Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Вагнер, Рихард 0 3708 168722 168721 2026-06-24T12:26:17Z Fraxinus.cs 8381 -interwiki 168722 wikitext text/x-wiki {{Акарточка артист}} '''Вилӷелм Рихард Вагнер''' ({{lang-de|Wilhelm Richard Wagner}}; {{date|22|5|1813}}, [[Леипциг]], [[Саксониа аҳәынҭқарра]] — {{date|13|2|1883}}, [[Венециа]], [[Италиа]]) — [[Алмантәыла|алман]] [[акомпозитор]], [[аинструменталист|аинструменталистеи]] [[адирижор|дирижиореи]]. [[Аоператә музыка]] ареформатор ддуӡӡоуп. == Абиографиа == == Амузыка == == Афилософиа == == Уба, бба нас == ==Азхьарԥшқәа== * [http://richard-wagner.ru/ Жизненный и творческий путь Вагнера] * [http://www.wahnfried.de/ Дом-музей Вагнера (Вилла Ванфрид)] * [http://style-epohi.ru/lyudvig-ii-i-vagner.html Людвиг II и Вагнер] на портале [http://style-epohi.ru/ Стиль Эпохи] * [http://www.wagnerdiscography.com/ Наиболее полная дискография произведений Вагнера] * [http://www.richard-wagner-postkarten.de/index.php Открытки на тему «Рихард Вагнер»] * [http://www.sinor.ru/~raritet/ Вагнер. Полные либретто опер на русском языке]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120701150245/http://www.sinor.ru/~raritet/ |date=2012-07-01 }} * [https://web.archive.org/web/20150330025728/http://www.wagner.su/node/261 Собрание русских исполнителей Вагнера из Российского государственного архива звукозаписи] {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1813 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 22 рзы ииз]] [[Акатегориа:1883 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 13 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Германиатәи акомпозиторцәа]] [[Акатегориа:Германиатәи амузикантцәа]] [[Акатегориа:Германиатәи ашәҟәыҩҩцәа]] ets1k0800nzy5287k9zxbyvblh24beb Аедыгьтәыла 0 54309 168757 168686 2026-06-25T10:02:04Z Flamme-Bleue 10257 168757 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы ареспублика | абираҟ = Flag of Adygea.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Аедыгьтәыла абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Adygea.svg | агерб ирызку адаҟьа = Аедыгьтәыла агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Аедыгьтәыла Ареспублика''' ({{lang-ru|Республика Адыгея}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу ареспублика ауп. Ареспублика шьақәыргылан 1922 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Краснодартәи атәылаҿацә]]. Аедыгьтәыла Ареспублика аҵакыра — 7792 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 500 731-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 64,26-ҩык/км². Ареспублика ацентр — [[Маиҟәаԥ]] ақалақь ауп. == Аҳәынҭқарратә административтә шара == '''Аиҳабыратә унашвахра еилазаара:''' * 7 районк * 2 тәылаҿацәтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа]] [[Акатегориа:1922 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] tm46fuk96ralwqwuuw8vt164ms4flg6 Алтаи Ареспублика 0 54326 168755 168687 2026-06-25T09:44:30Z Flamme-Bleue 10257 168755 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы ареспублика | абираҟ = Flag of Altai Republic.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Алтаи Ареспублика абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Altai Republic.svg | агерб ирызку адаҟьа = Алтаи Ареспублика агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Алтаи Ареспублика''' ({{lang-ru|Республика Алтай}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу ареспублика ауп. Ареспублика шьақәыргылан 1922 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Алтаитәи атәылаҿацә|Алтаитәи атәылаҿацә (акраи)]], [[Кемерово атәылаҿацә]], Хакасиеи, Тәывеи ареспубликақәеи, иара убас Монголиеи, Китаии, Қазахстани атәылақәеи рҟны. Алтаи Ареспублика аҵакыра — 92 903 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 210 095-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 2,26-ҩык/км². Ареспублика ацентр — [[Горно-Алтаиск]] ақалақь ауп. == Аҳәынҭқарратә административтә шара == '''Аиҳабыратә унашвахра еилазаара:''' * 10 районк * 1 тәылаҿацәтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа]] [[Акатегориа:1922 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] cey17bxldep9jy0gtccwarf0szhoy0p Курсктәи атәылаҿацә 0 54336 168723 2026-06-24T14:26:53Z Flamme-Bleue 10257 Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Kursk Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Курсктәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Kursk Oblast.svg | агерб...» 168723 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Kursk Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Курсктәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Kursk Oblast.svg | агерб ирызку адаҟьа = Курсктәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Курсктәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Курская область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1934 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Бриансктәи атәылаҿацә|Бриансктәи]], [[Ориолтәи атәылаҿацә|Ориолтәи]], [[Липецктәи атәылаҿацә|Липецктәи]], [[Воронежтәи атәылаҿацә|Воронежтәи]], [[Белгородтәи атәылаҿацә|Белгородтәи]], атәылаҿацәқәа, иара убас [[Украина]] атәыла. Курсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 29 997 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 049 783-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 35-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Курск]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]] [[Акатегориа:1934 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] nltxsig6jeuf1pmou23j34wg8xj4h6f 168754 168723 2026-06-24T21:19:07Z Flamme-Bleue 10257 168754 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Kursk Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Курсктәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Kursk Oblast.svg | агерб ирызку адаҟьа = Курсктәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Курсктәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Курская область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1934 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Бриансктәи атәылаҿацә|Бриансктәи]], [[Ориолтәи атәылаҿацә|Ориолтәи]], [[Липецктәи атәылаҿацә|Липецктәи]], [[Воронежтәи атәылаҿацә|Воронежтәи]], [[Белгородтәи атәылаҿацә|Белгородтәи]] атәылаҿацәқәа, иара убас [[Украина]] атәыла. Курсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 29 997 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 049 783-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 35-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Курск]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]] [[Акатегориа:1934 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] lo7evuww39w6v05rqswq77batl1on48 Ашаблон:СПб 10 54337 168724 2026-06-24T16:39:00Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168724 wikitext text/x-wiki СПб<noinclude>{{doc}}</noinclude> icqu0djag1wyhfel2xyw56i2k8hgmk3 Ашаблон:СПб/doc 10 54338 168725 2026-06-24T16:39:01Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168725 wikitext text/x-wiki Санкт-Петербург ақалақь ахьӡ ацәаҳәаркьаҿара азхьарԥшқәа рҿы. '''Ахархәашьа:''' <pre>{{СПб}}</pre> <includeonly>[[Акатегориа:Авикипедиа ашаблонқәа]]</includeonly> k79i71zpft04zuc0xixn2w6c5tj5rxa Ашаблон:Дословно 10 54339 168726 2026-06-24T16:39:02Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168726 wikitext text/x-wiki <includeonly>''досл.'' {{{1|}}}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 9cdmy5fkzapnlx50j38puzp659jt4qx Ашаблон:Дословно/doc 10 54340 168727 2026-06-24T16:39:03Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168727 wikitext text/x-wiki Ажәа мамзаргьы ажәаԥҟа адословтә (ииашаны иаанаго) аҵакы аарԥшразы. '''Ахархәашьа:''' <pre>{{Дословно|любомудрие; любовь к мудрости}}</pre> <includeonly>[[Акатегориа:Авикипедиа ашаблонқәа]]</includeonly> hgjs8i6ewhuwpkhxbo3lfsfc765ny1i Ашаблон:Terms 10 54341 168728 2026-06-24T16:39:04Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168728 wikitext text/x-wiki <includeonly><div style="font-size:92%; margin-left:1.6em; color:#444;">''{{{1|}}}''</div></includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> ihedub84ok5sizunwvp6jths57xio73 Ашаблон:Terms/doc 10 54342 168729 2026-06-24T16:39:05Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168729 wikitext text/x-wiki Ахатә ҟәша аҵаҟа иану аҟәшарақәа рсиа (азхьарԥшқәа) аарԥшразы. '''Ахархәашьа:''' <pre>{{Terms|а[[силлогизм]], а[[логика]]}}</pre> <includeonly>[[Акатегориа:Авикипедиа ашаблонқәа]]</includeonly> gmtedg66ga6m605jfa4zeed2lmdt9g2 Ашаблон:TOClimit 10 54343 168730 2026-06-24T16:39:06Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168730 wikitext text/x-wiki <includeonly></includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> oc0zqto37ew2mf185tm0148ifrtqx5h Ашаблон:TOClimit/doc 10 54344 168731 2026-06-24T16:39:07Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168731 wikitext text/x-wiki Аҵакырба амҩа (TOC) аҩаӡара аҳәаақәҵаразы (ари аверсиаҿы аекьыԥхьаратә ныҟәгара змам ашаблоноуп — ишьақәгылоуп иҟоу). '''Ахархәашьа:''' <pre>{{TOClimit|limit=3}}</pre> <includeonly>[[Акатегориа:Авикипедиа ашаблонқәа]]</includeonly> 6z6cka6bazt88szgc6nf2id25rmo5sz Ашаблон:Врезка 10 54345 168732 2026-06-24T16:39:07Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168732 wikitext text/x-wiki <includeonly><div style="float:{{{Выравнивание|right}}}; width:{{{Ширина|250px}}}; border:1px solid #aaa; padding:0.5em; margin:0.5em; background:#f9f9f9; font-size:90%;">{{#if:{{{Заголовок|}}}|'''{{{Заголовок}}}'''<br/>|}}{{{Содержание|}}}{{#if:{{{Подпись|}}}|<div style="text-align:right; font-style:italic; margin-top:0.3em;">{{{Подпись}}}</div>|}}</div></includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 4yrme2v8owy3aln5vl4zprtpevvntut Ашаблон:Врезка/doc 10 54346 168733 2026-06-24T16:39:08Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168733 wikitext text/x-wiki Атекст аган аҿы иҟоу аҵәаӷәа (врезка) — аконтент акаԥхьаразы. '''Ахархәашьа:''' <pre>{{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=200px|Содержание=...|Подпись=...}}</pre> <includeonly>[[Акатегориа:Авикипедиа ашаблонқәа]]</includeonly> i72q4j9rnlbew3xnhdcwrf0cgttk3k7 Ашаблон:Силлогизм наглядный 10 54347 168734 2026-06-24T16:39:09Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168734 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="wikitable" style="font-size:92%; background:#f9f9f9; margin:0.4em;" |- | {{{P1|}}} |- | {{{P2|}}} |- | {{#if:{{{S|}}}|'''{{{S}}}''' |}}{{{K|}}} |}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 0ct7ii28r90yphqiqnaadsx4rvxkzdm Ашаблон:Силлогизм наглядный/doc 10 54348 168735 2026-06-24T16:39:10Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168735 wikitext text/x-wiki Асиллогизм наглядны аформала аарԥшра: P1, P2 — апредпосылкақәа, S — аилкаара, K — алкаа. '''Ахархәашьа:''' <pre>{{Силлогизм наглядный|P1=...|P2=...|S=...|K=...}}</pre> <includeonly>[[Акатегориа:Авикипедиа ашаблонқәа]]</includeonly> 8p4f2embgb5f9jau6idzgmrzzig94m5 Ашаблон:Double image 10 54349 168736 2026-06-24T16:39:11Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168736 wikitext text/x-wiki <includeonly><div class="thumb t{{{1|right}}}" style="margin:0.5em;"><div style="display:flex; gap:3px; border:1px solid #ccc; padding:3px; background:#f9f9f9;"><div>[[Файл:{{{2}}}|{{{3|150}}}px]]</div><div>[[Файл:{{{4}}}|{{{5|150}}}px]]</div></div><div style="font-size:90%; padding:3px;">{{{6|}}}{{{7|}}}</div></div></includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 2t2554yg8hh4o0e6nqbd4sgjh0q7fob Ашаблон:Double image/doc 10 54350 168737 2026-06-24T16:39:12Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168737 wikitext text/x-wiki Ҩ-сахьак аваргыланы рдырԥшра. '''Ахархәашьа:''' <pre>{{double image|right|Файл1.jpg|120|Файл2.jpg|120|акаԥхьа 1|, акаԥхьа 2}}</pre> <includeonly>[[Акатегориа:Авикипедиа ашаблонқәа]]</includeonly> 7b662sst6v70zrjwxp2ywpu8cjxrtri Ашаблон:Refbegin2 10 54351 168738 2026-06-24T16:39:13Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168738 wikitext text/x-wiki <includeonly><div class="refbegin refbegin-columns" style="column-count:2; column-gap:2em; font-size:90%;"></includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> ea2pe9svaza3e5kd3i9s5msn7n9fevm Ашаблон:Refbegin2/doc 10 54352 168739 2026-06-24T16:39:14Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон аҟаҵара (Афилософиа). Nart17 translation team 168739 wikitext text/x-wiki Азхьарԥшқәа рсиа ҩ-баӷәазаны аарԥшразы. {{Refend}} ала иаркхоит. '''Ахархәашьа:''' <pre>{{Refbegin2}} * ... {{Refend}}</pre> <includeonly>[[Акатегориа:Авикипедиа ашаблонқәа]]</includeonly> qs5o7e7rmibnez2rcuwwzsojbv2iqy9 Ашаблон:IAST 10 54354 168743 2026-06-24T16:49:10Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон (Афилософиа). Nart17 translation team 168743 wikitext text/x-wiki <includeonly><span lang="sa-Latn" style="font-style:italic;">{{{1|}}}</span></includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> qttru674jf6db2aen3z2y7bxhcxsg5w Ашаблон:IAST/doc 10 54355 168744 2026-06-24T16:49:11Z Nart17 17397 Аиҭагара иацхраауа ашаблон (Афилософиа). Nart17 translation team 168744 wikitext text/x-wiki Ашьынҭкаррақәа ртранслитерациа (IAST — International Alphabet of Sanskrit Transliteration) азы. Атекст акурсивла иаарԥшуеит. '''Ахархәашьа:''' <pre>{{IAST|saṃsāra}}</pre><includeonly>[[Акатегориа:Авикипедиа ашаблонқәа]]</includeonly> lwavr6g816hitfrxbq3tzykqpikeygh Афилософиа 0 54356 168747 2026-06-24T17:02:56Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Философия]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Шарытхуа Тания. Nart17 translation team. 168747 wikitext text/x-wiki {{Комплексная наука | Другие названия = {{lang-grc|[[wikt:φιλοσοφία#Древнегреческий|φιλοσοφία]]}} | Тема = аҟазаара аҭҵаара | Предмет изучения = адунеи иазку адыррақәа реизакра | Период зарождения = [[античность|Ажәытәра]] | Основные направления = [[социальная философия|асоциалтә философиа]], [[натурфилософия|аԥсабаратә философиа]] | Значительные учёные = [[Аристотель]], [[Сократ]], [[Платон]], [[Пьер Абеляр|Пьер Абелар]], [[Томас Мор|Томас Море]], [[Джон Локк]], [[Вольтер]], [[Иммануил Кант]], [[Фридрих Ницше]], [[Карл Маркс]]. }} [[Файл:Philly Thinker.JPG|thumb|280px|[[Роден, Огюст|Огиуст Роден]] и[[Мыслитель (скульптура)|скульптура «Ахәыцҩы»]], лассы-лассы афилософиа иасимволны ахархәара амоуп<ref name="Gowin"/>]] [[Файл:Huike thinking.jpg|thumb|280px|[[Буддийская философия|Абуддатә философ]] [[Хуэйкэ]] ихәыцрақәа рҿы, китаитәи асахьаҭыхҩы игравиура Ши Кэ, X ашәышықәса]] [[Файл:Almeida Júnior - Moça com Livro.jpg|thumb|280px|«Дарбанзаалак ауаҩы зны-зынла акәзаргьы афилософиа инапы алакуп». [[Алмейда Жуниор, Жозе Феррас де|Алмеида Жуниор]] лсахьа «Ашәҟәы зку аԥҳәызба», XIX ашәышықәса]] '''Афилософиа''' {{дословно|любомудрие; любовь к [[Мудрость|мудрости]]}} – азеиԥш ҟазшьарбақәа, аилкаарақәа, алабҿабатә [[Действительность|апринципқәа]], мамзаргьы аҟазаара, иара убас ауаҩы иҟазаареи икәша-мыкәша иҟоу адунеии реизыҟазаашьа ирызку [[Познание|адырра]] аформа ҷыдеи [[Знание|адыррақәа]] рсистемеи.<ref name="MooreBruder">Moore, Bruder, 2005, 2—6.</ref><ref name="Спиркин1977">Спиркин, 1977.</ref><ref name="krugosvet3">[http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/filosofiya/FILOSOFIYA.html Философия] {{Wayback|url=http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/filosofiya/FILOSOFIYA.html |date=20101218132236 }} // [[Кругосвет]]</ref><ref name="noveyshiy3">[http://www.terme.ru/dictionary/175/word/filosofija Философия] {{Wayback|url=http://www.terme.ru/dictionary/175/word/filosofija |date=20160410071536 }} // Новейший философский словарь. / Гл. ред. [[А. А. Грицанов]]. — 3-е изд., исправл. — Мн.: Книжный Дом. 2003.— 1280 с. — (Мир энциклопедий).</ref><ref>[http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy Philosophy // Philosophy Dictionary; Philosophy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102190916/http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy|date=2014-11-02}} // [[Columbia Encyclopedia]]</ref> Акыр шәышықәса афилософиа аҳасабтәқәа рахь иаҵанакуан [[Вселенная|адунеии]] [[Общество|ауаажәларреи]] рыҿиара [[Законы природы|азеиԥш закәанқәа]] рыҭҵаара еиԥш, адырреи [[Мышление (философия)|ахәыцреи]] рыпроцесс аҭҵаара, иара убас [[Категории нравственности|ацәаҩашәатә категориақәеи]] акыр иаԥсоу [[ценность|и]] рыҭҵаарагьы. Зда царҭа амам афилософиатә зҵаарақәа рахь иаҵанакуеит, иаагозар, абарҭ: «[[Эпистемология|Адунеи дыршьа амоума?]]», «[[Вопрос существования Бога|Дыҟоума Анцәа?]]», «Изакәызеи [[истина|аиаша]]?», «[[Этика|Изакәызеи ибзиоу?]]», «Дзакәузеи [[Ауаҩы|ауаҩы]]?», «[[Основной вопрос философии|Иаԥхьатәиузеи – аматериа акәу ахдырра акәу?]]», «Ҵакыс иамоузеи [[смысл жизни|аԥсҭазаара]]?» уҳәа. Афилософиаҿы иалкаауп [[метафизика|аметафизика]], [[эпистемология|аепистемологиа]], [[логика|алогика]], [[этика|аетика]], [[метаэтика|аметаетика]], [[эстетика|аестетика]], [[социальная философия|асоциалтәи]] [[политическая философия|аполитикатәи философиа]], [[философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], [[философская антропология|афилософиатә антропологиа]] уҳәа реиԥш иҟоу аҟәшақәа. {{TOClimit|limit=3}} == Атермин аҭоурых == Ажәа «афилософиа» [[Древнегреческая философия|ажәытә бырзен философцәа]] ирымԥсахын. Еицырдыруа [[филолог|афилолог]], [[антиковедение|антикатәи аамҭа аҭоурыхҭҵааҩ]] [[Дильс, Герман|Герман Дильс]] иазгәеиҭоит, ахьыӡҟа зааӡатәи ахархәара иара убас аҟаҵарба ҳара ҳҟынӡа иааӡаз аҭоурыхдырыҩцәа [[Геродот|Геродоти]] [[Фукидид|Фукидиди]] ртекстқәа рҟны иуԥылоит ахьыӡҟақәа ирыдҳәаланы насгьы.<ref>Diels, H. (2010) Griechische Philosophie: Vorlesungsmitschrift aus dem Wintersemester 1897/98. Stuttgart.</ref> [[Сократ]] иҟны ауп ари ажәа ҳаамҭазтәи аҵакы иазааигәоу атермин ҷыдахь иахьиасуа. Зны-зынла афилософиа, иалкаау ҭҵааратә маҭәарк аҳасабала еиҳа иҭшәаны иҳәаақәырҵоит,<ref name="Спиркин1977" /><ref name="Craig2005">Craig, 2005.</ref> ари аҩыза афилософиа азнеишьа, ҳаамҭазтәи [[Современная философия|афилософцәа]] афилософиа [[мировоззрение|дунеихәаԥшышьоуп]], иҟоу зегьы рдырразы зеиԥш критикатә знеишьоуп, иарбан обиектзаалак, ма [[концепция|концепциазаалк]] иадукылар алшоит ҳәа иқәгыло рҟынтәи аҿагыларақәа аиуеит.<ref name="Audi2006">Audi, 2006.</ref><ref name="Craig2005" /><ref name="наука" group="азгәаҭа" /> Ари аҵакала дарбанзаалак ауаҩы зны-зынла акәзаргьы афилософиа инапы алакуп, даҽакала иуҳәозар, дазхәыцуеит. == Афилософиа аҵакы == [[Файл:Философия (по С. Л. Франку).png|thumb|Афилософиа асхема [[Франк, Семён Людвигович|С. Л. Франк]] итәала]] {{Врезка|Выравнивание = right|Ширина = 200px|Заголовок = |Содержание =... егьырҭ аҭҵаарадыррақәа зегьы еиҳа иаҭахуп, уи аасҭа, аха еиӷьу акгьы ыҟаӡам|Подпись= «[[Метафизика (Аристотель)|Аметафизика]]»}} [[Социализация|Асоциализациа]] зызуу ауаҩы ишақәнагоу ишьақәгылаз аԥсҭазаара-практикатә дунеиеилкаара имоуп. Ишаԥу еиԥш, [[традиция|уаанӡатәи абиԥарақәа рԥышәа]] шьаҭас иҟаҵаны, уи [[имплицитное научение|ԥсабаратәла ишьақәгылоит]]. Амала ауаҩы иԥсҭазаараҿы идунеихәаԥшышьа иазышьҭымхуа апроблемақәа дрықәшәар алшоит. Урҭ рыӡбаразы, ауаҩы иҩаӡараҿгьы ауаажәларра рыҩаӡараҿгьы, иаҭаххар ҟалоит адунеи азыҟазаашьа еиҳа иҳараку [[Критическое мышление|акритика]]-[[Рефлексия (философия)|рефлексивтә]] ҩаӡара.<ref>См., например: ''Данильян О. Г., Тараненко Е. М.'' [http://www.maphilosophie.ru/bachelors/taranenko_-_filosofiya.pdf ФИЛОСОФИЯ]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Октябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}. — М.: ЭКСМО, 2005. — С. 12—14. — ISBN 5-699-08775-3.</ref><ref>{{Cite web |url=http://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH8a5332a5622574015c348a |title=Философия в Новой философской энциклопедии |access-date=2022-08-21 |archive-date=2018-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101248/https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH8a5332a5622574015c348a |url-status=live }}</ref> Ари аҩаӡараҿы иҟоуп афилософиа. Афилософиа ииашаны аҳәаақәҵара ахаҭа иаарту философиатә зҵаароуп. Уи зыхҟьо, афилософиаҿы аҭҵаара амаҭәаргьы хықәкыла иахьҳәаақәҵам ауп – афилософиа ипроблематәу зегьы ирыхәаԥшуеит, адырра [[методология|аметодологиа]] ахаҭагьы уахь иналаҵаны ([[эпистемология|аепистемологиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны).<ref name="Audi2006" /> Афилософиа ыҟанаҵы ишьақәгылаз еиуеиԥшым афилософиатә школқәа рҽазыҟаҵарақәа рҳәаа иҭагӡаны, афилософиа закәу еиуеиԥшым аилкаарақәа ауҭар ҟалоит. Убри аҟнытә иалкааны афилософиа аҳәаақәҵара аепоха иадҳәалоуп.<ref name="Oxford2005">Oxford, 2005, 702.</ref> Даҽа ганкахьала, афилософиа иамоуп акрызҵазкуа еидызкыло апринцип – иарбан философиатә хшыҩзцаразаалак, иага узқәымгәыӷра [[Предпосылка|акәзаргьы]], иҵаҵӷәыркуп: [[осмысленность|аҵакы аманы]], [[Мышление (философия)|хәыцратә принципқәак]] инарықәыршәаны, ҿырԥштәык аҳасабала, [[логика|логикак]] аҳасабала. [[Рациональность|Ахшыҩзцара]] аҵаҵӷәыркра афилософиатә хәыцра [[миф|амифологиатә]] хәыцреи [[Адин|адинхаҵаратә]] хәыцреи ирылнакаауеит, уахь иаҵанакуеит [[супранатурализм|асупранатурализми]] [[сверхъестественное|иԥсабаратәыми]], даҽакала иуҳәозар [[Иррационализм|иррационалтәу]].<ref name="MooreBruder_2">Moore, Bruder, 2005, 394—395.</ref> Уи, амала, иаанагаӡом афилософиа аицыҟазаара алнаршом ҳәа, иаагозар, адинхаҵареи иареи. Уимоу, ирылаҵәаны иҟоуп ҭагылазаашьақәак, динхаҵарак афилософиатә система ҵаҵӷәыс ианрыдыркылоз, арационалтә философиатә аппарат анаҩс рхы ианадырхәоз, ари адин [[Церковный канон|аканон]] ала ихҩамыз адырра ахырхарҭақәа рыҿиаразы. Иаагозар, [[Философия индуизма|ажәытә индиатәи афилософиа]] [[Веды|Ведаа]] еилнаргон, [[Средневековая философия|европа абжьарашәышықәсазтәи афилософцәа]] ([[Аврелий Августин|Насыԥ змаз Августин]], [[Фома Аквинский]] уҳәа) [[Абиблиа|Абиблиа]] еилдыргон. Иара убас афилософиатә хәыцра динхаҵарак аиашара ашьақәырӷәӷәара, мамзаргьы, еиҳа зеиԥш ҵакыла, Анцәа дшыҟоу ашьақәырӷәӷәара аҽазышәарақәа рзы рхы ианадырхәоз ахҭысқәа маҷымкәа иҟоуп. Иаҳҳәап, [[апологет|апологетцәа]] рҽазыршәон [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ҵаҵӷәыркны ашьақәырӷәӷәара. Алогика адагьы афилософиатә хәыцра даҽа знеишьак иалнаршоит афилософиа акзаара. Афилософиаҿы иҿыцу ахырхарҭақәа зегьы, аидеиа ҿыц, мамзаргьы афилософиатә школ ҿыц иаԥхьанеиуа афилософиатә концепциақәа ирыднаҳәалоит, рпарадигма ҿыц аҳәаақәа ирҭагӡаны арҭ аконцепциақәа рнаҭоит.<ref name="Gasché2006">Gasché, 2006, 12—13.</ref> Иаагозар, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] еицырдыруа иусумҭа, «[[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритика]]» [[Рационализм (философия)|арационализми]] [[эмпиризм|аемпиризми]] рконцепциақәа критикала ранализ алоуп. Абасала, алогикеи акритикатә анализи афилософиатә хәыцра иашьаҟақәоуп, афилософиа акзаара алдыршоит. Убри инаваргыланы, афилософиа аилкаара еилкка иахьыҟам иара иаҟазшьа ҷыдароуп, афилософиеи аҭҵаарадыррақәеи еиҟәнагоит.<ref name="Craig2005" /> Афилософцәа хырхарҭак аҿы, афилософиа адымгалакәа иарбанзаалак ҟәшак хра злоу [[Познание|адырра]] аметодологиа ԥшааны аԥыжәара рзаҭар, усҟан иара афилософиа иаҿыҵуеит, зхала иҟоу маҭәархоит. Убас, еиуеиԥшым аԥсабаратә обиектқәа рыклассқәа рахь [[Научный метод|адырратә ҭҵаарадырратә метод]] қәҿиарала ахархәара афилософиа зынӡа иаҟәнагеит [[Натурфилософия|анатурфилософиа]] ахәҭак, уи анаҩс [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] акыр рыла ишахеит.<ref name="Росенко1999">Росенко, 1999, § 3.</ref> Иаҳҳәап, [[Ньютон, Исаак|Исаак Ниутон]] ифундаменталтәу иусумҭа «[[Математические начала натуральной философии|Иԥсабаратәу афилософиа аматематикатә лагамҭақәа]]» иҩит, иара ихатә еилкаарақәа рыла дфилософын, аха иахьатәи аамҭазы дфизикуп, дматематикуп ҳәа деицырдыруеит.<ref name="MooreBruder_3">Moore, Bruder, 2005, 2.</ref> Англыз бызшәатә ҭҵаарадырра зегьы иахьагьы афилософиеи иареи реигәыцхәра ашьаҭақәа еиқәнархоит, иаагозар, уи амаҭәарқәа зегьы рҿы иреиҳаӡоу аҭҵаарадырратә ҩаӡара «[[Доктор философии|Афилософиа адоктор]]» ҳәа хьӡыс иамоуп. [[Ленин]] иусумҭа «[[Материализм и эмпириокритицизм|Аматериализми аемпириокритицизми]]» аҟны иаарԥшу игәаанагарала, «...[[эмпириокритицизм|аемпириокритицизм]] агносеологиатә схоластика аҟны иумбарц залшом апартиақәа афилософиаҿы рықәԥара, аҵыхәтәантәи аԥхьаӡараҿы ҳаамҭазтәи ауаажәларра иаӷоу аклассқәа ртенденциақәеи ридеологиеи аазырԥшуа ақәԥара. Иҿыцӡоу афилософиа ҩ-нызқь шықәса раԥхьа еиԥш ипартиатәуп. Иқәԥо партиақәоуп ҵакыла... [[материализм|аматериализми]] [[идеализм|аидеализми]] роуп».<ref>{{Cite web |url=http://www.delovoi-etiket.info/filosofiya-prava/2931-za_gnoseologicheskoi_sholastikoi_empiriokriticizma.html |title=За гносеологической схоластикой эмпириокритицизма… — Деловой этикет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407082952/http://www.delovoi-etiket.info/filosofiya-prava/2931-za_gnoseologicheskoi_sholastikoi_empiriokriticizma.html |archive-date=2014-04-07 |url-status=dead }}</ref> === Афилософиа аҟәшақәа === [[Файл:Systematik-Philosophie.png|thumb|384x384px|Ҳаамҭазтәи аҟәшақәа рыла ихарҭәаау, амаҭәарқәа рыла афилософиа аклассикатә еихшара]] Афилософиа закәу аилкаара анаҩстәи аконкреттәра ииасуеит еиуеиԥшым иара аҟәшақәа рыхцәажәарахь. Афилософиа еихшоуп ихадоу ҩ-шәага-загак рыла: аҭҵаара амаҭәарқәеи «ахкқәеи» рыла, мамзаргьы еиуеиԥшым ашколқәеи аконцепциақәеи рыла.<ref name="Audi2006" /> Актәи ашәага-зага иалнакаауеит афилософиа ахархәара ахырхарҭақәа.{{Аиасра|Сегментация философии по предмету изучения}} Ҳәарас иаҭахузеи, ас еиԥш ашара амҩаԥгара алшоит еиуеиԥшымкәа. Ас еиԥш иҟоу асегментациа дуқәа ируакуп афилософиа [[Метафизика|аметафизикеи]] ([[Бытие (философия)|аҟазаара]], аҟазаара азҵаарақәа), [[Эпистемология|аепистемологиеи]] ([[Познание|адырра]] азҵаарақәа) [[Аксиология|аксиологиеи]] (акыр иаԥсаны ҵакы змоуи аморали рызҵаарақәа) ҳәа аихшара.<ref name="MooreBruder_4">Moore, Bruder, 2005, 10—11.</ref><ref name="Oxford2005" /> Даҽакалагьы, еиҳа аклассикатә вариант аҿы, хыхь еиқәыԥхьаӡоу х-хырхарҭак рыдагьы, хаз игоу амаҭәарқәа рахь иалкаахоит иара убас [[логика|алогикеи]] (арационалтә философиатә аппарат аиӷьтәра) [[история философии|афилософиа аҭоурыхи]] ( ииасхьоу афилософиатә концепциақәеи T.<ref name="Audi2006" /> [[Аристотель|Аристотель]] иҟынтә иаауеит афилософиа атеориатә, апрактикатә, апоезиатә (арҿиаратә) ҳәа аихшара.<ref>''[[Метафизика (Аристотель)|Метафизика]]'' 1025 b25</ref> Аҩбатәи ашәага-зага иалнакаауеит еиуеиԥшым афилософиатә школқәеи аметодологиақәеи.{{Аиасра|Сегментация по философским школам. История философии}} Ас еиԥш еиҳа идуу еихшароуп, иаҳҳәап, [[Западная философия|мраҭашәаратәи афилософиа]] зегьы, даҽакала иуҳәозар, [[Античная философия|антикатә философиеи]] анаҩс [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду америкатәи аштатқәеи]] рҿы ицәырҵыз афилософиатә школқәеи ахырхарҭақәеи зегьы хазы сегментны ралкаара, иаҳҳәап, [[Немецкий идеализм|анемец классикатә философиа]], [[Французская философия|афранцыз философиа]] уҳәа. Ҭоурыхла, абызшәатәи ақәԥшыларатәи ԥынгылақәа ирыхҟьаны, еиуеиԥшым афилософиатә школқәа иалкаау атәылақәеи ажәларқәеи рыҩныҵҟа аҭыԥ рыманы иҟалон, иаагозар, [[древнегреческая философия|ажәытә бырзен философиа]], [[китайская философия|китаитәи афилософиа]], мамзаргьы [[немецкая философия|анемец философиа]] реиԥш. XVII ашәышықәса инаркны [[Глобализация|аглобализациа]] маҷ-маҷ аҿиарала, амилаҭтәи агеографиатәи еиԥшымзаарақәа инаргӡо ароль иаҳа имаҷхо иалагеит, еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа [[Интернационализм|интернационалтәхо]], агеографиеи акультуреи ирыдҳәалам ахьӡқәа роуа иалагеит, иаагозар, [[марксизм|амарксизм]], [[экзистенциализм|аекзистенциализм]] уҳәа реиԥш. Убри инаваргыланы, иахьазы иаанхоит еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа шьақәзыргыло акультура-бызшәатә еиԥшымзаарақәак. Ас еиԥш ихадоу аиҟәшарақәа ируакуп ҳаамҭазтәи мраҭашәаратәи афилософиа [[Континентальная философия|аконтиненталтә философиахь]] аихшара, хадаратәла ҳаамҭазтәи [[Франциа|афранцызи]] [[Германиа|анемеци]] философцәа русумҭақәа назлоу, еиҳарак [[Англыз бызшәа|англыз бызшәала]] ицәажәо атәылақәа рҿы иҿио [[Аналитическая философия|аналитикатә философиа]]. [[Античность|Антикатәи аамҭа]] инаркны афилософиа иҷыдоу [[Аԥсҭазаара|аԥсҭазааратә]] мҩа иуниверсалтәу аҵакы аиуеит, еиуеиԥшым афилософиатә школқәа иахьреиуоу [[адепт|адептцәа]] ирыднаҵоит хкыла еилоу аԥсҭазааратә стильқәа рыдгылара.<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2001/49/ross.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2001 N49 {{!}} АНДРЕЙ РОССИУС — Что находят в Фуко антиковеды?<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-08-21 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425210710/http://magazines.russ.ru/nlo/2001/49/ross.html |url-status=live }}</ref> == Аҭҵаара амаҭәар == === Алогика === {{main|Алогика}} {{terms|а[[силлогизм]], а[[логика высказываний|пропозициатә логика]], [[логика первого порядка|актәи аҩаӡаратә логика]], [[логика второго порядка|аҩбатәи аҩаӡаратә логика]]}} Афилософиа арационалтә хшыҩзцарақәа рыла иахьышьақәгылоу азы алогика афилософиа раԥхьатәи атрибутуп. Еиуеиԥшым афилософиатә концепциақәа анализ рзуразы, урҭ реиҿырԥшразы имҩаԥгатәуп еиуеиԥшым афилософиатә шьақәырӷәӷәарақәеи атеориақәеи. Ауаҩытәыҩса ихәыцшьа текстла иахьышьақәгылоу инамаданы, алогика атекстқәеи абызшәақәеи ранализ ӷәӷәала иадҳәалоуп. Алогика атекстуалтә хшыҩзцара аформализациа азнауеит, анализ азуразы иудукылаша уи аформақәа ҳәаақәнаҵоит. Ахшыҩзцара логикала аформализациа азуразы раԥхьатәи шьаҿаны иҟалеит [[силлогизм|асиллогизмқәа]], мамзаргьы ахкы ахшыҩзцарақәа раарԥшра: {{Силлогизм наглядный | P1 = аԥстәқәа зегьы иԥсуа роуп | P2 = аслан-ари ԥстәуп | S = Ашьҭа. | K = аслан аԥсра зқәу ауп }} Асиллогизмқәа иалкааны рхархәара афилософиаҿы, [[Аматематика|аматематикаҿы]], [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рҿы, мамзаргьы [[Дедуктивное умозаключение|адедуктивтә хәыцра]] аформализациазы ашьақәырӷәӷәаратә хшыҩзцарақәа рзы амҩа аанартуеит. Имариоушәа ишубогьы асиллогизмқәа идыру ауаҩытәыҩсатә жәаҳәа ралкаара иаразнак зехьынџьара иҟамлеит. Асиллогизмқәа ршаҳаҭгак аҳасабала ралкаара иацхрааит [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] ирылаҵәаны иҟоу афилософиеи аматематикеи реицааира.{{Аиасра|Классическая греческая философия}} Асиллогизми имариаӡоу алогикатә системеи реилкаара аԥҟарақәа инарықәыршәаны раԥхьатәи ахҳәаа ҟаиҵеит [[Аристотель|Аристотель]]. Аристотель илогика ԥсахрада иаанханы иҟан ҩ-нызқь шықәса, XX ашәышықәса алагамҭанӡа, аматематикеи [[Аналитическая философия|аналитикатә философиеи]] рҿы аҭҵаарақәа алогика аҿиаразы амҩа анаадырт.{{Аиасра|Совершенствование логики}} Аформализациа азун уажәазы ибзианы иҭҵаау «[[логика первого порядка|актәи аиҿкаашьа алогика]]» ма «апредикатқәа рлогика». Амала, излеилкаахаз ала, афилософиатә аргументациа, еиҳаракгьы иԥсабаратәу ауаҩытәыҩсатә жәаҳәа инагӡаны анализ азуразы иаҭахуп [[Модальная логика|амодалтә логикеи]] еиҳа иҳараку аиҿкаарақәа рлогикақәеи рхархәара, ҷыдала [[Логика второго порядка|аҩбатәи аиҿкаашьа алогика]].<ref name="Oxford2005_2">Oxford, 2005, 536—537.</ref> Уи адагьы, аформалтә символтә бызшәеи иԥсабаратәу ажәаҳәеи реимадара ҭырҵаауеит [[логическая семантика|алогикатә семантикеи]] [[семиотика|асемиотикеи]]. Арҭ амаҭәарқәа еиҳа иҳараку аиҿкаарақәа рмодалтә логика ааидкыланы активла амаҭәартә ҭҵаарақәа ирхырхарҭаны иаанхоит. Ҳаамҭазтәи алогика шьақәгылоуп игәыԥҵәагам аматематикатә концепциа ҵаулақәа рыла, урҭ ҭырҵаауеит афилософцәа, аматематикцәа, [[лингвист|абызшәадырцәа]], аҵыхәтәантәи аамҭазы иара убас аӡбамҭақәеи иԥсабаратәым [[Искусственный интеллект|аинтеллекти]] ртеориа аганахьала [[программист|апрограммистцәеи]] азанааҭуааи рыла.<ref group="азгәаҭа" name="syllogism"/> Абасала, алогика, зегь реиҳа ижәытәӡатәиу, ҳаамҭазтәи амаҭәарқәа иреиуоуп. === Атеориатә философиа === ==== Аметафизика ==== [[Файл:Universum.jpg|thumb|200px|«[[Средневековая философия|Абжьарашәышықәсазтәи афилософ]], ажәҩан аԥарда иаваԥшуа». [[Фламмарион, Камиль|Фламмарион]] ишәҟәы иану агравиура, 1888 ш.]] {{main|Аметафизика}} {{terms|[[онтология|Афеноменологиа]]}} Аметафизика зегь реиҳа иабстракттәу афилософиа аҟәшоуп, алабҿабатә иадҳәалоу, иаҳа ихадаратәу, «наунагӡатәи» ҳәа изышьҭоу азҵаарақәа ҭызҵаауа. Арҭ ахадаратәтә зҵаарақәа рыбжьара хазы акласс ахь иалкаауп [[бытие (философия)|аҟазаара]] иадҳәалоу азҵаарақәа, аметафизика ари ахәҭа иахьӡуп «[[онтология|аонтологиа]]». Зегьы раԥхьа иргыланы аҟазаара азҵаарақәа рахь иаҵанакуеит абас еиԥш иҟақәоу:«Иҟаҵәҟьоузеи?», «Иаанагозеи аҟазаара?», «Аҟазаара алзыршозеи?». Аҟазаара еиҳа ахархәаратә зҵаарақәа рахь иаҵанакуеит: «Избан адунеи зыҟоу?», «Дунеик аума иҟоу?», «Изакәызеи аҭыԥ?», «Изакәызеи аамҭа?» уҳәа уб.иҵ. Аилкаарақәа «аонтологиеи» «аметафизикеи» зны-зынла [[синонимы|синонимқәаны]] рхы ишадырхәогьы, иҟоуп ишиашоу аҟазаара иадҳәалам аметафизикатә зҵаарақәа рыклассқәа. Ас еиԥш иҟоу апроблемақәа рахь иаҵанакуеит еибгоу ахәҭақәа реизыҟазаашьа азҵаарақәа, амзызқәеи ахҟьаԥҟьақәеи реимадара азҵаарақәа, [[Свобода воли|ахақәиҭра агәаҳәара]] иадҳәалоу азҵаарақәа уҳәа уб.иҵ.<ref name="Oxford2005_3">Oxford, 2005, 590.</ref> Ас еиԥш иҟоу азҵаарақәа еиҳа аметафизика иаҵанакуеит, аиҳарак аонтологиа акәымкәа. Лассы-лассы афилософиатә система арационализациа азура зҽазызшәо иалкаау [[догмат|адогмат]] акәша-мыкәша идыргылоит. Иаагозар, [[Христианская философия|ақьырсиантә философиеи]] [[Исламская философия|аԥсылман философиеи]] рҳәаа иҭагӡаны Анцәа дшыҟоу ашьақәырӷәӷәара рҽазыршәон. Абасала адин арационализациа азура иашьҭоу аонтологиа аҟәша арационалтә ма [[Естественная теология|аԥсабаратә теологиа]] ҳәа иашьҭоуп. Аматериалтә дунеи иаҟәыҭханы аԥсы шыҟоу агәрагара акәша-мыкәша агәаанагарақәа шьақәзыргыло аонтологиа ахәҭак ус иагьахьӡуп. Иааизакны, иарбанзаалак [[Космология|акосмологиа]] арационализациа, «арационалтә космологиа» ахьӡуп.<ref name="Oxford2005_4">Oxford, 2005, 593—597.</ref> XX ашәышықәсазы философиатә хырхарҭақәак аметафизика цқьа аҽазыҟаҵара шхымԥадатәиу гәрамгарҭас иҟарҵеит. Иаагозар, [[Позитивизм|апозитивистцәа]], еиҳарак [[Логический позитивизм|алогикатә позитивистцәа]] ргәаанагарла, иара убас [[естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рхаҭарнакцәа аӡәырҩы ргәаанарақәа рыла [[верификационизм|ашьақәырӷәӷәара акритери]] ззынарыгӡо азҵаарақәа рыҭҵаара ауп ҵакы зманы иҟоу.<ref name="Oxford2005_5">Oxford, 2005, 593.</ref> «Наунагӡатәи азҵаарақәа» реиҳарак ари аҩыза акритери рзышьҭыхӡом, ус анакәха, урҭ рылацәажәара мацара ҵакыдоуп. Даҽа ганкахьала, аҭҵаарадырреи ашьақәырӷәӷәареи рзы ишиашоу еиҿагылоу агәаанагарақәа змоу [[Постструктурализм|апостструктуралистцәагьы]] аметафизика аҵакы акритика азыруеит, [[Хайдеггер, Мартин|Ҳаидеггери]] [[Ницше, Фридрих|Ницшеи]] ртрадициа иацырҵоит, аметафизикагьы, афилософиагьы шеибгоу, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәагьы «мраҭашәаратәи ахдырра аамҭалатәи амҩахҟьара» ауп ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref name="Kritzman2006">Kritzman, 2006, 93.</ref> Ас еиԥш акритикцәа рпозициақәа ӷәӷәала рыԥсаҟьара аметафизика амаанақәа рзы аҭыԥ ҭбаа азыннажьуеит, иааидкыланы аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа аметафизика азҿлымҳара иацлоит.<ref name="Oxford2005_5" /> Аметафизикатә ҭҵаарақәа цоит афилософиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҩныҵҟа, иаагозар, [[Философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], [[Философия языка|абызшәа афилософиа]], [[Философия культуры|акультура афилософиа]] рыҩныҵҟа. Ҳаамҭазтәи аметафизика зҟазара ҳараку маҭәаруп, зыҩныҵҟа ахархәарала иӡбахо хәҭақәак «наунагӡатәи» рызҵаарақәа раҟәыҭхара аҽазышәарақәа мҩаԥысуеит.<ref name="Oxford2005_3" /> ==== Аԥсабара афилософиеи адырра атеориеи ==== {{terms|[[:en:Theoretical philosophy|Атеориатә философиа]]}} {{see also|Анатурфилософиа|Аепистемологиа|Аҭҵаарадырра афилософиа|Аметафилософиа}} Атеориатә философиа иаҵанакуеит аԥсабара [[познание|адырреи]] иара адырра ахаҭа закәу адырреи. Актәи акатегориа традициала иаҵанакуеит [[натурфилософия|анатурфилософиа]], аха, уи аӷьырак XVII-XVIII ашә. [[Научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] аконцептуализациа азуны афилософиа иалкаахеит аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рахьтә – [[физика|афизика]], [[Химия|ахимиа]], [[Астрономиа|астрономиа]], [[Абиологиа|абиологиа]]. Ус шакәугьы, ауаҩы ихаҭа иԥсабара иадҳәалоу аԥсабара ахәҭак афилософиатә ҭҵаарақәа рҳәаа иҭагӡаны ишыҟац иаанхоит, избанзар арҭ азҵаарақәа рызнеишьа [[Парадигма (философия)|апарадигма]] еилыкка иахьатәи аамҭазы иҟаӡам. Убри аҟнытә [[философия сознания|ахдырра афилософиеи]], [[философия языка|абызшәа афилософиеи]], [[семиотика|асемиотикеи]] афилософиа амаҭәарқәа раҳасабала, хыла [[Естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]] рыбзоурала, ауаҩы [[Головной мозг человека|ихшыбаҩ]] аҿы имҩаԥысуа, насгьы ауаҩытәыҩса ихәыцшьа иадҳәалоу апроцессқәа реилкаара аԥшаара иаҿуп,<ref name="Росенко1999" /> Атеориатә философиа аҟәшақәа аҩбатәи ркатегориа адырра апроцесс ахаҭа ҭнаҵаауеит. Афилософиа иаусхк хаданы, уи азҵаара ықәнаргылоит «Иарбанзаалак акы шԥаадыруеи?» насгьы «Иара аадырҵәҟьома», [[эпистемология|аепистемологиа]] ауп (зны-зынла «агносеологиа» ҳәа изышьҭоу). Иахьатәи аамҭазы аҭҵааратә усура хада еизызгаз ҟәша хаданы иҟоуп [[философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], уи аҭҵаарадырратә метод апрактика анализ азнауеит, азҵаарақәа рҭак аҟаҵара аҽазнашәоит «Аҭҵаарадырратә метод аус шԥауеи?», «Аҭҵаарадырратә метод аформализациа азура ауама?», «Аус ауҵәҟьома аҭҵаарадырратә метод?».<ref name="Oxford2005_6">Oxford, 2005, 260—265.</ref> [[Континентальная философия|Аконтиненталтә философиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырра афилософиа аԥҟара хадақәа уажәтәи аамҭазы [[Аналитическая философия|аналитикатә философиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аиԥш-зеиԥшу аԥҟарақәа акыр еиԥшым.{{Аиасра|Философия науки в континентальной традиции}}{{Аиасра|Философия науки в аналитической традиции}} Аҭҵаарадырра афилософиа акәзар, [[Философия математики|аматематика афилософиа]], [[Философия физики|афизика афилософиа]], [[Философия биологии|абиологиа афилософиа]], [[Философия экономики|аекономика афилософиа]] уҳәа аҽашоит.<ref name="Oxford2005_7">Oxford, 2005, 990.</ref> Адырра апроцесс ахаҭа аҭҵаара акрызҵазкуа даҽа аспектны иҟоуп афилософиа ахаҭа аҭҵаара. Афилософиеи итиптәу аҭҵаарадырреи реиԥшымзаарақәа ируакуп иара ахаҭашҟа амета-позициахь ацәырҵра алыршара. [[Метафилософия|Аметафилософиа]] афилософиа амаҭәар ахаҭа ҭнаҵаауеит адәахьала, ас еиԥш ихадоу, еиҳа аус зыдулоу маҭәаруп [[метаэтика|аметаетика]], уи аетика иаҿырԥшны ганлатәи апозициа ааннакылоит.<ref name="Oxford2005_8">Oxford, 2005, 589, 986.</ref> === Апрактикатә философиа. Аксиологиа === [[Файл:Wat Tha Thanon 01.jpg|thumb|200px|- [[Буддийская философия|абуддатә философиа]] аганахьала иреиҳау анасыԥ. Ҳаамҭазтәи асахьа, а[[Уттарадит (провинция)|провинциа Уттарадит]] ауахәамаҿы]] {{main|Апрактикатә философиа}} {{see also|Аетика|Аестетика|Аполитикатә философиа|Аҭоурых афилософиа|Асоциалтә философиа|Амчра афилософиа}} Апрактикатә философиа фактла [[Этика|аетика]] еиуеиԥшым аспектқәа роуп. Аетика зегь раԥхьа иргыланы реиҳа инарҭбааны иҭнаҵаауеит адунеи аҿы ауаҩы иҭыԥ, аҽазнашәоит ауаҩытәыҩса [[Счастье|инасыԥ]] закәу, насгьы уи шынагӡатәу азҵаарақәа рҭак аҟаҵара. Аетика иҭнаҵаауеит [[Добро|ацәгьеи]] [[Зло|абзиеи]] рызҵаарақәа, [[Справедливость|аиашара]] аилкаара, иашьҭоуп ауаҩы иԥсҭазаара [[смысл жизни|аҵакы]]. Ари азеиԥш рҽалыркаауеит хаҭалатәи амаҭәарқәа.<ref name="Oxford2005_9">Oxford, 2005, 622—631.</ref> [[Политическая философия|иҭнаҵаауеит]] иҟоу еиуеиԥшым аполитикатә системақәа, иаԥнаҵоит аҿыцқәа; [[философия власти|амчра афилософиа]] иҭнаҵаауеит амчра аҳәаа ашьаҭақәа, аполитикеи аҳәынҭқарреи реиԥш азини рзы иаку аҟазаара ахыҵхырҭа аарԥшра аҽазышәо; [[философия права|азин афилософиа]] иҭнаҵаауеит зегь реиҳа инарҭбааны еиуеиԥшым азакәанԥҵаратә принципқәа рыхҟьаԥҟьақәа; [[философия истории|аҭоурых афилософиа]] аҭоурых ҭнаҵаауеит адунеи аиӷьтәразы ухы иаурхәаша зеиԥш принципқәак раарԥшразы; аҵыхәтәан [[эстетика|аестетика]] ашьҭоуп иссиру закәу аилкаара. Иаҳа хазы иҟоу амаҭәарқәа рахь иаҵанакуеит [[Аксиология|аксиологиа]] – ихадоу ауаҩытәыҩсатә беиарақәа аус рыдулара, [[Философия религии|адин афилософиа]] – ауаҩы изыршәаны адинхаҵарақәа рыҭҵаара, [[Философия техники|атехника афилософиа]] – [[Научно-техническая революция|атехникатә прогресс]] ауаатәыҩса ишырныруа анализ азура, [[Философия образования|аҵарадырра афилософиа]] – аҵарадырра аиӷьтәра азҵаарақәа уҳәа.<ref name="Oxford2005_10">Oxford, 2005, 986—989.</ref> Адгьыл кәакьқәак рҿы апрактикатә философиа акыр заа иҿиауан атеориатә философиа, аметафизика, ма алогика раасҭа. Иаагозар, [[Китайская философия|ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа]] ишынеибаку иҭнаҵаауаз аетикеи аполитикатә философиеи рызҵаарақәа ракәын,{{Аиасра|Древнекитайская философия}} [[русская философия|Урыстәыла ахатәы философиа]] анцәырҵ аурыс хәыцыҩцәа ринтересгьы раԥхьа иргыланы апрактикатә философиа иазкын.{{Аиасра|Философия в России}} == Афилософиа аҭоурых == {{See also|Афилософиа аҭоурых}} === Афилософиа аира === Афилософиа аира, арационалтә философиатә хәыцра ашьақәыргылара аамҭакала иалагеит ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VII-VI ашә. адгьыл кәымпыл еиуеиԥшым ахи аҵыхәеи рҿы: [[Китай (страна)|Китаи]], [[Ведийская цивилизация|Индиа]], [[Адгьылбжьаратәи амшын|адгьылбжьарамшынтә]] [[Древнегреческая колонизация|бырзен колониақәа]] рҿы. Иҟалап ари ма уаанӡатәи апериод иаҵанакуа егьырҭ ацивилизациақәа афилософиатә хәыцра рхы иадырхәахьазар, аха рфилософиатә усумҭақәа еилкаамкәа иаанхоит. Зны-зынла ижәытәӡатәиу афилософиа иахырыԥхьаӡалоит [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Египети]] [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиеи]] рцивилизациақәа ирцәынхаз [[Пословица|ажәаԥҟақәеи]] [[афоризм|афоризмқәеи]] реизгақәа, аха ас еиԥш аидкылара афилософиатә литератураҿы иадгылаӡом. Убри инаваргыланы арҭ ацивилизациақәа иааизакны [[Древняя Греция|абырзен цивилизациа]], ҷыдала заатәи [[досократики|абырзен философцәа]] рдунеихәаԥшышьа акультуратә нырра хымԥадан, аха уи акәӡам зхала иҟоу афилософиатә жәытә бырзентә хәыцра аира амаҵ азызуз.<ref name="Buccellati"/><ref>[http://esxatos.com/armstrong-istoki-hristianskogo-bogoslovia] {{Wayback|url=http://esxatos.com/armstrong-istoki-hristianskogo-bogoslovia|date=20210727052917}}[[Армстронг, Артур Хилари|Армстронг]]<span> — Истоки христианского богословия — богословие<!-- Заголовок добавлен ботом --></span></ref> Афилософиа ацәырҵра апроблема знапы алакыз [[Чанышев, Арсений Николаевич|А. Чанышев]] иаликаауеит уи ахыҵхырҭақәа хԥа: амифологиа, аҭҵаарадырра, «абжьааԥнытәи ахдырра азеиԥштәра».<ref name="Колесников1999">Колесников, 1999, § 1.</ref><ref name="Popkin1999">Popkin, 1999.</ref><ref>Чанышев А. Н. Эгейская предфилософия. М., 1970. С. 198. [http://plato.spbu.ru/RESEARCH/sav/s_ch3.pdf с. 39] {{Wayback|url=http://plato.spbu.ru/RESEARCH/sav/s_ch3.pdf |date=20150928002629 }}</ref> Афилософиа ацәырҵреи аҿиареи рзеиԥш елементны иҟалеит иалкаау аҵара ашьҭанеицәа рыла ишьақәгылоу афилософиатә школқәа рышьақәыргылара, насгьы арегионқәа зегьы рҿы ашьҭанеицәа рлагала иааидкыланы ашкол, ма ашьаҭаркҩы ихырԥхьаӡалон.<ref name="Шохин2007">Шохин, 2007, 259—260.</ref> [[Индийская философия|Индиатәи афилософиеи]] [[Древнегреческая философия|абырзен философиеи]] рышьақәгылара аиԥш зеиԥшу асхемала имҩаԥысуан, аха индиатәи афилософиа акыр ишьшьылаҳаны иҿион.<ref name="Колесников1999" /> [[Китайская философия|Китаитәи афилософиа]], аконсерватизм зыҿиара ааннакылоз аилазаара руаажәларра-политикатә шьақәгылашьа ааидкыланы еиҳагьы ишьшьылаҳаны иҿиауан, ибзианы аус зыдулаз ххҭақәаны иҟаз [[этика|аетикеи]] [[политическая философия|аполитикатә философиеи]] роуп.<ref name="Кобзев2010">Кобзев, 2010.</ref> === Ажәытә бырзен философиа === ==== Заатәи абырзен философиа ==== {{see also|Сократнӡатәиқәа|Асофистцәа|Антикатә философиа}} {{terms|а[[редукционизм]], [[атомизм]], а[[скептицизм]], а[[релятивизм|релативизм]], а[[софизм]]}} Абырзен антикатә философиа ахы ыҵнахуеит ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VI ашәышықәсазы. Мраҭашәаратәи афилософиа адацқәа, [[Рациональность|арационалтә]] [[Мышление (философия)|хәыцра]] ахыҵхырҭақәа, иара ажәа «афилософиа» ацәырҵра ахаҭа зыдҳәалоу ари апериод азы [[Древняя Греция|Бырзентәыла]] ицәырҵыз хәыцыҩцәақәаки урҭ рышколқәеи роуп.<ref name="Osborne2004">Osborne, 2004, xv—xvii.</ref> Иааизакны арҭ афилософцәа зегьы [[Досократики|сократнӡатәиқәа]] ҳәа ирышьҭоуп, даҽакала иуҳәозар, [[Сократ|Сократ]] иаԥхьанеиуа атеориатә ҵакалагьы, аамҭатә ҵакалагьы. Зегь реиҳа еицырдыруа сократнӡатәиқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Фалес Милетский|Фалес]], [[Демокрит|Демокрит]], [[Пифагор|Пифагор]], [[Зенон Элейский|Зенон]]. Сократнӡатәиқәа рҿаԥхьа иқәдыргылон [[Метафизика|аметафизикатә]] зҵаарақәа рыхққәа «Изакәызеи [[Бытие (философия)|аҟазаара]]?», «Иҟоума лабҿаба аобиектқәа рҳәаақәа?» мамзаргьы «Аобиектқәа лабҿаба рҽырԥсахуама?», иара убас иаԥырҵеит хәҭа-хәҭала урҭ азҵаарақәа рҭак ҟазҵо, еиҿагыло адунеи амодельқәа акымкәа-ҩбамкәа. Арҭ амодельқәа акыр иаԥсазтәуаз адырра аиуразы иҿыцу азнеишьа акәын: [[Эмпиризм|аемпирикатә]] гәаҭарақәа ирыдҳәаланы рационалла атеориаркра.<ref name="RobinsonPresocratics1999">Robinson (Presocratics), 1999.</ref> Фалес [[редукционизм|аредукционизм]] зхы иазырхәаз афилософцәа раԥхьа дгылан – иуадаҩу иааҳакәыршаны иҟоу адунеи аҩныҵҟа имариоу закәанқәак, ма хәҭақәак ралкаара иҽазишәеит.<ref name="MooreBruder_5">Moore, Bruder, 2005, 20, 29—31.</ref> Ари аметод иааиуа 200 шықәса рыҩныҵҟа еиҭаҳәан сокртанӡатәиқәа аӡәырҩы, ҷыдала Демокрити [[Левкипп|Левкиппи]] – [[атомизм|атомизм]] аконцепциа авторцәа, уи даара зыхә ҳараку философиатә концепциахеит, анаҩс иахьагьы ахархәара змоу ҭҵаарадырратә концепциахеит.<ref name="MooreBruder_6">Moore, Bruder, 2005, 20.</ref> Сократнӡатәиқәа ирыбзоуроуп иара убасгьы афилософиатә материал адагьы аматематикатә материал аҿгьы аус здырулоз [[Логика|алогика]] аиӷьтәра.<ref name="Osborne2004_2">Osborne, 2004, 133—135.</ref> Машәыршақә иҟамлаӡеит, хәҭа-хәҭалатәи [[Элементарная математика|аматематикеи]] [[Геометрия|агеометриеи]] реихьӡарақәа жәпакы сократнӡатәиқәа рыхьӡқәа иахьрыдҳәалоу.<ref name="RobinsonPresocratics1999" /> Сократнӡатәиқәа аклассикатә антикатә философиа ашьаҭа ркит. Пифагор ажәа «афилософиа» раԥхьаӡа ахархәара иалагаз иакәын, еиҳагьы азеиԥш ҵакы, атермин аҳасабала акәымкәа. Анаҩс ишьақәгылаз ажәытә бырзен философцәа ргәыԥ, [[софисты|асофистцәа]], азҵаарақәа зегьы рҭак ''иаша'' иашьҭаз сократнӡатәиқәа рахь [[скептицизм|агәрамгара]] аадырԥшуан.<ref name="Russellт1">Russell, т.1, 1993, 93.</ref> Асофистцәа [[релятивизм|арелиативизм]], аиаша азыҟашьатәра агәра ргон, иарбан гәаанагаразаалак ажәа хыркыла, агәра угартә ахьчара рҽазыркуан, рҵаҩцәагьы ус иддырҵон.<ref name="Зайцев2010">Зайцев, 2010.</ref> Асофистцәа ашьҭахьтәи абырзен философцәа акырынтә акритика шырзыҟарҵахьазгьы, [[Логика|алогикеи]] [[Риторика|ариторикеи]] рыҿиараҿы рлагала дууп. Афилософиа аҿиара анаҩстәи аетапқәа раан изныкымкәа арелиативизм иазыхынҳәхьан егьырҭ аконтекстқәа рҿы.<ref name="RobinsonSophists1999">Robinson (Sophists), 1999.</ref> ==== Аклассикатә бырзен философиа ==== [[Файл:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|thumb|200px|[[Платон]]и [[Аристотель]]и, [[Рафаэль Санти|Рафаель]] иҭыхымҭа "[[Афинская школа|Афинытәи ашкол]]" аԥыҵәҵәа, [[Апостольский дворец|Ватикантәи аҳҭны]]. Платон (арӷьарахь) ажәҩан адырра ахыҵхырҭа ҳәа иԥхьаӡоит, иара ихәыцрақәа ртеориа инақәыршәаны, Аристотель (арӷьарахь) адгьыл ахь инапы рханы, а[[Эмпиризм|мпирикатә]] мҩала адырра аиура дшазхиоу ааирԥшуеит]] {{main|Сократ|Платон|Аристотель}} {{terms|А[[идеализм]], [[натурфилософия|аԥсабаратә философиа]], а[[метафизика]], а[[платонизм]], [[аристотелизм]]}} Аклассикатә бырзен философиа адунеитә [[Культура|культура]] анырра ду анаҭеит. Ари афилософиа еиҳарак изыдҳәалоу хҩык рыхьӡқәа роуп: [[Сократ|Сократ]], иҵаҩы [[Платон|Платон]], анаҩс Платон иҵаҩы – [[Аристотель|Аристотель]]. Сократ илагала еиҳарак изыдҳәалоу [[Метод Сократа|раԥхьа еиқәшаҳаҭым ҩыџьа афилософцәа рдиалог аҳасабала афилософиатә зҵаара адгалара]] акәын, руаӡәк аҵыхәтәаны иҿагыло аргументқәа анынҵәа иоппонент диқәшаҳаҭхоит.<ref name="MooreBruder_7">Moore, Bruder, 2005, 35—37.</ref> Сократ иметод даҽа философиатә концепциак иформалтәу аԥхьажәа акәын,уи зҩымҭақәа адиалогқәа раҳасабала изкьыԥхьуаз Платон ихы иаирхәон.<ref name="Лосев1994">Лосев, 1994.</ref> Платони Аристотели Адгьыл аҿы зегь реиҳа анырра змаз ауаа иреиуан.<ref name="Асмус1975">Асмус, 1975, 5.</ref> Платон иҟаиҵаз аидеиақәа ртеориа ауп, уи зегьы еицырдыруа [[Государство (Платон)|идиалог Ареспублика]] аҿы ишьақәгылоуп. Ахәыцрақәа ртеориаҿы, Платон аматериалтә обиектқәа идеалтәу «формақәа» ма «хәыцрақәак» еиҿирԥшуеит, урҭ џьара иҳараку адунеи аҿы иҟоу.<ref name="MooreBruder_8">Moore, Bruder, 2005, 34.</ref> Платон ифилософиаҿы аматериалтә обиектқәа хыхьынтәи иааз идеалтәу аформақәа рцәаҩақәа роуп, [[Миф о пещере|Ашьха амиф]] аҟны иҟоу ииашоу аобъектқәа ргәылшьапқәа реиԥш.<ref name="ЛосевТахоГоди">Лосев, Тахо-Годи, 2005, 179, 345.</ref> Абасала, Платон афилософиаҿы зегь реиҳа ихадоу ахырхарҭа шьақәиргылеит, уи ашьҭахь [[идеализм|идеализм]] ҳәа иашьҭан. Платон иусумҭақәа рҿы иааԥшуаз ахәыцрақәа рбеиареи, идеализм аиҿкаара ашьақәгылареи, Платон ифилософи убриаҟара аҵакы аманы иҟанаҵеит, 20-тәи ашәышықәсазы инхоз афилософцәа руаӡәк [[Уайтхед, Альфред Норт|Алфред Уаитхед]] [[Западная философия|Мраҭашәаратәи афилософиа]] зегьы «Платон изы ҵаҟатәи ацәаҳәақәа» ҳәа рыхьӡиҵеит.<ref group="азгәаҭа" name="Уайтхед" /><ref name="MooreBruder_9">Moore, Bruder, 2005, 37.</ref> Платон ифилософиа «[[платонизм|Платонизм]]» ҳәа иашьҭан, насгьы шәышықәсала ихьыԥшым хырхарҭак аҳасабала аҿиара аиуит, анаҩс [[неоплатонизм|Неоплатонизм]] ахь ииасит.<ref name="ЛосевТахоГоди_2">Лосев, Тахо-Годи, 2005, 164—165.</ref> Аристотель адунеитә культура аҿаԥхьа илшамҭақәа маҷк даҽа ҟазшьак рымоуп. Аристотель [[Древняя Греция|Бырзентәыла]] еизигаз афилософиатә дыррақәа [[Научная литература|аҭҵаарадырратә литература]] астандартқәа шьҭазҵаз аформа ҿыц ала асистематизациа рзиуит.<ref name="Russellт1_2">Russell, т.1, 1993, 180—182.</ref> Иусумҭақәа рахь иаҵанакуан [[Логика|алогика]], [[Метафизика|аметафизика]], [[Этика|аетика]], [[Риторика|ариторика]], иара убас абырзен [[Натурфилософия|натурфилософиа]] еишьҭаргыланы аиҭаҳәара: [[Космология|акосмологиа]], [[физика|афизика]], [[Зоология|азоологиа]] уҳәа. Аристотель иусумҭақәа ажәытә бырзен цивилизациа амра аҭашәамҭаз ицәырҵыз [[Древнегреческая философия|абырзен философиа]] квинтессецианы иҟалеит, адыррақәа рхырхарҭақәак рҿы шәышықәсала истандартхеит, даҽа џьара-џьара – азқьышықәсақәа рзы.<ref name="Oxford2005_11">Oxford, 2005, 51.</ref> Аристотель иалеигалеит иацу [[термин|атерминологиа]], анаҩс абызшәақәа шамахамзар зегьы ирылалеит, уахь иаҵанакуеит абас еиԥш иҟоу аилкаарақәа: «[[Категория (философия)|акатегориа]]», «[[Определение (логика)|аҳәаақәҵа (адефинициа)]]», «[[Категорический силлогизм|асиллогизм]]», «[[Предпосылка|ашьҭамҭа]]», «[[Вывод (рассуждение)|алкаа]]», «[[субстанция|асубстанциа]]», «[[Биологический вид|ахкы]]», «[[Род (биология)|ажәла]]», «[[Аналитика|аналитикатә]]», «[[диалектика|адиалектика]]» уҳәа.<ref name="АлексеевПанин">Алексеев, Панин, 2005, Глава VII.</ref> Аристотель ашәышықәсақәа акыр [[Европа|Европагьы]] [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәагьы]] еилшәара зқәым аҳаҭыр иман, уаҟа баша «Арҵаҩы» ҳәа ишьҭан.<ref name="Фролова1998">Фролова, 1998.</ref> Аматериал асистемаркра инаваргыланы Аристотель, хәҭакахьала, [[Четыре причины|ԥшь-мзызк ирызку аҵараҿы]] иаарԥшу, аматериалтә дунеи еиҳа адҳәаларала Платон ифилософиа еиԥшым ихатә философиатә [[Парадигма (философия)|парадигма]] цәыригеит. Хәҭакахьала, «хыхьынтә илбаагоу» Платон «иидеиақәа» раасҭа, Аристотель «иуниверсалиақәа» аматериалтә обиектқәа рхала идырҿион. Аристотель игәы иаанагон адыррақәа агәаҭарақәеи аԥышәеи рыла иуоур ҟалоит ҳәа, Платон Сократ инаишьҭарххны адыррақәа зегьы ыҟоуп, ауаҩы урҭ ирҳаӡом «игәалаиршәоит» ҳәа иԥхьаӡон. Аристотель ифилософиа [[аристотелизм|аристотелизм]] ҳәа ахьӡ аиуит, акыр шәышықәса Европеи Мрагылара Ааигәеи рхы иадырхәон.<ref name="MooreBruder_10">Moore, Bruder, 2005, 64, 68—70.</ref> ==== Аеллинистикатә философиа ==== {{main|Аеллинистикатә философиа}} {{terms| А[[эпикуреизм|епикуризм]], [[скептики|аскептикцәа]], а[[перипатетики|перипатетика]], а[[стоицизм]], а[[неоплатонизм]]}} [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] рышьҭахь [[Древняя Греция|Бырзентәыла]], анаҩс [[Римская империя|Римтәи аимпериаҿы]] рыҿиара иацырҵон [[Древнегреческая философия|абырзен философиа]] шьаҭас измаз философиатә школқәаки хырхарҭақәаки, [[неопифагореизм|анопифагореизм]], [[платонизм|аплатонизм]] налаҵаны, иара убас Аристотель ифилософиа иацызҵо [[Перипатетики|аперипатетикцәа]].<ref name="MooreBruder_11">Moore, Bruder, 2005, 75—77.</ref> [[Скептики|Аскептикцәа]] иаадырԥшуан, идырҿиауан [[Софизм|асофистцәа]] адунеи иазку адырра иашақәа рырҳара шзалымшо азы ридеиақәа.<ref name="MooreBruder_12">Moore, Bruder, 2005, 81—82.</ref> Ари апериод ацашьа ҿыцқәа ирылукаауан [[стоицизм|астоицизм]]-[[Китайская философия|китаитәи]] [[даосизм|даосизм]] еиԥшу [[Этика|аетикатә]] концепциа, адунеи аҿы агармониа ахыҵхырҭеи иԥсабаратәу амаҭәарқәа реишьҭагылашьа адкылареи еиԥшызтәуа, уи инақәыршәаны алахьынҵа архәарақәа зегьы хьаҵра ақәымкәа ирхыргаларц рабжьызго.<ref name="MooreBruder_13">Moore, Bruder, 2005, 502—503, G17.</ref> Аҵыхәтәан, ари апериод акрызҵазкуа даҽа хырхарҭаны иҟалеит [[неоплатонизм|анеоплатонизм]]. Еицырдыруа афилософ ари апериод иатәу анеоплатонизм аидеолог [[Плотин|Платон]] (III ашәышықәса ҳ.ҟ.) [[Бог|Анцәа]] [[Антропоморфизм|иантропоморфра]] мап ацәикуан, зегьы зымчу иакәны иҟоу Анцәа, абасала ауаҩы иеиԥшра иахҟьаны, алшарақәа рҳәаақәа изцәырҵуан ҳәа шьақәирӷәӷәон.<ref name="Russellт1_3">Russell, т.1, 1993, 270—287.</ref><ref group="азгәаҭа" name="def-pp"/> Уи иахҟьаны, анеоплатонизм аҿы зегьзымчу амонотеисттә нцәеи [[Платон|Платон]] иидеиақәа мамзаргьы иформақәа рдунеии реизааигәахара мҩаԥысуеит, уи Платон иидеиақәа ақьырсианреи егьырҭ амонотеисттә динхаҵарақәеи хәҭакахьала реилалара алнаршеит.<ref name="MooreBruder_14">Moore, Bruder, 2005, 77—78.</ref> === Ажәытә индиатәи афилософиа === [[Файл:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|160px|[[Будда Шакьямуни|Будда]] ибаҟа, [[Гандхара|Гандҳара]], I ашә. Ҳашықәсԥхьаӡара аан.]] {{Main|Индиатәи афилософиа|Аиндуизм афилософиа}} {{terms|а[[Реализм (философия)|реализм]], а[[материализм]], а[[йога|иога]], [[буддийская философия|абуддатә философиа]],}} Ажәытә индиатәи афилософиа ахы ыҵнахит [[Веды|Вед]] аилыркаара атрадициа, [[индуизм|аиндуизм]] атрадициа ижәытәӡатәиу атекстқәа рҟынтә.<ref name="Oxford2005_12">Oxford, 2005, 428.</ref> [[Индийская философия|Индиатәи афилософиа]] аира аамҭа еимакрада иҟам. Аҭҵааҩцәа рыхәҭак ажәытә индиатәи афилософиа алагамҭа ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VIII-VI ашә. – Ведаа рахь заатәи акомментариқәа реизга [[Упанишады|Упанишады]] аҩра иадырҳәалоит, Упанишады философиатә рҿиамҭоуп ҳәа иазыԥхьаӡаны.<ref name="Шохин2007_2">Шохин, 2007, 24, 33.</ref><ref name="Potter2006">Potter, 2006.</ref> Еиҳа аконсервативтә знеишьа Индиа афилософиа ахаҭа алагара ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа V-IV ашә., «[[Шрамана|ашрамантә]] аамҭа» ҳәа изышьҭоу иаднаԥхьаӡалоит.<ref name="Hamilton2001">Hamilton, 2001, 18—19.</ref> Ари апериод азы иныҟәоз аберцәа, [[Шрамана|ашраманцәа]], Вед аҳаҭыр гәрамгарҭас иҟарҵо иалагеит, уи адинхаҵаратә еимакы цәырнагеит, еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа цәырҵит.<ref name="Шохин2007_3">Шохин, 2007, 249—250.</ref> Индуизм акритикцәа рахьынтәи иалкаауп зегьы раԥхьа иргыланы [[Будда Шакьямуни|Будда]], нас иара ихаану [[Аджита Кесакамбала|Аџьыҭа Кесакамбала]], зҭынха [[материализм|аматериализм]] аныԥшуа, [[Демокрит|Демокрит]] иҿы аасҭа иаҳа иаартны иаарԥшу,, ашьҭанеицәа зегьы [[редукционизм|аредукционизми]] [[Реализм (философия)|ареализми]] дзырҵоз, анаҩс ажәытә философцәа аӡәырҩы ирҟазшьа ҷыдахаз.<ref name="Шохин2007_4">Шохин, 2007, 111—119.</ref><ref name="Шохин2010">Шохин, 2010.</ref> Ажәытә индиатәи атрадициаҿы иубоит [[Софизм|асофистцәа]] рхырхарҭа [[Локаята|Алокаиат]]» ацашьа, урҭ реимак-еиҿак атрадициа «афилософиатә кружокқәа» рацәаны рцәырҵра иацхрааит.<ref name="Шохин2007_5">Шохин, 2007, 89.</ref> Уинахыс (IV ашә. ҳ. ҟ. – II ашә. ҳ.ҟ.) Индиа ишьақәгылоит [[даршаны|адаршанқәа]] – афилософиатә школқәа, урҭ еихшахоит Ведаа аҳаҭыр рымоуп ҳәа изыԥхьаӡои раҳаҭыр мап ацәызкуеи ҳәа. Актәи агәыԥ иаҵанакуеит раԥхьа иргыланы [[Философия индуизма|аиндуизм афилософиа]] аклассикатә школқәа фба: [[санкхья|санкхьиа]], [[Раджа-йога|аиога]], [[ньяя|ниаиа]], [[вайшешика|ваишешик]], [[миманса|миманс]], [[веданта|ведант]]. Аҩбатәи агәыԥ ахь иаднакылоит алокаиата уҳәа егьырҭгьы. Индиатәи афилософиа иаҟазшьарбагаз зеиԥш ҷыдаран ашколқәа жәпакы [[Эпистемология|аепистемологиа]] азҿлымҳара, адырратә хархәагақәа риашара иацны еилыхха [[Реализм (философия)|ареализм]] иахьадгылоз.<ref name="Oxford2005_13">Oxford, 2005, 428—431.</ref><ref name="ЗильберманПятигорский">Зильберман, Пятигорский, 1972.</ref> Ажәытә индиатәи афилософиа ашьақәгылараҿы абырзен философиа еиԥш раԥхьатәи аетапқәа ирхысуан, аха уи акыр ишьшьылаҳаны имҩаԥысуан, уи зыхҟьо индиатәи афилософцәа рыхшыҩзцарақәа [[логика|рлогика]] [[Лингвистика|абызшәадырра]] иахьадҳәалаз ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, [[Досократики|сократнӡақәа]] реиԥш [[Аматематика|аматематика]] акәымкәа.<ref name="Шохин2007_6">Шохин, 2007, 256.</ref> Ажәытә индиатәи [[Категорический силлогизм|асиллогизм]] ааиҳара хә-мардуанк, ма инеиҳаны ишьақәгылан, аклассикатә х-мардуанк ирҿагыланы, ахшыҩзцарақәагьы агәрагара астратегиақәа раҳасабала иахәаԥшуан, ршаҳаҭгак аҳасабала акәымкәа.<ref name="Шохин2004">Шохин, 2004, 237.</ref><ref name="Шохин2010" /> Ажәытә индиатәи афилософиа [[Логика|алогика]] азҵаарақәа жәпакы аус рыднаулеит, иаланагалеит аилкаара, хаҭала, афилософиа, заатәи абуддизм аспектқәак рҿы нап анаркит афилософиатә зҵаарақәа аус рыдулара, [[Западная философия|европатәи афилософиа]] [[Новое время|аамҭа ҿыц]] ааимҭазы изызнеиз.<ref name="Шохин2007_7">Шохин, 2007, 259.</ref> Убри инацҵаны Индиа афилософиатә хшыҩзцарақәа [[Аристотель|Аристотель]] иҩаӡара рзышьҭымхит XX ашәышықәса алагамҭазынӡа, иара уа Индиа [[буддизм|абудизм]] аҿиара атрадициақәаҵәҟьа рҿгьы атекстқәа аԥҵамызт, Платони Аристотели ртәқәа ирҿырԥшу, афилософиатә школ ҭышәынтәалақәа гәыцәс ирзыҟалашаз, абасала, индиатәи афилософиа инықәырԥшшәа амҩабжара иахысит, ажәытә [[Древнегреческая философия|бырзен философиа]] зхысыз.<ref name="Шохин2004_2">Шохин, 2004, 242—246.</ref><ref name="Шохин2007_8">Шохин, 2007, 260—261.</ref><ref name="Шохин2004_3">Шохин, 2004, 242.</ref><ref group="азгәаҭа" name="ind def" /> Анаҩс Индиа аканонизациа зызуу абуддизми [[джайнизм|аџьаинизми]] аԥыжәара рыҭара индиатәи афилософиа ашколқәа реиуеиԥшымра акыр алаҟәра иахҟьаны, уи аҿиара атемпқәа ирнырзар ҟалап.<ref name="Шохин2004_4">Шохин, 2004, 254—255, 279.</ref><ref name="Шохин2004_5">Шохин, 2004, 235, 254.</ref><ref name="Шохин2007_9">Шохин, 2007, 262—264.</ref> === Ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа === {{double image|right|Confucius Tang Dynasty.jpg|120|Zhang Lu-Laozi Riding an Ox.jpg|120|[[Конфуций]], [[У Даоцзы|Даоцзы]] игравиура, [[Тан (династия)|Тан адинастиа]] аамҭа|, агравиура [[Империя Мин|Мин адинастиа]] аамҭа}} {{Main|Акитаи философиа}} {{terms|А[[конфуцианство|конфуцианизм]], а[[даосизм|таоизм]]}} Китаитәи аклассикатә текстқәа Китаи афилософиа аира здыркыло «[[Сто школ|Шә-философиатә школк]]» раамҭа ишахцәажәогьы, аҭоурыхтәи абызшәадырратәи адырраҭарақәа шаҳаҭра руеит лабҿаба арҭ ашколқәа акыр ишмаҷыз, насгьы [[Конфуций|Конфуциа]] иҵара раԥхьа ишцәырҵыз, VI-V ашә. ҳ.ҟ. ҟалаанӡа, егьырҭ ашколқәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа – [[даосизм|адаосизми]] [[легизм|алегизми]], ишцәырҵуаз, ишҿиауаз, [[Конфуцианство|конфуцианра]] аганахьала рҵарақәа шьақәыргыло.<ref name="WingTsitChan2006">Wing-Tsit Chan, 2006.</ref><ref name="Кобзев2010" /><ref name="Oxford2005_14">Oxford, 2005, 137.</ref> Хәҭакахьала, илегендартәу адаосизм ашьаҭаркҩы [[Лао-цзы|Лао-цзы]] итекстқәа цәырҵит Конфуциа иашьҭахь.<ref name="Kohn2000">Kohn, 2000, 4.</ref> [[Китайская философия|Китаитәи афилософиа]] алзкаауа аҷыдарақәа ируакуп [[Практическая философия|апрактикатә философиа]] хымԥада аԥыжәара амазаара, аиҳарак [[Этика|аетикеи]] [[Политическая философия|аполитикатә философиеи]].<ref name="KwongloiShun2006">Kwong-loi Shun, 2006.</ref> Китаитәи афилософцәа раԥхьа иргыланы азҵаарақәа ықәдыргылон зеиӷьыҟам атәылауаҩи зеиӷьыҟам анапхгаҩи зеиԥшрахаша, аҳәынҭқарреи ауаажәларреи рҿы агармониеи аиҿкаареи реиқәырхаразы иаҭаху, еиуеиԥшым ашколқәа рыбжьара аимак-аиҿак адунеии ауаажәларреи рҿы агармониа ахыҵхырҭа иаша иаршәан.<ref name="WingTsitChan2006" /> Аԥхьаӡа инаргыланы уи зыхҟьо, ганкахьала, ари апериод иаҵанакуа китаитәи ауаажәларра ааигәаӡа аполитикатә хынҭаҩынҭарақәа жәпакы ахьырхыргаз, аҳәынҭқарра аполитикатә конфигурациа аиҭазхәыцра рҽахьазыршәоз ауп, даҽа ганкахьала, [[грамотность|аҵарадырра]], нас уи иабзоураны, афилософиа анапы алакзаарагьы алшара [[Китай (страна)|Китаи]] иҟан ауаажәларра реиҿкаашьа џьбара [[Иерархия|иаршәаны]].<ref name="Oxford2005_14" /> Афилософцәа, абасала, аполитикцәеи ачынуааи ирзааигәахон, аха егьырҭ ауаажәларра ирҟәыҭханы иҟалон.<ref name="БуроваТитаренко">Бурова, Титаренко, 1972.</ref> Китаитәи афилософиа ашьақәгылара аамҭазы афилософиатә школқәа жәпакы [[Метафизика|аметафизикеи]], [[Эпистемология|аепистемологиеи]], [[Натурфилософия|анатурфилософиеи]] рызҵаарақәа ықәдыргылон, уи лымкаала [[Моизм|моистам]], [[инь ян цзя|инь, иан, цзиа]] рахь иаҵанакуеит, аха ари аус ацҵара хшыҩзышьҭра амоуит.<ref name="Кобзев2010" /> Ганкахьала, Китаи афилософцәа ашьҭашәарацара ӷәӷәақәа ирықәшәеит. Аха, даҽа ганкахьала, Китаи [[Этика|аетика]] азҵаарақәа еиҳа ахшыҩзышьҭра рызҭоз Конфуциа ифилософиа аԥыжәара агеит. [[Бытие (философия)|Аҟазаара]] азҵаарақәа рҿы акәзар, итрадициатәу [[Китайская мифология|китаитәи амифологиа]] шьаҭас иаман, насгьы адырра иреиӷьу хыҵхырҭаны ишьақәырӷәӷәан ажәытә текстқәа.<ref name="БуроваТитаренко" /> Уимоу, [[Хань (династия)|Хань адинастиа]] аамҭазы, III ашә. ҳ. ҟ. конфуцианра адин де-факто астатус аҭан, Китаи афилософиа ҿиар акәхеит конфуциантәи аканон иаҿырԥшны.<ref name="BoMou2006">Bo Mou, 2006.</ref> === Адунеитә философиа IV-XVI ашә. === Иҳаҩсызи анаҩстәи аамҭақәа ирҿырԥшны IV-XVI ашә. адунеи аҿы афилософиа аҿиара ашьшьыҳәа имҩаԥысуан. [[Европа|Европеи]] [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәеи]] ганкахьала [[Аристотель|Аристотели]] [[Платон|Платони]] ртекстқәа рканонизациа иадҳәалан, ганкахьала арҭ арегионқәа рҿы [[Монотеизм|амонотеисттә динхаҵарақәа]] аԥыжәара ахьрымаз иадҳәалан.<ref name="MooreBruder_15">Moore, Bruder, 2005, 77.</ref> XI ашәышықәсазтәи [[Католицизм|акатоликатә]] [[монах|монах]] [[Пётр Дамиани|Пиотр Дамиани]] иформула «Афилософиа [[Богословие|атеологиа]] амаҵуҩԥҳәыс лоуп» ари апериод азы афилософиа аҿиараҿы ҳаамҭазтәи аҟазшьарбагақәа рахьынтәи иажәа ҵарны иаанхеит, афилософиатә ҿыцрақәа рҳәаақәа акырӡа ишҭшәоу инаҵшьны иаарԥшуа.<ref name="Неретина2010">Неретина, 2010.</ref><ref>[[Patrologia Latina|1867, PL]] 145, p. 603</ref> Индиа афилософиатә хәыцра аҿиара ахаангьы аццакыра ҳаракымызт, III ашә. анҵәамҭазы [[буддизм|абуддизм]] инарҭбааны алаҵәара, афилософиатә концепциақәа реиуеиԥшымра иҽеимкәа анырра анаҭеит.{{Аиасра|Философия в Индии и на Дальнем Востоке}} Аҵыхәтәан, [[Китай (страна)|Китаи]] афилософиа аҿиара иаԥырхаган афилософцәа рышьҭашәарацарақәа, абуддизм аларҵәара, [[Конфуций|Конфуциа]] итекстқәа рканонизациа.<ref name="БуроваТитаренко" /> Аԥхьаӡа инаргыланы, азқьышықәса дуӡӡа зегьы инеиҳау аамҭазы афилософиа фҩык аусзуҩцәа роуп здунеихәаԥшышьақәа шамахамзар инагӡаны адунеи ацивилизациа анырра азҭаз: Платон, Аристотель, Конфуциа, [[Будда Шакьямуни|Будда]], [[Мухаммед|Муҳаммед]], [[Христос|Қьырса]]. Иҟазшьарбагоуп иара убас, Европа афилософиагьы Китаи афилософиагьы ари апериод азы акы иаламҩашьо аикәаргьежьра ахьыҟарҵаз. Европатәи афилософиа [[Античная философия|антикатә философиа]] ианацәхьаҵ, акраамҭа ақьырсиантә теологиа иадлеит, [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аепоха]] аан антикатә философиахь шьҭахьҟа ахынҳәразы.{{Аиасра|Христианская философия}}{{Аиасра|Философия эпохи Возрождения}} Убас еиԥш Китаи афилософиа еиҳагьы ирласны [[Конфуцианство|аконфуцианрахь]] ихынҳәуеит шәышықәсалатәи абуддизм «ианазҿлымҳаха» ашьҭахь.{{Аиасра|Философия в Китае}} Индиа акәзар, ари апериод азы афилософиа ашьшьа-шьшьыҳәа ԥхьаҟа ицоит, II ашә. ҳ.ҟ. – II ашә. ҳ.ҟ. аепикатә аамҭа инаркны шамахамзар аҽамԥсахкәа.{{Аиасра|Индиеи Мрагылара Хареи афилософиа}} ==== Ақьырсиантә философиа ==== {{main|Абжьарашәышықәсазтәи афилософиа}} {{terms|А[[патристика]], а[[схоластика]]}} [[Ақьырсианра|Ақьырсианра]] рхы иахьадырхәоз арегионқәа рҿы афилософиа ашьшьыҳәа иҿион, иалкаау адоктрина анапаҵаҟа иахьыҟаз инамаданы. Ақьырсиантә философиа раԥхьатәи аамҭа (IV ашәышықәсанӡа) ақьырсианра рационалла ашьақәырӷәӷәара, акапан цҵа аҭара аҽазышәарақәа аныԥшуеит. Афилософиа ари апериод иахьӡуп «[[Патристика|апатристика]]», иара иаҳа иналукааша фигураны дыԥхьаӡоуп [[Аврелий Августин|Насыԥ змоу Августин]], уи а[[неоплатонизм]]и ақьырсианреи ринтеграциа мҩаԥигеит, анеоплатонизм [[Абиблиа|Абиблиа]] иаҿагылоз зегьы аԥихит.<ref name="Чанышев1991">Чанышев, 1991.</ref> Ақьырсиантә философиа ашьҭахьтәи аамҭа иахьӡуп «[[Схоластика|асхоластика]]», уи афилософиатә школқәа ауахәаматә еиҿкаарақәа рҟны реиҿкаара иазкыз, ауахәама еиуеиԥшым анапынҵақәа назыгӡоз. Ари апериод азы зегь реиҳа еицырдыруа философуп [[Фома Аквинский|Фома Аквински]], иара ас еиԥш анапынҵа нагӡо ақьырсианреи а[[аристотелизм]]и еидикылеит. Фома Аквински ифилософиа иахьа уажәраанӡа [[Католицизм|Акатоликатә]] уахәама «аофициалтә» философиа, а[[колледж|коллеџьқәеи]] а[[семинария|семинариақәеи]] рҿы иддырҵо акәны иҟоуп.<ref name="АлексеевПанин" /> Фома Аквински иара убасгьы деицырдыруеит ихатәы.<ref name="MooreBruder_16">Moore, Bruder, 2005, 79—80, 86—91.</ref> ==== Мрагылара Ааигәа афилософиа ==== [[Файл:Sughrat.jpg|thumb|180px|[[Платон]] иеиҭагамҭа «[[Сократ]] иҵаҩцәеи иареи» азы [[Сельджуки|Сельџьуктәи]] асахьаркҩы иадигалаз, XIII ашәышықәса]] {{main|Аԥсылман философиа|Ауриа философиа}} {{terms|а[[Калам (дисциплина)|калам]], а[[суфизм]]}} [[Исламская философия|Аԥсылман философиа]] аира VIII-IX ашә. иаднакылоит. А[[ислам|ԥсылманра]] раԥхьатәи еицырдыруа афилософцәа ируаӡәку [[Аль-Кинди]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Платон]]и русумҭақәа еиликааит, [[Аллах|Аллаҳ]] иабсолиуттәу итрансценденттәу «[[Неоплатонизм|анеоплатониатә]]» ҳәаақәҵара ииҭеит, анаҩс а[[аристотелизм]]и дадгылаҩхеит. Анеоплатонизмгьы аристотелизмгьы аамҭак ала аԥсылманрахь ралаҵара аҽазышәарақәа Аль-Кинди ишьҭанеицәа ирҟазшьарбаган, урҭ рыбжьара еиҳа еицырдыруаз [[Авиценна|Авиценнеи]] [[Ибн Рушд|Ибн Рушди]] ракәын.<ref name="MooreBruder_17">Moore, Bruder, 2005, 500—501.</ref> Аристотель иусумҭақәа Мрагыларахь араб еиҭагақәа рҿы еиҳа еиӷьны еиқәхоуп, абжьарашәышықәсазтәи Европа аасҭа, трактатқәакгьы еиқәханы иҟоуп араб бызшәахьтә алатын бызшәахь аиҭагақәа ирыбзоураны.<ref name="Фролова1998" /> Шәышықәсала зҽеиҵызхыз аԥсылман философиа апроблема хадақәа ируакын аԥсылманра а[[Церковный канон|канон]]и амистикатә исламтә сектақәеи реиҿагылара. Аԥсылман философцәа аӡәырҩы рҽазыршәон аканон рационалла адгылара аҭара, аха амистикатә хырхарҭа хада – а[[суфизм]] – XIII ашәышықәсазы аԥсылманра хазы хырхарҭаны иалкаахеит. Асуфизм анеоплатонизм акыр иазааигәахоит, а[[Теософия|теософиа]] аелементқәа алоуп.<ref name="MooreBruder_18">Moore, Bruder, 2005, 500.</ref> Аҵыхәтәан, XVI ашәышықәсазы аџьам философ а[[мулла Садра]] аристотелизми, анеоплатонизми, аԥсылманреи реилаҵара илшеит, ифилософиа аԥсылманраҿы еиҳа анырра змоу концепцианы иҟалеит иахьа уажәраанӡа.<ref name="AliLeaman">Ali, Leaman, 2007, 146.</ref> А[[иудаизм]] афилософиа ашьақәгылара мҩаԥысуан, ганкахьала, аԥсылман философиа аныррала, даҽа ганкахьала, аристотелизми анеоплатонизми рныррала. Аиудаизм ашьҭанеицәа рҟынтәи хәыцыҩцәақәак арҭ аконцепциақәа аиудаизм иақәдыршәарц иалагеит, аԥсылман [[Калам (дисциплина)|каламқәа]] иреиԥшны ауриатә калам аԥҵара зҽазызшәаз [[Саадия Гаон|Саадиа бен Иасефи]] [[Маймонид|Маимониди]] налаҵаны.<ref name="Sirat2003">Sirat, 2003, 39—97, 242—310.</ref> ==== Индиеи Мрагылара Хареи афилософиа ==== {{See also|Абуддатә философиа}} {{terms|[[чань-буддизм|Чан абуддизм]], [[дзэн-буддизм|Зен абуддизм]], [[неоконфуцианство|Неоконфуцианизм]]}} [[Индийская философия|Индиа афилософиа]] аҿиара еснагь ашьшьыҳәа имҩаԥысуан. Еицәазтәуа факторны иҟалеит III ашә. Индиа а[[буддизм]] инарҭбааны аларҵәара, иара аконцепциақәа рҿы иқәыргылоу азҵаарақәа иаахҵәаны рҭак аҳәара ҳаҭыр ақәым, уи афилософиатә [[логика]] аҿиара иҽеим анырра анаҭон. Аха VIII ашәышықәсазы а[[ислам|ԥсылманцәа]] Индиа ралалареи XIII ашәышықәсазы а[[индуизм]] аренессанси а[[Богословие|теологиатә]] еимакқәа реиԥш афилософиатә еимакқәагьы дырӷыӷкит, XVI ашәышықәсазы Индиа 600 рҟынӡа текст ҟалахьан, урҭ философиатәуп ҳәа иуԥхьаӡартә иҟоуп.<ref name="Шохин2007_10">Шохин, 2007, 259—264.</ref> Излацәажәо афилософиатә зҵаарақәеи урҭ рҭак авариантқәеи рҿы аиԥшрақәа убоит Индиа афилософцәеи Европантә ирхаануи – ақьырсиантә философцәа-а[[Схоластика|схоластцәа]] рыбжьара.<ref name="Шохин1998">Шохин, 1998.</ref> {{anchor|Китаи афилософиа}}III—V ашә.[[Китай (страна)|Китаи]] абуддизм алаҵәара иахылҿиааит хазы китаитәи абуддизм амахәҭа — [[чань-буддизм]], уи еиднакылон афилософиа иазааигәаз итрадициатәу индиатәи абуддатә школқәа руак, [[Махаяна|Махаиана]], нас китаитәи а[[даосизм]].<ref name="Ткаченко1998">Ткаченко, 1998.</ref> Чань-буддизм ауп [[Иапониа|Иапониаҟа]], [[Корея|Кореиаҟа]], [[Виетнам|Виетнамҟа]] уҳәа [[Дальний Восток|Мрагылара Хара]] атәылақәа рахь ирылаҵәо, уаҟа «[[дзэн-буддизм|ӡен-буддизм]]» ҳәа ахьӡ аиуеит. Иапониа аконфуцианреи ӡен-буддизми реилаҵара а[[Самурай|самураицәа]] рфилософиа шьаҭас иаиуеит. Абуддизм Китаиҟа иаанагеит ажәытәӡатәи китаитәи афилософцәа рхы иадырхәоз аасҭа акырӡа иҿиоу алогикатәи акатегориатәи аппарат, аха XI ашәышықәсазы Китаи абуддизм афилософиа анырра лаҟәуеит, маҷк иԥсаху а[[Конфуцианство|конфуцианрахь]] ахынҳәра убоит, уи «[[неоконфуцианство|анеоконфуцианра]]» ҳәа ахьӡ аиуеит.<ref name="Ткаченко1998" /> ==== Аиҭарҿиара аепоха афилософиа ==== {{main|Аиҭарҿиара афилософиа}} {{terms|[[гуманизм|Атрансгуманизм]]}} [[Философия Возрождения|Аиҭарҿиара афилософиа]] шьаҭас иаиуит а[[гуманизм]] – италиатәи а[[проторенессанс]] аҟынтәи иаауа, ауаҩы афилософиатә система «адунеи-ауаҩы» агәҭа дықәзыргыло аконцепциа. Агуманистцәа, «апрофессионалтә философцәа» ракәмызт, Европатәи акатоликатә университетқәа рҿы аҵарауаа рыҩаӡарақәа рауан, дара ргәы иаанагон афилософиа анцәа иитәу мацара амаҵ азуӡом, адгьылтә усқәа ирызҿлымҳазароуп ҳәа, зегьы раԥхьаӡагьы ауаҩы.<ref name="Горфункель1980">Горфункель, 1980, 15—41.</ref> Убри инаваргыланы, агуманистцәа рхатәы философиа аԥҵырҵон мацара акәым, а[[Римско-католическая церковь|католикатә уахәама]] авторитет заҵәык аҳасабала ишьақәнарӷәӷәаз, «асхоластизациа зызуу» [[Аристотель|Аристотель]] иҿагыланы ажәалагала ҟарҵон а[[неоплатонизм]]и егьырҭ антикатә философиатә хырхарҭақәеи рахь ихынҳәырц. Ецырдыруа раԥхьаӡатәи афилософцәа-агуманистцәа рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[Николай Кузанский|Николаи Кузанскии]] [[Монтень, Мишель де|Мишель Монтени]].<ref name="Шестаков2007">Шестаков, 2007, 47—48.</ref> Аԥхьа агуманистцәа ауахәама акәымкәа а[[Схоластика|схоластика]] акәын изҿагылоз, аха Европа [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] афилософиатә хәыцра аеволиуциа ццакны а[[Ақьырсианра|қьырсиантә]] [[догмат]] иаҿагылон. А[[Эстетика|естетикеи]], а[[Натурфилософия|натурфилософиеи]], а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырреи]] ирласны рыҿиара, хәҭакахьала, [[Микеланџьело|Микеланџьело]], [[Леонардо да Винчи]], [[Коперник, Николай|Николаи Коперник]] рыхьӡқәа ирыдҳәалоу, ари аепоха иазҷыдароу [[Папство|римтәи апапцәа]] ламысдарала рхымҩаԥгашьа иацны акатоликатә уахәама аҳаҭыр ланарҟәит аинтеллектуалцәа раӷьырак аҿаԥхьа.<ref name="Russellт2">Russell, т.2, 1993, 7—20.</ref> Анцәа дхазҵоз қьырсианцәаны ишаанхазгьы аинтеллектуалцәа аӡәырҩы [[Ватикан]] аҳаҭыр агәрамгара рызцәырҵит – Европа акәакьқәа жәпакы рҿы А[[Реформация|реформациа]] ахы акит. Аиҭарҿиара афилософцәа аофициалтә уахәаматә философиа агәрагара иаҟәыҵит, егьырҭ адырра ахыҵхырҭақәа рыԥшаара иалагеит, раԥхьа иргыланы ирхашҭхьоу [[Античная философия|антикатәи афилософцәа]] ирыдҵаалеит.<ref name="Горфункель1980_2">Горфункель, 1980, 100—122, 344—359.</ref> === Аамҭа Ҿыц афилософиа === [[Файл:LifeAndWorksOfConfucius1687.jpg|thumb|180px|[[Конфуций|Конфуци]] и-[[Четверокнижие|Ԥшьшәҟәык]] а[[Алаҭын бызшәа|латын бызшәа]]хь аиҭагара, [[Париж]], 1687 ш.]] {{main|Аамҭа Ҿыц афилософиа}} XVII ашәышықәса инаркны афилософиа аҿиара ласӡаны имҩаԥысуеит, адунеи беиахоит афилософиатә концепциа ҿыцқәеи азнеишьа ҿыцқәеи жәпакы рыла. Иԥшьоу атекстқәа адырра ахыҵхырҭа хада аҳасабала наҟ инаскьагоуп, афилософцәа ҩаԥхьа ажәытәӡа ишьҭыхыз ихадоу афилософиатә зҵаарақәа рахь ихынҳәуеит. [[Европа|Европа]], [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аепоха]] инаркны, [[Античная философия|антикатә]] философцәа еиқәханы иҟоу русумҭақәа зегьы еиҭагоуп, асистематизациа рызууп, антикатә философиа шьаҭас иҟаҵаны, афилософиатә хәыцра ԥхьаҟа ицоит. Уи инаваргыланы иалагоит а[[Натурфилософия|натурфилософиаҿы]] ареволиуциатә еиҭакрақәа, урҭ ашьҭахь «[[Революция в науке|аҭҵаарадырраҿы ареволиуциа]]» ҳәа ирышьҭалоит. [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бекон]] а[[эксперимент|експеримент]] аидеиа адырра иахыҵхырҭаны еилыкка ишьақәиргылоит, [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] аҭҵаарадырра зегьы уасхырс иазыҟало аметодологиа – а[[Научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] аметодологиа ашьаҭа икуеит.<ref name="MooreBruder_19">Moore, Bruder, 2005, 99—100.</ref> Аамҭакала иаҳа–иаҳа иубарҭахоит а[[Глобализация|глобализациа]] алҵшәақәа, адыррақәагьы рхы иақәиҭны адунеи аҿы аиҭаҵра иалагоит – еиуеиԥшым афилософиақәа наҟ-ааҟтәи рилаҵәара ахы акуеит. Европа [[Индиа|Индиеи]] [[Китай (страна)|Китаии]] нагӡаны иаанартуеит, Индиеи Китаии ракәзар – Европа. [[Западная философия|Мраҭашәаратәи афилософиа]] Китаии иареи реидыслара раԥхьа иргыланы аетика-динхаҵаратә зҵаарақәа ирныԥшит. Акы, [[Абиблиа|Абиблиа]]ҿы зыӡбахә ҳәам ацивилизациа, ажәытәӡатәи китаитәи ацивилизациа аҟазаара афакт, Абиблиа аҳаҭыр ҵнашәааит. Ҩбагьы, акитаицәа рцивилизациеи [[Конфуций|Конфуциа]] иҟынтә иаауа а[[Этика|етика]] иазку ргәаанагарақәеи европаа рҿаԥхьа иқәдыргылеит аетикеи адинхаҵареи реимадаразы азҵаарақәа, ицәырҵит афранцыз [[Просвещение|Ҵаралашара]]ҿы{{Аиасра|Французское Просвещение}} иацызҵаз «[[Естественная теология|иԥсабаратәу адин]]» аидеиа, даҽакала иуҳәозар, иԥшьоу атекстқәа ирыдҳәалам адин.<ref name="YuenTingLai1999">Yuen-Ting Lai, 1999.</ref> [[Индийская философия|Индиа афилософиа]] мраҭашәаратәи афилософиа иалаҵан, хадаратәла [[Шопенгауэр, Артур|Артур Шопенгауер]] икьыԥхьымҭақәа инадыркны.<ref name="Oxford2005_15">Oxford, 2005, 846.</ref> ==== Афранцыз Ҵаралашара ==== {{see also|Аҵаралашара аепоха}} XVIII ашәышықәсазы а[[Гуманизм|гуманистцәа]] ихацдыркыз аус [[Франциа|Франциа]] а[[Политическая философия|политикатә философиеи]] а[[Этика|етикеи]] рыҿиараҿы иацнаҵеит. Ари апериод иаҵанакуа афранцыз ҳәынҭқарра ааигәа-сигәа иҟаз [[Германиа|Германиа]], [[Голландия|Голландиа]], ма [[Англызтәыла|Англиа]] ирҿырԥшны еиҳа арепрессиа аҵан, уи ицәырнагеит акыр зылшоз афранцыз философцәа аӡәырҩы аргументла рҿагылара, урҭ ауахәамагьы аҳәынҭқаррагьы аетикеи аморали рызҵаарақәа рҿы раҳаҭыр гәрамгарҭас иҟарҵеит. [[Монтескьё, Шарль де|Монтеские]] аполитикатә философиазы усумҭақәак икьыԥхьит, уаҟа формала ишьақәирӷәӷәеит Англиа иҟоу, [[Локк, Джон|Џьон Локк]] дзыхцәажәаз аиҳабыра р[[Разделение властей|еиҟәыҭхара]] хра аманы ишыҟоу. [[Вольтер]] ақьырсианра акритика азиуан, [[Руссо, Жан-Жак|Жан-Жак Руссо]] еицырдыруа иусумҭа «[[Об Общественном договоре|Ауаажәларратә еиқәшаҳаҭразы, мамзаргьы аполитикатә зин апринципқәа]]» аҟны а[[Общественный договор|уаажәларратә еиқәшаҳаҭра]] аидеиа еизирҳаит, ишиашоу а[[Демократия|демократиа]] апринципқәа иҳәеит.<ref name="PopkinEnlightment1999">Popkin (Enlightment), 1999.