориа адаҟьақәа рҿы мацара, зыхьӡ {{nowrap|«YYYY шықәсазы foos»}} аформа змоу, уа «foos» ахьӡуп, насгьы «YYYY» 4-цифратә шықәсоуп}}<!-- -->[[Акатегориа:Errors reported by other category header templates]]<!-- -->}}</includeonly><!-- # Note {{CatAutoTOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{CatAutoTOC}}<!-- --><noinclude><!-- -->{{Documentation}}<!-- --></noinclude> 2h8sh1lekpc0bfb82hdw0747p3f4sc3 166621 166615 2026-05-31T11:23:04Z Fraxinus.cs 8381 166621 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- # The first step is to check whether this is a category page -->{{Category other<!-- -->|<!-- ############### It is a category ############################### # So check that it matches the required format: "YYYY foos" -->{{#ifeq: {{#invoke:String|match|{{PAGENAME}}|^%d%d%d%d шықәсазы %a.-$|1|1|false|%%NOMATCH%%}}<!-- -->|%%NOMATCH%%<!-- -->|<!-- # Doesn't match -->{{Агха|Ииашам адаҟьа ахьӡ.<br />[[Ашаблон:YYYY foos category header]] ахархәара амоуп акатегориа адаҟьақәа рҿы мацара, зыхьӡ {{nowrap|«YYYY шықәсазы foos»}} аформа змоу, уа «foos» ахьӡуп, насгьы «YYYY» 4-цифратә шықәсоуп}}<!-- -->[[Акатегориа:Errors reported by other category header templates]]<!-- -->|<!-- -->{{YYYY foos category header/core<!-- -->|diagnose={{yesno-no|{{{diagnose}}}}}<!-- -->|foos={{#invoke:String|replace|{{PAGENAME}}|^%d%d%d%d шықәсазы (%a.-)$|%1|1|false}}<!-- -->|year={{#invoke:String|replace|{{PAGENAME}}|^(%d%d%d%d) шықәсазы %a.-$|%1|1|false}}<!-- -->|sort={{{1|}}}<!-- -->|parent={{{2|}}}<!-- -->|parent2={{{3|}}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->|<!-- ############### Not a category ############################### -->{{Агха|This page is not in the [[Wikipedia:Namespace|category namespace]].<br />[[Ашаблон:YYYY foos category header]] ахархәара амоуп акатегориа адаҟьақәа рҿы мацара, зыхьӡ {{nowrap|«YYYY шықәсазы foos»}} аформа змоу, уа «foos» ахьӡуп, насгьы «YYYY» 4-цифратә шықәсоуп}}<!-- -->[[Акатегориа:Errors reported by other category header templates]]<!-- -->}}</includeonly><!-- # Note {{CatAutoTOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{CatAutoTOC}}<!-- --><noinclude><!-- -->{{Documentation}}<!-- --></noinclude> etrt0ctb1ikis1ejccnk0a5eopx2vfj Ашаблон:YYYY foos category header/doc 10 53318 166617 2026-05-31T11:11:51Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «Ари ашаблон «YYYY шықәсазы foos» аформа акатегориа ҟанаҵоит, уа «foos» ахьӡуп, насгьы YYYY 4-цифрала иҟоу ашықәс ауп. Иаҳҳәап [[:Акатегориа:1823 шықәсазы амашәырцәгьақәа]] ма [[:Акатегориа:2005 шықәсазы ацунамиқәа]] ==Ахархәара== <code><nowiki>{{YYYY foos category header}}</nowiki></code> Ихымԥ...» 166617 wikitext text/x-wiki Ари ашаблон «YYYY шықәсазы foos» аформа акатегориа ҟанаҵоит, уа «foos» ахьӡуп, насгьы YYYY 4-цифрала иҟоу ашықәс ауп. Иаҳҳәап [[:Акатегориа:1823 шықәсазы амашәырцәгьақәа]] ма [[:Акатегориа:2005 шықәсазы ацунамиқәа]] ==Ахархәара== <code><nowiki>{{YYYY foos category header}}</nowiki></code> Ихымԥадатәим ахышәарақәа рхы иадырхәар рылшоит ахылҵшьҭратә категориазы. Иаҳҳәап <code><nowiki>{{YYYY foos category header|амашәырцәгьақәа}}</nowiki></code> == TemplateData == <templatedata> { "params": { "1": {}, "2": {}, "diagnose": { "type": "boolean", "default": "no", "autovalue": "yes" }, "portal": {} }, "paramOrder": [ "1", "2", "diagnose", "portal" ], "format": "inline" } </templatedata> ==Шәахә. иара убас== * [[:Ашаблон:YYY0s foos category header]] <includeonly> [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Аишьҭагылашьа акатегориа ахқәа]] </includeonly> d7qlciz5bummpd7lfjtv7lxljnafklx Ашаблон:YYYY foos category header/core 10 53319 166619 2026-05-31T11:19:11Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{#ifeq: {{{diagnose}}}|yes|<!-- -->;Inner core diagnostics * foos = [{{{foos}}}] * year = [{{{year}}}] * parent = [{{{parent}}}] * parent2 = [{{{parent2}}}] ---- }}<!-- --><includeonly><!-- -->{{Category explanation|'''[[{{{year}}}]]''' шықәсазы '''[[{{{foos}}}]]'''}}<!-- -->{{Category series navigation|skip-gaps=yes}} [[Акатегориа:{{{foos}}} ашықәсқәа рыла]] Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} раан {{lc:{{{foos}...» 166619 wikitext text/x-wiki {{#ifeq: {{{diagnose}}}|yes|<!-- -->;Inner core diagnostics * foos = [{{{foos}}}] * year = [{{{year}}}] * parent = [{{{parent}}}] * parent2 = [{{{parent2}}}] ---- }}<!-- --><includeonly><!-- -->{{Category explanation|'''[[{{{year}}}]]''' шықәсазы '''[[{{{foos}}}]]'''}}<!-- -->{{Category series navigation|skip-gaps=yes}} [[Акатегориа:{{{foos}}} ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} раан {{lc:{{{foos}}}}}|{{{year}}}]] {{#if:{{{parent}}}<!-- -->|[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{parent}}}|{{{foos-sort}}}]]<!-- -->{{#if:{{{parent2}}}<!-- -->|[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{parent2}}}|{{{foos-sort}}}]]<!-- -->}}<!-- -->|[[Акатегориа:{{{year}}} шықәса|{{{foos-sort}}}]]<!-- -->}}<!-- --></includeonly><!-- --><noinclude><!-- -->{{Documentation|content=Ари [[Ашаблон:{{ROOTPAGENAME}}]] асубшаблон ауп.}}<!-- --></noinclude> fgs5s27rfiynwu79gg8nogaa8n60pe2 166620 166619 2026-05-31T11:21:40Z Fraxinus.cs 8381 166620 wikitext text/x-wiki {{#ifeq: {{{diagnose}}}|yes|<!-- -->;Inner core diagnostics * foos = [{{{foos}}}] * year = [{{{year}}}] * parent = [{{{parent}}}] * parent2 = [{{{parent2}}}] ---- }}<!-- --><includeonly><!-- -->{{Category explanation|'''[[{{{year}}}]]''' шықәсазы '''[[{{{foos}}}]]'''}}<!-- -->{{Category series navigation|skip-gaps=yes}} [[Акатегориа:{{{foos}}} ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} раан {{lc:{{{foos}}}}}|{{{year}}}]] {{#if:{{{parent}}}<!-- -->|[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{parent}}}|{{{sort}}}]]<!-- -->{{#if:{{{parent2}}}<!-- -->|[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{parent2}}}|{{{sort}}}]]<!-- -->}}<!-- -->|[[Акатегориа:{{{year}}} шықәса|{{{sort}}}]]<!-- -->}}<!-- --></includeonly><!-- --><noinclude><!-- -->{{Documentation|content=Ари [[Ашаблон:{{ROOTPAGENAME}}]] асубшаблон ауп.}}<!-- --></noinclude> 6zhezr5tnngjjfqtrxwt7m1724uuwai 166623 166620 2026-05-31T11:25:50Z Fraxinus.cs 8381 166623 wikitext text/x-wiki {{#ifeq: {{{diagnose}}}|yes|<!-- -->;Inner core diagnostics * foos = [{{{foos}}}] * year = [{{{year}}}] * sort = [{{{sort}}}] * parent = [{{{parent}}}] * parent2 = [{{{parent2}}}] ---- }}<!-- --><includeonly><!-- -->{{Category explanation|'''[[{{{year}}}]]''' шықәсазы '''[[{{{foos}}}]]'''}}<!-- -->{{Category series navigation|skip-gaps=yes}} [[Акатегориа:{{{foos}}} ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} раан {{lc:{{{foos}}}}}|{{{year}}}]] {{#if:{{{parent}}}<!-- -->|[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{parent}}}|{{{sort}}}]]<!-- -->{{#if:{{{parent2}}}<!