</ref> Арҭ афилософцәа русумҭақәа ауаажәларра-политикатә ԥсҭазаара анырра ду арҭеит: урҭ А[[Великая французская революция|францыз револиуциа]] аидеологиа ахәҭа хада акәын, иара убас ЕАА [[Конституция США|Аконституциа]] шьаҭас иаиуит.<ref name="MooreBruder_20">Moore, Bruder, 2005, 323—329.</ref> ==== Аматериализми аидеализми ==== {{terms|, а[[идеализм]], а[[Дуализм (философия)|дуализм]]}} Афилософиа азҵаара хадақәа ируакуп ҳа[[Сознание (философия)|хдырреи]] иааҳакәыршаны иҟоу адунеии реимадара аҟазшьа аилкаара. Афилософиа алагамҭазы ицәырҵыз аконцепциақәа ҩба – аматериализми аидеализми [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] азы рхатәы хьӡқәеи аформалтә еиҭаҳәареи роуеит, ԥхьаҟагьы аҿиара иалагоит. Аматериализм, а[[Атомизм|томистцәа]]-[[Досократики|сократнӡатәқәа]] ажәытә индиатәи а[[локаята|локаиат]] аҿгьы иубо, еинаалоу еиҭаҳәарак аҳасабала ишьақәиргылоит [[Гоббс, Томас|Томас Гоббс]]. Амала, [[Локк, Джон|Џьон Локк]] ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи хаҭала дахьадҳәалоу акәымкәа, и[[Орган чувств|цәанырратә цәеижьхәҭақәа]] рхаҿра далԥшны дахьидикыло аҭагылазаашьа дазааҭгылоит. [[Беркли, Джордж|Џьорџь Беркли]] аидеализм апозициа ааникылоит: иара Локк иаргументқәа абсолиут аҟынӡа инеигоит: ауаҩытәыҩса идунеи шьақәгылоуп ицәаныррақәеи иидеиақәеи рыла, аматериалтә обиектқәа рыла акәымкәа.<ref name="MooreBruder_21">Moore, Bruder, 2005, 109—110, 117—119.</ref> Иара убасгьы ишьақәыргылан ибжьаратәу концепциақәак. [[Декарт, Рене|Рене Декарт]] ифилософиаҿы зеиӷьыҟами аматериалтәи дунеи шыҟоу аилыркаара иҽазишәон. Иара иконцепциа, [[Платон]] итәы акыр иазааигәаз, «[[Дуализм (философия)|дуализм]]» ҳәа ахьӡ аиуит. Даҽа ганкахьала, [[Спиноза, Бенедикт|Спиноза]] адунеи зегьы аԥхьатәи «асубстанциа» ала ишьақәгылоуп ҳәа иԥхьаӡон, уи иара «анцәа» иоуп, аматериалтә обиектқәагьы ауаҩытәыҩсатә хдыррагьы зеӷьаҟам аобиектқәагьы шьақәзыргыло. Абасала, атермин «аидеализм» афилософиа иалазгалаз [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибниц]] XVIII ашәышықәса алагамҭазы ишьақәиргылеит аелементартә хәҭаҷқәа ҳаамҭазтәи р[[Физика элементарных частиц|физика]] иақәҿызҭуа аконцепциа. Леибниц аобиектқәа зегьы шьаҭас ирымоу аматериалтә [[атом]]қәа ракәӡам, «[[Монада|амонадқәа]]» роуп ҳәа иԥхьаӡон – активра ма аенергиа аҟәырҷахақәа.<ref name="MooreBruder_22">Moore, Bruder, 2005, 103—104, 113—116.</ref> ==== Аемпиризми арационализми ==== {{terms|, а[[Рационализм (философия)|рационализм]]}} Абиблиа уаҳа узықәгәыӷша, еиҳаракгьы ииашоу адырра иахыҵхырҭаны ишыҟам аилкаара а[[Эпистемология|епистемологиатә]] еимакы ӷәӷәа иалагамҭаны иҟалеит. "Иабаадыруеи иарбанзаалак акы?" – рхы азҵаара арҭон [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] афилософцәа, уи азҵаара [[Античность|антикатә аамҭақәа]] инадыркны актуалра аҵан. [[Досократики|Сократнӡатәқәа]], реиҳараҩык а[[Рационализм (философия)|рационалистцәа]], адунеи хәыцрала еилукаар алшоит ҳәа ақәырҵон. Акыр аамҭа, ииашаны уаназхәыцуа, иалшоит ииашаҵәҟьоу, узавамло аҵабыргқәа реилкаара, иаҳҳәап, ма [[Теорема Пифагора|Пифагор итеорема]]. Антикатә аамҭақәа раангьы а[[скептики|скептикцәа]]-а[[Софизм|софистцәа]] арационалистцәа ирҿагылон. Арационализм инарҵауланы аҭҵаара мҩаԥигеит [[Декарт, Рене|Рене Декарт]], уи аконцепциа ахархәарала, ауаҩы ицәанырратә цәеижьхәҭақәа зегьы зжьар зылшо акала иааирԥшит, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иазку адырра аҟәырҷаха заҵәык, ҷыдала иалкаау арационалтә знеишьа – «[[Cogito ergo sum|сара схәыцуеит, ус анакәха, сара сыҟоуп]]» шакәу. Егьырҭ алкаақәа зегьы мцхар алшоит.<ref name="MooreBruder_23">Moore, Bruder, 2005, 104—107.</ref> Декарт иконцепциа анарбоит, иаагозар, еицырдыруа афильм «[[Матрица (фильм)|Аматрица]]».<ref name="Russellт2_2">Russell, т.2, 1993, 80—85.</ref> [[Спиноза, Бенедикт|Спинозеии]] [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибници]] арационалисттә дунеихәаԥшышьақәа рыман, аха [[Локк, Джон|Џьон Локки]] [[Беркли, Джордж|Џьорџь Беркли]] адырра зегьы цәаныррала, емпирикала ауп ишымҩаԥысуа ҳәа ирыԥхьаӡон. Аемпиризм аҿиараҿы еиҳа илагала ҟаиҵеит [[Юм, Дэвид|Девид Иум]], уи иусумҭақәа рҿы иаҳирбоит ауаҩытәыҩсатә дырра зегьы иубо ацәырҵрақәа реизыркәкәара шьаҭас ишамоу, иаахҵәаны иаҳҳәозар, а[[Индуктивное умозаключение|индуктивтә хәыцра]].<ref name="Bracken1999">Bracken, 1999.</ref> Иум инеиҵыхны ишьақәиргылеит а[[Проблема индукции|индукциа апроблема]] – аиндуктивтә хәыцра, а[[Дедуктивное умозаключение|дедуктивтә хәыцра]] иаҷыданы, арационалтә шьаҭа шамам аилкаара. Даҽакала иаҳҳәозар, амра уаҵәы ихалоит ҳәа агәаанагара "арационалтә" ҵаҵӷәык ыҟаӡам, избанзар, уаанӡатәи амшқәа зегьы раангьы ус иҟан.<ref name="MooreBruder_24">Moore, Bruder, 2005, 134—138.</ref> ==== Иммануил Кант ==== [[Файл:Kant Kritik der reinen Venunft 1781.jpg|thumb|180px|«[[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритикцәа]]» раԥхьатәи аҭыжьымҭа атитултә бӷьыц, 1781 ш.]] {{main|Иммануил Кант}} {{terms|А[[кантианство|кантианизм]], а[[неокантианство|неокантизм]]}} Аӡәырҩы ргәаанагарала, Иммануил Кант [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] рыҩаӡараҿы иҟоу афилософцәа дыруаӡәкын. Иара ифилософиатә усумҭақәа, афилософиа аҿы зегь реиҳа еицырдыруа ашәҟәқәа иреиуоу [[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритика]] уахь иналаҵаны, афилософиа иҵаулоу акритикатә анализ азы стандарт ҿыцқәа шьақәдыргылеит.<ref name="MooreBruder_25">Moore, Bruder, 2005, 139.</ref> Кант ифилософиа, раԥхьа [[кантианство|кантианизм]] ҳәа, нас [[неокантианство|неокантизм]] ҳәа, европатәи афилософиатә цәанырра ду анырра анаҭеит.<ref name="Oxford2005_16">Oxford, 2005, 466.</ref> «Ахшыҩ цқьа акритикаҿы» Кант а[[Рационализм (философия)|рационализм]]и а[[эмпиризм]]и рыпроблема дазхьаԥшит, уаанӡатәи азнеишьақәа акритика рзиуит, аемпиризми арационализми еидызкыло адырра аконцепциа ықәиргылеит. Астрономиаҿы [[Коперниковская революция|коперниктәи ареволиуциа]] агәацԥыҳәара знаҭаз Кант игәы иҭан афилософиаҿы ареволиуциа аҟаҵара.<ref name="Ameriks1999">Ameriks, 1999.</ref> Кант адырра амаҭәарқәа «а[[феномен]]қәеи» «[[Вещь в себе|зыҩныҵҟа иҟоу амаҭәарқәеи]]» ҳәа ишеит. «Зыҩныҵҟа иҟоу амаҭәарқәа» (иаҳҳәап: «Анцәа дыҟоуп») рзы ашьақәырӷәӷәарақәа, Кант итәала, ԥышәарала иузгәаҭом; Кант ауаҩы ԥышәала ус еиԥш иҟоу амаҭәарқәа иҭам, убри аҟынтә урҭ ирызкны атеориатә дырра аиура илшом ҳәа иԥхьаӡон. Даҽа ганкахьала, Кант излиаҳәо ала, ауаҩы ихшыҩ ихы иархәаны иарбоу ацәаныррақәа аконцептуализациа рзиуеит: а[[Аамҭа|амҭеи]] ақәыԥшылареи ирниҵоит, икатегориеитәуеит, афеномен амзызрбага аиҭоит.<ref name="MooreBruder_26">Moore, Bruder, 2005, 140—142.</ref> Абасала, адырра Кант иҟны адкылара цқьа мацара иҭагӡам, аемпирикатәи арационалтәи ркомбинациақәа роуп.<ref name="Oxford2005_17">Oxford, 2005, 467.</ref> [[Кантианство|Кант ифилософиа]] иаҵанакуеит макьана зны изиааитәу аиҟәшара ииашоу аобиектқәа рыбжьара, урҭ инагӡаны «рхаҿы амаҭәарқәа» ыҟоуп, убри аҟнытә еилкаашьа рымаӡам, ауаҩытәыҩса и[[Сознание (философия)|хдырра]]ҿы рцәырҵрақәа, урҭ ауаҩытәыҩса ихшыҩ апризмала аконцептуализациа рызууп. Кант ифилософиа иаартны иааннажьуеит адырра а[[Объективизм (философия)|обиективра]] азҵаара, избанзар афеномен акатегориариеи аконцептуализациеи субиективтәзар алшоит.<ref name="Russellт2_3">Russell, т.2, 1993, 218—219.</ref> Ари азҵаара шьаҭас иаиуит ҳаамҭазтәи афилософиаҿы аиҟәшара, а[[Континентальная философия|континенталтә философиа]]хь асегментациа, а[[Аналитическая философия|налитикатә философиа]]хьгьы.<ref name="MooreBruder_27">Moore, Bruder, 2005, 142—143.</ref>{{Аиасра|Континентальная философия}}{{Аиасра|Аналитическая философия}} А[[Абсолютный идеализм|бсолиуттә идеализм]] аамҭазы, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] иконтиненталтә философиа адунеи системак аҳасабала аконцепциақәеи акатегориақәеи рыла аилкаара ахьынтә иаауеит. Ас еиԥш иҟоу адунеи аҿы, иаагозар, агәаԥхара амчала еиуеиԥшым, арационалтә хшыҩзцарақәагьы уахь иналаҵаны, арекатегоризациақәа, ареконцептуализациа, ма а[[Деконструкция|деконструкциақәа]] рымҩаԥгара алшоит, еиҳа-еиҳа иҿыцу афилософиатә концепциақәа аԥҵо.<ref name="Scott1999">Scott, 1999.</ref> Аналитикатә философиа атрадициа аԥхьа британиатәи а[[Эмпиризм|емпиристцәа]] рфилософиа иацҵо, ишьақәыргылоу афилософиатә категоризациақәеи алабҿабатә дунеии зегьы рыбжьара ашьҭахьтәи аимадара аԥшаара аҵанакуеит.<ref name="Critchley2001">Critchley, 2001, 18—19.</ref> Аналитикатә философиа, абасала, ахшыҩзцара а[[Логика|логика]] аџьбарара еиҳа ахшыҩзышьҭра анаҭоит, хәҭа-хәҭала а[[научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] зхы иазырхәо амаҭәарқәа ирзааигәахоит.<ref name="Stroll1999">Stroll, 1999.</ref> ==== Кантшьҭахьтәи анемец идеализм ==== {{main|Анемец идеализм|Гегель}} Германиа [[Кант, Иммануил|Кант]] ишьҭанеицәа – [[Фихте, Иоганн Готлиб|Фихте]], [[Шеллинг, Фридрих Вильгельм Йозеф фон|Шеллинг]], [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] – афилософиа дырҿиеит а[[Абсолютный идеализм|бсолиуттә идеализм]] ахырхарҭала, канттә [[Вещь в себе|маҭәарқәа рхаҿы]] рыҟазаара зынӡа мап ацәыркит. Гегель икәша-мыкәша иҟоу адунеи – абсолиуттә идеиа акатегориақәа конкретла раарԥшра.<ref>Фролов И. и др. Введение в философию. Глава 5. Философия Нового времени: наукоцентризм</ref> Кантшьҭахьтәи анемец идеализм ажәалагала ҟанаҵеит атрансценденталтә субиект ҭоурыхла иахәаԥшларц, субиектк аҳасабала Гегель изцәырҵит иааидкыланы ауаатәыҩса рҭоурых «обиективтә доуҳак» аҳасабала.<ref name="MooreBruder_28">Moore, Bruder, 2005, 36.</ref> Аобиективтә доуҳа аформақәа ҵакыс ирымоуп иҿио акультура аҭоурыхтә формақәа. Гегель абасала Кант итрансценденталтә [[идеализм]] а[[Метафизика|метафизикатә]] идеализм ахь ииаигеит.<ref name="MooreBruder_27" /> === Аконтиненталтә философиа === {{main|Аконтиненталтә философиа}} {{terms|[[постмодернизм|Апостмодернизм]]}} Аконтиненталтә философиа ахы ыҵнахуеит [[Кантианство|Канти]] [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегели]] рфилософиа аҳәаа иҭагӡаны иалыршахаз аконцептуализациақәа рҿы.{{Аиасра|Иммануил Кант}} Раԥхьа атермин «аконтиненталтә философиа» иаднакылон а[[аналитическая философия|налитикатә]], усҟан англызтә (мамзаргьы «адгьылбжьахатә») философиеи [[Франциа|Франциеи]] [[Германиа|Германиеи]] рфилософиеи реиҿагылара, [[Европа|Европатәи аконтинент]] аҿы.<ref name="Nenon2006">Nenon, 2006.</ref> Амала, ахырхарҭақәа ирышьҭанеиуаз ирласны географиала еилаӡҩеит, иахьатәи аамҭазы аконтиненталтә философиа ҳәаақәырҵоит уи иаҵанакуа афилософиатә концепциақәа реизгала.<ref name="MooreBruder_29">Moore, Bruder, 2005, 159—160.</ref> Арҭ аконцепциақәа ҵакыла зынӡа еиԥшым, а[[марксизм]] инаркны а[[постструктурализм]]шьҭахьтәи аҟынӡа инаӡоит, аха урҭ еиднакылоит аналитикатә философиааҩныҵҟа иҟамло аконцептуализациа ахақәиҭра наӡа.<ref name="Critchley2001_2">Critchley, 2001, 12—16, 19.</ref> [[Абсолютный идеализм|Гегель иазгәеиҭоит]], адунеи лабҿаба иҟам, ауаҩы иихәыцыз категориала, концепциала, структурала еибаркуп, убри аҟынтә иалху иарбанзаалак шьаҭак ала арекатегоризациақәеи а[[Деконструкция|деконструкциақәеи]] алыршахоит.<ref name="Scott1999" /> Иаагозар, [[Ницше, Фридрих|Ницше]] аморалтә нормақәа рыҟамзаара шьақәирӷәӷәеит, [[Маркс, Карл|Маркс]] агәра ганы дыҟан иаарласӡаны а[[пролетариат]] а[[гегемония|хадара]] шаиуаз, [[Камю, Альбер|Камиу]] аԥсҭазаара шҵакыдаз.<ref name="Russellт2_4">Russell, т.2, 1993, 298—299.</ref> Аконтиненталтә философиа ахаҭарнакцәа аӡәырҩы, иаагозар, Маркс, ма [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегор]] налаҵаны, Гегель акритика шизыруазгьы, иага ус акәзаргьы Гегель иҿырԥшны рфилософиа шьақәдыргылон.<ref name="MooreBruder_30">Moore, Bruder, 2005, 146.</ref><ref name="Oxford2005_18">Oxford, 2005, 279.</ref> Ҳаамҭазтәи аконтиненталтә философиа асегмент ду, ианеиҵаха, а[[Герменевтика|герменевтикеи]] а[[постструктурализм]]и назлоу, а[[постмодернизм]] афилософиа иаҵанакуеит. ==== Аконтиненталтә философиа акритика азура ==== {{terms|а[[релятивизм|релативизм]], а[[моральный релятивизм|моралтә релативизм]]}} Акритикцәа аӡәырҩы изладырбо ала, аконтиненталтә философиа ахырхарҭақәа ирҟазшьоуп аморалтә [[релятивизм|релиативизм]] еиԥш аметодологиатә релиативизмгьы, уи иахҟьаны иааҳакәыршаны иҟоу адунеи алабҿабатә ацәхьаҵрагьы. Иаагозар, афилософиаҿы аналитикатә традициа ахаҭарнакцәа аконтиненталтә философцәа акритика рзыруеит аконтиненталтә философиа аҩныҵҟа ахырхарҭақәа зегьы рхәыцра рыҩныҵҟа иахьҭагьежьуа азы, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иадҳәаламкәа, уи азеиԥш маҭәартә контекст аҿы хырхарҭак зыԥсоу ахәшьара аҭаразы алшара унаҭом.<ref name="Scott1999" /> Афилософиа аналитикатә школ еицырдыруа ахаҭарнак [[Рассел, Бертран|Бертран Рассел]] аконтиненталтә хәыцра а[[моральный релятивизм|моралтә релиативизм]] аликаауан, уи Гегель идиалектика иқәныҟәаны ауаажәларра рзы ихырҵәагаз «алибералтә» философиатә хәыцра аибаркырақәа ахылҿиааит: [[Бентам, Иеремия|Бентам]] → [[Рикардо, Давид|Рикардо]] → [[Маркс, Карл|Маркс]] → [[Сталин, Иосиф Виссарион-иԥа|Сталини]] [[Фихте, Иоганн Готлиб|Фихтеи]] → [[Байрон, Джордж Гордон|Баирон]] → [[Карлейль, Томас|Карлеиль]] → [[Ницше, Фридрих|Ницше]] → [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Гитлер]].<ref group="азгәаҭа" name="Russell"/> Иара убас ҵарауаақәак апостмодернисттә континенталтә школ арелиативизми методологиатә ҳәаак аҟамзаареи рзы акритика азыруеит. ==== Амарксизм ==== [[Файл:КапиталМаркс1.jpg|thumb|180px|[[СССР|Асовет]] ҭыжьымҭа «[[Капитал (Маркс)|Акапитал]]» – [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] зегь реиҳа ифундаменталтәу иҩымҭоуп]] {{main|Амарксизм|Анеомарксизм|Карл Маркс}} [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] ишьҭанеицәа ируаӡәкыз [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] ахшыҩҵак ахархәарала адунеи аҽеиҭакра азхәыцра шьҭихит, афилософиа адунеи аилкааразы мыруганы акәымкәа, уи аԥсахразы хархәаганы иԥхьаӡон. А[[Марксизм|марксисттә философиа]] аҵакы зызкыз зеиӷьыҟам ауаажәларра а[[Социальный класс|классқәа]] рыла асегментациа рзутәым, уи хаҭалатәи ахатәра аԥыхрала, лымкаала аарыхра а[[средства производства|хархәагақәа]] рыла анагӡара алшоит. Ахатә мал аԥыхра «а[[Классовая борьба|класстә қәԥара]]» иалҵшәахар акәын, хыԥхьаӡара рацәала «а[[пролетариат]]» рымч анырнырлак, ареволиуциа амҩаԥгараан «а[[Буржуазия|буржуазиа]]» ианаиааилак, р[[Диктатура пролетариата|диктатура]] анышьақәдыргылалак, уи зеиӷьыҟам «акоммунисттә» уаажәларрахь амҩа абжьаратәи етапны иҟалоит.<ref name="MooreBruder_31">Moore, Bruder, 2005, 336—340.</ref> Маркс итеориа аԥҟарақәа аус аҿы рхархәара аҽазышәара ԥышәан [[Революция 1917 года в России|1917 шықәсазтәи Урыстәыла Ареволиуциа]] абзоурала, аха [[Урыстәыла|Урыстәыла]] аџьажәлар рымчра аилазаара аргылара залмыршахеит.<ref group="азгәаҭа" name="Marx"/><ref name="MooreBruder_32">Moore, Bruder, 2005, 341.</ref> Маркс иекономикатә зԥхьагәаҭарақәа аиҳараӡак ишынамӡазгьы, ифилософиатә, лымкаала заатәи иусумҭақәа ХХ – XXI ашә. Европа «иаҩцам» амарксизм иашьҭанеиуа а[[неомарксизм|неомарксистцәа]] рзы аинтерес рыҵоуп. Аклассикатә марксизм аԥҟарақәа жәпакы рыгха ҳасаб азуны акәзаргьы, амарксисттә философиа ауаажәларраҿы имҩаԥысуа апроцессқәа реилкаара арҵаулоит. Анеомарксизм аҿиара уаҩы ишимбац иҟоуп, уи ашьҭанеицәа еишьҭаргыланы амарксизми егьырҭ имодоу атеориақәеи реилагӡара рҽахьазыршәоз. Аибашьра ашьҭахьҵәҟьа анеомарксистцәа амарксизми а[[фрейдизм|фреидизми]] еиларҵеит, [[Франкфуртская школа|Франкфурттәи ашкол]] ашьақәыргылара хаҭала рхы аладырхәит, 1970-тәи ашықәсқәа рзы анеомарксистцәа Маркс ифилософиеи усҟантәи аамҭазы имодаз а[[структурализм]]и еиларҵон, 1980-тәи ашықәсқәа рзы рҽазыршәеит марксизм атәылақәа жәпакы рҿы амчрахь инеиз аконсерваторцәа адаптациа рзура.<ref name="Singer2001">Singer, 2001, 89—92.</ref> Иахьатәи аамҭазы иҟоуп амарксизми а[[феминизм]]и, амарксизми а[[постструктурализм]]и уҳәа ргибридқәа. Абасала, анеомарксизм иахьатәи аамҭазы Маркс ихаҭа ианаамҭаз хьаҳәхьачарада мап зцәикуаз «абуржуазиатә философиа» аиуеиԥшымзаара еилаҵаны ахы аԥшаауеит.<ref name="Oxford2005_19">Oxford, 2005, 560—561.</ref> ==== Афеноменологиеи агерменевтикеи ==== {{main|Афеноменологиа|Агерменевтика|l1=Афеноменологиа}} Афеноменологиа – XX ашәышықәса афилософиаҿы анемец философ [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерль]] иаԥиҵаз хырхарҭоуп. Афеноменологиа шьаҭас иамоуп Гуссерль ирҵаҩы [[Брентано, Франц|Франц Брентано]] иқәиргылаз а[[Сознание (философия)|хдырра]] а[[Интенциональность|интенционалра]] аидеиа. Афеноменологиаҿы адҵа ықәдыргылоит ахдырра цқьа, мамзаргьы ахдырра аҵакы аарԥшра. Абри хықәкыс иҟаҵаны а[[феноменологическая редукция|феноменологиатә редукциа]] ҳәа изышьҭоу мҩаԥысуеит, уи иахҟьаны иарбанзаалак амаҭәар ахдырра акоррелиатқәа раҳасабала ауп ишахәаԥшлатәу. Афеноменологиа хықәкыс иамоу амаҭәар аҟазшьақәа рыҭҵаара акәӡам, амаҭәари уи аҟазшьақәеи рҿы иубо аҵакқәа рспектр ахьышьақәгыло ахдырра актқәа рыҭҵаара ауп. Афеноменологиатә редукциа иаҵанакуеит ахыцқәа рыҭгара ахдырра адогматикатә шьақәгылақәа, урҭ афеноменологиатә ҭҵаара аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵакы рымамзароуп.<ref name="ВведениевфилософиюЧастьIV">Введение в философию. Часть IV.</ref> Гуссерль ифеноменологиа дацәхьаҵуа [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Ҳаидеггер]] иқәиргылеит «а[[герменевтика|герменевтикатә]] феноменологиа» аидеиа. Уи иконцепциаҿы агуманитартә ҭҵаарадыррақәа рметодологиа аҟынтәи агерменевтика а[[Бытие|ҟазаара]] иазку ҵараны иҟалоит. Агерменевтика амаҭәар – аилкаара –ауаҩытәыҩса иҟазаара афундаменталтә знеишьа аҳасабала иахәаԥшуеит. Афилософиатә герменевтика ашьаҭақәа иҳәеит Ҳаидеггер иҵаҩы [[Гадамер, Ханс-Георг|Ханс-Георг Гадамер]] иусумҭа «Аҵабырги аметоди» аҟны (1960). Ҳаидеггер инаишьҭарххны Гадамер агерменевтикеи абызшәеи реимадара ааирԥшит. Аилкаара дҵас иамоуп, Гадамер излаиҳәо ала, аԥхьеилкаара – аҭоурыхи иахьатәи аамҭеи еидызҳәало атрадициа иҳәаақәнаҵо аилкаара азԥхьаҭагылазаашьа. Иарбан традициазаалак абызшәа ӷәӷәала иадҳәалоуп, уаҟа иаарԥшуп. Афилософиатә герменевтика атәала, абызшәа ауаҩы дҳәаақәнаҵоит, идырратә усура иашьаҭаны иҟалоит.<ref name="ВведениевфилософиюЧастьIV" /> ==== Анигилизми анархизми ==== {{main|Анигилизм|Анархизм}} Афилософцәеи ашәҟәыҩҩцәеи гәыԥҩык ауаҩы иҩнуҵҟатәи ихәшьарақәа ртема ианадҵаалоз, иҟоу аморалтәи акультуратәи нормақәа рықәныҟәаразы ҵаҵӷәык шыҟам шьақәдырӷәӷәеит, уи «а[[нигилизм]]»ҳәа ахьӡ аиуит. Иаагозар, а[[буддизм]] аилкаара шьаҭас иҟаҵаны, адунеи анигилисттә сахьа ҭихит [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауер]]. [[Шпенглер, Освальд|Шпенглери]] [[Ницше, Фридрих|Ницшеи]] рыкәша-мыкәша иҟаз европатәи акультураҿы анигилизм алаҵәара рбон. Ницше анигилизм европатәи акультура зегьы аҿиара иԥсабаратәу логиканы иԥхьаӡон, уи адацқәа ибон, хәҭакахьала, ауаҩы заа идырны иҟаиҵо агәнаҳара ақьырсиантә шьақәырӷәӷәараҿы.<ref name="ВизгинПустарнаков">Визгин, Пустарнаков, Соловьёв, 2010.</ref> Шпенглери Ницшеи анигилизми уи амзызқәеи еиҳа аконцептуализациа шырзыҟарҵазгьы, дара рхаҭақәа лассы-лассы анигилистцәа ирхырыԥхьаӡалоит. Атермин «анигилизм» ахаҭа раԥхьаӡа акәны Урыстәыла ицәырҵзар ҟалап, ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, иаҳҳәап [[Тургенев, Иван Сергеевич|Тургенев]], изныкымкәа анигилистцәа рхаҿсахьақәа аадырԥшхьан асахьаркыратә литератураҿы.<ref name="Oxford2005_20">Oxford, 2005, 659.</ref> Анигилизм иҵоураны иазнеиуан анархизм афилософцәа, лассы-лассы аҳәынҭқарратәи, ауахәаматәи институтқәа мап рыцәкра азԥхьагәазҭо ахырхарҭақәа. Анархистцәа ауаҩы ихақәиҭра зегьы раԥхьа иргылатәу хәшьарала адекларациа азыруеит, аҳәынҭқарратә институтқәа зегьы ԥынгылак аҳасабала иахәаԥшуеит. Анархизм аидеиа ашьклаԥшра алшоит [[Досократики|сократнӡатәиқәа]] шьоукы инадыркны, [[Зенон Элейский|Зенон]] дналаҵаны. Атермин «анархизм» зхы иазырхәаз, уи аконцепциа шьақәзыргылаз раԥхьатәи ҳаамҭазтәи философын афранцыз политик [[Прудон, Пьер Жозеф|Пьер Прудон]].<ref name="ВизгинПустарнаков" /> Анархизм афилософиа Урыстәыла аҿиара аиуит, а[[Русская философия|урыс философцәа]] ҩыџьа – [[Бакунин, Михаил Александрович|Михаил Бакунини]] [[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Пиотр Кропоткини]] адунеи аҿы анархизм аидеологцәа хадақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="Oxford2005_21">Oxford, 2005, 31—32.</ref> ==== Аекзистенциализм ==== {{main|Аекзистенциализм}} Аекзистенциализм, [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауери]] [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегори]] рҟынтә иҳәаз,[[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] ифолософиа иалкаау аспектқәак акритика рзура шьҭрала иҵаулаӡоуп. Ари ахырхарҭа афилософиа раԥхьа иргыланы ауаҩы имаҵ аурахьы аиагара шхымԥадатәиу шьақәнарӷәӷәоит, афилософиа ауаа адунеи уадаҩу иахьану рхеиқәырхараҿы ирыцхраалароуп. Ари аспект ала аекзистенциализм а[[прагматизм]] иақәҿнаҭуеит, амала, апрагматизм иаҷыданы, аекзистенциализм адунеи аҵакыдареи ауаҩы и[[Иррационализм|ррационалреи]], ари адунеии иареи иааиԥмырҟьаӡакәа аимак змоуи, иара убасгьы а[[Экзистенциальный кризис|екзистенциалтә кризис]] аҟазаареи шьақәнарӷәӷәоит. Уи иахҟьаны ауаа аҩныҵҟатәи аҭацәреи агәҭынчымреи рныруеит. XX ашәышықәса зегь реиҳа еицырдыруа аекзистенциалист [[Сартр, Жан-Поль|Жан-Поль Сартр]] а[[Атеизм|теистс]] даныҟаз игәы иаанагон Анцәа иҟамзаара «ауаҩы ахақәиҭра иқәнаҵоит», иазԥхьагәаҭоу ахықәкы имамкәа аҟазаара, дарбанзаалак ауаҩы ихала, ҭакԥхықәрала иалихлароуп иҟазаара аҵаки ихәшьаратә системеи ҳәа. Аекзистенциалистцәа рахь иԥхьаӡоуп ауаҩы иҩнуҵҟатәи иҭацәреи игәҭынчымреи рыпроблематика зҩымҭақәа рҿы иазааҭгыло ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, раԥхьа иргыланы [[Камю, Альбер|Камиу]], [[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Кафка, Франц|Кафка]], [[Беккет, Сэмюэл|Беккет]].<ref name="Oxford2005_22">Oxford, 2005, 277—280.</ref><ref name="MooreBruder_33">Moore, Bruder, 2005, 160—173.</ref> ==== Асемиотикеи аструктурализми ==== {| class="wikitable" align="right" | {| class="simple" |[[Файл:Saussure - Recueil des publications scientifiques 1922.djvu|90px|page=8]] |[[Файл:Saussure - Recueil des publications scientifiques 1922.djvu|90px|page=7]] |}<small> [[Соссюр, Фердинанд де|Соссиур]] иҩымҭақәа реизга</small> |} {{main|Асемиотика|Аструктурализм}} {{terms|[[знак|Адырга]]}} [[Семиотика]] – ари иааҳакәыршаны иҟоу адунеи аҿы а[[знак|дыргақәа]] алызкаауа, урҭ рҵаки реимадареи ҭызҵаауа маҭәаруп. Асемиотика аелементқәа [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] русумҭақәа иргәылоуп. Ҳаамҭазтәи асемиотика цәырҵит а[[Аналитическая философия|налитикатә традициа]] аҩнуҵҟа: уи [[Локк, Джон|Џьон Локк]] ишьақәиргылеит, афилософ [[Пирс, Чарльз Сандерс|Чарльз Пирс]] аконцептуализациа азиуит. Аха, иахьатәи аамҭазы еиҳа аҿиара аиуит абызшәадырҩы [[Соссюр, Фердинанд де|Фердинанд де Соссиур]] иҳәаақәҵараҿы аконтиненталтә традициа асемиотика, ауаажәларратә ԥсҭазаараҿы адыргақәа рроль ҭызҵаауа маҭәарк аҳасабала. Ҳаамҭазтәи асемиотикатә ҭҵаарақәа рӷьырак а[[Антропология|нтропологиеи]] а[[Лингвистика|бызшәадырреи]] рҳәаа иҭагӡаны имҩаԥысуеит. Аструктуралистцәа ргәы иаанагон, адыргақәа раԥхьа иргыланы культурак абызшәаҿы ианалукаауа, идуу, иҵаулоу "аструктурақәа" алукаар алшоит ҳәа. Ари аҭҵаарақәа рхырхарҭа «а[[структурализм]]» ҳәа ахьӡ аиуит, аиҳарак [[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс]] иусумҭақәа ирыдҳәалоуп, уи ари аметод антропологиатә ҭҵаарақәа рҿы ихы иаирхәеит.<ref name="Kritzman2006_2">Kritzman, 2006, 110—117.</ref><ref name="MooreBruder_34">Moore, Bruder, 2005, 187.</ref> ==== Апостструктурализм ==== {{main|Апостструктурализм}} {{terms|[[деконструкция|Адеконструкциа]]}} Аилкаара «а[[постструктурализм]]» хадаратәла изыдҳәалоу [[Французская философия|афранцыз философцәа]] [[Деррида, Жак|Жак Деррида]], [[Фуко, Мишель|Мишель Фуко]], [[Делёз, Жиль|Жиль Делез]], [[Лиотар, Жан Франсуа|Жан Франсуа Лиотар]], [[Лакан, Жак|Жак Лакан]] рыхьӡқәа роуп. Ахьӡ "апостструктурализм" Деррида иусумҭақәа рҿы еиҳа аргама иаарԥшу аструктурализм акритика азура аҵанакуеит. Апостструктурализм афилософиа атекстқәа инҭкааны реилкаареи рҳәаақәҵареи шзалымшо, ус анакәха, а[[структурная лингвистика|структуратә бызшәадыррагьы]] ҵакы шамам аҵанакуеит. Деррида и[[Деконструкция|деконструкциа]] аметод иаанарԥшуеит астереотипқәа (апориақәа) раарԥшра иарбан текстзаалак аҿы, урҭ заа идырны аҵакы ианыруеит. Деррида ирылаиҳәоит шьаҭанкылатәи атезис: зегьы адискурс (атекст) ауп, уа аханатә иарбоуп иарбанзаалак афилософиатә позициа, атекст акәзар хьаҳәа-ԥаҳәада аилыркаара залыршахом.<ref name="Hugdahl1999">Hugdahl, 1999.</ref> Фуко еиҳа имаҷны арадикалтә дунеихәаԥшышьақәа дрықәныҟәон: асоциалтәи агуманитартәи ҭҵаарадыррақәа рҿы аинтерпретациа иаша шыҟоу ҩашьомызт, мамзаргьы, асоциалтәи аԥсабаратәи ҭҵаарадыррақәа фундаменталла еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп ҳәа иԥхьаӡон. Агуманитартә дырреи ауаажәларратә ԥсҭазаареи рыҿиараҿы ибон еиуеиԥшым астереотипқәа злоу адискурсқәа (аепистемақәа) рыԥсахра, урҭ аамҭала ахәыцра рнапаҿы иааргоит.<ref name="Kritzman2006_3">Kritzman, 2006, 92—95.</ref> ==== Аконтиненталтә традициаҿы аҭҵаарадырра афилософиа ==== {{see also|Аҭҵаарадырра афилософиа}} {{terms|[[эпистемологический анархизм|Аепистемологиатә анархизм]]}} XX ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа а[[Континентальная философия|континенталтәи]] а[[Аналитическая философия|налитикатәи традициақәа]] рҿы анаука афилософиа еицҿакны иҿион. Иаагозар, атрадициақәа рыҩбагьы рфилософцәа [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерль]] аматематика а[[Философия математики|философиаҿы]] илагала акраҵанакуеит ҳәа ирԥхьаӡоит. 1960-тәи ашықәсқәа рзы а[[постструктурализм]] аҿиарала аҭҵаарадырра аконтиненталтә философиа аналитикатә традициа акыр еиԥшымхо иалагеит. Ҳаамҭазтәи аконтиненталтә традициаҿы аԥыжәара амоуп аҭҵаарадырратә дырра а[[релятивизм|релиативизм]] агәаанагара. Аконтиненталтә философцәа аӡәырҩы а[[Смена парадигм|парадигмақәа рыԥсахра]] а[[дискурс|дискурсқәа рыԥсахра]] амода аныррала ауп ишеилыркаауа, илабҿабатәу адырра зырҵауло процесск аҳасабала акәымкәа. Абасала, аконтиненталтә традициаҿы ирыдыркылеит еицырдыруа [[Кун, Томас Сэмюэл|Кәын]] ишәҟәы «[[Структура научных революций|Аҭҵаарадырратә револиуциақәа реилазаашьа]]» арелиативисттә еилыркаара, Кәын ихаҭа ас еиԥш иҟоу аилыркаара мап шацәикуазгьы.<ref group="азгәаҭа" name="Kuhn"/> Аконтиненталтә философцәа гәыԥҩык, иаагозар, [[Латур, Бруно|Бруно Латури]] [[Фейерабенд, Пол Карл|Пол Феиерабенди]] аҭҵаарадырратә теориақәа [[Социальный конструктивизм|социалла еибыҭоуп]], илабҿабатәу адырра иадҳәалам ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref name="Kockelmans1999">Kockelmans, 1999.</ref><ref name="Latour1999">Latour, 1999, 293—296.</ref> Ари апозициа «а[[эпистемологический анархизм|епистемологиатә анархизм]]» ҳәа ахьӡ аиуит.<ref name="Feyerabend2010">Feyerabend, 2010, 1—5.</ref> === Аналитикатә философиа === {{main|Аналитикатә философиа}} А[[Континентальная философия|континенталтә философиа]] иаҷыданы аналитикатә философиа ҳәаақәнаҵоит ахырхарҭақәеи аконцепциақәеи рыла акәымкәа, азнеишьеи аметодқәеи рыла. Еиҳа инарҭбааны, аналитикатә философиа философиатә усурак аҳасабала ишьақәдыргылоит, уи аҵакы ма хымԥада логикала, мамзаргьы иааҳакәыршаны иҟоу адунеи амадара ашьақәырӷәӷәара алшоит. Иаагозар, аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵакы амоуп ма аемпирикатә мҩала теориала игәоуҭаша ашьақәырӷәӷәарақәа рымацара рылацәажәара, мамзаргьы ас еиԥш иҟоу ашьақәырӷәӷәарақәа еиуеиԥшым рлогикатә лҵшәақәа рылацәажәара. Аналитикатә философиа, абасала, а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырратә усура]] иазааигәахоит. Абас инарҭбааны аналитикатә философиа иаҵанакуеит а[[прагматизм]]и, ҳәаақәҵарақәак рҿы, [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль]] и[[Феноменология (философия)|феноменологиеи]]. Еиҳа иҭшәоу аҵакала аналитикатә философиа шьақәдыргылоит XX ашәышықәса алагамҭазы [[Рассел, Бертран|Рассели]] [[Мур, Джордж Эдвард|Мури]] иқәдыргылаз хыхь изыхцәажәоу ахықәкы анагӡаразы аметодқәа реизак аҳасабала, урҭ рахь раԥхьа иргыланы иаҵанакуеит а[[Математическая логика|математикатә логика]] аиӷьтәреи а[[Лингвистика|бызшәадырратә]] анализ џьбареи, «[[Философия обыденного языка|абжьааԥнытәи абызшәа афилософиа]]» ҳәа изышьҭоу.<ref name="Føllesdal1999">Føllesdal, 1999.</ref><ref group="азгәаҭа" name="наука2"/><ref name="Козлова2010">Козлова, 2010.</ref><ref name="Martinich2001">Martinich, 2001.</ref> ==== Аналитикатә философиа акритика ==== {{terms|[[Сциентизм|Аҭҵаарадырра]], а[[редукционизм]]}} Аналитикатә философиа акритика азыруеит х-шьаҭак рыла: аметодологиа мыцхәы аҭшәахаразы, амаҭәар мыцхәы аҭшәаразы, уи иамоу а[[редукционизм]] азы. Актәи аан акритика обиектны иҟалоит а[[сциентизм]], аҭҵаарадырратә хәыцра идеалтәуп ҳәа агәаанагара, уи ашьҭалара аҽазышәарақәа. Аҩбатәи аан аналитикатә философиа уажәтәи апрактика ҵаҵӷәыс иганы акритикцәа азхьаԥшра арҭоит иҟалар зылшо аметодқәа ахьмаҷу инамаданы аналитикатә философиа де-факто ацҵа алимит шазнауа а[[Эпистемология|епистемологиа]] азҵаарақәа, а[[Философия науки|ҭҵаарадырра афилософиа]], а[[Философия сознания|хдырра афилософиа]], а[[Философия языка|бызшәа афилософиа]], а[[Этика|етика]] аспектқәак рыла. Аметафизикатә зҵаарақәа, аԥсҭазаара аҵакы иадҳәалоу азҵаарақәа уажәтәи аналитикатә философиаҿы анализ иалшәоит. Ахԥатәи ашьаҭала акритика иазгәанаҭоит аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны, ииашоу аҭҵаарадыррақәа рҿы еиԥш, аметодқәа зегьы аредукционизм, азҵаарақәа еиҳа ихатәу ҳәа реихшара ишазку, убри ала а[[холизм]], акзаара афилософиа азы аҭыԥ шаанымхо.<ref name="Critchley2001_3">Critchley, 2001, 4—8.</ref><ref name="АлексеевПанин_2">Алексеев, Панин, 2005, Глава XII.</ref><ref name="Føllesdal1999" /> ==== Апрагматизм ==== {{main|Апрагматизм}} {{terms|[[инструментализм|Аинструментализм]]}} Апрагматизм – [[Американская философия|америкатәи философиатә традициоуп]], хадаратәла [[Пирс, Чарльз Сандерс|Чарльз Пирс]], [[Джемс, Уильям|Уилиам Џьеимс]], [[Дьюи, Джон|Џьон Диуи]] русумҭақәа ирыдҳәалоуп. Апрагматизм афилософиа а[[Метафизика|метафизика]] аҵакы мап ацәнакуеит, адырра хырхарҭак аҿы аиаша ари аусхк ҭызҵаауа ауаа рыбжьара аамҭалатәи [[консенсус|консенсуск]] аҳасабала еиҭаҳәоуп. Апрагматизм афилософиа аҵабыргқәа рыԥшаара иаҿӡам, еиуеиԥшым аконцепциақәа критикала анализ рызнауеит урҭ рыманшәалареи рхархәареи рзы. Афилософиатә концепциақәа, абасала, апрагматизм аҳәаақәа ирҭагӡаны лассы-лассы ауаатәыҩса русура иазку мыругақәаны иахәаԥшуеит. Ари аҩыза азнеишьа иахьӡуп «а[[инструментализм]]». Уи инақәыршәаны, апрагматистцәа лассы-лассы даара ахархәаратә зҵаарақәа ирҿуп. Иаҳҳәап, Џьон Диуи деицырдыруеит а[[Философия образования|ҵарадырра афилософиаҿы]] илагалала.<ref name="MooreBruder_35">Moore, Bruder, 2005, 211—214.</ref> ==== Алогика аиӷьтәра ==== {{see also|Амодалтә логика|Апредикатқәа рлогика}} {{terms|[[теорема Гёделя о неполноте|Гедель инагӡамра атеорема]]}} XIX ашәышықәса нҵәаанӡа а[[логика]] [[Аристотель]] иаамҭа инаиркны ԥсахрада иаанхон, насгьы алогика аиӷьтәра залыршахом ҳәа агәаанагара ыҟан. Иаагозар, [[Кант, Иммануил|Кант]] ишьақәирӷәӷәон Аристотель илогика наӡоуп ҳәа. Аха XIX ашәышықәса азбжазы ицәырҵит алогика аҿиараҿы алшарақәа аазыртуа [[Буль, Джордж|Булиеи]] [[Морган, Огастес де|де Моргани]] рыҭҵаарақәа, XIX, XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы ихьыԥшымкәа анемец математик [[Фреге, Фридрих Людвиг Готлоб|Готлоб Фрегеии]], аналитикатә традициа англыз философцәа [[Рассел, Бертран|Бертран Рассели]] [[Уайтхед, Альфред Норт|Альфред Уаитхеди]] иркьыԥхьит акырӡа инаӡоу, афункционалтә логикатә системақәа шьаҭас ироуз аҭҵаарақәа: а[[Логика первого порядка|предикатқәа рлогикеи]] а[[Модальная логика|модалтә логикеи]]. Арҭ алҵшәақәа иалдыршеит а[[Аматематика]] [[аксиома|ксиоматизациа]] акыр аиӷьтәра, иара убас [[Гёдель, Курт|Курт Гедель]] иҭҵаарақәа хыҵхырҭас ироуит, урҭ хыркәшахеит ахарҭәааразы а[[Теорема Гёделя о неполноте|теорема ашьақәырӷәӷәарала]] – ахәшьарақәа жәпакы рыла, Аристотель инаиркны алогика аганахьала зегь реиҳа ихадоу алҵшәа. Гедель ихарҭәаам азы итеорема а[[эпистемология|епистемологиатә система]] – аҭҵаарадырратәи афилософиатәи ԥкра дуқәа анаҭоит. Алогика аҿиараҿы ақәҿиарақәа, аналитикатә философиа иарҭеит анализ амыруга ҿыцқәа.<ref name="Stroll1999" /> ==== Апозитивизм ==== {{main|Апозитивизм|Алогикатә позитивизм}} {{terms|[[верификационизм|Аверификациа]]}} Апозитивизм аидеиа, а[[общественные науки|уаажәларратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы, афилософиагьы налаҵаны, аҭҵаарадырра иашақәа рыла иԥсаххоит ҳәа агәаанагара шьақәиргылеит XIX ашәышықәса алагамҭазы [[Конт, Огюст|Огиуст Контом]]. А[[Аналитическая философия|налитикатә философиа]] алогика-математикатә знеишьа ашыкьымҭа аҟынӡа инаӡеит аматематикцәеи еицырдыруа афилософцәеи ахьаҵанакуаз [[Венский кружок|Венатәи акружок]] аиԥыларақәа раан, [[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппери]] аҵаҩы [[Рассел, Бертран|Рассели]], [[Витгенштейн, Людвиг|Лиудвиг Витгенштеини]] налаҵаны. Акружок аусура иалҵшәаны ишьақәнаргылеит афилософиа аганахь ала адоктрина «а[[неопозитивизм]]» ма «алогикатә позитивизм», афилософиаҿы, иарбан ҳәамҭазаалак, агәаҭара акритери иақәшәозароуп. Ари аҩыза азнеишьа иахьӡуп «а[[верификационизм]]». Аха аверификационизм афилософиа адкыларазы илҵшәадоу аҽазышәарақәа акыр рнаҩс алогикатә позитивизм ацашьа ԥсыҽхеит. Алогикатә позитивизм хра аманы ишыҟоу азы агәыҩбара дуқәа ааирԥшит [[Куайн, Уиллард Ван Орман|Уиллард Куаин]] иусумҭақәа рҿы. Уаанӡатәи ипозициа мап ацәикит Витгенштеингьы.<ref name="Comte1957">Comte, 1957, 1—36.</ref><ref name="MooreBruder_36">Moore, Bruder, 2005, 217—219.</ref> ==== Аҭҵаарадырра а афилософиа аналитикатә традициаҿы ==== {{see also|Аҭҵаарадырра афилософиа}} {{terms|[[фальсифицируемость|Амцҟаҵара]]}} [[Философия науки|аналитикатә философиаҿы]] аҭҵаара ахырхарҭа дуқәа ируакуп, а[[Континентальная философия|континенталтәи]] аналитикатәи философиа азнеишьақәа реиԥшымзаара иналукааша ҿырԥштәуп. Аҭҵаарадырра аналитикатә философиа ааидкыланы азҵаарақәа рҭак аҟаҵара аҽазнашәоит: "избан а[[научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] аус зауа?", "аус шԥеиуеи?", убри аан аҭҵаарадырра аконтиненталтә философиа аҭҵаарадырратә метод аус шамуа аилыркаара ҟанаҵоит. Аналитикатә традициа зегь реиҳа еицырдыруа афилософцәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп атерминқәа «а[[Революция в науке|ҭҵаарадырратә револиуциа]]», «а[[парадигма (философия)|парадигма]]», «а[[смена парадигм|парадигмақәа рыԥсахра]]» ахархәара иалазгалаз [[Кун, Томас Сэмюэл|Томас Кун]], аҭҵаарадырратә теориақәа р[[фальсифицируемость|еицакра]] акритери аргама ишьақәзыргылаз [[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппер]], а[[Математическая логика|математикатә логика]] аҿиараҿы илагалеи а[[эмпиризм]] апринципқәа еиҳа иџьбароу рҳәашьеи рыла еицырдыруа [[Куайн, Уиллард Ван Орман|Уиллард Куаин]]. Карл Поппер иара убасгьы ихы иаирхәон ауаажәларратә системақәа афальсификациа акритери, иаҳҳәап, еицырдыруа ишәҟәы «[[Открытое общество и его враги|Иаарту ауаажәларреи уи аӷацәеи]]» аҟны. Аҭҵаарадырра афилософиаҿы азҵаарақәа жәпакы аартны иаанхоит, иахьатәи аамҭазы инарҭбааны иалацәажәоит алитература ҷыдаҿы.<ref name="Stroll1999" /> ==== Абызшәа афилософиеи ахдырра афилософиеи ==== {{main|Абызшәа афилософиа|Ахдырра афилософиа}} Аналитикатә философиа раԥхьатәи аконцептуализациа аҳәаақәа ирҭагӡаны афилософцәа аӡәырҩы XX ашәышықәса актәи азбжазы ахшыҩзышьҭра ду арҭеит а[[Философия языка|бызшәа афилософиа]]. [[Фреге, Готлоб|Фрегегьы]] [[Рассел, Бертран|Расселгьы]] а[[Математическая логика|математикатә логика]] аус адулара апроцесс аан ирылацәажәон аҵаки абызшәатә ҳәашьеи реимадара азҵаарақәа. Абызшәа аҵакы имариаӡоу ахәҭаҷқәа ирмаҷны аус зыдулаз алогикатә аппарат адҳәалара аҽазышәарақәа мҩаԥган. Абызшәа афилософиа аҿиараҿы рлагала дууп [[Сёрль, Джон Роджерс|Џьон Серль]], [[Тарский, Альфред|Альфред Тарски]], [[Дэвидсон, Дональд|Дональд Девидсон]], аха а[[Лингвистика|бызшәадырра]] ҭҵаарадырра иашаны аҟаҵара залмыршахеит. Уи ахаҭыԥан иаарԥшын аредукциа абызшәақәа рзы ахархәара иазку аскептицизм аҵаҵӷәқәа.<ref name="Stroll1999" /> А[[Философия сознания|бызшәа афилософиа]] аганахьала аҭҵаарақәа шымҩаԥысуагьы, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны аналитикатә традициаҿы азҿлымҳара а[[Сознание (философия)|хдырра]] афилософиа аганахь ииасит. Ахдырра афилософиа хадаратәла ахдырра аԥсабара ахаҭа аилкаара аҽазнашәоит, ифилософцәам аӡәырҩы, а[[Абиологиа|биологцәа]], а[[Психология|психологцәа]], и[[Искусственный интеллект|ԥсабаратәым аинтеллект]] аганахьала азанааҭуаа налаҵаны, иара убри ахырхарҭала аус руеит, доусы р[[Парадигма (философия)|парадигма]] аҳәаақәа ирҭагӡаны. Афилософиатә хәаԥшышьала, ахдырра иазку азҵаара хада [[Декарт, Рене|Декарт]] ишьақәиргылаз а[[дуализм]] апринцип ахырқьиара иадҳәалоуп. Адгьыл аҿы иҟоу ауаа реиҳараҩык агәра ргоит ари апринцип, аматериалтә цәеижь шыҟоу, насгьы ма ауаҩытәыҩсатә хдырра зегьы, ма уи ахәҭа, материалтәым, иаагозар, «аԥсы». Иара убри аан аҭҵааҩцәа аӡәырҩы а[[теория тождества|иԥшзаара атеориа]] иқәныҟәоит, ԥсихикатә ҭагылазаашьацыԥхьаӡа ауаҩы ихшыбаҩ цәала-жьыла ҭагылазаашьак иақәшәоит ҳәа агәаанагара рымоуп. Ахдырра афилософиаҿы злагалала еицырдыруа афилософцәа иреиуоуп [[Патнэм, Хилари Уайтхолл|Хилари Патнам]], [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроуз]], [[Деннет, Дэниел|Дениел Деннет]] уҳәа.<ref name="Stroll1999" /><!-- {{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=231—238}}--> ==== Акосмизм, атрансгуманизм ==== [[Файл:Volition-of-the-Cosmos.jpg|thumb|140px|А[[космизм|космизм]] апринципқәа зныԥшуа [[Циолковский, Константин Эдуардович|Циолковски]] ишәҟәы]] {{main|Акосмизм|Атрансгуманизм}} XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ицәырҵыз ауаатәыҩса ԥхьаҟатәи рыҿиара иалацәажәоит ахшыҩ абиологиатә ԥкрақәа рҟынтәи ахақәиҭтәра (даҽакала иуҳәозар, ԥсра зқәым аиура) аконтекст ала, насгьы ауаҩы мчыла [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟазаара – а[[Вселенная|космос]] аҿы анырхара аҟынтәи ихы иақәиҭтәра аконтекст ала. Афилософиатә хәаԥшышьала, аконтекстқәа рыҩбагьы а[[Эволюция|еволиуциа атеориа]] азеиԥштәра иадырҳәалоит: актәи аан ауаҩы» аметаеволиуциа ҟаиҵоит "– ихала ихы иԥсахуеит, еиҳа инаӡоу биологиатә ма биотехногентә хкны иҟаиҵоит, аҩбатәи аан аеволиуциа аусура аҭыԥ хадырҭәаауеит адгьылтә еволиуциа иадҳәалам аҭыԥ ҿыц – акосмос ала. Аҩҭагылазаашьак рҿы иаҵанакуеит аеволиуциа ауаҩы напхгара зиҭо афаза ҿыц ахь аиасра. Раԥхьа акосмизм апринципқәа шьақәиргылеит америкатәи афилософ [[Фиске, Джон (философ)|Џьон Фиске]], аха акосмизм зегь реиҳа аҿиара аиуит раԥхьа [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]]. Урыстәыла акосмизм зегьы раԥхьа иргыланы [[Вернадский, Владимир Иванович|И. Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|К. Ҳ. Циолковски]], [[Фёдоров, Николай Фёдорович|Н. Ф. Фиодоров]], [[Чижевский, Александр Леонидович|А. Л. Чижевски]] уҳәа рыхьӡқәа ирыдҳәалоуп.<ref name="Гиренок2010">Гиренок, 2010.</ref><ref name="Василенко2004">Василенко, 2004.</ref><ref name="Хабибуллина2008">Хабибуллина, 2008.</ref> XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны адунеи аҿы акосмизм аӡбахә рҳәоит «а[[трансгуманизм]]» ҳәа. Атрансгуманизм акосмизм еиԥш аҳасабтәқәа ықәнаргылоит, аха еиҳа ахшыҩзышьҭра анаҭоит ауаҩы ихаҭа иҽеиҭакра.<ref name="Bostrom2005">Bostrom, 2005.</ref> А[[Абиологиа|биологиатә ҭҵаарадыррақәеи]] и[[Искусственный интеллект|ԥсабаратәым аинтеллекти]] рыҿиара иадҳәалоу атехнологиа ҿыцқәа рконтекст ала атрансгуманизм ҳаамҭазы алацәажәара еиҳа хра аманы иҟалоит.<ref name="Andrews2009">Andrews, 2009, 114.</ref> Акосмизми атрансгуманизми ирыҵаркуеит а[[Научно-технический прогресс|ҭҵаарадырра-техникатә прогресс]] ахәарҭареи а[[сциентизм]]и, иазыԥшуп аҭҵаарадырра атриумф ауаҩы зегь реиҳа иԥынгыла хада – иԥсра аҿаԥхьа.<ref name="Bostrom2005" /> Акосмизми атрансгуманизми рфилософиа ашьақәгылара иаҿуп, аконтиненталтә Европа акосмизм аидеологиа агәаанагарақәа еилаԥсоуп.<ref name="Хабибуллина2008" /> Атрансгуманизм акритика азыруеит узқәымгәыӷуа асоциалтә хҟьаԥҟьақәа ирыхҟьаны, уи аҵыхәтәантәи аалыҵ ауаҩ ду [[Ницше, Фридрих|Ницше]] и[[сверхчеловек|дҳәалоуп]].<ref name="Shlapentokh2001">Shlapentokh, 2001.</ref><ref name="Fukuyama2004">Fukuyama, 2004.</ref> Абжьаратә позициа атрансгуманизм адекларациа азнауеит «даара ишәарҭоу процессны», аха «иҟалар зылшо иреиӷьу», хырԥашьа змам акәзар акәхап.<ref name="Sorgner2009">Sorgner, 2009.</ref><ref name="Verdoux2009">Verdoux, 2009.</ref> == Афилософиа Урыстәыла == {{double image|right|Who is to Blame 1905.jpg|122|What is to be Done.jpg|120|Урыстәыла ауаажәларратә зҵаара хадақәа шьақәзыргылаз, еицырдыруа афилософиатә романқәа: [[Герцен, Александр Иванович|Герцен]] «[[Кто виноват?|Изхарада?]]», [[Чернышевский, Николай Гаврилович|Чернышевски]] «[[Что делать? (роман)|Иҟаҵатәузеи?]]"}} {{double image|right|Kropotkin lecture.jpg|121|Bakunin and Anarchism poster.jpg|121|[[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Кропоткин]] илекциеи (Англиа, 1900 ш.) [[Бакунин, Михаил Александрович|Бакунин]] иусумҭақәа рыԥхьареи рӡыргаратә проспектқәа (ЕАА, 1975 ш.)}} {{main|Аурыс философиа}} {{see also|Ареволиуциа ҟалаанӡатәи Урыстәыла афилософцәа рсиа}} «Аурыс философиа» иаҵанакыр алшоит аурыс культура аҩныҵҟа иҿио амилаҭтә философиа ҷыда еиԥш, [[Урыстәыла|Урыстәыла]] аҵакыраҿы инхоз еиуеиԥшым афилософцәа русура ааидкыланы, аҭоурыхтә контекст ала – [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериеи]] [[СССР]]-и зегьы рҵакыраҿы.<ref name="Зеньковский2001">Зеньковский, 2001, 23.</ref> Араҟа азҵаара иахәаԥшуеит аҩбатәи, еиҳа инарҭбаау аилкаарала.<ref name="Марченков2006">Марченков, 2006.</ref> Афилософиатә рҿиара Урыстәыла иалагоит XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны. [[Пиотр I дуӡӡа|Пиотр I]] иреформақәа ҟалаанӡа [[Урыстәыла аҳра|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра]] а[[Античная философия|нтикатә философиа]] аҭынха еиԥш [[Западная философия|мраҭашәаратәи афилософиа]] аҭынхагьы иаҿыган. XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аурыс ҭоурых аамҭа зегьы зны-зынла «аурыс философиахь алагала» ҳәа иашьҭоуп.<ref name="Лосский1991">Лосский, 1991, 4—8.</ref> XVIII ашәышықәсазы [[Национальный университет «Киево-Могилянская академия»|Киев-могилиантәи академиа]] инаркны Урыстәыла иалалоит адунеитә философиа аҭынха, академиа аушьҭымҭацәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп раԥхьатәи урыстәылатәи афилософцәа: [[Феофан Прокопович|Феофан Прокоп-иԥеи]] [[Сковорода, Ҳриҳори Савва-иԥа|Григори Сковородеи]].<ref name="Зеньковский2001_2">Зеньковский, 2001, 17, 34—36.</ref><ref name="Маслин2001">Маслин, 2001, 52.</ref> Иласны иҿиауа, XIX ашәышықәсазы Урыстәыла афилософиа ԥхьаҟа ицоит, ишьақәнаргылоит зхала иҟоу афилософиатә хырхарҭақәа.<ref name="Лосский1991_2">Лосский, 1991, 5.</ref> XIX ашәышықәса аҽеиҩшамҭа «аурыс философиа ахьтәы шәышықәса» ҳәа иԥхьаӡоуп, XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи — «аурыс философиа араӡны шәышықәса» ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="Зеньковский2001_3">Зеньковский, 2001, 65.</ref><ref name="Марченков2006" /> Урыстәыла афилософиа актәи аҟазшьа ҷыда, иара акыр ихьшәаны ашьақәгылароуп, уи Европа еиԥш антикатә философиа иаҿырԥшны акәымкәа, мраҭашәаратәи афилософиа ишазыҟоу ала. Афилософиа Урыстәыла иалалоит [[Философия Нового времени|Аамҭа ҿыц афилософиа]] иазҷыдароу а[[Секуляризация (социология)|секулиаризациа]] аидеиақәа инарываргыланы, ирласны ицәырнагоит аурыс философцәа ҩ-лагеркны реихшара: арҭ аидеиақәа еиҟәызшо «[[Западничество|мраҭашәарааи]]» «а[[Славянофильство|славианофилцәеи]]», урҭ ааԥхьара ҟарҵоит иҷыдоу аурыс, раԥхьа иргыланы а[[Православие|иашахаҵаратә]] традициақәа ирықәныҟәаларц. Ари аиҟәыҭхара XIX ашәышықәса зегьы иазҷыдаран, насгьы аҳәынҭқарра аиҿагылара иалахәын, «аҿагыларатә хәыцрақәа» ацензура рзуны, иргәамԥхоз афилософцәа [[Сибирь|Сибраҟа]] иахго. Мраҭашәараа рахь, иаагозар, иаҵанакуан [[Чаадаев, Пётр Яковлевич|П. И. Чаадаев]], [[Бакунин, Михаил Александрович|М. А. Бакунин]], [[Герцен, Александр Иванович|А.И. Герцен]], [[Чернышевский, Николай Гаврилович|Н. Г. Чернышевски]], [[Белинский, Виссарион Григорьевич|В. Г. Белински]], [[Станкевич, Николай Владимирович|Н. В. Станкевич]], [[Грановский, Тимофей Николаевич|Т. Грановски]], [[Огарёв, Николай Платонович|Н. П. Огариов]], [[Боткин, Василий Петрович|В. П. Боткин]], [[Корш, Евгений Фёдорович|Е. Ф. Корш]], аславианофилцәа рахь – [[Хомяков, Алексей Степанович|А. С. Хомиаков]], [[Киреевский, Иван Васильевич|И. В. Киреевски]], [[Соловьёв, Владимир Сергеевич|В. С. Соловиов]], [[Аксаков, Константин Сергеевич|К. С. Аксаков]], [[Самарин, Юрий Фёдорович|Иу. Ф. Самарин]].<ref name="АлексеевПанин_3">Алексеев, Панин, 2005, Глава X.</ref><ref name="Зеньковский2001_4">Зеньковский, 2001, 35—38.</ref><ref name="Oxford2005_23">Oxford, 2005, 828—829.</ref> Урыстәыла афилософиа аҩбатәи иаҟазшьарбагоу ҷыдароуп [[Антропоцентризм|антропоцентризмра]]. Урыстәыла афилософцәа рырҿиараҿы – ауаҩы, илахьынҵеи ихақәиҭреи, иԥсҭазаара аҵаки ртема ауп. Ауаҩы ихақәиҭра азҵаарақәа ҷыдала актуалра рыман XVIII—XIX ашә. Убри аҟынтә урыстәылатәи афилософиаҿы а[[этика]], а[[политическая философия|политикатә философиа]], а[[философия истории|ҭоурых афилософиа]], а[[философия религии|дин афилософиа]] акыр аԥыжәара рымоуп а[[Метафизика|метафизика]], а[[Эпистемология|епистемологиа]] уҳәа ирызку аҭҵаамҭақәа раасҭа. Абри аҵакала Урыстәыла афилософиа – ареалисттә еиԥш аутопиатә философиагьы – еснагь прагматикатәуп, лассы-лассы адунеи аԥсахра агәҭакқәа ирыдҳәалоуп. Убри аҟынтәи машәыршақә иҟамлаӡеит урыстәылатәи афилософиатә дискурс аҿы асоциалтә практика иазааигәоу атеориақәа аԥыжәара ахьрымоу, иаагозар, а[[марксизм]] ма а[[анархизм]] реиԥш иҟоу.<ref name="Марченков2006" /><ref name="Зеньковский2001_5">Зеньковский, 2001, 21—22.</ref> XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы Урыстәыла афилософцәа адунеи зегьы аҿы иубартә еиԥш еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа рҿы рлагала ҟарҵоит. Раԥхьа иргыланы уи иаҵанакуеит [[анархизм]] ([[Бакунин, Михаил Александрович|М. А.Бакунин]], [[Кропоткин, Пётр Алексеевич|П. А. Кропоткин]]), а[[марксизм]] ([[Плеханов, Георгий Валентинович|Г. В. Плеханов]]), а[[космизм]] ([[Вернадский, Владимир Иванович|В. И. Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|К. Ҳ. Циолковски]], [[Фёдоров, Николай Фёдорович|Н. Ф. Фиодоров]]).<ref name="Марченков2006" /> 1918-1922 шш. аурыс философцәа рӷьырак [[Философия в Крыму|Ҟрымҟа ииасуеит]], уаҟа Тавриатәи ауниверситет арҵаҩцәас иҟалоит. XX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы «[[Научный коммунизм (дисциплина)|аҭҵаарадырратә коммунизм]]» а[[догмат|догматизациа]] азуны Урыстәыла (СССР) афилософиа аҿиара аанкылахоит, афилософцәа аӡәырҩы шьын ма [[ГУЛаг|абахҭатә лагерқәа]] ирҭакын. «[[хрущёвская оттепель|Хрушьчовтәи аԥхарра]]» ацензура маҷк аԥсыҿхара шаанагазгьы, [[Мамардашвили, Мераб Константинович|М.К. Мамардашвили]]и [[Ильенков, Эвальд Васильевич|Ҳ. В. Ильенков]]и реиԥш иҟоу афилософцәа шьақәгылартәы алшара шрырҭазгьы, Урыстәыла афилософиа ишахәҭоу аҿиара еиҭахацыркхаӡом [[Асовет Еидгыла аилабгара|СССР еилаҳаанӡа]]. Иахьатәи аамҭазы Урыстәыла афилософиа адырҵара, мамзаргьы еиуеиԥшым афилософиатә дунеихәаԥшышьақәа ркьыԥхьра аҳәынҭкарра иԥнакуам.<ref name="Oxford2005_24">Oxford, 2005, 829.</ref> == Афилософиеи ауаажәларреи == Абжьааԥнытәи аԥсҭазаараҿы афилософцәеи афилософиеи разыҟазаашьа еснагь иҵоурам, афилософиа амаҭәар аилкаара иагәылоуп имцу агәаанагарақәа рацәаны.<ref name="MooreBruder_37">Moore, Bruder, 2005, 5—7.</ref> Иаагозар, [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәаҿы]] ажәа «афилософиара» иҵоурам ацәаԥштәхәы амоуп: «иҟәыӷацәаны ҵаҵӷәыда ахәыцра».<ref name="Ожегов"/> Убри инаваргыланы афилософиа ауаажәларра ирнаҭо анырра ахә ашьара уадаҩуп.<ref name="MooreBruder_38">Moore, Bruder, 2005, 1.</ref> Ганкахьала, афилософиа аҵара ауаҩы хра злоу анырра анаҭоит, насгьы аиашареи ақьиареи рахь аориентациа ашьақәгылара иацхраауеит. Афилософиа адырра ауаҩы «есыҽнытәи ахәыцра ҭшәа» аҟынтә деиқәнархоит, насгьы егьырҭ ауааи иареи еицырзеиԥшу бызшәак рыԥшаараҿы ицхраауеит<ref name="АлексеевПанин_4">Алексеев, Панин, 2005, Глава I, §1.</ref>. Арбагақәак рыла, афилософиа аҵара егьырҭ асубъектқәа зегьы раасҭа ахәыцра еиҳа еиӷьны еизнарҳауеит. Иаҳҳәап, еицырдыруа англыз журнал «[[The Economist]]» имҩаԥнагаз аҭҵаара иаанарԥшит афилософиа афакультетқәа залгаз [[бакалавр|абакалаврцәа]] иҷыдоу амедицинатә школқәеи, [[Школа права|азакәантә школқәеи]], [[Бизнес-школа|абизнес-школқәеи]] рҭаларазы стандарттә тестқәа рҿы абжьаратәи абаллқәа рыла аԥхьагылара шроуа<ref name="MooreBruder_39">Moore, Bruder, 2005, 12—13.</ref>. Даҽа ганкахьала, афилософиа [[Общество|ауаҩытәыҩсатә уаажәларрақәа]] анырра ду рнаҭоит. Иаагозар, [[Конфуций|Конфуци]]еи [[Лао-цзы|Лао-цзи]] рфилософиатә концепциақәа азқьышықәсақәа рзы [[Китай (страна)|Китаи]] аҿиара азԥхьагәарҭеит.{{Аиасра|Мировая философия в IV—XVI вв.}} [[Война|Аибашьрақәе]]и [[Революция|ареволиуциақәе]]и бџьарла акәымкәа философиала иалагоит.<ref name="MooreBruder_38" /> Иаагозар, а[[марксизм]] афилософиа аларҵәара Урыстәыла [[Революция 1917 года в России|ареволиуциа ахылҿиааит 1917 шықәса рзы]],{{Аиасра|Марксизм}} афранцыз ҵаралашара афилософиа афранцыз [[Великая французская революция|Револиуциа Ду]] ахылҿиааит,{{Аиасра|Французское Просвещение}} иара убри афилософиа ашьаҭала ишьақәыргылан [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америка Еиду Аштатқәа]]. Афилософиа аҳаҭыр азы, 1882 шықәса нанҳәа 12 рзы афранцыз астрономцәа [[Братья Анри|Полеми Анри Проспери]] иаадыртыз [[(227) Философия|астероид (227) Афилософиа]] ҳәа ахьӡ ахҵан.<ref>{{книга|заглавие=Dictionary of Minor Planet Names|автор=Lutz D. Schmadel|издательство=Springer|год=2003|isbn=3-540-00238-3}}</ref> == Акомментариқәа == {{Reflist|group=азгәаҭа|refs= <ref name="наука">Зны-зынла афилософиа "аҭҵаарадырра" ҳәа изышьҭоу еиуеиԥшым амзызқәа ыҟоуп. Актәи, шьоукы афилософцәа рхала рфилософиатә теориақәа «аҭҵаарадырра» ҳәа рыхьӡырҵон, убас ала урҭ ииашоу, мамзаргьы рҵакы шьақәдырӷәӷәон. Иаҳҳәап, Гуссерль ифеноменологиа убас ихьӡиҵеит. Аха шьҭахьҟа ҳанхьаԥшуа, уи аҭҵаарадырра аҳасабала иамоу астатус зеиԥш азхаҵара амаӡамызт. (См. Moore, Bruder, 2005, 174—175.; Singer, 2001, 87—88.) Аҩбатәи, зегь реиҳа ихәарҭоу афилософиатә еиҿкаара еиҳа “иҳараку астатус” аиҭара азы аполитикатә мзызқәа ыҟазар ауеит. Ахԥатәи, афилософиа аганқәак рҿы, ҷыдала аналитикатә философиаҿы, иаҳҳәап, алогикатә позитивизм аҳәаақәа ирҭагӡаны, иҟоуп агәаанагара, афилософиа аҵыхәтәантәи аамҭазы ииашоу аҭҵаарадырраны иҟалароуп ҳәа. Аҵыхәтәан, аԥшьбатәи, афилософиа ахәҭақәак, иаҳҳәап, алогика, аҵарадырра адыргақәа зегьы рымоуп. ⟦Р1⟧</ref> <ref name="syllogism">Иаҳҳәап, ажәытәтәи Индиатәи афилософиаҿы ас еиԥш х-терминк рыла ишьақәгылоу асиллогизм {{Аиасра|Древнеиндийская философия}} еилкаамызт.</ref> <ref name="Уайтхед">''«The safest general characterization of the European philosophical tradition is that it consists of a series of footnotes to Plato.»'' — {{книга|автор= Alfred North Whitehead|заглавие= Process and reality: an essay in cosmology|ссылка= https://archive.org/details/processrealityes00whit_088|издание= 2nd edition|место= New York|издательство= Free Press|год= 1978|страницы= [https://archive.org/details/processrealityes00whit_088/page/n64 39]|страниц= 413|isbn=0029345804}}</ref> <ref name="def-pp">Аристотель иҵаҩцәа амҩаду данрыцныҟәоз алекциақәа дырзаԥхьон. Ажәа "перипатетика" {{lang-grc|περιπατέω}} - "аныҟәара" аҟынтәи ауп иааз.</ref> <ref name="ind def">Зхәаԥшышьак ала, ажәа "философиа" индиатәи версиа атермин "даршана" ({{lang-sa|दर्शन}}, "абара") См. Oxford, 2005, 428.. Ари азҵаара иазку даҽа гәаанагарак инақәыршәаны, атермин "анвишики" ({{IAST|ānvīkṣikī}}, "аҵара") ⟦P3</ref> <ref name="Russell">Рассел иҩыз ари ацыԥҵәаха ишәҟәы аурыс бызшәахьы еиҭаргоз еиҳарак рҿы иҟам, избанзар уи Асовет цензура абзоурала иаԥыхын. Иахәаԥш аоригиналтә текст, ҿырԥштәыс, аҭыжьымҭаҿы: {{книга|автор= Bertrand Russell|заглавие= The History of Western Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/historywesternph00russ_236|место= New York|издательство= Simon & Schuster Inc.|год= 1972|страницы= [https://archive.org/details/historywesternph00russ_236/page/n854 642]—643|страниц= 896|isbn= 0-671-20158-1}}.</ref> <ref name="Marx">Аха Маркс Урыстәыла ишыҟалаз еиԥш мчыла амчра ампыҵахалара дақәшаҳаҭмызт. Уи агәра игон ареволиуциа ԥсабарала ишыҟалоз. ⟦Р0⟧</ref> <ref name="Kuhn">1960-тәи ашықәсқәа рзы ишәҟәы еиуеиԥшым арелативисттә интерпретациақәа рҭак ҟаҵо, Кун ишәҟәы аҩбатәи аҭыжьымҭа иацҵеит ашьҭахьтәи аҩыра, уаҟа иара иаартны иара изку арелативизм мап ацәикит, насгьы ихы иазиҳәеит “аҭҵаарадырреи атехнологиатә прогресс адгылаҩ” ҳәа. (Иаҳәа ⟦Р0⟧ иара убас ⟦Р1⟧)</ref> <ref name="наука2">Аха уеизгьы, уи аҭҵаарадырра акәӡам, ҿырԥштәыс иаагозар, еснагь иара иазкны мета-позициак ахьааннакыло азы. Уи адагьы, аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟоу алогикатә позитивизм ацәқәырԥа мацара ауп афилософиа аҿы аҵаратә метод мацара ахархәарала иҟаҵоу. ⟦Р0⟧</ref> }} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|узкие|refs= <ref name="Gowin">{{книга|автор= D. Bob Gowin, Marino C. Alvarez|заглавие= The Art of Educating with V Diagrams|ссылка= https://archive.org/details/artofeducatingwi0000gowi/page/52|издательство= Cambridge University Press|год= 2005|страницы= 52|страниц= 231|isbn= 052184343X}}</ref> <ref name="Buccellati">{{статья|автор= Giorgio Buccellati|заглавие= Wisdom and Not: The Case of Mesopotamia|издание= Journal of the American Oriental Society|издательство= American Oriental Society|год= 1981|том= 101|номер= 1|страницы= 35—47|issn= 0003-0279}}</ref> <ref name="Ожегов">{{книга|автор= [[Ожегов, Сергей Иванович|С.И. Ожегов]]|заглавие= Словарь русского языка|издание= 9-е издание|место= Москва|издательство= Советская энциклопедия|год= 1972|страницы= 783|страниц= 846|тираж=120000}}</ref> }} == Алитература == {{refbegin2}} * {{статья|автор= [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль Э.]]|заглавие= Философия как строгая наука|ссылка= |автор издания= Гуссерль Э.|издание= Философия как строгая наука|тип= |место= Новочеркасск|издательство= Сагуна|год= 1994|том= |страницы= |isbn= 5759301373; ISBN 5759301381|ref= Гуссерль}} * {{статья|автор= [[Хабермас, Юрген|Хабермас Ю.]]|заглавие= 1. Философия как «местоблюститель» и «интерпретатор»|ссылка= |автор издания= Хабермас Ю.|издание= Моральное сознание и коммуникативное действие|тип= |место= {{СПб}}|издательство= Наука|год= 2001|том= |страницы= 7—33|isbn= 5-02-026810-0; ISBN 3-518-28022-8|ref= Хабермас}} === Аилыркаагатә литература === '''На русском языке''' * {{БСЭ3|автор= [[Спиркин, Александр Георгиевич|Спиркин А.Г.]]|заглавие= Философия|том=27|страницы= 412—417|ref= Спиркин}} * {{книга|автор= Е.Губский, Г.Кораблева, В.Лутченко|заглавие= Философский энциклопедический словарь|место= Москва|издательство= Инфра-М|год= 2005|страниц= 576|isbn= 5-86225-403-X|тираж=10000|ref=Губский и др.}} * {{книга|автор= Александр Грицанов|заглавие= Новейший философский словарь|место= Минск|издательство= Скакун|год= 1999|страниц= 896|isbn= 985-6235-17-0|тираж=10000|ref=Грицанов}} '''На иностранных языках''' * {{статья|автор= Robert Audi|заглавие= Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 7|страницы= 325—337|isbn= 0-02-865787-X|ref= Audi}} * {{книга|заглавие= The Oxford companion to philosophy|ссылка= https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f5n3|ответственный= Ted Honderich|издание= New Edition|издательство= Oxford University Press|год= 2005|страниц= 1060|isbn= 0–19–926479–1|тираж=|ref=Oxford}} === Алагалатә литература === '''На русском языке''' * {{книга|автор= Алексеев П. В., Панин А. В.|заглавие= Философия|издание=3-е издание|место= Москва|издательство= Проспект|год= 2005|страниц= 604|isbn= 5-482-00002-8|тираж=5000|ref=Алексеев, Панин}} * ''[[Ильенков, Эвальд Васильевич|Ильенков Э. В.]], Коровиков В. И.'' Тезисы к вопросу о взимосвязи философии и знаний о природе и обществе в процессе их исторического развития. // ''Ильенков Э. В.'' Собрание сочинений. Т. 1. — М: Канон плюс, 2019. — С. 354—363. — ISBN 978-5-88373-579-9 * {{статья|автор= Колесников А. С.|заглавие= Исторические типы философии|автор издания= Ю.Н. Солонин и др.|издание= Основы современной философии|место= Санкт-Петербург|издательство= Лань|год= 1999|страницы= 20—110|isbn= 5-8114-0100-0|ref= Колесников}} * ''[[Мареев, Сергей Николаевич|Мареев С. Н.]], Мареева Е. В.'' [https://www.mediafire.com/file/y7vto5691vi6cj8/%25D0%259C%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B5%25D0%25B2_%25D0%25A1._%25D0%259D.%252C_%25D0%259C%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25B0_%25D0%2595._%25D0%2592._-_%25D0%2598%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F_%25D1%2584%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%2581%25D0%25BE%25D1%2584%25D0%25B8%25D0%25B8.pdf/file История философии. Общий курс.] — М.: Академический проект, 2003. — 874 с. ISBN 5-8291-0287-0 * {{книга|автор= [[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие= История западной философии|оригинал= The History of Western Philosophy|место= Москва|издательство= Миф|год= 1993|том= I|страниц= 512|isbn= 5-87214-012-6|тираж=10000|ref=Russell, т.1}} * {{книга|автор= [[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие= История западной философии|оригинал= The History of Western Philosophy|место= Москва|издательство= Миф|год= 1993|том= II|страниц= 446|isbn= 5-87214-012-6|тираж=10000|ref=Russell, т.2}} * {{статья|автор= Росенко М. Н.|заглавие= Предмет философии. Антропоцентризм как мировоззренческий и методологический принцип современной философии.|автор издания= Солонин Ю. Н. и др.|издание= Основы современной философии|место= Санкт-Петербург|издательство= Лань|год= 1999|страницы= 3—19|isbn= 5-8114-0100-0|ref= Росенко}} * {{книга|автор= Сычев А. А.|заглавие= Основы философии|место= Москва|издательство= Альфа М|год= 2010|страниц= 368|isbn= 978-5-98281-181-3|тираж=1500|ref= Сычев}} * {{книга |автор= [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|Фролов И. Т]]. и др.|часть= |заглавие= Введение в философию: Учеб. пособие для вузов|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= 3-е изд., перераб. и доп.|место= М.|издательство= Республика|год= |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 623|серия= |isbn= 5-250-01868-8|тираж= |ref= Введение в философию. Часть IV}} '''На иностранных языках''' * {{книга|автор= Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder|заглавие= Philosophy. The Power of Ideas|ссылка= https://archive.org/details/philosophypowero00moor|издание= 6th edition|издательство= Mc Graw Hill|год= 2005|страниц= 600|isbn= 0-07-287603-4|тираж=|ref=Moore, Bruder}} * {{статья|автор=Edward Craig|заглавие= Philosophy|ссылка=https://archive.org/details/shorterroutledge00crai|автор издания= Nigel Warburton|издание= Philosophy. Basic Readings.|издательство= Routledge|год= 2005|страницы= [https://archive.org/details/shorterroutledge00crai/page/n31 5]—10|isbn= 0-203-50642-1|ref= Craig}} * {{книга|автор= Rodolphe Gasché |заглавие= The Honor of Thinking: Critique, Theory, Philosophy|издание= 1st edition|издательство= Stanford University Press|год= 2006|страниц= 424|isbn= 0804754233|тираж=|ref=Gasché}} * {{статья|автор= Richard H. Popkin|заглавие= Origins of Western Philosophic Thinking|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/1|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=1—5|isbn=0-231-10128-7|ref= Popkin}} === Атематикатә литература афилософиатә школқәа рыла === ==== Заатәи абырзен философиа ==== * {{статья|автор= [[Зайцев, Александр Иосифович|А.И. Зайцев]]|заглавие= Софисты|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/2806.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 4|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Зайцев}} * {{книга|автор= Catherine Osborne|заглавие= Presocratic Philosophy. A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/presocraticphilo0000rowe|издательство= Oxford University Press|год= 2004|страниц= 146|isbn= 0-19-284094-0|тираж=|ref=Osborne}} * {{статья|автор= Thomas M. Robinson|заглавие= The Pre-Socratic Philosophers|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/6|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=6—20|isbn=0-231-10128-7|ref= Robinson (Presocratics)}} * {{статья|автор= Thomas M. Robinson|заглавие= The Sophists|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/20|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=20—23|isbn=0-231-10128-7|ref= Robinson (Sophists)}} ==== Абырзен классикатә философиа ==== * {{книга|автор= [[Асмус, Валентин Фердинандович|В.Ф. Асмус]]|заглавие= Платон|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1975|страниц= 220|серия= Мыслители прошлого|тираж=50000|ref=Асмус}} * {{книга|автор= [[Лосев, Алексей Фёдорович|А.Ф. Лосев]], [[Тахо-Годи, Аза Алибековна|А.А. Тахо-Годи]]|заглавие= Платон. Аристотель.|издание= 3-е издание|место= Москва|издательство= Молодая Гвардия|год= 2005|страниц= 392|серия= Жизнь замечательных людей|isbn= 5-235-02830-9|тираж=5000|ref=Лосев, Тахо-Годи}} * {{статья|автор= [[Лосев, Алексей Фёдорович|А.Ф. Лосев]]|заглавие= Жизненный и творческий путь Платона|издание= Платон. Собрание сочинений в четырёх томах|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1994|том= 1|страницы= 3—63|isbn= 5-244-00451-4|ref= Лосев}} ==== Ажәытә индиатәи афилософиа ==== * {{статья|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Индийская философия|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/1223.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Шохин}} * {{статья|автор= [[Зильберман, Давид Беньяминович|Д.Б. Зильберман]], [[Пятигорский, Александр Моисеевич|А.М. Пятигорский]]|заглавие= Философия [в Индии]|издание= Большая советская энциклопедия|место= Москва|издательство= Советская энциклопедия|год= 1972|том=10 |страницы=221—223 |ref=Зильберман, Пятигорский }} * {{книга|автор= Sue Hamilton|заглавие= Indian Philosophy: A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/indianphilosophy0000hami|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 168|isbn= 0192853740|тираж=|ref=Hamilton}} * {{статья|автор= Karl Potter|заглавие= Indian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 4|страницы= 623—634|isbn= 0-02-865784-5|ref= Potter}} * {{книга|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Индийская философия. Шраманский период|место= Санкт-Петербург|издательство= Издательство Санкт-Петербургского университета|год= 2007|страниц= 424|isbn= 978-5-288-04085-6|тираж=1000|ref=Шохин}} * {{книга|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Школы индийской философии. Период формирования|место= Москва|издательство= Восточная литература|год= 2004|страниц= 416|серия= История восточной философии|isbn= 5-02-018390-3|тираж=1200|ref=Шохин}} ==== Ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа ==== * {{статья|автор= В.Г. Бурова, [[Титаренко, Михаил Леонтьевич|М.Л. Титаренко]]|заглавие= Философия Древнего Китая|издание= Древнекитайская философия|тип= в 2х т.|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1972|том= 1|страницы= 5—77|ref= Бурова, Титаренко}} * {{статья|автор= [[Кобзев, Артём Игоревич|А.И. Кобзев]]|заглавие= Китайская философия|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/1428.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Кобзев}} * {{книга|автор= Livia Kohn|заглавие= Daoism Handbook|место= Boston|издательство= Brill Academic Publishers|год= 2000|страниц= 954|серия= Handbook of Oriental Studies / Handbuch der Orientalisk|isbn= 90-04-11208-1|тираж=|ref=Kohn}} * {{статья|автор= Wing-Tsit Chan|заглавие= Chinese Philosophy: Overview|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 149—160|isbn= 0-02-865782-9|ref= Wing-Tsit Chan}} * {{статья|автор= Kwong-loi Shun|заглавие= Chinese Philosophy: Confucianism|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 170—180|isbn= 0-02-865782-9|ref= Kwong-loi Shun}} * {{статья|автор= Chad Hansen|заглавие= Chinese Philosophy: Daoism |автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 184—194|isbn= 0-02-865782-9|ref= Chad Hansen}} * {{статья|автор= Bo Mou|заглавие= Chinese Philosophy: Language and Logic|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 202—215|isbn= 0-02-865782-9|ref= Bo Mou}} ==== Европа абжьарашәышықәсазтәи афилософиа ==== * {{книга|автор= [[Чанышев, Арсений Николаевич|Чанышев А.Н.]]|заглавие= Курс лекций по древней и средневековой философии|ссылка= http://www.runivers.ru/philosophy/lib/book6221/142192/|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1991|страниц= 512|isbn= 5-06-000992-0|тираж=100000|ref=Чанышев}} * {{книга|автор= [[Соколов, Василий Васильевич (философ)|Соколов В.В.]]|заглавие= Средневековая философия|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1979|страниц= 448|тираж=40000|ref=Соколов}} * {{статья|автор= [[Неретина, Светлана Сергеевна|С.С.Неретина]]|заглавие= Средневековая европейская философия|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/2830.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том=4 |isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Неретина}} * {{статья|автор= Desmond Paul Henry|заглавие= Medieval and Early Christian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 6|страницы= 99—107|isbn= 0-02-865786-1|ref= Henry}} * {{статья|автор= Г.А.Смирнов|заглавие=Оккам |ссылка=http://iph.ras.ru/elib/2167.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|isbn= 978-5-244-01115-9|ref=Смирнов }} ==== Мрагылара Ааигәа абжьарашәышықәсазтәи афилософиа ==== * {{книга|автор= Е.А. Фролова|заглавие= История арабо-мусульманской философии: Средние века и современность|ссылка= http://iph.ras.ru/uplfile/root/biblio/2006/Frolova1.pdf|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 2006|страниц= 199|isbn= 5-9540-0057-3|тираж=500|ref=Фролова}} * {{книга|автор= Kecia Ali, Oliver Leaman|заглавие= Islam: the key concepts|место= New York|издательство= Routledge|год= 2007|страниц= 2000|isbn= 0415396387|тираж=|ref=Ali, Leaman}} * {{статья|автор= Е.А. Фролова|заглавие= Арабо-исламская философия в средние века|ссылка= http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt04.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 72—101|isbn= 5-201-01993-5|ref= Фролова}} * {{книга|автор= Колетт Сират|заглавие= История средневековой еврейской философии|оригинал= A History оf Jewish Philosophy in the Middle Ages|место= Москва|издательство= Мосты культуры|год= 2003|страниц= 712|серия= Bibliotheca judaica. Современные исследования|isbn= 5-93273-101-X|тираж=2000|ref=Sirat}} ==== Индиеи Мрагылара Хареи абжьарашәышықәсазтәи рфилософиа ==== * {{статья|автор= Г.А. Ткаченко|заглавие= Средневековая философия Китая|ссылка= http://psylib.org.ua/books/stepz01/txt03.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 49—71|isbn= 5-201-01993-5|ref= Ткаченко}} * {{статья|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Средневековая философия Индии|ссылка= http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt02.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 21—48|isbn= 5-201-01993-5|ref= Шохин}} ==== Аиҭарҿиара афилософиа ==== * {{книга|автор= [[Шестаков, Вячеслав Павлович|В. Шестаков]]|заглавие= Философия и культура эпохи Возрождения. Рассвет Европы|место= Санкт-Петербург|издательство= Нестор-История|год= 2007|страниц= 270|isbn= 978-5-59818-7240-2|тираж=2000|ref=Шестаков}} * {{книга|автор= [[Горфункель, Александр Хаимович|А.Х. Горфункель]]|заглавие= Философия эпохи Возрождения|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1980|страниц= 368|тираж=50000|ref=Горфункель}} ==== Аамҭа Ҿыц афилософиа ==== * {{статья|автор= Karl Ameriks|заглавие= Immanuel Kant|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/494|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=494—502|isbn=0-231-10128-7|ref= Ameriks}} * {{статья|автор= Richard H. Popkin|заглавие= The French Enlightment|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/462|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=462—471|isbn=0-231-10128-7|ref= Popkin (Enlightment)}} * {{статья|автор= Harry M. Bracken|заглавие= George Berkeley|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/445|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=445—452|isbn=0-231-10128-7|ref= Bracken}} * {{статья|автор= Yuen-Ting Lai|заглавие= China and Western Philosophy in the Age of Reason|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/412|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=412—421|isbn=0-231-10128-7|ref= Yuen-Ting Lai}} ==== Аконтиненталтә философиа ==== * {{книга|автор= Simon Critchley|заглавие= Continental Philosophy: A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/continentalphilo0000crit|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 168|isbn= 0-19-285359-7|тираж=|ref=Critchley}} * {{статья|автор= Charles E. Scott|заглавие= Continental Philosophy at the Turn of the Twenty-First Century|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/745|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=745—753|isbn=0-231-10128-7|ref= Scott}} * {{статья|автор= Thomas Nenon|заглавие= Continental Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 488—489|isbn= 0-02-865782-9|ref= Nenon}} * {{книга|заглавие= The Columbia History of Twentieth-Century French Thought|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo2006unse|ответственный= Lawrence D. Kritzman, Brian J. Reilly|место= New York|издательство= Columbia University Press|год= 2006|страниц= 788|isbn= 978-0-231-10791-4|тираж=|ref=Kritzman}} * {{книга|автор= Peter Singer|заглавие= Marx: A Very Short Introduction|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 120|isbn= 0–19–285405–4|тираж=|ref=Singer}} * {{статья|автор= Franz Peter Hugdahl|заглавие= Poststructuralism: Derrida and Foucault|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/737|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=737—744|isbn=0-231-10128-7|ref= Hugdahl}} * {{книга|автор= [[Сокал, Алан|Алан Сокал]], Жан Брикмон|заглавие= Интеллектуальные уловки. Критика философии постмодерна|оригинал= Fashionable Nonsense. Postmodern Intellectuals' Abuse of Science|ссылка= http://www.scepsis.ru/library/id_1052.html|место= Москва|издательство= Дом интеллектуальной книги|год= 2002|страниц= 248|isbn= 5-7333-0200-3|тираж=1000|ref=Sokal, Bricmont}} * {{статья|автор= Н.В.Мотрошилова |заглавие=Феноменология |ссылка= http://iph.ras.ru/elib/3176.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том=4 |isbn= 978-5-244-01115-9|ref=Мотрошилова }} * {{статья|автор= В.П.Визгин, В.Φ.Пустарнаков, Э.Ю.Соловьёв|заглавие= Нигилизм|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/2071.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Визгин, Пустарнаков, Соловьёв}} * {{статья|автор= Joseph J. Kockelmans|заглавие= Continental Philosophy of Science|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/691|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=691—698|isbn=0-231-10128-7|ref= Kockelmans}} * {{книга|автор= [[Фейерабенд, Пол Карл|Paul Feyerabend]]|заглавие= Against Method|издание= 4th edition|издательство= Verso|год= 2010|страниц= 296|isbn= 978-1-84467-442-8|тираж=|ref=Feyerabend}} * {{книга|автор= [[Латур, Бруно|Bruno Latour]]|заглавие= Pandora's Hope. Essays on the Reality of Science Studies|издательство= Harvard University Press|год= 1999|страниц= 324|isbn= 0-674-65336-X|тираж=|ref=Latour}} ==== Аналитикатә философиа ==== * {{статья|автор= М.С. Козлова|заглавие= Аналитическая философия|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/0155.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 1|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Козлова}} * {{статья|автор= Грязнов А.Ф.|заглавие= Аналитическая философия: становление и развитие|ссылка= https://archive.org/details/libgen_00845533|автор издания= Грязнов А.Ф.|издание= Аналитическая философия: становление и развитие|место= Москва|издательство= Дом интеллектуальной книги|год= 1998|страницы= [https://archive.org/details/libgen_00845533/page/n3 5]—16|ref= Грязнов}} * {{статья|автор= A.P. Martinich|заглавие= Introduction to Analytic Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/analyticphilosop00mart|автор издания= A.P. Martinich, David Sosa|издание= A companion to analytic philosophy|издательство= Blackwell|год= 2001|страницы= [https://archive.org/details/analyticphilosop00mart/page/n57 1]—6|isbn= 0-631-21415-1|ref=Martinich}} * {{статья|автор= Dagfinn Føllesdal|заглавие= Analytic Philosophy: What is it and why should one engage in it?|автор издания= Hans-Johann Glock|издание= Rise of Analytic Philosophy|издательство= Wiley-Blackwell|год= 1999|страницы= 1—16|isbn= 0-631-20086-X|ref= Føllesdal}} * {{статья|автор= Avrum Stroll|заглавие= Twentieth-Century Analytic Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/n637|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=604—666|isbn=0-231-10128-7|ref= Stroll}} * {{статья|автор= Scott Soames|заглавие= Philosophical Analysis|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 1|страницы= 144—157|isbn= 0-02-865781-0|ref= Soames}} * {{книга|автор= Auguste Comte|заглавие= A General View of Positivism|ссылка= https://archive.org/details/ageneralviewpos00comtgoog|место= New York|издательство= Robert Speller & Sons|год= 1957|страницы=|страниц= 446|тираж=|ref=Comte}} ==== Атрансгуманизми акосмизми рфилософиа ==== * {{статья|автор= [[Бостром, Ник|Nick Bostrom]]|заглавие= A History of Transhumanist Thought|ссылка= http://www.nickbostrom.com/papers/history.pdf|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2005|том= 14|номер= 1|issn= 1541-0099|ref= Bostrom}} * {{статья|автор= [[Фукуяма, Фрэнсис|Francis Fukuyama]]|заглавие= Transhumanism|ссылка= http://www.foreignpolicy.com/articles/2004/09/01/transhumanism|издание= Foreign Policy|место= Washington|год= 2004|номер= September 1|issn= 0015-7228|ref= Fukuyama}} * {{статья|автор= Stefan Lorenz Sorgner|заглавие= Nietzsche, the Overhuman, and Transhumanism|ссылка= http://jetpress.org/v20/sorgner.htm|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2009|том= 20|номер= 1|страницы= 29—42|issn= 1541-0099|ref= Sorgner}} * {{статья|автор= Philippe Verdoux|заглавие=Transhumanism, Progress and the Future|ссылка= http://jetpress.org/v20/verdoux.htm|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2009|том= 20|номер= 2|страницы= 49—69|issn= 1541-0099|ref= Verdoux}} * {{статья|автор= Dmitry Shlapentokh|заглавие= Cosmism in European Thought. Humanity Without Future in Cosmos|издание= Journal of Philosophical Research|год= 2001|том= 26|страницы= 497—546|issn= 1053-8364|doi= 10.5840/jpr_2001_13|ref= Shlapentokh}} * {{статья|автор= Ф.И. Гиренок|заглавие= Космизм|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/1527.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Гиренок}} * {{статья|автор= Leonid Vasilenko|заглавие= Космизм и эволюционизм в русской религиозно-философской традиции.|оригинал=Cosmism and Evolutionism in the Russian Religious-Philosophical Tradition |ссылка= http://www.vasilenkoleonid.ru/works_eng001_leonid_vasilenko_cosmism_and_evolutionism_in_the_russian_religious-philosophical_tradition.html|автор издания= Wendy Helleman|издание= The Russian Idea: In Search of a New Identity|место= Bloomington|издательство= Slavica|год= 2004|страницы= 151—163|isbn= 0-89357-314-0|ref= Василенко}} * {{статья|автор= Zilya Habibullina|заглавие= Sociocultural Potential of Russian Cosmism. |издание= Proceedings of the XXII World Congress of Philosophy. Social and Political Philosophy|год= 2008|том= 50|страницы= 221—223|ref= Хабибуллина}} * {{книга|автор= James T. Andrews|заглавие= Red Cosmos: K. E. Tsiolkovskii, Grandfather of Soviet Rocketry|издательство= Texas A&M University Press|год= 2009|страниц= 168|isbn= 1603441689|тираж=|ref=Andrews}} ==== Аурыс философиа ==== * {{книга|заглавие= История русской философии|ответственный= М. А. Маслин|место= Москва|издательство= Республика|год= 2001|страниц= 639|isbn= 5-250-01811-4|тираж=5000|ref=Маслин}} * {{книга|автор= [[Лосский, Николай Онуфриевич|Лосский Н. О.]]|заглавие= [[История русской философии (Лосский)|История русской философии]]|оригинал= History of Russian philosophy|место= Москва|издательство= [[Советский писатель]]|год= 1991|страниц= 480|isbn= 5-265-02255-4|тираж=50000|ref=Лосский}} * {{книга|автор= [[Зеньковский, Василий Васильевич|Зеньковский В. В.]]|заглавие= История русской философии|издание= Академический Проект|место= Москва|год= 2001|страниц= 880|isbn= 5-8291-0127-0|тираж=6000|ref=Зеньковский}} * {{статья|автор= Vladimir L. Marchenkov|заглавие= Русская философия|оригинал= Russian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том=8 |страницы=564—579|isbn=0-02-865788-8 |ref= Марченков}} * {{статья|автор= Пущаев Ю. В.|заглавие= М. К. Мамардашвили. Опыт физической метафизики|ссылка= http://vphil.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=112|издание= Вопросы философии|место= Москва|год= 2010|номер= 3|страницы= 183—185|issn= 0042-8744|ref= Пущаев}} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * * [http://iph.ras.ru/ Институт философии РАН. Электронная библиотека по философии] * [http://vphil.ru/ Журнал «Вопросы философии». Электронная библиотека публикаций] * [http://www.socionauki.ru/journal/fio/ Журнал «Философия и общество». Электронный архив] * [http://www.scepsis.ru/library/philosophy/page1/ Философская библиотека журнала] «[[Скепсис (журнал)|Скепсис]]» * [http://www.runivers.ru/philosophy/lib/alphabet/ Библиотека русской философии журнала «Логосфера»] * [https://web.archive.org/web/20121130160427/http://www.circle.ru/kentavr Методологический альманах «Кентавр»] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:философиа}} [[Акатегориа:Афилософиа|*]] bphrv00pxikwnw7swwptekq9q8r8chn 168750 168747 2026-06-24T17:18:32Z Nart17 17397 Азгәаҭақәа: 3 баӷәаны (аурыс версиа еиԥш). Nart17 translation team 168750 wikitext text/x-wiki {{Комплексная наука | Другие названия = {{lang-grc|[[wikt:φιλοσοφία#Древнегреческий|φιλοσοφία]]}} | Тема = аҟазаара аҭҵаара | Предмет изучения = адунеи иазку адыррақәа реизакра | Период зарождения = [[античность|Ажәытәра]] | Основные направления = [[социальная философия|асоциалтә философиа]], [[натурфилософия|аԥсабаратә философиа]] | Значительные учёные = [[Аристотель]], [[Сократ]], [[Платон]], [[Пьер Абеляр|Пьер Абелар]], [[Томас Мор|Томас Море]], [[Джон Локк]], [[Вольтер]], [[Иммануил Кант]], [[Фридрих Ницше]], [[Карл Маркс]]. }} [[Файл:Philly Thinker.JPG|thumb|280px|[[Роден, Огюст|Огиуст Роден]] и[[Мыслитель (скульптура)|скульптура «Ахәыцҩы»]], лассы-лассы афилософиа иасимволны ахархәара амоуп<ref name="Gowin"/>]] [[Файл:Huike thinking.jpg|thumb|280px|[[Буддийская философия|Абуддатә философ]] [[Хуэйкэ]] ихәыцрақәа рҿы, китаитәи асахьаҭыхҩы игравиура Ши Кэ, X ашәышықәса]] [[Файл:Almeida Júnior - Moça com Livro.jpg|thumb|280px|«Дарбанзаалак ауаҩы зны-зынла акәзаргьы афилософиа инапы алакуп». [[Алмейда Жуниор, Жозе Феррас де|Алмеида Жуниор]] лсахьа «Ашәҟәы зку аԥҳәызба», XIX ашәышықәса]] '''Афилософиа''' {{дословно|любомудрие; любовь к [[Мудрость|мудрости]]}} – азеиԥш ҟазшьарбақәа, аилкаарақәа, алабҿабатә [[Действительность|апринципқәа]], мамзаргьы аҟазаара, иара убас ауаҩы иҟазаареи икәша-мыкәша иҟоу адунеии реизыҟазаашьа ирызку [[Познание|адырра]] аформа ҷыдеи [[Знание|адыррақәа]] рсистемеи.<ref name="MooreBruder">Moore, Bruder, 2005, 2—6.</ref><ref name="Спиркин1977">Спиркин, 1977.</ref><ref name="krugosvet3">[http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/filosofiya/FILOSOFIYA.html Философия] {{Wayback|url=http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/filosofiya/FILOSOFIYA.html |date=20101218132236 }} // [[Кругосвет]]</ref><ref name="noveyshiy3">[http://www.terme.ru/dictionary/175/word/filosofija Философия] {{Wayback|url=http://www.terme.ru/dictionary/175/word/filosofija |date=20160410071536 }} // Новейший философский словарь. / Гл. ред. [[А. А. Грицанов]]. — 3-е изд., исправл. — Мн.: Книжный Дом. 2003.— 1280 с. — (Мир энциклопедий).</ref><ref>[http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy Philosophy // Philosophy Dictionary; Philosophy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102190916/http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy|date=2014-11-02}} // [[Columbia Encyclopedia]]</ref> Акыр шәышықәса афилософиа аҳасабтәқәа рахь иаҵанакуан [[Вселенная|адунеии]] [[Общество|ауаажәларреи]] рыҿиара [[Законы природы|азеиԥш закәанқәа]] рыҭҵаара еиԥш, адырреи [[Мышление (философия)|ахәыцреи]] рыпроцесс аҭҵаара, иара убас [[Категории нравственности|ацәаҩашәатә категориақәеи]] акыр иаԥсоу [[ценность|и]] рыҭҵаарагьы. Зда царҭа амам афилософиатә зҵаарақәа рахь иаҵанакуеит, иаагозар, абарҭ: «[[Эпистемология|Адунеи дыршьа амоума?]]», «[[Вопрос существования Бога|Дыҟоума Анцәа?]]», «Изакәызеи [[истина|аиаша]]?», «[[Этика|Изакәызеи ибзиоу?]]», «Дзакәузеи [[Ауаҩы|ауаҩы]]?», «[[Основной вопрос философии|Иаԥхьатәиузеи – аматериа акәу ахдырра акәу?]]», «Ҵакыс иамоузеи [[смысл жизни|аԥсҭазаара]]?» уҳәа. Афилософиаҿы иалкаауп [[метафизика|аметафизика]], [[эпистемология|аепистемологиа]], [[логика|алогика]], [[этика|аетика]], [[метаэтика|аметаетика]], [[эстетика|аестетика]], [[социальная философия|асоциалтәи]] [[политическая философия|аполитикатәи философиа]], [[философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], [[философская антропология|афилософиатә антропологиа]] уҳәа реиԥш иҟоу аҟәшақәа. {{TOClimit|limit=3}} == Атермин аҭоурых == Ажәа «афилософиа» [[Древнегреческая философия|ажәытә бырзен философцәа]] ирымԥсахын. Еицырдыруа [[филолог|афилолог]], [[антиковедение|антикатәи аамҭа аҭоурыхҭҵааҩ]] [[Дильс, Герман|Герман Дильс]] иазгәеиҭоит, ахьыӡҟа зааӡатәи ахархәара иара убас аҟаҵарба ҳара ҳҟынӡа иааӡаз аҭоурыхдырыҩцәа [[Геродот|Геродоти]] [[Фукидид|Фукидиди]] ртекстқәа рҟны иуԥылоит ахьыӡҟақәа ирыдҳәаланы насгьы.<ref>Diels, H. (2010) Griechische Philosophie: Vorlesungsmitschrift aus dem Wintersemester 1897/98. Stuttgart.</ref> [[Сократ]] иҟны ауп ари ажәа ҳаамҭазтәи аҵакы иазааигәоу атермин ҷыдахь иахьиасуа. Зны-зынла афилософиа, иалкаау ҭҵааратә маҭәарк аҳасабала еиҳа иҭшәаны иҳәаақәырҵоит,<ref name="Спиркин1977" /><ref name="Craig2005">Craig, 2005.</ref> ари аҩыза афилософиа азнеишьа, ҳаамҭазтәи [[Современная философия|афилософцәа]] афилософиа [[мировоззрение|дунеихәаԥшышьоуп]], иҟоу зегьы рдырразы зеиԥш критикатә знеишьоуп, иарбан обиектзаалак, ма [[концепция|концепциазаалк]] иадукылар алшоит ҳәа иқәгыло рҟынтәи аҿагыларақәа аиуеит.<ref name="Audi2006">Audi, 2006.</ref><ref name="Craig2005" /><ref name="наука" group="азгәаҭа" /> Ари аҵакала дарбанзаалак ауаҩы зны-зынла акәзаргьы афилософиа инапы алакуп, даҽакала иуҳәозар, дазхәыцуеит. == Афилософиа аҵакы == [[Файл:Философия (по С. Л. Франку).png|thumb|Афилософиа асхема [[Франк, Семён Людвигович|С. Л. Франк]] итәала]] {{Врезка|Выравнивание = right|Ширина = 200px|Заголовок = |Содержание =... егьырҭ аҭҵаарадыррақәа зегьы еиҳа иаҭахуп, уи аасҭа, аха еиӷьу акгьы ыҟаӡам|Подпись= «[[Метафизика (Аристотель)|Аметафизика]]»}} [[Социализация|Асоциализациа]] зызуу ауаҩы ишақәнагоу ишьақәгылаз аԥсҭазаара-практикатә дунеиеилкаара имоуп. Ишаԥу еиԥш, [[традиция|уаанӡатәи абиԥарақәа рԥышәа]] шьаҭас иҟаҵаны, уи [[имплицитное научение|ԥсабаратәла ишьақәгылоит]]. Амала ауаҩы иԥсҭазаараҿы идунеихәаԥшышьа иазышьҭымхуа апроблемақәа дрықәшәар алшоит. Урҭ рыӡбаразы, ауаҩы иҩаӡараҿгьы ауаажәларра рыҩаӡараҿгьы, иаҭаххар ҟалоит адунеи азыҟазаашьа еиҳа иҳараку [[Критическое мышление|акритика]]-[[Рефлексия (философия)|рефлексивтә]] ҩаӡара.<ref>См., например: ''Данильян О. Г., Тараненко Е. М.'' [http://www.maphilosophie.ru/bachelors/taranenko_-_filosofiya.pdf ФИЛОСОФИЯ]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Октябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}. — М.: ЭКСМО, 2005. — С. 12—14. — ISBN 5-699-08775-3.</ref><ref>{{Cite web |url=http://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH8a5332a5622574015c348a |title=Философия в Новой философской энциклопедии |access-date=2022-08-21 |archive-date=2018-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101248/https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH8a5332a5622574015c348a |url-status=live }}</ref> Ари аҩаӡараҿы иҟоуп афилософиа. Афилософиа ииашаны аҳәаақәҵара ахаҭа иаарту философиатә зҵаароуп. Уи зыхҟьо, афилософиаҿы аҭҵаара амаҭәаргьы хықәкыла иахьҳәаақәҵам ауп – афилософиа ипроблематәу зегьы ирыхәаԥшуеит, адырра [[методология|аметодологиа]] ахаҭагьы уахь иналаҵаны ([[эпистемология|аепистемологиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны).<ref name="Audi2006" /> Афилософиа ыҟанаҵы ишьақәгылаз еиуеиԥшым афилософиатә школқәа рҽазыҟаҵарақәа рҳәаа иҭагӡаны, афилософиа закәу еиуеиԥшым аилкаарақәа ауҭар ҟалоит. Убри аҟнытә иалкааны афилософиа аҳәаақәҵара аепоха иадҳәалоуп.<ref name="Oxford2005">Oxford, 2005, 702.</ref> Даҽа ганкахьала, афилософиа иамоуп акрызҵазкуа еидызкыло апринцип – иарбан философиатә хшыҩзцаразаалак, иага узқәымгәыӷра [[Предпосылка|акәзаргьы]], иҵаҵӷәыркуп: [[осмысленность|аҵакы аманы]], [[Мышление (философия)|хәыцратә принципқәак]] инарықәыршәаны, ҿырԥштәык аҳасабала, [[логика|логикак]] аҳасабала. [[Рациональность|Ахшыҩзцара]] аҵаҵӷәыркра афилософиатә хәыцра [[миф|амифологиатә]] хәыцреи [[Адин|адинхаҵаратә]] хәыцреи ирылнакаауеит, уахь иаҵанакуеит [[супранатурализм|асупранатурализми]] [[сверхъестественное|иԥсабаратәыми]], даҽакала иуҳәозар [[Иррационализм|иррационалтәу]].<ref name="MooreBruder_2">Moore, Bruder, 2005, 394—395.</ref> Уи, амала, иаанагаӡом афилософиа аицыҟазаара алнаршом ҳәа, иаагозар, адинхаҵареи иареи. Уимоу, ирылаҵәаны иҟоуп ҭагылазаашьақәак, динхаҵарак афилософиатә система ҵаҵӷәыс ианрыдыркылоз, арационалтә философиатә аппарат анаҩс рхы ианадырхәоз, ари адин [[Церковный канон|аканон]] ала ихҩамыз адырра ахырхарҭақәа рыҿиаразы. Иаагозар, [[Философия индуизма|ажәытә индиатәи афилософиа]] [[Веды|Ведаа]] еилнаргон, [[Средневековая философия|европа абжьарашәышықәсазтәи афилософцәа]] ([[Аврелий Августин|Насыԥ змаз Августин]], [[Фома Аквинский]] уҳәа) [[Абиблиа|Абиблиа]] еилдыргон. Иара убас афилософиатә хәыцра динхаҵарак аиашара ашьақәырӷәӷәара, мамзаргьы, еиҳа зеиԥш ҵакыла, Анцәа дшыҟоу ашьақәырӷәӷәара аҽазышәарақәа рзы рхы ианадырхәоз ахҭысқәа маҷымкәа иҟоуп. Иаҳҳәап, [[апологет|апологетцәа]] рҽазыршәон [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ҵаҵӷәыркны ашьақәырӷәӷәара. Алогика адагьы афилософиатә хәыцра даҽа знеишьак иалнаршоит афилософиа акзаара. Афилософиаҿы иҿыцу ахырхарҭақәа зегьы, аидеиа ҿыц, мамзаргьы афилософиатә школ ҿыц иаԥхьанеиуа афилософиатә концепциақәа ирыднаҳәалоит, рпарадигма ҿыц аҳәаақәа ирҭагӡаны арҭ аконцепциақәа рнаҭоит.<ref name="Gasché2006">Gasché, 2006, 12—13.</ref> Иаагозар, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] еицырдыруа иусумҭа, «[[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритика]]» [[Рационализм (философия)|арационализми]] [[эмпиризм|аемпиризми]] рконцепциақәа критикала ранализ алоуп. Абасала, алогикеи акритикатә анализи афилософиатә хәыцра иашьаҟақәоуп, афилософиа акзаара алдыршоит. Убри инаваргыланы, афилософиа аилкаара еилкка иахьыҟам иара иаҟазшьа ҷыдароуп, афилософиеи аҭҵаарадыррақәеи еиҟәнагоит.<ref name="Craig2005" /> Афилософцәа хырхарҭак аҿы, афилософиа адымгалакәа иарбанзаалак ҟәшак хра злоу [[Познание|адырра]] аметодологиа ԥшааны аԥыжәара рзаҭар, усҟан иара афилософиа иаҿыҵуеит, зхала иҟоу маҭәархоит. Убас, еиуеиԥшым аԥсабаратә обиектқәа рыклассқәа рахь [[Научный метод|адырратә ҭҵаарадырратә метод]] қәҿиарала ахархәара афилософиа зынӡа иаҟәнагеит [[Натурфилософия|анатурфилософиа]] ахәҭак, уи анаҩс [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] акыр рыла ишахеит.<ref name="Росенко1999">Росенко, 1999, § 3.</ref> Иаҳҳәап, [[Ньютон, Исаак|Исаак Ниутон]] ифундаменталтәу иусумҭа «[[Математические начала натуральной философии|Иԥсабаратәу афилософиа аматематикатә лагамҭақәа]]» иҩит, иара ихатә еилкаарақәа рыла дфилософын, аха иахьатәи аамҭазы дфизикуп, дматематикуп ҳәа деицырдыруеит.<ref name="MooreBruder_3">Moore, Bruder, 2005, 2.</ref> Англыз бызшәатә ҭҵаарадырра зегьы иахьагьы афилософиеи иареи реигәыцхәра ашьаҭақәа еиқәнархоит, иаагозар, уи амаҭәарқәа зегьы рҿы иреиҳаӡоу аҭҵаарадырратә ҩаӡара «[[Доктор философии|Афилософиа адоктор]]» ҳәа хьӡыс иамоуп. [[Ленин]] иусумҭа «[[Материализм и эмпириокритицизм|Аматериализми аемпириокритицизми]]» аҟны иаарԥшу игәаанагарала, «...[[эмпириокритицизм|аемпириокритицизм]] агносеологиатә схоластика аҟны иумбарц залшом апартиақәа афилософиаҿы рықәԥара, аҵыхәтәантәи аԥхьаӡараҿы ҳаамҭазтәи ауаажәларра иаӷоу аклассқәа ртенденциақәеи ридеологиеи аазырԥшуа ақәԥара. Иҿыцӡоу афилософиа ҩ-нызқь шықәса раԥхьа еиԥш ипартиатәуп. Иқәԥо партиақәоуп ҵакыла... [[материализм|аматериализми]] [[идеализм|аидеализми]] роуп».<ref>{{Cite web |url=http://www.delovoi-etiket.info/filosofiya-prava/2931-za_gnoseologicheskoi_sholastikoi_empiriokriticizma.html |title=За гносеологической схоластикой эмпириокритицизма… — Деловой этикет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407082952/http://www.delovoi-etiket.info/filosofiya-prava/2931-za_gnoseologicheskoi_sholastikoi_empiriokriticizma.html |archive-date=2014-04-07 |url-status=dead }}</ref> === Афилософиа аҟәшақәа === [[Файл:Systematik-Philosophie.png|thumb|384x384px|Ҳаамҭазтәи аҟәшақәа рыла ихарҭәаау, амаҭәарқәа рыла афилософиа аклассикатә еихшара]] Афилософиа закәу аилкаара анаҩстәи аконкреттәра ииасуеит еиуеиԥшым иара аҟәшақәа рыхцәажәарахь. Афилософиа еихшоуп ихадоу ҩ-шәага-загак рыла: аҭҵаара амаҭәарқәеи «ахкқәеи» рыла, мамзаргьы еиуеиԥшым ашколқәеи аконцепциақәеи рыла.<ref name="Audi2006" /> Актәи ашәага-зага иалнакаауеит афилософиа ахархәара ахырхарҭақәа.{{Аиасра|Сегментация философии по предмету изучения}} Ҳәарас иаҭахузеи, ас еиԥш ашара амҩаԥгара алшоит еиуеиԥшымкәа. Ас еиԥш иҟоу асегментациа дуқәа ируакуп афилософиа [[Метафизика|аметафизикеи]] ([[Бытие (философия)|аҟазаара]], аҟазаара азҵаарақәа), [[Эпистемология|аепистемологиеи]] ([[Познание|адырра]] азҵаарақәа) [[Аксиология|аксиологиеи]] (акыр иаԥсаны ҵакы змоуи аморали рызҵаарақәа) ҳәа аихшара.<ref name="MooreBruder_4">Moore, Bruder, 2005, 10—11.</ref><ref name="Oxford2005" /> Даҽакалагьы, еиҳа аклассикатә вариант аҿы, хыхь еиқәыԥхьаӡоу х-хырхарҭак рыдагьы, хаз игоу амаҭәарқәа рахь иалкаахоит иара убас [[логика|алогикеи]] (арационалтә философиатә аппарат аиӷьтәра) [[история философии|афилософиа аҭоурыхи]] ( ииасхьоу афилософиатә концепциақәеи T.<ref name="Audi2006" /> [[Аристотель|Аристотель]] иҟынтә иаауеит афилософиа атеориатә, апрактикатә, апоезиатә (арҿиаратә) ҳәа аихшара.<ref>''[[Метафизика (Аристотель)|Метафизика]]'' 1025 b25</ref> Аҩбатәи ашәага-зага иалнакаауеит еиуеиԥшым афилософиатә школқәеи аметодологиақәеи.{{Аиасра|Сегментация по философским школам. История философии}} Ас еиԥш еиҳа идуу еихшароуп, иаҳҳәап, [[Западная философия|мраҭашәаратәи афилософиа]] зегьы, даҽакала иуҳәозар, [[Античная философия|антикатә философиеи]] анаҩс [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду америкатәи аштатқәеи]] рҿы ицәырҵыз афилософиатә школқәеи ахырхарҭақәеи зегьы хазы сегментны ралкаара, иаҳҳәап, [[Немецкий идеализм|анемец классикатә философиа]], [[Французская философия|афранцыз философиа]] уҳәа. Ҭоурыхла, абызшәатәи ақәԥшыларатәи ԥынгылақәа ирыхҟьаны, еиуеиԥшым афилософиатә школқәа иалкаау атәылақәеи ажәларқәеи рыҩныҵҟа аҭыԥ рыманы иҟалон, иаагозар, [[древнегреческая философия|ажәытә бырзен философиа]], [[китайская философия|китаитәи афилософиа]], мамзаргьы [[немецкая философия|анемец философиа]] реиԥш. XVII ашәышықәса инаркны [[Глобализация|аглобализациа]] маҷ-маҷ аҿиарала, амилаҭтәи агеографиатәи еиԥшымзаарақәа инаргӡо ароль иаҳа имаҷхо иалагеит, еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа [[Интернационализм|интернационалтәхо]], агеографиеи акультуреи ирыдҳәалам ахьӡқәа роуа иалагеит, иаагозар, [[марксизм|амарксизм]], [[экзистенциализм|аекзистенциализм]] уҳәа реиԥш. Убри инаваргыланы, иахьазы иаанхоит еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа шьақәзыргыло акультура-бызшәатә еиԥшымзаарақәак. Ас еиԥш ихадоу аиҟәшарақәа ируакуп ҳаамҭазтәи мраҭашәаратәи афилософиа [[Континентальная философия|аконтиненталтә философиахь]] аихшара, хадаратәла ҳаамҭазтәи [[Франциа|афранцызи]] [[Германиа|анемеци]] философцәа русумҭақәа назлоу, еиҳарак [[Англыз бызшәа|англыз бызшәала]] ицәажәо атәылақәа рҿы иҿио [[Аналитическая философия|аналитикатә философиа]]. [[Античность|Антикатәи аамҭа]] инаркны афилософиа иҷыдоу [[Аԥсҭазаара|аԥсҭазааратә]] мҩа иуниверсалтәу аҵакы аиуеит, еиуеиԥшым афилософиатә школқәа иахьреиуоу [[адепт|адептцәа]] ирыднаҵоит хкыла еилоу аԥсҭазааратә стильқәа рыдгылара.<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2001/49/ross.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2001 N49 {{!}} АНДРЕЙ РОССИУС — Что находят в Фуко антиковеды?<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-08-21 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425210710/http://magazines.russ.ru/nlo/2001/49/ross.html |url-status=live }}</ref> == Аҭҵаара амаҭәар == === Алогика === {{main|Алогика}} {{terms|а[[силлогизм]], а[[логика высказываний|пропозициатә логика]], [[логика первого порядка|актәи аҩаӡаратә логика]], [[логика второго порядка|аҩбатәи аҩаӡаратә логика]]}} Афилософиа арационалтә хшыҩзцарақәа рыла иахьышьақәгылоу азы алогика афилософиа раԥхьатәи атрибутуп. Еиуеиԥшым афилософиатә концепциақәа анализ рзуразы, урҭ реиҿырԥшразы имҩаԥгатәуп еиуеиԥшым афилософиатә шьақәырӷәӷәарақәеи атеориақәеи. Ауаҩытәыҩса ихәыцшьа текстла иахьышьақәгылоу инамаданы, алогика атекстқәеи абызшәақәеи ранализ ӷәӷәала иадҳәалоуп. Алогика атекстуалтә хшыҩзцара аформализациа азнауеит, анализ азуразы иудукылаша уи аформақәа ҳәаақәнаҵоит. Ахшыҩзцара логикала аформализациа азуразы раԥхьатәи шьаҿаны иҟалеит [[силлогизм|асиллогизмқәа]], мамзаргьы ахкы ахшыҩзцарақәа раарԥшра: {{Силлогизм наглядный | P1 = аԥстәқәа зегьы иԥсуа роуп | P2 = аслан-ари ԥстәуп | S = Ашьҭа. | K = аслан аԥсра зқәу ауп }} Асиллогизмқәа иалкааны рхархәара афилософиаҿы, [[Аматематика|аматематикаҿы]], [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рҿы, мамзаргьы [[Дедуктивное умозаключение|адедуктивтә хәыцра]] аформализациазы ашьақәырӷәӷәаратә хшыҩзцарақәа рзы амҩа аанартуеит. Имариоушәа ишубогьы асиллогизмқәа идыру ауаҩытәыҩсатә жәаҳәа ралкаара иаразнак зехьынџьара иҟамлеит. Асиллогизмқәа ршаҳаҭгак аҳасабала ралкаара иацхрааит [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] ирылаҵәаны иҟоу афилософиеи аматематикеи реицааира.{{Аиасра|Классическая греческая философия}} Асиллогизми имариаӡоу алогикатә системеи реилкаара аԥҟарақәа инарықәыршәаны раԥхьатәи ахҳәаа ҟаиҵеит [[Аристотель|Аристотель]]. Аристотель илогика ԥсахрада иаанханы иҟан ҩ-нызқь шықәса, XX ашәышықәса алагамҭанӡа, аматематикеи [[Аналитическая философия|аналитикатә философиеи]] рҿы аҭҵаарақәа алогика аҿиаразы амҩа анаадырт.{{Аиасра|Совершенствование логики}} Аформализациа азун уажәазы ибзианы иҭҵаау «[[логика первого порядка|актәи аиҿкаашьа алогика]]» ма «апредикатқәа рлогика». Амала, излеилкаахаз ала, афилософиатә аргументациа, еиҳаракгьы иԥсабаратәу ауаҩытәыҩсатә жәаҳәа инагӡаны анализ азуразы иаҭахуп [[Модальная логика|амодалтә логикеи]] еиҳа иҳараку аиҿкаарақәа рлогикақәеи рхархәара, ҷыдала [[Логика второго порядка|аҩбатәи аиҿкаашьа алогика]].<ref name="Oxford2005_2">Oxford, 2005, 536—537.</ref> Уи адагьы, аформалтә символтә бызшәеи иԥсабаратәу ажәаҳәеи реимадара ҭырҵаауеит [[логическая семантика|алогикатә семантикеи]] [[семиотика|асемиотикеи]]. Арҭ амаҭәарқәа еиҳа иҳараку аиҿкаарақәа рмодалтә логика ааидкыланы активла амаҭәартә ҭҵаарақәа ирхырхарҭаны иаанхоит. Ҳаамҭазтәи алогика шьақәгылоуп игәыԥҵәагам аматематикатә концепциа ҵаулақәа рыла, урҭ ҭырҵаауеит афилософцәа, аматематикцәа, [[лингвист|абызшәадырцәа]], аҵыхәтәантәи аамҭазы иара убас аӡбамҭақәеи иԥсабаратәым [[Искусственный интеллект|аинтеллекти]] ртеориа аганахьала [[программист|апрограммистцәеи]] азанааҭуааи рыла.<ref group="азгәаҭа" name="syllogism"/> Абасала, алогика, зегь реиҳа ижәытәӡатәиу, ҳаамҭазтәи амаҭәарқәа иреиуоуп. === Атеориатә философиа === ==== Аметафизика ==== [[Файл:Universum.jpg|thumb|200px|«[[Средневековая философия|Абжьарашәышықәсазтәи афилософ]], ажәҩан аԥарда иаваԥшуа». [[Фламмарион, Камиль|Фламмарион]] ишәҟәы иану агравиура, 1888 ш.]] {{main|Аметафизика}} {{terms|[[онтология|Афеноменологиа]]}} Аметафизика зегь реиҳа иабстракттәу афилософиа аҟәшоуп, алабҿабатә иадҳәалоу, иаҳа ихадаратәу, «наунагӡатәи» ҳәа изышьҭоу азҵаарақәа ҭызҵаауа. Арҭ ахадаратәтә зҵаарақәа рыбжьара хазы акласс ахь иалкаауп [[бытие (философия)|аҟазаара]] иадҳәалоу азҵаарақәа, аметафизика ари ахәҭа иахьӡуп «[[онтология|аонтологиа]]». Зегьы раԥхьа иргыланы аҟазаара азҵаарақәа рахь иаҵанакуеит абас еиԥш иҟақәоу:«Иҟаҵәҟьоузеи?», «Иаанагозеи аҟазаара?», «Аҟазаара алзыршозеи?». Аҟазаара еиҳа ахархәаратә зҵаарақәа рахь иаҵанакуеит: «Избан адунеи зыҟоу?», «Дунеик аума иҟоу?», «Изакәызеи аҭыԥ?», «Изакәызеи аамҭа?» уҳәа уб.иҵ. Аилкаарақәа «аонтологиеи» «аметафизикеи» зны-зынла [[синонимы|синонимқәаны]] рхы ишадырхәогьы, иҟоуп ишиашоу аҟазаара иадҳәалам аметафизикатә зҵаарақәа рыклассқәа. Ас еиԥш иҟоу апроблемақәа рахь иаҵанакуеит еибгоу ахәҭақәа реизыҟазаашьа азҵаарақәа, амзызқәеи ахҟьаԥҟьақәеи реимадара азҵаарақәа, [[Свобода воли|ахақәиҭра агәаҳәара]] иадҳәалоу азҵаарақәа уҳәа уб.иҵ.<ref name="Oxford2005_3">Oxford, 2005, 590.</ref> Ас еиԥш иҟоу азҵаарақәа еиҳа аметафизика иаҵанакуеит, аиҳарак аонтологиа акәымкәа. Лассы-лассы афилософиатә система арационализациа азура зҽазызшәо иалкаау [[догмат|адогмат]] акәша-мыкәша идыргылоит. Иаагозар, [[Христианская философия|ақьырсиантә философиеи]] [[Исламская философия|аԥсылман философиеи]] рҳәаа иҭагӡаны Анцәа дшыҟоу ашьақәырӷәӷәара рҽазыршәон. Абасала адин арационализациа азура иашьҭоу аонтологиа аҟәша арационалтә ма [[Естественная теология|аԥсабаратә теологиа]] ҳәа иашьҭоуп. Аматериалтә дунеи иаҟәыҭханы аԥсы шыҟоу агәрагара акәша-мыкәша агәаанагарақәа шьақәзыргыло аонтологиа ахәҭак ус иагьахьӡуп. Иааизакны, иарбанзаалак [[Космология|акосмологиа]] арационализациа, «арационалтә космологиа» ахьӡуп.<ref name="Oxford2005_4">Oxford, 2005, 593—597.</ref> XX ашәышықәсазы философиатә хырхарҭақәак аметафизика цқьа аҽазыҟаҵара шхымԥадатәиу гәрамгарҭас иҟарҵеит. Иаагозар, [[Позитивизм|апозитивистцәа]], еиҳарак [[Логический позитивизм|алогикатә позитивистцәа]] ргәаанагарла, иара убас [[естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рхаҭарнакцәа аӡәырҩы ргәаанарақәа рыла [[верификационизм|ашьақәырӷәӷәара акритери]] ззынарыгӡо азҵаарақәа рыҭҵаара ауп ҵакы зманы иҟоу.<ref name="Oxford2005_5">Oxford, 2005, 593.</ref> «Наунагӡатәи азҵаарақәа» реиҳарак ари аҩыза акритери рзышьҭыхӡом, ус анакәха, урҭ рылацәажәара мацара ҵакыдоуп. Даҽа ганкахьала, аҭҵаарадырреи ашьақәырӷәӷәареи рзы ишиашоу еиҿагылоу агәаанагарақәа змоу [[Постструктурализм|апостструктуралистцәагьы]] аметафизика аҵакы акритика азыруеит, [[Хайдеггер, Мартин|Ҳаидеггери]] [[Ницше, Фридрих|Ницшеи]] ртрадициа иацырҵоит, аметафизикагьы, афилософиагьы шеибгоу, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәагьы «мраҭашәаратәи ахдырра аамҭалатәи амҩахҟьара» ауп ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref name="Kritzman2006">Kritzman, 2006, 93.</ref> Ас еиԥш акритикцәа рпозициақәа ӷәӷәала рыԥсаҟьара аметафизика амаанақәа рзы аҭыԥ ҭбаа азыннажьуеит, иааидкыланы аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа аметафизика азҿлымҳара иацлоит.<ref name="Oxford2005_5" /> Аметафизикатә ҭҵаарақәа цоит афилософиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҩныҵҟа, иаагозар, [[Философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], [[Философия языка|абызшәа афилософиа]], [[Философия культуры|акультура афилософиа]] рыҩныҵҟа. Ҳаамҭазтәи аметафизика зҟазара ҳараку маҭәаруп, зыҩныҵҟа ахархәарала иӡбахо хәҭақәак «наунагӡатәи» рызҵаарақәа раҟәыҭхара аҽазышәарақәа мҩаԥысуеит.<ref name="Oxford2005_3" /> ==== Аԥсабара афилософиеи адырра атеориеи ==== {{terms|[[:en:Theoretical philosophy|Атеориатә философиа]]}} {{see also|Анатурфилософиа|Аепистемологиа|Аҭҵаарадырра афилософиа|Аметафилософиа}} Атеориатә философиа иаҵанакуеит аԥсабара [[познание|адырреи]] иара адырра ахаҭа закәу адырреи. Актәи акатегориа традициала иаҵанакуеит [[натурфилософия|анатурфилософиа]], аха, уи аӷьырак XVII-XVIII ашә. [[Научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] аконцептуализациа азуны афилософиа иалкаахеит аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рахьтә – [[физика|афизика]], [[Химия|ахимиа]], [[Астрономиа|астрономиа]], [[Абиологиа|абиологиа]]. Ус шакәугьы, ауаҩы ихаҭа иԥсабара иадҳәалоу аԥсабара ахәҭак афилософиатә ҭҵаарақәа рҳәаа иҭагӡаны ишыҟац иаанхоит, избанзар арҭ азҵаарақәа рызнеишьа [[Парадигма (философия)|апарадигма]] еилыкка иахьатәи аамҭазы иҟаӡам. Убри аҟнытә [[философия сознания|ахдырра афилософиеи]], [[философия языка|абызшәа афилософиеи]], [[семиотика|асемиотикеи]] афилософиа амаҭәарқәа раҳасабала, хыла [[Естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]] рыбзоурала, ауаҩы [[Головной мозг человека|ихшыбаҩ]] аҿы имҩаԥысуа, насгьы ауаҩытәыҩса ихәыцшьа иадҳәалоу апроцессқәа реилкаара аԥшаара иаҿуп,<ref name="Росенко1999" /> Атеориатә философиа аҟәшақәа аҩбатәи ркатегориа адырра апроцесс ахаҭа ҭнаҵаауеит. Афилософиа иаусхк хаданы, уи азҵаара ықәнаргылоит «Иарбанзаалак акы шԥаадыруеи?» насгьы «Иара аадырҵәҟьома», [[эпистемология|аепистемологиа]] ауп (зны-зынла «агносеологиа» ҳәа изышьҭоу). Иахьатәи аамҭазы аҭҵааратә усура хада еизызгаз ҟәша хаданы иҟоуп [[философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], уи аҭҵаарадырратә метод апрактика анализ азнауеит, азҵаарақәа рҭак аҟаҵара аҽазнашәоит «Аҭҵаарадырратә метод аус шԥауеи?», «Аҭҵаарадырратә метод аформализациа азура ауама?», «Аус ауҵәҟьома аҭҵаарадырратә метод?».<ref name="Oxford2005_6">Oxford, 2005, 260—265.</ref> [[Континентальная философия|Аконтиненталтә философиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырра афилософиа аԥҟара хадақәа уажәтәи аамҭазы [[Аналитическая философия|аналитикатә философиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аиԥш-зеиԥшу аԥҟарақәа акыр еиԥшым.{{Аиасра|Философия науки в континентальной традиции}}{{Аиасра|Философия науки в аналитической традиции}} Аҭҵаарадырра афилософиа акәзар, [[Философия математики|аматематика афилософиа]], [[Философия физики|афизика афилософиа]], [[Философия биологии|абиологиа афилософиа]], [[Философия экономики|аекономика афилософиа]] уҳәа аҽашоит.<ref name="Oxford2005_7">Oxford, 2005, 990.</ref> Адырра апроцесс ахаҭа аҭҵаара акрызҵазкуа даҽа аспектны иҟоуп афилософиа ахаҭа аҭҵаара. Афилософиеи итиптәу аҭҵаарадырреи реиԥшымзаарақәа ируакуп иара ахаҭашҟа амета-позициахь ацәырҵра алыршара. [[Метафилософия|Аметафилософиа]] афилософиа амаҭәар ахаҭа ҭнаҵаауеит адәахьала, ас еиԥш ихадоу, еиҳа аус зыдулоу маҭәаруп [[метаэтика|аметаетика]], уи аетика иаҿырԥшны ганлатәи апозициа ааннакылоит.<ref name="Oxford2005_8">Oxford, 2005, 589, 986.</ref> === Апрактикатә философиа. Аксиологиа === [[Файл:Wat Tha Thanon 01.jpg|thumb|200px|- [[Буддийская философия|абуддатә философиа]] аганахьала иреиҳау анасыԥ. Ҳаамҭазтәи асахьа, а[[Уттарадит (провинция)|провинциа Уттарадит]] ауахәамаҿы]] {{main|Апрактикатә философиа}} {{see also|Аетика|Аестетика|Аполитикатә философиа|Аҭоурых афилософиа|Асоциалтә философиа|Амчра афилософиа}} Апрактикатә философиа фактла [[Этика|аетика]] еиуеиԥшым аспектқәа роуп. Аетика зегь раԥхьа иргыланы реиҳа инарҭбааны иҭнаҵаауеит адунеи аҿы ауаҩы иҭыԥ, аҽазнашәоит ауаҩытәыҩса [[Счастье|инасыԥ]] закәу, насгьы уи шынагӡатәу азҵаарақәа рҭак аҟаҵара. Аетика иҭнаҵаауеит [[Добро|ацәгьеи]] [[Зло|абзиеи]] рызҵаарақәа, [[Справедливость|аиашара]] аилкаара, иашьҭоуп ауаҩы иԥсҭазаара [[смысл жизни|аҵакы]]. Ари азеиԥш рҽалыркаауеит хаҭалатәи амаҭәарқәа.<ref name="Oxford2005_9">Oxford, 2005, 622—631.</ref> [[Политическая философия|иҭнаҵаауеит]] иҟоу еиуеиԥшым аполитикатә системақәа, иаԥнаҵоит аҿыцқәа; [[философия власти|амчра афилософиа]] иҭнаҵаауеит амчра аҳәаа ашьаҭақәа, аполитикеи аҳәынҭқарреи реиԥш азини рзы иаку аҟазаара ахыҵхырҭа аарԥшра аҽазышәо; [[философия права|азин афилософиа]] иҭнаҵаауеит зегь реиҳа инарҭбааны еиуеиԥшым азакәанԥҵаратә принципқәа рыхҟьаԥҟьақәа; [[философия истории|аҭоурых афилософиа]] аҭоурых ҭнаҵаауеит адунеи аиӷьтәразы ухы иаурхәаша зеиԥш принципқәак раарԥшразы; аҵыхәтәан [[эстетика|аестетика]] ашьҭоуп иссиру закәу аилкаара. Иаҳа хазы иҟоу амаҭәарқәа рахь иаҵанакуеит [[Аксиология|аксиологиа]] – ихадоу ауаҩытәыҩсатә беиарақәа аус рыдулара, [[Философия религии|адин афилософиа]] – ауаҩы изыршәаны адинхаҵарақәа рыҭҵаара, [[Философия техники|атехника афилософиа]] – [[Научно-техническая революция|атехникатә прогресс]] ауаатәыҩса ишырныруа анализ азура, [[Философия образования|аҵарадырра афилософиа]] – аҵарадырра аиӷьтәра азҵаарақәа уҳәа.<ref name="Oxford2005_10">Oxford, 2005, 986—989.</ref> Адгьыл кәакьқәак рҿы апрактикатә философиа акыр заа иҿиауан атеориатә философиа, аметафизика, ма алогика раасҭа. Иаагозар, [[Китайская философия|ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа]] ишынеибаку иҭнаҵаауаз аетикеи аполитикатә философиеи рызҵаарақәа ракәын,{{Аиасра|Древнекитайская философия}} [[русская философия|Урыстәыла ахатәы философиа]] анцәырҵ аурыс хәыцыҩцәа ринтересгьы раԥхьа иргыланы апрактикатә философиа иазкын.{{Аиасра|Философия в России}} == Афилософиа аҭоурых == {{See also|Афилософиа аҭоурых}} === Афилософиа аира === Афилософиа аира, арационалтә философиатә хәыцра ашьақәыргылара аамҭакала иалагеит ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VII-VI ашә. адгьыл кәымпыл еиуеиԥшым ахи аҵыхәеи рҿы: [[Китай (страна)|Китаи]], [[Ведийская цивилизация|Индиа]], [[Адгьылбжьаратәи амшын|адгьылбжьарамшынтә]] [[Древнегреческая колонизация|бырзен колониақәа]] рҿы. Иҟалап ари ма уаанӡатәи апериод иаҵанакуа егьырҭ ацивилизациақәа афилософиатә хәыцра рхы иадырхәахьазар, аха рфилософиатә усумҭақәа еилкаамкәа иаанхоит. Зны-зынла ижәытәӡатәиу афилософиа иахырыԥхьаӡалоит [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Египети]] [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиеи]] рцивилизациақәа ирцәынхаз [[Пословица|ажәаԥҟақәеи]] [[афоризм|афоризмқәеи]] реизгақәа, аха ас еиԥш аидкылара афилософиатә литератураҿы иадгылаӡом. Убри инаваргыланы арҭ ацивилизациақәа иааизакны [[Древняя Греция|абырзен цивилизациа]], ҷыдала заатәи [[досократики|абырзен философцәа]] рдунеихәаԥшышьа акультуратә нырра хымԥадан, аха уи акәӡам зхала иҟоу афилософиатә жәытә бырзентә хәыцра аира амаҵ азызуз.<ref name="Buccellati"/><ref>[http://esxatos.com/armstrong-istoki-hristianskogo-bogoslovia] {{Wayback|url=http://esxatos.com/armstrong-istoki-hristianskogo-bogoslovia|date=20210727052917}}[[Армстронг, Артур Хилари|Армстронг]]<span> — Истоки христианского богословия — богословие<!-- Заголовок добавлен ботом --></span></ref> Афилософиа ацәырҵра апроблема знапы алакыз [[Чанышев, Арсений Николаевич|А. Чанышев]] иаликаауеит уи ахыҵхырҭақәа хԥа: амифологиа, аҭҵаарадырра, «абжьааԥнытәи ахдырра азеиԥштәра».<ref name="Колесников1999">Колесников, 1999, § 1.</ref><ref name="Popkin1999">Popkin, 1999.</ref><ref>Чанышев А. Н. Эгейская предфилософия. М., 1970. С. 198. [http://plato.spbu.ru/RESEARCH/sav/s_ch3.pdf с. 39] {{Wayback|url=http://plato.spbu.ru/RESEARCH/sav/s_ch3.pdf |date=20150928002629 }}</ref> Афилософиа ацәырҵреи аҿиареи рзеиԥш елементны иҟалеит иалкаау аҵара ашьҭанеицәа рыла ишьақәгылоу афилософиатә школқәа рышьақәыргылара, насгьы арегионқәа зегьы рҿы ашьҭанеицәа рлагала иааидкыланы ашкол, ма ашьаҭаркҩы ихырԥхьаӡалон.<ref name="Шохин2007">Шохин, 2007, 259—260.</ref> [[Индийская философия|Индиатәи афилософиеи]] [[Древнегреческая философия|абырзен философиеи]] рышьақәгылара аиԥш зеиԥшу асхемала имҩаԥысуан, аха индиатәи афилософиа акыр ишьшьылаҳаны иҿион.<ref name="Колесников1999" /> [[Китайская философия|Китаитәи афилософиа]], аконсерватизм зыҿиара ааннакылоз аилазаара руаажәларра-политикатә шьақәгылашьа ааидкыланы еиҳагьы ишьшьылаҳаны иҿиауан, ибзианы аус зыдулаз ххҭақәаны иҟаз [[этика|аетикеи]] [[политическая философия|аполитикатә философиеи]] роуп.<ref name="Кобзев2010">Кобзев, 2010.</ref> === Ажәытә бырзен философиа === ==== Заатәи абырзен философиа ==== {{see also|Сократнӡатәиқәа|Асофистцәа|Антикатә философиа}} {{terms|а[[редукционизм]], [[атомизм]], а[[скептицизм]], а[[релятивизм|релативизм]], а[[софизм]]}} Абырзен антикатә философиа ахы ыҵнахуеит ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VI ашәышықәсазы. Мраҭашәаратәи афилософиа адацқәа, [[Рациональность|арационалтә]] [[Мышление (философия)|хәыцра]] ахыҵхырҭақәа, иара ажәа «афилософиа» ацәырҵра ахаҭа зыдҳәалоу ари апериод азы [[Древняя Греция|Бырзентәыла]] ицәырҵыз хәыцыҩцәақәаки урҭ рышколқәеи роуп.<ref name="Osborne2004">Osborne, 2004, xv—xvii.</ref> Иааизакны арҭ афилософцәа зегьы [[Досократики|сократнӡатәиқәа]] ҳәа ирышьҭоуп, даҽакала иуҳәозар, [[Сократ|Сократ]] иаԥхьанеиуа атеориатә ҵакалагьы, аамҭатә ҵакалагьы. Зегь реиҳа еицырдыруа сократнӡатәиқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Фалес Милетский|Фалес]], [[Демокрит|Демокрит]], [[Пифагор|Пифагор]], [[Зенон Элейский|Зенон]]. Сократнӡатәиқәа рҿаԥхьа иқәдыргылон [[Метафизика|аметафизикатә]] зҵаарақәа рыхққәа «Изакәызеи [[Бытие (философия)|аҟазаара]]?», «Иҟоума лабҿаба аобиектқәа рҳәаақәа?» мамзаргьы «Аобиектқәа лабҿаба рҽырԥсахуама?», иара убас иаԥырҵеит хәҭа-хәҭала урҭ азҵаарақәа рҭак ҟазҵо, еиҿагыло адунеи амодельқәа акымкәа-ҩбамкәа. Арҭ амодельқәа акыр иаԥсазтәуаз адырра аиуразы иҿыцу азнеишьа акәын: [[Эмпиризм|аемпирикатә]] гәаҭарақәа ирыдҳәаланы рационалла атеориаркра.<ref name="RobinsonPresocratics1999">Robinson (Presocratics), 1999.</ref> Фалес [[редукционизм|аредукционизм]] зхы иазырхәаз афилософцәа раԥхьа дгылан – иуадаҩу иааҳакәыршаны иҟоу адунеи аҩныҵҟа имариоу закәанқәак, ма хәҭақәак ралкаара иҽазишәеит.<ref name="MooreBruder_5">Moore, Bruder, 2005, 20, 29—31.</ref> Ари аметод иааиуа 200 шықәса рыҩныҵҟа еиҭаҳәан сокртанӡатәиқәа аӡәырҩы, ҷыдала Демокрити [[Левкипп|Левкиппи]] – [[атомизм|атомизм]] аконцепциа авторцәа, уи даара зыхә ҳараку философиатә концепциахеит, анаҩс иахьагьы ахархәара змоу ҭҵаарадырратә концепциахеит.<ref name="MooreBruder_6">Moore, Bruder, 2005, 20.</ref> Сократнӡатәиқәа ирыбзоуроуп иара убасгьы афилософиатә материал адагьы аматематикатә материал аҿгьы аус здырулоз [[Логика|алогика]] аиӷьтәра.<ref name="Osborne2004_2">Osborne, 2004, 133—135.</ref> Машәыршақә иҟамлаӡеит, хәҭа-хәҭалатәи [[Элементарная математика|аматематикеи]] [[Геометрия|агеометриеи]] реихьӡарақәа жәпакы сократнӡатәиқәа рыхьӡқәа иахьрыдҳәалоу.<ref name="RobinsonPresocratics1999" /> Сократнӡатәиқәа аклассикатә антикатә философиа ашьаҭа ркит. Пифагор ажәа «афилософиа» раԥхьаӡа ахархәара иалагаз иакәын, еиҳагьы азеиԥш ҵакы, атермин аҳасабала акәымкәа. Анаҩс ишьақәгылаз ажәытә бырзен философцәа ргәыԥ, [[софисты|асофистцәа]], азҵаарақәа зегьы рҭак ''иаша'' иашьҭаз сократнӡатәиқәа рахь [[скептицизм|агәрамгара]] аадырԥшуан.<ref name="Russellт1">Russell, т.1, 1993, 93.</ref> Асофистцәа [[релятивизм|арелиативизм]], аиаша азыҟашьатәра агәра ргон, иарбан гәаанагаразаалак ажәа хыркыла, агәра угартә ахьчара рҽазыркуан, рҵаҩцәагьы ус иддырҵон.<ref name="Зайцев2010">Зайцев, 2010.</ref> Асофистцәа ашьҭахьтәи абырзен философцәа акырынтә акритика шырзыҟарҵахьазгьы, [[Логика|алогикеи]] [[Риторика|ариторикеи]] рыҿиараҿы рлагала дууп. Афилософиа аҿиара анаҩстәи аетапқәа раан изныкымкәа арелиативизм иазыхынҳәхьан егьырҭ аконтекстқәа рҿы.<ref name="RobinsonSophists1999">Robinson (Sophists), 1999.</ref> ==== Аклассикатә бырзен философиа ==== [[Файл:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|thumb|200px|[[Платон]]и [[Аристотель]]и, [[Рафаэль Санти|Рафаель]] иҭыхымҭа "[[Афинская школа|Афинытәи ашкол]]" аԥыҵәҵәа, [[Апостольский дворец|Ватикантәи аҳҭны]]. Платон (арӷьарахь) ажәҩан адырра ахыҵхырҭа ҳәа иԥхьаӡоит, иара ихәыцрақәа ртеориа инақәыршәаны, Аристотель (арӷьарахь) адгьыл ахь инапы рханы, а[[Эмпиризм|мпирикатә]] мҩала адырра аиура дшазхиоу ааирԥшуеит]] {{main|Сократ|Платон|Аристотель}} {{terms|А[[идеализм]], [[натурфилософия|аԥсабаратә философиа]], а[[метафизика]], а[[платонизм]], [[аристотелизм]]}} Аклассикатә бырзен философиа адунеитә [[Культура|культура]] анырра ду анаҭеит. Ари афилософиа еиҳарак изыдҳәалоу хҩык рыхьӡқәа роуп: [[Сократ|Сократ]], иҵаҩы [[Платон|Платон]], анаҩс Платон иҵаҩы – [[Аристотель|Аристотель]]. Сократ илагала еиҳарак изыдҳәалоу [[Метод Сократа|раԥхьа еиқәшаҳаҭым ҩыџьа афилософцәа рдиалог аҳасабала афилософиатә зҵаара адгалара]] акәын, руаӡәк аҵыхәтәаны иҿагыло аргументқәа анынҵәа иоппонент диқәшаҳаҭхоит.<ref name="MooreBruder_7">Moore, Bruder, 2005, 35—37.</ref> Сократ иметод даҽа философиатә концепциак иформалтәу аԥхьажәа акәын,уи зҩымҭақәа адиалогқәа раҳасабала изкьыԥхьуаз Платон ихы иаирхәон.<ref name="Лосев1994">Лосев, 1994.</ref> Платони Аристотели Адгьыл аҿы зегь реиҳа анырра змаз ауаа иреиуан.<ref name="Асмус1975">Асмус, 1975, 5.</ref> Платон иҟаиҵаз аидеиақәа ртеориа ауп, уи зегьы еицырдыруа [[Государство (Платон)|идиалог Ареспублика]] аҿы ишьақәгылоуп. Ахәыцрақәа ртеориаҿы, Платон аматериалтә обиектқәа идеалтәу «формақәа» ма «хәыцрақәак» еиҿирԥшуеит, урҭ џьара иҳараку адунеи аҿы иҟоу.<ref name="MooreBruder_8">Moore, Bruder, 2005, 34.</ref> Платон ифилософиаҿы аматериалтә обиектқәа хыхьынтәи иааз идеалтәу аформақәа рцәаҩақәа роуп, [[Миф о пещере|Ашьха амиф]] аҟны иҟоу ииашоу аобъектқәа ргәылшьапқәа реиԥш.<ref name="ЛосевТахоГоди">Лосев, Тахо-Годи, 2005, 179, 345.</ref> Абасала, Платон афилософиаҿы зегь реиҳа ихадоу ахырхарҭа шьақәиргылеит, уи ашьҭахь [[идеализм|идеализм]] ҳәа иашьҭан. Платон иусумҭақәа рҿы иааԥшуаз ахәыцрақәа рбеиареи, идеализм аиҿкаара ашьақәгылареи, Платон ифилософи убриаҟара аҵакы аманы иҟанаҵеит, 20-тәи ашәышықәсазы инхоз афилософцәа руаӡәк [[Уайтхед, Альфред Норт|Алфред Уаитхед]] [[Западная философия|Мраҭашәаратәи афилософиа]] зегьы «Платон изы ҵаҟатәи ацәаҳәақәа» ҳәа рыхьӡиҵеит.<ref group="азгәаҭа" name="Уайтхед" /><ref name="MooreBruder_9">Moore, Bruder, 2005, 37.</ref> Платон ифилософиа «[[платонизм|Платонизм]]» ҳәа иашьҭан, насгьы шәышықәсала ихьыԥшым хырхарҭак аҳасабала аҿиара аиуит, анаҩс [[неоплатонизм|Неоплатонизм]] ахь ииасит.<ref name="ЛосевТахоГоди_2">Лосев, Тахо-Годи, 2005, 164—165.</ref> Аристотель адунеитә культура аҿаԥхьа илшамҭақәа маҷк даҽа ҟазшьак рымоуп. Аристотель [[Древняя Греция|Бырзентәыла]] еизигаз афилософиатә дыррақәа [[Научная литература|аҭҵаарадырратә литература]] астандартқәа шьҭазҵаз аформа ҿыц ала асистематизациа рзиуит.<ref name="Russellт1_2">Russell, т.1, 1993, 180—182.</ref> Иусумҭақәа рахь иаҵанакуан [[Логика|алогика]], [[Метафизика|аметафизика]], [[Этика|аетика]], [[Риторика|ариторика]], иара убас абырзен [[Натурфилософия|натурфилософиа]] еишьҭаргыланы аиҭаҳәара: [[Космология|акосмологиа]], [[физика|афизика]], [[Зоология|азоологиа]] уҳәа. Аристотель иусумҭақәа ажәытә бырзен цивилизациа амра аҭашәамҭаз ицәырҵыз [[Древнегреческая философия|абырзен философиа]] квинтессецианы иҟалеит, адыррақәа рхырхарҭақәак рҿы шәышықәсала истандартхеит, даҽа џьара-џьара – азқьышықәсақәа рзы.<ref name="Oxford2005_11">Oxford, 2005, 51.</ref> Аристотель иалеигалеит иацу [[термин|атерминологиа]], анаҩс абызшәақәа шамахамзар зегьы ирылалеит, уахь иаҵанакуеит абас еиԥш иҟоу аилкаарақәа: «[[Категория (философия)|акатегориа]]», «[[Определение (логика)|аҳәаақәҵа (адефинициа)]]», «[[Категорический силлогизм|асиллогизм]]», «[[Предпосылка|ашьҭамҭа]]», «[[Вывод (рассуждение)|алкаа]]», «[[субстанция|асубстанциа]]», «[[Биологический вид|ахкы]]», «[[Род (биология)|ажәла]]», «[[Аналитика|аналитикатә]]», «[[диалектика|адиалектика]]» уҳәа.<ref name="АлексеевПанин">Алексеев, Панин, 2005, Глава VII.</ref> Аристотель ашәышықәсақәа акыр [[Европа|Европагьы]] [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәагьы]] еилшәара зқәым аҳаҭыр иман, уаҟа баша «Арҵаҩы» ҳәа ишьҭан.<ref name="Фролова1998">Фролова, 1998.</ref> Аматериал асистемаркра инаваргыланы Аристотель, хәҭакахьала, [[Четыре причины|ԥшь-мзызк ирызку аҵараҿы]] иаарԥшу, аматериалтә дунеи еиҳа адҳәаларала Платон ифилософиа еиԥшым ихатә философиатә [[Парадигма (философия)|парадигма]] цәыригеит. Хәҭакахьала, «хыхьынтә илбаагоу» Платон «иидеиақәа» раасҭа, Аристотель «иуниверсалиақәа» аматериалтә обиектқәа рхала идырҿион. Аристотель игәы иаанагон адыррақәа агәаҭарақәеи аԥышәеи рыла иуоур ҟалоит ҳәа, Платон Сократ инаишьҭарххны адыррақәа зегьы ыҟоуп, ауаҩы урҭ ирҳаӡом «игәалаиршәоит» ҳәа иԥхьаӡон. Аристотель ифилософиа [[аристотелизм|аристотелизм]] ҳәа ахьӡ аиуит, акыр шәышықәса Европеи Мрагылара Ааигәеи рхы иадырхәон.<ref name="MooreBruder_10">Moore, Bruder, 2005, 64, 68—70.</ref> ==== Аеллинистикатә философиа ==== {{main|Аеллинистикатә философиа}} {{terms| А[[эпикуреизм|епикуризм]], [[скептики|аскептикцәа]], а[[перипатетики|перипатетика]], а[[стоицизм]], а[[неоплатонизм]]}} [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] рышьҭахь [[Древняя Греция|Бырзентәыла]], анаҩс [[Римская империя|Римтәи аимпериаҿы]] рыҿиара иацырҵон [[Древнегреческая философия|абырзен философиа]] шьаҭас измаз философиатә школқәаки хырхарҭақәаки, [[неопифагореизм|анопифагореизм]], [[платонизм|аплатонизм]] налаҵаны, иара убас Аристотель ифилософиа иацызҵо [[Перипатетики|аперипатетикцәа]].<ref name="MooreBruder_11">Moore, Bruder, 2005, 75—77.</ref> [[Скептики|Аскептикцәа]] иаадырԥшуан, идырҿиауан [[Софизм|асофистцәа]] адунеи иазку адырра иашақәа рырҳара шзалымшо азы ридеиақәа.<ref name="MooreBruder_12">Moore, Bruder, 2005, 81—82.</ref> Ари апериод ацашьа ҿыцқәа ирылукаауан [[стоицизм|астоицизм]]-[[Китайская философия|китаитәи]] [[даосизм|даосизм]] еиԥшу [[Этика|аетикатә]] концепциа, адунеи аҿы агармониа ахыҵхырҭеи иԥсабаратәу амаҭәарқәа реишьҭагылашьа адкылареи еиԥшызтәуа, уи инақәыршәаны алахьынҵа архәарақәа зегьы хьаҵра ақәымкәа ирхыргаларц рабжьызго.<ref name="MooreBruder_13">Moore, Bruder, 2005, 502—503, G17.</ref> Аҵыхәтәан, ари апериод акрызҵазкуа даҽа хырхарҭаны иҟалеит [[неоплатонизм|анеоплатонизм]]. Еицырдыруа афилософ ари апериод иатәу анеоплатонизм аидеолог [[Плотин|Платон]] (III ашәышықәса ҳ.ҟ.) [[Бог|Анцәа]] [[Антропоморфизм|иантропоморфра]] мап ацәикуан, зегьы зымчу иакәны иҟоу Анцәа, абасала ауаҩы иеиԥшра иахҟьаны, алшарақәа рҳәаақәа изцәырҵуан ҳәа шьақәирӷәӷәон.<ref name="Russellт1_3">Russell, т.1, 1993, 270—287.</ref><ref group="азгәаҭа" name="def-pp"/> Уи иахҟьаны, анеоплатонизм аҿы зегьзымчу амонотеисттә нцәеи [[Платон|Платон]] иидеиақәа мамзаргьы иформақәа рдунеии реизааигәахара мҩаԥысуеит, уи Платон иидеиақәа ақьырсианреи егьырҭ амонотеисттә динхаҵарақәеи хәҭакахьала реилалара алнаршеит.<ref name="MooreBruder_14">Moore, Bruder, 2005, 77—78.</ref> === Ажәытә индиатәи афилософиа === [[Файл:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|160px|[[Будда Шакьямуни|Будда]] ибаҟа, [[Гандхара|Гандҳара]], I ашә. Ҳашықәсԥхьаӡара аан.]] {{Main|Индиатәи афилософиа|Аиндуизм афилософиа}} {{terms|а[[Реализм (философия)|реализм]], а[[материализм]], а[[йога|иога]], [[буддийская философия|абуддатә философиа]],}} Ажәытә индиатәи афилософиа ахы ыҵнахит [[Веды|Вед]] аилыркаара атрадициа, [[индуизм|аиндуизм]] атрадициа ижәытәӡатәиу атекстқәа рҟынтә.<ref name="Oxford2005_12">Oxford, 2005, 428.</ref> [[Индийская философия|Индиатәи афилософиа]] аира аамҭа еимакрада иҟам. Аҭҵааҩцәа рыхәҭак ажәытә индиатәи афилософиа алагамҭа ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VIII-VI ашә. – Ведаа рахь заатәи акомментариқәа реизга [[Упанишады|Упанишады]] аҩра иадырҳәалоит, Упанишады философиатә рҿиамҭоуп ҳәа иазыԥхьаӡаны.<ref name="Шохин2007_2">Шохин, 2007, 24, 33.</ref><ref name="Potter2006">Potter, 2006.</ref> Еиҳа аконсервативтә знеишьа Индиа афилософиа ахаҭа алагара ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа V-IV ашә., «[[Шрамана|ашрамантә]] аамҭа» ҳәа изышьҭоу иаднаԥхьаӡалоит.<ref name="Hamilton2001">Hamilton, 2001, 18—19.</ref> Ари апериод азы иныҟәоз аберцәа, [[Шрамана|ашраманцәа]], Вед аҳаҭыр гәрамгарҭас иҟарҵо иалагеит, уи адинхаҵаратә еимакы цәырнагеит, еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа цәырҵит.<ref name="Шохин2007_3">Шохин, 2007, 249—250.</ref> Индуизм акритикцәа рахьынтәи иалкаауп зегьы раԥхьа иргыланы [[Будда Шакьямуни|Будда]], нас иара ихаану [[Аджита Кесакамбала|Аџьыҭа Кесакамбала]], зҭынха [[материализм|аматериализм]] аныԥшуа, [[Демокрит|Демокрит]] иҿы аасҭа иаҳа иаартны иаарԥшу,, ашьҭанеицәа зегьы [[редукционизм|аредукционизми]] [[Реализм (философия)|ареализми]] дзырҵоз, анаҩс ажәытә философцәа аӡәырҩы ирҟазшьа ҷыдахаз.<ref name="Шохин2007_4">Шохин, 2007, 111—119.</ref><ref name="Шохин2010">Шохин, 2010.</ref> Ажәытә индиатәи атрадициаҿы иубоит [[Софизм|асофистцәа]] рхырхарҭа [[Локаята|Алокаиат]]» ацашьа, урҭ реимак-еиҿак атрадициа «афилософиатә кружокқәа» рацәаны рцәырҵра иацхрааит.<ref name="Шохин2007_5">Шохин, 2007, 89.</ref> Уинахыс (IV ашә. ҳ. ҟ. – II ашә. ҳ.ҟ.) Индиа ишьақәгылоит [[даршаны|адаршанқәа]] – афилософиатә школқәа, урҭ еихшахоит Ведаа аҳаҭыр рымоуп ҳәа изыԥхьаӡои раҳаҭыр мап ацәызкуеи ҳәа. Актәи агәыԥ иаҵанакуеит раԥхьа иргыланы [[Философия индуизма|аиндуизм афилософиа]] аклассикатә школқәа фба: [[санкхья|санкхьиа]], [[Раджа-йога|аиога]], [[ньяя|ниаиа]], [[вайшешика|ваишешик]], [[миманса|миманс]], [[веданта|ведант]]. Аҩбатәи агәыԥ ахь иаднакылоит алокаиата уҳәа егьырҭгьы. Индиатәи афилософиа иаҟазшьарбагаз зеиԥш ҷыдаран ашколқәа жәпакы [[Эпистемология|аепистемологиа]] азҿлымҳара, адырратә хархәагақәа риашара иацны еилыхха [[Реализм (философия)|ареализм]] иахьадгылоз.<ref name="Oxford2005_13">Oxford, 2005, 428—431.</ref><ref name="ЗильберманПятигорский">Зильберман, Пятигорский, 1972.</ref> Ажәытә индиатәи афилософиа ашьақәгылараҿы абырзен философиа еиԥш раԥхьатәи аетапқәа ирхысуан, аха уи акыр ишьшьылаҳаны имҩаԥысуан, уи зыхҟьо индиатәи афилософцәа рыхшыҩзцарақәа [[логика|рлогика]] [[Лингвистика|абызшәадырра]] иахьадҳәалаз ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, [[Досократики|сократнӡақәа]] реиԥш [[Аматематика|аматематика]] акәымкәа.<ref name="Шохин2007_6">Шохин, 2007, 256.</ref> Ажәытә индиатәи [[Категорический силлогизм|асиллогизм]] ааиҳара хә-мардуанк, ма инеиҳаны ишьақәгылан, аклассикатә х-мардуанк ирҿагыланы, ахшыҩзцарақәагьы агәрагара астратегиақәа раҳасабала иахәаԥшуан, ршаҳаҭгак аҳасабала акәымкәа.<ref name="Шохин2004">Шохин, 2004, 237.</ref><ref name="Шохин2010" /> Ажәытә индиатәи афилософиа [[Логика|алогика]] азҵаарақәа жәпакы аус рыднаулеит, иаланагалеит аилкаара, хаҭала, афилософиа, заатәи абуддизм аспектқәак рҿы нап анаркит афилософиатә зҵаарақәа аус рыдулара, [[Западная философия|европатәи афилософиа]] [[Новое время|аамҭа ҿыц]] ааимҭазы изызнеиз.<ref name="Шохин2007_7">Шохин, 2007, 259.</ref> Убри инацҵаны Индиа афилософиатә хшыҩзцарақәа [[Аристотель|Аристотель]] иҩаӡара рзышьҭымхит XX ашәышықәса алагамҭазынӡа, иара уа Индиа [[буддизм|абудизм]] аҿиара атрадициақәаҵәҟьа рҿгьы атекстқәа аԥҵамызт, Платони Аристотели ртәқәа ирҿырԥшу, афилософиатә школ ҭышәынтәалақәа гәыцәс ирзыҟалашаз, абасала, индиатәи афилософиа инықәырԥшшәа амҩабжара иахысит, ажәытә [[Древнегреческая философия|бырзен философиа]] зхысыз.<ref name="Шохин2004_2">Шохин, 2004, 242—246.</ref><ref name="Шохин2007_8">Шохин, 2007, 260—261.</ref><ref name="Шохин2004_3">Шохин, 2004, 242.</ref><ref group="азгәаҭа" name="ind def" /> Анаҩс Индиа аканонизациа зызуу абуддизми [[джайнизм|аџьаинизми]] аԥыжәара рыҭара индиатәи афилософиа ашколқәа реиуеиԥшымра акыр алаҟәра иахҟьаны, уи аҿиара атемпқәа ирнырзар ҟалап.<ref name="Шохин2004_4">Шохин, 2004, 254—255, 279.</ref><ref name="Шохин2004_5">Шохин, 2004, 235, 254.</ref><ref name="Шохин2007_9">Шохин, 2007, 262—264.</ref> === Ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа === {{double image|right|Confucius Tang Dynasty.jpg|120|Zhang Lu-Laozi Riding an Ox.jpg|120|[[Конфуций]], [[У Даоцзы|Даоцзы]] игравиура, [[Тан (династия)|Тан адинастиа]] аамҭа|, агравиура [[Империя Мин|Мин адинастиа]] аамҭа}} {{Main|Акитаи философиа}} {{terms|А[[конфуцианство|конфуцианизм]], а[[даосизм|таоизм]]}} Китаитәи аклассикатә текстқәа Китаи афилософиа аира здыркыло «[[Сто школ|Шә-философиатә школк]]» раамҭа ишахцәажәогьы, аҭоурыхтәи абызшәадырратәи адырраҭарақәа шаҳаҭра руеит лабҿаба арҭ ашколқәа акыр ишмаҷыз, насгьы [[Конфуций|Конфуциа]] иҵара раԥхьа ишцәырҵыз, VI-V ашә. ҳ.ҟ. ҟалаанӡа, егьырҭ ашколқәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа – [[даосизм|адаосизми]] [[легизм|алегизми]], ишцәырҵуаз, ишҿиауаз, [[Конфуцианство|конфуцианра]] аганахьала рҵарақәа шьақәыргыло.<ref name="WingTsitChan2006">Wing-Tsit Chan, 2006.</ref><ref name="Кобзев2010" /><ref name="Oxford2005_14">Oxford, 2005, 137.</ref> Хәҭакахьала, илегендартәу адаосизм ашьаҭаркҩы [[Лао-цзы|Лао-цзы]] итекстқәа цәырҵит Конфуциа иашьҭахь.<ref name="Kohn2000">Kohn, 2000, 4.</ref> [[Китайская философия|Китаитәи афилософиа]] алзкаауа аҷыдарақәа ируакуп [[Практическая философия|апрактикатә философиа]] хымԥада аԥыжәара амазаара, аиҳарак [[Этика|аетикеи]] [[Политическая философия|аполитикатә философиеи]].<ref name="KwongloiShun2006">Kwong-loi Shun, 2006.</ref> Китаитәи афилософцәа раԥхьа иргыланы азҵаарақәа ықәдыргылон зеиӷьыҟам атәылауаҩи зеиӷьыҟам анапхгаҩи зеиԥшрахаша, аҳәынҭқарреи ауаажәларреи рҿы агармониеи аиҿкаареи реиқәырхаразы иаҭаху, еиуеиԥшым ашколқәа рыбжьара аимак-аиҿак адунеии ауаажәларреи рҿы агармониа ахыҵхырҭа иаша иаршәан.<ref name="WingTsitChan2006" /> Аԥхьаӡа инаргыланы уи зыхҟьо, ганкахьала, ари апериод иаҵанакуа китаитәи ауаажәларра ааигәаӡа аполитикатә хынҭаҩынҭарақәа жәпакы ахьырхыргаз, аҳәынҭқарра аполитикатә конфигурациа аиҭазхәыцра рҽахьазыршәоз ауп, даҽа ганкахьала, [[грамотность|аҵарадырра]], нас уи иабзоураны, афилософиа анапы алакзаарагьы алшара [[Китай (страна)|Китаи]] иҟан ауаажәларра реиҿкаашьа џьбара [[Иерархия|иаршәаны]].<ref name="Oxford2005_14" /> Афилософцәа, абасала, аполитикцәеи ачынуааи ирзааигәахон, аха егьырҭ ауаажәларра ирҟәыҭханы иҟалон.<ref name="БуроваТитаренко">Бурова, Титаренко, 1972.</ref> Китаитәи афилософиа ашьақәгылара аамҭазы афилософиатә школқәа жәпакы [[Метафизика|аметафизикеи]], [[Эпистемология|аепистемологиеи]], [[Натурфилософия|анатурфилософиеи]] рызҵаарақәа ықәдыргылон, уи лымкаала [[Моизм|моистам]], [[инь ян цзя|инь, иан, цзиа]] рахь иаҵанакуеит, аха ари аус ацҵара хшыҩзышьҭра амоуит.<ref name="Кобзев2010" /> Ганкахьала, Китаи афилософцәа ашьҭашәарацара ӷәӷәақәа ирықәшәеит. Аха, даҽа ганкахьала, Китаи [[Этика|аетика]] азҵаарақәа еиҳа ахшыҩзышьҭра рызҭоз Конфуциа ифилософиа аԥыжәара агеит. [[Бытие (философия)|Аҟазаара]] азҵаарақәа рҿы акәзар, итрадициатәу [[Китайская мифология|китаитәи амифологиа]] шьаҭас иаман, насгьы адырра иреиӷьу хыҵхырҭаны ишьақәырӷәӷәан ажәытә текстқәа.<ref name="БуроваТитаренко" /> Уимоу, [[Хань (династия)|Хань адинастиа]] аамҭазы, III ашә. ҳ. ҟ. конфуцианра адин де-факто астатус аҭан, Китаи афилософиа ҿиар акәхеит конфуциантәи аканон иаҿырԥшны.<ref name="BoMou2006">Bo Mou, 2006.</ref> === Адунеитә философиа IV-XVI ашә. === Иҳаҩсызи анаҩстәи аамҭақәа ирҿырԥшны IV-XVI ашә. адунеи аҿы афилософиа аҿиара ашьшьыҳәа имҩаԥысуан. [[Европа|Европеи]] [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәеи]] ганкахьала [[Аристотель|Аристотели]] [[Платон|Платони]] ртекстқәа рканонизациа иадҳәалан, ганкахьала арҭ арегионқәа рҿы [[Монотеизм|амонотеисттә динхаҵарақәа]] аԥыжәара ахьрымаз иадҳәалан.<ref name="MooreBruder_15">Moore, Bruder, 2005, 77.</ref> XI ашәышықәсазтәи [[Католицизм|акатоликатә]] [[монах|монах]] [[Пётр Дамиани|Пиотр Дамиани]] иформула «Афилософиа [[Богословие|атеологиа]] амаҵуҩԥҳәыс лоуп» ари апериод азы афилософиа аҿиараҿы ҳаамҭазтәи аҟазшьарбагақәа рахьынтәи иажәа ҵарны иаанхеит, афилософиатә ҿыцрақәа рҳәаақәа акырӡа ишҭшәоу инаҵшьны иаарԥшуа.<ref name="Неретина2010">Неретина, 2010.</ref><ref>[[Patrologia Latina|1867, PL]] 145, p. 603</ref> Индиа афилософиатә хәыцра аҿиара ахаангьы аццакыра ҳаракымызт, III ашә. анҵәамҭазы [[буддизм|абуддизм]] инарҭбааны алаҵәара, афилософиатә концепциақәа реиуеиԥшымра иҽеимкәа анырра анаҭеит.{{Аиасра|Философия в Индии и на Дальнем Востоке}} Аҵыхәтәан, [[Китай (страна)|Китаи]] афилософиа аҿиара иаԥырхаган афилософцәа рышьҭашәарацарақәа, абуддизм аларҵәара, [[Конфуций|Конфуциа]] итекстқәа рканонизациа.<ref name="БуроваТитаренко" /> Аԥхьаӡа инаргыланы, азқьышықәса дуӡӡа зегьы инеиҳау аамҭазы афилософиа фҩык аусзуҩцәа роуп здунеихәаԥшышьақәа шамахамзар инагӡаны адунеи ацивилизациа анырра азҭаз: Платон, Аристотель, Конфуциа, [[Будда Шакьямуни|Будда]], [[Мухаммед|Муҳаммед]], [[Христос|Қьырса]]. Иҟазшьарбагоуп иара убас, Европа афилософиагьы Китаи афилософиагьы ари апериод азы акы иаламҩашьо аикәаргьежьра ахьыҟарҵаз. Европатәи афилософиа [[Античная философия|антикатә философиа]] ианацәхьаҵ, акраамҭа ақьырсиантә теологиа иадлеит, [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аепоха]] аан антикатә философиахь шьҭахьҟа ахынҳәразы.{{Аиасра|Христианская философия}}{{Аиасра|Философия эпохи Возрождения}} Убас еиԥш Китаи афилософиа еиҳагьы ирласны [[Конфуцианство|аконфуцианрахь]] ихынҳәуеит шәышықәсалатәи абуддизм «ианазҿлымҳаха» ашьҭахь.{{Аиасра|Философия в Китае}} Индиа акәзар, ари апериод азы афилософиа ашьшьа-шьшьыҳәа ԥхьаҟа ицоит, II ашә. ҳ.ҟ. – II ашә. ҳ.ҟ. аепикатә аамҭа инаркны шамахамзар аҽамԥсахкәа.{{Аиасра|Индиеи Мрагылара Хареи афилософиа}} ==== Ақьырсиантә философиа ==== {{main|Абжьарашәышықәсазтәи афилософиа}} {{terms|А[[патристика]], а[[схоластика]]}} [[Ақьырсианра|Ақьырсианра]] рхы иахьадырхәоз арегионқәа рҿы афилософиа ашьшьыҳәа иҿион, иалкаау адоктрина анапаҵаҟа иахьыҟаз инамаданы. Ақьырсиантә философиа раԥхьатәи аамҭа (IV ашәышықәсанӡа) ақьырсианра рационалла ашьақәырӷәӷәара, акапан цҵа аҭара аҽазышәарақәа аныԥшуеит. Афилософиа ари апериод иахьӡуп «[[Патристика|апатристика]]», иара иаҳа иналукааша фигураны дыԥхьаӡоуп [[Аврелий Августин|Насыԥ змоу Августин]], уи а[[неоплатонизм]]и ақьырсианреи ринтеграциа мҩаԥигеит, анеоплатонизм [[Абиблиа|Абиблиа]] иаҿагылоз зегьы аԥихит.<ref name="Чанышев1991">Чанышев, 1991.</ref> Ақьырсиантә философиа ашьҭахьтәи аамҭа иахьӡуп «[[Схоластика|асхоластика]]», уи афилософиатә школқәа ауахәаматә еиҿкаарақәа рҟны реиҿкаара иазкыз, ауахәама еиуеиԥшым анапынҵақәа назыгӡоз. Ари апериод азы зегь реиҳа еицырдыруа философуп [[Фома Аквинский|Фома Аквински]], иара ас еиԥш анапынҵа нагӡо ақьырсианреи а[[аристотелизм]]и еидикылеит. Фома Аквински ифилософиа иахьа уажәраанӡа [[Католицизм|Акатоликатә]] уахәама «аофициалтә» философиа, а[[колледж|коллеџьқәеи]] а[[семинария|семинариақәеи]] рҿы иддырҵо акәны иҟоуп.<ref name="АлексеевПанин" /> Фома Аквински иара убасгьы деицырдыруеит ихатәы.<ref name="MooreBruder_16">Moore, Bruder, 2005, 79—80, 86—91.</ref> ==== Мрагылара Ааигәа афилософиа ==== [[Файл:Sughrat.jpg|thumb|180px|[[Платон]] иеиҭагамҭа «[[Сократ]] иҵаҩцәеи иареи» азы [[Сельджуки|Сельџьуктәи]] асахьаркҩы иадигалаз, XIII ашәышықәса]] {{main|Аԥсылман философиа|Ауриа философиа}} {{terms|а[[Калам (дисциплина)|калам]], а[[суфизм]]}} [[Исламская философия|Аԥсылман философиа]] аира VIII-IX ашә. иаднакылоит. А[[ислам|ԥсылманра]] раԥхьатәи еицырдыруа афилософцәа ируаӡәку [[Аль-Кинди]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Платон]]и русумҭақәа еиликааит, [[Аллах|Аллаҳ]] иабсолиуттәу итрансценденттәу «[[Неоплатонизм|анеоплатониатә]]» ҳәаақәҵара ииҭеит, анаҩс а[[аристотелизм]]и дадгылаҩхеит. Анеоплатонизмгьы аристотелизмгьы аамҭак ала аԥсылманрахь ралаҵара аҽазышәарақәа Аль-Кинди ишьҭанеицәа ирҟазшьарбаган, урҭ рыбжьара еиҳа еицырдыруаз [[Авиценна|Авиценнеи]] [[Ибн Рушд|Ибн Рушди]] ракәын.<ref name="MooreBruder_17">Moore, Bruder, 2005, 500—501.</ref> Аристотель иусумҭақәа Мрагыларахь араб еиҭагақәа рҿы еиҳа еиӷьны еиқәхоуп, абжьарашәышықәсазтәи Европа аасҭа, трактатқәакгьы еиқәханы иҟоуп араб бызшәахьтә алатын бызшәахь аиҭагақәа ирыбзоураны.<ref name="Фролова1998" /> Шәышықәсала зҽеиҵызхыз аԥсылман философиа апроблема хадақәа ируакын аԥсылманра а[[Церковный канон|канон]]и амистикатә исламтә сектақәеи реиҿагылара. Аԥсылман философцәа аӡәырҩы рҽазыршәон аканон рационалла адгылара аҭара, аха амистикатә хырхарҭа хада – а[[суфизм]] – XIII ашәышықәсазы аԥсылманра хазы хырхарҭаны иалкаахеит. Асуфизм анеоплатонизм акыр иазааигәахоит, а[[Теософия|теософиа]] аелементқәа алоуп.<ref name="MooreBruder_18">Moore, Bruder, 2005, 500.</ref> Аҵыхәтәан, XVI ашәышықәсазы аџьам философ а[[мулла Садра]] аристотелизми, анеоплатонизми, аԥсылманреи реилаҵара илшеит, ифилософиа аԥсылманраҿы еиҳа анырра змоу концепцианы иҟалеит иахьа уажәраанӡа.<ref name="AliLeaman">Ali, Leaman, 2007, 146.</ref> А[[иудаизм]] афилософиа ашьақәгылара мҩаԥысуан, ганкахьала, аԥсылман философиа аныррала, даҽа ганкахьала, аристотелизми анеоплатонизми рныррала. Аиудаизм ашьҭанеицәа рҟынтәи хәыцыҩцәақәак арҭ аконцепциақәа аиудаизм иақәдыршәарц иалагеит, аԥсылман [[Калам (дисциплина)|каламқәа]] иреиԥшны ауриатә калам аԥҵара зҽазызшәаз [[Саадия Гаон|Саадиа бен Иасефи]] [[Маймонид|Маимониди]] налаҵаны.<ref name="Sirat2003">Sirat, 2003, 39—97, 242—310.</ref> ==== Индиеи Мрагылара Хареи афилософиа ==== {{See also|Абуддатә философиа}} {{terms|[[чань-буддизм|Чан абуддизм]], [[дзэн-буддизм|Зен абуддизм]], [[неоконфуцианство|Неоконфуцианизм]]}} [[Индийская философия|Индиа афилософиа]] аҿиара еснагь ашьшьыҳәа имҩаԥысуан. Еицәазтәуа факторны иҟалеит III ашә. Индиа а[[буддизм]] инарҭбааны аларҵәара, иара аконцепциақәа рҿы иқәыргылоу азҵаарақәа иаахҵәаны рҭак аҳәара ҳаҭыр ақәым, уи афилософиатә [[логика]] аҿиара иҽеим анырра анаҭон. Аха VIII ашәышықәсазы а[[ислам|ԥсылманцәа]] Индиа ралалареи XIII ашәышықәсазы а[[индуизм]] аренессанси а[[Богословие|теологиатә]] еимакқәа реиԥш афилософиатә еимакқәагьы дырӷыӷкит, XVI ашәышықәсазы Индиа 600 рҟынӡа текст ҟалахьан, урҭ философиатәуп ҳәа иуԥхьаӡартә иҟоуп.<ref name="Шохин2007_10">Шохин, 2007, 259—264.</ref> Излацәажәо афилософиатә зҵаарақәеи урҭ рҭак авариантқәеи рҿы аиԥшрақәа убоит Индиа афилософцәеи Европантә ирхаануи – ақьырсиантә философцәа-а[[Схоластика|схоластцәа]] рыбжьара.<ref name="Шохин1998">Шохин, 1998.</ref> {{anchor|Китаи афилософиа}}III—V ашә.[[Китай (страна)|Китаи]] абуддизм алаҵәара иахылҿиааит хазы китаитәи абуддизм амахәҭа — [[чань-буддизм]], уи еиднакылон афилософиа иазааигәаз итрадициатәу индиатәи абуддатә школқәа руак, [[Махаяна|Махаиана]], нас китаитәи а[[даосизм]].<ref name="Ткаченко1998">Ткаченко, 1998.</ref> Чань-буддизм ауп [[Иапониа|Иапониаҟа]], [[Корея|Кореиаҟа]], [[Виетнам|Виетнамҟа]] уҳәа [[Дальний Восток|Мрагылара Хара]] атәылақәа рахь ирылаҵәо, уаҟа «[[дзэн-буддизм|ӡен-буддизм]]» ҳәа ахьӡ аиуеит. Иапониа аконфуцианреи ӡен-буддизми реилаҵара а[[Самурай|самураицәа]] рфилософиа шьаҭас иаиуеит. Абуддизм Китаиҟа иаанагеит ажәытәӡатәи китаитәи афилософцәа рхы иадырхәоз аасҭа акырӡа иҿиоу алогикатәи акатегориатәи аппарат, аха XI ашәышықәсазы Китаи абуддизм афилософиа анырра лаҟәуеит, маҷк иԥсаху а[[Конфуцианство|конфуцианрахь]] ахынҳәра убоит, уи «[[неоконфуцианство|анеоконфуцианра]]» ҳәа ахьӡ аиуеит.<ref name="Ткаченко1998" /> ==== Аиҭарҿиара аепоха афилософиа ==== {{main|Аиҭарҿиара афилософиа}} {{terms|[[гуманизм|Атрансгуманизм]]}} [[Философия Возрождения|Аиҭарҿиара афилософиа]] шьаҭас иаиуит а[[гуманизм]] – италиатәи а[[проторенессанс]] аҟынтәи иаауа, ауаҩы афилософиатә система «адунеи-ауаҩы» агәҭа дықәзыргыло аконцепциа. Агуманистцәа, «апрофессионалтә философцәа» ракәмызт, Европатәи акатоликатә университетқәа рҿы аҵарауаа рыҩаӡарақәа рауан, дара ргәы иаанагон афилософиа анцәа иитәу мацара амаҵ азуӡом, адгьылтә усқәа ирызҿлымҳазароуп ҳәа, зегьы раԥхьаӡагьы ауаҩы.<ref name="Горфункель1980">Горфункель, 1980, 15—41.</ref> Убри инаваргыланы, агуманистцәа рхатәы философиа аԥҵырҵон мацара акәым, а[[Римско-католическая церковь|католикатә уахәама]] авторитет заҵәык аҳасабала ишьақәнарӷәӷәаз, «асхоластизациа зызуу» [[Аристотель|Аристотель]] иҿагыланы ажәалагала ҟарҵон а[[неоплатонизм]]и егьырҭ антикатә философиатә хырхарҭақәеи рахь ихынҳәырц. Ецырдыруа раԥхьаӡатәи афилософцәа-агуманистцәа рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[Николай Кузанский|Николаи Кузанскии]] [[Монтень, Мишель де|Мишель Монтени]].<ref name="Шестаков2007">Шестаков, 2007, 47—48.</ref> Аԥхьа агуманистцәа ауахәама акәымкәа а[[Схоластика|схоластика]] акәын изҿагылоз, аха Европа [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] афилософиатә хәыцра аеволиуциа ццакны а[[Ақьырсианра|қьырсиантә]] [[догмат]] иаҿагылон. А[[Эстетика|естетикеи]], а[[Натурфилософия|натурфилософиеи]], а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырреи]] ирласны рыҿиара, хәҭакахьала, [[Микеланџьело|Микеланџьело]], [[Леонардо да Винчи]], [[Коперник, Николай|Николаи Коперник]] рыхьӡқәа ирыдҳәалоу, ари аепоха иазҷыдароу [[Папство|римтәи апапцәа]] ламысдарала рхымҩаԥгашьа иацны акатоликатә уахәама аҳаҭыр ланарҟәит аинтеллектуалцәа раӷьырак аҿаԥхьа.<ref name="Russellт2">Russell, т.2, 1993, 7—20.</ref> Анцәа дхазҵоз қьырсианцәаны ишаанхазгьы аинтеллектуалцәа аӡәырҩы [[Ватикан]] аҳаҭыр агәрамгара рызцәырҵит – Европа акәакьқәа жәпакы рҿы А[[Реформация|реформациа]] ахы акит. Аиҭарҿиара афилософцәа аофициалтә уахәаматә философиа агәрагара иаҟәыҵит, егьырҭ адырра ахыҵхырҭақәа рыԥшаара иалагеит, раԥхьа иргыланы ирхашҭхьоу [[Античная философия|антикатәи афилософцәа]] ирыдҵаалеит.<ref name="Горфункель1980_2">Горфункель, 1980, 100—122, 344—359.</ref> === Аамҭа Ҿыц афилософиа === [[Файл:LifeAndWorksOfConfucius1687.jpg|thumb|180px|[[Конфуций|Конфуци]] и-[[Четверокнижие|Ԥшьшәҟәык]] а[[Алаҭын бызшәа|латын бызшәа]]хь аиҭагара, [[Париж]], 1687 ш.]] {{main|Аамҭа Ҿыц афилософиа}} XVII ашәышықәса инаркны афилософиа аҿиара ласӡаны имҩаԥысуеит, адунеи беиахоит афилософиатә концепциа ҿыцқәеи азнеишьа ҿыцқәеи жәпакы рыла. Иԥшьоу атекстқәа адырра ахыҵхырҭа хада аҳасабала наҟ инаскьагоуп, афилософцәа ҩаԥхьа ажәытәӡа ишьҭыхыз ихадоу афилософиатә зҵаарақәа рахь ихынҳәуеит. [[Европа|Европа]], [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аепоха]] инаркны, [[Античная философия|антикатә]] философцәа еиқәханы иҟоу русумҭақәа зегьы еиҭагоуп, асистематизациа рызууп, антикатә философиа шьаҭас иҟаҵаны, афилософиатә хәыцра ԥхьаҟа ицоит. Уи инаваргыланы иалагоит а[[Натурфилософия|натурфилософиаҿы]] ареволиуциатә еиҭакрақәа, урҭ ашьҭахь «[[Революция в науке|аҭҵаарадырраҿы ареволиуциа]]» ҳәа ирышьҭалоит. [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бекон]] а[[эксперимент|експеримент]] аидеиа адырра иахыҵхырҭаны еилыкка ишьақәиргылоит, [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] аҭҵаарадырра зегьы уасхырс иазыҟало аметодологиа – а[[Научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] аметодологиа ашьаҭа икуеит.<ref name="MooreBruder_19">Moore, Bruder, 2005, 99—100.</ref> Аамҭакала иаҳа–иаҳа иубарҭахоит а[[Глобализация|глобализациа]] алҵшәақәа, адыррақәагьы рхы иақәиҭны адунеи аҿы аиҭаҵра иалагоит – еиуеиԥшым афилософиақәа наҟ-ааҟтәи рилаҵәара ахы акуеит. Европа [[Индиа|Индиеи]] [[Китай (страна)|Китаии]] нагӡаны иаанартуеит, Индиеи Китаии ракәзар – Европа. [[Западная философия|Мраҭашәаратәи афилософиа]] Китаии иареи реидыслара раԥхьа иргыланы аетика-динхаҵаратә зҵаарақәа ирныԥшит. Акы, [[Абиблиа|Абиблиа]]ҿы зыӡбахә ҳәам ацивилизациа, ажәытәӡатәи китаитәи ацивилизациа аҟазаара афакт, Абиблиа аҳаҭыр ҵнашәааит. Ҩбагьы, акитаицәа рцивилизациеи [[Конфуций|Конфуциа]] иҟынтә иаауа а[[Этика|етика]] иазку ргәаанагарақәеи европаа рҿаԥхьа иқәдыргылеит аетикеи адинхаҵареи реимадаразы азҵаарақәа, ицәырҵит афранцыз [[Просвещение|Ҵаралашара]]ҿы{{Аиасра|Французское Просвещение}} иацызҵаз «[[Естественная теология|иԥсабаратәу адин]]» аидеиа, даҽакала иуҳәозар, иԥшьоу атекстқәа ирыдҳәалам адин.<ref name="YuenTingLai1999">Yuen-Ting Lai, 1999.</ref> [[Индийская философия|Индиа афилософиа]] мраҭашәаратәи афилософиа иалаҵан, хадаратәла [[Шопенгауэр, Артур|Артур Шопенгауер]] икьыԥхьымҭақәа инадыркны.<ref name="Oxford2005_15">Oxford, 2005, 846.</ref> ==== Афранцыз Ҵаралашара ==== {{see also|Аҵаралашара аепоха}} XVIII ашәышықәсазы а[[Гуманизм|гуманистцәа]] ихацдыркыз аус [[Франциа|Франциа]] а[[Политическая философия|политикатә философиеи]] а[[Этика|етикеи]] рыҿиараҿы иацнаҵеит. Ари апериод иаҵанакуа афранцыз ҳәынҭқарра ааигәа-сигәа иҟаз [[Германиа|Германиа]], [[Голландия|Голландиа]], ма [[Англызтәыла|Англиа]] ирҿырԥшны еиҳа арепрессиа аҵан, уи ицәырнагеит акыр зылшоз афранцыз философцәа аӡәырҩы аргументла рҿагылара, урҭ ауахәамагьы аҳәынҭқаррагьы аетикеи аморали рызҵаарақәа рҿы раҳаҭыр гәрамгарҭас иҟарҵеит. [[Монтескьё, Шарль де|Монтеские]] аполитикатә философиазы усумҭақәак икьыԥхьит, уаҟа формала ишьақәирӷәӷәеит Англиа иҟоу, [[Локк, Джон|Џьон Локк]] дзыхцәажәаз аиҳабыра р[[Разделение властей|еиҟәыҭхара]] хра аманы ишыҟоу. [[Вольтер]] ақьырсианра акритика азиуан, [[Руссо, Жан-Жак|Жан-Жак Руссо]] еицырдыруа иусумҭа «[[Об Общественном договоре|Ауаажәларратә еиқәшаҳаҭразы, мамзаргьы аполитикатә зин апринципқәа]]» аҟны а[[Общественный договор|уаажәларратә еиқәшаҳаҭра]] аидеиа еизирҳаит, ишиашоу а[[Демократия|демократиа]] апринципқәа иҳәеит.<ref name="PopkinEnlightment1999">Popkin (Enlightment), 1999.</ref> Арҭ афилософцәа русумҭақәа ауаажәларра-политикатә ԥсҭазаара анырра ду арҭеит: урҭ А[[Великая французская революция|францыз револиуциа]] аидеологиа ахәҭа хада акәын, иара убас ЕАА [[Конституция США|Аконституциа]] шьаҭас иаиуит.<ref name="MooreBruder_20">Moore, Bruder, 2005, 323—329.</ref> ==== Аматериализми аидеализми ==== {{terms|, а[[идеализм]], а[[Дуализм (философия)|дуализм]]}} Афилософиа азҵаара хадақәа ируакуп ҳа[[Сознание (философия)|хдырреи]] иааҳакәыршаны иҟоу адунеии реимадара аҟазшьа аилкаара. Афилософиа алагамҭазы ицәырҵыз аконцепциақәа ҩба – аматериализми аидеализми [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] азы рхатәы хьӡқәеи аформалтә еиҭаҳәареи роуеит, ԥхьаҟагьы аҿиара иалагоит. Аматериализм, а[[Атомизм|томистцәа]]-[[Досократики|сократнӡатәқәа]] ажәытә индиатәи а[[локаята|локаиат]] аҿгьы иубо, еинаалоу еиҭаҳәарак аҳасабала ишьақәиргылоит [[Гоббс, Томас|Томас Гоббс]]. Амала, [[Локк, Джон|Џьон Локк]] ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи хаҭала дахьадҳәалоу акәымкәа, и[[Орган чувств|цәанырратә цәеижьхәҭақәа]] рхаҿра далԥшны дахьидикыло аҭагылазаашьа дазааҭгылоит. [[Беркли, Джордж|Џьорџь Беркли]] аидеализм апозициа ааникылоит: иара Локк иаргументқәа абсолиут аҟынӡа инеигоит: ауаҩытәыҩса идунеи шьақәгылоуп ицәаныррақәеи иидеиақәеи рыла, аматериалтә обиектқәа рыла акәымкәа.<ref name="MooreBruder_21">Moore, Bruder, 2005, 109—110, 117—119.</ref> Иара убасгьы ишьақәыргылан ибжьаратәу концепциақәак. [[Декарт, Рене|Рене Декарт]] ифилософиаҿы зеиӷьыҟами аматериалтәи дунеи шыҟоу аилыркаара иҽазишәон. Иара иконцепциа, [[Платон]] итәы акыр иазааигәаз, «[[Дуализм (философия)|дуализм]]» ҳәа ахьӡ аиуит. Даҽа ганкахьала, [[Спиноза, Бенедикт|Спиноза]] адунеи зегьы аԥхьатәи «асубстанциа» ала ишьақәгылоуп ҳәа иԥхьаӡон, уи иара «анцәа» иоуп, аматериалтә обиектқәагьы ауаҩытәыҩсатә хдыррагьы зеӷьаҟам аобиектқәагьы шьақәзыргыло. Абасала, атермин «аидеализм» афилософиа иалазгалаз [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибниц]] XVIII ашәышықәса алагамҭазы ишьақәиргылеит аелементартә хәҭаҷқәа ҳаамҭазтәи р[[Физика элементарных частиц|физика]] иақәҿызҭуа аконцепциа. Леибниц аобиектқәа зегьы шьаҭас ирымоу аматериалтә [[атом]]қәа ракәӡам, «[[Монада|амонадқәа]]» роуп ҳәа иԥхьаӡон – активра ма аенергиа аҟәырҷахақәа.<ref name="MooreBruder_22">Moore, Bruder, 2005, 103—104, 113—116.</ref> ==== Аемпиризми арационализми ==== {{terms|, а[[Рационализм (философия)|рационализм]]}} Абиблиа уаҳа узықәгәыӷша, еиҳаракгьы ииашоу адырра иахыҵхырҭаны ишыҟам аилкаара а[[Эпистемология|епистемологиатә]] еимакы ӷәӷәа иалагамҭаны иҟалеит. "Иабаадыруеи иарбанзаалак акы?" – рхы азҵаара арҭон [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] афилософцәа, уи азҵаара [[Античность|антикатә аамҭақәа]] инадыркны актуалра аҵан. [[Досократики|Сократнӡатәқәа]], реиҳараҩык а[[Рационализм (философия)|рационалистцәа]], адунеи хәыцрала еилукаар алшоит ҳәа ақәырҵон. Акыр аамҭа, ииашаны уаназхәыцуа, иалшоит ииашаҵәҟьоу, узавамло аҵабыргқәа реилкаара, иаҳҳәап, ма [[Теорема Пифагора|Пифагор итеорема]]. Антикатә аамҭақәа раангьы а[[скептики|скептикцәа]]-а[[Софизм|софистцәа]] арационалистцәа ирҿагылон. Арационализм инарҵауланы аҭҵаара мҩаԥигеит [[Декарт, Рене|Рене Декарт]], уи аконцепциа ахархәарала, ауаҩы ицәанырратә цәеижьхәҭақәа зегьы зжьар зылшо акала иааирԥшит, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иазку адырра аҟәырҷаха заҵәык, ҷыдала иалкаау арационалтә знеишьа – «[[Cogito ergo sum|сара схәыцуеит, ус анакәха, сара сыҟоуп]]» шакәу. Егьырҭ алкаақәа зегьы мцхар алшоит.<ref name="MooreBruder_23">Moore, Bruder, 2005, 104—107.</ref> Декарт иконцепциа анарбоит, иаагозар, еицырдыруа афильм «[[Матрица (фильм)|Аматрица]]».<ref name="Russellт2_2">Russell, т.2, 1993, 80—85.</ref> [[Спиноза, Бенедикт|Спинозеии]] [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибници]] арационалисттә дунеихәаԥшышьақәа рыман, аха [[Локк, Джон|Џьон Локки]] [[Беркли, Джордж|Џьорџь Беркли]] адырра зегьы цәаныррала, емпирикала ауп ишымҩаԥысуа ҳәа ирыԥхьаӡон. Аемпиризм аҿиараҿы еиҳа илагала ҟаиҵеит [[Юм, Дэвид|Девид Иум]], уи иусумҭақәа рҿы иаҳирбоит ауаҩытәыҩсатә дырра зегьы иубо ацәырҵрақәа реизыркәкәара шьаҭас ишамоу, иаахҵәаны иаҳҳәозар, а[[Индуктивное умозаключение|индуктивтә хәыцра]].<ref name="Bracken1999">Bracken, 1999.</ref> Иум инеиҵыхны ишьақәиргылеит а[[Проблема индукции|индукциа апроблема]] – аиндуктивтә хәыцра, а[[Дедуктивное умозаключение|дедуктивтә хәыцра]] иаҷыданы, арационалтә шьаҭа шамам аилкаара. Даҽакала иаҳҳәозар, амра уаҵәы ихалоит ҳәа агәаанагара "арационалтә" ҵаҵӷәык ыҟаӡам, избанзар, уаанӡатәи амшқәа зегьы раангьы ус иҟан.<ref name="MooreBruder_24">Moore, Bruder, 2005, 134—138.</ref> ==== Иммануил Кант ==== [[Файл:Kant Kritik der reinen Venunft 1781.jpg|thumb|180px|«[[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритикцәа]]» раԥхьатәи аҭыжьымҭа атитултә бӷьыц, 1781 ш.]] {{main|Иммануил Кант}} {{terms|А[[кантианство|кантианизм]], а[[неокантианство|неокантизм]]}} Аӡәырҩы ргәаанагарала, Иммануил Кант [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] рыҩаӡараҿы иҟоу афилософцәа дыруаӡәкын. Иара ифилософиатә усумҭақәа, афилософиа аҿы зегь реиҳа еицырдыруа ашәҟәқәа иреиуоу [[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритика]] уахь иналаҵаны, афилософиа иҵаулоу акритикатә анализ азы стандарт ҿыцқәа шьақәдыргылеит.<ref name="MooreBruder_25">Moore, Bruder, 2005, 139.</ref> Кант ифилософиа, раԥхьа [[кантианство|кантианизм]] ҳәа, нас [[неокантианство|неокантизм]] ҳәа, европатәи афилософиатә цәанырра ду анырра анаҭеит.<ref name="Oxford2005_16">Oxford, 2005, 466.</ref> «Ахшыҩ цқьа акритикаҿы» Кант а[[Рационализм (философия)|рационализм]]и а[[эмпиризм]]и рыпроблема дазхьаԥшит, уаанӡатәи азнеишьақәа акритика рзиуит, аемпиризми арационализми еидызкыло адырра аконцепциа ықәиргылеит. Астрономиаҿы [[Коперниковская революция|коперниктәи ареволиуциа]] агәацԥыҳәара знаҭаз Кант игәы иҭан афилософиаҿы ареволиуциа аҟаҵара.<ref name="Ameriks1999">Ameriks, 1999.</ref> Кант адырра амаҭәарқәа «а[[феномен]]қәеи» «[[Вещь в себе|зыҩныҵҟа иҟоу амаҭәарқәеи]]» ҳәа ишеит. «Зыҩныҵҟа иҟоу амаҭәарқәа» (иаҳҳәап: «Анцәа дыҟоуп») рзы ашьақәырӷәӷәарақәа, Кант итәала, ԥышәарала иузгәаҭом; Кант ауаҩы ԥышәала ус еиԥш иҟоу амаҭәарқәа иҭам, убри аҟынтә урҭ ирызкны атеориатә дырра аиура илшом ҳәа иԥхьаӡон. Даҽа ганкахьала, Кант излиаҳәо ала, ауаҩы ихшыҩ ихы иархәаны иарбоу ацәаныррақәа аконцептуализациа рзиуеит: а[[Аамҭа|амҭеи]] ақәыԥшылареи ирниҵоит, икатегориеитәуеит, афеномен амзызрбага аиҭоит.<ref name="MooreBruder_26">Moore, Bruder, 2005, 140—142.</ref> Абасала, адырра Кант иҟны адкылара цқьа мацара иҭагӡам, аемпирикатәи арационалтәи ркомбинациақәа роуп.<ref name="Oxford2005_17">Oxford, 2005, 467.</ref> [[Кантианство|Кант ифилософиа]] иаҵанакуеит макьана зны изиааитәу аиҟәшара ииашоу аобиектқәа рыбжьара, урҭ инагӡаны «рхаҿы амаҭәарқәа» ыҟоуп, убри аҟнытә еилкаашьа рымаӡам, ауаҩытәыҩса и[[Сознание (философия)|хдырра]]ҿы рцәырҵрақәа, урҭ ауаҩытәыҩса ихшыҩ апризмала аконцептуализациа рызууп. Кант ифилософиа иаартны иааннажьуеит адырра а[[Объективизм (философия)|обиективра]] азҵаара, избанзар афеномен акатегориариеи аконцептуализациеи субиективтәзар алшоит.<ref name="Russellт2_3">Russell, т.2, 1993, 218—219.</ref> Ари азҵаара шьаҭас иаиуит ҳаамҭазтәи афилософиаҿы аиҟәшара, а[[Континентальная философия|континенталтә философиа]]хь асегментациа, а[[Аналитическая философия|налитикатә философиа]]хьгьы.<ref name="MooreBruder_27">Moore, Bruder, 2005, 142—143.</ref>{{Аиасра|Континентальная философия}}{{Аиасра|Аналитическая философия}} А[[Абсолютный идеализм|бсолиуттә идеализм]] аамҭазы, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] иконтиненталтә философиа адунеи системак аҳасабала аконцепциақәеи акатегориақәеи рыла аилкаара ахьынтә иаауеит. Ас еиԥш иҟоу адунеи аҿы, иаагозар, агәаԥхара амчала еиуеиԥшым, арационалтә хшыҩзцарақәагьы уахь иналаҵаны, арекатегоризациақәа, ареконцептуализациа, ма а[[Деконструкция|деконструкциақәа]] рымҩаԥгара алшоит, еиҳа-еиҳа иҿыцу афилософиатә концепциақәа аԥҵо.<ref name="Scott1999">Scott, 1999.</ref> Аналитикатә философиа атрадициа аԥхьа британиатәи а[[Эмпиризм|емпиристцәа]] рфилософиа иацҵо, ишьақәыргылоу афилософиатә категоризациақәеи алабҿабатә дунеии зегьы рыбжьара ашьҭахьтәи аимадара аԥшаара аҵанакуеит.<ref name="Critchley2001">Critchley, 2001, 18—19.</ref> Аналитикатә философиа, абасала, ахшыҩзцара а[[Логика|логика]] аџьбарара еиҳа ахшыҩзышьҭра анаҭоит, хәҭа-хәҭала а[[научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] зхы иазырхәо амаҭәарқәа ирзааигәахоит.<ref name="Stroll1999">Stroll, 1999.</ref> ==== Кантшьҭахьтәи анемец идеализм ==== {{main|Анемец идеализм|Гегель}} Германиа [[Кант, Иммануил|Кант]] ишьҭанеицәа – [[Фихте, Иоганн Готлиб|Фихте]], [[Шеллинг, Фридрих Вильгельм Йозеф фон|Шеллинг]], [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] – афилософиа дырҿиеит а[[Абсолютный идеализм|бсолиуттә идеализм]] ахырхарҭала, канттә [[Вещь в себе|маҭәарқәа рхаҿы]] рыҟазаара зынӡа мап ацәыркит. Гегель икәша-мыкәша иҟоу адунеи – абсолиуттә идеиа акатегориақәа конкретла раарԥшра.<ref>Фролов И. и др. Введение в философию. Глава 5. Философия Нового времени: наукоцентризм</ref> Кантшьҭахьтәи анемец идеализм ажәалагала ҟанаҵеит атрансценденталтә субиект ҭоурыхла иахәаԥшларц, субиектк аҳасабала Гегель изцәырҵит иааидкыланы ауаатәыҩса рҭоурых «обиективтә доуҳак» аҳасабала.<ref name="MooreBruder_28">Moore, Bruder, 2005, 36.</ref> Аобиективтә доуҳа аформақәа ҵакыс ирымоуп иҿио акультура аҭоурыхтә формақәа. Гегель абасала Кант итрансценденталтә [[идеализм]] а[[Метафизика|метафизикатә]] идеализм ахь ииаигеит.<ref name="MooreBruder_27" /> === Аконтиненталтә философиа === {{main|Аконтиненталтә философиа}} {{terms|[[постмодернизм|Апостмодернизм]]}} Аконтиненталтә философиа ахы ыҵнахуеит [[Кантианство|Канти]] [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегели]] рфилософиа аҳәаа иҭагӡаны иалыршахаз аконцептуализациақәа рҿы.{{Аиасра|Иммануил Кант}} Раԥхьа атермин «аконтиненталтә философиа» иаднакылон а[[аналитическая философия|налитикатә]], усҟан англызтә (мамзаргьы «адгьылбжьахатә») философиеи [[Франциа|Франциеи]] [[Германиа|Германиеи]] рфилософиеи реиҿагылара, [[Европа|Европатәи аконтинент]] аҿы.<ref name="Nenon2006">Nenon, 2006.</ref> Амала, ахырхарҭақәа ирышьҭанеиуаз ирласны географиала еилаӡҩеит, иахьатәи аамҭазы аконтиненталтә философиа ҳәаақәырҵоит уи иаҵанакуа афилософиатә концепциақәа реизгала.<ref name="MooreBruder_29">Moore, Bruder, 2005, 159—160.</ref> Арҭ аконцепциақәа ҵакыла зынӡа еиԥшым, а[[марксизм]] инаркны а[[постструктурализм]]шьҭахьтәи аҟынӡа инаӡоит, аха урҭ еиднакылоит аналитикатә философиааҩныҵҟа иҟамло аконцептуализациа ахақәиҭра наӡа.<ref name="Critchley2001_2">Critchley, 2001, 12—16, 19.</ref> [[Абсолютный идеализм|Гегель иазгәеиҭоит]], адунеи лабҿаба иҟам, ауаҩы иихәыцыз категориала, концепциала, структурала еибаркуп, убри аҟынтә иалху иарбанзаалак шьаҭак ала арекатегоризациақәеи а[[Деконструкция|деконструкциақәеи]] алыршахоит.<ref name="Scott1999" /> Иаагозар, [[Ницше, Фридрих|Ницше]] аморалтә нормақәа рыҟамзаара шьақәирӷәӷәеит, [[Маркс, Карл|Маркс]] агәра ганы дыҟан иаарласӡаны а[[пролетариат]] а[[гегемония|хадара]] шаиуаз, [[Камю, Альбер|Камиу]] аԥсҭазаара шҵакыдаз.<ref name="Russellт2_4">Russell, т.2, 1993, 298—299.</ref> Аконтиненталтә философиа ахаҭарнакцәа аӡәырҩы, иаагозар, Маркс, ма [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегор]] налаҵаны, Гегель акритика шизыруазгьы, иага ус акәзаргьы Гегель иҿырԥшны рфилософиа шьақәдыргылон.<ref name="MooreBruder_30">Moore, Bruder, 2005, 146.</ref><ref name="Oxford2005_18">Oxford, 2005, 279.</ref> Ҳаамҭазтәи аконтиненталтә философиа асегмент ду, ианеиҵаха, а[[Герменевтика|герменевтикеи]] а[[постструктурализм]]и назлоу, а[[постмодернизм]] афилософиа иаҵанакуеит. ==== Аконтиненталтә философиа акритика азура ==== {{terms|а[[релятивизм|релативизм]], а[[моральный релятивизм|моралтә релативизм]]}} Акритикцәа аӡәырҩы изладырбо ала, аконтиненталтә философиа ахырхарҭақәа ирҟазшьоуп аморалтә [[релятивизм|релиативизм]] еиԥш аметодологиатә релиативизмгьы, уи иахҟьаны иааҳакәыршаны иҟоу адунеи алабҿабатә ацәхьаҵрагьы. Иаагозар, афилософиаҿы аналитикатә традициа ахаҭарнакцәа аконтиненталтә философцәа акритика рзыруеит аконтиненталтә философиа аҩныҵҟа ахырхарҭақәа зегьы рхәыцра рыҩныҵҟа иахьҭагьежьуа азы, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иадҳәаламкәа, уи азеиԥш маҭәартә контекст аҿы хырхарҭак зыԥсоу ахәшьара аҭаразы алшара унаҭом.