-- -->|[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{parent2}}}|{{{sort}}}]]<!-- -->}}<!-- -->|[[Акатегориа:{{{year}}} шықәса|{{{sort}}}]]<!-- -->}}<!-- --></includeonly><!-- --><noinclude><!-- -->{{Documentation|content=Ари [[Ашаблон:{{ROOTPAGENAME}}]] асубшаблон ауп.}}<!-- --></noinclude> qbq72h4er73ow26r624kxby8rzg1qg5 166628 166623 2026-05-31T11:35:20Z Fraxinus.cs 8381 166628 wikitext text/x-wiki {{#ifeq: {{{diagnose}}}|yes|<!-- -->;Inner core diagnostics * foos = [{{{foos}}}] * year = [{{{year}}}] * sort = [{{{sort}}}] * parent = [{{{parent}}}] * parent2 = [{{{parent2}}}] ---- }}<!-- --><includeonly><!-- -->{{Category explanation|'''[[{{{year}}}]]''' шықәсазы '''[[{{{foos}}}]]'''}}<!-- -->{{Category series navigation|skip-gaps=yes}} [[Акатегориа:{{{foos}}} ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} раан {{lc:{{{foos}}}}}|{{{year}}}]] {{#if:{{{parent}}}<!-- -->|[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{parent}}}|{{{sort}}}]]<!-- -->{{#if:{{{parent2}}}<!-- -->|[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{parent2}}}|{{{sort}}}]]<!-- -->}}<!-- -->|[[Акатегориа:{{{year}}} шықәса|{{#if: {{{sort}}}|{{{sort}}}|{{{foos}}}}}]]<!-- -->}}<!-- --></includeonly><!-- --><noinclude><!-- -->{{Documentation|content=Ари [[Ашаблон:{{ROOTPAGENAME}}]] асубшаблон ауп.}}<!-- --></noinclude> k3hkrg459q0w9rmetfosoya8j4qn27e Акатегориа:Аконференциақәа ашықәсқәа рыла 14 53320 166626 2026-05-31T11:29:52Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Conferences by year}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category TOC custom|start=1720}} {{DEFAULTSORT:конференциақәа ашықәсқәа рыла}} [[Акатегориа:Аконференциақәа аамҭақәа рыла|.шықәсқәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа ашықәсқәа рыла]]» 166626 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Conferences by year}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category TOC custom|start=1720}} {{DEFAULTSORT:конференциақәа ашықәсқәа рыла}} [[Акатегориа:Аконференциақәа аамҭақәа рыла|.шықәсқәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа ашықәсқәа рыла]] 5lybmw19un4eryh0ylv3biskgl4e862 Акатегориа:Аконференциақәа аамҭақәа рыла 14 53321 166627 2026-05-31T11:31:52Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:конференциақәа аамҭақәа рыла}} [[Акатегориа:Аконференциақәа| аамҭақәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа аамҭақәа рыла]]» 166627 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:конференциақәа аамҭақәа рыла}} [[Акатегориа:Аконференциақәа| аамҭақәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа аамҭақәа рыла]] lfdix7selljaq6297c7p3yjvreapfhk Акатегориа:1980-тәи ашықәсқәа раан аконференциақәа 14 53322 166631 2026-05-31T11:42:15Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:Аконференциақәа ажәашықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title decade}}-тәи ашықәсқәа|конференциақәа]] [[Акатегориа:{{Century name from title decade|dash}} аконференциақәа]]» 166631 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:Аконференциақәа ажәашықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title decade}}-тәи ашықәсқәа|конференциақәа]] [[Акатегориа:{{Century name from title decade|dash}} аконференциақәа]] qxl2gi01up7llau9btnpkbhnio2r5y7 Акатегориа:1990-тәи ашықәсқәа раан аконференциақәа 14 53323 166632 2026-05-31T11:42:53Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:Аконференциақәа ажәашықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title decade}}-тәи ашықәсқәа|конференциақәа]] [[Акатегориа:{{Century name from title decade|dash}} аконференциақәа]]» 166632 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:Аконференциақәа ажәашықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title decade}}-тәи ашықәсқәа|конференциақәа]] [[Акатегориа:{{Century name from title decade|dash}} аконференциақәа]] qxl2gi01up7llau9btnpkbhnio2r5y7 Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы аконференциақәа 14 53324 166633 2026-05-31T11:45:03Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Navseasoncats}} [[Акатегориа:Аконференциақәа ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәса|конференциақәа]]» 166633 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:Аконференциақәа ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәса|конференциақәа]] 42pcfdf855ebeyycbxt601t31129dcj Акатегориа:Аконференциақәа ашәышықәсақәа рыла 14 53325 166634 2026-05-31T11:46:21Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Conferences by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:конференциақәа ашәышықәсақәа рыла}} [[Акатегориа:Аконференциақәа аамҭақәа рыла|.шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа ашәышықәсақәа рыла]]» 166634 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Conferences by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:конференциақәа ашәышықәсақәа рыла}} [[Акатегориа:Аконференциақәа аамҭақәа рыла|.шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа ашәышықәсақәа рыла]] edvl2wx6ddvv1g7o43pknhvtr5n8n81 Акатегориа:Аконференциақәа ажәашықәсақәа рыла 14 53326 166635 2026-05-31T11:47:17Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:конференциақәа ажәашықәсақәа рыла}} [[Акатегориа:Аконференциақәа аамҭақәа рыла|.жәашықәсақәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа ажәашықәсақәа рыла]]» 166635 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:конференциақәа ажәашықәсақәа рыла}} [[Акатегориа:Аконференциақәа аамҭақәа рыла|.жәашықәсақәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа ажәашықәсақәа рыла]] 3boa5ncwmgvyqkkbbq3qja0fx06j8dl Акатегориа:КПСС 19-тәи аконференциа аделегатцәа 14 53327 166636 2026-05-31T11:52:50Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:КПСС аконференциақәа рделегатцәа|{{Title number}}]]» 166636 wikitext text/x-wiki {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:КПСС аконференциақәа рделегатцәа|{{Title number}}]] mwm3uis5bekrwtdjdzyi02edzx1lmam Акатегориа:КПСС аконференциақәа рделегатцәа 14 53328 166637 2026-05-31T11:54:27Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:КПСС аконференциақәа|делегатцәа]] [[Акатегориа:КПСС алахәылацәа|конференциақәа рделегатцәа]]» 166637 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:КПСС аконференциақәа|делегатцәа]] [[Акатегориа:КПСС алахәылацәа|конференциақәа рделегатцәа]] mbc7go0pyokqr0y1a36rzjmniitasoo Акатегориа:КПСС аконференциақәа 14 53329 166639 2026-05-31T11:57:43Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Апартиатә конференциақәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа|конференциақәа]]» 166639 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Апартиатә конференциақәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа|конференциақәа]] ar0nct4p49m8ghmb6p3y2lvjzw8khtv