<ref name="Scott1999" /> Афилософиа аналитикатә школ еицырдыруа ахаҭарнак [[Рассел, Бертран|Бертран Рассел]] аконтиненталтә хәыцра а[[моральный релятивизм|моралтә релиативизм]] аликаауан, уи Гегель идиалектика иқәныҟәаны ауаажәларра рзы ихырҵәагаз «алибералтә» философиатә хәыцра аибаркырақәа ахылҿиааит: [[Бентам, Иеремия|Бентам]] → [[Рикардо, Давид|Рикардо]] → [[Маркс, Карл|Маркс]] → [[Сталин, Иосиф Виссарион-иԥа|Сталини]] [[Фихте, Иоганн Готлиб|Фихтеи]] → [[Байрон, Джордж Гордон|Баирон]] → [[Карлейль, Томас|Карлеиль]] → [[Ницше, Фридрих|Ницше]] → [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Гитлер]].<ref group="азгәаҭа" name="Russell"/> Иара убас ҵарауаақәак апостмодернисттә континенталтә школ арелиативизми методологиатә ҳәаак аҟамзаареи рзы акритика азыруеит. ==== Амарксизм ==== [[Файл:КапиталМаркс1.jpg|thumb|180px|[[СССР|Асовет]] ҭыжьымҭа «[[Капитал (Маркс)|Акапитал]]» – [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] зегь реиҳа ифундаменталтәу иҩымҭоуп]] {{main|Амарксизм|Анеомарксизм|Карл Маркс}} [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] ишьҭанеицәа ируаӡәкыз [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] ахшыҩҵак ахархәарала адунеи аҽеиҭакра азхәыцра шьҭихит, афилософиа адунеи аилкааразы мыруганы акәымкәа, уи аԥсахразы хархәаганы иԥхьаӡон. А[[Марксизм|марксисттә философиа]] аҵакы зызкыз зеиӷьыҟам ауаажәларра а[[Социальный класс|классқәа]] рыла асегментациа рзутәым, уи хаҭалатәи ахатәра аԥыхрала, лымкаала аарыхра а[[средства производства|хархәагақәа]] рыла анагӡара алшоит. Ахатә мал аԥыхра «а[[Классовая борьба|класстә қәԥара]]» иалҵшәахар акәын, хыԥхьаӡара рацәала «а[[пролетариат]]» рымч анырнырлак, ареволиуциа амҩаԥгараан «а[[Буржуазия|буржуазиа]]» ианаиааилак, р[[Диктатура пролетариата|диктатура]] анышьақәдыргылалак, уи зеиӷьыҟам «акоммунисттә» уаажәларрахь амҩа абжьаратәи етапны иҟалоит.<ref name="MooreBruder_31">Moore, Bruder, 2005, 336—340.</ref> Маркс итеориа аԥҟарақәа аус аҿы рхархәара аҽазышәара ԥышәан [[Революция 1917 года в России|1917 шықәсазтәи Урыстәыла Ареволиуциа]] абзоурала, аха [[Урыстәыла|Урыстәыла]] аџьажәлар рымчра аилазаара аргылара залмыршахеит.<ref group="азгәаҭа" name="Marx"/><ref name="MooreBruder_32">Moore, Bruder, 2005, 341.</ref> Маркс иекономикатә зԥхьагәаҭарақәа аиҳараӡак ишынамӡазгьы, ифилософиатә, лымкаала заатәи иусумҭақәа ХХ – XXI ашә. Европа «иаҩцам» амарксизм иашьҭанеиуа а[[неомарксизм|неомарксистцәа]] рзы аинтерес рыҵоуп. Аклассикатә марксизм аԥҟарақәа жәпакы рыгха ҳасаб азуны акәзаргьы, амарксисттә философиа ауаажәларраҿы имҩаԥысуа апроцессқәа реилкаара арҵаулоит. Анеомарксизм аҿиара уаҩы ишимбац иҟоуп, уи ашьҭанеицәа еишьҭаргыланы амарксизми егьырҭ имодоу атеориақәеи реилагӡара рҽахьазыршәоз. Аибашьра ашьҭахьҵәҟьа анеомарксистцәа амарксизми а[[фрейдизм|фреидизми]] еиларҵеит, [[Франкфуртская школа|Франкфурттәи ашкол]] ашьақәыргылара хаҭала рхы аладырхәит, 1970-тәи ашықәсқәа рзы анеомарксистцәа Маркс ифилософиеи усҟантәи аамҭазы имодаз а[[структурализм]]и еиларҵон, 1980-тәи ашықәсқәа рзы рҽазыршәеит марксизм атәылақәа жәпакы рҿы амчрахь инеиз аконсерваторцәа адаптациа рзура.<ref name="Singer2001">Singer, 2001, 89—92.</ref> Иахьатәи аамҭазы иҟоуп амарксизми а[[феминизм]]и, амарксизми а[[постструктурализм]]и уҳәа ргибридқәа. Абасала, анеомарксизм иахьатәи аамҭазы Маркс ихаҭа ианаамҭаз хьаҳәхьачарада мап зцәикуаз «абуржуазиатә философиа» аиуеиԥшымзаара еилаҵаны ахы аԥшаауеит.<ref name="Oxford2005_19">Oxford, 2005, 560—561.</ref> ==== Афеноменологиеи агерменевтикеи ==== {{main|Афеноменологиа|Агерменевтика|l1=Афеноменологиа}} Афеноменологиа – XX ашәышықәса афилософиаҿы анемец философ [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерль]] иаԥиҵаз хырхарҭоуп. Афеноменологиа шьаҭас иамоуп Гуссерль ирҵаҩы [[Брентано, Франц|Франц Брентано]] иқәиргылаз а[[Сознание (философия)|хдырра]] а[[Интенциональность|интенционалра]] аидеиа. Афеноменологиаҿы адҵа ықәдыргылоит ахдырра цқьа, мамзаргьы ахдырра аҵакы аарԥшра. Абри хықәкыс иҟаҵаны а[[феноменологическая редукция|феноменологиатә редукциа]] ҳәа изышьҭоу мҩаԥысуеит, уи иахҟьаны иарбанзаалак амаҭәар ахдырра акоррелиатқәа раҳасабала ауп ишахәаԥшлатәу. Афеноменологиа хықәкыс иамоу амаҭәар аҟазшьақәа рыҭҵаара акәӡам, амаҭәари уи аҟазшьақәеи рҿы иубо аҵакқәа рспектр ахьышьақәгыло ахдырра актқәа рыҭҵаара ауп. Афеноменологиатә редукциа иаҵанакуеит ахыцқәа рыҭгара ахдырра адогматикатә шьақәгылақәа, урҭ афеноменологиатә ҭҵаара аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵакы рымамзароуп.<ref name="ВведениевфилософиюЧастьIV">Введение в философию. Часть IV.</ref> Гуссерль ифеноменологиа дацәхьаҵуа [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Ҳаидеггер]] иқәиргылеит «а[[герменевтика|герменевтикатә]] феноменологиа» аидеиа. Уи иконцепциаҿы агуманитартә ҭҵаарадыррақәа рметодологиа аҟынтәи агерменевтика а[[Бытие|ҟазаара]] иазку ҵараны иҟалоит. Агерменевтика амаҭәар – аилкаара –ауаҩытәыҩса иҟазаара афундаменталтә знеишьа аҳасабала иахәаԥшуеит. Афилософиатә герменевтика ашьаҭақәа иҳәеит Ҳаидеггер иҵаҩы [[Гадамер, Ханс-Георг|Ханс-Георг Гадамер]] иусумҭа «Аҵабырги аметоди» аҟны (1960). Ҳаидеггер инаишьҭарххны Гадамер агерменевтикеи абызшәеи реимадара ааирԥшит. Аилкаара дҵас иамоуп, Гадамер излаиҳәо ала, аԥхьеилкаара – аҭоурыхи иахьатәи аамҭеи еидызҳәало атрадициа иҳәаақәнаҵо аилкаара азԥхьаҭагылазаашьа. Иарбан традициазаалак абызшәа ӷәӷәала иадҳәалоуп, уаҟа иаарԥшуп. Афилософиатә герменевтика атәала, абызшәа ауаҩы дҳәаақәнаҵоит, идырратә усура иашьаҭаны иҟалоит.<ref name="ВведениевфилософиюЧастьIV" /> ==== Анигилизми анархизми ==== {{main|Анигилизм|Анархизм}} Афилософцәеи ашәҟәыҩҩцәеи гәыԥҩык ауаҩы иҩнуҵҟатәи ихәшьарақәа ртема ианадҵаалоз, иҟоу аморалтәи акультуратәи нормақәа рықәныҟәаразы ҵаҵӷәык шыҟам шьақәдырӷәӷәеит, уи «а[[нигилизм]]»ҳәа ахьӡ аиуит. Иаагозар, а[[буддизм]] аилкаара шьаҭас иҟаҵаны, адунеи анигилисттә сахьа ҭихит [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауер]]. [[Шпенглер, Освальд|Шпенглери]] [[Ницше, Фридрих|Ницшеи]] рыкәша-мыкәша иҟаз европатәи акультураҿы анигилизм алаҵәара рбон. Ницше анигилизм европатәи акультура зегьы аҿиара иԥсабаратәу логиканы иԥхьаӡон, уи адацқәа ибон, хәҭакахьала, ауаҩы заа идырны иҟаиҵо агәнаҳара ақьырсиантә шьақәырӷәӷәараҿы.<ref name="ВизгинПустарнаков">Визгин, Пустарнаков, Соловьёв, 2010.</ref> Шпенглери Ницшеи анигилизми уи амзызқәеи еиҳа аконцептуализациа шырзыҟарҵазгьы, дара рхаҭақәа лассы-лассы анигилистцәа ирхырыԥхьаӡалоит. Атермин «анигилизм» ахаҭа раԥхьаӡа акәны Урыстәыла ицәырҵзар ҟалап, ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, иаҳҳәап [[Тургенев, Иван Сергеевич|Тургенев]], изныкымкәа анигилистцәа рхаҿсахьақәа аадырԥшхьан асахьаркыратә литератураҿы.<ref name="Oxford2005_20">Oxford, 2005, 659.</ref> Анигилизм иҵоураны иазнеиуан анархизм афилософцәа, лассы-лассы аҳәынҭқарратәи, ауахәаматәи институтқәа мап рыцәкра азԥхьагәазҭо ахырхарҭақәа. Анархистцәа ауаҩы ихақәиҭра зегьы раԥхьа иргылатәу хәшьарала адекларациа азыруеит, аҳәынҭқарратә институтқәа зегьы ԥынгылак аҳасабала иахәаԥшуеит. Анархизм аидеиа ашьклаԥшра алшоит [[Досократики|сократнӡатәиқәа]] шьоукы инадыркны, [[Зенон Элейский|Зенон]] дналаҵаны. Атермин «анархизм» зхы иазырхәаз, уи аконцепциа шьақәзыргылаз раԥхьатәи ҳаамҭазтәи философын афранцыз политик [[Прудон, Пьер Жозеф|Пьер Прудон]].<ref name="ВизгинПустарнаков" /> Анархизм афилософиа Урыстәыла аҿиара аиуит, а[[Русская философия|урыс философцәа]] ҩыџьа – [[Бакунин, Михаил Александрович|Михаил Бакунини]] [[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Пиотр Кропоткини]] адунеи аҿы анархизм аидеологцәа хадақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="Oxford2005_21">Oxford, 2005, 31—32.</ref> ==== Аекзистенциализм ==== {{main|Аекзистенциализм}} Аекзистенциализм, [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауери]] [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегори]] рҟынтә иҳәаз,[[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] ифолософиа иалкаау аспектқәак акритика рзура шьҭрала иҵаулаӡоуп. Ари ахырхарҭа афилософиа раԥхьа иргыланы ауаҩы имаҵ аурахьы аиагара шхымԥадатәиу шьақәнарӷәӷәоит, афилософиа ауаа адунеи уадаҩу иахьану рхеиқәырхараҿы ирыцхраалароуп. Ари аспект ала аекзистенциализм а[[прагматизм]] иақәҿнаҭуеит, амала, апрагматизм иаҷыданы, аекзистенциализм адунеи аҵакыдареи ауаҩы и[[Иррационализм|ррационалреи]], ари адунеии иареи иааиԥмырҟьаӡакәа аимак змоуи, иара убасгьы а[[Экзистенциальный кризис|екзистенциалтә кризис]] аҟазаареи шьақәнарӷәӷәоит. Уи иахҟьаны ауаа аҩныҵҟатәи аҭацәреи агәҭынчымреи рныруеит. XX ашәышықәса зегь реиҳа еицырдыруа аекзистенциалист [[Сартр, Жан-Поль|Жан-Поль Сартр]] а[[Атеизм|теистс]] даныҟаз игәы иаанагон Анцәа иҟамзаара «ауаҩы ахақәиҭра иқәнаҵоит», иазԥхьагәаҭоу ахықәкы имамкәа аҟазаара, дарбанзаалак ауаҩы ихала, ҭакԥхықәрала иалихлароуп иҟазаара аҵаки ихәшьаратә системеи ҳәа. Аекзистенциалистцәа рахь иԥхьаӡоуп ауаҩы иҩнуҵҟатәи иҭацәреи игәҭынчымреи рыпроблематика зҩымҭақәа рҿы иазааҭгыло ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, раԥхьа иргыланы [[Камю, Альбер|Камиу]], [[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Кафка, Франц|Кафка]], [[Беккет, Сэмюэл|Беккет]].<ref name="Oxford2005_22">Oxford, 2005, 277—280.</ref><ref name="MooreBruder_33">Moore, Bruder, 2005, 160—173.</ref> ==== Асемиотикеи аструктурализми ==== {| class="wikitable" align="right" | {| class="simple" |[[Файл:Saussure - Recueil des publications scientifiques 1922.djvu|90px|page=8]] |[[Файл:Saussure - Recueil des publications scientifiques 1922.djvu|90px|page=7]] |}<small> [[Соссюр, Фердинанд де|Соссиур]] иҩымҭақәа реизга</small> |} {{main|Асемиотика|Аструктурализм}} {{terms|[[знак|Адырга]]}} [[Семиотика]] – ари иааҳакәыршаны иҟоу адунеи аҿы а[[знак|дыргақәа]] алызкаауа, урҭ рҵаки реимадареи ҭызҵаауа маҭәаруп. Асемиотика аелементқәа [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] русумҭақәа иргәылоуп. Ҳаамҭазтәи асемиотика цәырҵит а[[Аналитическая философия|налитикатә традициа]] аҩнуҵҟа: уи [[Локк, Джон|Џьон Локк]] ишьақәиргылеит, афилософ [[Пирс, Чарльз Сандерс|Чарльз Пирс]] аконцептуализациа азиуит. Аха, иахьатәи аамҭазы еиҳа аҿиара аиуит абызшәадырҩы [[Соссюр, Фердинанд де|Фердинанд де Соссиур]] иҳәаақәҵараҿы аконтиненталтә традициа асемиотика, ауаажәларратә ԥсҭазаараҿы адыргақәа рроль ҭызҵаауа маҭәарк аҳасабала. Ҳаамҭазтәи асемиотикатә ҭҵаарақәа рӷьырак а[[Антропология|нтропологиеи]] а[[Лингвистика|бызшәадырреи]] рҳәаа иҭагӡаны имҩаԥысуеит. Аструктуралистцәа ргәы иаанагон, адыргақәа раԥхьа иргыланы культурак абызшәаҿы ианалукаауа, идуу, иҵаулоу "аструктурақәа" алукаар алшоит ҳәа. Ари аҭҵаарақәа рхырхарҭа «а[[структурализм]]» ҳәа ахьӡ аиуит, аиҳарак [[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс]] иусумҭақәа ирыдҳәалоуп, уи ари аметод антропологиатә ҭҵаарақәа рҿы ихы иаирхәеит.<ref name="Kritzman2006_2">Kritzman, 2006, 110—117.</ref><ref name="MooreBruder_34">Moore, Bruder, 2005, 187.</ref> ==== Апостструктурализм ==== {{main|Апостструктурализм}} {{terms|[[деконструкция|Адеконструкциа]]}} Аилкаара «а[[постструктурализм]]» хадаратәла изыдҳәалоу [[Французская философия|афранцыз философцәа]] [[Деррида, Жак|Жак Деррида]], [[Фуко, Мишель|Мишель Фуко]], [[Делёз, Жиль|Жиль Делез]], [[Лиотар, Жан Франсуа|Жан Франсуа Лиотар]], [[Лакан, Жак|Жак Лакан]] рыхьӡқәа роуп. Ахьӡ "апостструктурализм" Деррида иусумҭақәа рҿы еиҳа аргама иаарԥшу аструктурализм акритика азура аҵанакуеит. Апостструктурализм афилософиа атекстқәа инҭкааны реилкаареи рҳәаақәҵареи шзалымшо, ус анакәха, а[[структурная лингвистика|структуратә бызшәадыррагьы]] ҵакы шамам аҵанакуеит. Деррида и[[Деконструкция|деконструкциа]] аметод иаанарԥшуеит астереотипқәа (апориақәа) раарԥшра иарбан текстзаалак аҿы, урҭ заа идырны аҵакы ианыруеит. Деррида ирылаиҳәоит шьаҭанкылатәи атезис: зегьы адискурс (атекст) ауп, уа аханатә иарбоуп иарбанзаалак афилософиатә позициа, атекст акәзар хьаҳәа-ԥаҳәада аилыркаара залыршахом.<ref name="Hugdahl1999">Hugdahl, 1999.</ref> Фуко еиҳа имаҷны арадикалтә дунеихәаԥшышьақәа дрықәныҟәон: асоциалтәи агуманитартәи ҭҵаарадыррақәа рҿы аинтерпретациа иаша шыҟоу ҩашьомызт, мамзаргьы, асоциалтәи аԥсабаратәи ҭҵаарадыррақәа фундаменталла еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп ҳәа иԥхьаӡон. Агуманитартә дырреи ауаажәларратә ԥсҭазаареи рыҿиараҿы ибон еиуеиԥшым астереотипқәа злоу адискурсқәа (аепистемақәа) рыԥсахра, урҭ аамҭала ахәыцра рнапаҿы иааргоит.<ref name="Kritzman2006_3">Kritzman, 2006, 92—95.</ref> ==== Аконтиненталтә традициаҿы аҭҵаарадырра афилософиа ==== {{see also|Аҭҵаарадырра афилософиа}} {{terms|[[эпистемологический анархизм|Аепистемологиатә анархизм]]}} XX ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа а[[Континентальная философия|континенталтәи]] а[[Аналитическая философия|налитикатәи традициақәа]] рҿы анаука афилософиа еицҿакны иҿион. Иаагозар, атрадициақәа рыҩбагьы рфилософцәа [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерль]] аматематика а[[Философия математики|философиаҿы]] илагала акраҵанакуеит ҳәа ирԥхьаӡоит. 1960-тәи ашықәсқәа рзы а[[постструктурализм]] аҿиарала аҭҵаарадырра аконтиненталтә философиа аналитикатә традициа акыр еиԥшымхо иалагеит. Ҳаамҭазтәи аконтиненталтә традициаҿы аԥыжәара амоуп аҭҵаарадырратә дырра а[[релятивизм|релиативизм]] агәаанагара. Аконтиненталтә философцәа аӡәырҩы а[[Смена парадигм|парадигмақәа рыԥсахра]] а[[дискурс|дискурсқәа рыԥсахра]] амода аныррала ауп ишеилыркаауа, илабҿабатәу адырра зырҵауло процесск аҳасабала акәымкәа. Абасала, аконтиненталтә традициаҿы ирыдыркылеит еицырдыруа [[Кун, Томас Сэмюэл|Кәын]] ишәҟәы «[[Структура научных революций|Аҭҵаарадырратә револиуциақәа реилазаашьа]]» арелиативисттә еилыркаара, Кәын ихаҭа ас еиԥш иҟоу аилыркаара мап шацәикуазгьы.<ref group="азгәаҭа" name="Kuhn"/> Аконтиненталтә философцәа гәыԥҩык, иаагозар, [[Латур, Бруно|Бруно Латури]] [[Фейерабенд, Пол Карл|Пол Феиерабенди]] аҭҵаарадырратә теориақәа [[Социальный конструктивизм|социалла еибыҭоуп]], илабҿабатәу адырра иадҳәалам ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref name="Kockelmans1999">Kockelmans, 1999.</ref><ref name="Latour1999">Latour, 1999, 293—296.</ref> Ари апозициа «а[[эпистемологический анархизм|епистемологиатә анархизм]]» ҳәа ахьӡ аиуит.<ref name="Feyerabend2010">Feyerabend, 2010, 1—5.</ref> === Аналитикатә философиа === {{main|Аналитикатә философиа}} А[[Континентальная философия|континенталтә философиа]] иаҷыданы аналитикатә философиа ҳәаақәнаҵоит ахырхарҭақәеи аконцепциақәеи рыла акәымкәа, азнеишьеи аметодқәеи рыла. Еиҳа инарҭбааны, аналитикатә философиа философиатә усурак аҳасабала ишьақәдыргылоит, уи аҵакы ма хымԥада логикала, мамзаргьы иааҳакәыршаны иҟоу адунеи амадара ашьақәырӷәӷәара алшоит. Иаагозар, аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵакы амоуп ма аемпирикатә мҩала теориала игәоуҭаша ашьақәырӷәӷәарақәа рымацара рылацәажәара, мамзаргьы ас еиԥш иҟоу ашьақәырӷәӷәарақәа еиуеиԥшым рлогикатә лҵшәақәа рылацәажәара. Аналитикатә философиа, абасала, а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырратә усура]] иазааигәахоит. Абас инарҭбааны аналитикатә философиа иаҵанакуеит а[[прагматизм]]и, ҳәаақәҵарақәак рҿы, [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль]] и[[Феноменология (философия)|феноменологиеи]]. Еиҳа иҭшәоу аҵакала аналитикатә философиа шьақәдыргылоит XX ашәышықәса алагамҭазы [[Рассел, Бертран|Рассели]] [[Мур, Джордж Эдвард|Мури]] иқәдыргылаз хыхь изыхцәажәоу ахықәкы анагӡаразы аметодқәа реизак аҳасабала, урҭ рахь раԥхьа иргыланы иаҵанакуеит а[[Математическая логика|математикатә логика]] аиӷьтәреи а[[Лингвистика|бызшәадырратә]] анализ џьбареи, «[[Философия обыденного языка|абжьааԥнытәи абызшәа афилософиа]]» ҳәа изышьҭоу.<ref name="Føllesdal1999">Føllesdal, 1999.</ref><ref group="азгәаҭа" name="наука2"/><ref name="Козлова2010">Козлова, 2010.</ref><ref name="Martinich2001">Martinich, 2001.</ref> ==== Аналитикатә философиа акритика ==== {{terms|[[Сциентизм|Аҭҵаарадырра]], а[[редукционизм]]}} Аналитикатә философиа акритика азыруеит х-шьаҭак рыла: аметодологиа мыцхәы аҭшәахаразы, амаҭәар мыцхәы аҭшәаразы, уи иамоу а[[редукционизм]] азы. Актәи аан акритика обиектны иҟалоит а[[сциентизм]], аҭҵаарадырратә хәыцра идеалтәуп ҳәа агәаанагара, уи ашьҭалара аҽазышәарақәа. Аҩбатәи аан аналитикатә философиа уажәтәи апрактика ҵаҵӷәыс иганы акритикцәа азхьаԥшра арҭоит иҟалар зылшо аметодқәа ахьмаҷу инамаданы аналитикатә философиа де-факто ацҵа алимит шазнауа а[[Эпистемология|епистемологиа]] азҵаарақәа, а[[Философия науки|ҭҵаарадырра афилософиа]], а[[Философия сознания|хдырра афилософиа]], а[[Философия языка|бызшәа афилософиа]], а[[Этика|етика]] аспектқәак рыла. Аметафизикатә зҵаарақәа, аԥсҭазаара аҵакы иадҳәалоу азҵаарақәа уажәтәи аналитикатә философиаҿы анализ иалшәоит. Ахԥатәи ашьаҭала акритика иазгәанаҭоит аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны, ииашоу аҭҵаарадыррақәа рҿы еиԥш, аметодқәа зегьы аредукционизм, азҵаарақәа еиҳа ихатәу ҳәа реихшара ишазку, убри ала а[[холизм]], акзаара афилософиа азы аҭыԥ шаанымхо.<ref name="Critchley2001_3">Critchley, 2001, 4—8.</ref><ref name="АлексеевПанин_2">Алексеев, Панин, 2005, Глава XII.</ref><ref name="Føllesdal1999" /> ==== Апрагматизм ==== {{main|Апрагматизм}} {{terms|[[инструментализм|Аинструментализм]]}} Апрагматизм – [[Американская философия|америкатәи философиатә традициоуп]], хадаратәла [[Пирс, Чарльз Сандерс|Чарльз Пирс]], [[Джемс, Уильям|Уилиам Џьеимс]], [[Дьюи, Джон|Џьон Диуи]] русумҭақәа ирыдҳәалоуп. Апрагматизм афилософиа а[[Метафизика|метафизика]] аҵакы мап ацәнакуеит, адырра хырхарҭак аҿы аиаша ари аусхк ҭызҵаауа ауаа рыбжьара аамҭалатәи [[консенсус|консенсуск]] аҳасабала еиҭаҳәоуп. Апрагматизм афилософиа аҵабыргқәа рыԥшаара иаҿӡам, еиуеиԥшым аконцепциақәа критикала анализ рызнауеит урҭ рыманшәалареи рхархәареи рзы. Афилософиатә концепциақәа, абасала, апрагматизм аҳәаақәа ирҭагӡаны лассы-лассы ауаатәыҩса русура иазку мыругақәаны иахәаԥшуеит. Ари аҩыза азнеишьа иахьӡуп «а[[инструментализм]]». Уи инақәыршәаны, апрагматистцәа лассы-лассы даара ахархәаратә зҵаарақәа ирҿуп. Иаҳҳәап, Џьон Диуи деицырдыруеит а[[Философия образования|ҵарадырра афилософиаҿы]] илагалала.<ref name="MooreBruder_35">Moore, Bruder, 2005, 211—214.</ref> ==== Алогика аиӷьтәра ==== {{see also|Амодалтә логика|Апредикатқәа рлогика}} {{terms|[[теорема Гёделя о неполноте|Гедель инагӡамра атеорема]]}} XIX ашәышықәса нҵәаанӡа а[[логика]] [[Аристотель]] иаамҭа инаиркны ԥсахрада иаанхон, насгьы алогика аиӷьтәра залыршахом ҳәа агәаанагара ыҟан. Иаагозар, [[Кант, Иммануил|Кант]] ишьақәирӷәӷәон Аристотель илогика наӡоуп ҳәа. Аха XIX ашәышықәса азбжазы ицәырҵит алогика аҿиараҿы алшарақәа аазыртуа [[Буль, Джордж|Булиеи]] [[Морган, Огастес де|де Моргани]] рыҭҵаарақәа, XIX, XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы ихьыԥшымкәа анемец математик [[Фреге, Фридрих Людвиг Готлоб|Готлоб Фрегеии]], аналитикатә традициа англыз философцәа [[Рассел, Бертран|Бертран Рассели]] [[Уайтхед, Альфред Норт|Альфред Уаитхеди]] иркьыԥхьит акырӡа инаӡоу, афункционалтә логикатә системақәа шьаҭас ироуз аҭҵаарақәа: а[[Логика первого порядка|предикатқәа рлогикеи]] а[[Модальная логика|модалтә логикеи]]. Арҭ алҵшәақәа иалдыршеит а[[Аматематика]] [[аксиома|ксиоматизациа]] акыр аиӷьтәра, иара убас [[Гёдель, Курт|Курт Гедель]] иҭҵаарақәа хыҵхырҭас ироуит, урҭ хыркәшахеит ахарҭәааразы а[[Теорема Гёделя о неполноте|теорема ашьақәырӷәӷәарала]] – ахәшьарақәа жәпакы рыла, Аристотель инаиркны алогика аганахьала зегь реиҳа ихадоу алҵшәа. Гедель ихарҭәаам азы итеорема а[[эпистемология|епистемологиатә система]] – аҭҵаарадырратәи афилософиатәи ԥкра дуқәа анаҭоит. Алогика аҿиараҿы ақәҿиарақәа, аналитикатә философиа иарҭеит анализ амыруга ҿыцқәа.<ref name="Stroll1999" /> ==== Апозитивизм ==== {{main|Апозитивизм|Алогикатә позитивизм}} {{terms|[[верификационизм|Аверификациа]]}} Апозитивизм аидеиа, а[[общественные науки|уаажәларратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы, афилософиагьы налаҵаны, аҭҵаарадырра иашақәа рыла иԥсаххоит ҳәа агәаанагара шьақәиргылеит XIX ашәышықәса алагамҭазы [[Конт, Огюст|Огиуст Контом]]. А[[Аналитическая философия|налитикатә философиа]] алогика-математикатә знеишьа ашыкьымҭа аҟынӡа инаӡеит аматематикцәеи еицырдыруа афилософцәеи ахьаҵанакуаз [[Венский кружок|Венатәи акружок]] аиԥыларақәа раан, [[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппери]] аҵаҩы [[Рассел, Бертран|Рассели]], [[Витгенштейн, Людвиг|Лиудвиг Витгенштеини]] налаҵаны. Акружок аусура иалҵшәаны ишьақәнаргылеит афилософиа аганахь ала адоктрина «а[[неопозитивизм]]» ма «алогикатә позитивизм», афилософиаҿы, иарбан ҳәамҭазаалак, агәаҭара акритери иақәшәозароуп. Ари аҩыза азнеишьа иахьӡуп «а[[верификационизм]]». Аха аверификационизм афилософиа адкыларазы илҵшәадоу аҽазышәарақәа акыр рнаҩс алогикатә позитивизм ацашьа ԥсыҽхеит. Алогикатә позитивизм хра аманы ишыҟоу азы агәыҩбара дуқәа ааирԥшит [[Куайн, Уиллард Ван Орман|Уиллард Куаин]] иусумҭақәа рҿы. Уаанӡатәи ипозициа мап ацәикит Витгенштеингьы.<ref name="Comte1957">Comte, 1957, 1—36.</ref><ref name="MooreBruder_36">Moore, Bruder, 2005, 217—219.</ref> ==== Аҭҵаарадырра а афилософиа аналитикатә традициаҿы ==== {{see also|Аҭҵаарадырра афилософиа}} {{terms|[[фальсифицируемость|Амцҟаҵара]]}} [[Философия науки|аналитикатә философиаҿы]] аҭҵаара ахырхарҭа дуқәа ируакуп, а[[Континентальная философия|континенталтәи]] аналитикатәи философиа азнеишьақәа реиԥшымзаара иналукааша ҿырԥштәуп. Аҭҵаарадырра аналитикатә философиа ааидкыланы азҵаарақәа рҭак аҟаҵара аҽазнашәоит: "избан а[[научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] аус зауа?", "аус шԥеиуеи?", убри аан аҭҵаарадырра аконтиненталтә философиа аҭҵаарадырратә метод аус шамуа аилыркаара ҟанаҵоит. Аналитикатә традициа зегь реиҳа еицырдыруа афилософцәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп атерминқәа «а[[Революция в науке|ҭҵаарадырратә револиуциа]]», «а[[парадигма (философия)|парадигма]]», «а[[смена парадигм|парадигмақәа рыԥсахра]]» ахархәара иалазгалаз [[Кун, Томас Сэмюэл|Томас Кун]], аҭҵаарадырратә теориақәа р[[фальсифицируемость|еицакра]] акритери аргама ишьақәзыргылаз [[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппер]], а[[Математическая логика|математикатә логика]] аҿиараҿы илагалеи а[[эмпиризм]] апринципқәа еиҳа иџьбароу рҳәашьеи рыла еицырдыруа [[Куайн, Уиллард Ван Орман|Уиллард Куаин]]. Карл Поппер иара убасгьы ихы иаирхәон ауаажәларратә системақәа афальсификациа акритери, иаҳҳәап, еицырдыруа ишәҟәы «[[Открытое общество и его враги|Иаарту ауаажәларреи уи аӷацәеи]]» аҟны. Аҭҵаарадырра афилософиаҿы азҵаарақәа жәпакы аартны иаанхоит, иахьатәи аамҭазы инарҭбааны иалацәажәоит алитература ҷыдаҿы.<ref name="Stroll1999" /> ==== Абызшәа афилософиеи ахдырра афилософиеи ==== {{main|Абызшәа афилософиа|Ахдырра афилософиа}} Аналитикатә философиа раԥхьатәи аконцептуализациа аҳәаақәа ирҭагӡаны афилософцәа аӡәырҩы XX ашәышықәса актәи азбжазы ахшыҩзышьҭра ду арҭеит а[[Философия языка|бызшәа афилософиа]]. [[Фреге, Готлоб|Фрегегьы]] [[Рассел, Бертран|Расселгьы]] а[[Математическая логика|математикатә логика]] аус адулара апроцесс аан ирылацәажәон аҵаки абызшәатә ҳәашьеи реимадара азҵаарақәа. Абызшәа аҵакы имариаӡоу ахәҭаҷқәа ирмаҷны аус зыдулаз алогикатә аппарат адҳәалара аҽазышәарақәа мҩаԥган. Абызшәа афилософиа аҿиараҿы рлагала дууп [[Сёрль, Джон Роджерс|Џьон Серль]], [[Тарский, Альфред|Альфред Тарски]], [[Дэвидсон, Дональд|Дональд Девидсон]], аха а[[Лингвистика|бызшәадырра]] ҭҵаарадырра иашаны аҟаҵара залмыршахеит. Уи ахаҭыԥан иаарԥшын аредукциа абызшәақәа рзы ахархәара иазку аскептицизм аҵаҵӷәқәа.<ref name="Stroll1999" /> А[[Философия сознания|бызшәа афилософиа]] аганахьала аҭҵаарақәа шымҩаԥысуагьы, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны аналитикатә традициаҿы азҿлымҳара а[[Сознание (философия)|хдырра]] афилософиа аганахь ииасит. Ахдырра афилософиа хадаратәла ахдырра аԥсабара ахаҭа аилкаара аҽазнашәоит, ифилософцәам аӡәырҩы, а[[Абиологиа|биологцәа]], а[[Психология|психологцәа]], и[[Искусственный интеллект|ԥсабаратәым аинтеллект]] аганахьала азанааҭуаа налаҵаны, иара убри ахырхарҭала аус руеит, доусы р[[Парадигма (философия)|парадигма]] аҳәаақәа ирҭагӡаны. Афилософиатә хәаԥшышьала, ахдырра иазку азҵаара хада [[Декарт, Рене|Декарт]] ишьақәиргылаз а[[дуализм]] апринцип ахырқьиара иадҳәалоуп. Адгьыл аҿы иҟоу ауаа реиҳараҩык агәра ргоит ари апринцип, аматериалтә цәеижь шыҟоу, насгьы ма ауаҩытәыҩсатә хдырра зегьы, ма уи ахәҭа, материалтәым, иаагозар, «аԥсы». Иара убри аан аҭҵааҩцәа аӡәырҩы а[[теория тождества|иԥшзаара атеориа]] иқәныҟәоит, ԥсихикатә ҭагылазаашьацыԥхьаӡа ауаҩы ихшыбаҩ цәала-жьыла ҭагылазаашьак иақәшәоит ҳәа агәаанагара рымоуп. Ахдырра афилософиаҿы злагалала еицырдыруа афилософцәа иреиуоуп [[Патнэм, Хилари Уайтхолл|Хилари Патнам]], [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроуз]], [[Деннет, Дэниел|Дениел Деннет]] уҳәа.<ref name="Stroll1999" /><!-- {{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=231—238}}--> ==== Акосмизм, атрансгуманизм ==== [[Файл:Volition-of-the-Cosmos.jpg|thumb|140px|А[[космизм|космизм]] апринципқәа зныԥшуа [[Циолковский, Константин Эдуардович|Циолковски]] ишәҟәы]] {{main|Акосмизм|Атрансгуманизм}} XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ицәырҵыз ауаатәыҩса ԥхьаҟатәи рыҿиара иалацәажәоит ахшыҩ абиологиатә ԥкрақәа рҟынтәи ахақәиҭтәра (даҽакала иуҳәозар, ԥсра зқәым аиура) аконтекст ала, насгьы ауаҩы мчыла [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟазаара – а[[Вселенная|космос]] аҿы анырхара аҟынтәи ихы иақәиҭтәра аконтекст ала. Афилософиатә хәаԥшышьала, аконтекстқәа рыҩбагьы а[[Эволюция|еволиуциа атеориа]] азеиԥштәра иадырҳәалоит: актәи аан ауаҩы» аметаеволиуциа ҟаиҵоит "– ихала ихы иԥсахуеит, еиҳа инаӡоу биологиатә ма биотехногентә хкны иҟаиҵоит, аҩбатәи аан аеволиуциа аусура аҭыԥ хадырҭәаауеит адгьылтә еволиуциа иадҳәалам аҭыԥ ҿыц – акосмос ала. Аҩҭагылазаашьак рҿы иаҵанакуеит аеволиуциа ауаҩы напхгара зиҭо афаза ҿыц ахь аиасра. Раԥхьа акосмизм апринципқәа шьақәиргылеит америкатәи афилософ [[Фиске, Джон (философ)|Џьон Фиске]], аха акосмизм зегь реиҳа аҿиара аиуит раԥхьа [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]]. Урыстәыла акосмизм зегьы раԥхьа иргыланы [[Вернадский, Владимир Иванович|И. Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|К. Ҳ. Циолковски]], [[Фёдоров, Николай Фёдорович|Н. Ф. Фиодоров]], [[Чижевский, Александр Леонидович|А. Л. Чижевски]] уҳәа рыхьӡқәа ирыдҳәалоуп.<ref name="Гиренок2010">Гиренок, 2010.</ref><ref name="Василенко2004">Василенко, 2004.</ref><ref name="Хабибуллина2008">Хабибуллина, 2008.</ref> XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны адунеи аҿы акосмизм аӡбахә рҳәоит «а[[трансгуманизм]]» ҳәа. Атрансгуманизм акосмизм еиԥш аҳасабтәқәа ықәнаргылоит, аха еиҳа ахшыҩзышьҭра анаҭоит ауаҩы ихаҭа иҽеиҭакра.<ref name="Bostrom2005">Bostrom, 2005.</ref> А[[Абиологиа|биологиатә ҭҵаарадыррақәеи]] и[[Искусственный интеллект|ԥсабаратәым аинтеллекти]] рыҿиара иадҳәалоу атехнологиа ҿыцқәа рконтекст ала атрансгуманизм ҳаамҭазы алацәажәара еиҳа хра аманы иҟалоит.<ref name="Andrews2009">Andrews, 2009, 114.</ref> Акосмизми атрансгуманизми ирыҵаркуеит а[[Научно-технический прогресс|ҭҵаарадырра-техникатә прогресс]] ахәарҭареи а[[сциентизм]]и, иазыԥшуп аҭҵаарадырра атриумф ауаҩы зегь реиҳа иԥынгыла хада – иԥсра аҿаԥхьа.<ref name="Bostrom2005" /> Акосмизми атрансгуманизми рфилософиа ашьақәгылара иаҿуп, аконтиненталтә Европа акосмизм аидеологиа агәаанагарақәа еилаԥсоуп.<ref name="Хабибуллина2008" /> Атрансгуманизм акритика азыруеит узқәымгәыӷуа асоциалтә хҟьаԥҟьақәа ирыхҟьаны, уи аҵыхәтәантәи аалыҵ ауаҩ ду [[Ницше, Фридрих|Ницше]] и[[сверхчеловек|дҳәалоуп]].<ref name="Shlapentokh2001">Shlapentokh, 2001.</ref><ref name="Fukuyama2004">Fukuyama, 2004.</ref> Абжьаратә позициа атрансгуманизм адекларациа азнауеит «даара ишәарҭоу процессны», аха «иҟалар зылшо иреиӷьу», хырԥашьа змам акәзар акәхап.<ref name="Sorgner2009">Sorgner, 2009.</ref><ref name="Verdoux2009">Verdoux, 2009.</ref> == Афилософиа Урыстәыла == {{double image|right|Who is to Blame 1905.jpg|122|What is to be Done.jpg|120|Урыстәыла ауаажәларратә зҵаара хадақәа шьақәзыргылаз, еицырдыруа афилософиатә романқәа: [[Герцен, Александр Иванович|Герцен]] «[[Кто виноват?|Изхарада?]]», [[Чернышевский, Николай Гаврилович|Чернышевски]] «[[Что делать? (роман)|Иҟаҵатәузеи?]]"}} {{double image|right|Kropotkin lecture.jpg|121|Bakunin and Anarchism poster.jpg|121|[[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Кропоткин]] илекциеи (Англиа, 1900 ш.) [[Бакунин, Михаил Александрович|Бакунин]] иусумҭақәа рыԥхьареи рӡыргаратә проспектқәа (ЕАА, 1975 ш.)}} {{main|Аурыс философиа}} {{see also|Ареволиуциа ҟалаанӡатәи Урыстәыла афилософцәа рсиа}} «Аурыс философиа» иаҵанакыр алшоит аурыс культура аҩныҵҟа иҿио амилаҭтә философиа ҷыда еиԥш, [[Урыстәыла|Урыстәыла]] аҵакыраҿы инхоз еиуеиԥшым афилософцәа русура ааидкыланы, аҭоурыхтә контекст ала – [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериеи]] [[СССР]]-и зегьы рҵакыраҿы.<ref name="Зеньковский2001">Зеньковский, 2001, 23.</ref> Араҟа азҵаара иахәаԥшуеит аҩбатәи, еиҳа инарҭбаау аилкаарала.<ref name="Марченков2006">Марченков, 2006.</ref> Афилософиатә рҿиара Урыстәыла иалагоит XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны. [[Пиотр I дуӡӡа|Пиотр I]] иреформақәа ҟалаанӡа [[Урыстәыла аҳра|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра]] а[[Античная философия|нтикатә философиа]] аҭынха еиԥш [[Западная философия|мраҭашәаратәи афилософиа]] аҭынхагьы иаҿыган. XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аурыс ҭоурых аамҭа зегьы зны-зынла «аурыс философиахь алагала» ҳәа иашьҭоуп.<ref name="Лосский1991">Лосский, 1991, 4—8.</ref> XVIII ашәышықәсазы [[Национальный университет «Киево-Могилянская академия»|Киев-могилиантәи академиа]] инаркны Урыстәыла иалалоит адунеитә философиа аҭынха, академиа аушьҭымҭацәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп раԥхьатәи урыстәылатәи афилософцәа: [[Феофан Прокопович|Феофан Прокоп-иԥеи]] [[Сковорода, Ҳриҳори Савва-иԥа|Григори Сковородеи]].<ref name="Зеньковский2001_2">Зеньковский, 2001, 17, 34—36.</ref><ref name="Маслин2001">Маслин, 2001, 52.</ref> Иласны иҿиауа, XIX ашәышықәсазы Урыстәыла афилософиа ԥхьаҟа ицоит, ишьақәнаргылоит зхала иҟоу афилософиатә хырхарҭақәа.<ref name="Лосский1991_2">Лосский, 1991, 5.</ref> XIX ашәышықәса аҽеиҩшамҭа «аурыс философиа ахьтәы шәышықәса» ҳәа иԥхьаӡоуп, XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи — «аурыс философиа араӡны шәышықәса» ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="Зеньковский2001_3">Зеньковский, 2001, 65.</ref><ref name="Марченков2006" /> Урыстәыла афилософиа актәи аҟазшьа ҷыда, иара акыр ихьшәаны ашьақәгылароуп, уи Европа еиԥш антикатә философиа иаҿырԥшны акәымкәа, мраҭашәаратәи афилософиа ишазыҟоу ала. Афилософиа Урыстәыла иалалоит [[Философия Нового времени|Аамҭа ҿыц афилософиа]] иазҷыдароу а[[Секуляризация (социология)|секулиаризациа]] аидеиақәа инарываргыланы, ирласны ицәырнагоит аурыс философцәа ҩ-лагеркны реихшара: арҭ аидеиақәа еиҟәызшо «[[Западничество|мраҭашәарааи]]» «а[[Славянофильство|славианофилцәеи]]», урҭ ааԥхьара ҟарҵоит иҷыдоу аурыс, раԥхьа иргыланы а[[Православие|иашахаҵаратә]] традициақәа ирықәныҟәаларц. Ари аиҟәыҭхара XIX ашәышықәса зегьы иазҷыдаран, насгьы аҳәынҭқарра аиҿагылара иалахәын, «аҿагыларатә хәыцрақәа» ацензура рзуны, иргәамԥхоз афилософцәа [[Сибирь|Сибраҟа]] иахго. Мраҭашәараа рахь, иаагозар, иаҵанакуан [[Чаадаев, Пётр Яковлевич|П. И. Чаадаев]], [[Бакунин, Михаил Александрович|М. А. Бакунин]], [[Герцен, Александр Иванович|А.И. Герцен]], [[Чернышевский, Николай Гаврилович|Н. Г. Чернышевски]], [[Белинский, Виссарион Григорьевич|В. Г. Белински]], [[Станкевич, Николай Владимирович|Н. В. Станкевич]], [[Грановский, Тимофей Николаевич|Т. Грановски]], [[Огарёв, Николай Платонович|Н. П. Огариов]], [[Боткин, Василий Петрович|В. П. Боткин]], [[Корш, Евгений Фёдорович|Е. Ф. Корш]], аславианофилцәа рахь – [[Хомяков, Алексей Степанович|А. С. Хомиаков]], [[Киреевский, Иван Васильевич|И. В. Киреевски]], [[Соловьёв, Владимир Сергеевич|В. С. Соловиов]], [[Аксаков, Константин Сергеевич|К. С. Аксаков]], [[Самарин, Юрий Фёдорович|Иу. Ф. Самарин]].<ref name="АлексеевПанин_3">Алексеев, Панин, 2005, Глава X.</ref><ref name="Зеньковский2001_4">Зеньковский, 2001, 35—38.</ref><ref name="Oxford2005_23">Oxford, 2005, 828—829.</ref> Урыстәыла афилософиа аҩбатәи иаҟазшьарбагоу ҷыдароуп [[Антропоцентризм|антропоцентризмра]]. Урыстәыла афилософцәа рырҿиараҿы – ауаҩы, илахьынҵеи ихақәиҭреи, иԥсҭазаара аҵаки ртема ауп. Ауаҩы ихақәиҭра азҵаарақәа ҷыдала актуалра рыман XVIII—XIX ашә. Убри аҟынтә урыстәылатәи афилософиаҿы а[[этика]], а[[политическая философия|политикатә философиа]], а[[философия истории|ҭоурых афилософиа]], а[[философия религии|дин афилософиа]] акыр аԥыжәара рымоуп а[[Метафизика|метафизика]], а[[Эпистемология|епистемологиа]] уҳәа ирызку аҭҵаамҭақәа раасҭа. Абри аҵакала Урыстәыла афилософиа – ареалисттә еиԥш аутопиатә философиагьы – еснагь прагматикатәуп, лассы-лассы адунеи аԥсахра агәҭакқәа ирыдҳәалоуп. Убри аҟынтәи машәыршақә иҟамлаӡеит урыстәылатәи афилософиатә дискурс аҿы асоциалтә практика иазааигәоу атеориақәа аԥыжәара ахьрымоу, иаагозар, а[[марксизм]] ма а[[анархизм]] реиԥш иҟоу.<ref name="Марченков2006" /><ref name="Зеньковский2001_5">Зеньковский, 2001, 21—22.</ref> XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы Урыстәыла афилософцәа адунеи зегьы аҿы иубартә еиԥш еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа рҿы рлагала ҟарҵоит. Раԥхьа иргыланы уи иаҵанакуеит [[анархизм]] ([[Бакунин, Михаил Александрович|М. А.Бакунин]], [[Кропоткин, Пётр Алексеевич|П. А. Кропоткин]]), а[[марксизм]] ([[Плеханов, Георгий Валентинович|Г. В. Плеханов]]), а[[космизм]] ([[Вернадский, Владимир Иванович|В. И. Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|К. Ҳ. Циолковски]], [[Фёдоров, Николай Фёдорович|Н. Ф. Фиодоров]]).<ref name="Марченков2006" /> 1918-1922 шш. аурыс философцәа рӷьырак [[Философия в Крыму|Ҟрымҟа ииасуеит]], уаҟа Тавриатәи ауниверситет арҵаҩцәас иҟалоит. XX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы «[[Научный коммунизм (дисциплина)|аҭҵаарадырратә коммунизм]]» а[[догмат|догматизациа]] азуны Урыстәыла (СССР) афилософиа аҿиара аанкылахоит, афилософцәа аӡәырҩы шьын ма [[ГУЛаг|абахҭатә лагерқәа]] ирҭакын. «[[хрущёвская оттепель|Хрушьчовтәи аԥхарра]]» ацензура маҷк аԥсыҿхара шаанагазгьы, [[Мамардашвили, Мераб Константинович|М.К. Мамардашвили]]и [[Ильенков, Эвальд Васильевич|Ҳ. В. Ильенков]]и реиԥш иҟоу афилософцәа шьақәгылартәы алшара шрырҭазгьы, Урыстәыла афилософиа ишахәҭоу аҿиара еиҭахацыркхаӡом [[Асовет Еидгыла аилабгара|СССР еилаҳаанӡа]]. Иахьатәи аамҭазы Урыстәыла афилософиа адырҵара, мамзаргьы еиуеиԥшым афилософиатә дунеихәаԥшышьақәа ркьыԥхьра аҳәынҭкарра иԥнакуам.<ref name="Oxford2005_24">Oxford, 2005, 829.</ref> == Афилософиеи ауаажәларреи == Абжьааԥнытәи аԥсҭазаараҿы афилософцәеи афилософиеи разыҟазаашьа еснагь иҵоурам, афилософиа амаҭәар аилкаара иагәылоуп имцу агәаанагарақәа рацәаны.<ref name="MooreBruder_37">Moore, Bruder, 2005, 5—7.</ref> Иаагозар, [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәаҿы]] ажәа «афилософиара» иҵоурам ацәаԥштәхәы амоуп: «иҟәыӷацәаны ҵаҵӷәыда ахәыцра».<ref name="Ожегов"/> Убри инаваргыланы афилософиа ауаажәларра ирнаҭо анырра ахә ашьара уадаҩуп.<ref name="MooreBruder_38">Moore, Bruder, 2005, 1.</ref> Ганкахьала, афилософиа аҵара ауаҩы хра злоу анырра анаҭоит, насгьы аиашареи ақьиареи рахь аориентациа ашьақәгылара иацхраауеит. Афилософиа адырра ауаҩы «есыҽнытәи ахәыцра ҭшәа» аҟынтә деиқәнархоит, насгьы егьырҭ ауааи иареи еицырзеиԥшу бызшәак рыԥшаараҿы ицхраауеит<ref name="АлексеевПанин_4">Алексеев, Панин, 2005, Глава I, §1.</ref>. Арбагақәак рыла, афилософиа аҵара егьырҭ асубъектқәа зегьы раасҭа ахәыцра еиҳа еиӷьны еизнарҳауеит. Иаҳҳәап, еицырдыруа англыз журнал «[[The Economist]]» имҩаԥнагаз аҭҵаара иаанарԥшит афилософиа афакультетқәа залгаз [[бакалавр|абакалаврцәа]] иҷыдоу амедицинатә школқәеи, [[Школа права|азакәантә школқәеи]], [[Бизнес-школа|абизнес-школқәеи]] рҭаларазы стандарттә тестқәа рҿы абжьаратәи абаллқәа рыла аԥхьагылара шроуа<ref name="MooreBruder_39">Moore, Bruder, 2005, 12—13.</ref>. Даҽа ганкахьала, афилософиа [[Общество|ауаҩытәыҩсатә уаажәларрақәа]] анырра ду рнаҭоит. Иаагозар, [[Конфуций|Конфуци]]еи [[Лао-цзы|Лао-цзи]] рфилософиатә концепциақәа азқьышықәсақәа рзы [[Китай (страна)|Китаи]] аҿиара азԥхьагәарҭеит.{{Аиасра|Мировая философия в IV—XVI вв.}} [[Война|Аибашьрақәе]]и [[Революция|ареволиуциақәе]]и бџьарла акәымкәа философиала иалагоит.<ref name="MooreBruder_38" /> Иаагозар, а[[марксизм]] афилософиа аларҵәара Урыстәыла [[Революция 1917 года в России|ареволиуциа ахылҿиааит 1917 шықәса рзы]],{{Аиасра|Марксизм}} афранцыз ҵаралашара афилософиа афранцыз [[Великая французская революция|Револиуциа Ду]] ахылҿиааит,{{Аиасра|Французское Просвещение}} иара убри афилософиа ашьаҭала ишьақәыргылан [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америка Еиду Аштатқәа]]. Афилософиа аҳаҭыр азы, 1882 шықәса нанҳәа 12 рзы афранцыз астрономцәа [[Братья Анри|Полеми Анри Проспери]] иаадыртыз [[(227) Философия|астероид (227) Афилософиа]] ҳәа ахьӡ ахҵан.<ref>{{книга|заглавие=Dictionary of Minor Planet Names|автор=Lutz D. Schmadel|издательство=Springer|год=2003|isbn=3-540-00238-3}}</ref> == Акомментариқәа == {{Reflist|group=азгәаҭа|refs= <ref name="наука">Зны-зынла афилософиа "аҭҵаарадырра" ҳәа изышьҭоу еиуеиԥшым амзызқәа ыҟоуп. Актәи, шьоукы афилософцәа рхала рфилософиатә теориақәа «аҭҵаарадырра» ҳәа рыхьӡырҵон, убас ала урҭ ииашоу, мамзаргьы рҵакы шьақәдырӷәӷәон. Иаҳҳәап, Гуссерль ифеноменологиа убас ихьӡиҵеит. Аха шьҭахьҟа ҳанхьаԥшуа, уи аҭҵаарадырра аҳасабала иамоу астатус зеиԥш азхаҵара амаӡамызт. (См. Moore, Bruder, 2005, 174—175.; Singer, 2001, 87—88.) Аҩбатәи, зегь реиҳа ихәарҭоу афилософиатә еиҿкаара еиҳа “иҳараку астатус” аиҭара азы аполитикатә мзызқәа ыҟазар ауеит. Ахԥатәи, афилософиа аганқәак рҿы, ҷыдала аналитикатә философиаҿы, иаҳҳәап, алогикатә позитивизм аҳәаақәа ирҭагӡаны, иҟоуп агәаанагара, афилософиа аҵыхәтәантәи аамҭазы ииашоу аҭҵаарадырраны иҟалароуп ҳәа. Аҵыхәтәан, аԥшьбатәи, афилософиа ахәҭақәак, иаҳҳәап, алогика, аҵарадырра адыргақәа зегьы рымоуп. ⟦Р1⟧</ref> <ref name="syllogism">Иаҳҳәап, ажәытәтәи Индиатәи афилософиаҿы ас еиԥш х-терминк рыла ишьақәгылоу асиллогизм {{Аиасра|Древнеиндийская философия}} еилкаамызт.</ref> <ref name="Уайтхед">''«The safest general characterization of the European philosophical tradition is that it consists of a series of footnotes to Plato.»'' — {{книга|автор= Alfred North Whitehead|заглавие= Process and reality: an essay in cosmology|ссылка= https://archive.org/details/processrealityes00whit_088|издание= 2nd edition|место= New York|издательство= Free Press|год= 1978|страницы= [https://archive.org/details/processrealityes00whit_088/page/n64 39]|страниц= 413|isbn=0029345804}}</ref> <ref name="def-pp">Аристотель иҵаҩцәа амҩаду данрыцныҟәоз алекциақәа дырзаԥхьон. Ажәа "перипатетика" {{lang-grc|περιπατέω}} - "аныҟәара" аҟынтәи ауп иааз.</ref> <ref name="ind def">Зхәаԥшышьак ала, ажәа "философиа" индиатәи версиа атермин "даршана" ({{lang-sa|दर्शन}}, "абара") См. Oxford, 2005, 428.. Ари азҵаара иазку даҽа гәаанагарак инақәыршәаны, атермин "анвишики" ({{IAST|ānvīkṣikī}}, "аҵара") ⟦P3</ref> <ref name="Russell">Рассел иҩыз ари ацыԥҵәаха ишәҟәы аурыс бызшәахьы еиҭаргоз еиҳарак рҿы иҟам, избанзар уи Асовет цензура абзоурала иаԥыхын. Иахәаԥш аоригиналтә текст, ҿырԥштәыс, аҭыжьымҭаҿы: {{книга|автор= Bertrand Russell|заглавие= The History of Western Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/historywesternph00russ_236|место= New York|издательство= Simon & Schuster Inc.|год= 1972|страницы= [https://archive.org/details/historywesternph00russ_236/page/n854 642]—643|страниц= 896|isbn= 0-671-20158-1}}.</ref> <ref name="Marx">Аха Маркс Урыстәыла ишыҟалаз еиԥш мчыла амчра ампыҵахалара дақәшаҳаҭмызт. Уи агәра игон ареволиуциа ԥсабарала ишыҟалоз. ⟦Р0⟧</ref> <ref name="Kuhn">1960-тәи ашықәсқәа рзы ишәҟәы еиуеиԥшым арелативисттә интерпретациақәа рҭак ҟаҵо, Кун ишәҟәы аҩбатәи аҭыжьымҭа иацҵеит ашьҭахьтәи аҩыра, уаҟа иара иаартны иара изку арелативизм мап ацәикит, насгьы ихы иазиҳәеит “аҭҵаарадырреи атехнологиатә прогресс адгылаҩ” ҳәа. (Иаҳәа ⟦Р0⟧ иара убас ⟦Р1⟧)</ref> <ref name="наука2">Аха уеизгьы, уи аҭҵаарадырра акәӡам, ҿырԥштәыс иаагозар, еснагь иара иазкны мета-позициак ахьааннакыло азы. Уи адагьы, аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟоу алогикатә позитивизм ацәқәырԥа мацара ауп афилософиа аҿы аҵаратә метод мацара ахархәарала иҟаҵоу. ⟦Р0⟧</ref> }} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|3|refs= <ref name="Gowin">{{книга|автор= D. Bob Gowin, Marino C. Alvarez|заглавие= The Art of Educating with V Diagrams|ссылка= https://archive.org/details/artofeducatingwi0000gowi/page/52|издательство= Cambridge University Press|год= 2005|страницы= 52|страниц= 231|isbn= 052184343X}}</ref> <ref name="Buccellati">{{статья|автор= Giorgio Buccellati|заглавие= Wisdom and Not: The Case of Mesopotamia|издание= Journal of the American Oriental Society|издательство= American Oriental Society|год= 1981|том= 101|номер= 1|страницы= 35—47|issn= 0003-0279}}</ref> <ref name="Ожегов">{{книга|автор= [[Ожегов, Сергей Иванович|С.И. Ожегов]]|заглавие= Словарь русского языка|издание= 9-е издание|место= Москва|издательство= Советская энциклопедия|год= 1972|страницы= 783|страниц= 846|тираж=120000}}</ref> }} == Алитература == {{refbegin2}} * {{статья|автор= [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль Э.]]|заглавие= Философия как строгая наука|ссылка= |автор издания= Гуссерль Э.|издание= Философия как строгая наука|тип= |место= Новочеркасск|издательство= Сагуна|год= 1994|том= |страницы= |isbn= 5759301373; ISBN 5759301381|ref= Гуссерль}} * {{статья|автор= [[Хабермас, Юрген|Хабермас Ю.]]|заглавие= 1. Философия как «местоблюститель» и «интерпретатор»|ссылка= |автор издания= Хабермас Ю.|издание= Моральное сознание и коммуникативное действие|тип= |место= {{СПб}}|издательство= Наука|год= 2001|том= |страницы= 7—33|isbn= 5-02-026810-0; ISBN 3-518-28022-8|ref= Хабермас}} === Аилыркаагатә литература === '''На русском языке''' * {{БСЭ3|автор= [[Спиркин, Александр Георгиевич|Спиркин А.Г.]]|заглавие= Философия|том=27|страницы= 412—417|ref= Спиркин}} * {{книга|автор= Е.Губский, Г.Кораблева, В.Лутченко|заглавие= Философский энциклопедический словарь|место= Москва|издательство= Инфра-М|год= 2005|страниц= 576|isbn= 5-86225-403-X|тираж=10000|ref=Губский и др.}} * {{книга|автор= Александр Грицанов|заглавие= Новейший философский словарь|место= Минск|издательство= Скакун|год= 1999|страниц= 896|isbn= 985-6235-17-0|тираж=10000|ref=Грицанов}} '''На иностранных языках''' * {{статья|автор= Robert Audi|заглавие= Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 7|страницы= 325—337|isbn= 0-02-865787-X|ref= Audi}} * {{книга|заглавие= The Oxford companion to philosophy|ссылка= https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f5n3|ответственный= Ted Honderich|издание= New Edition|издательство= Oxford University Press|год= 2005|страниц= 1060|isbn= 0–19–926479–1|тираж=|ref=Oxford}} === Алагалатә литература === '''На русском языке''' * {{книга|автор= Алексеев П. В., Панин А. В.|заглавие= Философия|издание=3-е издание|место= Москва|издательство= Проспект|год= 2005|страниц= 604|isbn= 5-482-00002-8|тираж=5000|ref=Алексеев, Панин}} * ''[[Ильенков, Эвальд Васильевич|Ильенков Э. В.]], Коровиков В. И.'' Тезисы к вопросу о взимосвязи философии и знаний о природе и обществе в процессе их исторического развития. // ''Ильенков Э. В.'' Собрание сочинений. Т. 1. — М: Канон плюс, 2019. — С. 354—363. — ISBN 978-5-88373-579-9 * {{статья|автор= Колесников А. С.|заглавие= Исторические типы философии|автор издания= Ю.Н. Солонин и др.|издание= Основы современной философии|место= Санкт-Петербург|издательство= Лань|год= 1999|страницы= 20—110|isbn= 5-8114-0100-0|ref= Колесников}} * ''[[Мареев, Сергей Николаевич|Мареев С. Н.]], Мареева Е. В.'' [https://www.mediafire.com/file/y7vto5691vi6cj8/%25D0%259C%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B5%25D0%25B2_%25D0%25A1._%25D0%259D.%252C_%25D0%259C%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25B0_%25D0%2595._%25D0%2592._-_%25D0%2598%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F_%25D1%2584%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%2581%25D0%25BE%25D1%2584%25D0%25B8%25D0%25B8.pdf/file История философии. Общий курс.] — М.: Академический проект, 2003. — 874 с. ISBN 5-8291-0287-0 * {{книга|автор= [[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие= История западной философии|оригинал= The History of Western Philosophy|место= Москва|издательство= Миф|год= 1993|том= I|страниц= 512|isbn= 5-87214-012-6|тираж=10000|ref=Russell, т.1}} * {{книга|автор= [[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие= История западной философии|оригинал= The History of Western Philosophy|место= Москва|издательство= Миф|год= 1993|том= II|страниц= 446|isbn= 5-87214-012-6|тираж=10000|ref=Russell, т.2}} * {{статья|автор= Росенко М. Н.|заглавие= Предмет философии. Антропоцентризм как мировоззренческий и методологический принцип современной философии.|автор издания= Солонин Ю. Н. и др.|издание= Основы современной философии|место= Санкт-Петербург|издательство= Лань|год= 1999|страницы= 3—19|isbn= 5-8114-0100-0|ref= Росенко}} * {{книга|автор= Сычев А. А.|заглавие= Основы философии|место= Москва|издательство= Альфа М|год= 2010|страниц= 368|isbn= 978-5-98281-181-3|тираж=1500|ref= Сычев}} * {{книга |автор= [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|Фролов И. Т]]. и др.|часть= |заглавие= Введение в философию: Учеб. пособие для вузов|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= 3-е изд., перераб. и доп.|место= М.|издательство= Республика|год= |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 623|серия= |isbn= 5-250-01868-8|тираж= |ref= Введение в философию. Часть IV}} '''На иностранных языках''' * {{книга|автор= Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder|заглавие= Philosophy. The Power of Ideas|ссылка= https://archive.org/details/philosophypowero00moor|издание= 6th edition|издательство= Mc Graw Hill|год= 2005|страниц= 600|isbn= 0-07-287603-4|тираж=|ref=Moore, Bruder}} * {{статья|автор=Edward Craig|заглавие= Philosophy|ссылка=https://archive.org/details/shorterroutledge00crai|автор издания= Nigel Warburton|издание= Philosophy. Basic Readings.|издательство= Routledge|год= 2005|страницы= [https://archive.org/details/shorterroutledge00crai/page/n31 5]—10|isbn= 0-203-50642-1|ref= Craig}} * {{книга|автор= Rodolphe Gasché |заглавие= The Honor of Thinking: Critique, Theory, Philosophy|издание= 1st edition|издательство= Stanford University Press|год= 2006|страниц= 424|isbn= 0804754233|тираж=|ref=Gasché}} * {{статья|автор= Richard H. Popkin|заглавие= Origins of Western Philosophic Thinking|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/1|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=1—5|isbn=0-231-10128-7|ref= Popkin}} === Атематикатә литература афилософиатә школқәа рыла === ==== Заатәи абырзен философиа ==== * {{статья|автор= [[Зайцев, Александр Иосифович|А.И. Зайцев]]|заглавие= Софисты|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/2806.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 4|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Зайцев}} * {{книга|автор= Catherine Osborne|заглавие= Presocratic Philosophy. A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/presocraticphilo0000rowe|издательство= Oxford University Press|год= 2004|страниц= 146|isbn= 0-19-284094-0|тираж=|ref=Osborne}} * {{статья|автор= Thomas M. Robinson|заглавие= The Pre-Socratic Philosophers|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/6|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=6—20|isbn=0-231-10128-7|ref= Robinson (Presocratics)}} * {{статья|автор= Thomas M. Robinson|заглавие= The Sophists|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/20|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=20—23|isbn=0-231-10128-7|ref= Robinson (Sophists)}} ==== Абырзен классикатә философиа ==== * {{книга|автор= [[Асмус, Валентин Фердинандович|В.Ф. Асмус]]|заглавие= Платон|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1975|страниц= 220|серия= Мыслители прошлого|тираж=50000|ref=Асмус}} * {{книга|автор= [[Лосев, Алексей Фёдорович|А.Ф. Лосев]], [[Тахо-Годи, Аза Алибековна|А.А. Тахо-Годи]]|заглавие= Платон. Аристотель.|издание= 3-е издание|место= Москва|издательство= Молодая Гвардия|год= 2005|страниц= 392|серия= Жизнь замечательных людей|isbn= 5-235-02830-9|тираж=5000|ref=Лосев, Тахо-Годи}} * {{статья|автор= [[Лосев, Алексей Фёдорович|А.Ф. Лосев]]|заглавие= Жизненный и творческий путь Платона|издание= Платон. Собрание сочинений в четырёх томах|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1994|том= 1|страницы= 3—63|isbn= 5-244-00451-4|ref= Лосев}} ==== Ажәытә индиатәи афилософиа ==== * {{статья|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Индийская философия|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/1223.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Шохин}} * {{статья|автор= [[Зильберман, Давид Беньяминович|Д.Б. Зильберман]], [[Пятигорский, Александр Моисеевич|А.М. Пятигорский]]|заглавие= Философия [в Индии]|издание= Большая советская энциклопедия|место= Москва|издательство= Советская энциклопедия|год= 1972|том=10 |страницы=221—223 |ref=Зильберман, Пятигорский }} * {{книга|автор= Sue Hamilton|заглавие= Indian Philosophy: A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/indianphilosophy0000hami|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 168|isbn= 0192853740|тираж=|ref=Hamilton}} * {{статья|автор= Karl Potter|заглавие= Indian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 4|страницы= 623—634|isbn= 0-02-865784-5|ref= Potter}} * {{книга|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Индийская философия. Шраманский период|место= Санкт-Петербург|издательство= Издательство Санкт-Петербургского университета|год= 2007|страниц= 424|isbn= 978-5-288-04085-6|тираж=1000|ref=Шохин}} * {{книга|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Школы индийской философии. Период формирования|место= Москва|издательство= Восточная литература|год= 2004|страниц= 416|серия= История восточной философии|isbn= 5-02-018390-3|тираж=1200|ref=Шохин}} ==== Ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа ==== * {{статья|автор= В.Г. Бурова, [[Титаренко, Михаил Леонтьевич|М.Л. Титаренко]]|заглавие= Философия Древнего Китая|издание= Древнекитайская философия|тип= в 2х т.|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1972|том= 1|страницы= 5—77|ref= Бурова, Титаренко}} * {{статья|автор= [[Кобзев, Артём Игоревич|А.И. Кобзев]]|заглавие= Китайская философия|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/1428.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Кобзев}} * {{книга|автор= Livia Kohn|заглавие= Daoism Handbook|место= Boston|издательство= Brill Academic Publishers|год= 2000|страниц= 954|серия= Handbook of Oriental Studies / Handbuch der Orientalisk|isbn= 90-04-11208-1|тираж=|ref=Kohn}} * {{статья|автор= Wing-Tsit Chan|заглавие= Chinese Philosophy: Overview|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 149—160|isbn= 0-02-865782-9|ref= Wing-Tsit Chan}} * {{статья|автор= Kwong-loi Shun|заглавие= Chinese Philosophy: Confucianism|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 170—180|isbn= 0-02-865782-9|ref= Kwong-loi Shun}} * {{статья|автор= Chad Hansen|заглавие= Chinese Philosophy: Daoism |автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 184—194|isbn= 0-02-865782-9|ref= Chad Hansen}} * {{статья|автор= Bo Mou|заглавие= Chinese Philosophy: Language and Logic|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 202—215|isbn= 0-02-865782-9|ref= Bo Mou}} ==== Европа абжьарашәышықәсазтәи афилософиа ==== * {{книга|автор= [[Чанышев, Арсений Николаевич|Чанышев А.Н.]]|заглавие= Курс лекций по древней и средневековой философии|ссылка= http://www.runivers.ru/philosophy/lib/book6221/142192/|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1991|страниц= 512|isbn= 5-06-000992-0|тираж=100000|ref=Чанышев}} * {{книга|автор= [[Соколов, Василий Васильевич (философ)|Соколов В.В.]]|заглавие= Средневековая философия|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1979|страниц= 448|тираж=40000|ref=Соколов}} * {{статья|автор= [[Неретина, Светлана Сергеевна|С.С.Неретина]]|заглавие= Средневековая европейская философия|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/2830.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том=4 |isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Неретина}} * {{статья|автор= Desmond Paul Henry|заглавие= Medieval and Early Christian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 6|страницы= 99—107|isbn= 0-02-865786-1|ref= Henry}} * {{статья|автор= Г.А.Смирнов|заглавие=Оккам |ссылка=http://iph.ras.ru/elib/2167.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|isbn= 978-5-244-01115-9|ref=Смирнов }} ==== Мрагылара Ааигәа абжьарашәышықәсазтәи афилософиа ==== * {{книга|автор= Е.А. Фролова|заглавие= История арабо-мусульманской философии: Средние века и современность|ссылка= http://iph.ras.ru/uplfile/root/biblio/2006/Frolova1.pdf|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 2006|страниц= 199|isbn= 5-9540-0057-3|тираж=500|ref=Фролова}} * {{книга|автор= Kecia Ali, Oliver Leaman|заглавие= Islam: the key concepts|место= New York|издательство= Routledge|год= 2007|страниц= 2000|isbn= 0415396387|тираж=|ref=Ali, Leaman}} * {{статья|автор= Е.А. Фролова|заглавие= Арабо-исламская философия в средние века|ссылка= http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt04.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 72—101|isbn= 5-201-01993-5|ref= Фролова}} * {{книга|автор= Колетт Сират|заглавие= История средневековой еврейской философии|оригинал= A History оf Jewish Philosophy in the Middle Ages|место= Москва|издательство= Мосты культуры|год= 2003|страниц= 712|серия= Bibliotheca judaica. Современные исследования|isbn= 5-93273-101-X|тираж=2000|ref=Sirat}} ==== Индиеи Мрагылара Хареи абжьарашәышықәсазтәи рфилософиа ==== * {{статья|автор= Г.А. Ткаченко|заглавие= Средневековая философия Китая|ссылка= http://psylib.org.ua/books/stepz01/txt03.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 49—71|isbn= 5-201-01993-5|ref= Ткаченко}} * {{статья|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Средневековая философия Индии|ссылка= http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt02.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 21—48|isbn= 5-201-01993-5|ref= Шохин}} ==== Аиҭарҿиара афилософиа ==== * {{книга|автор= [[Шестаков, Вячеслав Павлович|В. Шестаков]]|заглавие= Философия и культура эпохи Возрождения. Рассвет Европы|место= Санкт-Петербург|издательство= Нестор-История|год= 2007|страниц= 270|isbn= 978-5-59818-7240-2|тираж=2000|ref=Шестаков}} * {{книга|автор= [[Горфункель, Александр Хаимович|А.Х. Горфункель]]|заглавие= Философия эпохи Возрождения|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1980|страниц= 368|тираж=50000|ref=Горфункель}} ==== Аамҭа Ҿыц афилософиа ==== * {{статья|автор= Karl Ameriks|заглавие= Immanuel Kant|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/494|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=494—502|isbn=0-231-10128-7|ref= Ameriks}} * {{статья|автор= Richard H. Popkin|заглавие= The French Enlightment|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/462|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=462—471|isbn=0-231-10128-7|ref= Popkin (Enlightment)}} * {{статья|автор= Harry M. Bracken|заглавие= George Berkeley|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/445|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=445—452|isbn=0-231-10128-7|ref= Bracken}} * {{статья|автор= Yuen-Ting Lai|заглавие= China and Western Philosophy in the Age of Reason|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/412|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=412—421|isbn=0-231-10128-7|ref= Yuen-Ting Lai}} ==== Аконтиненталтә философиа ==== * {{книга|автор= Simon Critchley|заглавие= Continental Philosophy: A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/continentalphilo0000crit|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 168|isbn= 0-19-285359-7|тираж=|ref=Critchley}} * {{статья|автор= Charles E. Scott|заглавие= Continental Philosophy at the Turn of the Twenty-First Century|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/745|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=745—753|isbn=0-231-10128-7|ref= Scott}} * {{статья|автор= Thomas Nenon|заглавие= Continental Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 488—489|isbn= 0-02-865782-9|ref= Nenon}} * {{книга|заглавие= The Columbia History of Twentieth-Century French Thought|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo2006unse|ответственный= Lawrence D. Kritzman, Brian J. Reilly|место= New York|издательство= Columbia University Press|год= 2006|страниц= 788|isbn= 978-0-231-10791-4|тираж=|ref=Kritzman}} * {{книга|автор= Peter Singer|заглавие= Marx: A Very Short Introduction|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 120|isbn= 0–19–285405–4|тираж=|ref=Singer}} * {{статья|автор= Franz Peter Hugdahl|заглавие= Poststructuralism: Derrida and Foucault|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/737|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=737—744|isbn=0-231-10128-7|ref= Hugdahl}} * {{книга|автор= [[Сокал, Алан|Алан Сокал]], Жан Брикмон|заглавие= Интеллектуальные уловки. Критика философии постмодерна|оригинал= Fashionable Nonsense. Postmodern Intellectuals' Abuse of Science|ссылка= http://www.scepsis.ru/library/id_1052.html|место= Москва|издательство= Дом интеллектуальной книги|год= 2002|страниц= 248|isbn= 5-7333-0200-3|тираж=1000|ref=Sokal, Bricmont}} * {{статья|автор= Н.В.Мотрошилова |заглавие=Феноменология |ссылка= http://iph.ras.ru/elib/3176.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том=4 |isbn= 978-5-244-01115-9|ref=Мотрошилова }} * {{статья|автор= В.П.Визгин, В.Φ.Пустарнаков, Э.Ю.Соловьёв|заглавие= Нигилизм|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/2071.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Визгин, Пустарнаков, Соловьёв}} * {{статья|автор= Joseph J. Kockelmans|заглавие= Continental Philosophy of Science|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/691|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=691—698|isbn=0-231-10128-7|ref= Kockelmans}} * {{книга|автор= [[Фейерабенд, Пол Карл|Paul Feyerabend]]|заглавие= Against Method|издание= 4th edition|издательство= Verso|год= 2010|страниц= 296|isbn= 978-1-84467-442-8|тираж=|ref=Feyerabend}} * {{книга|автор= [[Латур, Бруно|Bruno Latour]]|заглавие= Pandora's Hope. Essays on the Reality of Science Studies|издательство= Harvard University Press|год= 1999|страниц= 324|isbn= 0-674-65336-X|тираж=|ref=Latour}} ==== Аналитикатә философиа ==== * {{статья|автор= М.С. Козлова|заглавие= Аналитическая философия|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/0155.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 1|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Козлова}} * {{статья|автор= Грязнов А.Ф.|заглавие= Аналитическая философия: становление и развитие|ссылка= https://archive.org/details/libgen_00845533|автор издания= Грязнов А.Ф.|издание= Аналитическая философия: становление и развитие|место= Москва|издательство= Дом интеллектуальной книги|год= 1998|страницы= [https://archive.org/details/libgen_00845533/page/n3 5]—16|ref= Грязнов}} * {{статья|автор= A.P. Martinich|заглавие= Introduction to Analytic Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/analyticphilosop00mart|автор издания= A.P. Martinich, David Sosa|издание= A companion to analytic philosophy|издательство= Blackwell|год= 2001|страницы= [https://archive.org/details/analyticphilosop00mart/page/n57 1]—6|isbn= 0-631-21415-1|ref=Martinich}} * {{статья|автор= Dagfinn Føllesdal|заглавие= Analytic Philosophy: What is it and why should one engage in it?|автор издания= Hans-Johann Glock|издание= Rise of Analytic Philosophy|издательство= Wiley-Blackwell|год= 1999|страницы= 1—16|isbn= 0-631-20086-X|ref= Føllesdal}} * {{статья|автор= Avrum Stroll|заглавие= Twentieth-Century Analytic Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/n637|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=604—666|isbn=0-231-10128-7|ref= Stroll}} * {{статья|автор= Scott Soames|заглавие= Philosophical Analysis|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 1|страницы= 144—157|isbn= 0-02-865781-0|ref= Soames}} * {{книга|автор= Auguste Comte|заглавие= A General View of Positivism|ссылка= https://archive.org/details/ageneralviewpos00comtgoog|место= New York|издательство= Robert Speller & Sons|год= 1957|страницы=|страниц= 446|тираж=|ref=Comte}} ==== Атрансгуманизми акосмизми рфилософиа ==== * {{статья|автор= [[Бостром, Ник|Nick Bostrom]]|заглавие= A History of Transhumanist Thought|ссылка= http://www.nickbostrom.com/papers/history.pdf|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2005|том= 14|номер= 1|issn= 1541-0099|ref= Bostrom}} * {{статья|автор= [[Фукуяма, Фрэнсис|Francis Fukuyama]]|заглавие= Transhumanism|ссылка= http://www.foreignpolicy.com/articles/2004/09/01/transhumanism|издание= Foreign Policy|место= Washington|год= 2004|номер= September 1|issn= 0015-7228|ref= Fukuyama}} * {{статья|автор= Stefan Lorenz Sorgner|заглавие= Nietzsche, the Overhuman, and Transhumanism|ссылка= http://jetpress.org/v20/sorgner.htm|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2009|том= 20|номер= 1|страницы= 29—42|issn= 1541-0099|ref= Sorgner}} * {{статья|автор= Philippe Verdoux|заглавие=Transhumanism, Progress and the Future|ссылка= http://jetpress.org/v20/verdoux.htm|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2009|том= 20|номер= 2|страницы= 49—69|issn= 1541-0099|ref= Verdoux}} * {{статья|автор= Dmitry Shlapentokh|заглавие= Cosmism in European Thought. Humanity Without Future in Cosmos|издание= Journal of Philosophical Research|год= 2001|том= 26|страницы= 497—546|issn= 1053-8364|doi= 10.5840/jpr_2001_13|ref= Shlapentokh}} * {{статья|автор= Ф.И. Гиренок|заглавие= Космизм|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/1527.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Гиренок}} * {{статья|автор= Leonid Vasilenko|заглавие= Космизм и эволюционизм в русской религиозно-философской традиции.|оригинал=Cosmism and Evolutionism in the Russian Religious-Philosophical Tradition |ссылка= http://www.vasilenkoleonid.ru/works_eng001_leonid_vasilenko_cosmism_and_evolutionism_in_the_russian_religious-philosophical_tradition.html|автор издания= Wendy Helleman|издание= The Russian Idea: In Search of a New Identity|место= Bloomington|издательство= Slavica|год= 2004|страницы= 151—163|isbn= 0-89357-314-0|ref= Василенко}} * {{статья|автор= Zilya Habibullina|заглавие= Sociocultural Potential of Russian Cosmism. |издание= Proceedings of the XXII World Congress of Philosophy. Social and Political Philosophy|год= 2008|том= 50|страницы= 221—223|ref= Хабибуллина}} * {{книга|автор= James T. Andrews|заглавие= Red Cosmos: K. E. Tsiolkovskii, Grandfather of Soviet Rocketry|издательство= Texas A&M University Press|год= 2009|страниц= 168|isbn= 1603441689|тираж=|ref=Andrews}} ==== Аурыс философиа ==== * {{книга|заглавие= История русской философии|ответственный= М. А. Маслин|место= Москва|издательство= Республика|год= 2001|страниц= 639|isbn= 5-250-01811-4|тираж=5000|ref=Маслин}} * {{книга|автор= [[Лосский, Николай Онуфриевич|Лосский Н. О.]]|заглавие= [[История русской философии (Лосский)|История русской философии]]|оригинал= History of Russian philosophy|место= Москва|издательство= [[Советский писатель]]|год= 1991|страниц= 480|isbn= 5-265-02255-4|тираж=50000|ref=Лосский}} * {{книга|автор= [[Зеньковский, Василий Васильевич|Зеньковский В. В.]]|заглавие= История русской философии|издание= Академический Проект|место= Москва|год= 2001|страниц= 880|isbn= 5-8291-0127-0|тираж=6000|ref=Зеньковский}} * {{статья|автор= Vladimir L. Marchenkov|заглавие= Русская философия|оригинал= Russian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том=8 |страницы=564—579|isbn=0-02-865788-8 |ref= Марченков}} * {{статья|автор= Пущаев Ю. В.|заглавие= М. К. Мамардашвили. Опыт физической метафизики|ссылка= http://vphil.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=112|издание= Вопросы философии|место= Москва|год= 2010|номер= 3|страницы= 183—185|issn= 0042-8744|ref= Пущаев}} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * * [http://iph.ras.ru/ Институт философии РАН. Электронная библиотека по философии] * [http://vphil.ru/ Журнал «Вопросы философии». Электронная библиотека публикаций] * [http://www.socionauki.ru/journal/fio/ Журнал «Философия и общество». Электронный архив] * [http://www.scepsis.ru/library/philosophy/page1/ Философская библиотека журнала] «[[Скепсис (журнал)|Скепсис]]» * [http://www.runivers.ru/philosophy/lib/alphabet/ Библиотека русской философии журнала «Логосфера»] * [https://web.archive.org/web/20121130160427/http://www.circle.ru/kentavr Методологический альманах «Кентавр»] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:философиа}} [[Акатегориа:Афилософиа|*]] esm37t6t1skuqy441xf5cu75zsn6xcg 168751 168750 2026-06-24T17:21:13Z Nart17 17397 /* Алагалатә литература */ 168751 wikitext text/x-wiki {{Комплексная наука | Другие названия = {{lang-grc|[[wikt:φιλοσοφία#Древнегреческий|φιλοσοφία]]}} | Тема = аҟазаара аҭҵаара | Предмет изучения = адунеи иазку адыррақәа реизакра | Период зарождения = [[античность|Ажәытәра]] | Основные направления = [[социальная философия|асоциалтә философиа]], [[натурфилософия|аԥсабаратә философиа]] | Значительные учёные = [[Аристотель]], [[Сократ]], [[Платон]], [[Пьер Абеляр|Пьер Абелар]], [[Томас Мор|Томас Море]], [[Джон Локк]], [[Вольтер]], [[Иммануил Кант]], [[Фридрих Ницше]], [[Карл Маркс]]. }} [[Файл:Philly Thinker.JPG|thumb|280px|[[Роден, Огюст|Огиуст Роден]] и[[Мыслитель (скульптура)|скульптура «Ахәыцҩы»]], лассы-лассы афилософиа иасимволны ахархәара амоуп<ref name="Gowin"/>]] [[Файл:Huike thinking.jpg|thumb|280px|[[Буддийская философия|Абуддатә философ]] [[Хуэйкэ]] ихәыцрақәа рҿы, китаитәи асахьаҭыхҩы игравиура Ши Кэ, X ашәышықәса]] [[Файл:Almeida Júnior - Moça com Livro.jpg|thumb|280px|«Дарбанзаалак ауаҩы зны-зынла акәзаргьы афилософиа инапы алакуп». [[Алмейда Жуниор, Жозе Феррас де|Алмеида Жуниор]] лсахьа «Ашәҟәы зку аԥҳәызба», XIX ашәышықәса]] '''Афилософиа''' {{дословно|любомудрие; любовь к [[Мудрость|мудрости]]}} – азеиԥш ҟазшьарбақәа, аилкаарақәа, алабҿабатә [[Действительность|апринципқәа]], мамзаргьы аҟазаара, иара убас ауаҩы иҟазаареи икәша-мыкәша иҟоу адунеии реизыҟазаашьа ирызку [[Познание|адырра]] аформа ҷыдеи [[Знание|адыррақәа]] рсистемеи.<ref name="MooreBruder">Moore, Bruder, 2005, 2—6.</ref><ref name="Спиркин1977">Спиркин, 1977.</ref><ref name="krugosvet3">[http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/filosofiya/FILOSOFIYA.html Философия] {{Wayback|url=http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/filosofiya/FILOSOFIYA.html |date=20101218132236 }} // [[Кругосвет]]</ref><ref name="noveyshiy3">[http://www.terme.ru/dictionary/175/word/filosofija Философия] {{Wayback|url=http://www.terme.ru/dictionary/175/word/filosofija |date=20160410071536 }} // Новейший философский словарь. / Гл. ред. [[А. А. Грицанов]]. — 3-е изд., исправл. — Мн.: Книжный Дом. 2003.— 1280 с. — (Мир энциклопедий).</ref><ref>[http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy Philosophy // Philosophy Dictionary; Philosophy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102190916/http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy|date=2014-11-02}} // [[Columbia Encyclopedia]]</ref> Акыр шәышықәса афилософиа аҳасабтәқәа рахь иаҵанакуан [[Вселенная|адунеии]] [[Общество|ауаажәларреи]] рыҿиара [[Законы природы|азеиԥш закәанқәа]] рыҭҵаара еиԥш, адырреи [[Мышление (философия)|ахәыцреи]] рыпроцесс аҭҵаара, иара убас [[Категории нравственности|ацәаҩашәатә категориақәеи]] акыр иаԥсоу [[ценность|и]] рыҭҵаарагьы. Зда царҭа амам афилософиатә зҵаарақәа рахь иаҵанакуеит, иаагозар, абарҭ: «[[Эпистемология|Адунеи дыршьа амоума?]]», «[[Вопрос существования Бога|Дыҟоума Анцәа?]]», «Изакәызеи [[истина|аиаша]]?», «[[Этика|Изакәызеи ибзиоу?]]», «Дзакәузеи [[Ауаҩы|ауаҩы]]?», «[[Основной вопрос философии|Иаԥхьатәиузеи – аматериа акәу ахдырра акәу?]]», «Ҵакыс иамоузеи [[смысл жизни|аԥсҭазаара]]?» уҳәа. Афилософиаҿы иалкаауп [[метафизика|аметафизика]], [[эпистемология|аепистемологиа]], [[логика|алогика]], [[этика|аетика]], [[метаэтика|аметаетика]], [[эстетика|аестетика]], [[социальная философия|асоциалтәи]] [[политическая философия|аполитикатәи философиа]], [[философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], [[философская антропология|афилософиатә антропологиа]] уҳәа реиԥш иҟоу аҟәшақәа. {{TOClimit|limit=3}} == Атермин аҭоурых == Ажәа «афилософиа» [[Древнегреческая философия|ажәытә бырзен философцәа]] ирымԥсахын. Еицырдыруа [[филолог|афилолог]], [[антиковедение|антикатәи аамҭа аҭоурыхҭҵааҩ]] [[Дильс, Герман|Герман Дильс]] иазгәеиҭоит, ахьыӡҟа зааӡатәи ахархәара иара убас аҟаҵарба ҳара ҳҟынӡа иааӡаз аҭоурыхдырыҩцәа [[Геродот|Геродоти]] [[Фукидид|Фукидиди]] ртекстқәа рҟны иуԥылоит ахьыӡҟақәа ирыдҳәаланы насгьы.<ref>Diels, H. (2010) Griechische Philosophie: Vorlesungsmitschrift aus dem Wintersemester 1897/98. Stuttgart.</ref> [[Сократ]] иҟны ауп ари ажәа ҳаамҭазтәи аҵакы иазааигәоу атермин ҷыдахь иахьиасуа. Зны-зынла афилософиа, иалкаау ҭҵааратә маҭәарк аҳасабала еиҳа иҭшәаны иҳәаақәырҵоит,<ref name="Спиркин1977" /><ref name="Craig2005">Craig, 2005.</ref> ари аҩыза афилософиа азнеишьа, ҳаамҭазтәи [[Современная философия|афилософцәа]] афилософиа [[мировоззрение|дунеихәаԥшышьоуп]], иҟоу зегьы рдырразы зеиԥш критикатә знеишьоуп, иарбан обиектзаалак, ма [[концепция|концепциазаалк]] иадукылар алшоит ҳәа иқәгыло рҟынтәи аҿагыларақәа аиуеит.<ref name="Audi2006">Audi, 2006.</ref><ref name="Craig2005" /><ref name="наука" group="азгәаҭа" /> Ари аҵакала дарбанзаалак ауаҩы зны-зынла акәзаргьы афилософиа инапы алакуп, даҽакала иуҳәозар, дазхәыцуеит. == Афилософиа аҵакы == [[Файл:Философия (по С. Л. Франку).png|thumb|Афилософиа асхема [[Франк, Семён Людвигович|С. Л. Франк]] итәала]] {{Врезка|Выравнивание = right|Ширина = 200px|Заголовок = |Содержание =... егьырҭ аҭҵаарадыррақәа зегьы еиҳа иаҭахуп, уи аасҭа, аха еиӷьу акгьы ыҟаӡам|Подпись= «[[Метафизика (Аристотель)|Аметафизика]]»}} [[Социализация|Асоциализациа]] зызуу ауаҩы ишақәнагоу ишьақәгылаз аԥсҭазаара-практикатә дунеиеилкаара имоуп. Ишаԥу еиԥш, [[традиция|уаанӡатәи абиԥарақәа рԥышәа]] шьаҭас иҟаҵаны, уи [[имплицитное научение|ԥсабаратәла ишьақәгылоит]]. Амала ауаҩы иԥсҭазаараҿы идунеихәаԥшышьа иазышьҭымхуа апроблемақәа дрықәшәар алшоит. Урҭ рыӡбаразы, ауаҩы иҩаӡараҿгьы ауаажәларра рыҩаӡараҿгьы, иаҭаххар ҟалоит адунеи азыҟазаашьа еиҳа иҳараку [[Критическое мышление|акритика]]-[[Рефлексия (философия)|рефлексивтә]] ҩаӡара.<ref>См., например: ''Данильян О. Г., Тараненко Е. М.'' [http://www.maphilosophie.ru/bachelors/taranenko_-_filosofiya.pdf ФИЛОСОФИЯ]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Октябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}. — М.: ЭКСМО, 2005. — С. 12—14. — ISBN 5-699-08775-3.</ref><ref>{{Cite web |url=http://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH8a5332a5622574015c348a |title=Философия в Новой философской энциклопедии |access-date=2022-08-21 |archive-date=2018-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101248/https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH8a5332a5622574015c348a |url-status=live }}</ref> Ари аҩаӡараҿы иҟоуп афилософиа. Афилософиа ииашаны аҳәаақәҵара ахаҭа иаарту философиатә зҵаароуп. Уи зыхҟьо, афилософиаҿы аҭҵаара амаҭәаргьы хықәкыла иахьҳәаақәҵам ауп – афилософиа ипроблематәу зегьы ирыхәаԥшуеит, адырра [[методология|аметодологиа]] ахаҭагьы уахь иналаҵаны ([[эпистемология|аепистемологиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны).<ref name="Audi2006" /> Афилософиа ыҟанаҵы ишьақәгылаз еиуеиԥшым афилософиатә школқәа рҽазыҟаҵарақәа рҳәаа иҭагӡаны, афилософиа закәу еиуеиԥшым аилкаарақәа ауҭар ҟалоит. Убри аҟнытә иалкааны афилософиа аҳәаақәҵара аепоха иадҳәалоуп.<ref name="Oxford2005">Oxford, 2005, 702.</ref> Даҽа ганкахьала, афилософиа иамоуп акрызҵазкуа еидызкыло апринцип – иарбан философиатә хшыҩзцаразаалак, иага узқәымгәыӷра [[Предпосылка|акәзаргьы]], иҵаҵӷәыркуп: [[осмысленность|аҵакы аманы]], [[Мышление (философия)|хәыцратә принципқәак]] инарықәыршәаны, ҿырԥштәык аҳасабала, [[логика|логикак]] аҳасабала. [[Рациональность|Ахшыҩзцара]] аҵаҵӷәыркра афилософиатә хәыцра [[миф|амифологиатә]] хәыцреи [[Адин|адинхаҵаратә]] хәыцреи ирылнакаауеит, уахь иаҵанакуеит [[супранатурализм|асупранатурализми]] [[сверхъестественное|иԥсабаратәыми]], даҽакала иуҳәозар [[Иррационализм|иррационалтәу]].<ref name="MooreBruder_2">Moore, Bruder, 2005, 394—395.</ref> Уи, амала, иаанагаӡом афилософиа аицыҟазаара алнаршом ҳәа, иаагозар, адинхаҵареи иареи. Уимоу, ирылаҵәаны иҟоуп ҭагылазаашьақәак, динхаҵарак афилософиатә система ҵаҵӷәыс ианрыдыркылоз, арационалтә философиатә аппарат анаҩс рхы ианадырхәоз, ари адин [[Церковный канон|аканон]] ала ихҩамыз адырра ахырхарҭақәа рыҿиаразы. Иаагозар, [[Философия индуизма|ажәытә индиатәи афилософиа]] [[Веды|Ведаа]] еилнаргон, [[Средневековая философия|европа абжьарашәышықәсазтәи афилософцәа]] ([[Аврелий Августин|Насыԥ змаз Августин]], [[Фома Аквинский]] уҳәа) [[Абиблиа|Абиблиа]] еилдыргон. Иара убас афилософиатә хәыцра динхаҵарак аиашара ашьақәырӷәӷәара, мамзаргьы, еиҳа зеиԥш ҵакыла, Анцәа дшыҟоу ашьақәырӷәӷәара аҽазышәарақәа рзы рхы ианадырхәоз ахҭысқәа маҷымкәа иҟоуп. Иаҳҳәап, [[апологет|апологетцәа]] рҽазыршәон [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ҵаҵӷәыркны ашьақәырӷәӷәара. Алогика адагьы афилософиатә хәыцра даҽа знеишьак иалнаршоит афилософиа акзаара. Афилософиаҿы иҿыцу ахырхарҭақәа зегьы, аидеиа ҿыц, мамзаргьы афилософиатә школ ҿыц иаԥхьанеиуа афилософиатә концепциақәа ирыднаҳәалоит, рпарадигма ҿыц аҳәаақәа ирҭагӡаны арҭ аконцепциақәа рнаҭоит.<ref name="Gasché2006">Gasché, 2006, 12—13.</ref> Иаагозар, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] еицырдыруа иусумҭа, «[[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритика]]» [[Рационализм (философия)|арационализми]] [[эмпиризм|аемпиризми]] рконцепциақәа критикала ранализ алоуп. Абасала, алогикеи акритикатә анализи афилософиатә хәыцра иашьаҟақәоуп, афилософиа акзаара алдыршоит. Убри инаваргыланы, афилософиа аилкаара еилкка иахьыҟам иара иаҟазшьа ҷыдароуп, афилософиеи аҭҵаарадыррақәеи еиҟәнагоит.<ref name="Craig2005" /> Афилософцәа хырхарҭак аҿы, афилософиа адымгалакәа иарбанзаалак ҟәшак хра злоу [[Познание|адырра]] аметодологиа ԥшааны аԥыжәара рзаҭар, усҟан иара афилософиа иаҿыҵуеит, зхала иҟоу маҭәархоит. Убас, еиуеиԥшым аԥсабаратә обиектқәа рыклассқәа рахь [[Научный метод|адырратә ҭҵаарадырратә метод]] қәҿиарала ахархәара афилософиа зынӡа иаҟәнагеит [[Натурфилософия|анатурфилософиа]] ахәҭак, уи анаҩс [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] акыр рыла ишахеит.<ref name="Росенко1999">Росенко, 1999, § 3.</ref> Иаҳҳәап, [[Ньютон, Исаак|Исаак Ниутон]] ифундаменталтәу иусумҭа «[[Математические начала натуральной философии|Иԥсабаратәу афилософиа аматематикатә лагамҭақәа]]» иҩит, иара ихатә еилкаарақәа рыла дфилософын, аха иахьатәи аамҭазы дфизикуп, дматематикуп ҳәа деицырдыруеит.<ref name="MooreBruder_3">Moore, Bruder, 2005, 2.</ref> Англыз бызшәатә ҭҵаарадырра зегьы иахьагьы афилософиеи иареи реигәыцхәра ашьаҭақәа еиқәнархоит, иаагозар, уи амаҭәарқәа зегьы рҿы иреиҳаӡоу аҭҵаарадырратә ҩаӡара «[[Доктор философии|Афилософиа адоктор]]» ҳәа хьӡыс иамоуп. [[Ленин]] иусумҭа «[[Материализм и эмпириокритицизм|Аматериализми аемпириокритицизми]]» аҟны иаарԥшу игәаанагарала, «...[[эмпириокритицизм|аемпириокритицизм]] агносеологиатә схоластика аҟны иумбарц залшом апартиақәа афилософиаҿы рықәԥара, аҵыхәтәантәи аԥхьаӡараҿы ҳаамҭазтәи ауаажәларра иаӷоу аклассқәа ртенденциақәеи ридеологиеи аазырԥшуа ақәԥара. Иҿыцӡоу афилософиа ҩ-нызқь шықәса раԥхьа еиԥш ипартиатәуп. Иқәԥо партиақәоуп ҵакыла... [[материализм|аматериализми]] [[идеализм|аидеализми]] роуп».<ref>{{Cite web |url=http://www.delovoi-etiket.info/filosofiya-prava/2931-za_gnoseologicheskoi_sholastikoi_empiriokriticizma.html |title=За гносеологической схоластикой эмпириокритицизма… — Деловой этикет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407082952/http://www.delovoi-etiket.info/filosofiya-prava/2931-za_gnoseologicheskoi_sholastikoi_empiriokriticizma.html |archive-date=2014-04-07 |url-status=dead }}</ref> === Афилософиа аҟәшақәа === [[Файл:Systematik-Philosophie.png|thumb|384x384px|Ҳаамҭазтәи аҟәшақәа рыла ихарҭәаау, амаҭәарқәа рыла афилософиа аклассикатә еихшара]] Афилософиа закәу аилкаара анаҩстәи аконкреттәра ииасуеит еиуеиԥшым иара аҟәшақәа рыхцәажәарахь. Афилософиа еихшоуп ихадоу ҩ-шәага-загак рыла: аҭҵаара амаҭәарқәеи «ахкқәеи» рыла, мамзаргьы еиуеиԥшым ашколқәеи аконцепциақәеи рыла.<ref name="Audi2006" /> Актәи ашәага-зага иалнакаауеит афилософиа ахархәара ахырхарҭақәа.{{Аиасра|Сегментация философии по предмету изучения}} Ҳәарас иаҭахузеи, ас еиԥш ашара амҩаԥгара алшоит еиуеиԥшымкәа. Ас еиԥш иҟоу асегментациа дуқәа ируакуп афилософиа [[Метафизика|аметафизикеи]] ([[Бытие (философия)|аҟазаара]], аҟазаара азҵаарақәа), [[Эпистемология|аепистемологиеи]] ([[Познание|адырра]] азҵаарақәа) [[Аксиология|аксиологиеи]] (акыр иаԥсаны ҵакы змоуи аморали рызҵаарақәа) ҳәа аихшара.<ref name="MooreBruder_4">Moore, Bruder, 2005, 10—11.</ref><ref name="Oxford2005" /> Даҽакалагьы, еиҳа аклассикатә вариант аҿы, хыхь еиқәыԥхьаӡоу х-хырхарҭак рыдагьы, хаз игоу амаҭәарқәа рахь иалкаахоит иара убас [[логика|алогикеи]] (арационалтә философиатә аппарат аиӷьтәра) [[история философии|афилософиа аҭоурыхи]] ( ииасхьоу афилософиатә концепциақәеи T.<ref name="Audi2006" /> [[Аристотель|Аристотель]] иҟынтә иаауеит афилософиа атеориатә, апрактикатә, апоезиатә (арҿиаратә) ҳәа аихшара.<ref>''[[Метафизика (Аристотель)|Метафизика]]'' 1025 b25</ref> Аҩбатәи ашәага-зага иалнакаауеит еиуеиԥшым афилософиатә школқәеи аметодологиақәеи.{{Аиасра|Сегментация по философским школам. История философии}} Ас еиԥш еиҳа идуу еихшароуп, иаҳҳәап, [[Западная философия|мраҭашәаратәи афилософиа]] зегьы, даҽакала иуҳәозар, [[Античная философия|антикатә философиеи]] анаҩс [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду америкатәи аштатқәеи]] рҿы ицәырҵыз афилософиатә школқәеи ахырхарҭақәеи зегьы хазы сегментны ралкаара, иаҳҳәап, [[Немецкий идеализм|анемец классикатә философиа]], [[Французская философия|афранцыз философиа]] уҳәа. Ҭоурыхла, абызшәатәи ақәԥшыларатәи ԥынгылақәа ирыхҟьаны, еиуеиԥшым афилософиатә школқәа иалкаау атәылақәеи ажәларқәеи рыҩныҵҟа аҭыԥ рыманы иҟалон, иаагозар, [[древнегреческая философия|ажәытә бырзен философиа]], [[китайская философия|китаитәи афилософиа]], мамзаргьы [[немецкая философия|анемец философиа]] реиԥш. XVII ашәышықәса инаркны [[Глобализация|аглобализациа]] маҷ-маҷ аҿиарала, амилаҭтәи агеографиатәи еиԥшымзаарақәа инаргӡо ароль иаҳа имаҷхо иалагеит, еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа [[Интернационализм|интернационалтәхо]], агеографиеи акультуреи ирыдҳәалам ахьӡқәа роуа иалагеит, иаагозар, [[марксизм|амарксизм]], [[экзистенциализм|аекзистенциализм]] уҳәа реиԥш. Убри инаваргыланы, иахьазы иаанхоит еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа шьақәзыргыло акультура-бызшәатә еиԥшымзаарақәак. Ас еиԥш ихадоу аиҟәшарақәа ируакуп ҳаамҭазтәи мраҭашәаратәи афилософиа [[Континентальная философия|аконтиненталтә философиахь]] аихшара, хадаратәла ҳаамҭазтәи [[Франциа|афранцызи]] [[Германиа|анемеци]] философцәа русумҭақәа назлоу, еиҳарак [[Англыз бызшәа|англыз бызшәала]] ицәажәо атәылақәа рҿы иҿио [[Аналитическая философия|аналитикатә философиа]]. [[Античность|Антикатәи аамҭа]] инаркны афилософиа иҷыдоу [[Аԥсҭазаара|аԥсҭазааратә]] мҩа иуниверсалтәу аҵакы аиуеит, еиуеиԥшым афилософиатә школқәа иахьреиуоу [[адепт|адептцәа]] ирыднаҵоит хкыла еилоу аԥсҭазааратә стильқәа рыдгылара.<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2001/49/ross.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2001 N49 {{!}} АНДРЕЙ РОССИУС — Что находят в Фуко антиковеды?<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-08-21 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425210710/http://magazines.russ.ru/nlo/2001/49/ross.html |url-status=live }}</ref> == Аҭҵаара амаҭәар == === Алогика === {{main|Алогика}} {{terms|а[[силлогизм]], а[[логика высказываний|пропозициатә логика]], [[логика первого порядка|актәи аҩаӡаратә логика]], [[логика второго порядка|аҩбатәи аҩаӡаратә логика]]}} Афилософиа арационалтә хшыҩзцарақәа рыла иахьышьақәгылоу азы алогика афилософиа раԥхьатәи атрибутуп. Еиуеиԥшым афилософиатә концепциақәа анализ рзуразы, урҭ реиҿырԥшразы имҩаԥгатәуп еиуеиԥшым афилософиатә шьақәырӷәӷәарақәеи атеориақәеи. Ауаҩытәыҩса ихәыцшьа текстла иахьышьақәгылоу инамаданы, алогика атекстқәеи абызшәақәеи ранализ ӷәӷәала иадҳәалоуп. Алогика атекстуалтә хшыҩзцара аформализациа азнауеит, анализ азуразы иудукылаша уи аформақәа ҳәаақәнаҵоит. Ахшыҩзцара логикала аформализациа азуразы раԥхьатәи шьаҿаны иҟалеит [[силлогизм|асиллогизмқәа]], мамзаргьы ахкы ахшыҩзцарақәа раарԥшра: {{Силлогизм наглядный | P1 = аԥстәқәа зегьы иԥсуа роуп | P2 = аслан-ари ԥстәуп | S = Ашьҭа. | K = аслан аԥсра зқәу ауп }} Асиллогизмқәа иалкааны рхархәара афилософиаҿы, [[Аматематика|аматематикаҿы]], [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рҿы, мамзаргьы [[Дедуктивное умозаключение|адедуктивтә хәыцра]] аформализациазы ашьақәырӷәӷәаратә хшыҩзцарақәа рзы амҩа аанартуеит. Имариоушәа ишубогьы асиллогизмқәа идыру ауаҩытәыҩсатә жәаҳәа ралкаара иаразнак зехьынџьара иҟамлеит. Асиллогизмқәа ршаҳаҭгак аҳасабала ралкаара иацхрааит [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] ирылаҵәаны иҟоу афилософиеи аматематикеи реицааира.{{Аиасра|Классическая греческая философия}} Асиллогизми имариаӡоу алогикатә системеи реилкаара аԥҟарақәа инарықәыршәаны раԥхьатәи ахҳәаа ҟаиҵеит [[Аристотель|Аристотель]]. Аристотель илогика ԥсахрада иаанханы иҟан ҩ-нызқь шықәса, XX ашәышықәса алагамҭанӡа, аматематикеи [[Аналитическая философия|аналитикатә философиеи]] рҿы аҭҵаарақәа алогика аҿиаразы амҩа анаадырт.{{Аиасра|Совершенствование логики}} Аформализациа азун уажәазы ибзианы иҭҵаау «[[логика первого порядка|актәи аиҿкаашьа алогика]]» ма «апредикатқәа рлогика». Амала, излеилкаахаз ала, афилософиатә аргументациа, еиҳаракгьы иԥсабаратәу ауаҩытәыҩсатә жәаҳәа инагӡаны анализ азуразы иаҭахуп [[Модальная логика|амодалтә логикеи]] еиҳа иҳараку аиҿкаарақәа рлогикақәеи рхархәара, ҷыдала [[Логика второго порядка|аҩбатәи аиҿкаашьа алогика]].<ref name="Oxford2005_2">Oxford, 2005, 536—537.</ref> Уи адагьы, аформалтә символтә бызшәеи иԥсабаратәу ажәаҳәеи реимадара ҭырҵаауеит [[логическая семантика|алогикатә семантикеи]] [[семиотика|асемиотикеи]]. Арҭ амаҭәарқәа еиҳа иҳараку аиҿкаарақәа рмодалтә логика ааидкыланы активла амаҭәартә ҭҵаарақәа ирхырхарҭаны иаанхоит. Ҳаамҭазтәи алогика шьақәгылоуп игәыԥҵәагам аматематикатә концепциа ҵаулақәа рыла, урҭ ҭырҵаауеит афилософцәа, аматематикцәа, [[лингвист|абызшәадырцәа]], аҵыхәтәантәи аамҭазы иара убас аӡбамҭақәеи иԥсабаратәым [[Искусственный интеллект|аинтеллекти]] ртеориа аганахьала [[программист|апрограммистцәеи]] азанааҭуааи рыла.<ref group="азгәаҭа" name="syllogism"/> Абасала, алогика, зегь реиҳа ижәытәӡатәиу, ҳаамҭазтәи амаҭәарқәа иреиуоуп. === Атеориатә философиа === ==== Аметафизика ==== [[Файл:Universum.jpg|thumb|200px|«[[Средневековая философия|Абжьарашәышықәсазтәи афилософ]], ажәҩан аԥарда иаваԥшуа». [[Фламмарион, Камиль|Фламмарион]] ишәҟәы иану агравиура, 1888 ш.]] {{main|Аметафизика}} {{terms|[[онтология|Афеноменологиа]]}} Аметафизика зегь реиҳа иабстракттәу афилософиа аҟәшоуп, алабҿабатә иадҳәалоу, иаҳа ихадаратәу, «наунагӡатәи» ҳәа изышьҭоу азҵаарақәа ҭызҵаауа. Арҭ ахадаратәтә зҵаарақәа рыбжьара хазы акласс ахь иалкаауп [[бытие (философия)|аҟазаара]] иадҳәалоу азҵаарақәа, аметафизика ари ахәҭа иахьӡуп «[[онтология|аонтологиа]]». Зегьы раԥхьа иргыланы аҟазаара азҵаарақәа рахь иаҵанакуеит абас еиԥш иҟақәоу:«Иҟаҵәҟьоузеи?», «Иаанагозеи аҟазаара?», «Аҟазаара алзыршозеи?». Аҟазаара еиҳа ахархәаратә зҵаарақәа рахь иаҵанакуеит: «Избан адунеи зыҟоу?», «Дунеик аума иҟоу?», «Изакәызеи аҭыԥ?», «Изакәызеи аамҭа?» уҳәа уб.иҵ. Аилкаарақәа «аонтологиеи» «аметафизикеи» зны-зынла [[синонимы|синонимқәаны]] рхы ишадырхәогьы, иҟоуп ишиашоу аҟазаара иадҳәалам аметафизикатә зҵаарақәа рыклассқәа. Ас еиԥш иҟоу апроблемақәа рахь иаҵанакуеит еибгоу ахәҭақәа реизыҟазаашьа азҵаарақәа, амзызқәеи ахҟьаԥҟьақәеи реимадара азҵаарақәа, [[Свобода воли|ахақәиҭра агәаҳәара]] иадҳәалоу азҵаарақәа уҳәа уб.иҵ.<ref name="Oxford2005_3">Oxford, 2005, 590.</ref> Ас еиԥш иҟоу азҵаарақәа еиҳа аметафизика иаҵанакуеит, аиҳарак аонтологиа акәымкәа. Лассы-лассы афилософиатә система арационализациа азура зҽазызшәо иалкаау [[догмат|адогмат]] акәша-мыкәша идыргылоит. Иаагозар, [[Христианская философия|ақьырсиантә философиеи]] [[Исламская философия|аԥсылман философиеи]] рҳәаа иҭагӡаны Анцәа дшыҟоу ашьақәырӷәӷәара рҽазыршәон. Абасала адин арационализациа азура иашьҭоу аонтологиа аҟәша арационалтә ма [[Естественная теология|аԥсабаратә теологиа]] ҳәа иашьҭоуп. Аматериалтә дунеи иаҟәыҭханы аԥсы шыҟоу агәрагара акәша-мыкәша агәаанагарақәа шьақәзыргыло аонтологиа ахәҭак ус иагьахьӡуп. Иааизакны, иарбанзаалак [[Космология|акосмологиа]] арационализациа, «арационалтә космологиа» ахьӡуп.<ref name="Oxford2005_4">Oxford, 2005, 593—597.</ref> XX ашәышықәсазы философиатә хырхарҭақәак аметафизика цқьа аҽазыҟаҵара шхымԥадатәиу гәрамгарҭас иҟарҵеит. Иаагозар, [[Позитивизм|апозитивистцәа]], еиҳарак [[Логический позитивизм|алогикатә позитивистцәа]] ргәаанагарла, иара убас [[естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рхаҭарнакцәа аӡәырҩы ргәаанарақәа рыла [[верификационизм|ашьақәырӷәӷәара акритери]] ззынарыгӡо азҵаарақәа рыҭҵаара ауп ҵакы зманы иҟоу.<ref name="Oxford2005_5">Oxford, 2005, 593.</ref> «Наунагӡатәи азҵаарақәа» реиҳарак ари аҩыза акритери рзышьҭыхӡом, ус анакәха, урҭ рылацәажәара мацара ҵакыдоуп. Даҽа ганкахьала, аҭҵаарадырреи ашьақәырӷәӷәареи рзы ишиашоу еиҿагылоу агәаанагарақәа змоу [[Постструктурализм|апостструктуралистцәагьы]] аметафизика аҵакы акритика азыруеит, [[Хайдеггер, Мартин|Ҳаидеггери]] [[Ницше, Фридрих|Ницшеи]] ртрадициа иацырҵоит, аметафизикагьы, афилософиагьы шеибгоу, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәагьы «мраҭашәаратәи ахдырра аамҭалатәи амҩахҟьара» ауп ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref name="Kritzman2006">Kritzman, 2006, 93.</ref> Ас еиԥш акритикцәа рпозициақәа ӷәӷәала рыԥсаҟьара аметафизика амаанақәа рзы аҭыԥ ҭбаа азыннажьуеит, иааидкыланы аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа аметафизика азҿлымҳара иацлоит.<ref name="Oxford2005_5" /> Аметафизикатә ҭҵаарақәа цоит афилософиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҩныҵҟа, иаагозар, [[Философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], [[Философия языка|абызшәа афилософиа]], [[Философия культуры|акультура афилософиа]] рыҩныҵҟа. Ҳаамҭазтәи аметафизика зҟазара ҳараку маҭәаруп, зыҩныҵҟа ахархәарала иӡбахо хәҭақәак «наунагӡатәи» рызҵаарақәа раҟәыҭхара аҽазышәарақәа мҩаԥысуеит.<ref name="Oxford2005_3" /> ==== Аԥсабара афилософиеи адырра атеориеи ==== {{terms|[[:en:Theoretical philosophy|Атеориатә философиа]]}} {{see also|Анатурфилософиа|Аепистемологиа|Аҭҵаарадырра афилософиа|Аметафилософиа}} Атеориатә философиа иаҵанакуеит аԥсабара [[познание|адырреи]] иара адырра ахаҭа закәу адырреи. Актәи акатегориа традициала иаҵанакуеит [[натурфилософия|анатурфилософиа]], аха, уи аӷьырак XVII-XVIII ашә. [[Научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] аконцептуализациа азуны афилософиа иалкаахеит аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рахьтә – [[физика|афизика]], [[Химия|ахимиа]], [[Астрономиа|астрономиа]], [[Абиологиа|абиологиа]]. Ус шакәугьы, ауаҩы ихаҭа иԥсабара иадҳәалоу аԥсабара ахәҭак афилософиатә ҭҵаарақәа рҳәаа иҭагӡаны ишыҟац иаанхоит, избанзар арҭ азҵаарақәа рызнеишьа [[Парадигма (философия)|апарадигма]] еилыкка иахьатәи аамҭазы иҟаӡам. Убри аҟнытә [[философия сознания|ахдырра афилософиеи]], [[философия языка|абызшәа афилософиеи]], [[семиотика|асемиотикеи]] афилософиа амаҭәарқәа раҳасабала, хыла [[Естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]] рыбзоурала, ауаҩы [[Головной мозг человека|ихшыбаҩ]] аҿы имҩаԥысуа, насгьы ауаҩытәыҩса ихәыцшьа иадҳәалоу апроцессқәа реилкаара аԥшаара иаҿуп,<ref name="Росенко1999" /> Атеориатә философиа аҟәшақәа аҩбатәи ркатегориа адырра апроцесс ахаҭа ҭнаҵаауеит. Афилософиа иаусхк хаданы, уи азҵаара ықәнаргылоит «Иарбанзаалак акы шԥаадыруеи?» насгьы «Иара аадырҵәҟьома», [[эпистемология|аепистемологиа]] ауп (зны-зынла «агносеологиа» ҳәа изышьҭоу). Иахьатәи аамҭазы аҭҵааратә усура хада еизызгаз ҟәша хаданы иҟоуп [[философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], уи аҭҵаарадырратә метод апрактика анализ азнауеит, азҵаарақәа рҭак аҟаҵара аҽазнашәоит «Аҭҵаарадырратә метод аус шԥауеи?», «Аҭҵаарадырратә метод аформализациа азура ауама?», «Аус ауҵәҟьома аҭҵаарадырратә метод?».<ref name="Oxford2005_6">Oxford, 2005, 260—265.</ref> [[Континентальная философия|Аконтиненталтә философиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырра афилософиа аԥҟара хадақәа уажәтәи аамҭазы [[Аналитическая философия|аналитикатә философиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аиԥш-зеиԥшу аԥҟарақәа акыр еиԥшым.{{Аиасра|Философия науки в континентальной традиции}}{{Аиасра|Философия науки в аналитической традиции}} Аҭҵаарадырра афилософиа акәзар, [[Философия математики|аматематика афилософиа]], [[Философия физики|афизика афилософиа]], [[Философия биологии|абиологиа афилософиа]], [[Философия экономики|аекономика афилософиа]] уҳәа аҽашоит.<ref name="Oxford2005_7">Oxford, 2005, 990.</ref> Адырра апроцесс ахаҭа аҭҵаара акрызҵазкуа даҽа аспектны иҟоуп афилософиа ахаҭа аҭҵаара. Афилософиеи итиптәу аҭҵаарадырреи реиԥшымзаарақәа ируакуп иара ахаҭашҟа амета-позициахь ацәырҵра алыршара. [[Метафилософия|Аметафилософиа]] афилософиа амаҭәар ахаҭа ҭнаҵаауеит адәахьала, ас еиԥш ихадоу, еиҳа аус зыдулоу маҭәаруп [[метаэтика|аметаетика]], уи аетика иаҿырԥшны ганлатәи апозициа ааннакылоит.<ref name="Oxford2005_8">Oxford, 2005, 589, 986.</ref> === Апрактикатә философиа. Аксиологиа === [[Файл:Wat Tha Thanon 01.jpg|thumb|200px|- [[Буддийская философия|абуддатә философиа]] аганахьала иреиҳау анасыԥ. Ҳаамҭазтәи асахьа, а[[Уттарадит (провинция)|провинциа Уттарадит]] ауахәамаҿы]] {{main|Апрактикатә философиа}} {{see also|Аетика|Аестетика|Аполитикатә философиа|Аҭоурых афилософиа|Асоциалтә философиа|Амчра афилософиа}} Апрактикатә философиа фактла [[Этика|аетика]] еиуеиԥшым аспектқәа роуп. Аетика зегь раԥхьа иргыланы реиҳа инарҭбааны иҭнаҵаауеит адунеи аҿы ауаҩы иҭыԥ, аҽазнашәоит ауаҩытәыҩса [[Счастье|инасыԥ]] закәу, насгьы уи шынагӡатәу азҵаарақәа рҭак аҟаҵара. Аетика иҭнаҵаауеит [[Добро|ацәгьеи]] [[Зло|абзиеи]] рызҵаарақәа, [[Справедливость|аиашара]] аилкаара, иашьҭоуп ауаҩы иԥсҭазаара [[смысл жизни|аҵакы]]. Ари азеиԥш рҽалыркаауеит хаҭалатәи амаҭәарқәа.<ref name="Oxford2005_9">Oxford, 2005, 622—631.</ref> [[Политическая философия|иҭнаҵаауеит]] иҟоу еиуеиԥшым аполитикатә системақәа, иаԥнаҵоит аҿыцқәа; [[философия власти|амчра афилософиа]] иҭнаҵаауеит амчра аҳәаа ашьаҭақәа, аполитикеи аҳәынҭқарреи реиԥш азини рзы иаку аҟазаара ахыҵхырҭа аарԥшра аҽазышәо; [[философия права|азин афилософиа]] иҭнаҵаауеит зегь реиҳа инарҭбааны еиуеиԥшым азакәанԥҵаратә принципқәа рыхҟьаԥҟьақәа; [[философия истории|аҭоурых афилософиа]] аҭоурых ҭнаҵаауеит адунеи аиӷьтәразы ухы иаурхәаша зеиԥш принципқәак раарԥшразы; аҵыхәтәан [[эстетика|аестетика]] ашьҭоуп иссиру закәу аилкаара. Иаҳа хазы иҟоу амаҭәарқәа рахь иаҵанакуеит [[Аксиология|аксиологиа]] – ихадоу ауаҩытәыҩсатә беиарақәа аус рыдулара, [[Философия религии|адин афилософиа]] – ауаҩы изыршәаны адинхаҵарақәа рыҭҵаара, [[Философия техники|атехника афилософиа]] – [[Научно-техническая революция|атехникатә прогресс]] ауаатәыҩса ишырныруа анализ азура, [[Философия образования|аҵарадырра афилософиа]] – аҵарадырра аиӷьтәра азҵаарақәа уҳәа.<ref name="Oxford2005_10">Oxford, 2005, 986—989.</ref> Адгьыл кәакьқәак рҿы апрактикатә философиа акыр заа иҿиауан атеориатә философиа, аметафизика, ма алогика раасҭа. Иаагозар, [[Китайская философия|ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа]] ишынеибаку иҭнаҵаауаз аетикеи аполитикатә философиеи рызҵаарақәа ракәын,{{Аиасра|Древнекитайская философия}} [[русская философия|Урыстәыла ахатәы философиа]] анцәырҵ аурыс хәыцыҩцәа ринтересгьы раԥхьа иргыланы апрактикатә философиа иазкын.{{Аиасра|Философия в России}} == Афилософиа аҭоурых == {{See also|Афилософиа аҭоурых}} === Афилософиа аира === Афилософиа аира, арационалтә философиатә хәыцра ашьақәыргылара аамҭакала иалагеит ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VII-VI ашә. адгьыл кәымпыл еиуеиԥшым ахи аҵыхәеи рҿы: [[Китай (страна)|Китаи]], [[Ведийская цивилизация|Индиа]], [[Адгьылбжьаратәи амшын|адгьылбжьарамшынтә]] [[Древнегреческая колонизация|бырзен колониақәа]] рҿы. Иҟалап ари ма уаанӡатәи апериод иаҵанакуа егьырҭ ацивилизациақәа афилософиатә хәыцра рхы иадырхәахьазар, аха рфилософиатә усумҭақәа еилкаамкәа иаанхоит. Зны-зынла ижәытәӡатәиу афилософиа иахырыԥхьаӡалоит [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Египети]] [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиеи]] рцивилизациақәа ирцәынхаз [[Пословица|ажәаԥҟақәеи]] [[афоризм|афоризмқәеи]] реизгақәа, аха ас еиԥш аидкылара афилософиатә литератураҿы иадгылаӡом. Убри инаваргыланы арҭ ацивилизациақәа иааизакны [[Древняя Греция|абырзен цивилизациа]], ҷыдала заатәи [[досократики|абырзен философцәа]] рдунеихәаԥшышьа акультуратә нырра хымԥадан, аха уи акәӡам зхала иҟоу афилософиатә жәытә бырзентә хәыцра аира амаҵ азызуз.<ref name="Buccellati"/><ref>[http://esxatos.com/armstrong-istoki-hristianskogo-bogoslovia] {{Wayback|url=http://esxatos.com/armstrong-istoki-hristianskogo-bogoslovia|date=20210727052917}}[[Армстронг, Артур Хилари|Армстронг]]<span> — Истоки христианского богословия — богословие<!-- Заголовок добавлен ботом --></span></ref> Афилософиа ацәырҵра апроблема знапы алакыз [[Чанышев, Арсений Николаевич|А. Чанышев]] иаликаауеит уи ахыҵхырҭақәа хԥа: амифологиа, аҭҵаарадырра, «абжьааԥнытәи ахдырра азеиԥштәра».<ref name="Колесников1999">Колесников, 1999, § 1.</ref><ref name="Popkin1999">Popkin, 1999.</ref><ref>Чанышев А. Н. Эгейская предфилософия. М., 1970. С. 198. [http://plato.spbu.ru/RESEARCH/sav/s_ch3.pdf с. 39] {{Wayback|url=http://plato.spbu.ru/RESEARCH/sav/s_ch3.pdf |date=20150928002629 }}</ref> Афилософиа ацәырҵреи аҿиареи рзеиԥш елементны иҟалеит иалкаау аҵара ашьҭанеицәа рыла ишьақәгылоу афилософиатә школқәа рышьақәыргылара, насгьы арегионқәа зегьы рҿы ашьҭанеицәа рлагала иааидкыланы ашкол, ма ашьаҭаркҩы ихырԥхьаӡалон.<ref name="Шохин2007">Шохин, 2007, 259—260.</ref> [[Индийская философия|Индиатәи афилософиеи]] [[Древнегреческая философия|абырзен философиеи]] рышьақәгылара аиԥш зеиԥшу асхемала имҩаԥысуан, аха индиатәи афилософиа акыр ишьшьылаҳаны иҿион.<ref name="Колесников1999" /> [[Китайская философия|Китаитәи афилософиа]], аконсерватизм зыҿиара ааннакылоз аилазаара руаажәларра-политикатә шьақәгылашьа ааидкыланы еиҳагьы ишьшьылаҳаны иҿиауан, ибзианы аус зыдулаз ххҭақәаны иҟаз [[этика|аетикеи]] [[политическая философия|аполитикатә философиеи]] роуп.<ref name="Кобзев2010">Кобзев, 2010.</ref> === Ажәытә бырзен философиа === ==== Заатәи абырзен философиа ==== {{see also|Сократнӡатәиқәа|Асофистцәа|Антикатә философиа}} {{terms|а[[редукционизм]], [[атомизм]], а[[скептицизм]], а[[релятивизм|релативизм]], а[[софизм]]}} Абырзен антикатә философиа ахы ыҵнахуеит ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VI ашәышықәсазы. Мраҭашәаратәи афилософиа адацқәа, [[Рациональность|арационалтә]] [[Мышление (философия)|хәыцра]] ахыҵхырҭақәа, иара ажәа «афилософиа» ацәырҵра ахаҭа зыдҳәалоу ари апериод азы [[Древняя Греция|Бырзентәыла]] ицәырҵыз хәыцыҩцәақәаки урҭ рышколқәеи роуп.<ref name="Osborne2004">Osborne, 2004, xv—xvii.</ref> Иааизакны арҭ афилософцәа зегьы [[Досократики|сократнӡатәиқәа]] ҳәа ирышьҭоуп, даҽакала иуҳәозар, [[Сократ|Сократ]] иаԥхьанеиуа атеориатә ҵакалагьы, аамҭатә ҵакалагьы. Зегь реиҳа еицырдыруа сократнӡатәиқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Фалес Милетский|Фалес]], [[Демокрит|Демокрит]], [[Пифагор|Пифагор]], [[Зенон Элейский|Зенон]]. Сократнӡатәиқәа рҿаԥхьа иқәдыргылон [[Метафизика|аметафизикатә]] зҵаарақәа рыхққәа «Изакәызеи [[Бытие (философия)|аҟазаара]]?», «Иҟоума лабҿаба аобиектқәа рҳәаақәа?» мамзаргьы «Аобиектқәа лабҿаба рҽырԥсахуама?», иара убас иаԥырҵеит хәҭа-хәҭала урҭ азҵаарақәа рҭак ҟазҵо, еиҿагыло адунеи амодельқәа акымкәа-ҩбамкәа. Арҭ амодельқәа акыр иаԥсазтәуаз адырра аиуразы иҿыцу азнеишьа акәын: [[Эмпиризм|аемпирикатә]] гәаҭарақәа ирыдҳәаланы рационалла атеориаркра.<ref name="RobinsonPresocratics1999">Robinson (Presocratics), 1999.</ref> Фалес [[редукционизм|аредукционизм]] зхы иазырхәаз афилософцәа раԥхьа дгылан – иуадаҩу иааҳакәыршаны иҟоу адунеи аҩныҵҟа имариоу закәанқәак, ма хәҭақәак ралкаара иҽазишәеит.<ref name="MooreBruder_5">Moore, Bruder, 2005, 20, 29—31.</ref> Ари аметод иааиуа 200 шықәса рыҩныҵҟа еиҭаҳәан сокртанӡатәиқәа аӡәырҩы, ҷыдала Демокрити [[Левкипп|Левкиппи]] – [[атомизм|атомизм]] аконцепциа авторцәа, уи даара зыхә ҳараку философиатә концепциахеит, анаҩс иахьагьы ахархәара змоу ҭҵаарадырратә концепциахеит.<ref name="MooreBruder_6">Moore, Bruder, 2005, 20.</ref> Сократнӡатәиқәа ирыбзоуроуп иара убасгьы афилософиатә материал адагьы аматематикатә материал аҿгьы аус здырулоз [[Логика|алогика]] аиӷьтәра.<ref name="Osborne2004_2">Osborne, 2004, 133—135.</ref> Машәыршақә иҟамлаӡеит, хәҭа-хәҭалатәи [[Элементарная математика|аматематикеи]] [[Геометрия|агеометриеи]] реихьӡарақәа жәпакы сократнӡатәиқәа рыхьӡқәа иахьрыдҳәалоу.<ref name="RobinsonPresocratics1999" /> Сократнӡатәиқәа аклассикатә антикатә философиа ашьаҭа ркит. Пифагор ажәа «афилософиа» раԥхьаӡа ахархәара иалагаз иакәын, еиҳагьы азеиԥш ҵакы, атермин аҳасабала акәымкәа. Анаҩс ишьақәгылаз ажәытә бырзен философцәа ргәыԥ, [[софисты|асофистцәа]], азҵаарақәа зегьы рҭак ''иаша'' иашьҭаз сократнӡатәиқәа рахь [[скептицизм|агәрамгара]] аадырԥшуан.<ref name="Russellт1">Russell, т.1, 1993, 93.</ref> Асофистцәа [[релятивизм|арелиативизм]], аиаша азыҟашьатәра агәра ргон, иарбан гәаанагаразаалак ажәа хыркыла, агәра угартә ахьчара рҽазыркуан, рҵаҩцәагьы ус иддырҵон.<ref name="Зайцев2010">Зайцев, 2010.</ref> Асофистцәа ашьҭахьтәи абырзен философцәа акырынтә акритика шырзыҟарҵахьазгьы, [[Логика|алогикеи]] [[Риторика|ариторикеи]] рыҿиараҿы рлагала дууп. Афилософиа аҿиара анаҩстәи аетапқәа раан изныкымкәа арелиативизм иазыхынҳәхьан егьырҭ аконтекстқәа рҿы.<ref name="RobinsonSophists1999">Robinson (Sophists), 1999.</ref> ==== Аклассикатә бырзен философиа ==== [[Файл:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|thumb|200px|[[Платон]]и [[Аристотель]]и, [[Рафаэль Санти|Рафаель]] иҭыхымҭа "[[Афинская школа|Афинытәи ашкол]]" аԥыҵәҵәа, [[Апостольский дворец|Ватикантәи аҳҭны]]. Платон (арӷьарахь) ажәҩан адырра ахыҵхырҭа ҳәа иԥхьаӡоит, иара ихәыцрақәа ртеориа инақәыршәаны, Аристотель (арӷьарахь) адгьыл ахь инапы рханы, а[[Эмпиризм|мпирикатә]] мҩала адырра аиура дшазхиоу ааирԥшуеит]] {{main|Сократ|Платон|Аристотель}} {{terms|А[[идеализм]], [[натурфилософия|аԥсабаратә философиа]], а[[метафизика]], а[[платонизм]], [[аристотелизм]]}} Аклассикатә бырзен философиа адунеитә [[Культура|культура]] анырра ду анаҭеит. Ари афилософиа еиҳарак изыдҳәалоу хҩык рыхьӡқәа роуп: [[Сократ|Сократ]], иҵаҩы [[Платон|Платон]], анаҩс Платон иҵаҩы – [[Аристотель|Аристотель]]. Сократ илагала еиҳарак изыдҳәалоу [[Метод Сократа|раԥхьа еиқәшаҳаҭым ҩыџьа афилософцәа рдиалог аҳасабала афилософиатә зҵаара адгалара]] акәын, руаӡәк аҵыхәтәаны иҿагыло аргументқәа анынҵәа иоппонент диқәшаҳаҭхоит.<ref name="MooreBruder_7">Moore, Bruder, 2005, 35—37.</ref> Сократ иметод даҽа философиатә концепциак иформалтәу аԥхьажәа акәын,уи зҩымҭақәа адиалогқәа раҳасабала изкьыԥхьуаз Платон ихы иаирхәон.<ref name="Лосев1994">Лосев, 1994.</ref> Платони Аристотели Адгьыл аҿы зегь реиҳа анырра змаз ауаа иреиуан.<ref name="Асмус1975">Асмус, 1975, 5.</ref> Платон иҟаиҵаз аидеиақәа ртеориа ауп, уи зегьы еицырдыруа [[Государство (Платон)|идиалог Ареспублика]] аҿы ишьақәгылоуп. Ахәыцрақәа ртеориаҿы, Платон аматериалтә обиектқәа идеалтәу «формақәа» ма «хәыцрақәак» еиҿирԥшуеит, урҭ џьара иҳараку адунеи аҿы иҟоу.<ref name="MooreBruder_8">Moore, Bruder, 2005, 34.</ref> Платон ифилософиаҿы аматериалтә обиектқәа хыхьынтәи иааз идеалтәу аформақәа рцәаҩақәа роуп, [[Миф о пещере|Ашьха амиф]] аҟны иҟоу ииашоу аобъектқәа ргәылшьапқәа реиԥш.<ref name="ЛосевТахоГоди">Лосев, Тахо-Годи, 2005, 179, 345.</ref> Абасала, Платон афилософиаҿы зегь реиҳа ихадоу ахырхарҭа шьақәиргылеит, уи ашьҭахь [[идеализм|идеализм]] ҳәа иашьҭан. Платон иусумҭақәа рҿы иааԥшуаз ахәыцрақәа рбеиареи, идеализм аиҿкаара ашьақәгылареи, Платон ифилософи убриаҟара аҵакы аманы иҟанаҵеит, 20-тәи ашәышықәсазы инхоз афилософцәа руаӡәк [[Уайтхед, Альфред Норт|Алфред Уаитхед]] [[Западная философия|Мраҭашәаратәи афилософиа]] зегьы «Платон изы ҵаҟатәи ацәаҳәақәа» ҳәа рыхьӡиҵеит.<ref group="азгәаҭа" name="Уайтхед" /><ref name="MooreBruder_9">Moore, Bruder, 2005, 37.</ref> Платон ифилософиа «[[платонизм|Платонизм]]» ҳәа иашьҭан, насгьы шәышықәсала ихьыԥшым хырхарҭак аҳасабала аҿиара аиуит, анаҩс [[неоплатонизм|Неоплатонизм]] ахь ииасит.<ref name="ЛосевТахоГоди_2">Лосев, Тахо-Годи, 2005, 164—165.</ref> Аристотель адунеитә культура аҿаԥхьа илшамҭақәа маҷк даҽа ҟазшьак рымоуп. Аристотель [[Древняя Греция|Бырзентәыла]] еизигаз афилософиатә дыррақәа [[Научная литература|аҭҵаарадырратә литература]] астандартқәа шьҭазҵаз аформа ҿыц ала асистематизациа рзиуит.<ref name="Russellт1_2">Russell, т.1, 1993, 180—182.</ref> Иусумҭақәа рахь иаҵанакуан [[Логика|алогика]], [[Метафизика|аметафизика]], [[Этика|аетика]], [[Риторика|ариторика]], иара убас абырзен [[Натурфилософия|натурфилософиа]] еишьҭаргыланы аиҭаҳәара: [[Космология|акосмологиа]], [[физика|афизика]], [[Зоология|азоологиа]] уҳәа. Аристотель иусумҭақәа ажәытә бырзен цивилизациа амра аҭашәамҭаз ицәырҵыз [[Древнегреческая философия|абырзен философиа]] квинтессецианы иҟалеит, адыррақәа рхырхарҭақәак рҿы шәышықәсала истандартхеит, даҽа џьара-џьара – азқьышықәсақәа рзы.<ref name="Oxford2005_11">Oxford, 2005, 51.</ref> Аристотель иалеигалеит иацу [[термин|атерминологиа]], анаҩс абызшәақәа шамахамзар зегьы ирылалеит, уахь иаҵанакуеит абас еиԥш иҟоу аилкаарақәа: «[[Категория (философия)|акатегориа]]», «[[Определение (логика)|аҳәаақәҵа (адефинициа)]]», «[[Категорический силлогизм|асиллогизм]]», «[[Предпосылка|ашьҭамҭа]]», «[[Вывод (рассуждение)|алкаа]]», «[[субстанция|асубстанциа]]», «[[Биологический вид|ахкы]]», «[[Род (биология)|ажәла]]», «[[Аналитика|аналитикатә]]», «[[диалектика|адиалектика]]» уҳәа.<ref name="АлексеевПанин">Алексеев, Панин, 2005, Глава VII.</ref> Аристотель ашәышықәсақәа акыр [[Европа|Европагьы]] [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәагьы]] еилшәара зқәым аҳаҭыр иман, уаҟа баша «Арҵаҩы» ҳәа ишьҭан.<ref name="Фролова1998">Фролова, 1998.</ref> Аматериал асистемаркра инаваргыланы Аристотель, хәҭакахьала, [[Четыре причины|ԥшь-мзызк ирызку аҵараҿы]] иаарԥшу, аматериалтә дунеи еиҳа адҳәаларала Платон ифилософиа еиԥшым ихатә философиатә [[Парадигма (философия)|парадигма]] цәыригеит. Хәҭакахьала, «хыхьынтә илбаагоу» Платон «иидеиақәа» раасҭа, Аристотель «иуниверсалиақәа» аматериалтә обиектқәа рхала идырҿион. Аристотель игәы иаанагон адыррақәа агәаҭарақәеи аԥышәеи рыла иуоур ҟалоит ҳәа, Платон Сократ инаишьҭарххны адыррақәа зегьы ыҟоуп, ауаҩы урҭ ирҳаӡом «игәалаиршәоит» ҳәа иԥхьаӡон. Аристотель ифилософиа [[аристотелизм|аристотелизм]] ҳәа ахьӡ аиуит, акыр шәышықәса Европеи Мрагылара Ааигәеи рхы иадырхәон.<ref name="MooreBruder_10">Moore, Bruder, 2005, 64, 68—70.</ref> ==== Аеллинистикатә философиа ==== {{main|Аеллинистикатә философиа}} {{terms| А[[эпикуреизм|епикуризм]], [[скептики|аскептикцәа]], а[[перипатетики|перипатетика]], а[[стоицизм]], а[[неоплатонизм]]}} [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] рышьҭахь [[Древняя Греция|Бырзентәыла]], анаҩс [[Римская империя|Римтәи аимпериаҿы]] рыҿиара иацырҵон [[Древнегреческая философия|абырзен философиа]] шьаҭас измаз философиатә школқәаки хырхарҭақәаки, [[неопифагореизм|анопифагореизм]], [[платонизм|аплатонизм]] налаҵаны, иара убас Аристотель ифилософиа иацызҵо [[Перипатетики|аперипатетикцәа]].<ref name="MooreBruder_11">Moore, Bruder, 2005, 75—77.</ref> [[Скептики|Аскептикцәа]] иаадырԥшуан, идырҿиауан [[Софизм|асофистцәа]] адунеи иазку адырра иашақәа рырҳара шзалымшо азы ридеиақәа.<ref name="MooreBruder_12">Moore, Bruder, 2005, 81—82.</ref> Ари апериод ацашьа ҿыцқәа ирылукаауан [[стоицизм|астоицизм]]-[[Китайская философия|китаитәи]] [[даосизм|даосизм]] еиԥшу [[Этика|аетикатә]] концепциа, адунеи аҿы агармониа ахыҵхырҭеи иԥсабаратәу амаҭәарқәа реишьҭагылашьа адкылареи еиԥшызтәуа, уи инақәыршәаны алахьынҵа архәарақәа зегьы хьаҵра ақәымкәа ирхыргаларц рабжьызго.<ref name="MooreBruder_13">Moore, Bruder, 2005, 502—503, G17.</ref> Аҵыхәтәан, ари апериод акрызҵазкуа даҽа хырхарҭаны иҟалеит [[неоплатонизм|анеоплатонизм]]. Еицырдыруа афилософ ари апериод иатәу анеоплатонизм аидеолог [[Плотин|Платон]] (III ашәышықәса ҳ.ҟ.) [[Бог|Анцәа]] [[Антропоморфизм|иантропоморфра]] мап ацәикуан, зегьы зымчу иакәны иҟоу Анцәа, абасала ауаҩы иеиԥшра иахҟьаны, алшарақәа рҳәаақәа изцәырҵуан ҳәа шьақәирӷәӷәон.<ref name="Russellт1_3">Russell, т.1, 1993, 270—287.</ref><ref group="азгәаҭа" name="def-pp"/> Уи иахҟьаны, анеоплатонизм аҿы зегьзымчу амонотеисттә нцәеи [[Платон|Платон]] иидеиақәа мамзаргьы иформақәа рдунеии реизааигәахара мҩаԥысуеит, уи Платон иидеиақәа ақьырсианреи егьырҭ амонотеисттә динхаҵарақәеи хәҭакахьала реилалара алнаршеит.<ref name="MooreBruder_14">Moore, Bruder, 2005, 77—78.</ref> === Ажәытә индиатәи афилософиа === [[Файл:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|160px|[[Будда Шакьямуни|Будда]] ибаҟа, [[Гандхара|Гандҳара]], I ашә. Ҳашықәсԥхьаӡара аан.]] {{Main|Индиатәи афилософиа|Аиндуизм афилософиа}} {{terms|а[[Реализм (философия)|реализм]], а[[материализм]], а[[йога|иога]], [[буддийская философия|абуддатә философиа]],}} Ажәытә индиатәи афилософиа ахы ыҵнахит [[Веды|Вед]] аилыркаара атрадициа, [[индуизм|аиндуизм]] атрадициа ижәытәӡатәиу атекстқәа рҟынтә.<ref name="Oxford2005_12">Oxford, 2005, 428.</ref> [[Индийская философия|Индиатәи афилософиа]] аира аамҭа еимакрада иҟам. Аҭҵааҩцәа рыхәҭак ажәытә индиатәи афилософиа алагамҭа ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VIII-VI ашә. – Ведаа рахь заатәи акомментариқәа реизга [[Упанишады|Упанишады]] аҩра иадырҳәалоит, Упанишады философиатә рҿиамҭоуп ҳәа иазыԥхьаӡаны.<ref name="Шохин2007_2">Шохин, 2007, 24, 33.</ref><ref name="Potter2006">Potter, 2006.</ref> Еиҳа аконсервативтә знеишьа Индиа афилософиа ахаҭа алагара ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа V-IV ашә., «[[Шрамана|ашрамантә]] аамҭа» ҳәа изышьҭоу иаднаԥхьаӡалоит.<ref name="Hamilton2001">Hamilton, 2001, 18—19.</ref> Ари апериод азы иныҟәоз аберцәа, [[Шрамана|ашраманцәа]], Вед аҳаҭыр гәрамгарҭас иҟарҵо иалагеит, уи адинхаҵаратә еимакы цәырнагеит, еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа цәырҵит.<ref name="Шохин2007_3">Шохин, 2007, 249—250.</ref> Индуизм акритикцәа рахьынтәи иалкаауп зегьы раԥхьа иргыланы [[Будда Шакьямуни|Будда]], нас иара ихаану [[Аджита Кесакамбала|Аџьыҭа Кесакамбала]], зҭынха [[материализм|аматериализм]] аныԥшуа, [[Демокрит|Демокрит]] иҿы аасҭа иаҳа иаартны иаарԥшу,, ашьҭанеицәа зегьы [[редукционизм|аредукционизми]] [[Реализм (философия)|ареализми]] дзырҵоз, анаҩс ажәытә философцәа аӡәырҩы ирҟазшьа ҷыдахаз.<ref name="Шохин2007_4">Шохин, 2007, 111—119.</ref><ref name="Шохин2010">Шохин, 2010.</ref> Ажәытә индиатәи атрадициаҿы иубоит [[Софизм|асофистцәа]] рхырхарҭа [[Локаята|Алокаиат]]» ацашьа, урҭ реимак-еиҿак атрадициа «афилософиатә кружокқәа» рацәаны рцәырҵра иацхрааит.<ref name="Шохин2007_5">Шохин, 2007, 89.</ref> Уинахыс (IV ашә. ҳ. ҟ. – II ашә. ҳ.ҟ.) Индиа ишьақәгылоит [[даршаны|адаршанқәа]] – афилософиатә школқәа, урҭ еихшахоит Ведаа аҳаҭыр рымоуп ҳәа изыԥхьаӡои раҳаҭыр мап ацәызкуеи ҳәа. Актәи агәыԥ иаҵанакуеит раԥхьа иргыланы [[Философия индуизма|аиндуизм афилософиа]] аклассикатә школқәа фба: [[санкхья|санкхьиа]], [[Раджа-йога|аиога]], [[ньяя|ниаиа]], [[вайшешика|ваишешик]], [[миманса|миманс]], [[веданта|ведант]]. Аҩбатәи агәыԥ ахь иаднакылоит алокаиата уҳәа егьырҭгьы. Индиатәи афилософиа иаҟазшьарбагаз зеиԥш ҷыдаран ашколқәа жәпакы [[Эпистемология|аепистемологиа]] азҿлымҳара, адырратә хархәагақәа риашара иацны еилыхха [[Реализм (философия)|ареализм]] иахьадгылоз.<ref name="Oxford2005_13">Oxford, 2005, 428—431.</ref><ref name="ЗильберманПятигорский">Зильберман, Пятигорский, 1972.</ref> Ажәытә индиатәи афилософиа ашьақәгылараҿы абырзен философиа еиԥш раԥхьатәи аетапқәа ирхысуан, аха уи акыр ишьшьылаҳаны имҩаԥысуан, уи зыхҟьо индиатәи афилософцәа рыхшыҩзцарақәа [[логика|рлогика]] [[Лингвистика|абызшәадырра]] иахьадҳәалаз ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, [[Досократики|сократнӡақәа]] реиԥш [[Аматематика|аматематика]] акәымкәа.<ref name="Шохин2007_6">Шохин, 2007, 256.</ref> Ажәытә индиатәи [[Категорический силлогизм|асиллогизм]] ааиҳара хә-мардуанк, ма инеиҳаны ишьақәгылан, аклассикатә х-мардуанк ирҿагыланы, ахшыҩзцарақәагьы агәрагара астратегиақәа раҳасабала иахәаԥшуан, ршаҳаҭгак аҳасабала акәымкәа.<ref name="Шохин2004">Шохин, 2004, 237.</ref><ref name="Шохин2010" /> Ажәытә индиатәи афилософиа [[Логика|алогика]] азҵаарақәа жәпакы аус рыднаулеит, иаланагалеит аилкаара, хаҭала, афилософиа, заатәи абуддизм аспектқәак рҿы нап анаркит афилософиатә зҵаарақәа аус рыдулара, [[Западная философия|европатәи афилософиа]] [[Новое время|аамҭа ҿыц]] ааимҭазы изызнеиз.<ref name="Шохин2007_7">Шохин, 2007, 259.</ref> Убри инацҵаны Индиа афилософиатә хшыҩзцарақәа [[Аристотель|Аристотель]] иҩаӡара рзышьҭымхит XX ашәышықәса алагамҭазынӡа, иара уа Индиа [[буддизм|абудизм]] аҿиара атрадициақәаҵәҟьа рҿгьы атекстқәа аԥҵамызт, Платони Аристотели ртәқәа ирҿырԥшу, афилософиатә школ ҭышәынтәалақәа гәыцәс ирзыҟалашаз, абасала, индиатәи афилософиа инықәырԥшшәа амҩабжара иахысит, ажәытә [[Древнегреческая философия|бырзен философиа]] зхысыз.<ref name="Шохин2004_2">Шохин, 2004, 242—246.</ref><ref name="Шохин2007_8">Шохин, 2007, 260—261.</ref><ref name="Шохин2004_3">Шохин, 2004, 242.</ref><ref group="азгәаҭа" name="ind def" /> Анаҩс Индиа аканонизациа зызуу абуддизми [[джайнизм|аџьаинизми]] аԥыжәара рыҭара индиатәи афилософиа ашколқәа реиуеиԥшымра акыр алаҟәра иахҟьаны, уи аҿиара атемпқәа ирнырзар ҟалап.<ref name="Шохин2004_4">Шохин, 2004, 254—255, 279.</ref><ref name="Шохин2004_5">Шохин, 2004, 235, 254.</ref><ref name="Шохин2007_9">Шохин, 2007, 262—264.</ref> === Ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа === {{double image|right|Confucius Tang Dynasty.jpg|120|Zhang Lu-Laozi Riding an Ox.jpg|120|[[Конфуций]], [[У Даоцзы|Даоцзы]] игравиура, [[Тан (династия)|Тан адинастиа]] аамҭа|, агравиура [[Империя Мин|Мин адинастиа]] аамҭа}} {{Main|Акитаи философиа}} {{terms|А[[конфуцианство|конфуцианизм]], а[[даосизм|таоизм]]}} Китаитәи аклассикатә текстқәа Китаи афилософиа аира здыркыло «[[Сто школ|Шә-философиатә школк]]» раамҭа ишахцәажәогьы, аҭоурыхтәи абызшәадырратәи адырраҭарақәа шаҳаҭра руеит лабҿаба арҭ ашколқәа акыр ишмаҷыз, насгьы [[Конфуций|Конфуциа]] иҵара раԥхьа ишцәырҵыз, VI-V ашә. ҳ.ҟ. ҟалаанӡа, егьырҭ ашколқәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа – [[даосизм|адаосизми]] [[легизм|алегизми]], ишцәырҵуаз, ишҿиауаз, [[Конфуцианство|конфуцианра]] аганахьала рҵарақәа шьақәыргыло.<ref name="WingTsitChan2006">Wing-Tsit Chan, 2006.</ref><ref name="Кобзев2010" /><ref name="Oxford2005_14">Oxford, 2005, 137.</ref> Хәҭакахьала, илегендартәу адаосизм ашьаҭаркҩы [[Лао-цзы|Лао-цзы]] итекстқәа цәырҵит Конфуциа иашьҭахь.<ref name="Kohn2000">Kohn, 2000, 4.</ref> [[Китайская философия|Китаитәи афилософиа]] алзкаауа аҷыдарақәа ируакуп [[Практическая философия|апрактикатә философиа]] хымԥада аԥыжәара амазаара, аиҳарак [[Этика|аетикеи]] [[Политическая философия|аполитикатә философиеи]].<ref name="KwongloiShun2006">Kwong-loi Shun, 2006.</ref> Китаитәи афилософцәа раԥхьа иргыланы азҵаарақәа ықәдыргылон зеиӷьыҟам атәылауаҩи зеиӷьыҟам анапхгаҩи зеиԥшрахаша, аҳәынҭқарреи ауаажәларреи рҿы агармониеи аиҿкаареи реиқәырхаразы иаҭаху, еиуеиԥшым ашколқәа рыбжьара аимак-аиҿак адунеии ауаажәларреи рҿы агармониа ахыҵхырҭа иаша иаршәан.<ref name="WingTsitChan2006" /> Аԥхьаӡа инаргыланы уи зыхҟьо, ганкахьала, ари апериод иаҵанакуа китаитәи ауаажәларра ааигәаӡа аполитикатә хынҭаҩынҭарақәа жәпакы ахьырхыргаз, аҳәынҭқарра аполитикатә конфигурациа аиҭазхәыцра рҽахьазыршәоз ауп, даҽа ганкахьала, [[грамотность|аҵарадырра]], нас уи иабзоураны, афилософиа анапы алакзаарагьы алшара [[Китай (страна)|Китаи]] иҟан ауаажәларра реиҿкаашьа џьбара [[Иерархия|иаршәаны]].<ref name="Oxford2005_14" /> Афилософцәа, абасала, аполитикцәеи ачынуааи ирзааигәахон, аха егьырҭ ауаажәларра ирҟәыҭханы иҟалон.<ref name="БуроваТитаренко">Бурова, Титаренко, 1972.</ref> Китаитәи афилософиа ашьақәгылара аамҭазы афилософиатә школқәа жәпакы [[Метафизика|аметафизикеи]], [[Эпистемология|аепистемологиеи]], [[Натурфилософия|анатурфилософиеи]] рызҵаарақәа ықәдыргылон, уи лымкаала [[Моизм|моистам]], [[инь ян цзя|инь, иан, цзиа]] рахь иаҵанакуеит, аха ари аус ацҵара хшыҩзышьҭра амоуит.<ref name="Кобзев2010" /> Ганкахьала, Китаи афилософцәа ашьҭашәарацара ӷәӷәақәа ирықәшәеит. Аха, даҽа ганкахьала, Китаи [[Этика|аетика]] азҵаарақәа еиҳа ахшыҩзышьҭра рызҭоз Конфуциа ифилософиа аԥыжәара агеит. [[Бытие (философия)|Аҟазаара]] азҵаарақәа рҿы акәзар, итрадициатәу [[Китайская мифология|китаитәи амифологиа]] шьаҭас иаман, насгьы адырра иреиӷьу хыҵхырҭаны ишьақәырӷәӷәан ажәытә текстқәа.<ref name="БуроваТитаренко" /> Уимоу, [[Хань (династия)|Хань адинастиа]] аамҭазы, III ашә. ҳ. ҟ. конфуцианра адин де-факто астатус аҭан, Китаи афилософиа ҿиар акәхеит конфуциантәи аканон иаҿырԥшны.<ref name="BoMou2006">Bo Mou, 2006.</ref> === Адунеитә философиа IV-XVI ашә. === Иҳаҩсызи анаҩстәи аамҭақәа ирҿырԥшны IV-XVI ашә. адунеи аҿы афилософиа аҿиара ашьшьыҳәа имҩаԥысуан. [[Европа|Европеи]] [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәеи]] ганкахьала [[Аристотель|Аристотели]] [[Платон|Платони]] ртекстқәа рканонизациа иадҳәалан, ганкахьала арҭ арегионқәа рҿы [[Монотеизм|амонотеисттә динхаҵарақәа]] аԥыжәара ахьрымаз иадҳәалан.<ref name="MooreBruder_15">Moore, Bruder, 2005, 77.</ref> XI ашәышықәсазтәи [[Католицизм|акатоликатә]] [[монах|монах]] [[Пётр Дамиани|Пиотр Дамиани]] иформула «Афилософиа [[Богословие|атеологиа]] амаҵуҩԥҳәыс лоуп» ари апериод азы афилософиа аҿиараҿы ҳаамҭазтәи аҟазшьарбагақәа рахьынтәи иажәа ҵарны иаанхеит, афилософиатә ҿыцрақәа рҳәаақәа акырӡа ишҭшәоу инаҵшьны иаарԥшуа.<ref name="Неретина2010">Неретина, 2010.</ref><ref>[[Patrologia Latina|1867, PL]] 145, p. 603</ref> Индиа афилософиатә хәыцра аҿиара ахаангьы аццакыра ҳаракымызт, III ашә. анҵәамҭазы [[буддизм|абуддизм]] инарҭбааны алаҵәара, афилософиатә концепциақәа реиуеиԥшымра иҽеимкәа анырра анаҭеит.{{Аиасра|Философия в Индии и на Дальнем Востоке}} Аҵыхәтәан, [[Китай (страна)|Китаи]] афилософиа аҿиара иаԥырхаган афилософцәа рышьҭашәарацарақәа, абуддизм аларҵәара, [[Конфуций|Конфуциа]] итекстқәа рканонизациа.<ref name="БуроваТитаренко" /> Аԥхьаӡа инаргыланы, азқьышықәса дуӡӡа зегьы инеиҳау аамҭазы афилософиа фҩык аусзуҩцәа роуп здунеихәаԥшышьақәа шамахамзар инагӡаны адунеи ацивилизациа анырра азҭаз: Платон, Аристотель, Конфуциа, [[Будда Шакьямуни|Будда]], [[Мухаммед|Муҳаммед]], [[Христос|Қьырса]]. Иҟазшьарбагоуп иара убас, Европа афилософиагьы Китаи афилософиагьы ари апериод азы акы иаламҩашьо аикәаргьежьра ахьыҟарҵаз. Европатәи афилософиа [[Античная философия|антикатә философиа]] ианацәхьаҵ, акраамҭа ақьырсиантә теологиа иадлеит, [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аепоха]] аан антикатә философиахь шьҭахьҟа ахынҳәразы.{{Аиасра|Христианская философия}}{{Аиасра|Философия эпохи Возрождения}} Убас еиԥш Китаи афилософиа еиҳагьы ирласны [[Конфуцианство|аконфуцианрахь]] ихынҳәуеит шәышықәсалатәи абуддизм «ианазҿлымҳаха» ашьҭахь.{{Аиасра|Философия в Китае}} Индиа акәзар, ари апериод азы афилософиа ашьшьа-шьшьыҳәа ԥхьаҟа ицоит, II ашә. ҳ.ҟ. – II ашә. ҳ.ҟ. аепикатә аамҭа инаркны шамахамзар аҽамԥсахкәа.{{Аиасра|Индиеи Мрагылара Хареи афилософиа}} ==== Ақьырсиантә философиа ==== {{main|Абжьарашәышықәсазтәи афилософиа}} {{terms|А[[патристика]], а[[схоластика]]}} [[Ақьырсианра|Ақьырсианра]] рхы иахьадырхәоз арегионқәа рҿы афилософиа ашьшьыҳәа иҿион, иалкаау адоктрина анапаҵаҟа иахьыҟаз инамаданы. Ақьырсиантә философиа раԥхьатәи аамҭа (IV ашәышықәсанӡа) ақьырсианра рационалла ашьақәырӷәӷәара, акапан цҵа аҭара аҽазышәарақәа аныԥшуеит. Афилософиа ари апериод иахьӡуп «[[Патристика|апатристика]]», иара иаҳа иналукааша фигураны дыԥхьаӡоуп [[Аврелий Августин|Насыԥ змоу Августин]], уи а[[неоплатонизм]]и ақьырсианреи ринтеграциа мҩаԥигеит, анеоплатонизм [[Абиблиа|Абиблиа]] иаҿагылоз зегьы аԥихит.<ref name="Чанышев1991">Чанышев, 1991.</ref> Ақьырсиантә философиа ашьҭахьтәи аамҭа иахьӡуп «[[Схоластика|асхоластика]]», уи афилософиатә школқәа ауахәаматә еиҿкаарақәа рҟны реиҿкаара иазкыз, ауахәама еиуеиԥшым анапынҵақәа назыгӡоз. Ари апериод азы зегь реиҳа еицырдыруа философуп [[Фома Аквинский|Фома Аквински]], иара ас еиԥш анапынҵа нагӡо ақьырсианреи а[[аристотелизм]]и еидикылеит. Фома Аквински ифилософиа иахьа уажәраанӡа [[Католицизм|Акатоликатә]] уахәама «аофициалтә» философиа, а[[колледж|коллеџьқәеи]] а[[семинария|семинариақәеи]] рҿы иддырҵо акәны иҟоуп.<ref name="АлексеевПанин" /> Фома Аквински иара убасгьы деицырдыруеит ихатәы.<ref name="MooreBruder_16">Moore, Bruder, 2005, 79—80, 86—91.</ref> ==== Мрагылара Ааигәа афилософиа ==== [[Файл:Sughrat.jpg|thumb|180px|[[Платон]] иеиҭагамҭа «[[Сократ]] иҵаҩцәеи иареи» азы [[Сельджуки|Сельџьуктәи]] асахьаркҩы иадигалаз, XIII ашәышықәса]] {{main|Аԥсылман философиа|Ауриа философиа}} {{terms|а[[Калам (дисциплина)|калам]], а[[суфизм]]}} [[Исламская философия|Аԥсылман философиа]] аира VIII-IX ашә. иаднакылоит. А[[ислам|ԥсылманра]] раԥхьатәи еицырдыруа афилософцәа ируаӡәку [[Аль-Кинди]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Платон]]и русумҭақәа еиликааит, [[Аллах|Аллаҳ]] иабсолиуттәу итрансценденттәу «[[Неоплатонизм|анеоплатониатә]]» ҳәаақәҵара ииҭеит, анаҩс а[[аристотелизм]]и дадгылаҩхеит. Анеоплатонизмгьы аристотелизмгьы аамҭак ала аԥсылманрахь ралаҵара аҽазышәарақәа Аль-Кинди ишьҭанеицәа ирҟазшьарбаган, урҭ рыбжьара еиҳа еицырдыруаз [[Авиценна|Авиценнеи]] [[Ибн Рушд|Ибн Рушди]] ракәын.<ref name="MooreBruder_17">Moore, Bruder, 2005, 500—501.</ref> Аристотель иусумҭақәа Мрагыларахь араб еиҭагақәа рҿы еиҳа еиӷьны еиқәхоуп, абжьарашәышықәсазтәи Европа аасҭа, трактатқәакгьы еиқәханы иҟоуп араб бызшәахьтә алатын бызшәахь аиҭагақәа ирыбзоураны.<ref name="Фролова1998" /> Шәышықәсала зҽеиҵызхыз аԥсылман философиа апроблема хадақәа ируакын аԥсылманра а[[Церковный канон|канон]]и амистикатә исламтә сектақәеи реиҿагылара. Аԥсылман философцәа аӡәырҩы рҽазыршәон аканон рационалла адгылара аҭара, аха амистикатә хырхарҭа хада – а[[суфизм]] – XIII ашәышықәсазы аԥсылманра хазы хырхарҭаны иалкаахеит. Асуфизм анеоплатонизм акыр иазааигәахоит, а[[Теософия|теософиа]] аелементқәа алоуп.<ref name="MooreBruder_18">Moore, Bruder, 2005, 500.</ref> Аҵыхәтәан, XVI ашәышықәсазы аџьам философ а[[мулла Садра]] аристотелизми, анеоплатонизми, аԥсылманреи реилаҵара илшеит, ифилософиа аԥсылманраҿы еиҳа анырра змоу концепцианы иҟалеит иахьа уажәраанӡа.<ref name="AliLeaman">Ali, Leaman, 2007, 146.</ref> А[[иудаизм]] афилософиа ашьақәгылара мҩаԥысуан, ганкахьала, аԥсылман философиа аныррала, даҽа ганкахьала, аристотелизми анеоплатонизми рныррала. Аиудаизм ашьҭанеицәа рҟынтәи хәыцыҩцәақәак арҭ аконцепциақәа аиудаизм иақәдыршәарц иалагеит, аԥсылман [[Калам (дисциплина)|каламқәа]] иреиԥшны ауриатә калам аԥҵара зҽазызшәаз [[Саадия Гаон|Саадиа бен Иасефи]] [[Маймонид|Маимониди]] налаҵаны.<ref name="Sirat2003">Sirat, 2003, 39—97, 242—310.</ref> ==== Индиеи Мрагылара Хареи афилософиа ==== {{See also|Абуддатә философиа}} {{terms|[[чань-буддизм|Чан абуддизм]], [[дзэн-буддизм|Зен абуддизм]], [[неоконфуцианство|Неоконфуцианизм]]}} [[Индийская философия|Индиа афилософиа]] аҿиара еснагь ашьшьыҳәа имҩаԥысуан. Еицәазтәуа факторны иҟалеит III ашә. Индиа а[[буддизм]] инарҭбааны аларҵәара, иара аконцепциақәа рҿы иқәыргылоу азҵаарақәа иаахҵәаны рҭак аҳәара ҳаҭыр ақәым, уи афилософиатә [[логика]] аҿиара иҽеим анырра анаҭон. Аха VIII ашәышықәсазы а[[ислам|ԥсылманцәа]] Индиа ралалареи XIII ашәышықәсазы а[[индуизм]] аренессанси а[[Богословие|теологиатә]] еимакқәа реиԥш афилософиатә еимакқәагьы дырӷыӷкит, XVI ашәышықәсазы Индиа 600 рҟынӡа текст ҟалахьан, урҭ философиатәуп ҳәа иуԥхьаӡартә иҟоуп.<ref name="Шохин2007_10">Шохин, 2007, 259—264.</ref> Излацәажәо афилософиатә зҵаарақәеи урҭ рҭак авариантқәеи рҿы аиԥшрақәа убоит Индиа афилософцәеи Европантә ирхаануи – ақьырсиантә философцәа-а[[Схоластика|схоластцәа]] рыбжьара.<ref name="Шохин1998">Шохин, 1998.</ref> {{anchor|Китаи афилософиа}}III—V ашә.[[Китай (страна)|Китаи]] абуддизм алаҵәара иахылҿиааит хазы китаитәи абуддизм амахәҭа — [[чань-буддизм]], уи еиднакылон афилософиа иазааигәаз итрадициатәу индиатәи абуддатә школқәа руак, [[Махаяна|Махаиана]], нас китаитәи а[[даосизм]].<ref name="Ткаченко1998">Ткаченко, 1998.</ref> Чань-буддизм ауп [[Иапониа|Иапониаҟа]], [[Корея|Кореиаҟа]], [[Виетнам|Виетнамҟа]] уҳәа [[Дальний Восток|Мрагылара Хара]] атәылақәа рахь ирылаҵәо, уаҟа «[[дзэн-буддизм|ӡен-буддизм]]» ҳәа ахьӡ аиуеит. Иапониа аконфуцианреи ӡен-буддизми реилаҵара а[[Самурай|самураицәа]] рфилософиа шьаҭас иаиуеит. Абуддизм Китаиҟа иаанагеит ажәытәӡатәи китаитәи афилософцәа рхы иадырхәоз аасҭа акырӡа иҿиоу алогикатәи акатегориатәи аппарат, аха XI ашәышықәсазы Китаи абуддизм афилософиа анырра лаҟәуеит, маҷк иԥсаху а[[Конфуцианство|конфуцианрахь]] ахынҳәра убоит, уи «[[неоконфуцианство|анеоконфуцианра]]» ҳәа ахьӡ аиуеит.<ref name="Ткаченко1998" /> ==== Аиҭарҿиара аепоха афилософиа ==== {{main|Аиҭарҿиара афилософиа}} {{terms|[[гуманизм|Атрансгуманизм]]}} [[Философия Возрождения|Аиҭарҿиара афилософиа]] шьаҭас иаиуит а[[гуманизм]] – италиатәи а[[проторенессанс]] аҟынтәи иаауа, ауаҩы афилософиатә система «адунеи-ауаҩы» агәҭа дықәзыргыло аконцепциа. Агуманистцәа, «апрофессионалтә философцәа» ракәмызт, Европатәи акатоликатә университетқәа рҿы аҵарауаа рыҩаӡарақәа рауан, дара ргәы иаанагон афилософиа анцәа иитәу мацара амаҵ азуӡом, адгьылтә усқәа ирызҿлымҳазароуп ҳәа, зегьы раԥхьаӡагьы ауаҩы.<ref name="Горфункель1980">Горфункель, 1980, 15—41.</ref> Убри инаваргыланы, агуманистцәа рхатәы философиа аԥҵырҵон мацара акәым, а[[Римско-католическая церковь|католикатә уахәама]] авторитет заҵәык аҳасабала ишьақәнарӷәӷәаз, «асхоластизациа зызуу» [[Аристотель|Аристотель]] иҿагыланы ажәалагала ҟарҵон а[[неоплатонизм]]и егьырҭ антикатә философиатә хырхарҭақәеи рахь ихынҳәырц. Ецырдыруа раԥхьаӡатәи афилософцәа-агуманистцәа рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[Николай Кузанский|Николаи Кузанскии]] [[Монтень, Мишель де|Мишель Монтени]].<ref name="Шестаков2007">Шестаков, 2007, 47—48.</ref> Аԥхьа агуманистцәа ауахәама акәымкәа а[[Схоластика|схоластика]] акәын изҿагылоз, аха Европа [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] афилософиатә хәыцра аеволиуциа ццакны а[[Ақьырсианра|қьырсиантә]] [[догмат]] иаҿагылон. А[[Эстетика|естетикеи]], а[[Натурфилософия|натурфилософиеи]], а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырреи]] ирласны рыҿиара, хәҭакахьала, [[Микеланџьело|Микеланџьело]], [[Леонардо да Винчи]], [[Коперник, Николай|Николаи Коперник]] рыхьӡқәа ирыдҳәалоу, ари аепоха иазҷыдароу [[Папство|римтәи апапцәа]] ламысдарала рхымҩаԥгашьа иацны акатоликатә уахәама аҳаҭыр ланарҟәит аинтеллектуалцәа раӷьырак аҿаԥхьа.<ref name="Russellт2">Russell, т.2, 1993, 7—20.</ref> Анцәа дхазҵоз қьырсианцәаны ишаанхазгьы аинтеллектуалцәа аӡәырҩы [[Ватикан]] аҳаҭыр агәрамгара рызцәырҵит – Европа акәакьқәа жәпакы рҿы А[[Реформация|реформациа]] ахы акит. Аиҭарҿиара афилософцәа аофициалтә уахәаматә философиа агәрагара иаҟәыҵит, егьырҭ адырра ахыҵхырҭақәа рыԥшаара иалагеит, раԥхьа иргыланы ирхашҭхьоу [[Античная философия|антикатәи афилософцәа]] ирыдҵаалеит.<ref name="Горфункель1980_2">Горфункель, 1980, 100—122, 344—359.</ref> === Аамҭа Ҿыц афилософиа === [[Файл:LifeAndWorksOfConfucius1687.jpg|thumb|180px|[[Конфуций|Конфуци]] и-[[Четверокнижие|Ԥшьшәҟәык]] а[[Алаҭын бызшәа|латын бызшәа]]хь аиҭагара, [[Париж]], 1687 ш.]] {{main|Аамҭа Ҿыц афилософиа}} XVII ашәышықәса инаркны афилософиа аҿиара ласӡаны имҩаԥысуеит, адунеи беиахоит афилософиатә концепциа ҿыцқәеи азнеишьа ҿыцқәеи жәпакы рыла. Иԥшьоу атекстқәа адырра ахыҵхырҭа хада аҳасабала наҟ инаскьагоуп, афилософцәа ҩаԥхьа ажәытәӡа ишьҭыхыз ихадоу афилософиатә зҵаарақәа рахь ихынҳәуеит. [[Европа|Европа]], [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аепоха]] инаркны, [[Античная философия|антикатә]] философцәа еиқәханы иҟоу русумҭақәа зегьы еиҭагоуп, асистематизациа рызууп, антикатә философиа шьаҭас иҟаҵаны, афилософиатә хәыцра ԥхьаҟа ицоит. Уи инаваргыланы иалагоит а[[Натурфилософия|натурфилософиаҿы]] ареволиуциатә еиҭакрақәа, урҭ ашьҭахь «[[Революция в науке|аҭҵаарадырраҿы ареволиуциа]]» ҳәа ирышьҭалоит. [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бекон]] а[[эксперимент|експеримент]] аидеиа адырра иахыҵхырҭаны еилыкка ишьақәиргылоит, [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] аҭҵаарадырра зегьы уасхырс иазыҟало аметодологиа – а[[Научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] аметодологиа ашьаҭа икуеит.<ref name="MooreBruder_19">Moore, Bruder, 2005, 99—100.</ref> Аамҭакала иаҳа–иаҳа иубарҭахоит а[[Глобализация|глобализациа]] алҵшәақәа, адыррақәагьы рхы иақәиҭны адунеи аҿы аиҭаҵра иалагоит – еиуеиԥшым афилософиақәа наҟ-ааҟтәи рилаҵәара ахы акуеит. Европа [[Индиа|Индиеи]] [[Китай (страна)|Китаии]] нагӡаны иаанартуеит, Индиеи Китаии ракәзар – Европа. [[Западная философия|Мраҭашәаратәи афилософиа]] Китаии иареи реидыслара раԥхьа иргыланы аетика-динхаҵаратә зҵаарақәа ирныԥшит. Акы, [[Абиблиа|Абиблиа]]ҿы зыӡбахә ҳәам ацивилизациа, ажәытәӡатәи китаитәи ацивилизациа аҟазаара афакт, Абиблиа аҳаҭыр ҵнашәааит. Ҩбагьы, акитаицәа рцивилизациеи [[Конфуций|Конфуциа]] иҟынтә иаауа а[[Этика|етика]] иазку ргәаанагарақәеи европаа рҿаԥхьа иқәдыргылеит аетикеи адинхаҵареи реимадаразы азҵаарақәа, ицәырҵит афранцыз [[Просвещение|Ҵаралашара]]ҿы{{Аиасра|Французское Просвещение}} иацызҵаз «[[Естественная теология|иԥсабаратәу адин]]» аидеиа, даҽакала иуҳәозар, иԥшьоу атекстқәа ирыдҳәалам адин.<ref name="YuenTingLai1999">Yuen-Ting Lai, 1999.</ref> [[Индийская философия|Индиа афилософиа]] мраҭашәаратәи афилософиа иалаҵан, хадаратәла [[Шопенгауэр, Артур|Артур Шопенгауер]] икьыԥхьымҭақәа инадыркны.<ref name="Oxford2005_15">Oxford, 2005, 846.</ref> ==== Афранцыз Ҵаралашара ==== {{see also|Аҵаралашара аепоха}} XVIII ашәышықәсазы а[[Гуманизм|гуманистцәа]] ихацдыркыз аус [[Франциа|Франциа]] а[[Политическая философия|политикатә философиеи]] а[[Этика|етикеи]] рыҿиараҿы иацнаҵеит. Ари апериод иаҵанакуа афранцыз ҳәынҭқарра ааигәа-сигәа иҟаз [[Германиа|Германиа]], [[Голландия|Голландиа]], ма [[Англызтәыла|Англиа]] ирҿырԥшны еиҳа арепрессиа аҵан, уи ицәырнагеит акыр зылшоз афранцыз философцәа аӡәырҩы аргументла рҿагылара, урҭ ауахәамагьы аҳәынҭқаррагьы аетикеи аморали рызҵаарақәа рҿы раҳаҭыр гәрамгарҭас иҟарҵеит. [[Монтескьё, Шарль де|Монтеские]] аполитикатә философиазы усумҭақәак икьыԥхьит, уаҟа формала ишьақәирӷәӷәеит Англиа иҟоу, [[Локк, Джон|Џьон Локк]] дзыхцәажәаз аиҳабыра р[[Разделение властей|еиҟәыҭхара]] хра аманы ишыҟоу. [[Вольтер]] ақьырсианра акритика азиуан, [[Руссо, Жан-Жак|Жан-Жак Руссо]] еицырдыруа иусумҭа «[[Об Общественном договоре|Ауаажәларратә еиқәшаҳаҭразы, мамзаргьы аполитикатә зин апринципқәа]]» аҟны а[[Общественный договор|уаажәларратә еиқәшаҳаҭра]] аидеиа еизирҳаит, ишиашоу а[[Демократия|демократиа]] апринципқәа иҳәеит.<ref name="PopkinEnlightment1999">Popkin (Enlightment), 1999.</ref> Арҭ афилософцәа русумҭақәа ауаажәларра-политикатә ԥсҭазаара анырра ду арҭеит: урҭ А[[Великая французская революция|францыз револиуциа]] аидеологиа ахәҭа хада акәын, иара убас ЕАА [[Конституция США|Аконституциа]] шьаҭас иаиуит.<ref name="MooreBruder_20">Moore, Bruder, 2005, 323—329.</ref> ==== Аматериализми аидеализми ==== {{terms|, а[[идеализм]], а[[Дуализм (философия)|дуализм]]}} Афилософиа азҵаара хадақәа ируакуп ҳа[[Сознание (философия)|хдырреи]] иааҳакәыршаны иҟоу адунеии реимадара аҟазшьа аилкаара. Афилософиа алагамҭазы ицәырҵыз аконцепциақәа ҩба – аматериализми аидеализми [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] азы рхатәы хьӡқәеи аформалтә еиҭаҳәареи роуеит, ԥхьаҟагьы аҿиара иалагоит. Аматериализм, а[[Атомизм|томистцәа]]-[[Досократики|сократнӡатәқәа]] ажәытә индиатәи а[[локаята|локаиат]] аҿгьы иубо, еинаалоу еиҭаҳәарак аҳасабала ишьақәиргылоит [[Гоббс, Томас|Томас Гоббс]]. Амала, [[Локк, Джон|Џьон Локк]] ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи хаҭала дахьадҳәалоу акәымкәа, и[[Орган чувств|цәанырратә цәеижьхәҭақәа]] рхаҿра далԥшны дахьидикыло аҭагылазаашьа дазааҭгылоит. [[Беркли, Джордж|Џьорџь Беркли]] аидеализм апозициа ааникылоит: иара Локк иаргументқәа абсолиут аҟынӡа инеигоит: ауаҩытәыҩса идунеи шьақәгылоуп ицәаныррақәеи иидеиақәеи рыла, аматериалтә обиектқәа рыла акәымкәа.<ref name="MooreBruder_21">Moore, Bruder, 2005, 109—110, 117—119.</ref> Иара убасгьы ишьақәыргылан ибжьаратәу концепциақәак. [[Декарт, Рене|Рене Декарт]] ифилософиаҿы зеиӷьыҟами аматериалтәи дунеи шыҟоу аилыркаара иҽазишәон. Иара иконцепциа, [[Платон]] итәы акыр иазааигәаз, «[[Дуализм (философия)|дуализм]]» ҳәа ахьӡ аиуит. Даҽа ганкахьала, [[Спиноза, Бенедикт|Спиноза]] адунеи зегьы аԥхьатәи «асубстанциа» ала ишьақәгылоуп ҳәа иԥхьаӡон, уи иара «анцәа» иоуп, аматериалтә обиектқәагьы ауаҩытәыҩсатә хдыррагьы зеӷьаҟам аобиектқәагьы шьақәзыргыло. Абасала, атермин «аидеализм» афилософиа иалазгалаз [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибниц]] XVIII ашәышықәса алагамҭазы ишьақәиргылеит аелементартә хәҭаҷқәа ҳаамҭазтәи р[[Физика элементарных частиц|физика]] иақәҿызҭуа аконцепциа. Леибниц аобиектқәа зегьы шьаҭас ирымоу аматериалтә [[атом]]қәа ракәӡам, «[[Монада|амонадқәа]]» роуп ҳәа иԥхьаӡон – активра ма аенергиа аҟәырҷахақәа.<ref name="MooreBruder_22">Moore, Bruder, 2005, 103—104, 113—116.</ref> ==== Аемпиризми арационализми ==== {{terms|, а[[Рационализм (философия)|рационализм]]}} Абиблиа уаҳа узықәгәыӷша, еиҳаракгьы ииашоу адырра иахыҵхырҭаны ишыҟам аилкаара а[[Эпистемология|епистемологиатә]] еимакы ӷәӷәа иалагамҭаны иҟалеит. "Иабаадыруеи иарбанзаалак акы?" – рхы азҵаара арҭон [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] афилософцәа, уи азҵаара [[Античность|антикатә аамҭақәа]] инадыркны актуалра аҵан. [[Досократики|Сократнӡатәқәа]], реиҳараҩык а[[Рационализм (философия)|рационалистцәа]], адунеи хәыцрала еилукаар алшоит ҳәа ақәырҵон. Акыр аамҭа, ииашаны уаназхәыцуа, иалшоит ииашаҵәҟьоу, узавамло аҵабыргқәа реилкаара, иаҳҳәап, ма [[Теорема Пифагора|Пифагор итеорема]]. Антикатә аамҭақәа раангьы а[[скептики|скептикцәа]]-а[[Софизм|софистцәа]] арационалистцәа ирҿагылон. Арационализм инарҵауланы аҭҵаара мҩаԥигеит [[Декарт, Рене|Рене Декарт]], уи аконцепциа ахархәарала, ауаҩы ицәанырратә цәеижьхәҭақәа зегьы зжьар зылшо акала иааирԥшит, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иазку адырра аҟәырҷаха заҵәык, ҷыдала иалкаау арационалтә знеишьа – «[[Cogito ergo sum|сара схәыцуеит, ус анакәха, сара сыҟоуп]]» шакәу. Егьырҭ алкаақәа зегьы мцхар алшоит.<ref name="MooreBruder_23">Moore, Bruder, 2005, 104—107.</ref> Декарт иконцепциа анарбоит, иаагозар, еицырдыруа афильм «[[Матрица (фильм)|Аматрица]]».<ref name="Russellт2_2">Russell, т.2, 1993, 80—85.</ref> [[Спиноза, Бенедикт|Спинозеии]] [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибници]] арационалисттә дунеихәаԥшышьақәа рыман, аха [[Локк, Джон|Џьон Локки]] [[Беркли, Джордж|Џьорџь Беркли]] адырра зегьы цәаныррала, емпирикала ауп ишымҩаԥысуа ҳәа ирыԥхьаӡон. Аемпиризм аҿиараҿы еиҳа илагала ҟаиҵеит [[Юм, Дэвид|Девид Иум]], уи иусумҭақәа рҿы иаҳирбоит ауаҩытәыҩсатә дырра зегьы иубо ацәырҵрақәа реизыркәкәара шьаҭас ишамоу, иаахҵәаны иаҳҳәозар, а[[Индуктивное умозаключение|индуктивтә хәыцра]].<ref name="Bracken1999">Bracken, 1999.</ref> Иум инеиҵыхны ишьақәиргылеит а[[Проблема индукции|индукциа апроблема]] – аиндуктивтә хәыцра, а[[Дедуктивное умозаключение|дедуктивтә хәыцра]] иаҷыданы, арационалтә шьаҭа шамам аилкаара. Даҽакала иаҳҳәозар, амра уаҵәы ихалоит ҳәа агәаанагара "арационалтә" ҵаҵӷәык ыҟаӡам, избанзар, уаанӡатәи амшқәа зегьы раангьы ус иҟан.<ref name="MooreBruder_24">Moore, Bruder, 2005, 134—138.</ref> ==== Иммануил Кант ==== [[Файл:Kant Kritik der reinen Venunft 1781.jpg|thumb|180px|«[[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритикцәа]]» раԥхьатәи аҭыжьымҭа атитултә бӷьыц, 1781 ш.]] {{main|Иммануил Кант}} {{terms|А[[кантианство|кантианизм]], а[[неокантианство|неокантизм]]}} Аӡәырҩы ргәаанагарала, Иммануил Кант [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] рыҩаӡараҿы иҟоу афилософцәа дыруаӡәкын. Иара ифилософиатә усумҭақәа, афилософиа аҿы зегь реиҳа еицырдыруа ашәҟәқәа иреиуоу [[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритика]] уахь иналаҵаны, афилософиа иҵаулоу акритикатә анализ азы стандарт ҿыцқәа шьақәдыргылеит.<ref name="MooreBruder_25">Moore, Bruder, 2005, 139.</ref> Кант ифилософиа, раԥхьа [[кантианство|кантианизм]] ҳәа, нас [[неокантианство|неокантизм]] ҳәа, европатәи афилософиатә цәанырра ду анырра анаҭеит.<ref name="Oxford2005_16">Oxford, 2005, 466.</ref> «Ахшыҩ цқьа акритикаҿы» Кант а[[Рационализм (философия)|рационализм]]и а[[эмпиризм]]и рыпроблема дазхьаԥшит, уаанӡатәи азнеишьақәа акритика рзиуит, аемпиризми арационализми еидызкыло адырра аконцепциа ықәиргылеит. Астрономиаҿы [[Коперниковская революция|коперниктәи ареволиуциа]] агәацԥыҳәара знаҭаз Кант игәы иҭан афилософиаҿы ареволиуциа аҟаҵара.<ref name="Ameriks1999">Ameriks, 1999.</ref> Кант адырра амаҭәарқәа «а[[феномен]]қәеи» «[[Вещь в себе|зыҩныҵҟа иҟоу амаҭәарқәеи]]» ҳәа ишеит. «Зыҩныҵҟа иҟоу амаҭәарқәа» (иаҳҳәап: «Анцәа дыҟоуп») рзы ашьақәырӷәӷәарақәа, Кант итәала, ԥышәарала иузгәаҭом; Кант ауаҩы ԥышәала ус еиԥш иҟоу амаҭәарқәа иҭам, убри аҟынтә урҭ ирызкны атеориатә дырра аиура илшом ҳәа иԥхьаӡон. Даҽа ганкахьала, Кант излиаҳәо ала, ауаҩы ихшыҩ ихы иархәаны иарбоу ацәаныррақәа аконцептуализациа рзиуеит: а[[Аамҭа|амҭеи]] ақәыԥшылареи ирниҵоит, икатегориеитәуеит, афеномен амзызрбага аиҭоит.<ref name="MooreBruder_26">Moore, Bruder, 2005, 140—142.</ref> Абасала, адырра Кант иҟны адкылара цқьа мацара иҭагӡам, аемпирикатәи арационалтәи ркомбинациақәа роуп.<ref name="Oxford2005_17">Oxford, 2005, 467.</ref> [[Кантианство|Кант ифилософиа]] иаҵанакуеит макьана зны изиааитәу аиҟәшара ииашоу аобиектқәа рыбжьара, урҭ инагӡаны «рхаҿы амаҭәарқәа» ыҟоуп, убри аҟнытә еилкаашьа рымаӡам, ауаҩытәыҩса и[[Сознание (философия)|хдырра]]ҿы рцәырҵрақәа, урҭ ауаҩытәыҩса ихшыҩ апризмала аконцептуализациа рызууп. Кант ифилософиа иаартны иааннажьуеит адырра а[[Объективизм (философия)|обиективра]] азҵаара, избанзар афеномен акатегориариеи аконцептуализациеи субиективтәзар алшоит.<ref name="Russellт2_3">Russell, т.2, 1993, 218—219.</ref> Ари азҵаара шьаҭас иаиуит ҳаамҭазтәи афилософиаҿы аиҟәшара, а[[Континентальная философия|континенталтә философиа]]хь асегментациа, а[[Аналитическая философия|налитикатә философиа]]хьгьы.<ref name="MooreBruder_27">Moore, Bruder, 2005, 142—143.</ref>{{Аиасра|Континентальная философия}}{{Аиасра|Аналитическая философия}} А[[Абсолютный идеализм|бсолиуттә идеализм]] аамҭазы, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] иконтиненталтә философиа адунеи системак аҳасабала аконцепциақәеи акатегориақәеи рыла аилкаара ахьынтә иаауеит. Ас еиԥш иҟоу адунеи аҿы, иаагозар, агәаԥхара амчала еиуеиԥшым, арационалтә хшыҩзцарақәагьы уахь иналаҵаны, арекатегоризациақәа, ареконцептуализациа, ма а[[Деконструкция|деконструкциақәа]] рымҩаԥгара алшоит, еиҳа-еиҳа иҿыцу афилософиатә концепциақәа аԥҵо.<ref name="Scott1999">Scott, 1999.</ref> Аналитикатә философиа атрадициа аԥхьа британиатәи а[[Эмпиризм|емпиристцәа]] рфилософиа иацҵо, ишьақәыргылоу афилософиатә категоризациақәеи алабҿабатә дунеии зегьы рыбжьара ашьҭахьтәи аимадара аԥшаара аҵанакуеит.<ref name="Critchley2001">Critchley, 2001, 18—19.</ref> Аналитикатә философиа, абасала, ахшыҩзцара а[[Логика|логика]] аџьбарара еиҳа ахшыҩзышьҭра анаҭоит, хәҭа-хәҭала а[[научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] зхы иазырхәо амаҭәарқәа ирзааигәахоит.<ref name="Stroll1999">Stroll, 1999.</ref> ==== Кантшьҭахьтәи анемец идеализм ==== {{main|Анемец идеализм|Гегель}} Германиа [[Кант, Иммануил|Кант]] ишьҭанеицәа – [[Фихте, Иоганн Готлиб|Фихте]], [[Шеллинг, Фридрих Вильгельм Йозеф фон|Шеллинг]], [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] – афилософиа дырҿиеит а[[Абсолютный идеализм|бсолиуттә идеализм]] ахырхарҭала, канттә [[Вещь в себе|маҭәарқәа рхаҿы]] рыҟазаара зынӡа мап ацәыркит. Гегель икәша-мыкәша иҟоу адунеи – абсолиуттә идеиа акатегориақәа конкретла раарԥшра.<ref>Фролов И. и др. Введение в философию. Глава 5. Философия Нового времени: наукоцентризм</ref> Кантшьҭахьтәи анемец идеализм ажәалагала ҟанаҵеит атрансценденталтә субиект ҭоурыхла иахәаԥшларц, субиектк аҳасабала Гегель изцәырҵит иааидкыланы ауаатәыҩса рҭоурых «обиективтә доуҳак» аҳасабала.<ref name="MooreBruder_28">Moore, Bruder, 2005, 36.</ref> Аобиективтә доуҳа аформақәа ҵакыс ирымоуп иҿио акультура аҭоурыхтә формақәа. Гегель абасала Кант итрансценденталтә [[идеализм]] а[[Метафизика|метафизикатә]] идеализм ахь ииаигеит.<ref name="MooreBruder_27" /> === Аконтиненталтә философиа === {{main|Аконтиненталтә философиа}} {{terms|[[постмодернизм|Апостмодернизм]]}} Аконтиненталтә философиа ахы ыҵнахуеит [[Кантианство|Канти]] [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегели]] рфилософиа аҳәаа иҭагӡаны иалыршахаз аконцептуализациақәа рҿы.{{Аиасра|Иммануил Кант}} Раԥхьа атермин «аконтиненталтә философиа» иаднакылон а[[аналитическая философия|налитикатә]], усҟан англызтә (мамзаргьы «адгьылбжьахатә») философиеи [[Франциа|Франциеи]] [[Германиа|Германиеи]] рфилософиеи реиҿагылара, [[Европа|Европатәи аконтинент]] аҿы.<ref name="Nenon2006">Nenon, 2006.</ref> Амала, ахырхарҭақәа ирышьҭанеиуаз ирласны географиала еилаӡҩеит, иахьатәи аамҭазы аконтиненталтә философиа ҳәаақәырҵоит уи иаҵанакуа афилософиатә концепциақәа реизгала.<ref name="MooreBruder_29">Moore, Bruder, 2005, 159—160.</ref> Арҭ аконцепциақәа ҵакыла зынӡа еиԥшым, а[[марксизм]] инаркны а[[постструктурализм]]шьҭахьтәи аҟынӡа инаӡоит, аха урҭ еиднакылоит аналитикатә философиааҩныҵҟа иҟамло аконцептуализациа ахақәиҭра наӡа.<ref name="Critchley2001_2">Critchley, 2001, 12—16, 19.</ref> [[Абсолютный идеализм|Гегель иазгәеиҭоит]], адунеи лабҿаба иҟам, ауаҩы иихәыцыз категориала, концепциала, структурала еибаркуп, убри аҟынтә иалху иарбанзаалак шьаҭак ала арекатегоризациақәеи а[[Деконструкция|деконструкциақәеи]] алыршахоит.<ref name="Scott1999" /> Иаагозар, [[Ницше, Фридрих|Ницше]] аморалтә нормақәа рыҟамзаара шьақәирӷәӷәеит, [[Маркс, Карл|Маркс]] агәра ганы дыҟан иаарласӡаны а[[пролетариат]] а[[гегемония|хадара]] шаиуаз, [[Камю, Альбер|Камиу]] аԥсҭазаара шҵакыдаз.<ref name="Russellт2_4">Russell, т.2, 1993, 298—299.</ref> Аконтиненталтә философиа ахаҭарнакцәа аӡәырҩы, иаагозар, Маркс, ма [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегор]] налаҵаны, Гегель акритика шизыруазгьы, иага ус акәзаргьы Гегель иҿырԥшны рфилософиа шьақәдыргылон.<ref name="MooreBruder_30">Moore, Bruder, 2005, 146.</ref><ref name="Oxford2005_18">Oxford, 2005, 279.</ref> Ҳаамҭазтәи аконтиненталтә философиа асегмент ду, ианеиҵаха, а[[Герменевтика|герменевтикеи]] а[[постструктурализм]]и назлоу, а[[постмодернизм]] афилософиа иаҵанакуеит. ==== Аконтиненталтә философиа акритика азура ==== {{terms|а[[релятивизм|релативизм]], а[[моральный релятивизм|моралтә релативизм]]}} Акритикцәа аӡәырҩы изладырбо ала, аконтиненталтә философиа ахырхарҭақәа ирҟазшьоуп аморалтә [[релятивизм|релиативизм]] еиԥш аметодологиатә релиативизмгьы, уи иахҟьаны иааҳакәыршаны иҟоу адунеи алабҿабатә ацәхьаҵрагьы. Иаагозар, афилософиаҿы аналитикатә традициа ахаҭарнакцәа аконтиненталтә философцәа акритика рзыруеит аконтиненталтә философиа аҩныҵҟа ахырхарҭақәа зегьы рхәыцра рыҩныҵҟа иахьҭагьежьуа азы, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иадҳәаламкәа, уи азеиԥш маҭәартә контекст аҿы хырхарҭак зыԥсоу ахәшьара аҭаразы алшара унаҭом.<ref name="Scott1999" /> Афилософиа аналитикатә школ еицырдыруа ахаҭарнак [[Рассел, Бертран|Бертран Рассел]] аконтиненталтә хәыцра а[[моральный релятивизм|моралтә релиативизм]] аликаауан, уи Гегель идиалектика иқәныҟәаны ауаажәларра рзы ихырҵәагаз «алибералтә» философиатә хәыцра аибаркырақәа ахылҿиааит: [[Бентам, Иеремия|Бентам]] → [[Рикардо, Давид|Рикардо]] → [[Маркс, Карл|Маркс]] → [[Сталин, Иосиф Виссарион-иԥа|Сталини]] [[Фихте, Иоганн Готлиб|Фихтеи]] → [[Байрон, Джордж Гордон|Баирон]] → [[Карлейль, Томас|Карлеиль]] → [[Ницше, Фридрих|Ницше]] → [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Гитлер]].<ref group="азгәаҭа" name="Russell"/> Иара убас ҵарауаақәак апостмодернисттә континенталтә школ арелиативизми методологиатә ҳәаак аҟамзаареи рзы акритика азыруеит. ==== Амарксизм ==== [[Файл:КапиталМаркс1.jpg|thumb|180px|[[СССР|Асовет]] ҭыжьымҭа «[[Капитал (Маркс)|Акапитал]]» – [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] зегь реиҳа ифундаменталтәу иҩымҭоуп]] {{main|Амарксизм|Анеомарксизм|Карл Маркс}} [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] ишьҭанеицәа ируаӡәкыз [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] ахшыҩҵак ахархәарала адунеи аҽеиҭакра азхәыцра шьҭихит, афилософиа адунеи аилкааразы мыруганы акәымкәа, уи аԥсахразы хархәаганы иԥхьаӡон. А[[Марксизм|марксисттә философиа]] аҵакы зызкыз зеиӷьыҟам ауаажәларра а[[Социальный класс|классқәа]] рыла асегментациа рзутәым, уи хаҭалатәи ахатәра аԥыхрала, лымкаала аарыхра а[[средства производства|хархәагақәа]] рыла анагӡара алшоит. Ахатә мал аԥыхра «а[[Классовая борьба|класстә қәԥара]]» иалҵшәахар акәын, хыԥхьаӡара рацәала «а[[пролетариат]]» рымч анырнырлак, ареволиуциа амҩаԥгараан «а[[Буржуазия|буржуазиа]]» ианаиааилак, р[[Диктатура пролетариата|диктатура]] анышьақәдыргылалак, уи зеиӷьыҟам «акоммунисттә» уаажәларрахь амҩа абжьаратәи етапны иҟалоит.<ref name="MooreBruder_31">Moore, Bruder, 2005, 336—340.</ref> Маркс итеориа аԥҟарақәа аус аҿы рхархәара аҽазышәара ԥышәан [[Революция 1917 года в России|1917 шықәсазтәи Урыстәыла Ареволиуциа]] абзоурала, аха [[Урыстәыла|Урыстәыла]] аџьажәлар рымчра аилазаара аргылара залмыршахеит.<ref group="азгәаҭа" name="Marx"/><ref name="MooreBruder_32">Moore, Bruder, 2005, 341.</ref> Маркс иекономикатә зԥхьагәаҭарақәа аиҳараӡак ишынамӡазгьы, ифилософиатә, лымкаала заатәи иусумҭақәа ХХ – XXI ашә. Европа «иаҩцам» амарксизм иашьҭанеиуа а[[неомарксизм|неомарксистцәа]] рзы аинтерес рыҵоуп. Аклассикатә марксизм аԥҟарақәа жәпакы рыгха ҳасаб азуны акәзаргьы, амарксисттә философиа ауаажәларраҿы имҩаԥысуа апроцессқәа реилкаара арҵаулоит. Анеомарксизм аҿиара уаҩы ишимбац иҟоуп, уи ашьҭанеицәа еишьҭаргыланы амарксизми егьырҭ имодоу атеориақәеи реилагӡара рҽахьазыршәоз. Аибашьра ашьҭахьҵәҟьа анеомарксистцәа амарксизми а[[фрейдизм|фреидизми]] еиларҵеит, [[Франкфуртская школа|Франкфурттәи ашкол]] ашьақәыргылара хаҭала рхы аладырхәит, 1970-тәи ашықәсқәа рзы анеомарксистцәа Маркс ифилософиеи усҟантәи аамҭазы имодаз а[[структурализм]]и еиларҵон, 1980-тәи ашықәсқәа рзы рҽазыршәеит марксизм атәылақәа жәпакы рҿы амчрахь инеиз аконсерваторцәа адаптациа рзура.<ref name="Singer2001">Singer, 2001, 89—92.</ref> Иахьатәи аамҭазы иҟоуп амарксизми а[[феминизм]]и, амарксизми а[[постструктурализм]]и уҳәа ргибридқәа. Абасала, анеомарксизм иахьатәи аамҭазы Маркс ихаҭа ианаамҭаз хьаҳәхьачарада мап зцәикуаз «абуржуазиатә философиа» аиуеиԥшымзаара еилаҵаны ахы аԥшаауеит.<ref name="Oxford2005_19">Oxford, 2005, 560—561.</ref> ==== Афеноменологиеи агерменевтикеи ==== {{main|Афеноменологиа|Агерменевтика|l1=Афеноменологиа}} Афеноменологиа – XX ашәышықәса афилософиаҿы анемец философ [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерль]] иаԥиҵаз хырхарҭоуп. Афеноменологиа шьаҭас иамоуп Гуссерль ирҵаҩы [[Брентано, Франц|Франц Брентано]] иқәиргылаз а[[Сознание (философия)|хдырра]] а[[Интенциональность|интенционалра]] аидеиа. Афеноменологиаҿы адҵа ықәдыргылоит ахдырра цқьа, мамзаргьы ахдырра аҵакы аарԥшра. Абри хықәкыс иҟаҵаны а[[феноменологическая редукция|феноменологиатә редукциа]] ҳәа изышьҭоу мҩаԥысуеит, уи иахҟьаны иарбанзаалак амаҭәар ахдырра акоррелиатқәа раҳасабала ауп ишахәаԥшлатәу. Афеноменологиа хықәкыс иамоу амаҭәар аҟазшьақәа рыҭҵаара акәӡам, амаҭәари уи аҟазшьақәеи рҿы иубо аҵакқәа рспектр ахьышьақәгыло ахдырра актқәа рыҭҵаара ауп. Афеноменологиатә редукциа иаҵанакуеит ахыцқәа рыҭгара ахдырра адогматикатә шьақәгылақәа, урҭ афеноменологиатә ҭҵаара аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵакы рымамзароуп.<ref name="ВведениевфилософиюЧастьIV">Введение в философию. Часть IV.</ref> Гуссерль ифеноменологиа дацәхьаҵуа [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Ҳаидеггер]] иқәиргылеит «а[[герменевтика|герменевтикатә]] феноменологиа» аидеиа. Уи иконцепциаҿы агуманитартә ҭҵаарадыррақәа рметодологиа аҟынтәи агерменевтика а[[Бытие|ҟазаара]] иазку ҵараны иҟалоит. Агерменевтика амаҭәар – аилкаара –ауаҩытәыҩса иҟазаара афундаменталтә знеишьа аҳасабала иахәаԥшуеит. Афилософиатә герменевтика ашьаҭақәа иҳәеит Ҳаидеггер иҵаҩы [[Гадамер, Ханс-Георг|Ханс-Георг Гадамер]] иусумҭа «Аҵабырги аметоди» аҟны (1960). Ҳаидеггер инаишьҭарххны Гадамер агерменевтикеи абызшәеи реимадара ааирԥшит. Аилкаара дҵас иамоуп, Гадамер излаиҳәо ала, аԥхьеилкаара – аҭоурыхи иахьатәи аамҭеи еидызҳәало атрадициа иҳәаақәнаҵо аилкаара азԥхьаҭагылазаашьа. Иарбан традициазаалак абызшәа ӷәӷәала иадҳәалоуп, уаҟа иаарԥшуп. Афилософиатә герменевтика атәала, абызшәа ауаҩы дҳәаақәнаҵоит, идырратә усура иашьаҭаны иҟалоит.<ref name="ВведениевфилософиюЧастьIV" /> ==== Анигилизми анархизми ==== {{main|Анигилизм|Анархизм}} Афилософцәеи ашәҟәыҩҩцәеи гәыԥҩык ауаҩы иҩнуҵҟатәи ихәшьарақәа ртема ианадҵаалоз, иҟоу аморалтәи акультуратәи нормақәа рықәныҟәаразы ҵаҵӷәык шыҟам шьақәдырӷәӷәеит, уи «а[[нигилизм]]»ҳәа ахьӡ аиуит. Иаагозар, а[[буддизм]] аилкаара шьаҭас иҟаҵаны, адунеи анигилисттә сахьа ҭихит [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауер]]. [[Шпенглер, Освальд|Шпенглери]] [[Ницше, Фридрих|Ницшеи]] рыкәша-мыкәша иҟаз европатәи акультураҿы анигилизм алаҵәара рбон. Ницше анигилизм европатәи акультура зегьы аҿиара иԥсабаратәу логиканы иԥхьаӡон, уи адацқәа ибон, хәҭакахьала, ауаҩы заа идырны иҟаиҵо агәнаҳара ақьырсиантә шьақәырӷәӷәараҿы.<ref name="ВизгинПустарнаков">Визгин, Пустарнаков, Соловьёв, 2010.</ref> Шпенглери Ницшеи анигилизми уи амзызқәеи еиҳа аконцептуализациа шырзыҟарҵазгьы, дара рхаҭақәа лассы-лассы анигилистцәа ирхырыԥхьаӡалоит. Атермин «анигилизм» ахаҭа раԥхьаӡа акәны Урыстәыла ицәырҵзар ҟалап, ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, иаҳҳәап [[Тургенев, Иван Сергеевич|Тургенев]], изныкымкәа анигилистцәа рхаҿсахьақәа аадырԥшхьан асахьаркыратә литератураҿы.<ref name="Oxford2005_20">Oxford, 2005, 659.</ref> Анигилизм иҵоураны иазнеиуан анархизм афилософцәа, лассы-лассы аҳәынҭқарратәи, ауахәаматәи институтқәа мап рыцәкра азԥхьагәазҭо ахырхарҭақәа. Анархистцәа ауаҩы ихақәиҭра зегьы раԥхьа иргылатәу хәшьарала адекларациа азыруеит, аҳәынҭқарратә институтқәа зегьы ԥынгылак аҳасабала иахәаԥшуеит. Анархизм аидеиа ашьклаԥшра алшоит [[Досократики|сократнӡатәиқәа]] шьоукы инадыркны, [[Зенон Элейский|Зенон]] дналаҵаны. Атермин «анархизм» зхы иазырхәаз, уи аконцепциа шьақәзыргылаз раԥхьатәи ҳаамҭазтәи философын афранцыз политик [[Прудон, Пьер Жозеф|Пьер Прудон]].<ref name="ВизгинПустарнаков" /> Анархизм афилософиа Урыстәыла аҿиара аиуит, а[[Русская философия|урыс философцәа]] ҩыџьа – [[Бакунин, Михаил Александрович|Михаил Бакунини]] [[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Пиотр Кропоткини]] адунеи аҿы анархизм аидеологцәа хадақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="Oxford2005_21">Oxford, 2005, 31—32.</ref> ==== Аекзистенциализм ==== {{main|Аекзистенциализм}} Аекзистенциализм, [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауери]] [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегори]] рҟынтә иҳәаз,[[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] ифолософиа иалкаау аспектқәак акритика рзура шьҭрала иҵаулаӡоуп. Ари ахырхарҭа афилософиа раԥхьа иргыланы ауаҩы имаҵ аурахьы аиагара шхымԥадатәиу шьақәнарӷәӷәоит, афилософиа ауаа адунеи уадаҩу иахьану рхеиқәырхараҿы ирыцхраалароуп. Ари аспект ала аекзистенциализм а[[прагматизм]] иақәҿнаҭуеит, амала, апрагматизм иаҷыданы, аекзистенциализм адунеи аҵакыдареи ауаҩы и[[Иррационализм|ррационалреи]], ари адунеии иареи иааиԥмырҟьаӡакәа аимак змоуи, иара убасгьы а[[Экзистенциальный кризис|екзистенциалтә кризис]] аҟазаареи шьақәнарӷәӷәоит. Уи иахҟьаны ауаа аҩныҵҟатәи аҭацәреи агәҭынчымреи рныруеит. XX ашәышықәса зегь реиҳа еицырдыруа аекзистенциалист [[Сартр, Жан-Поль|Жан-Поль Сартр]] а[[Атеизм|теистс]] даныҟаз игәы иаанагон Анцәа иҟамзаара «ауаҩы ахақәиҭра иқәнаҵоит», иазԥхьагәаҭоу ахықәкы имамкәа аҟазаара, дарбанзаалак ауаҩы ихала, ҭакԥхықәрала иалихлароуп иҟазаара аҵаки ихәшьаратә системеи ҳәа. Аекзистенциалистцәа рахь иԥхьаӡоуп ауаҩы иҩнуҵҟатәи иҭацәреи игәҭынчымреи рыпроблематика зҩымҭақәа рҿы иазааҭгыло ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, раԥхьа иргыланы [[Камю, Альбер|Камиу]], [[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Кафка, Франц|Кафка]], [[Беккет, Сэмюэл|Беккет]].<ref name="Oxford2005_22">Oxford, 2005, 277—280.</ref><ref name="MooreBruder_33">Moore, Bruder, 2005, 160—173.</ref> ==== Асемиотикеи аструктурализми ==== {| class="wikitable" align="right" | {| class="simple" |[[Файл:Saussure - Recueil des publications scientifiques 1922.djvu|90px|page=8]] |[[Файл:Saussure - Recueil des publications scientifiques 1922.djvu|90px|page=7]] |}<small> [[Соссюр, Фердинанд де|Соссиур]] иҩымҭақәа реизга</small> |} {{main|Асемиотика|Аструктурализм}} {{terms|[[знак|Адырга]]}} [[Семиотика]] – ари иааҳакәыршаны иҟоу адунеи аҿы а[[знак|дыргақәа]] алызкаауа, урҭ рҵаки реимадареи ҭызҵаауа маҭәаруп. Асемиотика аелементқәа [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] русумҭақәа иргәылоуп. Ҳаамҭазтәи асемиотика цәырҵит а[[Аналитическая философия|налитикатә традициа]] аҩнуҵҟа: уи [[Локк, Джон|Џьон Локк]] ишьақәиргылеит, афилософ [[Пирс, Чарльз Сандерс|Чарльз Пирс]] аконцептуализациа азиуит. Аха, иахьатәи аамҭазы еиҳа аҿиара аиуит абызшәадырҩы [[Соссюр, Фердинанд де|Фердинанд де Соссиур]] иҳәаақәҵараҿы аконтиненталтә традициа асемиотика, ауаажәларратә ԥсҭазаараҿы адыргақәа рроль ҭызҵаауа маҭәарк аҳасабала. Ҳаамҭазтәи асемиотикатә ҭҵаарақәа рӷьырак а[[Антропология|нтропологиеи]] а[[Лингвистика|бызшәадырреи]] рҳәаа иҭагӡаны имҩаԥысуеит. Аструктуралистцәа ргәы иаанагон, адыргақәа раԥхьа иргыланы культурак абызшәаҿы ианалукаауа, идуу, иҵаулоу "аструктурақәа" алукаар алшоит ҳәа. Ари аҭҵаарақәа рхырхарҭа «а[[структурализм]]» ҳәа ахьӡ аиуит, аиҳарак [[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс]] иусумҭақәа ирыдҳәалоуп, уи ари аметод антропологиатә ҭҵаарақәа рҿы ихы иаирхәеит.<ref name="Kritzman2006_2">Kritzman, 2006, 110—117.</ref><ref name="MooreBruder_34">Moore, Bruder, 2005, 187.</ref> ==== Апостструктурализм ==== {{main|Апостструктурализм}} {{terms|[[деконструкция|Адеконструкциа]]}} Аилкаара «а[[постструктурализм]]» хадаратәла изыдҳәалоу [[Французская философия|афранцыз философцәа]] [[Деррида, Жак|Жак Деррида]], [[Фуко, Мишель|Мишель Фуко]], [[Делёз, Жиль|Жиль Делез]], [[Лиотар, Жан Франсуа|Жан Франсуа Лиотар]], [[Лакан, Жак|Жак Лакан]] рыхьӡқәа роуп. Ахьӡ "апостструктурализм" Деррида иусумҭақәа рҿы еиҳа аргама иаарԥшу аструктурализм акритика азура аҵанакуеит. Апостструктурализм афилософиа атекстқәа инҭкааны реилкаареи рҳәаақәҵареи шзалымшо, ус анакәха, а[[структурная лингвистика|структуратә бызшәадыррагьы]] ҵакы шамам аҵанакуеит. Деррида и[[Деконструкция|деконструкциа]] аметод иаанарԥшуеит астереотипқәа (апориақәа) раарԥшра иарбан текстзаалак аҿы, урҭ заа идырны аҵакы ианыруеит. Деррида ирылаиҳәоит шьаҭанкылатәи атезис: зегьы адискурс (атекст) ауп, уа аханатә иарбоуп иарбанзаалак афилософиатә позициа, атекст акәзар хьаҳәа-ԥаҳәада аилыркаара залыршахом.<ref name="Hugdahl1999">Hugdahl, 1999.</ref> Фуко еиҳа имаҷны арадикалтә дунеихәаԥшышьақәа дрықәныҟәон: асоциалтәи агуманитартәи ҭҵаарадыррақәа рҿы аинтерпретациа иаша шыҟоу ҩашьомызт, мамзаргьы, асоциалтәи аԥсабаратәи ҭҵаарадыррақәа фундаменталла еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп ҳәа иԥхьаӡон. Агуманитартә дырреи ауаажәларратә ԥсҭазаареи рыҿиараҿы ибон еиуеиԥшым астереотипқәа злоу адискурсқәа (аепистемақәа) рыԥсахра, урҭ аамҭала ахәыцра рнапаҿы иааргоит.<ref name="Kritzman2006_3">Kritzman, 2006, 92—95.</ref> ==== Аконтиненталтә традициаҿы аҭҵаарадырра афилософиа ==== {{see also|Аҭҵаарадырра афилософиа}} {{terms|[[эпистемологический анархизм|Аепистемологиатә анархизм]]}} XX ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа а[[Континентальная философия|континенталтәи]] а[[Аналитическая философия|налитикатәи традициақәа]] рҿы анаука афилософиа еицҿакны иҿион. Иаагозар, атрадициақәа рыҩбагьы рфилософцәа [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерль]] аматематика а[[Философия математики|философиаҿы]] илагала акраҵанакуеит ҳәа ирԥхьаӡоит. 1960-тәи ашықәсқәа рзы а[[постструктурализм]] аҿиарала аҭҵаарадырра аконтиненталтә философиа аналитикатә традициа акыр еиԥшымхо иалагеит. Ҳаамҭазтәи аконтиненталтә традициаҿы аԥыжәара амоуп аҭҵаарадырратә дырра а[[релятивизм|релиативизм]] агәаанагара. Аконтиненталтә философцәа аӡәырҩы а[[Смена парадигм|парадигмақәа рыԥсахра]] а[[дискурс|дискурсқәа рыԥсахра]] амода аныррала ауп ишеилыркаауа, илабҿабатәу адырра зырҵауло процесск аҳасабала акәымкәа. Абасала, аконтиненталтә традициаҿы ирыдыркылеит еицырдыруа [[Кун, Томас Сэмюэл|Кәын]] ишәҟәы «[[Структура научных революций|Аҭҵаарадырратә револиуциақәа реилазаашьа]]» арелиативисттә еилыркаара, Кәын ихаҭа ас еиԥш иҟоу аилыркаара мап шацәикуазгьы.<ref group="азгәаҭа" name="Kuhn"/> Аконтиненталтә философцәа гәыԥҩык, иаагозар, [[Латур, Бруно|Бруно Латури]] [[Фейерабенд, Пол Карл|Пол Феиерабенди]] аҭҵаарадырратә теориақәа [[Социальный конструктивизм|социалла еибыҭоуп]], илабҿабатәу адырра иадҳәалам ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref name="Kockelmans1999">Kockelmans, 1999.</ref><ref name="Latour1999">Latour, 1999, 293—296.</ref> Ари апозициа «а[[эпистемологический анархизм|епистемологиатә анархизм]]» ҳәа ахьӡ аиуит.<ref name="Feyerabend2010">Feyerabend, 2010, 1—5.</ref> === Аналитикатә философиа === {{main|Аналитикатә философиа}} А[[Континентальная философия|континенталтә философиа]] иаҷыданы аналитикатә философиа ҳәаақәнаҵоит ахырхарҭақәеи аконцепциақәеи рыла акәымкәа, азнеишьеи аметодқәеи рыла. Еиҳа инарҭбааны, аналитикатә философиа философиатә усурак аҳасабала ишьақәдыргылоит, уи аҵакы ма хымԥада логикала, мамзаргьы иааҳакәыршаны иҟоу адунеи амадара ашьақәырӷәӷәара алшоит. Иаагозар, аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵакы амоуп ма аемпирикатә мҩала теориала игәоуҭаша ашьақәырӷәӷәарақәа рымацара рылацәажәара, мамзаргьы ас еиԥш иҟоу ашьақәырӷәӷәарақәа еиуеиԥшым рлогикатә лҵшәақәа рылацәажәара. Аналитикатә философиа, абасала, а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырратә усура]] иазааигәахоит. Абас инарҭбааны аналитикатә философиа иаҵанакуеит а[[прагматизм]]и, ҳәаақәҵарақәак рҿы, [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль]] и[[Феноменология (философия)|феноменологиеи]]. Еиҳа иҭшәоу аҵакала аналитикатә философиа шьақәдыргылоит XX ашәышықәса алагамҭазы [[Рассел, Бертран|Рассели]] [[Мур, Джордж Эдвард|Мури]] иқәдыргылаз хыхь изыхцәажәоу ахықәкы анагӡаразы аметодқәа реизак аҳасабала, урҭ рахь раԥхьа иргыланы иаҵанакуеит а[[Математическая логика|математикатә логика]] аиӷьтәреи а[[Лингвистика|бызшәадырратә]] анализ џьбареи, «[[Философия обыденного языка|абжьааԥнытәи абызшәа афилософиа]]» ҳәа изышьҭоу.<ref name="Føllesdal1999">Føllesdal, 1999.</ref><ref group="азгәаҭа" name="наука2"/><ref name="Козлова2010">Козлова, 2010.</ref><ref name="Martinich2001">Martinich, 2001.</ref> ==== Аналитикатә философиа акритика ==== {{terms|[[Сциентизм|Аҭҵаарадырра]], а[[редукционизм]]}} Аналитикатә философиа акритика азыруеит х-шьаҭак рыла: аметодологиа мыцхәы аҭшәахаразы, амаҭәар мыцхәы аҭшәаразы, уи иамоу а[[редукционизм]] азы. Актәи аан акритика обиектны иҟалоит а[[сциентизм]], аҭҵаарадырратә хәыцра идеалтәуп ҳәа агәаанагара, уи ашьҭалара аҽазышәарақәа. Аҩбатәи аан аналитикатә философиа уажәтәи апрактика ҵаҵӷәыс иганы акритикцәа азхьаԥшра арҭоит иҟалар зылшо аметодқәа ахьмаҷу инамаданы аналитикатә философиа де-факто ацҵа алимит шазнауа а[[Эпистемология|епистемологиа]] азҵаарақәа, а[[Философия науки|ҭҵаарадырра афилософиа]], а[[Философия сознания|хдырра афилософиа]], а[[Философия языка|бызшәа афилософиа]], а[[Этика|етика]] аспектқәак рыла. Аметафизикатә зҵаарақәа, аԥсҭазаара аҵакы иадҳәалоу азҵаарақәа уажәтәи аналитикатә философиаҿы анализ иалшәоит. Ахԥатәи ашьаҭала акритика иазгәанаҭоит аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны, ииашоу аҭҵаарадыррақәа рҿы еиԥш, аметодқәа зегьы аредукционизм, азҵаарақәа еиҳа ихатәу ҳәа реихшара ишазку, убри ала а[[холизм]], акзаара афилософиа азы аҭыԥ шаанымхо.<ref name="Critchley2001_3">Critchley, 2001, 4—8.</ref><ref name="АлексеевПанин_2">Алексеев, Панин, 2005, Глава XII.</ref><ref name="Føllesdal1999" /> ==== Апрагматизм ==== {{main|Апрагматизм}} {{terms|[[инструментализм|Аинструментализм]]}} Апрагматизм – [[Американская философия|америкатәи философиатә традициоуп]], хадаратәла [[Пирс, Чарльз Сандерс|Чарльз Пирс]], [[Джемс, Уильям|Уилиам Џьеимс]], [[Дьюи, Джон|Џьон Диуи]] русумҭақәа ирыдҳәалоуп. Апрагматизм афилософиа а[[Метафизика|метафизика]] аҵакы мап ацәнакуеит, адырра хырхарҭак аҿы аиаша ари аусхк ҭызҵаауа ауаа рыбжьара аамҭалатәи [[консенсус|консенсуск]] аҳасабала еиҭаҳәоуп. Апрагматизм афилософиа аҵабыргқәа рыԥшаара иаҿӡам, еиуеиԥшым аконцепциақәа критикала анализ рызнауеит урҭ рыманшәалареи рхархәареи рзы. Афилософиатә концепциақәа, абасала, апрагматизм аҳәаақәа ирҭагӡаны лассы-лассы ауаатәыҩса русура иазку мыругақәаны иахәаԥшуеит. Ари аҩыза азнеишьа иахьӡуп «а[[инструментализм]]». Уи инақәыршәаны, апрагматистцәа лассы-лассы даара ахархәаратә зҵаарақәа ирҿуп. Иаҳҳәап, Џьон Диуи деицырдыруеит а[[Философия образования|ҵарадырра афилософиаҿы]] илагалала.<ref name="MooreBruder_35">Moore, Bruder, 2005, 211—214.</ref> ==== Алогика аиӷьтәра ==== {{see also|Амодалтә логика|Апредикатқәа рлогика}} {{terms|[[теорема Гёделя о неполноте|Гедель инагӡамра атеорема]]}} XIX ашәышықәса нҵәаанӡа а[[логика]] [[Аристотель]] иаамҭа инаиркны ԥсахрада иаанхон, насгьы алогика аиӷьтәра залыршахом ҳәа агәаанагара ыҟан. Иаагозар, [[Кант, Иммануил|Кант]] ишьақәирӷәӷәон Аристотель илогика наӡоуп ҳәа. Аха XIX ашәышықәса азбжазы ицәырҵит алогика аҿиараҿы алшарақәа аазыртуа [[Буль, Джордж|Булиеи]] [[Морган, Огастес де|де Моргани]] рыҭҵаарақәа, XIX, XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы ихьыԥшымкәа анемец математик [[Фреге, Фридрих Людвиг Готлоб|Готлоб Фрегеии]], аналитикатә традициа англыз философцәа [[Рассел, Бертран|Бертран Рассели]] [[Уайтхед, Альфред Норт|Альфред Уаитхеди]] иркьыԥхьит акырӡа инаӡоу, афункционалтә логикатә системақәа шьаҭас ироуз аҭҵаарақәа: а[[Логика первого порядка|предикатқәа рлогикеи]] а[[Модальная логика|модалтә логикеи]]. Арҭ алҵшәақәа иалдыршеит а[[Аматематика]] [[аксиома|ксиоматизациа]] акыр аиӷьтәра, иара убас [[Гёдель, Курт|Курт Гедель]] иҭҵаарақәа хыҵхырҭас ироуит, урҭ хыркәшахеит ахарҭәааразы а[[Теорема Гёделя о неполноте|теорема ашьақәырӷәӷәарала]] – ахәшьарақәа жәпакы рыла, Аристотель инаиркны алогика аганахьала зегь реиҳа ихадоу алҵшәа. Гедель ихарҭәаам азы итеорема а[[эпистемология|епистемологиатә система]] – аҭҵаарадырратәи афилософиатәи ԥкра дуқәа анаҭоит. Алогика аҿиараҿы ақәҿиарақәа, аналитикатә философиа иарҭеит анализ амыруга ҿыцқәа.<ref name="Stroll1999" /> ==== Апозитивизм ==== {{main|Апозитивизм|Алогикатә позитивизм}} {{terms|[[верификационизм|Аверификациа]]}} Апозитивизм аидеиа, а[[общественные науки|уаажәларратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы, афилософиагьы налаҵаны, аҭҵаарадырра иашақәа рыла иԥсаххоит ҳәа агәаанагара шьақәиргылеит XIX ашәышықәса алагамҭазы [[Конт, Огюст|Огиуст Контом]]. А[[Аналитическая философия|налитикатә философиа]] алогика-математикатә знеишьа ашыкьымҭа аҟынӡа инаӡеит аматематикцәеи еицырдыруа афилософцәеи ахьаҵанакуаз [[Венский кружок|Венатәи акружок]] аиԥыларақәа раан, [[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппери]] аҵаҩы [[Рассел, Бертран|Рассели]], [[Витгенштейн, Людвиг|Лиудвиг Витгенштеини]] налаҵаны. Акружок аусура иалҵшәаны ишьақәнаргылеит афилософиа аганахь ала адоктрина «а[[неопозитивизм]]» ма «алогикатә позитивизм», афилософиаҿы, иарбан ҳәамҭазаалак, агәаҭара акритери иақәшәозароуп. Ари аҩыза азнеишьа иахьӡуп «а[[верификационизм]]». Аха аверификационизм афилософиа адкыларазы илҵшәадоу аҽазышәарақәа акыр рнаҩс алогикатә позитивизм ацашьа ԥсыҽхеит. Алогикатә позитивизм хра аманы ишыҟоу азы агәыҩбара дуқәа ааирԥшит [[Куайн, Уиллард Ван Орман|Уиллард Куаин]] иусумҭақәа рҿы. Уаанӡатәи ипозициа мап ацәикит Витгенштеингьы.<ref name="Comte1957">Comte, 1957, 1—36.</ref><ref name="MooreBruder_36">Moore, Bruder, 2005, 217—219.</ref> ==== Аҭҵаарадырра а афилософиа аналитикатә традициаҿы ==== {{see also|Аҭҵаарадырра афилософиа}} {{terms|[[фальсифицируемость|Амцҟаҵара]]}} [[Философия науки|аналитикатә философиаҿы]] аҭҵаара ахырхарҭа дуқәа ируакуп, а[[Континентальная философия|континенталтәи]] аналитикатәи философиа азнеишьақәа реиԥшымзаара иналукааша ҿырԥштәуп. Аҭҵаарадырра аналитикатә философиа ааидкыланы азҵаарақәа рҭак аҟаҵара аҽазнашәоит: "избан а[[научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] аус зауа?", "аус шԥеиуеи?", убри аан аҭҵаарадырра аконтиненталтә философиа аҭҵаарадырратә метод аус шамуа аилыркаара ҟанаҵоит. Аналитикатә традициа зегь реиҳа еицырдыруа афилософцәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп атерминқәа «а[[Революция в науке|ҭҵаарадырратә револиуциа]]», «а[[парадигма (философия)|парадигма]]», «а[[смена парадигм|парадигмақәа рыԥсахра]]» ахархәара иалазгалаз [[Кун, Томас Сэмюэл|Томас Кун]], аҭҵаарадырратә теориақәа р[[фальсифицируемость|еицакра]] акритери аргама ишьақәзыргылаз [[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппер]], а[[Математическая логика|математикатә логика]] аҿиараҿы илагалеи а[[эмпиризм]] апринципқәа еиҳа иџьбароу рҳәашьеи рыла еицырдыруа [[Куайн, Уиллард Ван Орман|Уиллард Куаин]]. Карл Поппер иара убасгьы ихы иаирхәон ауаажәларратә системақәа афальсификациа акритери, иаҳҳәап, еицырдыруа ишәҟәы «[[Открытое общество и его враги|Иаарту ауаажәларреи уи аӷацәеи]]» аҟны. Аҭҵаарадырра афилософиаҿы азҵаарақәа жәпакы аартны иаанхоит, иахьатәи аамҭазы инарҭбааны иалацәажәоит алитература ҷыдаҿы.<ref name="Stroll1999" /> ==== Абызшәа афилософиеи ахдырра афилософиеи ==== {{main|Абызшәа афилософиа|Ахдырра афилософиа}} Аналитикатә философиа раԥхьатәи аконцептуализациа аҳәаақәа ирҭагӡаны афилософцәа аӡәырҩы XX ашәышықәса актәи азбжазы ахшыҩзышьҭра ду арҭеит а[[Философия языка|бызшәа афилософиа]]. [[Фреге, Готлоб|Фрегегьы]] [[Рассел, Бертран|Расселгьы]] а[[Математическая логика|математикатә логика]] аус адулара апроцесс аан ирылацәажәон аҵаки абызшәатә ҳәашьеи реимадара азҵаарақәа. Абызшәа аҵакы имариаӡоу ахәҭаҷқәа ирмаҷны аус зыдулаз алогикатә аппарат адҳәалара аҽазышәарақәа мҩаԥган. Абызшәа афилософиа аҿиараҿы рлагала дууп [[Сёрль, Джон Роджерс|Џьон Серль]], [[Тарский, Альфред|Альфред Тарски]], [[Дэвидсон, Дональд|Дональд Девидсон]], аха а[[Лингвистика|бызшәадырра]] ҭҵаарадырра иашаны аҟаҵара залмыршахеит. Уи ахаҭыԥан иаарԥшын аредукциа абызшәақәа рзы ахархәара иазку аскептицизм аҵаҵӷәқәа.<ref name="Stroll1999" /> А[[Философия сознания|бызшәа афилософиа]] аганахьала аҭҵаарақәа шымҩаԥысуагьы, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны аналитикатә традициаҿы азҿлымҳара а[[Сознание (философия)|хдырра]] афилософиа аганахь ииасит. Ахдырра афилософиа хадаратәла ахдырра аԥсабара ахаҭа аилкаара аҽазнашәоит, ифилософцәам аӡәырҩы, а[[Абиологиа|биологцәа]], а[[Психология|психологцәа]], и[[Искусственный интеллект|ԥсабаратәым аинтеллект]] аганахьала азанааҭуаа налаҵаны, иара убри ахырхарҭала аус руеит, доусы р[[Парадигма (философия)|парадигма]] аҳәаақәа ирҭагӡаны. Афилософиатә хәаԥшышьала, ахдырра иазку азҵаара хада [[Декарт, Рене|Декарт]] ишьақәиргылаз а[[дуализм]] апринцип ахырқьиара иадҳәалоуп. Адгьыл аҿы иҟоу ауаа реиҳараҩык агәра ргоит ари апринцип, аматериалтә цәеижь шыҟоу, насгьы ма ауаҩытәыҩсатә хдырра зегьы, ма уи ахәҭа, материалтәым, иаагозар, «аԥсы». Иара убри аан аҭҵааҩцәа аӡәырҩы а[[теория тождества|иԥшзаара атеориа]] иқәныҟәоит, ԥсихикатә ҭагылазаашьацыԥхьаӡа ауаҩы ихшыбаҩ цәала-жьыла ҭагылазаашьак иақәшәоит ҳәа агәаанагара рымоуп. Ахдырра афилософиаҿы злагалала еицырдыруа афилософцәа иреиуоуп [[Патнэм, Хилари Уайтхолл|Хилари Патнам]], [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроуз]], [[Деннет, Дэниел|Дениел Деннет]] уҳәа.<ref name="Stroll1999" /><!-- {{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=231—238}}--> ==== Акосмизм, атрансгуманизм ==== [[Файл:Volition-of-the-Cosmos.jpg|thumb|140px|А[[космизм|космизм]] апринципқәа зныԥшуа [[Циолковский, Константин Эдуардович|Циолковски]] ишәҟәы]] {{main|Акосмизм|Атрансгуманизм}} XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ицәырҵыз ауаатәыҩса ԥхьаҟатәи рыҿиара иалацәажәоит ахшыҩ абиологиатә ԥкрақәа рҟынтәи ахақәиҭтәра (даҽакала иуҳәозар, ԥсра зқәым аиура) аконтекст ала, насгьы ауаҩы мчыла [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟазаара – а[[Вселенная|космос]] аҿы анырхара аҟынтәи ихы иақәиҭтәра аконтекст ала. Афилософиатә хәаԥшышьала, аконтекстқәа рыҩбагьы а[[Эволюция|еволиуциа атеориа]] азеиԥштәра иадырҳәалоит: актәи аан ауаҩы» аметаеволиуциа ҟаиҵоит "– ихала ихы иԥсахуеит, еиҳа инаӡоу биологиатә ма биотехногентә хкны иҟаиҵоит, аҩбатәи аан аеволиуциа аусура аҭыԥ хадырҭәаауеит адгьылтә еволиуциа иадҳәалам аҭыԥ ҿыц – акосмос ала. Аҩҭагылазаашьак рҿы иаҵанакуеит аеволиуциа ауаҩы напхгара зиҭо афаза ҿыц ахь аиасра. Раԥхьа акосмизм апринципқәа шьақәиргылеит америкатәи афилософ [[Фиске, Джон (философ)|Џьон Фиске]], аха акосмизм зегь реиҳа аҿиара аиуит раԥхьа [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]]. Урыстәыла акосмизм зегьы раԥхьа иргыланы [[Вернадский, Владимир Иванович|И. Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|К. Ҳ. Циолковски]], [[Фёдоров, Николай Фёдорович|Н. Ф. Фиодоров]], [[Чижевский, Александр Леонидович|А. Л. Чижевски]] уҳәа рыхьӡқәа ирыдҳәалоуп.<ref name="Гиренок2010">Гиренок, 2010.</ref><ref name="Василенко2004">Василенко, 2004.</ref><ref name="Хабибуллина2008">Хабибуллина, 2008.</ref> XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны адунеи аҿы акосмизм аӡбахә рҳәоит «а[[трансгуманизм]]» ҳәа. Атрансгуманизм акосмизм еиԥш аҳасабтәқәа ықәнаргылоит, аха еиҳа ахшыҩзышьҭра анаҭоит ауаҩы ихаҭа иҽеиҭакра.<ref name="Bostrom2005">Bostrom, 2005.</ref> А[[Абиологиа|биологиатә ҭҵаарадыррақәеи]] и[[Искусственный интеллект|ԥсабаратәым аинтеллекти]] рыҿиара иадҳәалоу атехнологиа ҿыцқәа рконтекст ала атрансгуманизм ҳаамҭазы алацәажәара еиҳа хра аманы иҟалоит.<ref name="Andrews2009">Andrews, 2009, 114.</ref> Акосмизми атрансгуманизми ирыҵаркуеит а[[Научно-технический прогресс|ҭҵаарадырра-техникатә прогресс]] ахәарҭареи а[[сциентизм]]и, иазыԥшуп аҭҵаарадырра атриумф ауаҩы зегь реиҳа иԥынгыла хада – иԥсра аҿаԥхьа.<ref name="Bostrom2005" /> Акосмизми атрансгуманизми рфилософиа ашьақәгылара иаҿуп, аконтиненталтә Европа акосмизм аидеологиа агәаанагарақәа еилаԥсоуп.<ref name="Хабибуллина2008" /> Атрансгуманизм акритика азыруеит узқәымгәыӷуа асоциалтә хҟьаԥҟьақәа ирыхҟьаны, уи аҵыхәтәантәи аалыҵ ауаҩ ду [[Ницше, Фридрих|Ницше]] и[[сверхчеловек|дҳәалоуп]].<ref name="Shlapentokh2001">Shlapentokh, 2001.</ref><ref name="Fukuyama2004">Fukuyama, 2004.</ref> Абжьаратә позициа атрансгуманизм адекларациа азнауеит «даара ишәарҭоу процессны», аха «иҟалар зылшо иреиӷьу», хырԥашьа змам акәзар акәхап.<ref name="Sorgner2009">Sorgner, 2009.</ref><ref name="Verdoux2009">Verdoux, 2009.</ref> == Афилософиа Урыстәыла == {{double image|right|Who is to Blame 1905.jpg|122|What is to be Done.jpg|120|Урыстәыла ауаажәларратә зҵаара хадақәа шьақәзыргылаз, еицырдыруа афилософиатә романқәа: [[Герцен, Александр Иванович|Герцен]] «[[Кто виноват?|Изхарада?]]», [[Чернышевский, Николай Гаврилович|Чернышевски]] «[[Что делать? (роман)|Иҟаҵатәузеи?]]"}} {{double image|right|Kropotkin lecture.jpg|121|Bakunin and Anarchism poster.jpg|121|[[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Кропоткин]] илекциеи (Англиа, 1900 ш.) [[Бакунин, Михаил Александрович|Бакунин]] иусумҭақәа рыԥхьареи рӡыргаратә проспектқәа (ЕАА, 1975 ш.)}} {{main|Аурыс философиа}} {{see also|Ареволиуциа ҟалаанӡатәи Урыстәыла афилософцәа рсиа}} «Аурыс философиа» иаҵанакыр алшоит аурыс культура аҩныҵҟа иҿио амилаҭтә философиа ҷыда еиԥш, [[Урыстәыла|Урыстәыла]] аҵакыраҿы инхоз еиуеиԥшым афилософцәа русура ааидкыланы, аҭоурыхтә контекст ала – [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериеи]] [[СССР]]-и зегьы рҵакыраҿы.<ref name="Зеньковский2001">Зеньковский, 2001, 23.</ref> Араҟа азҵаара иахәаԥшуеит аҩбатәи, еиҳа инарҭбаау аилкаарала.<ref name="Марченков2006">Марченков, 2006.</ref> Афилософиатә рҿиара Урыстәыла иалагоит XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны. [[Пиотр I дуӡӡа|Пиотр I]] иреформақәа ҟалаанӡа [[Урыстәыла аҳра|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра]] а[[Античная философия|нтикатә философиа]] аҭынха еиԥш [[Западная философия|мраҭашәаратәи афилософиа]] аҭынхагьы иаҿыган. XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аурыс ҭоурых аамҭа зегьы зны-зынла «аурыс философиахь алагала» ҳәа иашьҭоуп.<ref name="Лосский1991">Лосский, 1991, 4—8.</ref> XVIII ашәышықәсазы [[Национальный университет «Киево-Могилянская академия»|Киев-могилиантәи академиа]] инаркны Урыстәыла иалалоит адунеитә философиа аҭынха, академиа аушьҭымҭацәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп раԥхьатәи урыстәылатәи афилософцәа: [[Феофан Прокопович|Феофан Прокоп-иԥеи]] [[Сковорода, Ҳриҳори Савва-иԥа|Григори Сковородеи]].<ref name="Зеньковский2001_2">Зеньковский, 2001, 17, 34—36.</ref><ref name="Маслин2001">Маслин, 2001, 52.</ref> Иласны иҿиауа, XIX ашәышықәсазы Урыстәыла афилософиа ԥхьаҟа ицоит, ишьақәнаргылоит зхала иҟоу афилософиатә хырхарҭақәа.<ref name="Лосский1991_2">Лосский, 1991, 5.</ref> XIX ашәышықәса аҽеиҩшамҭа «аурыс философиа ахьтәы шәышықәса» ҳәа иԥхьаӡоуп, XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи — «аурыс философиа араӡны шәышықәса» ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="Зеньковский2001_3">Зеньковский, 2001, 65.</ref><ref name="Марченков2006" /> Урыстәыла афилософиа актәи аҟазшьа ҷыда, иара акыр ихьшәаны ашьақәгылароуп, уи Европа еиԥш антикатә философиа иаҿырԥшны акәымкәа, мраҭашәаратәи афилософиа ишазыҟоу ала. Афилософиа Урыстәыла иалалоит [[Философия Нового времени|Аамҭа ҿыц афилософиа]] иазҷыдароу а[[Секуляризация (социология)|секулиаризациа]] аидеиақәа инарываргыланы, ирласны ицәырнагоит аурыс философцәа ҩ-лагеркны реихшара: арҭ аидеиақәа еиҟәызшо «[[Западничество|мраҭашәарааи]]» «а[[Славянофильство|славианофилцәеи]]», урҭ ааԥхьара ҟарҵоит иҷыдоу аурыс, раԥхьа иргыланы а[[Православие|иашахаҵаратә]] традициақәа ирықәныҟәаларц. Ари аиҟәыҭхара XIX ашәышықәса зегьы иазҷыдаран, насгьы аҳәынҭқарра аиҿагылара иалахәын, «аҿагыларатә хәыцрақәа» ацензура рзуны, иргәамԥхоз афилософцәа [[Сибирь|Сибраҟа]] иахго. Мраҭашәараа рахь, иаагозар, иаҵанакуан [[Чаадаев, Пётр Яковлевич|П. И. Чаадаев]], [[Бакунин, Михаил Александрович|М. А. Бакунин]], [[Герцен, Александр Иванович|А.И. Герцен]], [[Чернышевский, Николай Гаврилович|Н. Г. Чернышевски]], [[Белинский, Виссарион Григорьевич|В. Г. Белински]], [[Станкевич, Николай Владимирович|Н. В. Станкевич]], [[Грановский, Тимофей Николаевич|Т. Грановски]], [[Огарёв, Николай Платонович|Н. П. Огариов]], [[Боткин, Василий Петрович|В. П. Боткин]], [[Корш, Евгений Фёдорович|Е. Ф. Корш]], аславианофилцәа рахь – [[Хомяков, Алексей Степанович|А. С. Хомиаков]], [[Киреевский, Иван Васильевич|И. В. Киреевски]], [[Соловьёв, Владимир Сергеевич|В. С. Соловиов]], [[Аксаков, Константин Сергеевич|К. С. Аксаков]], [[Самарин, Юрий Фёдорович|Иу. Ф. Самарин]].<ref name="АлексеевПанин_3">Алексеев, Панин, 2005, Глава X.</ref><ref name="Зеньковский2001_4">Зеньковский, 2001, 35—38.</ref><ref name="Oxford2005_23">Oxford, 2005, 828—829.</ref> Урыстәыла афилософиа аҩбатәи иаҟазшьарбагоу ҷыдароуп [[Антропоцентризм|антропоцентризмра]]. Урыстәыла афилософцәа рырҿиараҿы – ауаҩы, илахьынҵеи ихақәиҭреи, иԥсҭазаара аҵаки ртема ауп. Ауаҩы ихақәиҭра азҵаарақәа ҷыдала актуалра рыман XVIII—XIX ашә. Убри аҟынтә урыстәылатәи афилософиаҿы а[[этика]], а[[политическая философия|политикатә философиа]], а[[философия истории|ҭоурых афилософиа]], а[[философия религии|дин афилософиа]] акыр аԥыжәара рымоуп а[[Метафизика|метафизика]], а[[Эпистемология|епистемологиа]] уҳәа ирызку аҭҵаамҭақәа раасҭа. Абри аҵакала Урыстәыла афилософиа – ареалисттә еиԥш аутопиатә философиагьы – еснагь прагматикатәуп, лассы-лассы адунеи аԥсахра агәҭакқәа ирыдҳәалоуп. Убри аҟынтәи машәыршақә иҟамлаӡеит урыстәылатәи афилософиатә дискурс аҿы асоциалтә практика иазааигәоу атеориақәа аԥыжәара ахьрымоу, иаагозар, а[[марксизм]] ма а[[анархизм]] реиԥш иҟоу.<ref name="Марченков2006" /><ref name="Зеньковский2001_5">Зеньковский, 2001, 21—22.</ref> XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы Урыстәыла афилософцәа адунеи зегьы аҿы иубартә еиԥш еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа рҿы рлагала ҟарҵоит. Раԥхьа иргыланы уи иаҵанакуеит [[анархизм]] ([[Бакунин, Михаил Александрович|М. А.Бакунин]], [[Кропоткин, Пётр Алексеевич|П. А. Кропоткин]]), а[[марксизм]] ([[Плеханов, Георгий Валентинович|Г. В. Плеханов]]), а[[космизм]] ([[Вернадский, Владимир Иванович|В. И. Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|К. Ҳ. Циолковски]], [[Фёдоров, Николай Фёдорович|Н. Ф. Фиодоров]]).<ref name="Марченков2006" /> 1918-1922 шш. аурыс философцәа рӷьырак [[Философия в Крыму|Ҟрымҟа ииасуеит]], уаҟа Тавриатәи ауниверситет арҵаҩцәас иҟалоит. XX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы «[[Научный коммунизм (дисциплина)|аҭҵаарадырратә коммунизм]]» а[[догмат|догматизациа]] азуны Урыстәыла (СССР) афилософиа аҿиара аанкылахоит, афилософцәа аӡәырҩы шьын ма [[ГУЛаг|абахҭатә лагерқәа]] ирҭакын. «[[хрущёвская оттепель|Хрушьчовтәи аԥхарра]]» ацензура маҷк аԥсыҿхара шаанагазгьы, [[Мамардашвили, Мераб Константинович|М.К. Мамардашвили]]и [[Ильенков, Эвальд Васильевич|Ҳ. В. Ильенков]]и реиԥш иҟоу афилософцәа шьақәгылартәы алшара шрырҭазгьы, Урыстәыла афилософиа ишахәҭоу аҿиара еиҭахацыркхаӡом [[Асовет Еидгыла аилабгара|СССР еилаҳаанӡа]]. Иахьатәи аамҭазы Урыстәыла афилософиа адырҵара, мамзаргьы еиуеиԥшым афилософиатә дунеихәаԥшышьақәа ркьыԥхьра аҳәынҭкарра иԥнакуам.<ref name="Oxford2005_24">Oxford, 2005, 829.</ref> == Афилософиеи ауаажәларреи == Абжьааԥнытәи аԥсҭазаараҿы афилософцәеи афилософиеи разыҟазаашьа еснагь иҵоурам, афилософиа амаҭәар аилкаара иагәылоуп имцу агәаанагарақәа рацәаны.<ref name="MooreBruder_37">Moore, Bruder, 2005, 5—7.</ref> Иаагозар, [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәаҿы]] ажәа «афилософиара» иҵоурам ацәаԥштәхәы амоуп: «иҟәыӷацәаны ҵаҵӷәыда ахәыцра».<ref name="Ожегов"/> Убри инаваргыланы афилософиа ауаажәларра ирнаҭо анырра ахә ашьара уадаҩуп.<ref name="MooreBruder_38">Moore, Bruder, 2005, 1.</ref> Ганкахьала, афилософиа аҵара ауаҩы хра злоу анырра анаҭоит, насгьы аиашареи ақьиареи рахь аориентациа ашьақәгылара иацхраауеит. Афилософиа адырра ауаҩы «есыҽнытәи ахәыцра ҭшәа» аҟынтә деиқәнархоит, насгьы егьырҭ ауааи иареи еицырзеиԥшу бызшәак рыԥшаараҿы ицхраауеит<ref name="АлексеевПанин_4">Алексеев, Панин, 2005, Глава I, §1.</ref>. Арбагақәак рыла, афилософиа аҵара егьырҭ асубъектқәа зегьы раасҭа ахәыцра еиҳа еиӷьны еизнарҳауеит. Иаҳҳәап, еицырдыруа англыз журнал «[[The Economist]]» имҩаԥнагаз аҭҵаара иаанарԥшит афилософиа афакультетқәа залгаз [[бакалавр|абакалаврцәа]] иҷыдоу амедицинатә школқәеи, [[Школа права|азакәантә школқәеи]], [[Бизнес-школа|абизнес-школқәеи]] рҭаларазы стандарттә тестқәа рҿы абжьаратәи абаллқәа рыла аԥхьагылара шроуа<ref name="MooreBruder_39">Moore, Bruder, 2005, 12—13.</ref>. Даҽа ганкахьала, афилософиа [[Общество|ауаҩытәыҩсатә уаажәларрақәа]] анырра ду рнаҭоит. Иаагозар, [[Конфуций|Конфуци]]еи [[Лао-цзы|Лао-цзи]] рфилософиатә концепциақәа азқьышықәсақәа рзы [[Китай (страна)|Китаи]] аҿиара азԥхьагәарҭеит.{{Аиасра|Мировая философия в IV—XVI вв.}} [[Война|Аибашьрақәе]]и [[Революция|ареволиуциақәе]]и бџьарла акәымкәа философиала иалагоит.<ref name="MooreBruder_38" /> Иаагозар, а[[марксизм]] афилософиа аларҵәара Урыстәыла [[Революция 1917 года в России|ареволиуциа ахылҿиааит 1917 шықәса рзы]],{{Аиасра|Марксизм}} афранцыз ҵаралашара афилософиа афранцыз [[Великая французская революция|Револиуциа Ду]] ахылҿиааит,{{Аиасра|Французское Просвещение}} иара убри афилософиа ашьаҭала ишьақәыргылан [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америка Еиду Аштатқәа]]. Афилософиа аҳаҭыр азы, 1882 шықәса нанҳәа 12 рзы афранцыз астрономцәа [[Братья Анри|Полеми Анри Проспери]] иаадыртыз [[(227) Философия|астероид (227) Афилософиа]] ҳәа ахьӡ ахҵан.<ref>{{книга|заглавие=Dictionary of Minor Planet Names|автор=Lutz D. Schmadel|издательство=Springer|год=2003|isbn=3-540-00238-3}}</ref> == Акомментариқәа == {{Reflist|group=азгәаҭа|refs= <ref name="наука">Зны-зынла афилософиа "аҭҵаарадырра" ҳәа изышьҭоу еиуеиԥшым амзызқәа ыҟоуп. Актәи, шьоукы афилософцәа рхала рфилософиатә теориақәа «аҭҵаарадырра» ҳәа рыхьӡырҵон, убас ала урҭ ииашоу, мамзаргьы рҵакы шьақәдырӷәӷәон. Иаҳҳәап, Гуссерль ифеноменологиа убас ихьӡиҵеит. Аха шьҭахьҟа ҳанхьаԥшуа, уи аҭҵаарадырра аҳасабала иамоу астатус зеиԥш азхаҵара амаӡамызт. (См. Moore, Bruder, 2005, 174—175.; Singer, 2001, 87—88.) Аҩбатәи, зегь реиҳа ихәарҭоу афилософиатә еиҿкаара еиҳа “иҳараку астатус” аиҭара азы аполитикатә мзызқәа ыҟазар ауеит. Ахԥатәи, афилософиа аганқәак рҿы, ҷыдала аналитикатә философиаҿы, иаҳҳәап, алогикатә позитивизм аҳәаақәа ирҭагӡаны, иҟоуп агәаанагара, афилософиа аҵыхәтәантәи аамҭазы ииашоу аҭҵаарадырраны иҟалароуп ҳәа. Аҵыхәтәан, аԥшьбатәи, афилософиа ахәҭақәак, иаҳҳәап, алогика, аҵарадырра адыргақәа зегьы рымоуп. ⟦Р1⟧</ref> <ref name="syllogism">Иаҳҳәап, ажәытәтәи Индиатәи афилософиаҿы ас еиԥш х-терминк рыла ишьақәгылоу асиллогизм {{Аиасра|Древнеиндийская философия}} еилкаамызт.</ref> <ref name="Уайтхед">''«The safest general characterization of the European philosophical tradition is that it consists of a series of footnotes to Plato.»'' — {{книга|автор= Alfred North Whitehead|заглавие= Process and reality: an essay in cosmology|ссылка= https://archive.org/details/processrealityes00whit_088|издание= 2nd edition|место= New York|издательство= Free Press|год= 1978|страницы= [https://archive.org/details/processrealityes00whit_088/page/n64 39]|страниц= 413|isbn=0029345804}}</ref> <ref name="def-pp">Аристотель иҵаҩцәа амҩаду данрыцныҟәоз алекциақәа дырзаԥхьон. Ажәа "перипатетика" {{lang-grc|περιπατέω}} - "аныҟәара" аҟынтәи ауп иааз.</ref> <ref name="ind def">Зхәаԥшышьак ала, ажәа "философиа" индиатәи версиа атермин "даршана" ({{lang-sa|दर्शन}}, "абара") См. Oxford, 2005, 428.. Ари азҵаара иазку даҽа гәаанагарак инақәыршәаны, атермин "анвишики" ({{IAST|ānvīkṣikī}}, "аҵара") ⟦P3</ref> <ref name="Russell">Рассел иҩыз ари ацыԥҵәаха ишәҟәы аурыс бызшәахьы еиҭаргоз еиҳарак рҿы иҟам, избанзар уи Асовет цензура абзоурала иаԥыхын. Иахәаԥш аоригиналтә текст, ҿырԥштәыс, аҭыжьымҭаҿы: {{книга|автор= Bertrand Russell|заглавие= The History of Western Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/historywesternph00russ_236|место= New York|издательство= Simon & Schuster Inc.|год= 1972|страницы= [https://archive.org/details/historywesternph00russ_236/page/n854 642]—643|страниц= 896|isbn= 0-671-20158-1}}.</ref> <ref name="Marx">Аха Маркс Урыстәыла ишыҟалаз еиԥш мчыла амчра ампыҵахалара дақәшаҳаҭмызт. Уи агәра игон ареволиуциа ԥсабарала ишыҟалоз. ⟦Р0⟧</ref> <ref name="Kuhn">1960-тәи ашықәсқәа рзы ишәҟәы еиуеиԥшым арелативисттә интерпретациақәа рҭак ҟаҵо, Кун ишәҟәы аҩбатәи аҭыжьымҭа иацҵеит ашьҭахьтәи аҩыра, уаҟа иара иаартны иара изку арелативизм мап ацәикит, насгьы ихы иазиҳәеит “аҭҵаарадырреи атехнологиатә прогресс адгылаҩ” ҳәа. (Иаҳәа ⟦Р0⟧ иара убас ⟦Р1⟧)</ref> <ref name="наука2">Аха уеизгьы, уи аҭҵаарадырра акәӡам, ҿырԥштәыс иаагозар, еснагь иара иазкны мета-позициак ахьааннакыло азы. Уи адагьы, аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟоу алогикатә позитивизм ацәқәырԥа мацара ауп афилософиа аҿы аҵаратә метод мацара ахархәарала иҟаҵоу. ⟦Р0⟧</ref> }} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|3|refs= <ref name="Gowin">{{книга|автор= D. Bob Gowin, Marino C. Alvarez|заглавие= The Art of Educating with V Diagrams|ссылка= https://archive.org/details/artofeducatingwi0000gowi/page/52|издательство= Cambridge University Press|год= 2005|страницы= 52|страниц= 231|isbn= 052184343X}}</ref> <ref name="Buccellati">{{статья|автор= Giorgio Buccellati|заглавие= Wisdom and Not: The Case of Mesopotamia|издание= Journal of the American Oriental Society|издательство= American Oriental Society|год= 1981|том= 101|номер= 1|страницы= 35—47|issn= 0003-0279}}</ref> <ref name="Ожегов">{{книга|автор= [[Ожегов, Сергей Иванович|С.И. Ожегов]]|заглавие= Словарь русского языка|издание= 9-е издание|место= Москва|издательство= Советская энциклопедия|год= 1972|страницы= 783|страниц= 846|тираж=120000}}</ref> }} == Алитература == {{refbegin2}} * {{статья|автор= [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль Э.]]|заглавие= Философия как строгая наука|ссылка= |автор издания= Гуссерль Э.|издание= Философия как строгая наука|тип= |место= Новочеркасск|издательство= Сагуна|год= 1994|том= |страницы= |isbn= 5759301373; ISBN 5759301381|ref= Гуссерль}} * {{статья|автор= [[Хабермас, Юрген|Хабермас Ю.]]|заглавие= 1. Философия как «местоблюститель» и «интерпретатор»|ссылка= |автор издания= Хабермас Ю.|издание= Моральное сознание и коммуникативное действие|тип= |место= {{СПб}}|издательство= Наука|год= 2001|том= |страницы= 7—33|isbn= 5-02-026810-0; ISBN 3-518-28022-8|ref= Хабермас}} === Аилыркаагатә литература === '''На русском языке''' * {{БСЭ3|автор= [[Спиркин, Александр Георгиевич|Спиркин А.Г.]]|заглавие= Философия|том=27|страницы= 412—417|ref= Спиркин}} * {{книга|автор= Е.Губский, Г.Кораблева, В.Лутченко|заглавие= Философский энциклопедический словарь|место= Москва|издательство= Инфра-М|год= 2005|страниц= 576|isbn= 5-86225-403-X|тираж=10000|ref=Губский и др.}} * {{книга|автор= Александр Грицанов|заглавие= Новейший философский словарь|место= Минск|издательство= Скакун|год= 1999|страниц= 896|isbn= 985-6235-17-0|тираж=10000|ref=Грицанов}} '''На иностранных языках''' * {{статья|автор= Robert Audi|заглавие= Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 7|страницы= 325—337|isbn= 0-02-865787-X|ref= Audi}} * {{книга|заглавие= The Oxford companion to philosophy|ссылка= https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f5n3|ответственный= Ted Honderich|издание= New Edition|издательство= Oxford University Press|год= 2005|страниц= 1060|isbn= 0–19–926479–1|тираж=|ref=Oxford}} === Алагалатә литература === '''Урысшәала''' * {{книга|автор= Алексеев П. В., Панин А. В.|заглавие= Философия|издание=3-е издание|место= Москва|издательство= Проспект|год= 2005|страниц= 604|isbn= 5-482-00002-8|тираж=5000|ref=Алексеев, Панин}} * ''[[Ильенков, Эвальд Васильевич|Ильенков Э. В.]], Коровиков В. И.'' Тезисы к вопросу о взимосвязи философии и знаний о природе и обществе в процессе их исторического развития. // ''Ильенков Э. В.'' Собрание сочинений. Т. 1. — М: Канон плюс, 2019. — С. 354—363. — ISBN 978-5-88373-579-9 * {{статья|автор= Колесников А. С.|заглавие= Исторические типы философии|автор издания= Ю.Н. Солонин и др.|издание= Основы современной философии|место= Санкт-Петербург|издательство= Лань|год= 1999|страницы= 20—110|isbn= 5-8114-0100-0|ref= Колесников}} * ''[[Мареев, Сергей Николаевич|Мареев С. Н.]], Мареева Е. В.'' [https://www.mediafire.com/file/y7vto5691vi6cj8/%25D0%259C%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B5%25D0%25B2_%25D0%25A1._%25D0%259D.%252C_%25D0%259C%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25B0_%25D0%2595._%25D0%2592._-_%25D0%2598%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F_%25D1%2584%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%2581%25D0%25BE%25D1%2584%25D0%25B8%25D0%25B8.pdf/file История философии. Общий курс.] — М.: Академический проект, 2003. — 874 с. ISBN 5-8291-0287-0 * {{книга|автор= [[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие= История западной философии|оригинал= The History of Western Philosophy|место= Москва|издательство= Миф|год= 1993|том= I|страниц= 512|isbn= 5-87214-012-6|тираж=10000|ref=Russell, т.1}} * {{книга|автор= [[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие= История западной философии|оригинал= The History of Western Philosophy|место= Москва|издательство= Миф|год= 1993|том= II|страниц= 446|isbn= 5-87214-012-6|тираж=10000|ref=Russell, т.2}} * {{статья|автор= Росенко М. Н.|заглавие= Предмет философии. Антропоцентризм как мировоззренческий и методологический принцип современной философии.|автор издания= Солонин Ю. Н. и др.|издание= Основы современной философии|место= Санкт-Петербург|издательство= Лань|год= 1999|страницы= 3—19|isbn= 5-8114-0100-0|ref= Росенко}} * {{книга|автор= Сычев А. А.|заглавие= Основы философии|место= Москва|издательство= Альфа М|год= 2010|страниц= 368|isbn= 978-5-98281-181-3|тираж=1500|ref= Сычев}} * {{книга |автор= [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|Фролов И. Т]]. и др.|часть= |заглавие= Введение в философию: Учеб. пособие для вузов|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= 3-е изд., перераб. и доп.|место= М.|издательство= Республика|год= |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 623|серия= |isbn= 5-250-01868-8|тираж= |ref= Введение в философию. Часть IV}} '''Атәым бызшәақәа рыла''' * {{книга|автор= Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder|заглавие= Philosophy. The Power of Ideas|ссылка= https://archive.org/details/philosophypowero00moor|издание= 6th edition|издательство= Mc Graw Hill|год= 2005|страниц= 600|isbn= 0-07-287603-4|тираж=|ref=Moore, Bruder}} * {{статья|автор=Edward Craig|заглавие= Philosophy|ссылка=https://archive.org/details/shorterroutledge00crai|автор издания= Nigel Warburton|издание= Philosophy. Basic Readings.|издательство= Routledge|год= 2005|страницы= [https://archive.org/details/shorterroutledge00crai/page/n31 5]—10|isbn= 0-203-50642-1|ref= Craig}} * {{книга|автор= Rodolphe Gasché |заглавие= The Honor of Thinking: Critique, Theory, Philosophy|издание= 1st edition|издательство= Stanford University Press|год= 2006|страниц= 424|isbn= 0804754233|тираж=|ref=Gasché}} * {{статья|автор= Richard H. Popkin|заглавие= Origins of Western Philosophic Thinking|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/1|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=1—5|isbn=0-231-10128-7|ref= Popkin}} === Атематикатә литература афилософиатә школқәа рыла === ==== Заатәи абырзен философиа ==== * {{статья|автор= [[Зайцев, Александр Иосифович|А.И. Зайцев]]|заглавие= Софисты|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/2806.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 4|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Зайцев}} * {{книга|автор= Catherine Osborne|заглавие= Presocratic Philosophy. A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/presocraticphilo0000rowe|издательство= Oxford University Press|год= 2004|страниц= 146|isbn= 0-19-284094-0|тираж=|ref=Osborne}} * {{статья|автор= Thomas M. Robinson|заглавие= The Pre-Socratic Philosophers|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/6|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=6—20|isbn=0-231-10128-7|ref= Robinson (Presocratics)}} * {{статья|автор= Thomas M. Robinson|заглавие= The Sophists|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/20|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=20—23|isbn=0-231-10128-7|ref= Robinson (Sophists)}} ==== Абырзен классикатә философиа ==== * {{книга|автор= [[Асмус, Валентин Фердинандович|В.Ф. Асмус]]|заглавие= Платон|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1975|страниц= 220|серия= Мыслители прошлого|тираж=50000|ref=Асмус}} * {{книга|автор= [[Лосев, Алексей Фёдорович|А.Ф. Лосев]], [[Тахо-Годи, Аза Алибековна|А.А. Тахо-Годи]]|заглавие= Платон. Аристотель.|издание= 3-е издание|место= Москва|издательство= Молодая Гвардия|год= 2005|страниц= 392|серия= Жизнь замечательных людей|isbn= 5-235-02830-9|тираж=5000|ref=Лосев, Тахо-Годи}} * {{статья|автор= [[Лосев, Алексей Фёдорович|А.Ф. Лосев]]|заглавие= Жизненный и творческий путь Платона|издание= Платон. Собрание сочинений в четырёх томах|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1994|том= 1|страницы= 3—63|isbn= 5-244-00451-4|ref= Лосев}} ==== Ажәытә индиатәи афилософиа ==== * {{статья|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Индийская философия|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/1223.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Шохин}} * {{статья|автор= [[Зильберман, Давид Беньяминович|Д.Б. Зильберман]], [[Пятигорский, Александр Моисеевич|А.М. Пятигорский]]|заглавие= Философия [в Индии]|издание= Большая советская энциклопедия|место= Москва|издательство= Советская энциклопедия|год= 1972|том=10 |страницы=221—223 |ref=Зильберман, Пятигорский }} * {{книга|автор= Sue Hamilton|заглавие= Indian Philosophy: A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/indianphilosophy0000hami|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 168|isbn= 0192853740|тираж=|ref=Hamilton}} * {{статья|автор= Karl Potter|заглавие= Indian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 4|страницы= 623—634|isbn= 0-02-865784-5|ref= Potter}} * {{книга|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Индийская философия. Шраманский период|место= Санкт-Петербург|издательство= Издательство Санкт-Петербургского университета|год= 2007|страниц= 424|isbn= 978-5-288-04085-6|тираж=1000|ref=Шохин}} * {{книга|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Школы индийской философии. Период формирования|место= Москва|издательство= Восточная литература|год= 2004|страниц= 416|серия= История восточной философии|isbn= 5-02-018390-3|тираж=1200|ref=Шохин}} ==== Ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа ==== * {{статья|автор= В.Г. Бурова, [[Титаренко, Михаил Леонтьевич|М.Л. Титаренко]]|заглавие= Философия Древнего Китая|издание= Древнекитайская философия|тип= в 2х т.|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1972|том= 1|страницы= 5—77|ref= Бурова, Титаренко}} * {{статья|автор= [[Кобзев, Артём Игоревич|А.И. Кобзев]]|заглавие= Китайская философия|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/1428.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Кобзев}} * {{книга|автор= Livia Kohn|заглавие= Daoism Handbook|место= Boston|издательство= Brill Academic Publishers|год= 2000|страниц= 954|серия= Handbook of Oriental Studies / Handbuch der Orientalisk|isbn= 90-04-11208-1|тираж=|ref=Kohn}} * {{статья|автор= Wing-Tsit Chan|заглавие= Chinese Philosophy: Overview|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 149—160|isbn= 0-02-865782-9|ref= Wing-Tsit Chan}} * {{статья|автор= Kwong-loi Shun|заглавие= Chinese Philosophy: Confucianism|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 170—180|isbn= 0-02-865782-9|ref= Kwong-loi Shun}} * {{статья|автор= Chad Hansen|заглавие= Chinese Philosophy: Daoism |автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 184—194|isbn= 0-02-865782-9|ref= Chad Hansen}} * {{статья|автор= Bo Mou|заглавие= Chinese Philosophy: Language and Logic|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 202—215|isbn= 0-02-865782-9|ref= Bo Mou}} ==== Европа абжьарашәышықәсазтәи афилософиа ==== * {{книга|автор= [[Чанышев, Арсений Николаевич|Чанышев А.Н.]]|заглавие= Курс лекций по древней и средневековой философии|ссылка= http://www.runivers.ru/philosophy/lib/book6221/142192/|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1991|страниц= 512|isbn= 5-06-000992-0|тираж=100000|ref=Чанышев}} * {{книга|автор= [[Соколов, Василий Васильевич (философ)|Соколов В.В.]]|заглавие= Средневековая философия|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1979|страниц= 448|тираж=40000|ref=Соколов}} * {{статья|автор= [[Неретина, Светлана Сергеевна|С.С.Неретина]]|заглавие= Средневековая европейская философия|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/2830.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том=4 |isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Неретина}} * {{статья|автор= Desmond Paul Henry|заглавие= Medieval and Early Christian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 6|страницы= 99—107|isbn= 0-02-865786-1|ref= Henry}} * {{статья|автор= Г.А.Смирнов|заглавие=Оккам |ссылка=http://iph.ras.ru/elib/2167.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|isbn= 978-5-244-01115-9|ref=Смирнов }} ==== Мрагылара Ааигәа абжьарашәышықәсазтәи афилософиа ==== * {{книга|автор= Е.А. Фролова|заглавие= История арабо-мусульманской философии: Средние века и современность|ссылка= http://iph.ras.ru/uplfile/root/biblio/2006/Frolova1.pdf|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 2006|страниц= 199|isbn= 5-9540-0057-3|тираж=500|ref=Фролова}} * {{книга|автор= Kecia Ali, Oliver Leaman|заглавие= Islam: the key concepts|место= New York|издательство= Routledge|год= 2007|страниц= 2000|isbn= 0415396387|тираж=|ref=Ali, Leaman}} * {{статья|автор= Е.А. Фролова|заглавие= Арабо-исламская философия в средние века|ссылка= http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt04.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 72—101|isbn= 5-201-01993-5|ref= Фролова}} * {{книга|автор= Колетт Сират|заглавие= История средневековой еврейской философии|оригинал= A History оf Jewish Philosophy in the Middle Ages|место= Москва|издательство= Мосты культуры|год= 2003|страниц= 712|серия= Bibliotheca judaica. Современные исследования|isbn= 5-93273-101-X|тираж=2000|ref=Sirat}} ==== Индиеи Мрагылара Хареи абжьарашәышықәсазтәи рфилософиа ==== * {{статья|автор= Г.А. Ткаченко|заглавие= Средневековая философия Китая|ссылка= http://psylib.org.ua/books/stepz01/txt03.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 49—71|isbn= 5-201-01993-5|ref= Ткаченко}} * {{статья|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Средневековая философия Индии|ссылка= http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt02.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 21—48|isbn= 5-201-01993-5|ref= Шохин}} ==== Аиҭарҿиара афилософиа ==== * {{книга|автор= [[Шестаков, Вячеслав Павлович|В. Шестаков]]|заглавие= Философия и культура эпохи Возрождения. Рассвет Европы|место= Санкт-Петербург|издательство= Нестор-История|год= 2007|страниц= 270|isbn= 978-5-59818-7240-2|тираж=2000|ref=Шестаков}} * {{книга|автор= [[Горфункель, Александр Хаимович|А.Х. Горфункель]]|заглавие= Философия эпохи Возрождения|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1980|страниц= 368|тираж=50000|ref=Горфункель}} ==== Аамҭа Ҿыц афилософиа ==== * {{статья|автор= Karl Ameriks|заглавие= Immanuel Kant|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/494|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=494—502|isbn=0-231-10128-7|ref= Ameriks}} * {{статья|автор= Richard H. Popkin|заглавие= The French Enlightment|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/462|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=462—471|isbn=0-231-10128-7|ref= Popkin (Enlightment)}} * {{статья|автор= Harry M. Bracken|заглавие= George Berkeley|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/445|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=445—452|isbn=0-231-10128-7|ref= Bracken}} * {{статья|автор= Yuen-Ting Lai|заглавие= China and Western Philosophy in the Age of Reason|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/412|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=412—421|isbn=0-231-10128-7|ref= Yuen-Ting Lai}} ==== Аконтиненталтә философиа ==== * {{книга|автор= Simon Critchley|заглавие= Continental Philosophy: A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/continentalphilo0000crit|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 168|isbn= 0-19-285359-7|тираж=|ref=Critchley}} * {{статья|автор= Charles E. Scott|заглавие= Continental Philosophy at the Turn of the Twenty-First Century|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/745|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=745—753|isbn=0-231-10128-7|ref= Scott}} * {{статья|автор= Thomas Nenon|заглавие= Continental Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 488—489|isbn= 0-02-865782-9|ref= Nenon}} * {{книга|заглавие= The Columbia History of Twentieth-Century French Thought|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo2006unse|ответственный= Lawrence D. Kritzman, Brian J. Reilly|место= New York|издательство= Columbia University Press|год= 2006|страниц= 788|isbn= 978-0-231-10791-4|тираж=|ref=Kritzman}} * {{книга|автор= Peter Singer|заглавие= Marx: A Very Short Introduction|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 120|isbn= 0–19–285405–4|тираж=|ref=Singer}} * {{статья|автор= Franz Peter Hugdahl|заглавие= Poststructuralism: Derrida and Foucault|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/737|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=737—744|isbn=0-231-10128-7|ref= Hugdahl}} * {{книга|автор= [[Сокал, Алан|Алан Сокал]], Жан Брикмон|заглавие= Интеллектуальные уловки. Критика философии постмодерна|оригинал= Fashionable Nonsense. Postmodern Intellectuals' Abuse of Science|ссылка= http://www.scepsis.ru/library/id_1052.html|место= Москва|издательство= Дом интеллектуальной книги|год= 2002|страниц= 248|isbn= 5-7333-0200-3|тираж=1000|ref=Sokal, Bricmont}} * {{статья|автор= Н.В.Мотрошилова |заглавие=Феноменология |ссылка= http://iph.ras.ru/elib/3176.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том=4 |isbn= 978-5-244-01115-9|ref=Мотрошилова }} * {{статья|автор= В.П.Визгин, В.Φ.Пустарнаков, Э.Ю.Соловьёв|заглавие= Нигилизм|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/2071.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Визгин, Пустарнаков, Соловьёв}} * {{статья|автор= Joseph J. Kockelmans|заглавие= Continental Philosophy of Science|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/691|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=691—698|isbn=0-231-10128-7|ref= Kockelmans}} * {{книга|автор= [[Фейерабенд, Пол Карл|Paul Feyerabend]]|заглавие= Against Method|издание= 4th edition|издательство= Verso|год= 2010|страниц= 296|isbn= 978-1-84467-442-8|тираж=|ref=Feyerabend}} * {{книга|автор= [[Латур, Бруно|Bruno Latour]]|заглавие= Pandora's Hope. Essays on the Reality of Science Studies|издательство= Harvard University Press|год= 1999|страниц= 324|isbn= 0-674-65336-X|тираж=|ref=Latour}} ==== Аналитикатә философиа ==== * {{статья|автор= М.С. Козлова|заглавие= Аналитическая философия|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/0155.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 1|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Козлова}} * {{статья|автор= Грязнов А.Ф.|заглавие= Аналитическая философия: становление и развитие|ссылка= https://archive.org/details/libgen_00845533|автор издания= Грязнов А.Ф.|издание= Аналитическая философия: становление и развитие|место= Москва|издательство= Дом интеллектуальной книги|год= 1998|страницы= [https://archive.org/details/libgen_00845533/page/n3 5]—16|ref= Грязнов}} * {{статья|автор= A.P. Martinich|заглавие= Introduction to Analytic Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/analyticphilosop00mart|автор издания= A.P. Martinich, David Sosa|издание= A companion to analytic philosophy|издательство= Blackwell|год= 2001|страницы= [https://archive.org/details/analyticphilosop00mart/page/n57 1]—6|isbn= 0-631-21415-1|ref=Martinich}} * {{статья|автор= Dagfinn Føllesdal|заглавие= Analytic Philosophy: What is it and why should one engage in it?|автор издания= Hans-Johann Glock|издание= Rise of Analytic Philosophy|издательство= Wiley-Blackwell|год= 1999|страницы= 1—16|isbn= 0-631-20086-X|ref= Føllesdal}} * {{статья|автор= Avrum Stroll|заглавие= Twentieth-Century Analytic Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/n637|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=604—666|isbn=0-231-10128-7|ref= Stroll}} * {{статья|автор= Scott Soames|заглавие= Philosophical Analysis|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 1|страницы= 144—157|isbn= 0-02-865781-0|ref= Soames}} * {{книга|автор= Auguste Comte|заглавие= A General View of Positivism|ссылка= https://archive.org/details/ageneralviewpos00comtgoog|место= New York|издательство= Robert Speller & Sons|год= 1957|страницы=|страниц= 446|тираж=|ref=Comte}} ==== Атрансгуманизми акосмизми рфилософиа ==== * {{статья|автор= [[Бостром, Ник|Nick Bostrom]]|заглавие= A History of Transhumanist Thought|ссылка= http://www.nickbostrom.com/papers/history.pdf|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2005|том= 14|номер= 1|issn= 1541-0099|ref= Bostrom}} * {{статья|автор= [[Фукуяма, Фрэнсис|Francis Fukuyama]]|заглавие= Transhumanism|ссылка= http://www.foreignpolicy.com/articles/2004/09/01/transhumanism|издание= Foreign Policy|место= Washington|год= 2004|номер= September 1|issn= 0015-7228|ref= Fukuyama}} * {{статья|автор= Stefan Lorenz Sorgner|заглавие= Nietzsche, the Overhuman, and Transhumanism|ссылка= http://jetpress.org/v20/sorgner.htm|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2009|том= 20|номер= 1|страницы= 29—42|issn= 1541-0099|ref= Sorgner}} * {{статья|автор= Philippe Verdoux|заглавие=Transhumanism, Progress and the Future|ссылка= http://jetpress.org/v20/verdoux.htm|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2009|том= 20|номер= 2|страницы= 49—69|issn= 1541-0099|ref= Verdoux}} * {{статья|автор= Dmitry Shlapentokh|заглавие= Cosmism in European Thought. Humanity Without Future in Cosmos|издание= Journal of Philosophical Research|год= 2001|том= 26|страницы= 497—546|issn= 1053-8364|doi= 10.5840/jpr_2001_13|ref= Shlapentokh}} * {{статья|автор= Ф.И. Гиренок|заглавие= Космизм|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/1527.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Гиренок}} * {{статья|автор= Leonid Vasilenko|заглавие= Космизм и эволюционизм в русской религиозно-философской традиции.|оригинал=Cosmism and Evolutionism in the Russian Religious-Philosophical Tradition |ссылка= http://www.vasilenkoleonid.ru/works_eng001_leonid_vasilenko_cosmism_and_evolutionism_in_the_russian_religious-philosophical_tradition.html|автор издания= Wendy Helleman|издание= The Russian Idea: In Search of a New Identity|место= Bloomington|издательство= Slavica|год= 2004|страницы= 151—163|isbn= 0-89357-314-0|ref= Василенко}} * {{статья|автор= Zilya Habibullina|заглавие= Sociocultural Potential of Russian Cosmism. |издание= Proceedings of the XXII World Congress of Philosophy. Social and Political Philosophy|год= 2008|том= 50|страницы= 221—223|ref= Хабибуллина}} * {{книга|автор= James T. Andrews|заглавие= Red Cosmos: K. E. Tsiolkovskii, Grandfather of Soviet Rocketry|издательство= Texas A&M University Press|год= 2009|страниц= 168|isbn= 1603441689|тираж=|ref=Andrews}} ==== Аурыс философиа ==== * {{книга|заглавие= История русской философии|ответственный= М. А. Маслин|место= Москва|издательство= Республика|год= 2001|страниц= 639|isbn= 5-250-01811-4|тираж=5000|ref=Маслин}} * {{книга|автор= [[Лосский, Николай Онуфриевич|Лосский Н. О.]]|заглавие= [[История русской философии (Лосский)|История русской философии]]|оригинал= History of Russian philosophy|место= Москва|издательство= [[Советский писатель]]|год= 1991|страниц= 480|isbn= 5-265-02255-4|тираж=50000|ref=Лосский}} * {{книга|автор= [[Зеньковский, Василий Васильевич|Зеньковский В. В.]]|заглавие= История русской философии|издание= Академический Проект|место= Москва|год= 2001|страниц= 880|isbn= 5-8291-0127-0|тираж=6000|ref=Зеньковский}} * {{статья|автор= Vladimir L. Marchenkov|заглавие= Русская философия|оригинал= Russian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том=8 |страницы=564—579|isbn=0-02-865788-8 |ref= Марченков}} * {{статья|автор= Пущаев Ю. В.|заглавие= М. К. Мамардашвили. Опыт физической метафизики|ссылка= http://vphil.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=112|издание= Вопросы философии|место= Москва|год= 2010|номер= 3|страницы= 183—185|issn= 0042-8744|ref= Пущаев}} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * * [http://iph.ras.ru/ Институт философии РАН. Электронная библиотека по философии] * [http://vphil.ru/ Журнал «Вопросы философии». Электронная библиотека публикаций] * [http://www.socionauki.ru/journal/fio/ Журнал «Философия и общество». Электронный архив] * [http://www.scepsis.ru/library/philosophy/page1/ Философская библиотека журнала] «[[Скепсис (журнал)|Скепсис]]» * [http://www.runivers.ru/philosophy/lib/alphabet/ Библиотека русской философии журнала «Логосфера»] * [https://web.archive.org/web/20121130160427/http://www.circle.ru/kentavr Методологический альманах «Кентавр»] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:философиа}} [[Акатегориа:Афилософиа|*]] knq7b4j2xku7e0d0z0fugms79skwtda 168752 168751 2026-06-24T17:36:16Z Fraxinus.cs 8381 викификация, оформление, шаблон 168752 wikitext text/x-wiki {{Комплексная наука | Другие названия = {{lang-grc|[[wikt:φιλοσοφία#Древнегреческий|φιλοσοφία]]}} | Тема = аҟазаара аҭҵаара | Предмет изучения = адунеи иазку адыррақәа реизакра | Период зарождения = [[античность|Ажәытәра]] | Основные направления = [[социальная философия|асоциалтә философиа]], [[натурфилософия|аԥсабаратә философиа]] | Значительные учёные = [[Аристотель]], [[Сократ]], [[Платон]], [[Пьер Абеляр|Пьер Абелар]], [[Томас Мор|Томас Море]], [[Джон Локк]], [[Вольтер]], [[Иммануил Кант]], [[Фридрих Ницше]], [[Карл Маркс]]. }} [[Афаил:Philly Thinker.JPG|thumb|280px|[[Роден, Огюст|Огиуст Роден]] и[[Мыслитель (скульптура)|скульптура «Ахәыцҩы»]], лассы-лассы афилософиа иасимволны ахархәара амоуп<ref name="Gowin"/>]] [[Афаил:Huike thinking.jpg|thumb|280px|[[Буддийская философия|Абуддатә философ]] [[Хуэйкэ]] ихәыцрақәа рҿы, китаитәи асахьаҭыхҩы игравиура Ши Кэ, X ашәышықәса]] [[Афаил:Almeida Júnior - Moça com Livro.jpg|thumb|280px|«Дарбанзаалак ауаҩы зны-зынла акәзаргьы афилософиа инапы алакуп». [[Алмейда Жуниор, Жозе Феррас де|Алмеида Жуниор]] лсахьа «Ашәҟәы зку аԥҳәызба», XIX ашәышықәса]] '''Афилософиа''' {{дословно|любомудрие; любовь к [[Мудрость|мудрости]]}} – азеиԥш ҟазшьарбақәа, аилкаарақәа, алабҿабатә [[Действительность|апринципқәа]], мамзаргьы аҟазаара, иара убас ауаҩы иҟазаареи икәша-мыкәша иҟоу адунеии реизыҟазаашьа ирызку [[Познание|адырра]] аформа ҷыдеи [[Знание|адыррақәа]] рсистемеи.<ref name="MooreBruder">Moore, Bruder, 2005, 2—6.</ref><ref name="Спиркин1977">Спиркин, 1977.</ref><ref name="krugosvet3">[http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/filosofiya/FILOSOFIYA.html Философия] {{Wayback|url=http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/filosofiya/FILOSOFIYA.html |date=20101218132236 }} // [[Кругосвет]]</ref><ref name="noveyshiy3">[http://www.terme.ru/dictionary/175/word/filosofija Философия] {{Wayback|url=http://www.terme.ru/dictionary/175/word/filosofija |date=20160410071536 }} // Новейший философский словарь. / Гл. ред. [[А. А. Грицанов]]. — 3-е изд., исправл. — Мн.: Книжный Дом. 2003.— 1280 с. — (Мир энциклопедий).</ref><ref>[http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy Philosophy // Philosophy Dictionary; Philosophy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102190916/http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy|date=2014-11-02}} // [[Columbia Encyclopedia]]</ref> Акыр шәышықәса афилософиа аҳасабтәқәа рахь иаҵанакуан [[Вселенная|адунеии]] [[Общество|ауаажәларреи]] рыҿиара [[Законы природы|азеиԥш закәанқәа]] рыҭҵаара еиԥш, адырреи [[Мышление (философия)|ахәыцреи]] рыпроцесс аҭҵаара, иара убас [[Категории нравственности|ацәаҩашәатә категориақәеи]] акыр иаԥсоу [[ценность|и]] рыҭҵаарагьы. Зда царҭа амам афилософиатә зҵаарақәа рахь иаҵанакуеит, иаагозар, абарҭ: «[[Эпистемология|Адунеи дыршьа амоума?]]», «[[Вопрос существования Бога|Дыҟоума Анцәа?]]», «Изакәызеи [[истина|аиаша]]?», «[[Этика|Изакәызеи ибзиоу?]]», «Дзакәузеи [[Ауаҩы|ауаҩы]]?», «[[Основной вопрос философии|Иаԥхьатәиузеи – аматериа акәу ахдырра акәу?]]», «Ҵакыс иамоузеи [[смысл жизни|аԥсҭазаара]]?» уҳәа. Афилософиаҿы иалкаауп [[аметафизика]], [[аепистемологиа]], [[алогика]], [[аетика]], [[аметаетика]], [[аестетика]], [[Асоциалтә философиа|асоциалтәи]] [[Аполитикатә философиа|аполитикатәи философиа]], [[аҭҵаарадырра афилософиа]], [[афилософиатә антропологиа]] уҳәа реиԥш иҟоу аҟәшақәа. {{TOClimit|limit=3}} == Атермин аҭоурых == Ажәа «афилософиа» [[Древнегреческая философия|ажәытә бырзен философцәа]] ирымԥсахын. Еицырдыруа [[филолог|афилолог]], [[антиковедение|антикатәи аамҭа аҭоурыхҭҵааҩ]] [[Дильс, Герман|Герман Дильс]] иазгәеиҭоит, ахьыӡҟа зааӡатәи ахархәара иара убас аҟаҵарба ҳара ҳҟынӡа иааӡаз аҭоурыхдырыҩцәа [[Геродот|Геродоти]] [[Фукидид|Фукидиди]] ртекстқәа рҟны иуԥылоит ахьыӡҟақәа ирыдҳәаланы насгьы.<ref>Diels, H. (2010) Griechische Philosophie: Vorlesungsmitschrift aus dem Wintersemester 1897/98. Stuttgart.</ref> [[Сократ]] иҟны ауп ари ажәа ҳаамҭазтәи аҵакы иазааигәоу атермин ҷыдахь иахьиасуа. Зны-зынла афилософиа, иалкаау ҭҵааратә маҭәарк аҳасабала еиҳа иҭшәаны иҳәаақәырҵоит,<ref name="Спиркин1977" /><ref name="Craig2005">Craig, 2005.</ref> ари аҩыза афилософиа азнеишьа, ҳаамҭазтәи [[Современная философия|афилософцәа]] афилософиа [[мировоззрение|дунеихәаԥшышьоуп]], иҟоу зегьы рдырразы зеиԥш критикатә знеишьоуп, иарбан обиектзаалак, ма [[концепция|концепциазаалк]] иадукылар алшоит ҳәа иқәгыло рҟынтәи аҿагыларақәа аиуеит.<ref name="Audi2006">Audi, 2006.</ref><ref name="Craig2005" /><ref name="наука" group="азгәаҭа" /> Ари аҵакала дарбанзаалак ауаҩы зны-зынла акәзаргьы афилософиа инапы алакуп, даҽакала иуҳәозар, дазхәыцуеит. == Афилософиа аҵакы == [[Афаил:Философия (по С. Л. Франку).png|thumb|Афилософиа асхема [[Франк, Семён Людвигович|С. Л. Франк]] итәала]] {{Врезка|Выравнивание = right|Ширина = 200px|Заголовок = |Содержание =... егьырҭ аҭҵаарадыррақәа зегьы еиҳа иаҭахуп, уи аасҭа, аха еиӷьу акгьы ыҟаӡам|Подпись= «[[Метафизика (Аристотель)|Аметафизика]]»}} [[Социализация|Асоциализациа]] зызуу ауаҩы ишақәнагоу ишьақәгылаз аԥсҭазаара-практикатә дунеиеилкаара имоуп. Ишаԥу еиԥш, [[традиция|уаанӡатәи абиԥарақәа рԥышәа]] шьаҭас иҟаҵаны, уи [[имплицитное научение|ԥсабаратәла ишьақәгылоит]]. Амала ауаҩы иԥсҭазаараҿы идунеихәаԥшышьа иазышьҭымхуа апроблемақәа дрықәшәар алшоит. Урҭ рыӡбаразы, ауаҩы иҩаӡараҿгьы ауаажәларра рыҩаӡараҿгьы, иаҭаххар ҟалоит адунеи азыҟазаашьа еиҳа иҳараку [[Критическое мышление|акритика]]-[[Рефлексия (философия)|рефлексивтә]] ҩаӡара.<ref>См., например: ''Данильян О. Г., Тараненко Е. М.'' [http://www.maphilosophie.ru/bachelors/taranenko_-_filosofiya.pdf ФИЛОСОФИЯ]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Октябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}. — М.: ЭКСМО, 2005. — С. 12—14. — ISBN 5-699-08775-3.</ref><ref>{{Cite web |url=http://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH8a5332a5622574015c348a |title=Философия в Новой философской энциклопедии |access-date=2022-08-21 |archive-date=2018-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101248/https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH8a5332a5622574015c348a |url-status=live }}</ref> Ари аҩаӡараҿы иҟоуп афилософиа. Афилософиа ииашаны аҳәаақәҵара ахаҭа иаарту философиатә зҵаароуп. Уи зыхҟьо, афилософиаҿы аҭҵаара амаҭәаргьы хықәкыла иахьҳәаақәҵам ауп – афилософиа ипроблематәу зегьы ирыхәаԥшуеит, адырра [[методология|аметодологиа]] ахаҭагьы уахь иналаҵаны ([[эпистемология|аепистемологиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны).<ref name="Audi2006" /> Афилософиа ыҟанаҵы ишьақәгылаз еиуеиԥшым афилософиатә школқәа рҽазыҟаҵарақәа рҳәаа иҭагӡаны, афилософиа закәу еиуеиԥшым аилкаарақәа ауҭар ҟалоит. Убри аҟнытә иалкааны афилософиа аҳәаақәҵара аепоха иадҳәалоуп.<ref name="Oxford2005">Oxford, 2005, 702.</ref> Даҽа ганкахьала, афилософиа иамоуп акрызҵазкуа еидызкыло апринцип – иарбан философиатә хшыҩзцаразаалак, иага узқәымгәыӷра [[Предпосылка|акәзаргьы]], иҵаҵӷәыркуп: [[осмысленность|аҵакы аманы]], [[Мышление (философия)|хәыцратә принципқәак]] инарықәыршәаны, ҿырԥштәык аҳасабала, [[логика|логикак]] аҳасабала. [[Рациональность|Ахшыҩзцара]] аҵаҵӷәыркра афилософиатә хәыцра [[миф|амифологиатә]] хәыцреи [[Адин|адинхаҵаратә]] хәыцреи ирылнакаауеит, уахь иаҵанакуеит [[супранатурализм|асупранатурализми]] [[сверхъестественное|иԥсабаратәыми]], даҽакала иуҳәозар [[Иррационализм|иррационалтәу]].<ref name="MooreBruder_2">Moore, Bruder, 2005, 394—395.</ref> Уи, амала, иаанагаӡом афилософиа аицыҟазаара алнаршом ҳәа, иаагозар, адинхаҵареи иареи. Уимоу, ирылаҵәаны иҟоуп ҭагылазаашьақәак, динхаҵарак афилософиатә система ҵаҵӷәыс ианрыдыркылоз, арационалтә философиатә аппарат анаҩс рхы ианадырхәоз, ари адин [[Церковный канон|аканон]] ала ихҩамыз адырра ахырхарҭақәа рыҿиаразы. Иаагозар, [[Философия индуизма|ажәытә индиатәи афилософиа]] [[Веды|Ведаа]] еилнаргон, [[Средневековая философия|европа абжьарашәышықәсазтәи афилософцәа]] ([[Аврелий Августин|Насыԥ змаз Августин]], [[Фома Аквинский]] уҳәа) [[Абиблиа|Абиблиа]] еилдыргон. Иара убас афилософиатә хәыцра динхаҵарак аиашара ашьақәырӷәӷәара, мамзаргьы, еиҳа зеиԥш ҵакыла, Анцәа дшыҟоу ашьақәырӷәӷәара аҽазышәарақәа рзы рхы ианадырхәоз ахҭысқәа маҷымкәа иҟоуп. Иаҳҳәап, [[апологет|апологетцәа]] рҽазыршәон [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ҵаҵӷәыркны ашьақәырӷәӷәара. Алогика адагьы афилософиатә хәыцра даҽа знеишьак иалнаршоит афилософиа акзаара. Афилософиаҿы иҿыцу ахырхарҭақәа зегьы, аидеиа ҿыц, мамзаргьы афилософиатә школ ҿыц иаԥхьанеиуа афилософиатә концепциақәа ирыднаҳәалоит, рпарадигма ҿыц аҳәаақәа ирҭагӡаны арҭ аконцепциақәа рнаҭоит.<ref name="Gasché2006">Gasché, 2006, 12—13.</ref> Иаагозар, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] еицырдыруа иусумҭа, «[[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритика]]» [[Рационализм (философия)|арационализми]] [[эмпиризм|аемпиризми]] рконцепциақәа критикала ранализ алоуп. Абасала, алогикеи акритикатә анализи афилософиатә хәыцра иашьаҟақәоуп, афилософиа акзаара алдыршоит. Убри инаваргыланы, афилософиа аилкаара еилкка иахьыҟам иара иаҟазшьа ҷыдароуп, афилософиеи аҭҵаарадыррақәеи еиҟәнагоит.<ref name="Craig2005" /> Афилософцәа хырхарҭак аҿы, афилософиа адымгалакәа иарбанзаалак ҟәшак хра злоу [[Познание|адырра]] аметодологиа ԥшааны аԥыжәара рзаҭар, усҟан иара афилософиа иаҿыҵуеит, зхала иҟоу маҭәархоит. Убас, еиуеиԥшым аԥсабаратә обиектқәа рыклассқәа рахь [[Научный метод|адырратә ҭҵаарадырратә метод]] қәҿиарала ахархәара афилософиа зынӡа иаҟәнагеит [[Натурфилософия|анатурфилософиа]] ахәҭак, уи анаҩс [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] акыр рыла ишахеит.<ref name="Росенко1999">Росенко, 1999, § 3.</ref> Иаҳҳәап, [[Ньютон, Исаак|Исаак Ниутон]] ифундаменталтәу иусумҭа «[[Математические начала натуральной философии|Иԥсабаратәу афилософиа аматематикатә лагамҭақәа]]» иҩит, иара ихатә еилкаарақәа рыла дфилософын, аха иахьатәи аамҭазы дфизикуп, дматематикуп ҳәа деицырдыруеит.<ref name="MooreBruder_3">Moore, Bruder, 2005, 2.</ref> Англыз бызшәатә ҭҵаарадырра зегьы иахьагьы афилософиеи иареи реигәыцхәра ашьаҭақәа еиқәнархоит, иаагозар, уи амаҭәарқәа зегьы рҿы иреиҳаӡоу аҭҵаарадырратә ҩаӡара «[[Доктор философии|Афилософиа адоктор]]» ҳәа хьӡыс иамоуп. [[Ленин]] иусумҭа «[[Материализм и эмпириокритицизм|Аматериализми аемпириокритицизми]]» аҟны иаарԥшу игәаанагарала, «...[[эмпириокритицизм|аемпириокритицизм]] агносеологиатә схоластика аҟны иумбарц залшом апартиақәа афилософиаҿы рықәԥара, аҵыхәтәантәи аԥхьаӡараҿы ҳаамҭазтәи ауаажәларра иаӷоу аклассқәа ртенденциақәеи ридеологиеи аазырԥшуа ақәԥара. Иҿыцӡоу афилософиа ҩ-нызқь шықәса раԥхьа еиԥш ипартиатәуп. Иқәԥо партиақәоуп ҵакыла... [[материализм|аматериализми]] [[идеализм|аидеализми]] роуп».<ref>{{Cite web |url=http://www.delovoi-etiket.info/filosofiya-prava/2931-za_gnoseologicheskoi_sholastikoi_empiriokriticizma.html |title=За гносеологической схоластикой эмпириокритицизма… — Деловой этикет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407082952/http://www.delovoi-etiket.info/filosofiya-prava/2931-za_gnoseologicheskoi_sholastikoi_empiriokriticizma.html |archive-date=2014-04-07 |url-status=dead }}</ref> === Афилософиа аҟәшақәа === [[Афаил:Systematik-Philosophie.png|thumb|384x384px|Ҳаамҭазтәи аҟәшақәа рыла ихарҭәаау, амаҭәарқәа рыла афилософиа аклассикатә еихшара]] Афилософиа закәу аилкаара анаҩстәи аконкреттәра ииасуеит еиуеиԥшым иара аҟәшақәа рыхцәажәарахь. Афилософиа еихшоуп ихадоу ҩ-шәага-загак рыла: аҭҵаара амаҭәарқәеи «ахкқәеи» рыла, мамзаргьы еиуеиԥшым ашколқәеи аконцепциақәеи рыла.<ref name="Audi2006" /> Актәи ашәага-зага иалнакаауеит афилософиа ахархәара ахырхарҭақәа.{{Аиасра|Сегментация философии по предмету изучения}} Ҳәарас иаҭахузеи, ас еиԥш ашара амҩаԥгара алшоит еиуеиԥшымкәа. Ас еиԥш иҟоу асегментациа дуқәа ируакуп афилософиа [[Метафизика|аметафизикеи]] ([[Бытие (философия)|аҟазаара]], аҟазаара азҵаарақәа), [[Эпистемология|аепистемологиеи]] ([[Познание|адырра]] азҵаарақәа) [[Аксиология|аксиологиеи]] (акыр иаԥсаны ҵакы змоуи аморали рызҵаарақәа) ҳәа аихшара.<ref name="MooreBruder_4">Moore, Bruder, 2005, 10—11.</ref><ref name="Oxford2005" /> Даҽакалагьы, еиҳа аклассикатә вариант аҿы, хыхь еиқәыԥхьаӡоу х-хырхарҭак рыдагьы, хаз игоу амаҭәарқәа рахь иалкаахоит иара убас [[логика|алогикеи]] (арационалтә философиатә аппарат аиӷьтәра) [[история философии|афилософиа аҭоурыхи]] ( ииасхьоу афилософиатә концепциақәеи T.<ref name="Audi2006" /> [[Аристотель|Аристотель]] иҟынтә иаауеит афилософиа атеориатә, апрактикатә, апоезиатә (арҿиаратә) ҳәа аихшара.<ref>''[[Метафизика (Аристотель)|Метафизика]]'' 1025 b25</ref> Аҩбатәи ашәага-зага иалнакаауеит еиуеиԥшым афилософиатә школқәеи аметодологиақәеи.{{Аиасра|Сегментация по философским школам. История философии}} Ас еиԥш еиҳа идуу еихшароуп, иаҳҳәап, [[Западная философия|мраҭашәаратәи афилософиа]] зегьы, даҽакала иуҳәозар, [[Античная философия|антикатә философиеи]] анаҩс [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду америкатәи аштатқәеи]] рҿы ицәырҵыз афилософиатә школқәеи ахырхарҭақәеи зегьы хазы сегментны ралкаара, иаҳҳәап, [[Немецкий идеализм|анемец классикатә философиа]], [[Французская философия|афранцыз философиа]] уҳәа. Ҭоурыхла, абызшәатәи ақәԥшыларатәи ԥынгылақәа ирыхҟьаны, еиуеиԥшым афилософиатә школқәа иалкаау атәылақәеи ажәларқәеи рыҩныҵҟа аҭыԥ рыманы иҟалон, иаагозар, [[древнегреческая философия|ажәытә бырзен философиа]], [[китайская философия|китаитәи афилософиа]], мамзаргьы [[немецкая философия|анемец философиа]] реиԥш. XVII ашәышықәса инаркны [[Глобализация|аглобализациа]] маҷ-маҷ аҿиарала, амилаҭтәи агеографиатәи еиԥшымзаарақәа инаргӡо ароль иаҳа имаҷхо иалагеит, еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа [[Интернационализм|интернационалтәхо]], агеографиеи акультуреи ирыдҳәалам ахьӡқәа роуа иалагеит, иаагозар, [[марксизм|амарксизм]], [[экзистенциализм|аекзистенциализм]] уҳәа реиԥш. Убри инаваргыланы, иахьазы иаанхоит еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа шьақәзыргыло акультура-бызшәатә еиԥшымзаарақәак. Ас еиԥш ихадоу аиҟәшарақәа ируакуп ҳаамҭазтәи мраҭашәаратәи афилософиа [[Континентальная философия|аконтиненталтә философиахь]] аихшара, хадаратәла ҳаамҭазтәи [[Франциа|афранцызи]] [[Германиа|анемеци]] философцәа русумҭақәа назлоу, еиҳарак [[Англыз бызшәа|англыз бызшәала]] ицәажәо атәылақәа рҿы иҿио [[Аналитическая философия|аналитикатә философиа]]. [[Античность|Антикатәи аамҭа]] инаркны афилософиа иҷыдоу [[Аԥсҭазаара|аԥсҭазааратә]] мҩа иуниверсалтәу аҵакы аиуеит, еиуеиԥшым афилософиатә школқәа иахьреиуоу [[адепт|адептцәа]] ирыднаҵоит хкыла еилоу аԥсҭазааратә стильқәа рыдгылара.<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2001/49/ross.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2001 N49 {{!}} АНДРЕЙ РОССИУС — Что находят в Фуко антиковеды?<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-08-21 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425210710/http://magazines.russ.ru/nlo/2001/49/ross.html |url-status=live }}</ref> == Аҭҵаара амаҭәар == === Алогика === {{main|Алогика}} {{terms|а[[силлогизм]], а[[логика высказываний|пропозициатә логика]], [[логика первого порядка|актәи аҩаӡаратә логика]], [[логика второго порядка|аҩбатәи аҩаӡаратә логика]]}} Афилософиа арационалтә хшыҩзцарақәа рыла иахьышьақәгылоу азы алогика афилософиа раԥхьатәи атрибутуп. Еиуеиԥшым афилософиатә концепциақәа анализ рзуразы, урҭ реиҿырԥшразы имҩаԥгатәуп еиуеиԥшым афилософиатә шьақәырӷәӷәарақәеи атеориақәеи. Ауаҩытәыҩса ихәыцшьа текстла иахьышьақәгылоу инамаданы, алогика атекстқәеи абызшәақәеи ранализ ӷәӷәала иадҳәалоуп. Алогика атекстуалтә хшыҩзцара аформализациа азнауеит, анализ азуразы иудукылаша уи аформақәа ҳәаақәнаҵоит. Ахшыҩзцара логикала аформализациа азуразы раԥхьатәи шьаҿаны иҟалеит [[силлогизм|асиллогизмқәа]], мамзаргьы ахкы ахшыҩзцарақәа раарԥшра: {{Силлогизм наглядный | P1 = аԥстәқәа зегьы иԥсуа роуп | P2 = аслан-ари ԥстәуп | S = Ашьҭа. | K = аслан аԥсра зқәу ауп }} Асиллогизмқәа иалкааны рхархәара афилософиаҿы, [[Аматематика|аматематикаҿы]], [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рҿы, мамзаргьы [[Дедуктивное умозаключение|адедуктивтә хәыцра]] аформализациазы ашьақәырӷәӷәаратә хшыҩзцарақәа рзы амҩа аанартуеит. Имариоушәа ишубогьы асиллогизмқәа идыру ауаҩытәыҩсатә жәаҳәа ралкаара иаразнак зехьынџьара иҟамлеит. Асиллогизмқәа ршаҳаҭгак аҳасабала ралкаара иацхрааит [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] ирылаҵәаны иҟоу афилософиеи аматематикеи реицааира.{{Аиасра|Классическая греческая философия}} Асиллогизми имариаӡоу алогикатә системеи реилкаара аԥҟарақәа инарықәыршәаны раԥхьатәи ахҳәаа ҟаиҵеит [[Аристотель|Аристотель]]. Аристотель илогика ԥсахрада иаанханы иҟан ҩ-нызқь шықәса, XX ашәышықәса алагамҭанӡа, аматематикеи [[Аналитическая философия|аналитикатә философиеи]] рҿы аҭҵаарақәа алогика аҿиаразы амҩа анаадырт.{{Аиасра|Совершенствование логики}} Аформализациа азун уажәазы ибзианы иҭҵаау «[[логика первого порядка|актәи аиҿкаашьа алогика]]» ма «апредикатқәа рлогика». Амала, излеилкаахаз ала, афилософиатә аргументациа, еиҳаракгьы иԥсабаратәу ауаҩытәыҩсатә жәаҳәа инагӡаны анализ азуразы иаҭахуп [[Модальная логика|амодалтә логикеи]] еиҳа иҳараку аиҿкаарақәа рлогикақәеи рхархәара, ҷыдала [[Логика второго порядка|аҩбатәи аиҿкаашьа алогика]].<ref name="Oxford2005_2">Oxford, 2005, 536—537.</ref> Уи адагьы, аформалтә символтә бызшәеи иԥсабаратәу ажәаҳәеи реимадара ҭырҵаауеит [[логическая семантика|алогикатә семантикеи]] [[семиотика|асемиотикеи]]. Арҭ амаҭәарқәа еиҳа иҳараку аиҿкаарақәа рмодалтә логика ааидкыланы активла амаҭәартә ҭҵаарақәа ирхырхарҭаны иаанхоит. Ҳаамҭазтәи алогика шьақәгылоуп игәыԥҵәагам аматематикатә концепциа ҵаулақәа рыла, урҭ ҭырҵаауеит афилософцәа, аматематикцәа, [[лингвист|абызшәадырцәа]], аҵыхәтәантәи аамҭазы иара убас аӡбамҭақәеи иԥсабаратәым [[Искусственный интеллект|аинтеллекти]] ртеориа аганахьала [[программист|апрограммистцәеи]] азанааҭуааи рыла.<ref group="азгәаҭа" name="syllogism"/> Абасала, алогика, зегь реиҳа ижәытәӡатәиу, ҳаамҭазтәи амаҭәарқәа иреиуоуп. === Атеориатә философиа === ==== Аметафизика ==== [[Афаил:Universum.jpg|thumb|200px|«[[Средневековая философия|Абжьарашәышықәсазтәи афилософ]], ажәҩан аԥарда иаваԥшуа». [[Фламмарион, Камиль|Фламмарион]] ишәҟәы иану агравиура, 1888 ш.]] {{main|Аметафизика}} {{terms|[[онтология|Афеноменологиа]]}} Аметафизика зегь реиҳа иабстракттәу афилософиа аҟәшоуп, алабҿабатә иадҳәалоу, иаҳа ихадаратәу, «наунагӡатәи» ҳәа изышьҭоу азҵаарақәа ҭызҵаауа. Арҭ ахадаратәтә зҵаарақәа рыбжьара хазы акласс ахь иалкаауп [[бытие (философия)|аҟазаара]] иадҳәалоу азҵаарақәа, аметафизика ари ахәҭа иахьӡуп «[[онтология|аонтологиа]]». Зегьы раԥхьа иргыланы аҟазаара азҵаарақәа рахь иаҵанакуеит абас еиԥш иҟақәоу:«Иҟаҵәҟьоузеи?», «Иаанагозеи аҟазаара?», «Аҟазаара алзыршозеи?». Аҟазаара еиҳа ахархәаратә зҵаарақәа рахь иаҵанакуеит: «Избан адунеи зыҟоу?», «Дунеик аума иҟоу?», «Изакәызеи аҭыԥ?», «Изакәызеи аамҭа?» уҳәа уб.иҵ. Аилкаарақәа «аонтологиеи» «аметафизикеи» зны-зынла [[синонимы|синонимқәаны]] рхы ишадырхәогьы, иҟоуп ишиашоу аҟазаара иадҳәалам аметафизикатә зҵаарақәа рыклассқәа. Ас еиԥш иҟоу апроблемақәа рахь иаҵанакуеит еибгоу ахәҭақәа реизыҟазаашьа азҵаарақәа, амзызқәеи ахҟьаԥҟьақәеи реимадара азҵаарақәа, [[Свобода воли|ахақәиҭра агәаҳәара]] иадҳәалоу азҵаарақәа уҳәа уб.иҵ.<ref name="Oxford2005_3">Oxford, 2005, 590.</ref> Ас еиԥш иҟоу азҵаарақәа еиҳа аметафизика иаҵанакуеит, аиҳарак аонтологиа акәымкәа. Лассы-лассы афилософиатә система арационализациа азура зҽазызшәо иалкаау [[догмат|адогмат]] акәша-мыкәша идыргылоит. Иаагозар, [[Христианская философия|ақьырсиантә философиеи]] [[Исламская философия|аԥсылман философиеи]] рҳәаа иҭагӡаны Анцәа дшыҟоу ашьақәырӷәӷәара рҽазыршәон. Абасала адин арационализациа азура иашьҭоу аонтологиа аҟәша арационалтә ма [[Естественная теология|аԥсабаратә теологиа]] ҳәа иашьҭоуп. Аматериалтә дунеи иаҟәыҭханы аԥсы шыҟоу агәрагара акәша-мыкәша агәаанагарақәа шьақәзыргыло аонтологиа ахәҭак ус иагьахьӡуп. Иааизакны, иарбанзаалак [[Космология|акосмологиа]] арационализациа, «арационалтә космологиа» ахьӡуп.<ref name="Oxford2005_4">Oxford, 2005, 593—597.</ref> XX ашәышықәсазы философиатә хырхарҭақәак аметафизика цқьа аҽазыҟаҵара шхымԥадатәиу гәрамгарҭас иҟарҵеит. Иаагозар, [[Позитивизм|апозитивистцәа]], еиҳарак [[Логический позитивизм|алогикатә позитивистцәа]] ргәаанагарла, иара убас [[естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рхаҭарнакцәа аӡәырҩы ргәаанарақәа рыла [[верификационизм|ашьақәырӷәӷәара акритери]] ззынарыгӡо азҵаарақәа рыҭҵаара ауп ҵакы зманы иҟоу.<ref name="Oxford2005_5">Oxford, 2005, 593.</ref> «Наунагӡатәи азҵаарақәа» реиҳарак ари аҩыза акритери рзышьҭыхӡом, ус анакәха, урҭ рылацәажәара мацара ҵакыдоуп. Даҽа ганкахьала, аҭҵаарадырреи ашьақәырӷәӷәареи рзы ишиашоу еиҿагылоу агәаанагарақәа змоу [[Постструктурализм|апостструктуралистцәагьы]] аметафизика аҵакы акритика азыруеит, [[Хайдеггер, Мартин|Ҳаидеггери]] [[Ницше, Фридрих|Ницшеи]] ртрадициа иацырҵоит, аметафизикагьы, афилософиагьы шеибгоу, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәагьы «мраҭашәаратәи ахдырра аамҭалатәи амҩахҟьара» ауп ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref name="Kritzman2006">Kritzman, 2006, 93.</ref> Ас еиԥш акритикцәа рпозициақәа ӷәӷәала рыԥсаҟьара аметафизика амаанақәа рзы аҭыԥ ҭбаа азыннажьуеит, иааидкыланы аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа аметафизика азҿлымҳара иацлоит.<ref name="Oxford2005_5" /> Аметафизикатә ҭҵаарақәа цоит афилософиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҩныҵҟа, иаагозар, [[Философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], [[Философия языка|абызшәа афилософиа]], [[Философия культуры|акультура афилософиа]] рыҩныҵҟа. Ҳаамҭазтәи аметафизика зҟазара ҳараку маҭәаруп, зыҩныҵҟа ахархәарала иӡбахо хәҭақәак «наунагӡатәи» рызҵаарақәа раҟәыҭхара аҽазышәарақәа мҩаԥысуеит.<ref name="Oxford2005_3" /> ==== Аԥсабара афилософиеи адырра атеориеи ==== {{terms|[[:en:Theoretical philosophy|Атеориатә философиа]]}} {{see also|Анатурфилософиа|Аепистемологиа|Аҭҵаарадырра афилософиа|Аметафилософиа}} Атеориатә философиа иаҵанакуеит аԥсабара [[познание|адырреи]] иара адырра ахаҭа закәу адырреи. Актәи акатегориа традициала иаҵанакуеит [[натурфилософия|анатурфилософиа]], аха, уи аӷьырак XVII-XVIII ашә. [[Научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] аконцептуализациа азуны афилософиа иалкаахеит аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рахьтә – [[физика|афизика]], [[Химия|ахимиа]], [[Астрономиа|астрономиа]], [[Абиологиа|абиологиа]]. Ус шакәугьы, ауаҩы ихаҭа иԥсабара иадҳәалоу аԥсабара ахәҭак афилософиатә ҭҵаарақәа рҳәаа иҭагӡаны ишыҟац иаанхоит, избанзар арҭ азҵаарақәа рызнеишьа [[Парадигма (философия)|апарадигма]] еилыкка иахьатәи аамҭазы иҟаӡам. Убри аҟнытә [[философия сознания|ахдырра афилософиеи]], [[философия языка|абызшәа афилософиеи]], [[семиотика|асемиотикеи]] афилософиа амаҭәарқәа раҳасабала, хыла [[Естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]] рыбзоурала, ауаҩы [[Головной мозг человека|ихшыбаҩ]] аҿы имҩаԥысуа, насгьы ауаҩытәыҩса ихәыцшьа иадҳәалоу апроцессқәа реилкаара аԥшаара иаҿуп,<ref name="Росенко1999" /> Атеориатә философиа аҟәшақәа аҩбатәи ркатегориа адырра апроцесс ахаҭа ҭнаҵаауеит. Афилософиа иаусхк хаданы, уи азҵаара ықәнаргылоит «Иарбанзаалак акы шԥаадыруеи?» насгьы «Иара аадырҵәҟьома», [[эпистемология|аепистемологиа]] ауп (зны-зынла «агносеологиа» ҳәа изышьҭоу). Иахьатәи аамҭазы аҭҵааратә усура хада еизызгаз ҟәша хаданы иҟоуп [[философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], уи аҭҵаарадырратә метод апрактика анализ азнауеит, азҵаарақәа рҭак аҟаҵара аҽазнашәоит «Аҭҵаарадырратә метод аус шԥауеи?», «Аҭҵаарадырратә метод аформализациа азура ауама?», «Аус ауҵәҟьома аҭҵаарадырратә метод?».<ref name="Oxford2005_6">Oxford, 2005, 260—265.</ref> [[Континентальная философия|Аконтиненталтә философиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырра афилософиа аԥҟара хадақәа уажәтәи аамҭазы [[Аналитическая философия|аналитикатә философиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аиԥш-зеиԥшу аԥҟарақәа акыр еиԥшым.{{Аиасра|Философия науки в континентальной традиции}}{{Аиасра|Философия науки в аналитической традиции}} Аҭҵаарадырра афилософиа акәзар, [[Философия математики|аматематика афилософиа]], [[Философия физики|афизика афилософиа]], [[Философия биологии|абиологиа афилософиа]], [[Философия экономики|аекономика афилософиа]] уҳәа аҽашоит.<ref name="Oxford2005_7">Oxford, 2005, 990.</ref> Адырра апроцесс ахаҭа аҭҵаара акрызҵазкуа даҽа аспектны иҟоуп афилософиа ахаҭа аҭҵаара. Афилософиеи итиптәу аҭҵаарадырреи реиԥшымзаарақәа ируакуп иара ахаҭашҟа амета-позициахь ацәырҵра алыршара. [[Метафилософия|Аметафилософиа]] афилософиа амаҭәар ахаҭа ҭнаҵаауеит адәахьала, ас еиԥш ихадоу, еиҳа аус зыдулоу маҭәаруп [[метаэтика|аметаетика]], уи аетика иаҿырԥшны ганлатәи апозициа ааннакылоит.<ref name="Oxford2005_8">Oxford, 2005, 589, 986.</ref> === Апрактикатә философиа. Аксиологиа === [[Афаил:Wat Tha Thanon 01.jpg|thumb|200px|- [[Буддийская философия|абуддатә философиа]] аганахьала иреиҳау анасыԥ. Ҳаамҭазтәи асахьа, а[[Уттарадит (провинция)|провинциа Уттарадит]] ауахәамаҿы]] {{main|Апрактикатә философиа}} {{see also|Аетика|Аестетика|Аполитикатә философиа|Аҭоурых афилософиа|Асоциалтә философиа|Амчра афилософиа}} Апрактикатә философиа фактла [[Этика|аетика]] еиуеиԥшым аспектқәа роуп. Аетика зегь раԥхьа иргыланы реиҳа инарҭбааны иҭнаҵаауеит адунеи аҿы ауаҩы иҭыԥ, аҽазнашәоит ауаҩытәыҩса [[Счастье|инасыԥ]] закәу, насгьы уи шынагӡатәу азҵаарақәа рҭак аҟаҵара. Аетика иҭнаҵаауеит [[Добро|ацәгьеи]] [[Зло|абзиеи]] рызҵаарақәа, [[Справедливость|аиашара]] аилкаара, иашьҭоуп ауаҩы иԥсҭазаара [[смысл жизни|аҵакы]]. Ари азеиԥш рҽалыркаауеит хаҭалатәи амаҭәарқәа.<ref name="Oxford2005_9">Oxford, 2005, 622—631.</ref> [[Политическая философия|иҭнаҵаауеит]] иҟоу еиуеиԥшым аполитикатә системақәа, иаԥнаҵоит аҿыцқәа; [[философия власти|амчра афилософиа]] иҭнаҵаауеит амчра аҳәаа ашьаҭақәа, аполитикеи аҳәынҭқарреи реиԥш азини рзы иаку аҟазаара ахыҵхырҭа аарԥшра аҽазышәо; [[философия права|азин афилософиа]] иҭнаҵаауеит зегь реиҳа инарҭбааны еиуеиԥшым азакәанԥҵаратә принципқәа рыхҟьаԥҟьақәа; [[философия истории|аҭоурых афилософиа]] аҭоурых ҭнаҵаауеит адунеи аиӷьтәразы ухы иаурхәаша зеиԥш принципқәак раарԥшразы; аҵыхәтәан [[эстетика|аестетика]] ашьҭоуп иссиру закәу аилкаара. Иаҳа хазы иҟоу амаҭәарқәа рахь иаҵанакуеит [[Аксиология|аксиологиа]] – ихадоу ауаҩытәыҩсатә беиарақәа аус рыдулара, [[Философия религии|адин афилософиа]] – ауаҩы изыршәаны адинхаҵарақәа рыҭҵаара, [[Философия техники|атехника афилософиа]] – [[Научно-техническая революция|атехникатә прогресс]] ауаатәыҩса ишырныруа анализ азура, [[Философия образования|аҵарадырра афилософиа]] – аҵарадырра аиӷьтәра азҵаарақәа уҳәа.<ref name="Oxford2005_10">Oxford, 2005, 986—989.</ref> Адгьыл кәакьқәак рҿы апрактикатә философиа акыр заа иҿиауан атеориатә философиа, аметафизика, ма алогика раасҭа. Иаагозар, [[Китайская философия|ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа]] ишынеибаку иҭнаҵаауаз аетикеи аполитикатә философиеи рызҵаарақәа ракәын,{{Аиасра|Древнекитайская философия}} [[русская философия|Урыстәыла ахатәы философиа]] анцәырҵ аурыс хәыцыҩцәа ринтересгьы раԥхьа иргыланы апрактикатә философиа иазкын.{{Аиасра|Философия в России}} == Афилософиа аҭоурых == {{See also|Афилософиа аҭоурых}} === Афилософиа аира === Афилософиа аира, арационалтә философиатә хәыцра ашьақәыргылара аамҭакала иалагеит ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VII-VI ашә. адгьыл кәымпыл еиуеиԥшым ахи аҵыхәеи рҿы: [[Китай (страна)|Китаи]], [[Ведийская цивилизация|Индиа]], [[Адгьылбжьаратәи амшын|адгьылбжьарамшынтә]] [[Древнегреческая колонизация|бырзен колониақәа]] рҿы. Иҟалап ари ма уаанӡатәи апериод иаҵанакуа егьырҭ ацивилизациақәа афилософиатә хәыцра рхы иадырхәахьазар, аха рфилософиатә усумҭақәа еилкаамкәа иаанхоит. Зны-зынла ижәытәӡатәиу афилософиа иахырыԥхьаӡалоит [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Египети]] [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиеи]] рцивилизациақәа ирцәынхаз [[Пословица|ажәаԥҟақәеи]] [[афоризм|афоризмқәеи]] реизгақәа, аха ас еиԥш аидкылара афилософиатә литератураҿы иадгылаӡом. Убри инаваргыланы арҭ ацивилизациақәа иааизакны [[Древняя Греция|абырзен цивилизациа]], ҷыдала заатәи [[досократики|абырзен философцәа]] рдунеихәаԥшышьа акультуратә нырра хымԥадан, аха уи акәӡам зхала иҟоу афилософиатә жәытә бырзентә хәыцра аира амаҵ азызуз.<ref name="Buccellati"/><ref>[http://esxatos.com/armstrong-istoki-hristianskogo-bogoslovia] {{Wayback|url=http://esxatos.com/armstrong-istoki-hristianskogo-bogoslovia|date=20210727052917}}[[Армстронг, Артур Хилари|Армстронг]]<span> — Истоки христианского богословия — богословие<!-- Заголовок добавлен ботом --></span></ref> Афилософиа ацәырҵра апроблема знапы алакыз [[Чанышев, Арсений Николаевич|А. Чанышев]] иаликаауеит уи ахыҵхырҭақәа хԥа: амифологиа, аҭҵаарадырра, «абжьааԥнытәи ахдырра азеиԥштәра».<ref name="Колесников1999">Колесников, 1999, § 1.</ref><ref name="Popkin1999">Popkin, 1999.</ref><ref>Чанышев А. Н. Эгейская предфилософия. М., 1970. С. 198. [http://plato.spbu.ru/RESEARCH/sav/s_ch3.pdf с. 39] {{Wayback|url=http://plato.spbu.ru/RESEARCH/sav/s_ch3.pdf |date=20150928002629 }}</ref> Афилософиа ацәырҵреи аҿиареи рзеиԥш елементны иҟалеит иалкаау аҵара ашьҭанеицәа рыла ишьақәгылоу афилософиатә школқәа рышьақәыргылара, насгьы арегионқәа зегьы рҿы ашьҭанеицәа рлагала иааидкыланы ашкол, ма ашьаҭаркҩы ихырԥхьаӡалон.<ref name="Шохин2007">Шохин, 2007, 259—260.</ref> [[Индийская философия|Индиатәи афилософиеи]] [[Древнегреческая философия|абырзен философиеи]] рышьақәгылара аиԥш зеиԥшу асхемала имҩаԥысуан, аха индиатәи афилософиа акыр ишьшьылаҳаны иҿион.<ref name="Колесников1999" /> [[Китайская философия|Китаитәи афилософиа]], аконсерватизм зыҿиара ааннакылоз аилазаара руаажәларра-политикатә шьақәгылашьа ааидкыланы еиҳагьы ишьшьылаҳаны иҿиауан, ибзианы аус зыдулаз ххҭақәаны иҟаз [[этика|аетикеи]] [[политическая философия|аполитикатә философиеи]] роуп.<ref name="Кобзев2010">Кобзев, 2010.</ref> === Ажәытә бырзен философиа === ==== Заатәи абырзен философиа ==== {{see also|Сократнӡатәиқәа|Асофистцәа|Антикатә философиа}} {{terms|а[[редукционизм]], [[атомизм]], а[[скептицизм]], а[[релятивизм|релативизм]], а[[софизм]]}} Абырзен антикатә философиа ахы ыҵнахуеит ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VI ашәышықәсазы. Мраҭашәаратәи афилософиа адацқәа, [[Рациональность|арационалтә]] [[Мышление (философия)|хәыцра]] ахыҵхырҭақәа, иара ажәа «афилософиа» ацәырҵра ахаҭа зыдҳәалоу ари апериод азы [[Древняя Греция|Бырзентәыла]] ицәырҵыз хәыцыҩцәақәаки урҭ рышколқәеи роуп.<ref name="Osborne2004">Osborne, 2004, xv—xvii.</ref> Иааизакны арҭ афилософцәа зегьы [[Досократики|сократнӡатәиқәа]] ҳәа ирышьҭоуп, даҽакала иуҳәозар, [[Сократ|Сократ]] иаԥхьанеиуа атеориатә ҵакалагьы, аамҭатә ҵакалагьы. Зегь реиҳа еицырдыруа сократнӡатәиқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Фалес Милетский|Фалес]], [[Демокрит|Демокрит]], [[Пифагор|Пифагор]], [[Зенон Элейский|Зенон]]. Сократнӡатәиқәа рҿаԥхьа иқәдыргылон [[Метафизика|аметафизикатә]] зҵаарақәа рыхққәа «Изакәызеи [[Бытие (философия)|аҟазаара]]?», «Иҟоума лабҿаба аобиектқәа рҳәаақәа?» мамзаргьы «Аобиектқәа лабҿаба рҽырԥсахуама?», иара убас иаԥырҵеит хәҭа-хәҭала урҭ азҵаарақәа рҭак ҟазҵо, еиҿагыло адунеи амодельқәа акымкәа-ҩбамкәа. Арҭ амодельқәа акыр иаԥсазтәуаз адырра аиуразы иҿыцу азнеишьа акәын: [[Эмпиризм|аемпирикатә]] гәаҭарақәа ирыдҳәаланы рационалла атеориаркра.<ref name="RobinsonPresocratics1999">Robinson (Presocratics), 1999.</ref> Фалес [[редукционизм|аредукционизм]] зхы иазырхәаз афилософцәа раԥхьа дгылан – иуадаҩу иааҳакәыршаны иҟоу адунеи аҩныҵҟа имариоу закәанқәак, ма хәҭақәак ралкаара иҽазишәеит.<ref name="MooreBruder_5">Moore, Bruder, 2005, 20, 29—31.</ref> Ари аметод иааиуа 200 шықәса рыҩныҵҟа еиҭаҳәан сокртанӡатәиқәа аӡәырҩы, ҷыдала Демокрити [[Левкипп|Левкиппи]] – [[атомизм|атомизм]] аконцепциа авторцәа, уи даара зыхә ҳараку философиатә концепциахеит, анаҩс иахьагьы ахархәара змоу ҭҵаарадырратә концепциахеит.<ref name="MooreBruder_6">Moore, Bruder, 2005, 20.</ref> Сократнӡатәиқәа ирыбзоуроуп иара убасгьы афилософиатә материал адагьы аматематикатә материал аҿгьы аус здырулоз [[Логика|алогика]] аиӷьтәра.<ref name="Osborne2004_2">Osborne, 2004, 133—135.</ref> Машәыршақә иҟамлаӡеит, хәҭа-хәҭалатәи [[Элементарная математика|аматематикеи]] [[Геометрия|агеометриеи]] реихьӡарақәа жәпакы сократнӡатәиқәа рыхьӡқәа иахьрыдҳәалоу.<ref name="RobinsonPresocratics1999" /> Сократнӡатәиқәа аклассикатә антикатә философиа ашьаҭа ркит. Пифагор ажәа «афилософиа» раԥхьаӡа ахархәара иалагаз иакәын, еиҳагьы азеиԥш ҵакы, атермин аҳасабала акәымкәа. Анаҩс ишьақәгылаз ажәытә бырзен философцәа ргәыԥ, [[софисты|асофистцәа]], азҵаарақәа зегьы рҭак ''иаша'' иашьҭаз сократнӡатәиқәа рахь [[скептицизм|агәрамгара]] аадырԥшуан.<ref name="Russellт1">Russell, т.1, 1993, 93.</ref> Асофистцәа [[релятивизм|арелиативизм]], аиаша азыҟашьатәра агәра ргон, иарбан гәаанагаразаалак ажәа хыркыла, агәра угартә ахьчара рҽазыркуан, рҵаҩцәагьы ус иддырҵон.<ref name="Зайцев2010">Зайцев, 2010.</ref> Асофистцәа ашьҭахьтәи абырзен философцәа акырынтә акритика шырзыҟарҵахьазгьы, [[Логика|алогикеи]] [[Риторика|ариторикеи]] рыҿиараҿы рлагала дууп. Афилософиа аҿиара анаҩстәи аетапқәа раан изныкымкәа арелиативизм иазыхынҳәхьан егьырҭ аконтекстқәа рҿы.<ref name="RobinsonSophists1999">Robinson (Sophists), 1999.</ref> ==== Аклассикатә бырзен философиа ==== [[Афаил:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|thumb|200px|[[Платон]]и [[Аристотель]]и, [[Рафаэль Санти|Рафаель]] иҭыхымҭа "[[Афинская школа|Афинытәи ашкол]]" аԥыҵәҵәа, [[Апостольский дворец|Ватикантәи аҳҭны]]. Платон (арӷьарахь) ажәҩан адырра ахыҵхырҭа ҳәа иԥхьаӡоит, иара ихәыцрақәа ртеориа инақәыршәаны, Аристотель (арӷьарахь) адгьыл ахь инапы рханы, а[[Эмпиризм|мпирикатә]] мҩала адырра аиура дшазхиоу ааирԥшуеит]] {{main|Сократ|Платон|Аристотель}} {{terms|А[[идеализм]], [[натурфилософия|аԥсабаратә философиа]], а[[метафизика]], а[[платонизм]], [[аристотелизм]]}} Аклассикатә бырзен философиа адунеитә [[Культура|культура]] анырра ду анаҭеит. Ари афилософиа еиҳарак изыдҳәалоу хҩык рыхьӡқәа роуп: [[Сократ|Сократ]], иҵаҩы [[Платон|Платон]], анаҩс Платон иҵаҩы – [[Аристотель|Аристотель]]. Сократ илагала еиҳарак изыдҳәалоу [[Метод Сократа|раԥхьа еиқәшаҳаҭым ҩыџьа афилософцәа рдиалог аҳасабала афилософиатә зҵаара адгалара]] акәын, руаӡәк аҵыхәтәаны иҿагыло аргументқәа анынҵәа иоппонент диқәшаҳаҭхоит.<ref name="MooreBruder_7">Moore, Bruder, 2005, 35—37.</ref> Сократ иметод даҽа философиатә концепциак иформалтәу аԥхьажәа акәын,уи зҩымҭақәа адиалогқәа раҳасабала изкьыԥхьуаз Платон ихы иаирхәон.<ref name="Лосев1994">Лосев, 1994.</ref> Платони Аристотели Адгьыл аҿы зегь реиҳа анырра змаз ауаа иреиуан.<ref name="Асмус1975">Асмус, 1975, 5.</ref> Платон иҟаиҵаз аидеиақәа ртеориа ауп, уи зегьы еицырдыруа [[Государство (Платон)|идиалог Ареспублика]] аҿы ишьақәгылоуп. Ахәыцрақәа ртеориаҿы, Платон аматериалтә обиектқәа идеалтәу «формақәа» ма «хәыцрақәак» еиҿирԥшуеит, урҭ џьара иҳараку адунеи аҿы иҟоу.<ref name="MooreBruder_8">Moore, Bruder, 2005, 34.</ref> Платон ифилософиаҿы аматериалтә обиектқәа хыхьынтәи иааз идеалтәу аформақәа рцәаҩақәа роуп, [[Миф о пещере|Ашьха амиф]] аҟны иҟоу ииашоу аобъектқәа ргәылшьапқәа реиԥш.<ref name="ЛосевТахоГоди">Лосев, Тахо-Годи, 2005, 179, 345.</ref> Абасала, Платон афилософиаҿы зегь реиҳа ихадоу ахырхарҭа шьақәиргылеит, уи ашьҭахь [[идеализм|идеализм]] ҳәа иашьҭан. Платон иусумҭақәа рҿы иааԥшуаз ахәыцрақәа рбеиареи, идеализм аиҿкаара ашьақәгылареи, Платон ифилософи убриаҟара аҵакы аманы иҟанаҵеит, 20-тәи ашәышықәсазы инхоз афилософцәа руаӡәк [[Уайтхед, Альфред Норт|Алфред Уаитхед]] [[Западная философия|Мраҭашәаратәи афилософиа]] зегьы «Платон изы ҵаҟатәи ацәаҳәақәа» ҳәа рыхьӡиҵеит.<ref group="азгәаҭа" name="Уайтхед" /><ref name="MooreBruder_9">Moore, Bruder, 2005, 37.</ref> Платон ифилософиа «[[платонизм|Платонизм]]» ҳәа иашьҭан, насгьы шәышықәсала ихьыԥшым хырхарҭак аҳасабала аҿиара аиуит, анаҩс [[неоплатонизм|Неоплатонизм]] ахь ииасит.<ref name="ЛосевТахоГоди_2">Лосев, Тахо-Годи, 2005, 164—165.</ref> Аристотель адунеитә культура аҿаԥхьа илшамҭақәа маҷк даҽа ҟазшьак рымоуп. Аристотель [[Древняя Греция|Бырзентәыла]] еизигаз афилософиатә дыррақәа [[Научная литература|аҭҵаарадырратә литература]] астандартқәа шьҭазҵаз аформа ҿыц ала асистематизациа рзиуит.<ref name="Russellт1_2">Russell, т.1, 1993, 180—182.</ref> Иусумҭақәа рахь иаҵанакуан [[Логика|алогика]], [[Метафизика|аметафизика]], [[Этика|аетика]], [[Риторика|ариторика]], иара убас абырзен [[Натурфилософия|натурфилософиа]] еишьҭаргыланы аиҭаҳәара: [[Космология|акосмологиа]], [[физика|афизика]], [[Зоология|азоологиа]] уҳәа. Аристотель иусумҭақәа ажәытә бырзен цивилизациа амра аҭашәамҭаз ицәырҵыз [[Древнегреческая философия|абырзен философиа]] квинтессецианы иҟалеит, адыррақәа рхырхарҭақәак рҿы шәышықәсала истандартхеит, даҽа џьара-џьара – азқьышықәсақәа рзы.<ref name="Oxford2005_11">Oxford, 2005, 51.</ref> Аристотель иалеигалеит иацу [[термин|атерминологиа]], анаҩс абызшәақәа шамахамзар зегьы ирылалеит, уахь иаҵанакуеит абас еиԥш иҟоу аилкаарақәа: «[[Категория (философия)|акатегориа]]», «[[Определение (логика)|аҳәаақәҵа (адефинициа)]]», «[[Категорический силлогизм|асиллогизм]]», «[[Предпосылка|ашьҭамҭа]]», «[[Вывод (рассуждение)|алкаа]]», «[[субстанция|асубстанциа]]», «[[Биологический вид|ахкы]]», «[[Род (биология)|ажәла]]», «[[Аналитика|аналитикатә]]», «[[диалектика|адиалектика]]» уҳәа.<ref name="АлексеевПанин">Алексеев, Панин, 2005, Глава VII.</ref> Аристотель ашәышықәсақәа акыр [[Европа|Европагьы]] [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәагьы]] еилшәара зқәым аҳаҭыр иман, уаҟа баша «Арҵаҩы» ҳәа ишьҭан.<ref name="Фролова1998">Фролова, 1998.</ref> Аматериал асистемаркра инаваргыланы Аристотель, хәҭакахьала, [[Четыре причины|ԥшь-мзызк ирызку аҵараҿы]] иаарԥшу, аматериалтә дунеи еиҳа адҳәаларала Платон ифилософиа еиԥшым ихатә философиатә [[Парадигма (философия)|парадигма]] цәыригеит. Хәҭакахьала, «хыхьынтә илбаагоу» Платон «иидеиақәа» раасҭа, Аристотель «иуниверсалиақәа» аматериалтә обиектқәа рхала идырҿион. Аристотель игәы иаанагон адыррақәа агәаҭарақәеи аԥышәеи рыла иуоур ҟалоит ҳәа, Платон Сократ инаишьҭарххны адыррақәа зегьы ыҟоуп, ауаҩы урҭ ирҳаӡом «игәалаиршәоит» ҳәа иԥхьаӡон. Аристотель ифилософиа [[аристотелизм|аристотелизм]] ҳәа ахьӡ аиуит, акыр шәышықәса Европеи Мрагылара Ааигәеи рхы иадырхәон.<ref name="MooreBruder_10">Moore, Bruder, 2005, 64, 68—70.</ref> ==== Аеллинистикатә философиа ==== {{main|Аеллинистикатә философиа}} {{terms| А[[эпикуреизм|епикуризм]], [[скептики|аскептикцәа]], а[[перипатетики|перипатетика]], а[[стоицизм]], а[[неоплатонизм]]}} [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] рышьҭахь [[Древняя Греция|Бырзентәыла]], анаҩс [[Римская империя|Римтәи аимпериаҿы]] рыҿиара иацырҵон [[Древнегреческая философия|абырзен философиа]] шьаҭас измаз философиатә школқәаки хырхарҭақәаки, [[неопифагореизм|анопифагореизм]], [[платонизм|аплатонизм]] налаҵаны, иара убас Аристотель ифилософиа иацызҵо [[Перипатетики|аперипатетикцәа]].<ref name="MooreBruder_11">Moore, Bruder, 2005, 75—77.</ref> [[Скептики|Аскептикцәа]] иаадырԥшуан, идырҿиауан [[Софизм|асофистцәа]] адунеи иазку адырра иашақәа рырҳара шзалымшо азы ридеиақәа.<ref name="MooreBruder_12">Moore, Bruder, 2005, 81—82.</ref> Ари апериод ацашьа ҿыцқәа ирылукаауан [[стоицизм|астоицизм]]-[[Китайская философия|китаитәи]] [[даосизм|даосизм]] еиԥшу [[Этика|аетикатә]] концепциа, адунеи аҿы агармониа ахыҵхырҭеи иԥсабаратәу амаҭәарқәа реишьҭагылашьа адкылареи еиԥшызтәуа, уи инақәыршәаны алахьынҵа архәарақәа зегьы хьаҵра ақәымкәа ирхыргаларц рабжьызго.<ref name="MooreBruder_13">Moore, Bruder, 2005, 502—503, G17.</ref> Аҵыхәтәан, ари апериод акрызҵазкуа даҽа хырхарҭаны иҟалеит [[неоплатонизм|анеоплатонизм]]. Еицырдыруа афилософ ари апериод иатәу анеоплатонизм аидеолог [[Плотин|Платон]] (III ашәышықәса ҳ.ҟ.) [[Бог|Анцәа]] [[Антропоморфизм|иантропоморфра]] мап ацәикуан, зегьы зымчу иакәны иҟоу Анцәа, абасала ауаҩы иеиԥшра иахҟьаны, алшарақәа рҳәаақәа изцәырҵуан ҳәа шьақәирӷәӷәон.<ref name="Russellт1_3">Russell, т.1, 1993, 270—287.</ref><ref group="азгәаҭа" name="def-pp"/> Уи иахҟьаны, анеоплатонизм аҿы зегьзымчу амонотеисттә нцәеи [[Платон|Платон]] иидеиақәа мамзаргьы иформақәа рдунеии реизааигәахара мҩаԥысуеит, уи Платон иидеиақәа ақьырсианреи егьырҭ амонотеисттә динхаҵарақәеи хәҭакахьала реилалара алнаршеит.<ref name="MooreBruder_14">Moore, Bruder, 2005, 77—78.</ref> === Ажәытә индиатәи афилософиа === [[Афаил:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|160px|[[Будда Шакьямуни|Будда]] ибаҟа, [[Гандхара|Гандҳара]], I ашә. Ҳашықәсԥхьаӡара аан.]] {{Main|Индиатәи афилософиа|Аиндуизм афилософиа}} {{terms|а[[Реализм (философия)|реализм]], а[[материализм]], а[[йога|иога]], [[буддийская философия|абуддатә философиа]],}} Ажәытә индиатәи афилософиа ахы ыҵнахит [[Веды|Вед]] аилыркаара атрадициа, [[индуизм|аиндуизм]] атрадициа ижәытәӡатәиу атекстқәа рҟынтә.<ref name="Oxford2005_12">Oxford, 2005, 428.</ref> [[Индийская философия|Индиатәи афилософиа]] аира аамҭа еимакрада иҟам. Аҭҵааҩцәа рыхәҭак ажәытә индиатәи афилософиа алагамҭа ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VIII-VI ашә. – Ведаа рахь заатәи акомментариқәа реизга [[Упанишады|Упанишады]] аҩра иадырҳәалоит, Упанишады философиатә рҿиамҭоуп ҳәа иазыԥхьаӡаны.<ref name="Шохин2007_2">Шохин, 2007, 24, 33.</ref><ref name="Potter2006">Potter, 2006.</ref> Еиҳа аконсервативтә знеишьа Индиа афилософиа ахаҭа алагара ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа V-IV ашә., «[[Шрамана|ашрамантә]] аамҭа» ҳәа изышьҭоу иаднаԥхьаӡалоит.<ref name="Hamilton2001">Hamilton, 2001, 18—19.</ref> Ари апериод азы иныҟәоз аберцәа, [[Шрамана|ашраманцәа]], Вед аҳаҭыр гәрамгарҭас иҟарҵо иалагеит, уи адинхаҵаратә еимакы цәырнагеит, еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа цәырҵит.<ref name="Шохин2007_3">Шохин, 2007, 249—250.</ref> Индуизм акритикцәа рахьынтәи иалкаауп зегьы раԥхьа иргыланы [[Будда Шакьямуни|Будда]], нас иара ихаану [[Аджита Кесакамбала|Аџьыҭа Кесакамбала]], зҭынха [[материализм|аматериализм]] аныԥшуа, [[Демокрит|Демокрит]] иҿы аасҭа иаҳа иаартны иаарԥшу,, ашьҭанеицәа зегьы [[редукционизм|аредукционизми]] [[Реализм (философия)|ареализми]] дзырҵоз, анаҩс ажәытә философцәа аӡәырҩы ирҟазшьа ҷыдахаз.<ref name="Шохин2007_4">Шохин, 2007, 111—119.</ref><ref name="Шохин2010">Шохин, 2010.</ref> Ажәытә индиатәи атрадициаҿы иубоит [[Софизм|асофистцәа]] рхырхарҭа [[Локаята|Алокаиат]]» ацашьа, урҭ реимак-еиҿак атрадициа «афилософиатә кружокқәа» рацәаны рцәырҵра иацхрааит.<ref name="Шохин2007_5">Шохин, 2007, 89.</ref> Уинахыс (IV ашә. ҳ. ҟ. – II ашә. ҳ.ҟ.) Индиа ишьақәгылоит [[даршаны|адаршанқәа]] – афилософиатә школқәа, урҭ еихшахоит Ведаа аҳаҭыр рымоуп ҳәа изыԥхьаӡои раҳаҭыр мап ацәызкуеи ҳәа. Актәи агәыԥ иаҵанакуеит раԥхьа иргыланы [[Философия индуизма|аиндуизм афилософиа]] аклассикатә школқәа фба: [[санкхья|санкхьиа]], [[Раджа-йога|аиога]], [[ньяя|ниаиа]], [[вайшешика|ваишешик]], [[миманса|миманс]], [[веданта|ведант]]. Аҩбатәи агәыԥ ахь иаднакылоит алокаиата уҳәа егьырҭгьы. Индиатәи афилософиа иаҟазшьарбагаз зеиԥш ҷыдаран ашколқәа жәпакы [[Эпистемология|аепистемологиа]] азҿлымҳара, адырратә хархәагақәа риашара иацны еилыхха [[Реализм (философия)|ареализм]] иахьадгылоз.<ref name="Oxford2005_13">Oxford, 2005, 428—431.</ref><ref name="ЗильберманПятигорский">Зильберман, Пятигорский, 1972.</ref> Ажәытә индиатәи афилософиа ашьақәгылараҿы абырзен философиа еиԥш раԥхьатәи аетапқәа ирхысуан, аха уи акыр ишьшьылаҳаны имҩаԥысуан, уи зыхҟьо индиатәи афилософцәа рыхшыҩзцарақәа [[логика|рлогика]] [[Лингвистика|абызшәадырра]] иахьадҳәалаз ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, [[Досократики|сократнӡақәа]] реиԥш [[Аматематика|аматематика]] акәымкәа.<ref name="Шохин2007_6">Шохин, 2007, 256.</ref> Ажәытә индиатәи [[Категорический силлогизм|асиллогизм]] ааиҳара хә-мардуанк, ма инеиҳаны ишьақәгылан, аклассикатә х-мардуанк ирҿагыланы, ахшыҩзцарақәагьы агәрагара астратегиақәа раҳасабала иахәаԥшуан, ршаҳаҭгак аҳасабала акәымкәа.<ref name="Шохин2004">Шохин, 2004, 237.</ref><ref name="Шохин2010" /> Ажәытә индиатәи афилософиа [[Логика|алогика]] азҵаарақәа жәпакы аус рыднаулеит, иаланагалеит аилкаара, хаҭала, афилософиа, заатәи абуддизм аспектқәак рҿы нап анаркит афилософиатә зҵаарақәа аус рыдулара, [[Западная философия|европатәи афилософиа]] [[Новое время|аамҭа ҿыц]] ааимҭазы изызнеиз.<ref name="Шохин2007_7">Шохин, 2007, 259.</ref> Убри инацҵаны Индиа афилософиатә хшыҩзцарақәа [[Аристотель|Аристотель]] иҩаӡара рзышьҭымхит XX ашәышықәса алагамҭазынӡа, иара уа Индиа [[буддизм|абудизм]] аҿиара атрадициақәаҵәҟьа рҿгьы атекстқәа аԥҵамызт, Платони Аристотели ртәқәа ирҿырԥшу, афилософиатә школ ҭышәынтәалақәа гәыцәс ирзыҟалашаз, абасала, индиатәи афилософиа инықәырԥшшәа амҩабжара иахысит, ажәытә [[Древнегреческая философия|бырзен философиа]] зхысыз.<ref name="Шохин2004_2">Шохин, 2004, 242—246.</ref><ref name="Шохин2007_8">Шохин, 2007, 260—261.</ref><ref name="Шохин2004_3">Шохин, 2004, 242.</ref><ref group="азгәаҭа" name="ind def" /> Анаҩс Индиа аканонизациа зызуу абуддизми [[джайнизм|аџьаинизми]] аԥыжәара рыҭара индиатәи афилософиа ашколқәа реиуеиԥшымра акыр алаҟәра иахҟьаны, уи аҿиара атемпқәа ирнырзар ҟалап.<ref name="Шохин2004_4">Шохин, 2004, 254—255, 279.</ref><ref name="Шохин2004_5">Шохин, 2004, 235, 254.</ref><ref name="Шохин2007_9">Шохин, 2007, 262—264.</ref> === Ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа === {{double image|right|Confucius Tang Dynasty.jpg|120|Zhang Lu-Laozi Riding an Ox.jpg|120|[[Конфуций]], [[У Даоцзы|Даоцзы]] игравиура, [[Тан (династия)|Тан адинастиа]] аамҭа|, агравиура [[Империя Мин|Мин адинастиа]] аамҭа}} {{Main|Акитаи философиа}} {{terms|А[[конфуцианство|конфуцианизм]], а[[даосизм|таоизм]]}} Китаитәи аклассикатә текстқәа Китаи афилософиа аира здыркыло «[[Сто школ|Шә-философиатә школк]]» раамҭа ишахцәажәогьы, аҭоурыхтәи абызшәадырратәи адырраҭарақәа шаҳаҭра руеит лабҿаба арҭ ашколқәа акыр ишмаҷыз, насгьы [[Конфуций|Конфуциа]] иҵара раԥхьа ишцәырҵыз, VI-V ашә. ҳ.ҟ. ҟалаанӡа, егьырҭ ашколқәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа – [[даосизм|адаосизми]] [[легизм|алегизми]], ишцәырҵуаз, ишҿиауаз, [[Конфуцианство|конфуцианра]] аганахьала рҵарақәа шьақәыргыло.<ref name="WingTsitChan2006">Wing-Tsit Chan, 2006.</ref><ref name="Кобзев2010" /><ref name="Oxford2005_14">Oxford, 2005, 137.</ref> Хәҭакахьала, илегендартәу адаосизм ашьаҭаркҩы [[Лао-цзы|Лао-цзы]] итекстқәа цәырҵит Конфуциа иашьҭахь.<ref name="Kohn2000">Kohn, 2000, 4.</ref> [[Китайская философия|Китаитәи афилософиа]] алзкаауа аҷыдарақәа ируакуп [[Практическая философия|апрактикатә философиа]] хымԥада аԥыжәара амазаара, аиҳарак [[Этика|аетикеи]] [[Политическая философия|аполитикатә философиеи]].<ref name="KwongloiShun2006">Kwong-loi Shun, 2006.</ref> Китаитәи афилософцәа раԥхьа иргыланы азҵаарақәа ықәдыргылон зеиӷьыҟам атәылауаҩи зеиӷьыҟам анапхгаҩи зеиԥшрахаша, аҳәынҭқарреи ауаажәларреи рҿы агармониеи аиҿкаареи реиқәырхаразы иаҭаху, еиуеиԥшым ашколқәа рыбжьара аимак-аиҿак адунеии ауаажәларреи рҿы агармониа ахыҵхырҭа иаша иаршәан.<ref name="WingTsitChan2006" /> Аԥхьаӡа инаргыланы уи зыхҟьо, ганкахьала, ари апериод иаҵанакуа китаитәи ауаажәларра ааигәаӡа аполитикатә хынҭаҩынҭарақәа жәпакы ахьырхыргаз, аҳәынҭқарра аполитикатә конфигурациа аиҭазхәыцра рҽахьазыршәоз ауп, даҽа ганкахьала, [[грамотность|аҵарадырра]], нас уи иабзоураны, афилософиа анапы алакзаарагьы алшара [[Китай (страна)|Китаи]] иҟан ауаажәларра реиҿкаашьа џьбара [[Иерархия|иаршәаны]].<ref name="Oxford2005_14" /> Афилософцәа, абасала, аполитикцәеи ачынуааи ирзааигәахон, аха егьырҭ ауаажәларра ирҟәыҭханы иҟалон.<ref name="БуроваТитаренко">Бурова, Титаренко, 1972.</ref> Китаитәи афилософиа ашьақәгылара аамҭазы афилософиатә школқәа жәпакы [[Метафизика|аметафизикеи]], [[Эпистемология|аепистемологиеи]], [[Натурфилософия|анатурфилософиеи]] рызҵаарақәа ықәдыргылон, уи лымкаала [[Моизм|моистам]], [[инь ян цзя|инь, иан, цзиа]] рахь иаҵанакуеит, аха ари аус ацҵара хшыҩзышьҭра амоуит.<ref name="Кобзев2010" /> Ганкахьала, Китаи афилософцәа ашьҭашәарацара ӷәӷәақәа ирықәшәеит. Аха, даҽа ганкахьала, Китаи [[Этика|аетика]] азҵаарақәа еиҳа ахшыҩзышьҭра рызҭоз Конфуциа ифилософиа аԥыжәара агеит. [[Бытие (философия)|Аҟазаара]] азҵаарақәа рҿы акәзар, итрадициатәу [[Китайская мифология|китаитәи амифологиа]] шьаҭас иаман, насгьы адырра иреиӷьу хыҵхырҭаны ишьақәырӷәӷәан ажәытә текстқәа.<ref name="БуроваТитаренко" /> Уимоу, [[Хань (династия)|Хань адинастиа]] аамҭазы, III ашә. ҳ. ҟ. конфуцианра адин де-факто астатус аҭан, Китаи афилософиа ҿиар акәхеит конфуциантәи аканон иаҿырԥшны.<ref name="BoMou2006">Bo Mou, 2006.</ref> === Адунеитә философиа IV-XVI ашә. === Иҳаҩсызи анаҩстәи аамҭақәа ирҿырԥшны IV-XVI ашә. адунеи аҿы афилософиа аҿиара ашьшьыҳәа имҩаԥысуан. [[Европа|Европеи]] [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәеи]] ганкахьала [[Аристотель|Аристотели]] [[Платон|Платони]] ртекстқәа рканонизациа иадҳәалан, ганкахьала арҭ арегионқәа рҿы [[Монотеизм|амонотеисттә динхаҵарақәа]] аԥыжәара ахьрымаз иадҳәалан.<ref name="MooreBruder_15">Moore, Bruder, 2005, 77.</ref> XI ашәышықәсазтәи [[Католицизм|акатоликатә]] [[монах|монах]] [[Пётр Дамиани|Пиотр Дамиани]] иформула «Афилософиа [[Богословие|атеологиа]] амаҵуҩԥҳәыс лоуп» ари апериод азы афилософиа аҿиараҿы ҳаамҭазтәи аҟазшьарбагақәа рахьынтәи иажәа ҵарны иаанхеит, афилософиатә ҿыцрақәа рҳәаақәа акырӡа ишҭшәоу инаҵшьны иаарԥшуа.<ref name="Неретина2010">Неретина, 2010.</ref><ref>[[Patrologia Latina|1867, PL]] 145, p. 603</ref> Индиа афилософиатә хәыцра аҿиара ахаангьы аццакыра ҳаракымызт, III ашә. анҵәамҭазы [[буддизм|абуддизм]] инарҭбааны алаҵәара, афилософиатә концепциақәа реиуеиԥшымра иҽеимкәа анырра анаҭеит.{{Аиасра|Философия в Индии и на Дальнем Востоке}} Аҵыхәтәан, [[Китай (страна)|Китаи]] афилософиа аҿиара иаԥырхаган афилософцәа рышьҭашәарацарақәа, абуддизм аларҵәара, [[Конфуций|Конфуциа]] итекстқәа рканонизациа.<ref name="БуроваТитаренко" /> Аԥхьаӡа инаргыланы, азқьышықәса дуӡӡа зегьы инеиҳау аамҭазы афилософиа фҩык аусзуҩцәа роуп здунеихәаԥшышьақәа шамахамзар инагӡаны адунеи ацивилизациа анырра азҭаз: Платон, Аристотель, Конфуциа, [[Будда Шакьямуни|Будда]], [[Мухаммед|Муҳаммед]], [[Христос|Қьырса]]. Иҟазшьарбагоуп иара убас, Европа афилософиагьы Китаи афилософиагьы ари апериод азы акы иаламҩашьо аикәаргьежьра ахьыҟарҵаз. Европатәи афилософиа [[Античная философия|антикатә философиа]] ианацәхьаҵ, акраамҭа ақьырсиантә теологиа иадлеит, [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аепоха]] аан антикатә философиахь шьҭахьҟа ахынҳәразы.{{Аиасра|Христианская философия}}{{Аиасра|Философия эпохи Возрождения}} Убас еиԥш Китаи афилософиа еиҳагьы ирласны [[Конфуцианство|аконфуцианрахь]] ихынҳәуеит шәышықәсалатәи абуддизм «ианазҿлымҳаха» ашьҭахь.{{Аиасра|Философия в Китае}} Индиа акәзар, ари апериод азы афилософиа ашьшьа-шьшьыҳәа ԥхьаҟа ицоит, II ашә. ҳ.ҟ. – II ашә. ҳ.ҟ. аепикатә аамҭа инаркны шамахамзар аҽамԥсахкәа.{{Аиасра|Индиеи Мрагылара Хареи афилософиа}} ==== Ақьырсиантә философиа ==== {{main|Абжьарашәышықәсазтәи афилософиа}} {{terms|А[[патристика]], а[[схоластика]]}} [[Ақьырсианра|Ақьырсианра]] рхы иахьадырхәоз арегионқәа рҿы афилософиа ашьшьыҳәа иҿион, иалкаау адоктрина анапаҵаҟа иахьыҟаз инамаданы. Ақьырсиантә философиа раԥхьатәи аамҭа (IV ашәышықәсанӡа) ақьырсианра рационалла ашьақәырӷәӷәара, акапан цҵа аҭара аҽазышәарақәа аныԥшуеит. Афилософиа ари апериод иахьӡуп «[[Патристика|апатристика]]», иара иаҳа иналукааша фигураны дыԥхьаӡоуп [[Аврелий Августин|Насыԥ змоу Августин]], уи а[[неоплатонизм]]и ақьырсианреи ринтеграциа мҩаԥигеит, анеоплатонизм [[Абиблиа|Абиблиа]] иаҿагылоз зегьы аԥихит.<ref name="Чанышев1991">Чанышев, 1991.</ref> Ақьырсиантә философиа ашьҭахьтәи аамҭа иахьӡуп «[[Схоластика|асхоластика]]», уи афилософиатә школқәа ауахәаматә еиҿкаарақәа рҟны реиҿкаара иазкыз, ауахәама еиуеиԥшым анапынҵақәа назыгӡоз. Ари апериод азы зегь реиҳа еицырдыруа философуп [[Фома Аквинский|Фома Аквински]], иара ас еиԥш анапынҵа нагӡо ақьырсианреи а[[аристотелизм]]и еидикылеит. Фома Аквински ифилософиа иахьа уажәраанӡа [[Католицизм|Акатоликатә]] уахәама «аофициалтә» философиа, а[[колледж|коллеџьқәеи]] а[[семинария|семинариақәеи]] рҿы иддырҵо акәны иҟоуп.<ref name="АлексеевПанин" /> Фома Аквински иара убасгьы деицырдыруеит ихатәы.<ref name="MooreBruder_16">Moore, Bruder, 2005, 79—80, 86—91.</ref> ==== Мрагылара Ааигәа афилософиа ==== [[Афаил:Sughrat.jpg|thumb|180px|[[Платон]] иеиҭагамҭа «[[Сократ]] иҵаҩцәеи иареи» азы [[Сельджуки|Сельџьуктәи]] асахьаркҩы иадигалаз, XIII ашәышықәса]] {{main|Аԥсылман философиа|Ауриа философиа}} {{terms|а[[Калам (дисциплина)|калам]], а[[суфизм]]}} [[Исламская философия|Аԥсылман философиа]] аира VIII-IX ашә. иаднакылоит. А[[ислам|ԥсылманра]] раԥхьатәи еицырдыруа афилософцәа ируаӡәку [[Аль-Кинди]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Платон]]и русумҭақәа еиликааит, [[Аллах|Аллаҳ]] иабсолиуттәу итрансценденттәу «[[Неоплатонизм|анеоплатониатә]]» ҳәаақәҵара ииҭеит, анаҩс а[[аристотелизм]]и дадгылаҩхеит. Анеоплатонизмгьы аристотелизмгьы аамҭак ала аԥсылманрахь ралаҵара аҽазышәарақәа Аль-Кинди ишьҭанеицәа ирҟазшьарбаган, урҭ рыбжьара еиҳа еицырдыруаз [[Авиценна|Авиценнеи]] [[Ибн Рушд|Ибн Рушди]] ракәын.<ref name="MooreBruder_17">Moore, Bruder, 2005, 500—501.</ref> Аристотель иусумҭақәа Мрагыларахь араб еиҭагақәа рҿы еиҳа еиӷьны еиқәхоуп, абжьарашәышықәсазтәи Европа аасҭа, трактатқәакгьы еиқәханы иҟоуп араб бызшәахьтә алатын бызшәахь аиҭагақәа ирыбзоураны.<ref name="Фролова1998" /> Шәышықәсала зҽеиҵызхыз аԥсылман философиа апроблема хадақәа ируакын аԥсылманра а[[Церковный канон|канон]]и амистикатә исламтә сектақәеи реиҿагылара. Аԥсылман философцәа аӡәырҩы рҽазыршәон аканон рационалла адгылара аҭара, аха амистикатә хырхарҭа хада – а[[суфизм]] – XIII ашәышықәсазы аԥсылманра хазы хырхарҭаны иалкаахеит. Асуфизм анеоплатонизм акыр иазааигәахоит, а[[Теософия|теософиа]] аелементқәа алоуп.<ref name="MooreBruder_18">Moore, Bruder, 2005, 500.</ref> Аҵыхәтәан, XVI ашәышықәсазы аџьам философ а[[мулла Садра]] аристотелизми, анеоплатонизми, аԥсылманреи реилаҵара илшеит, ифилософиа аԥсылманраҿы еиҳа анырра змоу концепцианы иҟалеит иахьа уажәраанӡа.<ref name="AliLeaman">Ali, Leaman, 2007, 146.</ref> А[[иудаизм]] афилософиа ашьақәгылара мҩаԥысуан, ганкахьала, аԥсылман философиа аныррала, даҽа ганкахьала, аристотелизми анеоплатонизми рныррала. Аиудаизм ашьҭанеицәа рҟынтәи хәыцыҩцәақәак арҭ аконцепциақәа аиудаизм иақәдыршәарц иалагеит, аԥсылман [[Калам (дисциплина)|каламқәа]] иреиԥшны ауриатә калам аԥҵара зҽазызшәаз [[Саадия Гаон|Саадиа бен Иасефи]] [[Маймонид|Маимониди]] налаҵаны.<ref name="Sirat2003">Sirat, 2003, 39—97, 242—310.</ref> ==== Индиеи Мрагылара Хареи афилософиа ==== {{See also|Абуддатә философиа}} {{terms|[[чань-буддизм|Чан абуддизм]], [[дзэн-буддизм|Зен абуддизм]], [[неоконфуцианство|Неоконфуцианизм]]}} [[Индийская философия|Индиа афилософиа]] аҿиара еснагь ашьшьыҳәа имҩаԥысуан. Еицәазтәуа факторны иҟалеит III ашә. Индиа а[[буддизм]] инарҭбааны аларҵәара, иара аконцепциақәа рҿы иқәыргылоу азҵаарақәа иаахҵәаны рҭак аҳәара ҳаҭыр ақәым, уи афилософиатә [[логика]] аҿиара иҽеим анырра анаҭон. Аха VIII ашәышықәсазы а[[ислам|ԥсылманцәа]] Индиа ралалареи XIII ашәышықәсазы а[[индуизм]] аренессанси а[[Богословие|теологиатә]] еимакқәа реиԥш афилософиатә еимакқәагьы дырӷыӷкит, XVI ашәышықәсазы Индиа 600 рҟынӡа текст ҟалахьан, урҭ философиатәуп ҳәа иуԥхьаӡартә иҟоуп.<ref name="Шохин2007_10">Шохин, 2007, 259—264.</ref> Излацәажәо афилософиатә зҵаарақәеи урҭ рҭак авариантқәеи рҿы аиԥшрақәа убоит Индиа афилософцәеи Европантә ирхаануи – ақьырсиантә философцәа-а[[Схоластика|схоластцәа]] рыбжьара.<ref name="Шохин1998">Шохин, 1998.</ref> {{anchor|Китаи афилософиа}}III—V ашә.[[Китай (страна)|Китаи]] абуддизм алаҵәара иахылҿиааит хазы китаитәи абуддизм амахәҭа — [[чань-буддизм]], уи еиднакылон афилософиа иазааигәаз итрадициатәу индиатәи абуддатә школқәа руак, [[Махаяна|Махаиана]], нас китаитәи а[[даосизм]].<ref name="Ткаченко1998">Ткаченко, 1998.</ref> Чань-буддизм ауп [[Иапониа|Иапониаҟа]], [[Корея|Кореиаҟа]], [[Виетнам|Виетнамҟа]] уҳәа [[Дальний Восток|Мрагылара Хара]] атәылақәа рахь ирылаҵәо, уаҟа «[[дзэн-буддизм|ӡен-буддизм]]» ҳәа ахьӡ аиуеит. Иапониа аконфуцианреи ӡен-буддизми реилаҵара а[[Самурай|самураицәа]] рфилософиа шьаҭас иаиуеит. Абуддизм Китаиҟа иаанагеит ажәытәӡатәи китаитәи афилософцәа рхы иадырхәоз аасҭа акырӡа иҿиоу алогикатәи акатегориатәи аппарат, аха XI ашәышықәсазы Китаи абуддизм афилософиа анырра лаҟәуеит, маҷк иԥсаху а[[Конфуцианство|конфуцианрахь]] ахынҳәра убоит, уи «[[неоконфуцианство|анеоконфуцианра]]» ҳәа ахьӡ аиуеит.<ref name="Ткаченко1998" /> ==== Аиҭарҿиара аепоха афилософиа ==== {{main|Аиҭарҿиара афилософиа}} {{terms|[[гуманизм|Атрансгуманизм]]}} [[Философия Возрождения|Аиҭарҿиара афилософиа]] шьаҭас иаиуит а[[гуманизм]] – италиатәи а[[проторенессанс]] аҟынтәи иаауа, ауаҩы афилософиатә система «адунеи-ауаҩы» агәҭа дықәзыргыло аконцепциа. Агуманистцәа, «апрофессионалтә философцәа» ракәмызт, Европатәи акатоликатә университетқәа рҿы аҵарауаа рыҩаӡарақәа рауан, дара ргәы иаанагон афилософиа анцәа иитәу мацара амаҵ азуӡом, адгьылтә усқәа ирызҿлымҳазароуп ҳәа, зегьы раԥхьаӡагьы ауаҩы.<ref name="Горфункель1980">Горфункель, 1980, 15—41.</ref> Убри инаваргыланы, агуманистцәа рхатәы философиа аԥҵырҵон мацара акәым, а[[Римско-католическая церковь|католикатә уахәама]] авторитет заҵәык аҳасабала ишьақәнарӷәӷәаз, «асхоластизациа зызуу» [[Аристотель|Аристотель]] иҿагыланы ажәалагала ҟарҵон а[[неоплатонизм]]и егьырҭ антикатә философиатә хырхарҭақәеи рахь ихынҳәырц. Ецырдыруа раԥхьаӡатәи афилософцәа-агуманистцәа рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[Николай Кузанский|Николаи Кузанскии]] [[Монтень, Мишель де|Мишель Монтени]].<ref name="Шестаков2007">Шестаков, 2007, 47—48.</ref> Аԥхьа агуманистцәа ауахәама акәымкәа а[[Схоластика|схоластика]] акәын изҿагылоз, аха Европа [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] афилософиатә хәыцра аеволиуциа ццакны а[[Ақьырсианра|қьырсиантә]] [[догмат]] иаҿагылон. А[[Эстетика|естетикеи]], а[[Натурфилософия|натурфилософиеи]], а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырреи]] ирласны рыҿиара, хәҭакахьала, [[Микеланџьело|Микеланџьело]], [[Леонардо да Винчи]], [[Коперник, Николай|Николаи Коперник]] рыхьӡқәа ирыдҳәалоу, ари аепоха иазҷыдароу [[Папство|римтәи апапцәа]] ламысдарала рхымҩаԥгашьа иацны акатоликатә уахәама аҳаҭыр ланарҟәит аинтеллектуалцәа раӷьырак аҿаԥхьа.<ref name="Russellт2">Russell, т.2, 1993, 7—20.</ref> Анцәа дхазҵоз қьырсианцәаны ишаанхазгьы аинтеллектуалцәа аӡәырҩы [[Ватикан]] аҳаҭыр агәрамгара рызцәырҵит – Европа акәакьқәа жәпакы рҿы А[[Реформация|реформациа]] ахы акит. Аиҭарҿиара афилософцәа аофициалтә уахәаматә философиа агәрагара иаҟәыҵит, егьырҭ адырра ахыҵхырҭақәа рыԥшаара иалагеит, раԥхьа иргыланы ирхашҭхьоу [[Античная философия|антикатәи афилософцәа]] ирыдҵаалеит.<ref name="Горфункель1980_2">Горфункель, 1980, 100—122, 344—359.</ref> === Аамҭа Ҿыц афилософиа === [[Афаил:LifeAndWorksOfConfucius1687.jpg|thumb|180px|[[Конфуций|Конфуци]] и-[[Четверокнижие|Ԥшьшәҟәык]] а[[Алаҭын бызшәа|латын бызшәа]]хь аиҭагара, [[Париж]], 1687 ш.]] {{main|Аамҭа Ҿыц афилософиа}} XVII ашәышықәса инаркны афилософиа аҿиара ласӡаны имҩаԥысуеит, адунеи беиахоит афилософиатә концепциа ҿыцқәеи азнеишьа ҿыцқәеи жәпакы рыла. Иԥшьоу атекстқәа адырра ахыҵхырҭа хада аҳасабала наҟ инаскьагоуп, афилософцәа ҩаԥхьа ажәытәӡа ишьҭыхыз ихадоу афилософиатә зҵаарақәа рахь ихынҳәуеит. [[Европа|Европа]], [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аепоха]] инаркны, [[Античная философия|антикатә]] философцәа еиқәханы иҟоу русумҭақәа зегьы еиҭагоуп, асистематизациа рызууп, антикатә философиа шьаҭас иҟаҵаны, афилософиатә хәыцра ԥхьаҟа ицоит. Уи инаваргыланы иалагоит а[[Натурфилософия|натурфилософиаҿы]] ареволиуциатә еиҭакрақәа, урҭ ашьҭахь «[[Революция в науке|аҭҵаарадырраҿы ареволиуциа]]» ҳәа ирышьҭалоит. [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бекон]] а[[эксперимент|експеримент]] аидеиа адырра иахыҵхырҭаны еилыкка ишьақәиргылоит, [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] аҭҵаарадырра зегьы уасхырс иазыҟало аметодологиа – а[[Научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] аметодологиа ашьаҭа икуеит.<ref name="MooreBruder_19">Moore, Bruder, 2005, 99—100.</ref> Аамҭакала иаҳа–иаҳа иубарҭахоит а[[Глобализация|глобализациа]] алҵшәақәа, адыррақәагьы рхы иақәиҭны адунеи аҿы аиҭаҵра иалагоит – еиуеиԥшым афилософиақәа наҟ-ааҟтәи рилаҵәара ахы акуеит. Европа [[Индиа|Индиеи]] [[Китай (страна)|Китаии]] нагӡаны иаанартуеит, Индиеи Китаии ракәзар – Европа. [[Западная философия|Мраҭашәаратәи афилософиа]] Китаии иареи реидыслара раԥхьа иргыланы аетика-динхаҵаратә зҵаарақәа ирныԥшит. Акы, [[Абиблиа|Абиблиа]]ҿы зыӡбахә ҳәам ацивилизациа, ажәытәӡатәи китаитәи ацивилизациа аҟазаара афакт, Абиблиа аҳаҭыр ҵнашәааит. Ҩбагьы, акитаицәа рцивилизациеи [[Конфуций|Конфуциа]] иҟынтә иаауа а[[Этика|етика]] иазку ргәаанагарақәеи европаа рҿаԥхьа иқәдыргылеит аетикеи адинхаҵареи реимадаразы азҵаарақәа, ицәырҵит афранцыз [[Просвещение|Ҵаралашара]]ҿы{{Аиасра|Французское Просвещение}} иацызҵаз «[[Естественная теология|иԥсабаратәу адин]]» аидеиа, даҽакала иуҳәозар, иԥшьоу атекстқәа ирыдҳәалам адин.<ref name="YuenTingLai1999">Yuen-Ting Lai, 1999.</ref> [[Индийская философия|Индиа афилософиа]] мраҭашәаратәи афилософиа иалаҵан, хадаратәла [[Шопенгауэр, Артур|Артур Шопенгауер]] икьыԥхьымҭақәа инадыркны.<ref name="Oxford2005_15">Oxford, 2005, 846.</ref> ==== Афранцыз Ҵаралашара ==== {{see also|Аҵаралашара аепоха}} XVIII ашәышықәсазы а[[Гуманизм|гуманистцәа]] ихацдыркыз аус [[Франциа|Франциа]] а[[Политическая философия|политикатә философиеи]] а[[Этика|етикеи]] рыҿиараҿы иацнаҵеит. Ари апериод иаҵанакуа афранцыз ҳәынҭқарра ааигәа-сигәа иҟаз [[Германиа|Германиа]], [[Голландия|Голландиа]], ма [[Англызтәыла|Англиа]] ирҿырԥшны еиҳа арепрессиа аҵан, уи ицәырнагеит акыр зылшоз афранцыз философцәа аӡәырҩы аргументла рҿагылара, урҭ ауахәамагьы аҳәынҭқаррагьы аетикеи аморали рызҵаарақәа рҿы раҳаҭыр гәрамгарҭас иҟарҵеит. [[Монтескьё, Шарль де|Монтеские]] аполитикатә философиазы усумҭақәак икьыԥхьит, уаҟа формала ишьақәирӷәӷәеит Англиа иҟоу, [[Локк, Джон|Џьон Локк]] дзыхцәажәаз аиҳабыра р[[Разделение властей|еиҟәыҭхара]] хра аманы ишыҟоу. [[Вольтер]] ақьырсианра акритика азиуан, [[Руссо, Жан-Жак|Жан-Жак Руссо]] еицырдыруа иусумҭа «[[Об Общественном договоре|Ауаажәларратә еиқәшаҳаҭразы, мамзаргьы аполитикатә зин апринципқәа]]» аҟны а[[Общественный договор|уаажәларратә еиқәшаҳаҭра]] аидеиа еизирҳаит, ишиашоу а[[Демократия|демократиа]] апринципқәа иҳәеит.<ref name="PopkinEnlightment1999">Popkin (Enlightment), 1999.</ref> Арҭ афилософцәа русумҭақәа ауаажәларра-политикатә ԥсҭазаара анырра ду арҭеит: урҭ А[[Великая французская революция|францыз револиуциа]] аидеологиа ахәҭа хада акәын, иара убас ЕАА [[Конституция США|Аконституциа]] шьаҭас иаиуит.<ref name="MooreBruder_20">Moore, Bruder, 2005, 323—329.</ref> ==== Аматериализми аидеализми ==== {{terms|, а[[идеализм]], а[[Дуализм (философия)|дуализм]]}} Афилософиа азҵаара хадақәа ируакуп ҳа[[Сознание (философия)|хдырреи]] иааҳакәыршаны иҟоу адунеии реимадара аҟазшьа аилкаара. Афилософиа алагамҭазы ицәырҵыз аконцепциақәа ҩба – аматериализми аидеализми [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] азы рхатәы хьӡқәеи аформалтә еиҭаҳәареи роуеит, ԥхьаҟагьы аҿиара иалагоит. Аматериализм, а[[Атомизм|томистцәа]]-[[Досократики|сократнӡатәқәа]] ажәытә индиатәи а[[локаята|локаиат]] аҿгьы иубо, еинаалоу еиҭаҳәарак аҳасабала ишьақәиргылоит [[Гоббс, Томас|Томас Гоббс]]. Амала, [[Локк, Джон|Џьон Локк]] ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи хаҭала дахьадҳәалоу акәымкәа, и[[Орган чувств|цәанырратә цәеижьхәҭақәа]] рхаҿра далԥшны дахьидикыло аҭагылазаашьа дазааҭгылоит. [[Беркли, Джордж|Џьорџь Беркли]] аидеализм апозициа ааникылоит: иара Локк иаргументқәа абсолиут аҟынӡа инеигоит: ауаҩытәыҩса идунеи шьақәгылоуп ицәаныррақәеи иидеиақәеи рыла, аматериалтә обиектқәа рыла акәымкәа.<ref name="MooreBruder_21">Moore, Bruder, 2005, 109—110, 117—119.</ref> Иара убасгьы ишьақәыргылан ибжьаратәу концепциақәак. [[Декарт, Рене|Рене Декарт]] ифилософиаҿы зеиӷьыҟами аматериалтәи дунеи шыҟоу аилыркаара иҽазишәон. Иара иконцепциа, [[Платон]] итәы акыр иазааигәаз, «[[Дуализм (философия)|дуализм]]» ҳәа ахьӡ аиуит. Даҽа ганкахьала, [[Спиноза, Бенедикт|Спиноза]] адунеи зегьы аԥхьатәи «асубстанциа» ала ишьақәгылоуп ҳәа иԥхьаӡон, уи иара «анцәа» иоуп, аматериалтә обиектқәагьы ауаҩытәыҩсатә хдыррагьы зеӷьаҟам аобиектқәагьы шьақәзыргыло. Абасала, атермин «аидеализм» афилософиа иалазгалаз [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибниц]] XVIII ашәышықәса алагамҭазы ишьақәиргылеит аелементартә хәҭаҷқәа ҳаамҭазтәи р[[Физика элементарных частиц|физика]] иақәҿызҭуа аконцепциа. Леибниц аобиектқәа зегьы шьаҭас ирымоу аматериалтә [[атом]]қәа ракәӡам, «[[Монада|амонадқәа]]» роуп ҳәа иԥхьаӡон – активра ма аенергиа аҟәырҷахақәа.<ref name="MooreBruder_22">Moore, Bruder, 2005, 103—104, 113—116.</ref> ==== Аемпиризми арационализми ==== {{terms|, а[[Рационализм (философия)|рационализм]]}} Абиблиа уаҳа узықәгәыӷша, еиҳаракгьы ииашоу адырра иахыҵхырҭаны ишыҟам аилкаара а[[Эпистемология|епистемологиатә]] еимакы ӷәӷәа иалагамҭаны иҟалеит. "Иабаадыруеи иарбанзаалак акы?" – рхы азҵаара арҭон [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] афилософцәа, уи азҵаара [[Античность|антикатә аамҭақәа]] инадыркны актуалра аҵан. [[Досократики|Сократнӡатәқәа]], реиҳараҩык а[[Рационализм (философия)|рационалистцәа]], адунеи хәыцрала еилукаар алшоит ҳәа ақәырҵон. Акыр аамҭа, ииашаны уаназхәыцуа, иалшоит ииашаҵәҟьоу, узавамло аҵабыргқәа реилкаара, иаҳҳәап, ма [[Теорема Пифагора|Пифагор итеорема]]. Антикатә аамҭақәа раангьы а[[скептики|скептикцәа]]-а[[Софизм|софистцәа]] арационалистцәа ирҿагылон. Арационализм инарҵауланы аҭҵаара мҩаԥигеит [[Декарт, Рене|Рене Декарт]], уи аконцепциа ахархәарала, ауаҩы ицәанырратә цәеижьхәҭақәа зегьы зжьар зылшо акала иааирԥшит, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иазку адырра аҟәырҷаха заҵәык, ҷыдала иалкаау арационалтә знеишьа – «[[Cogito ergo sum|сара схәыцуеит, ус анакәха, сара сыҟоуп]]» шакәу. Егьырҭ алкаақәа зегьы мцхар алшоит.<ref name="MooreBruder_23">Moore, Bruder, 2005, 104—107.</ref> Декарт иконцепциа анарбоит, иаагозар, еицырдыруа афильм «[[Матрица (фильм)|Аматрица]]».<ref name="Russellт2_2">Russell, т.2, 1993, 80—85.</ref> [[Спиноза, Бенедикт|Спинозеии]] [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибници]] арационалисттә дунеихәаԥшышьақәа рыман, аха [[Локк, Джон|Џьон Локки]] [[Беркли, Джордж|Џьорџь Беркли]] адырра зегьы цәаныррала, емпирикала ауп ишымҩаԥысуа ҳәа ирыԥхьаӡон. Аемпиризм аҿиараҿы еиҳа илагала ҟаиҵеит [[Юм, Дэвид|Девид Иум]], уи иусумҭақәа рҿы иаҳирбоит ауаҩытәыҩсатә дырра зегьы иубо ацәырҵрақәа реизыркәкәара шьаҭас ишамоу, иаахҵәаны иаҳҳәозар, а[[Индуктивное умозаключение|индуктивтә хәыцра]].<ref name="Bracken1999">Bracken, 1999.</ref> Иум инеиҵыхны ишьақәиргылеит а[[Проблема индукции|индукциа апроблема]] – аиндуктивтә хәыцра, а[[Дедуктивное умозаключение|дедуктивтә хәыцра]] иаҷыданы, арационалтә шьаҭа шамам аилкаара. Даҽакала иаҳҳәозар, амра уаҵәы ихалоит ҳәа агәаанагара "арационалтә" ҵаҵӷәык ыҟаӡам, избанзар, уаанӡатәи амшқәа зегьы раангьы ус иҟан.<ref name="MooreBruder_24">Moore, Bruder, 2005, 134—138.</ref> ==== Иммануил Кант ==== [[Афаил:Kant Kritik der reinen Venunft 1781.jpg|thumb|180px|«[[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритикцәа]]» раԥхьатәи аҭыжьымҭа атитултә бӷьыц, 1781 ш.]] {{main|Иммануил Кант}} {{terms|А[[кантианство|кантианизм]], а[[неокантианство|неокантизм]]}} Аӡәырҩы ргәаанагарала, Иммануил Кант [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] рыҩаӡараҿы иҟоу афилософцәа дыруаӡәкын. Иара ифилософиатә усумҭақәа, афилософиа аҿы зегь реиҳа еицырдыруа ашәҟәқәа иреиуоу [[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритика]] уахь иналаҵаны, афилософиа иҵаулоу акритикатә анализ азы стандарт ҿыцқәа шьақәдыргылеит.<ref name="MooreBruder_25">Moore, Bruder, 2005, 139.</ref> Кант ифилософиа, раԥхьа [[кантианство|кантианизм]] ҳәа, нас [[неокантианство|неокантизм]] ҳәа, европатәи афилософиатә цәанырра ду анырра анаҭеит.<ref name="Oxford2005_16">Oxford, 2005, 466.</ref> «Ахшыҩ цқьа акритикаҿы» Кант а[[Рационализм (философия)|рационализм]]и а[[эмпиризм]]и рыпроблема дазхьаԥшит, уаанӡатәи азнеишьақәа акритика рзиуит, аемпиризми арационализми еидызкыло адырра аконцепциа ықәиргылеит. Астрономиаҿы [[Коперниковская революция|коперниктәи ареволиуциа]] агәацԥыҳәара знаҭаз Кант игәы иҭан афилософиаҿы ареволиуциа аҟаҵара.<ref name="Ameriks1999">Ameriks, 1999.</ref> Кант адырра амаҭәарқәа «а[[феномен]]қәеи» «[[Вещь в себе|зыҩныҵҟа иҟоу амаҭәарқәеи]]» ҳәа ишеит. «Зыҩныҵҟа иҟоу амаҭәарқәа» (иаҳҳәап: «Анцәа дыҟоуп») рзы ашьақәырӷәӷәарақәа, Кант итәала, ԥышәарала иузгәаҭом; Кант ауаҩы ԥышәала ус еиԥш иҟоу амаҭәарқәа иҭам, убри аҟынтә урҭ ирызкны атеориатә дырра аиура илшом ҳәа иԥхьаӡон. Даҽа ганкахьала, Кант излиаҳәо ала, ауаҩы ихшыҩ ихы иархәаны иарбоу ацәаныррақәа аконцептуализациа рзиуеит: а[[Аамҭа|амҭеи]] ақәыԥшылареи ирниҵоит, икатегориеитәуеит, афеномен амзызрбага аиҭоит.<ref name="MooreBruder_26">Moore, Bruder, 2005, 140—142.</ref> Абасала, адырра Кант иҟны адкылара цқьа мацара иҭагӡам, аемпирикатәи арационалтәи ркомбинациақәа роуп.<ref name="Oxford2005_17">Oxford, 2005, 467.</ref> [[Кантианство|Кант ифилософиа]] иаҵанакуеит макьана зны изиааитәу аиҟәшара ииашоу аобиектқәа рыбжьара, урҭ инагӡаны «рхаҿы амаҭәарқәа» ыҟоуп, убри аҟнытә еилкаашьа рымаӡам, ауаҩытәыҩса и[[Сознание (философия)|хдырра]]ҿы рцәырҵрақәа, урҭ ауаҩытәыҩса ихшыҩ апризмала аконцептуализациа рызууп. Кант ифилософиа иаартны иааннажьуеит адырра а[[Объективизм (философия)|обиективра]] азҵаара, избанзар афеномен акатегориариеи аконцептуализациеи субиективтәзар алшоит.<ref name="Russellт2_3">Russell, т.2, 1993, 218—219.</ref> Ари азҵаара шьаҭас иаиуит ҳаамҭазтәи афилософиаҿы аиҟәшара, а[[Континентальная философия|континенталтә философиа]]хь асегментациа, а[[Аналитическая философия|налитикатә философиа]]хьгьы.<ref name="MooreBruder_27">Moore, Bruder, 2005, 142—143.</ref>{{Аиасра|Континентальная философия}}{{Аиасра|Аналитическая философия}} А[[Абсолютный идеализм|бсолиуттә идеализм]] аамҭазы, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] иконтиненталтә философиа адунеи системак аҳасабала аконцепциақәеи акатегориақәеи рыла аилкаара ахьынтә иаауеит. Ас еиԥш иҟоу адунеи аҿы, иаагозар, агәаԥхара амчала еиуеиԥшым, арационалтә хшыҩзцарақәагьы уахь иналаҵаны, арекатегоризациақәа, ареконцептуализациа, ма а[[Деконструкция|деконструкциақәа]] рымҩаԥгара алшоит, еиҳа-еиҳа иҿыцу афилософиатә концепциақәа аԥҵо.<ref name="Scott1999">Scott, 1999.</ref> Аналитикатә философиа атрадициа аԥхьа британиатәи а[[Эмпиризм|емпиристцәа]] рфилософиа иацҵо, ишьақәыргылоу афилософиатә категоризациақәеи алабҿабатә дунеии зегьы рыбжьара ашьҭахьтәи аимадара аԥшаара аҵанакуеит.<ref name="Critchley2001">Critchley, 2001, 18—19.</ref> Аналитикатә философиа, абасала, ахшыҩзцара а[[Логика|логика]] аџьбарара еиҳа ахшыҩзышьҭра анаҭоит, хәҭа-хәҭала а[[научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] зхы иазырхәо амаҭәарқәа ирзааигәахоит.<ref name="Stroll1999">Stroll, 1999.</ref> ==== Кантшьҭахьтәи анемец идеализм ==== {{main|Анемец идеализм|Гегель}} Германиа [[Кант, Иммануил|Кант]] ишьҭанеицәа – [[Фихте, Иоганн Готлиб|Фихте]], [[Шеллинг, Фридрих Вильгельм Йозеф фон|Шеллинг]], [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] – афилософиа дырҿиеит а[[Абсолютный идеализм|бсолиуттә идеализм]] ахырхарҭала, канттә [[Вещь в себе|маҭәарқәа рхаҿы]] рыҟазаара зынӡа мап ацәыркит. Гегель икәша-мыкәша иҟоу адунеи – абсолиуттә идеиа акатегориақәа конкретла раарԥшра.<ref>Фролов И. и др. Введение в философию. Глава 5. Философия Нового времени: наукоцентризм</ref> Кантшьҭахьтәи анемец идеализм ажәалагала ҟанаҵеит атрансценденталтә субиект ҭоурыхла иахәаԥшларц, субиектк аҳасабала Гегель изцәырҵит иааидкыланы ауаатәыҩса рҭоурых «обиективтә доуҳак» аҳасабала.<ref name="MooreBruder_28">Moore, Bruder, 2005, 36.</ref> Аобиективтә доуҳа аформақәа ҵакыс ирымоуп иҿио акультура аҭоурыхтә формақәа. Гегель абасала Кант итрансценденталтә [[идеализм]] а[[Метафизика|метафизикатә]] идеализм ахь ииаигеит.<ref name="MooreBruder_27" /> === Аконтиненталтә философиа === {{main|Аконтиненталтә философиа}} {{terms|[[постмодернизм|Апостмодернизм]]}} Аконтиненталтә философиа ахы ыҵнахуеит [[Кантианство|Канти]] [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегели]] рфилософиа аҳәаа иҭагӡаны иалыршахаз аконцептуализациақәа рҿы.{{Аиасра|Иммануил Кант}} Раԥхьа атермин «аконтиненталтә философиа» иаднакылон а[[аналитическая философия|налитикатә]], усҟан англызтә (мамзаргьы «адгьылбжьахатә») философиеи [[Франциа|Франциеи]] [[Германиа|Германиеи]] рфилософиеи реиҿагылара, [[Европа|Европатәи аконтинент]] аҿы.<ref name="Nenon2006">Nenon, 2006.</ref> Амала, ахырхарҭақәа ирышьҭанеиуаз ирласны географиала еилаӡҩеит, иахьатәи аамҭазы аконтиненталтә философиа ҳәаақәырҵоит уи иаҵанакуа афилософиатә концепциақәа реизгала.<ref name="MooreBruder_29">Moore, Bruder, 2005, 159—160.</ref> Арҭ аконцепциақәа ҵакыла зынӡа еиԥшым, а[[марксизм]] инаркны а[[постструктурализм]]шьҭахьтәи аҟынӡа инаӡоит, аха урҭ еиднакылоит аналитикатә философиааҩныҵҟа иҟамло аконцептуализациа ахақәиҭра наӡа.<ref name="Critchley2001_2">Critchley, 2001, 12—16, 19.</ref> [[Абсолютный идеализм|Гегель иазгәеиҭоит]], адунеи лабҿаба иҟам, ауаҩы иихәыцыз категориала, концепциала, структурала еибаркуп, убри аҟынтә иалху иарбанзаалак шьаҭак ала арекатегоризациақәеи а[[Деконструкция|деконструкциақәеи]] алыршахоит.<ref name="Scott1999" /> Иаагозар, [[Ницше, Фридрих|Ницше]] аморалтә нормақәа рыҟамзаара шьақәирӷәӷәеит, [[Маркс, Карл|Маркс]] агәра ганы дыҟан иаарласӡаны а[[пролетариат]] а[[гегемония|хадара]] шаиуаз, [[Камю, Альбер|Камиу]] аԥсҭазаара шҵакыдаз.<ref name="Russellт2_4">Russell, т.2, 1993, 298—299.</ref> Аконтиненталтә философиа ахаҭарнакцәа аӡәырҩы, иаагозар, Маркс, ма [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегор]] налаҵаны, Гегель акритика шизыруазгьы, иага ус акәзаргьы Гегель иҿырԥшны рфилософиа шьақәдыргылон.<ref name="MooreBruder_30">Moore, Bruder, 2005, 146.</ref><ref name="Oxford2005_18">Oxford, 2005, 279.</ref> Ҳаамҭазтәи аконтиненталтә философиа асегмент ду, ианеиҵаха, а[[Герменевтика|герменевтикеи]] а[[постструктурализм]]и назлоу, а[[постмодернизм]] афилософиа иаҵанакуеит. ==== Аконтиненталтә философиа акритика азура ==== {{terms|а[[релятивизм|релативизм]], а[[моральный релятивизм|моралтә релативизм]]}} Акритикцәа аӡәырҩы изладырбо ала, аконтиненталтә философиа ахырхарҭақәа ирҟазшьоуп аморалтә [[релятивизм|релиативизм]] еиԥш аметодологиатә релиативизмгьы, уи иахҟьаны иааҳакәыршаны иҟоу адунеи алабҿабатә ацәхьаҵрагьы. Иаагозар, афилософиаҿы аналитикатә традициа ахаҭарнакцәа аконтиненталтә философцәа акритика рзыруеит аконтиненталтә философиа аҩныҵҟа ахырхарҭақәа зегьы рхәыцра рыҩныҵҟа иахьҭагьежьуа азы, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иадҳәаламкәа, уи азеиԥш маҭәартә контекст аҿы хырхарҭак зыԥсоу ахәшьара аҭаразы алшара унаҭом.<ref name="Scott1999" /> Афилософиа аналитикатә школ еицырдыруа ахаҭарнак [[Рассел, Бертран|Бертран Рассел]] аконтиненталтә хәыцра а[[моральный релятивизм|моралтә релиативизм]] аликаауан, уи Гегель идиалектика иқәныҟәаны ауаажәларра рзы ихырҵәагаз «алибералтә» философиатә хәыцра аибаркырақәа ахылҿиааит: [[Бентам, Иеремия|Бентам]] → [[Рикардо, Давид|Рикардо]] → [[Маркс, Карл|Маркс]] → [[Сталин, Иосиф Виссарион-иԥа|Сталини]] [[Фихте, Иоганн Готлиб|Фихтеи]] → [[Байрон, Джордж Гордон|Баирон]] → [[Карлейль, Томас|Карлеиль]] → [[Ницше, Фридрих|Ницше]] → [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Гитлер]].<ref group="азгәаҭа" name="Russell"/> Иара убас ҵарауаақәак апостмодернисттә континенталтә школ арелиативизми методологиатә ҳәаак аҟамзаареи рзы акритика азыруеит. ==== Амарксизм ==== [[Афаил:КапиталМаркс1.jpg|thumb|180px|[[СССР|Асовет]] ҭыжьымҭа «[[Капитал (Маркс)|Акапитал]]» – [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] зегь реиҳа ифундаменталтәу иҩымҭоуп]] {{main|Амарксизм|Анеомарксизм|Карл Маркс}} [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] ишьҭанеицәа ируаӡәкыз [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] ахшыҩҵак ахархәарала адунеи аҽеиҭакра азхәыцра шьҭихит, афилософиа адунеи аилкааразы мыруганы акәымкәа, уи аԥсахразы хархәаганы иԥхьаӡон. А[[Марксизм|марксисттә философиа]] аҵакы зызкыз зеиӷьыҟам ауаажәларра а[[Социальный класс|классқәа]] рыла асегментациа рзутәым, уи хаҭалатәи ахатәра аԥыхрала, лымкаала аарыхра а[[средства производства|хархәагақәа]] рыла анагӡара алшоит. Ахатә мал аԥыхра «а[[Классовая борьба|класстә қәԥара]]» иалҵшәахар акәын, хыԥхьаӡара рацәала «а[[пролетариат]]» рымч анырнырлак, ареволиуциа амҩаԥгараан «а[[Буржуазия|буржуазиа]]» ианаиааилак, р[[Диктатура пролетариата|диктатура]] анышьақәдыргылалак, уи зеиӷьыҟам «акоммунисттә» уаажәларрахь амҩа абжьаратәи етапны иҟалоит.<ref name="MooreBruder_31">Moore, Bruder, 2005, 336—340.</ref> Маркс итеориа аԥҟарақәа аус аҿы рхархәара аҽазышәара ԥышәан [[Революция 1917 года в России|1917 шықәсазтәи Урыстәыла Ареволиуциа]] абзоурала, аха [[Урыстәыла|Урыстәыла]] аџьажәлар рымчра аилазаара аргылара залмыршахеит.<ref group="азгәаҭа" name="Marx"/><ref name="MooreBruder_32">Moore, Bruder, 2005, 341.</ref> Маркс иекономикатә зԥхьагәаҭарақәа аиҳараӡак ишынамӡазгьы, ифилософиатә, лымкаала заатәи иусумҭақәа ХХ – XXI ашә. Европа «иаҩцам» амарксизм иашьҭанеиуа а[[неомарксизм|неомарксистцәа]] рзы аинтерес рыҵоуп. Аклассикатә марксизм аԥҟарақәа жәпакы рыгха ҳасаб азуны акәзаргьы, амарксисттә философиа ауаажәларраҿы имҩаԥысуа апроцессқәа реилкаара арҵаулоит. Анеомарксизм аҿиара уаҩы ишимбац иҟоуп, уи ашьҭанеицәа еишьҭаргыланы амарксизми егьырҭ имодоу атеориақәеи реилагӡара рҽахьазыршәоз. Аибашьра ашьҭахьҵәҟьа анеомарксистцәа амарксизми а[[фрейдизм|фреидизми]] еиларҵеит, [[Франкфуртская школа|Франкфурттәи ашкол]] ашьақәыргылара хаҭала рхы аладырхәит, 1970-тәи ашықәсқәа рзы анеомарксистцәа Маркс ифилософиеи усҟантәи аамҭазы имодаз а[[структурализм]]и еиларҵон, 1980-тәи ашықәсқәа рзы рҽазыршәеит марксизм атәылақәа жәпакы рҿы амчрахь инеиз аконсерваторцәа адаптациа рзура.<ref name="Singer2001">Singer, 2001, 89—92.</ref> Иахьатәи аамҭазы иҟоуп амарксизми а[[феминизм]]и, амарксизми а[[постструктурализм]]и уҳәа ргибридқәа. Абасала, анеомарксизм иахьатәи аамҭазы Маркс ихаҭа ианаамҭаз хьаҳәхьачарада мап зцәикуаз «абуржуазиатә философиа» аиуеиԥшымзаара еилаҵаны ахы аԥшаауеит.<ref name="Oxford2005_19">Oxford, 2005, 560—561.</ref> ==== Афеноменологиеи агерменевтикеи ==== {{main|Афеноменологиа|Агерменевтика|l1=Афеноменологиа}} Афеноменологиа – XX ашәышықәса афилософиаҿы анемец философ [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерль]] иаԥиҵаз хырхарҭоуп. Афеноменологиа шьаҭас иамоуп Гуссерль ирҵаҩы [[Брентано, Франц|Франц Брентано]] иқәиргылаз а[[Сознание (философия)|хдырра]] а[[Интенциональность|интенционалра]] аидеиа. Афеноменологиаҿы адҵа ықәдыргылоит ахдырра цқьа, мамзаргьы ахдырра аҵакы аарԥшра. Абри хықәкыс иҟаҵаны а[[феноменологическая редукция|феноменологиатә редукциа]] ҳәа изышьҭоу мҩаԥысуеит, уи иахҟьаны иарбанзаалак амаҭәар ахдырра акоррелиатқәа раҳасабала ауп ишахәаԥшлатәу. Афеноменологиа хықәкыс иамоу амаҭәар аҟазшьақәа рыҭҵаара акәӡам, амаҭәари уи аҟазшьақәеи рҿы иубо аҵакқәа рспектр ахьышьақәгыло ахдырра актқәа рыҭҵаара ауп. Афеноменологиатә редукциа иаҵанакуеит ахыцқәа рыҭгара ахдырра адогматикатә шьақәгылақәа, урҭ афеноменологиатә ҭҵаара аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵакы рымамзароуп.<ref name="ВведениевфилософиюЧастьIV">Введение в философию. Часть IV.</ref> Гуссерль ифеноменологиа дацәхьаҵуа [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Ҳаидеггер]] иқәиргылеит «а[[герменевтика|герменевтикатә]] феноменологиа» аидеиа. Уи иконцепциаҿы агуманитартә ҭҵаарадыррақәа рметодологиа аҟынтәи агерменевтика а[[Бытие|ҟазаара]] иазку ҵараны иҟалоит. Агерменевтика амаҭәар – аилкаара –ауаҩытәыҩса иҟазаара афундаменталтә знеишьа аҳасабала иахәаԥшуеит. Афилософиатә герменевтика ашьаҭақәа иҳәеит Ҳаидеггер иҵаҩы [[Гадамер, Ханс-Георг|Ханс-Георг Гадамер]] иусумҭа «Аҵабырги аметоди» аҟны (1960). Ҳаидеггер инаишьҭарххны Гадамер агерменевтикеи абызшәеи реимадара ааирԥшит. Аилкаара дҵас иамоуп, Гадамер излаиҳәо ала, аԥхьеилкаара – аҭоурыхи иахьатәи аамҭеи еидызҳәало атрадициа иҳәаақәнаҵо аилкаара азԥхьаҭагылазаашьа. Иарбан традициазаалак абызшәа ӷәӷәала иадҳәалоуп, уаҟа иаарԥшуп. Афилософиатә герменевтика атәала, абызшәа ауаҩы дҳәаақәнаҵоит, идырратә усура иашьаҭаны иҟалоит.<ref name="ВведениевфилософиюЧастьIV" /> ==== Анигилизми анархизми ==== {{main|Анигилизм|Анархизм}} Афилософцәеи ашәҟәыҩҩцәеи гәыԥҩык ауаҩы иҩнуҵҟатәи ихәшьарақәа ртема ианадҵаалоз, иҟоу аморалтәи акультуратәи нормақәа рықәныҟәаразы ҵаҵӷәык шыҟам шьақәдырӷәӷәеит, уи «а[[нигилизм]]»ҳәа ахьӡ аиуит. Иаагозар, а[[буддизм]] аилкаара шьаҭас иҟаҵаны, адунеи анигилисттә сахьа ҭихит [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауер]]. [[Шпенглер, Освальд|Шпенглери]] [[Ницше, Фридрих|Ницшеи]] рыкәша-мыкәша иҟаз европатәи акультураҿы анигилизм алаҵәара рбон. Ницше анигилизм европатәи акультура зегьы аҿиара иԥсабаратәу логиканы иԥхьаӡон, уи адацқәа ибон, хәҭакахьала, ауаҩы заа идырны иҟаиҵо агәнаҳара ақьырсиантә шьақәырӷәӷәараҿы.<ref name="ВизгинПустарнаков">Визгин, Пустарнаков, Соловьёв, 2010.</ref> Шпенглери Ницшеи анигилизми уи амзызқәеи еиҳа аконцептуализациа шырзыҟарҵазгьы, дара рхаҭақәа лассы-лассы анигилистцәа ирхырыԥхьаӡалоит. Атермин «анигилизм» ахаҭа раԥхьаӡа акәны Урыстәыла ицәырҵзар ҟалап, ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, иаҳҳәап [[Тургенев, Иван Сергеевич|Тургенев]], изныкымкәа анигилистцәа рхаҿсахьақәа аадырԥшхьан асахьаркыратә литератураҿы.<ref name="Oxford2005_20">Oxford, 2005, 659.</ref> Анигилизм иҵоураны иазнеиуан анархизм афилософцәа, лассы-лассы аҳәынҭқарратәи, ауахәаматәи институтқәа мап рыцәкра азԥхьагәазҭо ахырхарҭақәа. Анархистцәа ауаҩы ихақәиҭра зегьы раԥхьа иргылатәу хәшьарала адекларациа азыруеит, аҳәынҭқарратә институтқәа зегьы ԥынгылак аҳасабала иахәаԥшуеит. Анархизм аидеиа ашьклаԥшра алшоит [[Досократики|сократнӡатәиқәа]] шьоукы инадыркны, [[Зенон Элейский|Зенон]] дналаҵаны. Атермин «анархизм» зхы иазырхәаз, уи аконцепциа шьақәзыргылаз раԥхьатәи ҳаамҭазтәи философын афранцыз политик [[Прудон, Пьер Жозеф|Пьер Прудон]].<ref name="ВизгинПустарнаков" /> Анархизм афилософиа Урыстәыла аҿиара аиуит, а[[Русская философия|урыс философцәа]] ҩыџьа – [[Бакунин, Михаил Александрович|Михаил Бакунини]] [[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Пиотр Кропоткини]] адунеи аҿы анархизм аидеологцәа хадақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="Oxford2005_21">Oxford, 2005, 31—32.</ref> ==== Аекзистенциализм ==== {{main|Аекзистенциализм}} Аекзистенциализм, [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауери]] [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегори]] рҟынтә иҳәаз,[[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] ифолософиа иалкаау аспектқәак акритика рзура шьҭрала иҵаулаӡоуп. Ари ахырхарҭа афилософиа раԥхьа иргыланы ауаҩы имаҵ аурахьы аиагара шхымԥадатәиу шьақәнарӷәӷәоит, афилософиа ауаа адунеи уадаҩу иахьану рхеиқәырхараҿы ирыцхраалароуп. Ари аспект ала аекзистенциализм а[[прагматизм]] иақәҿнаҭуеит, амала, апрагматизм иаҷыданы, аекзистенциализм адунеи аҵакыдареи ауаҩы и[[Иррационализм|ррационалреи]], ари адунеии иареи иааиԥмырҟьаӡакәа аимак змоуи, иара убасгьы а[[Экзистенциальный кризис|екзистенциалтә кризис]] аҟазаареи шьақәнарӷәӷәоит. Уи иахҟьаны ауаа аҩныҵҟатәи аҭацәреи агәҭынчымреи рныруеит. XX ашәышықәса зегь реиҳа еицырдыруа аекзистенциалист [[Сартр, Жан-Поль|Жан-Поль Сартр]] а[[Атеизм|теистс]] даныҟаз игәы иаанагон Анцәа иҟамзаара «ауаҩы ахақәиҭра иқәнаҵоит», иазԥхьагәаҭоу ахықәкы имамкәа аҟазаара, дарбанзаалак ауаҩы ихала, ҭакԥхықәрала иалихлароуп иҟазаара аҵаки ихәшьаратә системеи ҳәа. Аекзистенциалистцәа рахь иԥхьаӡоуп ауаҩы иҩнуҵҟатәи иҭацәреи игәҭынчымреи рыпроблематика зҩымҭақәа рҿы иазааҭгыло ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, раԥхьа иргыланы [[Камю, Альбер|Камиу]], [[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Кафка, Франц|Кафка]], [[Беккет, Сэмюэл|Беккет]].<ref name="Oxford2005_22">Oxford, 2005, 277—280.</ref><ref name="MooreBruder_33">Moore, Bruder, 2005, 160—173.</ref> ==== Асемиотикеи аструктурализми ==== {| class="wikitable" align="right" | {| class="simple" |[[Афаил:Saussure - Recueil des publications scientifiques 1922.djvu|90px|page=8]] |[[Афаил:Saussure - Recueil des publications scientifiques 1922.djvu|90px|page=7]] |}<small> [[Соссюр, Фердинанд де|Соссиур]] иҩымҭақәа реизга</small> |} {{main|Асемиотика|Аструктурализм}} {{terms|[[знак|Адырга]]}} [[Асемиотика]] – ари иааҳакәыршаны иҟоу адунеи аҿы а[[знак|дыргақәа]] алызкаауа, урҭ рҵаки реимадареи ҭызҵаауа маҭәаруп. Асемиотика аелементқәа [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] русумҭақәа иргәылоуп. Ҳаамҭазтәи асемиотика цәырҵит а[[Аналитическая философия|налитикатә традициа]] аҩнуҵҟа: уи [[Локк, Джон|Џьон Локк]] ишьақәиргылеит, афилософ [[Пирс, Чарльз Сандерс|Чарльз Пирс]] аконцептуализациа азиуит. Аха, иахьатәи аамҭазы еиҳа аҿиара аиуит абызшәадырҩы [[Соссюр, Фердинанд де|Фердинанд де Соссиур]] иҳәаақәҵараҿы аконтиненталтә традициа асемиотика, ауаажәларратә ԥсҭазаараҿы адыргақәа рроль ҭызҵаауа маҭәарк аҳасабала. Ҳаамҭазтәи асемиотикатә ҭҵаарақәа рӷьырак а[[Антропология|нтропологиеи]] а[[Лингвистика|бызшәадырреи]] рҳәаа иҭагӡаны имҩаԥысуеит. Аструктуралистцәа ргәы иаанагон, адыргақәа раԥхьа иргыланы культурак абызшәаҿы ианалукаауа, идуу, иҵаулоу "аструктурақәа" алукаар алшоит ҳәа. Ари аҭҵаарақәа рхырхарҭа «а[[структурализм]]» ҳәа ахьӡ аиуит, аиҳарак [[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс]] иусумҭақәа ирыдҳәалоуп, уи ари аметод антропологиатә ҭҵаарақәа рҿы ихы иаирхәеит.<ref name="Kritzman2006_2">Kritzman, 2006, 110—117.</ref><ref name="MooreBruder_34">Moore, Bruder, 2005, 187.</ref> ==== Апостструктурализм ==== {{main|Апостструктурализм}} {{terms|[[деконструкция|Адеконструкциа]]}} Аилкаара «[[апостструктурализм]]» хадаратәла изыдҳәалоу [[Французская философия|афранцыз философцәа]] [[Деррида, Жак|Жак Деррида]], [[Фуко, Мишель|Мишель Фуко]], [[Делёз, Жиль|Жиль Делез]], [[Лиотар, Жан Франсуа|Жан Франсуа Лиотар]], [[Лакан, Жак|Жак Лакан]] рыхьӡқәа роуп. Ахьӡ "апостструктурализм" Деррида иусумҭақәа рҿы еиҳа аргама иаарԥшу аструктурализм акритика азура аҵанакуеит. Апостструктурализм афилософиа атекстқәа инҭкааны реилкаареи рҳәаақәҵареи шзалымшо, ус анакәха, а[[структурная лингвистика|структуратә бызшәадыррагьы]] ҵакы шамам аҵанакуеит. Деррида и[[Деконструкция|деконструкциа]] аметод иаанарԥшуеит астереотипқәа (апориақәа) раарԥшра иарбан текстзаалак аҿы, урҭ заа идырны аҵакы ианыруеит. Деррида ирылаиҳәоит шьаҭанкылатәи атезис: зегьы адискурс (атекст) ауп, уа аханатә иарбоуп иарбанзаалак афилософиатә позициа, атекст акәзар хьаҳәа-ԥаҳәада аилыркаара залыршахом.<ref name="Hugdahl1999">Hugdahl, 1999.</ref> Фуко еиҳа имаҷны арадикалтә дунеихәаԥшышьақәа дрықәныҟәон: асоциалтәи агуманитартәи ҭҵаарадыррақәа рҿы аинтерпретациа иаша шыҟоу ҩашьомызт, мамзаргьы, асоциалтәи аԥсабаратәи ҭҵаарадыррақәа фундаменталла еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп ҳәа иԥхьаӡон. Агуманитартә дырреи ауаажәларратә ԥсҭазаареи рыҿиараҿы ибон еиуеиԥшым астереотипқәа злоу адискурсқәа (аепистемақәа) рыԥсахра, урҭ аамҭала ахәыцра рнапаҿы иааргоит.<ref name="Kritzman2006_3">Kritzman, 2006, 92—95.</ref> ==== Аконтиненталтә традициаҿы аҭҵаарадырра афилософиа ==== {{see also|Аҭҵаарадырра афилософиа}} {{terms|[[эпистемологический анархизм|Аепистемологиатә анархизм]]}} XX ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа а[[Континентальная философия|континенталтәи]] а[[Аналитическая философия|налитикатәи традициақәа]] рҿы анаука афилософиа еицҿакны иҿион. Иаагозар, атрадициақәа рыҩбагьы рфилософцәа [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерль]] аматематика а[[Философия математики|философиаҿы]] илагала акраҵанакуеит ҳәа ирԥхьаӡоит. 1960-тәи ашықәсқәа рзы а[[постструктурализм]] аҿиарала аҭҵаарадырра аконтиненталтә философиа аналитикатә традициа акыр еиԥшымхо иалагеит. Ҳаамҭазтәи аконтиненталтә традициаҿы аԥыжәара амоуп аҭҵаарадырратә дырра а[[релятивизм|релиативизм]] агәаанагара. Аконтиненталтә философцәа аӡәырҩы а[[Смена парадигм|парадигмақәа рыԥсахра]] а[[дискурс|дискурсқәа рыԥсахра]] амода аныррала ауп ишеилыркаауа, илабҿабатәу адырра зырҵауло процесск аҳасабала акәымкәа. Абасала, аконтиненталтә традициаҿы ирыдыркылеит еицырдыруа [[Кун, Томас Сэмюэл|Кәын]] ишәҟәы «[[Структура научных революций|Аҭҵаарадырратә револиуциақәа реилазаашьа]]» арелиативисттә еилыркаара, Кәын ихаҭа ас еиԥш иҟоу аилыркаара мап шацәикуазгьы.<ref group="азгәаҭа" name="Kuhn"/> Аконтиненталтә философцәа гәыԥҩык, иаагозар, [[Латур, Бруно|Бруно Латури]] [[Фейерабенд, Пол Карл|Пол Феиерабенди]] аҭҵаарадырратә теориақәа [[Социальный конструктивизм|социалла еибыҭоуп]], илабҿабатәу адырра иадҳәалам ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref name="Kockelmans1999">Kockelmans, 1999.</ref><ref name="Latour1999">Latour, 1999, 293—296.</ref> Ари апозициа «а[[эпистемологический анархизм|епистемологиатә анархизм]]» ҳәа ахьӡ аиуит.<ref name="Feyerabend2010">Feyerabend, 2010, 1—5.</ref> === Аналитикатә философиа === {{main|Аналитикатә философиа}} А[[Континентальная философия|континенталтә философиа]] иаҷыданы аналитикатә философиа ҳәаақәнаҵоит ахырхарҭақәеи аконцепциақәеи рыла акәымкәа, азнеишьеи аметодқәеи рыла. Еиҳа инарҭбааны, аналитикатә философиа философиатә усурак аҳасабала ишьақәдыргылоит, уи аҵакы ма хымԥада логикала, мамзаргьы иааҳакәыршаны иҟоу адунеи амадара ашьақәырӷәӷәара алшоит. Иаагозар, аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵакы амоуп ма аемпирикатә мҩала теориала игәоуҭаша ашьақәырӷәӷәарақәа рымацара рылацәажәара, мамзаргьы ас еиԥш иҟоу ашьақәырӷәӷәарақәа еиуеиԥшым рлогикатә лҵшәақәа рылацәажәара. Аналитикатә философиа, абасала, а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырратә усура]] иазааигәахоит. Абас инарҭбааны аналитикатә философиа иаҵанакуеит а[[прагматизм]]и, ҳәаақәҵарақәак рҿы, [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль]] и[[Феноменология (философия)|феноменологиеи]]. Еиҳа иҭшәоу аҵакала аналитикатә философиа шьақәдыргылоит XX ашәышықәса алагамҭазы [[Рассел, Бертран|Рассели]] [[Мур, Джордж Эдвард|Мури]] иқәдыргылаз хыхь изыхцәажәоу ахықәкы анагӡаразы аметодқәа реизак аҳасабала, урҭ рахь раԥхьа иргыланы иаҵанакуеит а[[Математическая логика|математикатә логика]] аиӷьтәреи а[[Лингвистика|бызшәадырратә]] анализ џьбареи, «[[Философия обыденного языка|абжьааԥнытәи абызшәа афилософиа]]» ҳәа изышьҭоу.<ref name="Føllesdal1999">Føllesdal, 1999.</ref><ref group="азгәаҭа" name="наука2"/><ref name="Козлова2010">Козлова, 2010.</ref><ref name="Martinich2001">Martinich, 2001.</ref> ==== Аналитикатә философиа акритика ==== {{terms|[[Сциентизм|Аҭҵаарадырра]], а[[редукционизм]]}} Аналитикатә философиа акритика азыруеит х-шьаҭак рыла: аметодологиа мыцхәы аҭшәахаразы, амаҭәар мыцхәы аҭшәаразы, уи иамоу а[[редукционизм]] азы. Актәи аан акритика обиектны иҟалоит а[[сциентизм]], аҭҵаарадырратә хәыцра идеалтәуп ҳәа агәаанагара, уи ашьҭалара аҽазышәарақәа. Аҩбатәи аан аналитикатә философиа уажәтәи апрактика ҵаҵӷәыс иганы акритикцәа азхьаԥшра арҭоит иҟалар зылшо аметодқәа ахьмаҷу инамаданы аналитикатә философиа де-факто ацҵа алимит шазнауа а[[Эпистемология|епистемологиа]] азҵаарақәа, а[[Философия науки|ҭҵаарадырра афилософиа]], а[[Философия сознания|хдырра афилософиа]], а[[Философия языка|бызшәа афилософиа]], а[[Этика|етика]] аспектқәак рыла. Аметафизикатә зҵаарақәа, аԥсҭазаара аҵакы иадҳәалоу азҵаарақәа уажәтәи аналитикатә философиаҿы анализ иалшәоит. Ахԥатәи ашьаҭала акритика иазгәанаҭоит аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны, ииашоу аҭҵаарадыррақәа рҿы еиԥш, аметодқәа зегьы аредукционизм, азҵаарақәа еиҳа ихатәу ҳәа реихшара ишазку, убри ала а[[холизм]], акзаара афилософиа азы аҭыԥ шаанымхо.<ref name="Critchley2001_3">Critchley, 2001, 4—8.</ref><ref name="АлексеевПанин_2">Алексеев, Панин, 2005, Глава XII.</ref><ref name="Føllesdal1999" /> ==== Апрагматизм ==== {{main|Апрагматизм}} {{terms|[[инструментализм|Аинструментализм]]}} Апрагматизм – [[Американская философия|америкатәи философиатә традициоуп]], хадаратәла [[Пирс, Чарльз Сандерс|Чарльз Пирс]], [[Джемс, Уильям|Уилиам Џьеимс]], [[Дьюи, Джон|Џьон Диуи]] русумҭақәа ирыдҳәалоуп. Апрагматизм афилософиа а[[Метафизика|метафизика]] аҵакы мап ацәнакуеит, адырра хырхарҭак аҿы аиаша ари аусхк ҭызҵаауа ауаа рыбжьара аамҭалатәи [[консенсус|консенсуск]] аҳасабала еиҭаҳәоуп. Апрагматизм афилософиа аҵабыргқәа рыԥшаара иаҿӡам, еиуеиԥшым аконцепциақәа критикала анализ рызнауеит урҭ рыманшәалареи рхархәареи рзы. Афилософиатә концепциақәа, абасала, апрагматизм аҳәаақәа ирҭагӡаны лассы-лассы ауаатәыҩса русура иазку мыругақәаны иахәаԥшуеит. Ари аҩыза азнеишьа иахьӡуп «а[[инструментализм]]». Уи инақәыршәаны, апрагматистцәа лассы-лассы даара ахархәаратә зҵаарақәа ирҿуп. Иаҳҳәап, Џьон Диуи деицырдыруеит а[[Философия образования|ҵарадырра афилософиаҿы]] илагалала.<ref name="MooreBruder_35">Moore, Bruder, 2005, 211—214.</ref> ==== Алогика аиӷьтәра ==== {{see also|Амодалтә логика|Апредикатқәа рлогика}} {{terms|[[теорема Гёделя о неполноте|Гедель инагӡамра атеорема]]}} XIX ашәышықәса нҵәаанӡа а[[логика]] [[Аристотель]] иаамҭа инаиркны ԥсахрада иаанхон, насгьы алогика аиӷьтәра залыршахом ҳәа агәаанагара ыҟан. Иаагозар, [[Кант, Иммануил|Кант]] ишьақәирӷәӷәон Аристотель илогика наӡоуп ҳәа. Аха XIX ашәышықәса азбжазы ицәырҵит алогика аҿиараҿы алшарақәа аазыртуа [[Буль, Джордж|Булиеи]] [[Морган, Огастес де|де Моргани]] рыҭҵаарақәа, XIX, XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы ихьыԥшымкәа анемец математик [[Фреге, Фридрих Людвиг Готлоб|Готлоб Фрегеии]], аналитикатә традициа англыз философцәа [[Рассел, Бертран|Бертран Рассели]] [[Уайтхед, Альфред Норт|Альфред Уаитхеди]] иркьыԥхьит акырӡа инаӡоу, афункционалтә логикатә системақәа шьаҭас ироуз аҭҵаарақәа: а[[Логика первого порядка|предикатқәа рлогикеи]] а[[Модальная логика|модалтә логикеи]]. Арҭ алҵшәақәа иалдыршеит а[[Аматематика]] [[аксиома|ксиоматизациа]] акыр аиӷьтәра, иара убас [[Гёдель, Курт|Курт Гедель]] иҭҵаарақәа хыҵхырҭас ироуит, урҭ хыркәшахеит ахарҭәааразы а[[Теорема Гёделя о неполноте|теорема ашьақәырӷәӷәарала]] – ахәшьарақәа жәпакы рыла, Аристотель инаиркны алогика аганахьала зегь реиҳа ихадоу алҵшәа. Гедель ихарҭәаам азы итеорема а[[эпистемология|епистемологиатә система]] – аҭҵаарадырратәи афилософиатәи ԥкра дуқәа анаҭоит. Алогика аҿиараҿы ақәҿиарақәа, аналитикатә философиа иарҭеит анализ амыруга ҿыцқәа.<ref name="Stroll1999" /> ==== Апозитивизм ==== {{main|Апозитивизм|Алогикатә позитивизм}} {{terms|[[верификационизм|Аверификациа]]}} Апозитивизм аидеиа, а[[общественные науки|уаажәларратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы, афилософиагьы налаҵаны, аҭҵаарадырра иашақәа рыла иԥсаххоит ҳәа агәаанагара шьақәиргылеит XIX ашәышықәса алагамҭазы [[Конт, Огюст|Огиуст Контом]]. А[[Аналитическая философия|налитикатә философиа]] алогика-математикатә знеишьа ашыкьымҭа аҟынӡа инаӡеит аматематикцәеи еицырдыруа афилософцәеи ахьаҵанакуаз [[Венский кружок|Венатәи акружок]] аиԥыларақәа раан, [[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппери]] аҵаҩы [[Рассел, Бертран|Рассели]], [[Витгенштейн, Людвиг|Лиудвиг Витгенштеини]] налаҵаны. Акружок аусура иалҵшәаны ишьақәнаргылеит афилософиа аганахь ала адоктрина «а[[неопозитивизм]]» ма «алогикатә позитивизм», афилософиаҿы, иарбан ҳәамҭазаалак, агәаҭара акритери иақәшәозароуп. Ари аҩыза азнеишьа иахьӡуп «а[[верификационизм]]». Аха аверификационизм афилософиа адкыларазы илҵшәадоу аҽазышәарақәа акыр рнаҩс алогикатә позитивизм ацашьа ԥсыҽхеит. Алогикатә позитивизм хра аманы ишыҟоу азы агәыҩбара дуқәа ааирԥшит [[Куайн, Уиллард Ван Орман|Уиллард Куаин]] иусумҭақәа рҿы. Уаанӡатәи ипозициа мап ацәикит Витгенштеингьы.<ref name="Comte1957">Comte, 1957, 1—36.</ref><ref name="MooreBruder_36">Moore, Bruder, 2005, 217—219.</ref> ==== Аҭҵаарадырра а афилософиа аналитикатә традициаҿы ==== {{see also|Аҭҵаарадырра афилософиа}} {{terms|[[фальсифицируемость|Амцҟаҵара]]}} [[Философия науки|аналитикатә философиаҿы]] аҭҵаара ахырхарҭа дуқәа ируакуп, а[[Континентальная философия|континенталтәи]] аналитикатәи философиа азнеишьақәа реиԥшымзаара иналукааша ҿырԥштәуп. Аҭҵаарадырра аналитикатә философиа ааидкыланы азҵаарақәа рҭак аҟаҵара аҽазнашәоит: "избан а[[научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] аус зауа?", "аус шԥеиуеи?", убри аан аҭҵаарадырра аконтиненталтә философиа аҭҵаарадырратә метод аус шамуа аилыркаара ҟанаҵоит. Аналитикатә традициа зегь реиҳа еицырдыруа афилософцәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп атерминқәа «а[[Революция в науке|ҭҵаарадырратә револиуциа]]», «а[[парадигма (философия)|парадигма]]», «а[[смена парадигм|парадигмақәа рыԥсахра]]» ахархәара иалазгалаз [[Кун, Томас Сэмюэл|Томас Кун]], аҭҵаарадырратә теориақәа р[[фальсифицируемость|еицакра]] акритери аргама ишьақәзыргылаз [[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппер]], а[[Математическая логика|математикатә логика]] аҿиараҿы илагалеи а[[эмпиризм]] апринципқәа еиҳа иџьбароу рҳәашьеи рыла еицырдыруа [[Куайн, Уиллард Ван Орман|Уиллард Куаин]]. Карл Поппер иара убасгьы ихы иаирхәон ауаажәларратә системақәа афальсификациа акритери, иаҳҳәап, еицырдыруа ишәҟәы «[[Открытое общество и его враги|Иаарту ауаажәларреи уи аӷацәеи]]» аҟны. Аҭҵаарадырра афилософиаҿы азҵаарақәа жәпакы аартны иаанхоит, иахьатәи аамҭазы инарҭбааны иалацәажәоит алитература ҷыдаҿы.<ref name="Stroll1999" /> ==== Абызшәа афилософиеи ахдырра афилософиеи ==== {{main|Абызшәа афилософиа|Ахдырра афилософиа}} Аналитикатә философиа раԥхьатәи аконцептуализациа аҳәаақәа ирҭагӡаны афилософцәа аӡәырҩы XX ашәышықәса актәи азбжазы ахшыҩзышьҭра ду арҭеит а[[Философия языка|бызшәа афилософиа]]. [[Фреге, Готлоб|Фрегегьы]] [[Рассел, Бертран|Расселгьы]] а[[Математическая логика|математикатә логика]] аус адулара апроцесс аан ирылацәажәон аҵаки абызшәатә ҳәашьеи реимадара азҵаарақәа. Абызшәа аҵакы имариаӡоу ахәҭаҷқәа ирмаҷны аус зыдулаз алогикатә аппарат адҳәалара аҽазышәарақәа мҩаԥган. Абызшәа афилософиа аҿиараҿы рлагала дууп [[Сёрль, Джон Роджерс|Џьон Серль]], [[Тарский, Альфред|Альфред Тарски]], [[Дэвидсон, Дональд|Дональд Девидсон]], аха а[[Лингвистика|бызшәадырра]] ҭҵаарадырра иашаны аҟаҵара залмыршахеит. Уи ахаҭыԥан иаарԥшын аредукциа абызшәақәа рзы ахархәара иазку аскептицизм аҵаҵӷәқәа.<ref name="Stroll1999" /> А[[Философия сознания|бызшәа афилософиа]] аганахьала аҭҵаарақәа шымҩаԥысуагьы, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны аналитикатә традициаҿы азҿлымҳара а[[Сознание (философия)|хдырра]] афилософиа аганахь ииасит. Ахдырра афилософиа хадаратәла ахдырра аԥсабара ахаҭа аилкаара аҽазнашәоит, ифилософцәам аӡәырҩы, а[[Абиологиа|биологцәа]], а[[Психология|психологцәа]], и[[Искусственный интеллект|ԥсабаратәым аинтеллект]] аганахьала азанааҭуаа налаҵаны, иара убри ахырхарҭала аус руеит, доусы р[[Парадигма (философия)|парадигма]] аҳәаақәа ирҭагӡаны. Афилософиатә хәаԥшышьала, ахдырра иазку азҵаара хада [[Декарт, Рене|Декарт]] ишьақәиргылаз а[[дуализм]] апринцип ахырқьиара иадҳәалоуп. Адгьыл аҿы иҟоу ауаа реиҳараҩык агәра ргоит ари апринцип, аматериалтә цәеижь шыҟоу, насгьы ма ауаҩытәыҩсатә хдырра зегьы, ма уи ахәҭа, материалтәым, иаагозар, «аԥсы». Иара убри аан аҭҵааҩцәа аӡәырҩы а[[теория тождества|иԥшзаара атеориа]] иқәныҟәоит, ԥсихикатә ҭагылазаашьацыԥхьаӡа ауаҩы ихшыбаҩ цәала-жьыла ҭагылазаашьак иақәшәоит ҳәа агәаанагара рымоуп. Ахдырра афилософиаҿы злагалала еицырдыруа афилософцәа иреиуоуп [[Патнэм, Хилари Уайтхолл|Хилари Патнам]], [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроуз]], [[Деннет, Дэниел|Дениел Деннет]] уҳәа.<ref name="Stroll1999" /><!-- {{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=231—238}}--> ==== Акосмизм, атрансгуманизм ==== [[Афаил:Volition-of-the-Cosmos.jpg|thumb|140px|А[[космизм|космизм]] апринципқәа зныԥшуа [[Циолковский, Константин Эдуардович|Циолковски]] ишәҟәы]] {{main|Акосмизм|Атрансгуманизм}} XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ицәырҵыз ауаатәыҩса ԥхьаҟатәи рыҿиара иалацәажәоит ахшыҩ абиологиатә ԥкрақәа рҟынтәи ахақәиҭтәра (даҽакала иуҳәозар, ԥсра зқәым аиура) аконтекст ала, насгьы ауаҩы мчыла [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟазаара – а[[Вселенная|космос]] аҿы анырхара аҟынтәи ихы иақәиҭтәра аконтекст ала. Афилософиатә хәаԥшышьала, аконтекстқәа рыҩбагьы а[[Эволюция|еволиуциа атеориа]] азеиԥштәра иадырҳәалоит: актәи аан ауаҩы» аметаеволиуциа ҟаиҵоит "– ихала ихы иԥсахуеит, еиҳа инаӡоу биологиатә ма биотехногентә хкны иҟаиҵоит, аҩбатәи аан аеволиуциа аусура аҭыԥ хадырҭәаауеит адгьылтә еволиуциа иадҳәалам аҭыԥ ҿыц – акосмос ала. Аҩҭагылазаашьак рҿы иаҵанакуеит аеволиуциа ауаҩы напхгара зиҭо афаза ҿыц ахь аиасра. Раԥхьа акосмизм апринципқәа шьақәиргылеит америкатәи афилософ [[Фиске, Джон (философ)|Џьон Фиске]], аха акосмизм зегь реиҳа аҿиара аиуит раԥхьа [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]]. Урыстәыла акосмизм зегьы раԥхьа иргыланы [[Вернадский, Владимир Иванович|И. Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|К. Ҳ. Циолковски]], [[Фёдоров, Николай Фёдорович|Н. Ф. Фиодоров]], [[Чижевский, Александр Леонидович|А. Л. Чижевски]] уҳәа рыхьӡқәа ирыдҳәалоуп.<ref name="Гиренок2010">Гиренок, 2010.</ref><ref name="Василенко2004">Василенко, 2004.</ref><ref name="Хабибуллина2008">Хабибуллина, 2008.</ref> XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны адунеи аҿы акосмизм аӡбахә рҳәоит «а[[трансгуманизм]]» ҳәа. Атрансгуманизм акосмизм еиԥш аҳасабтәқәа ықәнаргылоит, аха еиҳа ахшыҩзышьҭра анаҭоит ауаҩы ихаҭа иҽеиҭакра.<ref name="Bostrom2005">Bostrom, 2005.</ref> А[[Абиологиа|биологиатә ҭҵаарадыррақәеи]] и[[Искусственный интеллект|ԥсабаратәым аинтеллекти]] рыҿиара иадҳәалоу атехнологиа ҿыцқәа рконтекст ала атрансгуманизм ҳаамҭазы алацәажәара еиҳа хра аманы иҟалоит.<ref name="Andrews2009">Andrews, 2009, 114.</ref> Акосмизми атрансгуманизми ирыҵаркуеит а[[Научно-технический прогресс|ҭҵаарадырра-техникатә прогресс]] ахәарҭареи а[[сциентизм]]и, иазыԥшуп аҭҵаарадырра атриумф ауаҩы зегь реиҳа иԥынгыла хада – иԥсра аҿаԥхьа.<ref name="Bostrom2005" /> Акосмизми атрансгуманизми рфилософиа ашьақәгылара иаҿуп, аконтиненталтә Европа акосмизм аидеологиа агәаанагарақәа еилаԥсоуп.<ref name="Хабибуллина2008" /> Атрансгуманизм акритика азыруеит узқәымгәыӷуа асоциалтә хҟьаԥҟьақәа ирыхҟьаны, уи аҵыхәтәантәи аалыҵ ауаҩ ду [[Ницше, Фридрих|Ницше]] и[[сверхчеловек|дҳәалоуп]].<ref name="Shlapentokh2001">Shlapentokh, 2001.</ref><ref name="Fukuyama2004">Fukuyama, 2004.</ref> Абжьаратә позициа атрансгуманизм адекларациа азнауеит «даара ишәарҭоу процессны», аха «иҟалар зылшо иреиӷьу», хырԥашьа змам акәзар акәхап.<ref name="Sorgner2009">Sorgner, 2009.</ref><ref name="Verdoux2009">Verdoux, 2009.</ref> == Афилософиа Урыстәыла == {{double image|right|Who is to Blame 1905.jpg|122|What is to be Done.jpg|120|Урыстәыла ауаажәларратә зҵаара хадақәа шьақәзыргылаз, еицырдыруа афилософиатә романқәа: [[Герцен, Александр Иванович|Герцен]] «[[Кто виноват?|Изхарада?]]», [[Чернышевский, Николай Гаврилович|Чернышевски]] «[[Что делать? (роман)|Иҟаҵатәузеи?]]"}} {{double image|right|Kropotkin lecture.jpg|121|Bakunin and Anarchism poster.jpg|121|[[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Кропоткин]] илекциеи (Англиа, 1900 ш.) [[Бакунин, Михаил Александрович|Бакунин]] иусумҭақәа рыԥхьареи рӡыргаратә проспектқәа (ЕАА, 1975 ш.)}} {{main|Аурыс философиа}} {{see also|Ареволиуциа ҟалаанӡатәи Урыстәыла афилософцәа рсиа}} «Аурыс философиа» иаҵанакыр алшоит аурыс культура аҩныҵҟа иҿио амилаҭтә философиа ҷыда еиԥш, [[Урыстәыла|Урыстәыла]] аҵакыраҿы инхоз еиуеиԥшым афилософцәа русура ааидкыланы, аҭоурыхтә контекст ала – [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериеи]] [[СССР]]-и зегьы рҵакыраҿы.<ref name="Зеньковский2001">Зеньковский, 2001, 23.</ref> Араҟа азҵаара иахәаԥшуеит аҩбатәи, еиҳа инарҭбаау аилкаарала.<ref name="Марченков2006">Марченков, 2006.</ref> Афилософиатә рҿиара Урыстәыла иалагоит XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны. [[Пиотр I дуӡӡа|Пиотр I]] иреформақәа ҟалаанӡа [[Урыстәыла аҳра|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра]] а[[Античная философия|нтикатә философиа]] аҭынха еиԥш [[Западная философия|мраҭашәаратәи афилософиа]] аҭынхагьы иаҿыган. XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аурыс ҭоурых аамҭа зегьы зны-зынла «аурыс философиахь алагала» ҳәа иашьҭоуп.<ref name="Лосский1991">Лосский, 1991, 4—8.</ref> XVIII ашәышықәсазы [[Национальный университет «Киево-Могилянская академия»|Киев-могилиантәи академиа]] инаркны Урыстәыла иалалоит адунеитә философиа аҭынха, академиа аушьҭымҭацәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп раԥхьатәи урыстәылатәи афилософцәа: [[Феофан Прокопович|Феофан Прокоп-иԥеи]] [[Сковорода, Ҳриҳори Савва-иԥа|Григори Сковородеи]].<ref name="Зеньковский2001_2">Зеньковский, 2001, 17, 34—36.</ref><ref name="Маслин2001">Маслин, 2001, 52.</ref> Иласны иҿиауа, XIX ашәышықәсазы Урыстәыла афилософиа ԥхьаҟа ицоит, ишьақәнаргылоит зхала иҟоу афилософиатә хырхарҭақәа.<ref name="Лосский1991_2">Лосский, 1991, 5.</ref> XIX ашәышықәса аҽеиҩшамҭа «аурыс философиа ахьтәы шәышықәса» ҳәа иԥхьаӡоуп, XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи — «аурыс философиа араӡны шәышықәса» ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="Зеньковский2001_3">Зеньковский, 2001, 65.</ref><ref name="Марченков2006" /> Урыстәыла афилософиа актәи аҟазшьа ҷыда, иара акыр ихьшәаны ашьақәгылароуп, уи Европа еиԥш антикатә философиа иаҿырԥшны акәымкәа, мраҭашәаратәи афилософиа ишазыҟоу ала. Афилософиа Урыстәыла иалалоит [[Философия Нового времени|Аамҭа ҿыц афилософиа]] иазҷыдароу а[[Секуляризация (социология)|секулиаризациа]] аидеиақәа инарываргыланы, ирласны ицәырнагоит аурыс философцәа ҩ-лагеркны реихшара: арҭ аидеиақәа еиҟәызшо «[[Западничество|мраҭашәарааи]]» «а[[Славянофильство|славианофилцәеи]]», урҭ ааԥхьара ҟарҵоит иҷыдоу аурыс, раԥхьа иргыланы а[[Православие|иашахаҵаратә]] традициақәа ирықәныҟәаларц. Ари аиҟәыҭхара XIX ашәышықәса зегьы иазҷыдаран, насгьы аҳәынҭқарра аиҿагылара иалахәын, «аҿагыларатә хәыцрақәа» ацензура рзуны, иргәамԥхоз афилософцәа [[Сибирь|Сибраҟа]] иахго. Мраҭашәараа рахь, иаагозар, иаҵанакуан [[Чаадаев, Пётр Яковлевич|П. И. Чаадаев]], [[Бакунин, Михаил Александрович|М. А. Бакунин]], [[Герцен, Александр Иванович|А.И. Герцен]], [[Чернышевский, Николай Гаврилович|Н. Г. Чернышевски]], [[Белинский, Виссарион Григорьевич|В. Г. Белински]], [[Станкевич, Николай Владимирович|Н. В. Станкевич]], [[Грановский, Тимофей Николаевич|Т. Грановски]], [[Огарёв, Николай Платонович|Н. П. Огариов]], [[Боткин, Василий Петрович|В. П. Боткин]], [[Корш, Евгений Фёдорович|Е. Ф. Корш]], аславианофилцәа рахь – [[Хомяков, Алексей Степанович|А. С. Хомиаков]], [[Киреевский, Иван Васильевич|И. В. Киреевски]], [[Соловьёв, Владимир Сергеевич|В. С. Соловиов]], [[Аксаков, Константин Сергеевич|К. С. Аксаков]], [[Самарин, Юрий Фёдорович|Иу. Ф. Самарин]].<ref name="АлексеевПанин_3">Алексеев, Панин, 2005, Глава X.</ref><ref name="Зеньковский2001_4">Зеньковский, 2001, 35—38.</ref><ref name="Oxford2005_23">Oxford, 2005, 828—829.</ref> Урыстәыла афилософиа аҩбатәи иаҟазшьарбагоу ҷыдароуп [[Антропоцентризм|антропоцентризмра]]. Урыстәыла афилософцәа рырҿиараҿы – ауаҩы, илахьынҵеи ихақәиҭреи, иԥсҭазаара аҵаки ртема ауп. Ауаҩы ихақәиҭра азҵаарақәа ҷыдала актуалра рыман XVIII—XIX ашә. Убри аҟынтә урыстәылатәи афилософиаҿы а[[этика]], а[[политическая философия|политикатә философиа]], а[[философия истории|ҭоурых афилософиа]], а[[философия религии|дин афилософиа]] акыр аԥыжәара рымоуп а[[Метафизика|метафизика]], а[[Эпистемология|епистемологиа]] уҳәа ирызку аҭҵаамҭақәа раасҭа. Абри аҵакала Урыстәыла афилософиа – ареалисттә еиԥш аутопиатә философиагьы – еснагь прагматикатәуп, лассы-лассы адунеи аԥсахра агәҭакқәа ирыдҳәалоуп. Убри аҟынтәи машәыршақә иҟамлаӡеит урыстәылатәи афилософиатә дискурс аҿы асоциалтә практика иазааигәоу атеориақәа аԥыжәара ахьрымоу, иаагозар, а[[марксизм]] ма а[[анархизм]] реиԥш иҟоу.<ref name="Марченков2006" /><ref name="Зеньковский2001_5">Зеньковский, 2001, 21—22.</ref> XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы Урыстәыла афилософцәа адунеи зегьы аҿы иубартә еиԥш еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа рҿы рлагала ҟарҵоит. Раԥхьа иргыланы уи иаҵанакуеит [[анархизм]] ([[Бакунин, Михаил Александрович|М. А.Бакунин]], [[Кропоткин, Пётр Алексеевич|П. А. Кропоткин]]), а[[марксизм]] ([[Плеханов, Георгий Валентинович|Г. В. Плеханов]]), а[[космизм]] ([[Вернадский, Владимир Иванович|В. И. Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|К. Ҳ. Циолковски]], [[Фёдоров, Николай Фёдорович|Н. Ф. Фиодоров]]).<ref name="Марченков2006" /> 1918-1922 шш. аурыс философцәа рӷьырак [[Философия в Крыму|Ҟрымҟа ииасуеит]], уаҟа Тавриатәи ауниверситет арҵаҩцәас иҟалоит. XX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы «[[Научный коммунизм (дисциплина)|аҭҵаарадырратә коммунизм]]» а[[догмат|догматизациа]] азуны Урыстәыла (СССР) афилософиа аҿиара аанкылахоит, афилософцәа аӡәырҩы шьын ма [[ГУЛаг|абахҭатә лагерқәа]] ирҭакын. «[[хрущёвская оттепель|Хрушьчовтәи аԥхарра]]» ацензура маҷк аԥсыҿхара шаанагазгьы, [[Мамардашвили, Мераб Константинович|М.К. Мамардашвили]]и [[Ильенков, Эвальд Васильевич|Ҳ. В. Ильенков]]и реиԥш иҟоу афилософцәа шьақәгылартәы алшара шрырҭазгьы, Урыстәыла афилософиа ишахәҭоу аҿиара еиҭахацыркхаӡом [[Асовет Еидгыла аилабгара|СССР еилаҳаанӡа]]. Иахьатәи аамҭазы Урыстәыла афилософиа адырҵара, мамзаргьы еиуеиԥшым афилософиатә дунеихәаԥшышьақәа ркьыԥхьра аҳәынҭкарра иԥнакуам.<ref name="Oxford2005_24">Oxford, 2005, 829.</ref> == Афилософиеи ауаажәларреи == Абжьааԥнытәи аԥсҭазаараҿы афилософцәеи афилософиеи разыҟазаашьа еснагь иҵоурам, афилософиа амаҭәар аилкаара иагәылоуп имцу агәаанагарақәа рацәаны.<ref name="MooreBruder_37">Moore, Bruder, 2005, 5—7.</ref> Иаагозар, [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәаҿы]] ажәа «афилософиара» иҵоурам ацәаԥштәхәы амоуп: «иҟәыӷацәаны ҵаҵӷәыда ахәыцра».<ref name="Ожегов"/> Убри инаваргыланы афилософиа ауаажәларра ирнаҭо анырра ахә ашьара уадаҩуп.<ref name="MooreBruder_38">Moore, Bruder, 2005, 1.</ref> Ганкахьала, афилософиа аҵара ауаҩы хра злоу анырра анаҭоит, насгьы аиашареи ақьиареи рахь аориентациа ашьақәгылара иацхраауеит. Афилософиа адырра ауаҩы «есыҽнытәи ахәыцра ҭшәа» аҟынтә деиқәнархоит, насгьы егьырҭ ауааи иареи еицырзеиԥшу бызшәак рыԥшаараҿы ицхраауеит<ref name="АлексеевПанин_4">Алексеев, Панин, 2005, Глава I, §1.</ref>. Арбагақәак рыла, афилософиа аҵара егьырҭ асубъектқәа зегьы раасҭа ахәыцра еиҳа еиӷьны еизнарҳауеит. Иаҳҳәап, еицырдыруа англыз журнал «[[The Economist]]» имҩаԥнагаз аҭҵаара иаанарԥшит афилософиа афакультетқәа залгаз [[бакалавр|абакалаврцәа]] иҷыдоу амедицинатә школқәеи, [[Школа права|азакәантә школқәеи]], [[Бизнес-школа|абизнес-школқәеи]] рҭаларазы стандарттә тестқәа рҿы абжьаратәи абаллқәа рыла аԥхьагылара шроуа<ref name="MooreBruder_39">Moore, Bruder, 2005, 12—13.</ref>. Даҽа ганкахьала, афилософиа [[Общество|ауаҩытәыҩсатә уаажәларрақәа]] анырра ду рнаҭоит. Иаагозар, [[Конфуций|Конфуци]]еи [[Лао-цзы|Лао-цзи]] рфилософиатә концепциақәа азқьышықәсақәа рзы [[Китай (страна)|Китаи]] аҿиара азԥхьагәарҭеит.{{Аиасра|Мировая философия в IV—XVI вв.}} [[Война|Аибашьрақәе]]и [[Революция|ареволиуциақәе]]и бџьарла акәымкәа философиала иалагоит.<ref name="MooreBruder_38" /> Иаагозар, а[[марксизм]] афилософиа аларҵәара Урыстәыла [[Революция 1917 года в России|ареволиуциа ахылҿиааит 1917 шықәса рзы]],{{Аиасра|Марксизм}} афранцыз ҵаралашара афилософиа афранцыз [[Великая французская революция|Револиуциа Ду]] ахылҿиааит,{{Аиасра|Французское Просвещение}} иара убри афилософиа ашьаҭала ишьақәыргылан [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америка Еиду Аштатқәа]]. Афилософиа аҳаҭыр азы, 1882 шықәса нанҳәа 12 рзы афранцыз астрономцәа [[Братья Анри|Полеми Анри Проспери]] иаадыртыз [[(227) Философия|астероид (227) Афилософиа]] ҳәа ахьӡ ахҵан.<ref>{{книга|заглавие=Dictionary of Minor Planet Names|автор=Lutz D. Schmadel|издательство=Springer|год=2003|isbn=3-540-00238-3}}</ref> == Акомментариқәа == {{Reflist|group=азгәаҭа|refs= <ref name="наука">Зны-зынла афилософиа "аҭҵаарадырра" ҳәа изышьҭоу еиуеиԥшым амзызқәа ыҟоуп. Актәи, шьоукы афилософцәа рхала рфилософиатә теориақәа «аҭҵаарадырра» ҳәа рыхьӡырҵон, убас ала урҭ ииашоу, мамзаргьы рҵакы шьақәдырӷәӷәон. Иаҳҳәап, Гуссерль ифеноменологиа убас ихьӡиҵеит. Аха шьҭахьҟа ҳанхьаԥшуа, уи аҭҵаарадырра аҳасабала иамоу астатус зеиԥш азхаҵара амаӡамызт. (См. Moore, Bruder, 2005, 174—175.; Singer, 2001, 87—88.) Аҩбатәи, зегь реиҳа ихәарҭоу афилософиатә еиҿкаара еиҳа “иҳараку астатус” аиҭара азы аполитикатә мзызқәа ыҟазар ауеит. Ахԥатәи, афилософиа аганқәак рҿы, ҷыдала аналитикатә философиаҿы, иаҳҳәап, алогикатә позитивизм аҳәаақәа ирҭагӡаны, иҟоуп агәаанагара, афилософиа аҵыхәтәантәи аамҭазы ииашоу аҭҵаарадырраны иҟалароуп ҳәа. Аҵыхәтәан, аԥшьбатәи, афилософиа ахәҭақәак, иаҳҳәап, алогика, аҵарадырра адыргақәа зегьы рымоуп. ⟦Р1⟧</ref> <ref name="syllogism">Иаҳҳәап, ажәытәтәи Индиатәи афилософиаҿы ас еиԥш х-терминк рыла ишьақәгылоу асиллогизм {{Аиасра|Древнеиндийская философия}} еилкаамызт.</ref> <ref name="Уайтхед">''«The safest general characterization of the European philosophical tradition is that it consists of a series of footnotes to Plato.»'' — {{книга|автор= Alfred North Whitehead|заглавие= Process and reality: an essay in cosmology|ссылка= https://archive.org/details/processrealityes00whit_088|издание= 2nd edition|место= New York|издательство= Free Press|год= 1978|страницы= [https://archive.org/details/processrealityes00whit_088/page/n64 39]|страниц= 413|isbn=0029345804}}</ref> <ref name="def-pp">Аристотель иҵаҩцәа амҩаду данрыцныҟәоз алекциақәа дырзаԥхьон. Ажәа "перипатетика" {{lang-grc|περιπατέω}} - "аныҟәара" аҟынтәи ауп иааз.</ref> <ref name="ind def">Зхәаԥшышьак ала, ажәа "философиа" индиатәи версиа атермин "даршана" ({{lang-sa|दर्शन}}, "абара") См. Oxford, 2005, 428.. Ари азҵаара иазку даҽа гәаанагарак инақәыршәаны, атермин "анвишики" ({{IAST|ānvīkṣikī}}, "аҵара") ⟦P3</ref> <ref name="Russell">Рассел иҩыз ари ацыԥҵәаха ишәҟәы аурыс бызшәахьы еиҭаргоз еиҳарак рҿы иҟам, избанзар уи Асовет цензура абзоурала иаԥыхын. Иахәаԥш аоригиналтә текст, ҿырԥштәыс, аҭыжьымҭаҿы: {{книга|автор= Bertrand Russell|заглавие= The History of Western Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/historywesternph00russ_236|место= New York|издательство= Simon & Schuster Inc.|год= 1972|страницы= [https://archive.org/details/historywesternph00russ_236/page/n854 642]—643|страниц= 896|isbn= 0-671-20158-1}}.</ref> <ref name="Marx">Аха Маркс Урыстәыла ишыҟалаз еиԥш мчыла амчра ампыҵахалара дақәшаҳаҭмызт. Уи агәра игон ареволиуциа ԥсабарала ишыҟалоз. ⟦Р0⟧</ref> <ref name="Kuhn">1960-тәи ашықәсқәа рзы ишәҟәы еиуеиԥшым арелативисттә интерпретациақәа рҭак ҟаҵо, Кун ишәҟәы аҩбатәи аҭыжьымҭа иацҵеит ашьҭахьтәи аҩыра, уаҟа иара иаартны иара изку арелативизм мап ацәикит, насгьы ихы иазиҳәеит “аҭҵаарадырреи атехнологиатә прогресс адгылаҩ” ҳәа. (Иаҳәа ⟦Р0⟧ иара убас ⟦Р1⟧)</ref> <ref name="наука2">Аха уеизгьы, уи аҭҵаарадырра акәӡам, ҿырԥштәыс иаагозар, еснагь иара иазкны мета-позициак ахьааннакыло азы. Уи адагьы, аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟоу алогикатә позитивизм ацәқәырԥа мацара ауп афилософиа аҿы аҵаратә метод мацара ахархәарала иҟаҵоу. ⟦Р0⟧</ref> }} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|3|refs= <ref name="Gowin">{{книга|автор= D. Bob Gowin, Marino C. Alvarez|заглавие= The Art of Educating with V Diagrams|ссылка= https://archive.org/details/artofeducatingwi0000gowi/page/52|издательство= Cambridge University Press|год= 2005|страницы= 52|страниц= 231|isbn= 052184343X}}</ref> <ref name="Buccellati">{{статья|автор= Giorgio Buccellati|заглавие= Wisdom and Not: The Case of Mesopotamia|издание= Journal of the American Oriental Society|издательство= American Oriental Society|год= 1981|том= 101|номер= 1|страницы= 35—47|issn= 0003-0279}}</ref> <ref name="Ожегов">{{книга|автор= [[Ожегов, Сергей Иванович|С.И. Ожегов]]|заглавие= Словарь русского языка|издание= 9-е издание|место= Москва|издательство= Советская энциклопедия|год= 1972|страницы= 783|страниц= 846|тираж=120000}}</ref> }} == Алитература == {{refbegin2}} * {{статья|автор= [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль Э.]]|заглавие= Философия как строгая наука|ссылка= |автор издания= Гуссерль Э.|издание= Философия как строгая наука|тип= |место= Новочеркасск|издательство= Сагуна|год= 1994|том= |страницы= |isbn= 5759301373; ISBN 5759301381|ref= Гуссерль}} * {{статья|автор= [[Хабермас, Юрген|Хабермас Ю.]]|заглавие= 1. Философия как «местоблюститель» и «интерпретатор»|ссылка= |автор издания= Хабермас Ю.|издание= Моральное сознание и коммуникативное действие|тип= |место= {{СПб}}|издательство= Наука|год= 2001|том= |страницы= 7—33|isbn= 5-02-026810-0; ISBN 3-518-28022-8|ref= Хабермас}} === Аилыркаагатә литература === '''На русском языке''' * {{БСЭ3|автор= [[Спиркин, Александр Георгиевич|Спиркин А.Г.]]|заглавие= Философия|том=27|страницы= 412—417|ref= Спиркин}} * {{книга|автор= Е.Губский, Г.Кораблева, В.Лутченко|заглавие= Философский энциклопедический словарь|место= Москва|издательство= Инфра-М|год= 2005|страниц= 576|isbn= 5-86225-403-X|тираж=10000|ref=Губский и др.}} * {{книга|автор= Александр Грицанов|заглавие= Новейший философский словарь|место= Минск|издательство= Скакун|год= 1999|страниц= 896|isbn= 985-6235-17-0|тираж=10000|ref=Грицанов}} '''На иностранных языках''' * {{статья|автор= Robert Audi|заглавие= Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 7|страницы= 325—337|isbn= 0-02-865787-X|ref= Audi}} * {{книга|заглавие= The Oxford companion to philosophy|ссылка= https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f5n3|ответственный= Ted Honderich|издание= New Edition|издательство= Oxford University Press|год= 2005|страниц= 1060|isbn= 0–19–926479–1|тираж=|ref=Oxford}} === Алагалатә литература === '''Урысшәала''' * {{книга|автор= Алексеев П. В., Панин А. В.|заглавие= Философия|издание=3-е издание|место= Москва|издательство= Проспект|год= 2005|страниц= 604|isbn= 5-482-00002-8|тираж=5000|ref=Алексеев, Панин}} * ''[[Ильенков, Эвальд Васильевич|Ильенков Э. В.]], Коровиков В. И.'' Тезисы к вопросу о взимосвязи философии и знаний о природе и обществе в процессе их исторического развития. // ''Ильенков Э. В.'' Собрание сочинений. Т. 1. — М: Канон плюс, 2019. — С. 354—363. — ISBN 978-5-88373-579-9 * {{статья|автор= Колесников А. С.|заглавие= Исторические типы философии|автор издания= Ю.Н. Солонин и др.|издание= Основы современной философии|место= Санкт-Петербург|издательство= Лань|год= 1999|страницы= 20—110|isbn= 5-8114-0100-0|ref= Колесников}} * ''[[Мареев, Сергей Николаевич|Мареев С. Н.]], Мареева Е. В.'' [https://www.mediafire.com/file/y7vto5691vi6cj8/%25D0%259C%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B5%25D0%25B2_%25D0%25A1._%25D0%259D.%252C_%25D0%259C%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25B0_%25D0%2595._%25D0%2592._-_%25D0%2598%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F_%25D1%2584%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%2581%25D0%25BE%25D1%2584%25D0%25B8%25D0%25B8.pdf/file История философии. Общий курс.] — М.: Академический проект, 2003. — 874 с. ISBN 5-8291-0287-0 * {{книга|автор= [[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие= История западной философии|оригинал= The History of Western Philosophy|место= Москва|издательство= Миф|год= 1993|том= I|страниц= 512|isbn= 5-87214-012-6|тираж=10000|ref=Russell, т.1}} * {{книга|автор= [[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие= История западной философии|оригинал= The History of Western Philosophy|место= Москва|издательство= Миф|год= 1993|том= II|страниц= 446|isbn= 5-87214-012-6|тираж=10000|ref=Russell, т.2}} * {{статья|автор= Росенко М. Н.|заглавие= Предмет философии. Антропоцентризм как мировоззренческий и методологический принцип современной философии.|автор издания= Солонин Ю. Н. и др.|издание= Основы современной философии|место= Санкт-Петербург|издательство= Лань|год= 1999|страницы= 3—19|isbn= 5-8114-0100-0|ref= Росенко}} * {{книга|автор= Сычев А. А.|заглавие= Основы философии|место= Москва|издательство= Альфа М|год= 2010|страниц= 368|isbn= 978-5-98281-181-3|тираж=1500|ref= Сычев}} * {{книга |автор= [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|Фролов И. Т]]. и др.|часть= |заглавие= Введение в философию: Учеб. пособие для вузов|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= 3-е изд., перераб. и доп.|место= М.|издательство= Республика|год= |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 623|серия= |isbn= 5-250-01868-8|тираж= |ref= Введение в философию. Часть IV}} '''Атәым бызшәақәа рыла''' * {{книга|автор= Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder|заглавие= Philosophy. The Power of Ideas|ссылка= https://archive.org/details/philosophypowero00moor|издание= 6th edition|издательство= Mc Graw Hill|год= 2005|страниц= 600|isbn= 0-07-287603-4|тираж=|ref=Moore, Bruder}} * {{статья|автор=Edward Craig|заглавие= Philosophy|ссылка=https://archive.org/details/shorterroutledge00crai|автор издания= Nigel Warburton|издание= Philosophy. Basic Readings.|издательство= Routledge|год= 2005|страницы= [https://archive.org/details/shorterroutledge00crai/page/n31 5]—10|isbn= 0-203-50642-1|ref= Craig}} * {{книга|автор= Rodolphe Gasché |заглавие= The Honor of Thinking: Critique, Theory, Philosophy|издание= 1st edition|издательство= Stanford University Press|год= 2006|страниц= 424|isbn= 0804754233|тираж=|ref=Gasché}} * {{статья|автор= Richard H. Popkin|заглавие= Origins of Western Philosophic Thinking|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/1|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=1—5|isbn=0-231-10128-7|ref= Popkin}} === Атематикатә литература афилософиатә школқәа рыла === ==== Заатәи абырзен философиа ==== * {{статья|автор= [[Зайцев, Александр Иосифович|А.И. Зайцев]]|заглавие= Софисты|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/2806.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 4|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Зайцев}} * {{книга|автор= Catherine Osborne|заглавие= Presocratic Philosophy. A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/presocraticphilo0000rowe|издательство= Oxford University Press|год= 2004|страниц= 146|isbn= 0-19-284094-0|тираж=|ref=Osborne}} * {{статья|автор= Thomas M. Robinson|заглавие= The Pre-Socratic Philosophers|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/6|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=6—20|isbn=0-231-10128-7|ref= Robinson (Presocratics)}} * {{статья|автор= Thomas M. Robinson|заглавие= The Sophists|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/20|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=20—23|isbn=0-231-10128-7|ref= Robinson (Sophists)}} ==== Абырзен классикатә философиа ==== * {{книга|автор= [[Асмус, Валентин Фердинандович|В.Ф. Асмус]]|заглавие= Платон|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1975|страниц= 220|серия= Мыслители прошлого|тираж=50000|ref=Асмус}} * {{книга|автор= [[Лосев, Алексей Фёдорович|А.Ф. Лосев]], [[Тахо-Годи, Аза Алибековна|А.А. Тахо-Годи]]|заглавие= Платон. Аристотель.|издание= 3-е издание|место= Москва|издательство= Молодая Гвардия|год= 2005|страниц= 392|серия= Жизнь замечательных людей|isbn= 5-235-02830-9|тираж=5000|ref=Лосев, Тахо-Годи}} * {{статья|автор= [[Лосев, Алексей Фёдорович|А.Ф. Лосев]]|заглавие= Жизненный и творческий путь Платона|издание= Платон. Собрание сочинений в четырёх томах|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1994|том= 1|страницы= 3—63|isbn= 5-244-00451-4|ref= Лосев}} ==== Ажәытә индиатәи афилософиа ==== * {{статья|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Индийская философия|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/1223.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Шохин}} * {{статья|автор= [[Зильберман, Давид Беньяминович|Д.Б. Зильберман]], [[Пятигорский, Александр Моисеевич|А.М. Пятигорский]]|заглавие= Философия [в Индии]|издание= Большая советская энциклопедия|место= Москва|издательство= Советская энциклопедия|год= 1972|том=10 |страницы=221—223 |ref=Зильберман, Пятигорский }} * {{книга|автор= Sue Hamilton|заглавие= Indian Philosophy: A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/indianphilosophy0000hami|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 168|isbn= 0192853740|тираж=|ref=Hamilton}} * {{статья|автор= Karl Potter|заглавие= Indian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 4|страницы= 623—634|isbn= 0-02-865784-5|ref= Potter}} * {{книга|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Индийская философия. Шраманский период|место= Санкт-Петербург|издательство= Издательство Санкт-Петербургского университета|год= 2007|страниц= 424|isbn= 978-5-288-04085-6|тираж=1000|ref=Шохин}} * {{книга|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Школы индийской философии. Период формирования|место= Москва|издательство= Восточная литература|год= 2004|страниц= 416|серия= История восточной философии|isbn= 5-02-018390-3|тираж=1200|ref=Шохин}} ==== Ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа ==== * {{статья|автор= В.Г. Бурова, [[Титаренко, Михаил Леонтьевич|М.Л. Титаренко]]|заглавие= Философия Древнего Китая|издание= Древнекитайская философия|тип= в 2х т.|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1972|том= 1|страницы= 5—77|ref= Бурова, Титаренко}} * {{статья|автор= [[Кобзев, Артём Игоревич|А.И. Кобзев]]|заглавие= Китайская философия|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/1428.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Кобзев}} * {{книга|автор= Livia Kohn|заглавие= Daoism Handbook|место= Boston|издательство= Brill Academic Publishers|год= 2000|страниц= 954|серия= Handbook of Oriental Studies / Handbuch der Orientalisk|isbn= 90-04-11208-1|тираж=|ref=Kohn}} * {{статья|автор= Wing-Tsit Chan|заглавие= Chinese Philosophy: Overview|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 149—160|isbn= 0-02-865782-9|ref= Wing-Tsit Chan}} * {{статья|автор= Kwong-loi Shun|заглавие= Chinese Philosophy: Confucianism|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 170—180|isbn= 0-02-865782-9|ref= Kwong-loi Shun}} * {{статья|автор= Chad Hansen|заглавие= Chinese Philosophy: Daoism |автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 184—194|isbn= 0-02-865782-9|ref= Chad Hansen}} * {{статья|автор= Bo Mou|заглавие= Chinese Philosophy: Language and Logic|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 202—215|isbn= 0-02-865782-9|ref= Bo Mou}} ==== Европа абжьарашәышықәсазтәи афилософиа ==== * {{книга|автор= [[Чанышев, Арсений Николаевич|Чанышев А.Н.]]|заглавие= Курс лекций по древней и средневековой философии|ссылка= http://www.runivers.ru/philosophy/lib/book6221/142192/|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1991|страниц= 512|isbn= 5-06-000992-0|тираж=100000|ref=Чанышев}} * {{книга|автор= [[Соколов, Василий Васильевич (философ)|Соколов В.В.]]|заглавие= Средневековая философия|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1979|страниц= 448|тираж=40000|ref=Соколов}} * {{статья|автор= [[Неретина, Светлана Сергеевна|С.С.Неретина]]|заглавие= Средневековая европейская философия|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/2830.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том=4 |isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Неретина}} * {{статья|автор= Desmond Paul Henry|заглавие= Medieval and Early Christian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 6|страницы= 99—107|isbn= 0-02-865786-1|ref= Henry}} * {{статья|автор= Г.А.Смирнов|заглавие=Оккам |ссылка=http://iph.ras.ru/elib/2167.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|isbn= 978-5-244-01115-9|ref=Смирнов }} ==== Мрагылара Ааигәа абжьарашәышықәсазтәи афилософиа ==== * {{книга|автор= Е.А. Фролова|заглавие= История арабо-мусульманской философии: Средние века и современность|ссылка= http://iph.ras.ru/uplfile/root/biblio/2006/Frolova1.pdf|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 2006|страниц= 199|isbn= 5-9540-0057-3|тираж=500|ref=Фролова}} * {{книга|автор= Kecia Ali, Oliver Leaman|заглавие= Islam: the key concepts|место= New York|издательство= Routledge|год= 2007|страниц= 2000|isbn= 0415396387|тираж=|ref=Ali, Leaman}} * {{статья|автор= Е.А. Фролова|заглавие= Арабо-исламская философия в средние века|ссылка= http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt04.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 72—101|isbn= 5-201-01993-5|ref= Фролова}} * {{книга|автор= Колетт Сират|заглавие= История средневековой еврейской философии|оригинал= A History оf Jewish Philosophy in the Middle Ages|место= Москва|издательство= Мосты культуры|год= 2003|страниц= 712|серия= Bibliotheca judaica. Современные исследования|isbn= 5-93273-101-X|тираж=2000|ref=Sirat}} ==== Индиеи Мрагылара Хареи абжьарашәышықәсазтәи рфилософиа ==== * {{статья|автор= Г.А. Ткаченко|заглавие= Средневековая философия Китая|ссылка= http://psylib.org.ua/books/stepz01/txt03.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 49—71|isbn= 5-201-01993-5|ref= Ткаченко}} * {{статья|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Средневековая философия Индии|ссылка= http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt02.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 21—48|isbn= 5-201-01993-5|ref= Шохин}} ==== Аиҭарҿиара афилософиа ==== * {{книга|автор= [[Шестаков, Вячеслав Павлович|В. Шестаков]]|заглавие= Философия и культура эпохи Возрождения. Рассвет Европы|место= Санкт-Петербург|издательство= Нестор-История|год= 2007|страниц= 270|isbn= 978-5-59818-7240-2|тираж=2000|ref=Шестаков}} * {{книга|автор= [[Горфункель, Александр Хаимович|А.Х. Горфункель]]|заглавие= Философия эпохи Возрождения|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1980|страниц= 368|тираж=50000|ref=Горфункель}} ==== Аамҭа Ҿыц афилософиа ==== * {{статья|автор= Karl Ameriks|заглавие= Immanuel Kant|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/494|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=494—502|isbn=0-231-10128-7|ref= Ameriks}} * {{статья|автор= Richard H. Popkin|заглавие= The French Enlightment|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/462|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=462—471|isbn=0-231-10128-7|ref= Popkin (Enlightment)}} * {{статья|автор= Harry M. Bracken|заглавие= George Berkeley|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/445|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=445—452|isbn=0-231-10128-7|ref= Bracken}} * {{статья|автор= Yuen-Ting Lai|заглавие= China and Western Philosophy in the Age of Reason|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/412|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=412—421|isbn=0-231-10128-7|ref= Yuen-Ting Lai}} ==== Аконтиненталтә философиа ==== * {{книга|автор= Simon Critchley|заглавие= Continental Philosophy: A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/continentalphilo0000crit|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 168|isbn= 0-19-285359-7|тираж=|ref=Critchley}} * {{статья|автор= Charles E. Scott|заглавие= Continental Philosophy at the Turn of the Twenty-First Century|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/745|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=745—753|isbn=0-231-10128-7|ref= Scott}} * {{статья|автор= Thomas Nenon|заглавие= Continental Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 488—489|isbn= 0-02-865782-9|ref= Nenon}} * {{книга|заглавие= The Columbia History of Twentieth-Century French Thought|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo2006unse|ответственный= Lawrence D. Kritzman, Brian J. Reilly|место= New York|издательство= Columbia University Press|год= 2006|страниц= 788|isbn= 978-0-231-10791-4|тираж=|ref=Kritzman}} * {{книга|автор= Peter Singer|заглавие= Marx: A Very Short Introduction|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 120|isbn= 0–19–285405–4|тираж=|ref=Singer}} * {{статья|автор= Franz Peter Hugdahl|заглавие= Poststructuralism: Derrida and Foucault|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/737|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=737—744|isbn=0-231-10128-7|ref= Hugdahl}} * {{книга|автор= [[Сокал, Алан|Алан Сокал]], Жан Брикмон|заглавие= Интеллектуальные уловки. Критика философии постмодерна|оригинал= Fashionable Nonsense. Postmodern Intellectuals' Abuse of Science|ссылка= http://www.scepsis.ru/library/id_1052.html|место= Москва|издательство= Дом интеллектуальной книги|год= 2002|страниц= 248|isbn= 5-7333-0200-3|тираж=1000|ref=Sokal, Bricmont}} * {{статья|автор= Н.В.Мотрошилова |заглавие=Феноменология |ссылка= http://iph.ras.ru/elib/3176.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том=4 |isbn= 978-5-244-01115-9|ref=Мотрошилова }} * {{статья|автор= В.П.Визгин, В.Φ.Пустарнаков, Э.Ю.Соловьёв|заглавие= Нигилизм|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/2071.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Визгин, Пустарнаков, Соловьёв}} * {{статья|автор= Joseph J. Kockelmans|заглавие= Continental Philosophy of Science|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/691|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=691—698|isbn=0-231-10128-7|ref= Kockelmans}} * {{книга|автор= [[Фейерабенд, Пол Карл|Paul Feyerabend]]|заглавие= Against Method|издание= 4th edition|издательство= Verso|год= 2010|страниц= 296|isbn= 978-1-84467-442-8|тираж=|ref=Feyerabend}} * {{книга|автор= [[Латур, Бруно|Bruno Latour]]|заглавие= Pandora's Hope. Essays on the Reality of Science Studies|издательство= Harvard University Press|год= 1999|страниц= 324|isbn= 0-674-65336-X|тираж=|ref=Latour}} ==== Аналитикатә философиа ==== * {{статья|автор= М.С. Козлова|заглавие= Аналитическая философия|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/0155.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 1|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Козлова}} * {{статья|автор= Грязнов А.Ф.|заглавие= Аналитическая философия: становление и развитие|ссылка= https://archive.org/details/libgen_00845533|автор издания= Грязнов А.Ф.|издание= Аналитическая философия: становление и развитие|место= Москва|издательство= Дом интеллектуальной книги|год= 1998|страницы= [https://archive.org/details/libgen_00845533/page/n3 5]—16|ref= Грязнов}} * {{статья|автор= A.P. Martinich|заглавие= Introduction to Analytic Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/analyticphilosop00mart|автор издания= A.P. Martinich, David Sosa|издание= A companion to analytic philosophy|издательство= Blackwell|год= 2001|страницы= [https://archive.org/details/analyticphilosop00mart/page/n57 1]—6|isbn= 0-631-21415-1|ref=Martinich}} * {{статья|автор= Dagfinn Føllesdal|заглавие= Analytic Philosophy: What is it and why should one engage in it?|автор издания= Hans-Johann Glock|издание= Rise of Analytic Philosophy|издательство= Wiley-Blackwell|год= 1999|страницы= 1—16|isbn= 0-631-20086-X|ref= Føllesdal}} * {{статья|автор= Avrum Stroll|заглавие= Twentieth-Century Analytic Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/n637|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=604—666|isbn=0-231-10128-7|ref= Stroll}} * {{статья|автор= Scott Soames|заглавие= Philosophical Analysis|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 1|страницы= 144—157|isbn= 0-02-865781-0|ref= Soames}} * {{книга|автор= Auguste Comte|заглавие= A General View of Positivism|ссылка= https://archive.org/details/ageneralviewpos00comtgoog|место= New York|издательство= Robert Speller & Sons|год= 1957|страницы=|страниц= 446|тираж=|ref=Comte}} ==== Атрансгуманизми акосмизми рфилософиа ==== * {{статья|автор= [[Бостром, Ник|Nick Bostrom]]|заглавие= A History of Transhumanist Thought|ссылка= http://www.nickbostrom.com/papers/history.pdf|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2005|том= 14|номер= 1|issn= 1541-0099|ref= Bostrom}} * {{статья|автор= [[Фукуяма, Фрэнсис|Francis Fukuyama]]|заглавие= Transhumanism|ссылка= http://www.foreignpolicy.com/articles/2004/09/01/transhumanism|издание= Foreign Policy|место= Washington|год= 2004|номер= September 1|issn= 0015-7228|ref= Fukuyama}} * {{статья|автор= Stefan Lorenz Sorgner|заглавие= Nietzsche, the Overhuman, and Transhumanism|ссылка= http://jetpress.org/v20/sorgner.htm|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2009|том= 20|номер= 1|страницы= 29—42|issn= 1541-0099|ref= Sorgner}} * {{статья|автор= Philippe Verdoux|заглавие=Transhumanism, Progress and the Future|ссылка= http://jetpress.org/v20/verdoux.htm|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2009|том= 20|номер= 2|страницы= 49—69|issn= 1541-0099|ref= Verdoux}} * {{статья|автор= Dmitry Shlapentokh|заглавие= Cosmism in European Thought. Humanity Without Future in Cosmos|издание= Journal of Philosophical Research|год= 2001|том= 26|страницы= 497—546|issn= 1053-8364|doi= 10.5840/jpr_2001_13|ref= Shlapentokh}} * {{статья|автор= Ф.И. Гиренок|заглавие= Космизм|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/1527.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Гиренок}} * {{статья|автор= Leonid Vasilenko|заглавие= Космизм и эволюционизм в русской религиозно-философской традиции.|оригинал=Cosmism and Evolutionism in the Russian Religious-Philosophical Tradition |ссылка= http://www.vasilenkoleonid.ru/works_eng001_leonid_vasilenko_cosmism_and_evolutionism_in_the_russian_religious-philosophical_tradition.html|автор издания= Wendy Helleman|издание= The Russian Idea: In Search of a New Identity|место= Bloomington|издательство= Slavica|год= 2004|страницы= 151—163|isbn= 0-89357-314-0|ref= Василенко}} * {{статья|автор= Zilya Habibullina|заглавие= Sociocultural Potential of Russian Cosmism. |издание= Proceedings of the XXII World Congress of Philosophy. Social and Political Philosophy|год= 2008|том= 50|страницы= 221—223|ref= Хабибуллина}} * {{книга|автор= James T. Andrews|заглавие= Red Cosmos: K. E. Tsiolkovskii, Grandfather of Soviet Rocketry|издательство= Texas A&M University Press|год= 2009|страниц= 168|isbn= 1603441689|тираж=|ref=Andrews}} ==== Аурыс философиа ==== * {{книга|заглавие= История русской философии|ответственный= М. А. Маслин|место= Москва|издательство= Республика|год= 2001|страниц= 639|isbn= 5-250-01811-4|тираж=5000|ref=Маслин}} * {{книга|автор= [[Лосский, Николай Онуфриевич|Лосский Н. О.]]|заглавие= [[История русской философии (Лосский)|История русской философии]]|оригинал= History of Russian philosophy|место= Москва|издательство= [[Советский писатель]]|год= 1991|страниц= 480|isbn= 5-265-02255-4|тираж=50000|ref=Лосский}} * {{книга|автор= [[Зеньковский, Василий Васильевич|Зеньковский В. В.]]|заглавие= История русской философии|издание= Академический Проект|место= Москва|год= 2001|страниц= 880|isbn= 5-8291-0127-0|тираж=6000|ref=Зеньковский}} * {{статья|автор= Vladimir L. Marchenkov|заглавие= Русская философия|оригинал= Russian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том=8 |страницы=564—579|isbn=0-02-865788-8 |ref= Марченков}} * {{статья|автор= Пущаев Ю. В.|заглавие= М. К. Мамардашвили. Опыт физической метафизики|ссылка= http://vphil.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=112|издание= Вопросы философии|место= Москва|год= 2010|номер= 3|страницы= 183—185|issn= 0042-8744|ref= Пущаев}} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * [http://iph.ras.ru/ Институт философии РАН. Электронная библиотека по философии] * [http://vphil.ru/ Журнал «Вопросы философии». Электронная библиотека публикаций] * [http://www.socionauki.ru/journal/fio/ Журнал «Философия и общество». Электронный архив] * [http://www.scepsis.ru/library/philosophy/page1/ Философская библиотека журнала] «[[Скепсис (журнал)|Скепсис]]» * [http://www.runivers.ru/philosophy/lib/alphabet/ Библиотека русской философии журнала «Логосфера»] * [https://web.archive.org/web/20121130160427/http://www.circle.ru/kentavr Методологический альманах «Кентавр»] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:философиа}} [[Акатегориа:Афилософиа| ]] 25k19xq6a3b5ni0b3fmykg04sa245wq 168753 168752 2026-06-24T21:01:34Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 168753 wikitext text/x-wiki {{Комплексная наука | Другие названия = {{lang-grc|[[wikt:φιλοσοφία#Древнегреческий|φιλοσοφία]]}} | Тема = аҟазаара аҭҵаара | Предмет изучения = адунеи иазку адыррақәа реизакра | Период зарождения = [[античность|Ажәытәра]] | Основные направления = [[социальная философия|асоциалтә философиа]], [[натурфилософия|аԥсабаратә философиа]] | Значительные учёные = [[Аристотель]], [[Сократ]], [[Платон]], [[Пьер Абеляр|Пьер Абелар]], [[Томас Мор|Томас Море]], [[Джон Локк]], [[Вольтер]], [[Иммануил Кант]], [[Фридрих Ницше]], [[Карл Маркс]]. }} [[Афаил:Philly Thinker.JPG|thumb|280px|[[Роден, Огюст|Огиуст Роден]] и[[Мыслитель (скульптура)|скульптура «Ахәыцҩы»]], лассы-лассы афилософиа иасимволны ахархәара амоуп<ref name="Gowin"/>]] [[Афаил:Huike thinking.jpg|thumb|280px|[[Буддийская философия|Абуддатә философ]] [[Хуэйкэ]] ихәыцрақәа рҿы, китаитәи асахьаҭыхҩы игравиура Ши Кэ, X ашәышықәса]] [[Афаил:Almeida Júnior - Moça com Livro.jpg|thumb|280px|«Дарбанзаалак ауаҩы зны-зынла акәзаргьы афилософиа инапы алакуп». [[Алмейда Жуниор, Жозе Феррас де|Алмеида Жуниор]] лсахьа «Ашәҟәы зку аԥҳәызба», XIX ашәышықәса]] '''Афилософиа''' {{дословно|любомудрие; любовь к [[Мудрость|мудрости]]}} – азеиԥш ҟазшьарбақәа, аилкаарақәа, алабҿабатә [[Действительность|апринципқәа]], мамзаргьы аҟазаара, иара убас ауаҩы иҟазаареи икәша-мыкәша иҟоу адунеии реизыҟазаашьа ирызку [[Познание|адырра]] аформа ҷыдеи [[Знание|адыррақәа]] рсистемеи.<ref name="MooreBruder">Moore, Bruder, 2005, 2—6.</ref><ref name="Спиркин1977">Спиркин, 1977.</ref><ref name="krugosvet3">[http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/filosofiya/FILOSOFIYA.html Философия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20101218132236/http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/filosofiya/FILOSOFIYA.html |date=2010-12-18 }} // [[Кругосвет]]</ref><ref name="noveyshiy3">[http://www.terme.ru/dictionary/175/word/filosofija Философия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160410071536/http://www.terme.ru/dictionary/175/word/filosofija |date=2016-04-10 }} // Новейший философский словарь. / Гл. ред. [[А. А. Грицанов]]. — 3-е изд., исправл. — Мн.: Книжный Дом. 2003.— 1280 с. — (Мир энциклопедий).</ref><ref>[http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy Philosophy // Philosophy Dictionary; Philosophy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102190916/http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy|date=2014-11-02}} // [[Columbia Encyclopedia]]</ref> Акыр шәышықәса афилософиа аҳасабтәқәа рахь иаҵанакуан [[Вселенная|адунеии]] [[Общество|ауаажәларреи]] рыҿиара [[Законы природы|азеиԥш закәанқәа]] рыҭҵаара еиԥш, адырреи [[Мышление (философия)|ахәыцреи]] рыпроцесс аҭҵаара, иара убас [[Категории нравственности|ацәаҩашәатә категориақәеи]] акыр иаԥсоу [[ценность|и]] рыҭҵаарагьы. Зда царҭа амам афилософиатә зҵаарақәа рахь иаҵанакуеит, иаагозар, абарҭ: «[[Эпистемология|Адунеи дыршьа амоума?]]», «[[Вопрос существования Бога|Дыҟоума Анцәа?]]», «Изакәызеи [[истина|аиаша]]?», «[[Этика|Изакәызеи ибзиоу?]]», «Дзакәузеи [[Ауаҩы|ауаҩы]]?», «[[Основной вопрос философии|Иаԥхьатәиузеи – аматериа акәу ахдырра акәу?]]», «Ҵакыс иамоузеи [[смысл жизни|аԥсҭазаара]]?» уҳәа. Афилософиаҿы иалкаауп [[аметафизика]], [[аепистемологиа]], [[алогика]], [[аетика]], [[аметаетика]], [[аестетика]], [[Асоциалтә философиа|асоциалтәи]] [[Аполитикатә философиа|аполитикатәи философиа]], [[аҭҵаарадырра афилософиа]], [[афилософиатә антропологиа]] уҳәа реиԥш иҟоу аҟәшақәа. {{TOClimit|limit=3}} == Атермин аҭоурых == Ажәа «афилософиа» [[Древнегреческая философия|ажәытә бырзен философцәа]] ирымԥсахын. Еицырдыруа [[филолог|афилолог]], [[антиковедение|антикатәи аамҭа аҭоурыхҭҵааҩ]] [[Дильс, Герман|Герман Дильс]] иазгәеиҭоит, ахьыӡҟа зааӡатәи ахархәара иара убас аҟаҵарба ҳара ҳҟынӡа иааӡаз аҭоурыхдырыҩцәа [[Геродот|Геродоти]] [[Фукидид|Фукидиди]] ртекстқәа рҟны иуԥылоит ахьыӡҟақәа ирыдҳәаланы насгьы.<ref>Diels, H. (2010) Griechische Philosophie: Vorlesungsmitschrift aus dem Wintersemester 1897/98. Stuttgart.</ref> [[Сократ]] иҟны ауп ари ажәа ҳаамҭазтәи аҵакы иазааигәоу атермин ҷыдахь иахьиасуа. Зны-зынла афилософиа, иалкаау ҭҵааратә маҭәарк аҳасабала еиҳа иҭшәаны иҳәаақәырҵоит,<ref name="Спиркин1977" /><ref name="Craig2005">Craig, 2005.</ref> ари аҩыза афилософиа азнеишьа, ҳаамҭазтәи [[Современная философия|афилософцәа]] афилософиа [[мировоззрение|дунеихәаԥшышьоуп]], иҟоу зегьы рдырразы зеиԥш критикатә знеишьоуп, иарбан обиектзаалак, ма [[концепция|концепциазаалк]] иадукылар алшоит ҳәа иқәгыло рҟынтәи аҿагыларақәа аиуеит.<ref name="Audi2006">Audi, 2006.</ref><ref name="Craig2005" /><ref name="наука" group="азгәаҭа" /> Ари аҵакала дарбанзаалак ауаҩы зны-зынла акәзаргьы афилософиа инапы алакуп, даҽакала иуҳәозар, дазхәыцуеит. == Афилософиа аҵакы == [[Афаил:Философия (по С. Л. Франку).png|thumb|Афилософиа асхема [[Франк, Семён Людвигович|С. Л. Франк]] итәала]] {{Врезка|Выравнивание = right|Ширина = 200px|Заголовок = |Содержание =... егьырҭ аҭҵаарадыррақәа зегьы еиҳа иаҭахуп, уи аасҭа, аха еиӷьу акгьы ыҟаӡам|Подпись= «[[Метафизика (Аристотель)|Аметафизика]]»}} [[Социализация|Асоциализациа]] зызуу ауаҩы ишақәнагоу ишьақәгылаз аԥсҭазаара-практикатә дунеиеилкаара имоуп. Ишаԥу еиԥш, [[традиция|уаанӡатәи абиԥарақәа рԥышәа]] шьаҭас иҟаҵаны, уи [[имплицитное научение|ԥсабаратәла ишьақәгылоит]]. Амала ауаҩы иԥсҭазаараҿы идунеихәаԥшышьа иазышьҭымхуа апроблемақәа дрықәшәар алшоит. Урҭ рыӡбаразы, ауаҩы иҩаӡараҿгьы ауаажәларра рыҩаӡараҿгьы, иаҭаххар ҟалоит адунеи азыҟазаашьа еиҳа иҳараку [[Критическое мышление|акритика]]-[[Рефлексия (философия)|рефлексивтә]] ҩаӡара.<ref>См., например: ''Данильян О. Г., Тараненко Е. М.'' [http://www.maphilosophie.ru/bachelors/taranenko_-_filosofiya.pdf ФИЛОСОФИЯ]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Октябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}. — М.: ЭКСМО, 2005. — С. 12—14. — ISBN 5-699-08775-3.</ref><ref>{{Cite web |url=http://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH8a5332a5622574015c348a |title=Философия в Новой философской энциклопедии |access-date=2022-08-21 |archive-date=2018-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101248/https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH8a5332a5622574015c348a |url-status=live }}</ref> Ари аҩаӡараҿы иҟоуп афилософиа. Афилософиа ииашаны аҳәаақәҵара ахаҭа иаарту философиатә зҵаароуп. Уи зыхҟьо, афилософиаҿы аҭҵаара амаҭәаргьы хықәкыла иахьҳәаақәҵам ауп – афилософиа ипроблематәу зегьы ирыхәаԥшуеит, адырра [[методология|аметодологиа]] ахаҭагьы уахь иналаҵаны ([[эпистемология|аепистемологиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны).<ref name="Audi2006" /> Афилософиа ыҟанаҵы ишьақәгылаз еиуеиԥшым афилософиатә школқәа рҽазыҟаҵарақәа рҳәаа иҭагӡаны, афилософиа закәу еиуеиԥшым аилкаарақәа ауҭар ҟалоит. Убри аҟнытә иалкааны афилософиа аҳәаақәҵара аепоха иадҳәалоуп.<ref name="Oxford2005">Oxford, 2005, 702.</ref> Даҽа ганкахьала, афилософиа иамоуп акрызҵазкуа еидызкыло апринцип – иарбан философиатә хшыҩзцаразаалак, иага узқәымгәыӷра [[Предпосылка|акәзаргьы]], иҵаҵӷәыркуп: [[осмысленность|аҵакы аманы]], [[Мышление (философия)|хәыцратә принципқәак]] инарықәыршәаны, ҿырԥштәык аҳасабала, [[логика|логикак]] аҳасабала. [[Рациональность|Ахшыҩзцара]] аҵаҵӷәыркра афилософиатә хәыцра [[миф|амифологиатә]] хәыцреи [[Адин|адинхаҵаратә]] хәыцреи ирылнакаауеит, уахь иаҵанакуеит [[супранатурализм|асупранатурализми]] [[сверхъестественное|иԥсабаратәыми]], даҽакала иуҳәозар [[Иррационализм|иррационалтәу]].<ref name="MooreBruder_2">Moore, Bruder, 2005, 394—395.</ref> Уи, амала, иаанагаӡом афилософиа аицыҟазаара алнаршом ҳәа, иаагозар, адинхаҵареи иареи. Уимоу, ирылаҵәаны иҟоуп ҭагылазаашьақәак, динхаҵарак афилософиатә система ҵаҵӷәыс ианрыдыркылоз, арационалтә философиатә аппарат анаҩс рхы ианадырхәоз, ари адин [[Церковный канон|аканон]] ала ихҩамыз адырра ахырхарҭақәа рыҿиаразы. Иаагозар, [[Философия индуизма|ажәытә индиатәи афилософиа]] [[Веды|Ведаа]] еилнаргон, [[Средневековая философия|европа абжьарашәышықәсазтәи афилософцәа]] ([[Аврелий Августин|Насыԥ змаз Августин]], [[Фома Аквинский]] уҳәа) [[Абиблиа|Абиблиа]] еилдыргон. Иара убас афилософиатә хәыцра динхаҵарак аиашара ашьақәырӷәӷәара, мамзаргьы, еиҳа зеиԥш ҵакыла, Анцәа дшыҟоу ашьақәырӷәӷәара аҽазышәарақәа рзы рхы ианадырхәоз ахҭысқәа маҷымкәа иҟоуп. Иаҳҳәап, [[апологет|апологетцәа]] рҽазыршәон [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ҵаҵӷәыркны ашьақәырӷәӷәара. Алогика адагьы афилософиатә хәыцра даҽа знеишьак иалнаршоит афилософиа акзаара. Афилософиаҿы иҿыцу ахырхарҭақәа зегьы, аидеиа ҿыц, мамзаргьы афилософиатә школ ҿыц иаԥхьанеиуа афилософиатә концепциақәа ирыднаҳәалоит, рпарадигма ҿыц аҳәаақәа ирҭагӡаны арҭ аконцепциақәа рнаҭоит.<ref name="Gasché2006">Gasché, 2006, 12—13.</ref> Иаагозар, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] еицырдыруа иусумҭа, «[[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритика]]» [[Рационализм (философия)|арационализми]] [[эмпиризм|аемпиризми]] рконцепциақәа критикала ранализ алоуп. Абасала, алогикеи акритикатә анализи афилософиатә хәыцра иашьаҟақәоуп, афилософиа акзаара алдыршоит. Убри инаваргыланы, афилософиа аилкаара еилкка иахьыҟам иара иаҟазшьа ҷыдароуп, афилософиеи аҭҵаарадыррақәеи еиҟәнагоит.<ref name="Craig2005" /> Афилософцәа хырхарҭак аҿы, афилософиа адымгалакәа иарбанзаалак ҟәшак хра злоу [[Познание|адырра]] аметодологиа ԥшааны аԥыжәара рзаҭар, усҟан иара афилософиа иаҿыҵуеит, зхала иҟоу маҭәархоит. Убас, еиуеиԥшым аԥсабаратә обиектқәа рыклассқәа рахь [[Научный метод|адырратә ҭҵаарадырратә метод]] қәҿиарала ахархәара афилософиа зынӡа иаҟәнагеит [[Натурфилософия|анатурфилософиа]] ахәҭак, уи анаҩс [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] акыр рыла ишахеит.<ref name="Росенко1999">Росенко, 1999, § 3.</ref> Иаҳҳәап, [[Ньютон, Исаак|Исаак Ниутон]] ифундаменталтәу иусумҭа «[[Математические начала натуральной философии|Иԥсабаратәу афилософиа аматематикатә лагамҭақәа]]» иҩит, иара ихатә еилкаарақәа рыла дфилософын, аха иахьатәи аамҭазы дфизикуп, дматематикуп ҳәа деицырдыруеит.<ref name="MooreBruder_3">Moore, Bruder, 2005, 2.</ref> Англыз бызшәатә ҭҵаарадырра зегьы иахьагьы афилософиеи иареи реигәыцхәра ашьаҭақәа еиқәнархоит, иаагозар, уи амаҭәарқәа зегьы рҿы иреиҳаӡоу аҭҵаарадырратә ҩаӡара «[[Доктор философии|Афилософиа адоктор]]» ҳәа хьӡыс иамоуп. [[Ленин]] иусумҭа «[[Материализм и эмпириокритицизм|Аматериализми аемпириокритицизми]]» аҟны иаарԥшу игәаанагарала, «...[[эмпириокритицизм|аемпириокритицизм]] агносеологиатә схоластика аҟны иумбарц залшом апартиақәа афилософиаҿы рықәԥара, аҵыхәтәантәи аԥхьаӡараҿы ҳаамҭазтәи ауаажәларра иаӷоу аклассқәа ртенденциақәеи ридеологиеи аазырԥшуа ақәԥара. Иҿыцӡоу афилософиа ҩ-нызқь шықәса раԥхьа еиԥш ипартиатәуп. Иқәԥо партиақәоуп ҵакыла... [[материализм|аматериализми]] [[идеализм|аидеализми]] роуп».<ref>{{Cite web |url=http://www.delovoi-etiket.info/filosofiya-prava/2931-za_gnoseologicheskoi_sholastikoi_empiriokriticizma.html |title=За гносеологической схоластикой эмпириокритицизма… — Деловой этикет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407082952/http://www.delovoi-etiket.info/filosofiya-prava/2931-za_gnoseologicheskoi_sholastikoi_empiriokriticizma.html |archive-date=2014-04-07 |url-status=dead }}</ref> === Афилософиа аҟәшақәа === [[Афаил:Systematik-Philosophie.png|thumb|384x384px|Ҳаамҭазтәи аҟәшақәа рыла ихарҭәаау, амаҭәарқәа рыла афилософиа аклассикатә еихшара]] Афилософиа закәу аилкаара анаҩстәи аконкреттәра ииасуеит еиуеиԥшым иара аҟәшақәа рыхцәажәарахь. Афилософиа еихшоуп ихадоу ҩ-шәага-загак рыла: аҭҵаара амаҭәарқәеи «ахкқәеи» рыла, мамзаргьы еиуеиԥшым ашколқәеи аконцепциақәеи рыла.<ref name="Audi2006" /> Актәи ашәага-зага иалнакаауеит афилософиа ахархәара ахырхарҭақәа.{{Аиасра|Сегментация философии по предмету изучения}} Ҳәарас иаҭахузеи, ас еиԥш ашара амҩаԥгара алшоит еиуеиԥшымкәа. Ас еиԥш иҟоу асегментациа дуқәа ируакуп афилософиа [[Метафизика|аметафизикеи]] ([[Бытие (философия)|аҟазаара]], аҟазаара азҵаарақәа), [[Эпистемология|аепистемологиеи]] ([[Познание|адырра]] азҵаарақәа) [[Аксиология|аксиологиеи]] (акыр иаԥсаны ҵакы змоуи аморали рызҵаарақәа) ҳәа аихшара.<ref name="MooreBruder_4">Moore, Bruder, 2005, 10—11.</ref><ref name="Oxford2005" /> Даҽакалагьы, еиҳа аклассикатә вариант аҿы, хыхь еиқәыԥхьаӡоу х-хырхарҭак рыдагьы, хаз игоу амаҭәарқәа рахь иалкаахоит иара убас [[логика|алогикеи]] (арационалтә философиатә аппарат аиӷьтәра) [[история философии|афилософиа аҭоурыхи]] ( ииасхьоу афилософиатә концепциақәеи T.<ref name="Audi2006" /> [[Аристотель|Аристотель]] иҟынтә иаауеит афилософиа атеориатә, апрактикатә, апоезиатә (арҿиаратә) ҳәа аихшара.<ref>''[[Метафизика (Аристотель)|Метафизика]]'' 1025 b25</ref> Аҩбатәи ашәага-зага иалнакаауеит еиуеиԥшым афилософиатә школқәеи аметодологиақәеи.{{Аиасра|Сегментация по философским школам. История философии}} Ас еиԥш еиҳа идуу еихшароуп, иаҳҳәап, [[Западная философия|мраҭашәаратәи афилософиа]] зегьы, даҽакала иуҳәозар, [[Античная философия|антикатә философиеи]] анаҩс [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду америкатәи аштатқәеи]] рҿы ицәырҵыз афилософиатә школқәеи ахырхарҭақәеи зегьы хазы сегментны ралкаара, иаҳҳәап, [[Немецкий идеализм|анемец классикатә философиа]], [[Французская философия|афранцыз философиа]] уҳәа. Ҭоурыхла, абызшәатәи ақәԥшыларатәи ԥынгылақәа ирыхҟьаны, еиуеиԥшым афилософиатә школқәа иалкаау атәылақәеи ажәларқәеи рыҩныҵҟа аҭыԥ рыманы иҟалон, иаагозар, [[древнегреческая философия|ажәытә бырзен философиа]], [[китайская философия|китаитәи афилософиа]], мамзаргьы [[немецкая философия|анемец философиа]] реиԥш. XVII ашәышықәса инаркны [[Глобализация|аглобализациа]] маҷ-маҷ аҿиарала, амилаҭтәи агеографиатәи еиԥшымзаарақәа инаргӡо ароль иаҳа имаҷхо иалагеит, еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа [[Интернационализм|интернационалтәхо]], агеографиеи акультуреи ирыдҳәалам ахьӡқәа роуа иалагеит, иаагозар, [[марксизм|амарксизм]], [[экзистенциализм|аекзистенциализм]] уҳәа реиԥш. Убри инаваргыланы, иахьазы иаанхоит еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа шьақәзыргыло акультура-бызшәатә еиԥшымзаарақәак. Ас еиԥш ихадоу аиҟәшарақәа ируакуп ҳаамҭазтәи мраҭашәаратәи афилософиа [[Континентальная философия|аконтиненталтә философиахь]] аихшара, хадаратәла ҳаамҭазтәи [[Франциа|афранцызи]] [[Германиа|анемеци]] философцәа русумҭақәа назлоу, еиҳарак [[Англыз бызшәа|англыз бызшәала]] ицәажәо атәылақәа рҿы иҿио [[Аналитическая философия|аналитикатә философиа]]. [[Античность|Антикатәи аамҭа]] инаркны афилософиа иҷыдоу [[Аԥсҭазаара|аԥсҭазааратә]] мҩа иуниверсалтәу аҵакы аиуеит, еиуеиԥшым афилософиатә школқәа иахьреиуоу [[адепт|адептцәа]] ирыднаҵоит хкыла еилоу аԥсҭазааратә стильқәа рыдгылара.<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2001/49/ross.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2001 N49 {{!}} АНДРЕЙ РОССИУС — Что находят в Фуко антиковеды?<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-08-21 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425210710/http://magazines.russ.ru/nlo/2001/49/ross.html |url-status=live }}</ref> == Аҭҵаара амаҭәар == === Алогика === {{main|Алогика}} {{terms|а[[силлогизм]], а[[логика высказываний|пропозициатә логика]], [[логика первого порядка|актәи аҩаӡаратә логика]], [[логика второго порядка|аҩбатәи аҩаӡаратә логика]]}} Афилософиа арационалтә хшыҩзцарақәа рыла иахьышьақәгылоу азы алогика афилософиа раԥхьатәи атрибутуп. Еиуеиԥшым афилософиатә концепциақәа анализ рзуразы, урҭ реиҿырԥшразы имҩаԥгатәуп еиуеиԥшым афилософиатә шьақәырӷәӷәарақәеи атеориақәеи. Ауаҩытәыҩса ихәыцшьа текстла иахьышьақәгылоу инамаданы, алогика атекстқәеи абызшәақәеи ранализ ӷәӷәала иадҳәалоуп. Алогика атекстуалтә хшыҩзцара аформализациа азнауеит, анализ азуразы иудукылаша уи аформақәа ҳәаақәнаҵоит. Ахшыҩзцара логикала аформализациа азуразы раԥхьатәи шьаҿаны иҟалеит [[силлогизм|асиллогизмқәа]], мамзаргьы ахкы ахшыҩзцарақәа раарԥшра: {{Силлогизм наглядный | P1 = аԥстәқәа зегьы иԥсуа роуп | P2 = аслан-ари ԥстәуп | S = Ашьҭа. | K = аслан аԥсра зқәу ауп }} Асиллогизмқәа иалкааны рхархәара афилософиаҿы, [[Аматематика|аматематикаҿы]], [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рҿы, мамзаргьы [[Дедуктивное умозаключение|адедуктивтә хәыцра]] аформализациазы ашьақәырӷәӷәаратә хшыҩзцарақәа рзы амҩа аанартуеит. Имариоушәа ишубогьы асиллогизмқәа идыру ауаҩытәыҩсатә жәаҳәа ралкаара иаразнак зехьынџьара иҟамлеит. Асиллогизмқәа ршаҳаҭгак аҳасабала ралкаара иацхрааит [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] ирылаҵәаны иҟоу афилософиеи аматематикеи реицааира.{{Аиасра|Классическая греческая философия}} Асиллогизми имариаӡоу алогикатә системеи реилкаара аԥҟарақәа инарықәыршәаны раԥхьатәи ахҳәаа ҟаиҵеит [[Аристотель|Аристотель]]. Аристотель илогика ԥсахрада иаанханы иҟан ҩ-нызқь шықәса, XX ашәышықәса алагамҭанӡа, аматематикеи [[Аналитическая философия|аналитикатә философиеи]] рҿы аҭҵаарақәа алогика аҿиаразы амҩа анаадырт.{{Аиасра|Совершенствование логики}} Аформализациа азун уажәазы ибзианы иҭҵаау «[[логика первого порядка|актәи аиҿкаашьа алогика]]» ма «апредикатқәа рлогика». Амала, излеилкаахаз ала, афилософиатә аргументациа, еиҳаракгьы иԥсабаратәу ауаҩытәыҩсатә жәаҳәа инагӡаны анализ азуразы иаҭахуп [[Модальная логика|амодалтә логикеи]] еиҳа иҳараку аиҿкаарақәа рлогикақәеи рхархәара, ҷыдала [[Логика второго порядка|аҩбатәи аиҿкаашьа алогика]].<ref name="Oxford2005_2">Oxford, 2005, 536—537.</ref> Уи адагьы, аформалтә символтә бызшәеи иԥсабаратәу ажәаҳәеи реимадара ҭырҵаауеит [[логическая семантика|алогикатә семантикеи]] [[семиотика|асемиотикеи]]. Арҭ амаҭәарқәа еиҳа иҳараку аиҿкаарақәа рмодалтә логика ааидкыланы активла амаҭәартә ҭҵаарақәа ирхырхарҭаны иаанхоит. Ҳаамҭазтәи алогика шьақәгылоуп игәыԥҵәагам аматематикатә концепциа ҵаулақәа рыла, урҭ ҭырҵаауеит афилософцәа, аматематикцәа, [[лингвист|абызшәадырцәа]], аҵыхәтәантәи аамҭазы иара убас аӡбамҭақәеи иԥсабаратәым [[Искусственный интеллект|аинтеллекти]] ртеориа аганахьала [[программист|апрограммистцәеи]] азанааҭуааи рыла.<ref group="азгәаҭа" name="syllogism"/> Абасала, алогика, зегь реиҳа ижәытәӡатәиу, ҳаамҭазтәи амаҭәарқәа иреиуоуп. === Атеориатә философиа === ==== Аметафизика ==== [[Афаил:Universum.jpg|thumb|200px|«[[Средневековая философия|Абжьарашәышықәсазтәи афилософ]], ажәҩан аԥарда иаваԥшуа». [[Фламмарион, Камиль|Фламмарион]] ишәҟәы иану агравиура, 1888 ш.]] {{main|Аметафизика}} {{terms|[[онтология|Афеноменологиа]]}} Аметафизика зегь реиҳа иабстракттәу афилософиа аҟәшоуп, алабҿабатә иадҳәалоу, иаҳа ихадаратәу, «наунагӡатәи» ҳәа изышьҭоу азҵаарақәа ҭызҵаауа. Арҭ ахадаратәтә зҵаарақәа рыбжьара хазы акласс ахь иалкаауп [[бытие (философия)|аҟазаара]] иадҳәалоу азҵаарақәа, аметафизика ари ахәҭа иахьӡуп «[[онтология|аонтологиа]]». Зегьы раԥхьа иргыланы аҟазаара азҵаарақәа рахь иаҵанакуеит абас еиԥш иҟақәоу:«Иҟаҵәҟьоузеи?», «Иаанагозеи аҟазаара?», «Аҟазаара алзыршозеи?». Аҟазаара еиҳа ахархәаратә зҵаарақәа рахь иаҵанакуеит: «Избан адунеи зыҟоу?», «Дунеик аума иҟоу?», «Изакәызеи аҭыԥ?», «Изакәызеи аамҭа?» уҳәа уб.иҵ. Аилкаарақәа «аонтологиеи» «аметафизикеи» зны-зынла [[синонимы|синонимқәаны]] рхы ишадырхәогьы, иҟоуп ишиашоу аҟазаара иадҳәалам аметафизикатә зҵаарақәа рыклассқәа. Ас еиԥш иҟоу апроблемақәа рахь иаҵанакуеит еибгоу ахәҭақәа реизыҟазаашьа азҵаарақәа, амзызқәеи ахҟьаԥҟьақәеи реимадара азҵаарақәа, [[Свобода воли|ахақәиҭра агәаҳәара]] иадҳәалоу азҵаарақәа уҳәа уб.иҵ.<ref name="Oxford2005_3">Oxford, 2005, 590.</ref> Ас еиԥш иҟоу азҵаарақәа еиҳа аметафизика иаҵанакуеит, аиҳарак аонтологиа акәымкәа. Лассы-лассы афилософиатә система арационализациа азура зҽазызшәо иалкаау [[догмат|адогмат]] акәша-мыкәша идыргылоит. Иаагозар, [[Христианская философия|ақьырсиантә философиеи]] [[Исламская философия|аԥсылман философиеи]] рҳәаа иҭагӡаны Анцәа дшыҟоу ашьақәырӷәӷәара рҽазыршәон. Абасала адин арационализациа азура иашьҭоу аонтологиа аҟәша арационалтә ма [[Естественная теология|аԥсабаратә теологиа]] ҳәа иашьҭоуп. Аматериалтә дунеи иаҟәыҭханы аԥсы шыҟоу агәрагара акәша-мыкәша агәаанагарақәа шьақәзыргыло аонтологиа ахәҭак ус иагьахьӡуп. Иааизакны, иарбанзаалак [[Космология|акосмологиа]] арационализациа, «арационалтә космологиа» ахьӡуп.<ref name="Oxford2005_4">Oxford, 2005, 593—597.</ref> XX ашәышықәсазы философиатә хырхарҭақәак аметафизика цқьа аҽазыҟаҵара шхымԥадатәиу гәрамгарҭас иҟарҵеит. Иаагозар, [[Позитивизм|апозитивистцәа]], еиҳарак [[Логический позитивизм|алогикатә позитивистцәа]] ргәаанагарла, иара убас [[естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рхаҭарнакцәа аӡәырҩы ргәаанарақәа рыла [[верификационизм|ашьақәырӷәӷәара акритери]] ззынарыгӡо азҵаарақәа рыҭҵаара ауп ҵакы зманы иҟоу.<ref name="Oxford2005_5">Oxford, 2005, 593.</ref> «Наунагӡатәи азҵаарақәа» реиҳарак ари аҩыза акритери рзышьҭыхӡом, ус анакәха, урҭ рылацәажәара мацара ҵакыдоуп. Даҽа ганкахьала, аҭҵаарадырреи ашьақәырӷәӷәареи рзы ишиашоу еиҿагылоу агәаанагарақәа змоу [[Постструктурализм|апостструктуралистцәагьы]] аметафизика аҵакы акритика азыруеит, [[Хайдеггер, Мартин|Ҳаидеггери]] [[Ницше, Фридрих|Ницшеи]] ртрадициа иацырҵоит, аметафизикагьы, афилософиагьы шеибгоу, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәагьы «мраҭашәаратәи ахдырра аамҭалатәи амҩахҟьара» ауп ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref name="Kritzman2006">Kritzman, 2006, 93.</ref> Ас еиԥш акритикцәа рпозициақәа ӷәӷәала рыԥсаҟьара аметафизика амаанақәа рзы аҭыԥ ҭбаа азыннажьуеит, иааидкыланы аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа аметафизика азҿлымҳара иацлоит.<ref name="Oxford2005_5" /> Аметафизикатә ҭҵаарақәа цоит афилософиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҩныҵҟа, иаагозар, [[Философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], [[Философия языка|абызшәа афилософиа]], [[Философия культуры|акультура афилософиа]] рыҩныҵҟа. Ҳаамҭазтәи аметафизика зҟазара ҳараку маҭәаруп, зыҩныҵҟа ахархәарала иӡбахо хәҭақәак «наунагӡатәи» рызҵаарақәа раҟәыҭхара аҽазышәарақәа мҩаԥысуеит.<ref name="Oxford2005_3" /> ==== Аԥсабара афилософиеи адырра атеориеи ==== {{terms|[[:en:Theoretical philosophy|Атеориатә философиа]]}} {{see also|Анатурфилософиа|Аепистемологиа|Аҭҵаарадырра афилософиа|Аметафилософиа}} Атеориатә философиа иаҵанакуеит аԥсабара [[познание|адырреи]] иара адырра ахаҭа закәу адырреи. Актәи акатегориа традициала иаҵанакуеит [[натурфилософия|анатурфилософиа]], аха, уи аӷьырак XVII-XVIII ашә. [[Научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] аконцептуализациа азуны афилософиа иалкаахеит аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рахьтә – [[физика|афизика]], [[Химия|ахимиа]], [[Астрономиа|астрономиа]], [[Абиологиа|абиологиа]]. Ус шакәугьы, ауаҩы ихаҭа иԥсабара иадҳәалоу аԥсабара ахәҭак афилософиатә ҭҵаарақәа рҳәаа иҭагӡаны ишыҟац иаанхоит, избанзар арҭ азҵаарақәа рызнеишьа [[Парадигма (философия)|апарадигма]] еилыкка иахьатәи аамҭазы иҟаӡам. Убри аҟнытә [[философия сознания|ахдырра афилософиеи]], [[философия языка|абызшәа афилософиеи]], [[семиотика|асемиотикеи]] афилософиа амаҭәарқәа раҳасабала, хыла [[Естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]] рыбзоурала, ауаҩы [[Головной мозг человека|ихшыбаҩ]] аҿы имҩаԥысуа, насгьы ауаҩытәыҩса ихәыцшьа иадҳәалоу апроцессқәа реилкаара аԥшаара иаҿуп,<ref name="Росенко1999" /> Атеориатә философиа аҟәшақәа аҩбатәи ркатегориа адырра апроцесс ахаҭа ҭнаҵаауеит. Афилософиа иаусхк хаданы, уи азҵаара ықәнаргылоит «Иарбанзаалак акы шԥаадыруеи?» насгьы «Иара аадырҵәҟьома», [[эпистемология|аепистемологиа]] ауп (зны-зынла «агносеологиа» ҳәа изышьҭоу). Иахьатәи аамҭазы аҭҵааратә усура хада еизызгаз ҟәша хаданы иҟоуп [[философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], уи аҭҵаарадырратә метод апрактика анализ азнауеит, азҵаарақәа рҭак аҟаҵара аҽазнашәоит «Аҭҵаарадырратә метод аус шԥауеи?», «Аҭҵаарадырратә метод аформализациа азура ауама?», «Аус ауҵәҟьома аҭҵаарадырратә метод?».<ref name="Oxford2005_6">Oxford, 2005, 260—265.</ref> [[Континентальная философия|Аконтиненталтә философиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырра афилософиа аԥҟара хадақәа уажәтәи аамҭазы [[Аналитическая философия|аналитикатә философиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аиԥш-зеиԥшу аԥҟарақәа акыр еиԥшым.{{Аиасра|Философия науки в континентальной традиции}}{{Аиасра|Философия науки в аналитической традиции}} Аҭҵаарадырра афилософиа акәзар, [[Философия математики|аматематика афилософиа]], [[Философия физики|афизика афилософиа]], [[Философия биологии|абиологиа афилософиа]], [[Философия экономики|аекономика афилософиа]] уҳәа аҽашоит.<ref name="Oxford2005_7">Oxford, 2005, 990.</ref> Адырра апроцесс ахаҭа аҭҵаара акрызҵазкуа даҽа аспектны иҟоуп афилософиа ахаҭа аҭҵаара. Афилософиеи итиптәу аҭҵаарадырреи реиԥшымзаарақәа ируакуп иара ахаҭашҟа амета-позициахь ацәырҵра алыршара. [[Метафилософия|Аметафилософиа]] афилософиа амаҭәар ахаҭа ҭнаҵаауеит адәахьала, ас еиԥш ихадоу, еиҳа аус зыдулоу маҭәаруп [[метаэтика|аметаетика]], уи аетика иаҿырԥшны ганлатәи апозициа ааннакылоит.<ref name="Oxford2005_8">Oxford, 2005, 589, 986.</ref> === Апрактикатә философиа. Аксиологиа === [[Афаил:Wat Tha Thanon 01.jpg|thumb|200px|- [[Буддийская философия|абуддатә философиа]] аганахьала иреиҳау анасыԥ. Ҳаамҭазтәи асахьа, а[[Уттарадит (провинция)|провинциа Уттарадит]] ауахәамаҿы]] {{main|Апрактикатә философиа}} {{see also|Аетика|Аестетика|Аполитикатә философиа|Аҭоурых афилософиа|Асоциалтә философиа|Амчра афилософиа}} Апрактикатә философиа фактла [[Этика|аетика]] еиуеиԥшым аспектқәа роуп. Аетика зегь раԥхьа иргыланы реиҳа инарҭбааны иҭнаҵаауеит адунеи аҿы ауаҩы иҭыԥ, аҽазнашәоит ауаҩытәыҩса [[Счастье|инасыԥ]] закәу, насгьы уи шынагӡатәу азҵаарақәа рҭак аҟаҵара. Аетика иҭнаҵаауеит [[Добро|ацәгьеи]] [[Зло|абзиеи]] рызҵаарақәа, [[Справедливость|аиашара]] аилкаара, иашьҭоуп ауаҩы иԥсҭазаара [[смысл жизни|аҵакы]]. Ари азеиԥш рҽалыркаауеит хаҭалатәи амаҭәарқәа.<ref name="Oxford2005_9">Oxford, 2005, 622—631.</ref> [[Политическая философия|иҭнаҵаауеит]] иҟоу еиуеиԥшым аполитикатә системақәа, иаԥнаҵоит аҿыцқәа; [[философия власти|амчра афилософиа]] иҭнаҵаауеит амчра аҳәаа ашьаҭақәа, аполитикеи аҳәынҭқарреи реиԥш азини рзы иаку аҟазаара ахыҵхырҭа аарԥшра аҽазышәо; [[философия права|азин афилософиа]] иҭнаҵаауеит зегь реиҳа инарҭбааны еиуеиԥшым азакәанԥҵаратә принципқәа рыхҟьаԥҟьақәа; [[философия истории|аҭоурых афилософиа]] аҭоурых ҭнаҵаауеит адунеи аиӷьтәразы ухы иаурхәаша зеиԥш принципқәак раарԥшразы; аҵыхәтәан [[эстетика|аестетика]] ашьҭоуп иссиру закәу аилкаара. Иаҳа хазы иҟоу амаҭәарқәа рахь иаҵанакуеит [[Аксиология|аксиологиа]] – ихадоу ауаҩытәыҩсатә беиарақәа аус рыдулара, [[Философия религии|адин афилософиа]] – ауаҩы изыршәаны адинхаҵарақәа рыҭҵаара, [[Философия техники|атехника афилософиа]] – [[Научно-техническая революция|атехникатә прогресс]] ауаатәыҩса ишырныруа анализ азура, [[Философия образования|аҵарадырра афилософиа]] – аҵарадырра аиӷьтәра азҵаарақәа уҳәа.<ref name="Oxford2005_10">Oxford, 2005, 986—989.</ref> Адгьыл кәакьқәак рҿы апрактикатә философиа акыр заа иҿиауан атеориатә философиа, аметафизика, ма алогика раасҭа. Иаагозар, [[Китайская философия|ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа]] ишынеибаку иҭнаҵаауаз аетикеи аполитикатә философиеи рызҵаарақәа ракәын,{{Аиасра|Древнекитайская философия}} [[русская философия|Урыстәыла ахатәы философиа]] анцәырҵ аурыс хәыцыҩцәа ринтересгьы раԥхьа иргыланы апрактикатә философиа иазкын.{{Аиасра|Философия в России}} == Афилософиа аҭоурых == {{See also|Афилософиа аҭоурых}} === Афилософиа аира === Афилософиа аира, арационалтә философиатә хәыцра ашьақәыргылара аамҭакала иалагеит ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VII-VI ашә. адгьыл кәымпыл еиуеиԥшым ахи аҵыхәеи рҿы: [[Китай (страна)|Китаи]], [[Ведийская цивилизация|Индиа]], [[Адгьылбжьаратәи амшын|адгьылбжьарамшынтә]] [[Древнегреческая колонизация|бырзен колониақәа]] рҿы. Иҟалап ари ма уаанӡатәи апериод иаҵанакуа егьырҭ ацивилизациақәа афилософиатә хәыцра рхы иадырхәахьазар, аха рфилософиатә усумҭақәа еилкаамкәа иаанхоит. Зны-зынла ижәытәӡатәиу афилософиа иахырыԥхьаӡалоит [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Египети]] [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиеи]] рцивилизациақәа ирцәынхаз [[Пословица|ажәаԥҟақәеи]] [[афоризм|афоризмқәеи]] реизгақәа, аха ас еиԥш аидкылара афилософиатә литератураҿы иадгылаӡом. Убри инаваргыланы арҭ ацивилизациақәа иааизакны [[Древняя Греция|абырзен цивилизациа]], ҷыдала заатәи [[досократики|абырзен философцәа]] рдунеихәаԥшышьа акультуратә нырра хымԥадан, аха уи акәӡам зхала иҟоу афилософиатә жәытә бырзентә хәыцра аира амаҵ азызуз.<ref name="Buccellati"/><ref>[http://esxatos.com/armstrong-istoki-hristianskogo-bogoslovia] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210727052917/http://esxatos.com/armstrong-istoki-hristianskogo-bogoslovia |date=2021-07-27 }}[[Армстронг, Артур Хилари|Армстронг]]<span> — Истоки христианского богословия — богословие<!-- Заголовок добавлен ботом --></span></ref> Афилософиа ацәырҵра апроблема знапы алакыз [[Чанышев, Арсений Николаевич|А. Чанышев]] иаликаауеит уи ахыҵхырҭақәа хԥа: амифологиа, аҭҵаарадырра, «абжьааԥнытәи ахдырра азеиԥштәра».<ref name="Колесников1999">Колесников, 1999, § 1.</ref><ref name="Popkin1999">Popkin, 1999.</ref><ref>Чанышев А. Н. Эгейская предфилософия. М., 1970. С. 198. [http://plato.spbu.ru/RESEARCH/sav/s_ch3.pdf с. 39] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150928002629/http://plato.spbu.ru/RESEARCH/sav/s_ch3.pdf |date=2015-09-28 }}</ref> Афилософиа ацәырҵреи аҿиареи рзеиԥш елементны иҟалеит иалкаау аҵара ашьҭанеицәа рыла ишьақәгылоу афилософиатә школқәа рышьақәыргылара, насгьы арегионқәа зегьы рҿы ашьҭанеицәа рлагала иааидкыланы ашкол, ма ашьаҭаркҩы ихырԥхьаӡалон.<ref name="Шохин2007">Шохин, 2007, 259—260.</ref> [[Индийская философия|Индиатәи афилософиеи]] [[Древнегреческая философия|абырзен философиеи]] рышьақәгылара аиԥш зеиԥшу асхемала имҩаԥысуан, аха индиатәи афилософиа акыр ишьшьылаҳаны иҿион.<ref name="Колесников1999" /> [[Китайская философия|Китаитәи афилософиа]], аконсерватизм зыҿиара ааннакылоз аилазаара руаажәларра-политикатә шьақәгылашьа ааидкыланы еиҳагьы ишьшьылаҳаны иҿиауан, ибзианы аус зыдулаз ххҭақәаны иҟаз [[этика|аетикеи]] [[политическая философия|аполитикатә философиеи]] роуп.<ref name="Кобзев2010">Кобзев, 2010.</ref> === Ажәытә бырзен философиа === ==== Заатәи абырзен философиа ==== {{see also|Сократнӡатәиқәа|Асофистцәа|Антикатә философиа}} {{terms|а[[редукционизм]], [[атомизм]], а[[скептицизм]], а[[релятивизм|релативизм]], а[[софизм]]}} Абырзен антикатә философиа ахы ыҵнахуеит ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VI ашәышықәсазы. Мраҭашәаратәи афилософиа адацқәа, [[Рациональность|арационалтә]] [[Мышление (философия)|хәыцра]] ахыҵхырҭақәа, иара ажәа «афилософиа» ацәырҵра ахаҭа зыдҳәалоу ари апериод азы [[Древняя Греция|Бырзентәыла]] ицәырҵыз хәыцыҩцәақәаки урҭ рышколқәеи роуп.<ref name="Osborne2004">Osborne, 2004, xv—xvii.</ref> Иааизакны арҭ афилософцәа зегьы [[Досократики|сократнӡатәиқәа]] ҳәа ирышьҭоуп, даҽакала иуҳәозар, [[Сократ|Сократ]] иаԥхьанеиуа атеориатә ҵакалагьы, аамҭатә ҵакалагьы. Зегь реиҳа еицырдыруа сократнӡатәиқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Фалес Милетский|Фалес]], [[Демокрит|Демокрит]], [[Пифагор|Пифагор]], [[Зенон Элейский|Зенон]]. Сократнӡатәиқәа рҿаԥхьа иқәдыргылон [[Метафизика|аметафизикатә]] зҵаарақәа рыхққәа «Изакәызеи [[Бытие (философия)|аҟазаара]]?», «Иҟоума лабҿаба аобиектқәа рҳәаақәа?» мамзаргьы «Аобиектқәа лабҿаба рҽырԥсахуама?», иара убас иаԥырҵеит хәҭа-хәҭала урҭ азҵаарақәа рҭак ҟазҵо, еиҿагыло адунеи амодельқәа акымкәа-ҩбамкәа. Арҭ амодельқәа акыр иаԥсазтәуаз адырра аиуразы иҿыцу азнеишьа акәын: [[Эмпиризм|аемпирикатә]] гәаҭарақәа ирыдҳәаланы рационалла атеориаркра.<ref name="RobinsonPresocratics1999">Robinson (Presocratics), 1999.</ref> Фалес [[редукционизм|аредукционизм]] зхы иазырхәаз афилософцәа раԥхьа дгылан – иуадаҩу иааҳакәыршаны иҟоу адунеи аҩныҵҟа имариоу закәанқәак, ма хәҭақәак ралкаара иҽазишәеит.<ref name="MooreBruder_5">Moore, Bruder, 2005, 20, 29—31.</ref> Ари аметод иааиуа 200 шықәса рыҩныҵҟа еиҭаҳәан сокртанӡатәиқәа аӡәырҩы, ҷыдала Демокрити [[Левкипп|Левкиппи]] – [[атомизм|атомизм]] аконцепциа авторцәа, уи даара зыхә ҳараку философиатә концепциахеит, анаҩс иахьагьы ахархәара змоу ҭҵаарадырратә концепциахеит.<ref name="MooreBruder_6">Moore, Bruder, 2005, 20.</ref> Сократнӡатәиқәа ирыбзоуроуп иара убасгьы афилософиатә материал адагьы аматематикатә материал аҿгьы аус здырулоз [[Логика|алогика]] аиӷьтәра.<ref name="Osborne2004_2">Osborne, 2004, 133—135.</ref> Машәыршақә иҟамлаӡеит, хәҭа-хәҭалатәи [[Элементарная математика|аматематикеи]] [[Геометрия|агеометриеи]] реихьӡарақәа жәпакы сократнӡатәиқәа рыхьӡқәа иахьрыдҳәалоу.<ref name="RobinsonPresocratics1999" /> Сократнӡатәиқәа аклассикатә антикатә философиа ашьаҭа ркит. Пифагор ажәа «афилософиа» раԥхьаӡа ахархәара иалагаз иакәын, еиҳагьы азеиԥш ҵакы, атермин аҳасабала акәымкәа. Анаҩс ишьақәгылаз ажәытә бырзен философцәа ргәыԥ, [[софисты|асофистцәа]], азҵаарақәа зегьы рҭак ''иаша'' иашьҭаз сократнӡатәиқәа рахь [[скептицизм|агәрамгара]] аадырԥшуан.<ref name="Russellт1">Russell, т.1, 1993, 93.</ref> Асофистцәа [[релятивизм|арелиативизм]], аиаша азыҟашьатәра агәра ргон, иарбан гәаанагаразаалак ажәа хыркыла, агәра угартә ахьчара рҽазыркуан, рҵаҩцәагьы ус иддырҵон.<ref name="Зайцев2010">Зайцев, 2010.</ref> Асофистцәа ашьҭахьтәи абырзен философцәа акырынтә акритика шырзыҟарҵахьазгьы, [[Логика|алогикеи]] [[Риторика|ариторикеи]] рыҿиараҿы рлагала дууп. Афилософиа аҿиара анаҩстәи аетапқәа раан изныкымкәа арелиативизм иазыхынҳәхьан егьырҭ аконтекстқәа рҿы.<ref name="RobinsonSophists1999">Robinson (Sophists), 1999.</ref> ==== Аклассикатә бырзен философиа ==== [[Афаил:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|thumb|200px|[[Платон]]и [[Аристотель]]и, [[Рафаэль Санти|Рафаель]] иҭыхымҭа "[[Афинская школа|Афинытәи ашкол]]" аԥыҵәҵәа, [[Апостольский дворец|Ватикантәи аҳҭны]]. Платон (арӷьарахь) ажәҩан адырра ахыҵхырҭа ҳәа иԥхьаӡоит, иара ихәыцрақәа ртеориа инақәыршәаны, Аристотель (арӷьарахь) адгьыл ахь инапы рханы, а[[Эмпиризм|мпирикатә]] мҩала адырра аиура дшазхиоу ааирԥшуеит]] {{main|Сократ|Платон|Аристотель}} {{terms|А[[идеализм]], [[натурфилософия|аԥсабаратә философиа]], а[[метафизика]], а[[платонизм]], [[аристотелизм]]}} Аклассикатә бырзен философиа адунеитә [[Культура|культура]] анырра ду анаҭеит. Ари афилософиа еиҳарак изыдҳәалоу хҩык рыхьӡқәа роуп: [[Сократ|Сократ]], иҵаҩы [[Платон|Платон]], анаҩс Платон иҵаҩы – [[Аристотель|Аристотель]]. Сократ илагала еиҳарак изыдҳәалоу [[Метод Сократа|раԥхьа еиқәшаҳаҭым ҩыџьа афилософцәа рдиалог аҳасабала афилософиатә зҵаара адгалара]] акәын, руаӡәк аҵыхәтәаны иҿагыло аргументқәа анынҵәа иоппонент диқәшаҳаҭхоит.<ref name="MooreBruder_7">Moore, Bruder, 2005, 35—37.</ref> Сократ иметод даҽа философиатә концепциак иформалтәу аԥхьажәа акәын,уи зҩымҭақәа адиалогқәа раҳасабала изкьыԥхьуаз Платон ихы иаирхәон.<ref name="Лосев1994">Лосев, 1994.</ref> Платони Аристотели Адгьыл аҿы зегь реиҳа анырра змаз ауаа иреиуан.<ref name="Асмус1975">Асмус, 1975, 5.</ref> Платон иҟаиҵаз аидеиақәа ртеориа ауп, уи зегьы еицырдыруа [[Государство (Платон)|идиалог Ареспублика]] аҿы ишьақәгылоуп. Ахәыцрақәа ртеориаҿы, Платон аматериалтә обиектқәа идеалтәу «формақәа» ма «хәыцрақәак» еиҿирԥшуеит, урҭ џьара иҳараку адунеи аҿы иҟоу.<ref name="MooreBruder_8">Moore, Bruder, 2005, 34.</ref> Платон ифилософиаҿы аматериалтә обиектқәа хыхьынтәи иааз идеалтәу аформақәа рцәаҩақәа роуп, [[Миф о пещере|Ашьха амиф]] аҟны иҟоу ииашоу аобъектқәа ргәылшьапқәа реиԥш.<ref name="ЛосевТахоГоди">Лосев, Тахо-Годи, 2005, 179, 345.</ref> Абасала, Платон афилософиаҿы зегь реиҳа ихадоу ахырхарҭа шьақәиргылеит, уи ашьҭахь [[идеализм|идеализм]] ҳәа иашьҭан. Платон иусумҭақәа рҿы иааԥшуаз ахәыцрақәа рбеиареи, идеализм аиҿкаара ашьақәгылареи, Платон ифилософи убриаҟара аҵакы аманы иҟанаҵеит, 20-тәи ашәышықәсазы инхоз афилософцәа руаӡәк [[Уайтхед, Альфред Норт|Алфред Уаитхед]] [[Западная философия|Мраҭашәаратәи афилософиа]] зегьы «Платон изы ҵаҟатәи ацәаҳәақәа» ҳәа рыхьӡиҵеит.<ref group="азгәаҭа" name="Уайтхед" /><ref name="MooreBruder_9">Moore, Bruder, 2005, 37.</ref> Платон ифилософиа «[[платонизм|Платонизм]]» ҳәа иашьҭан, насгьы шәышықәсала ихьыԥшым хырхарҭак аҳасабала аҿиара аиуит, анаҩс [[неоплатонизм|Неоплатонизм]] ахь ииасит.<ref name="ЛосевТахоГоди_2">Лосев, Тахо-Годи, 2005, 164—165.</ref> Аристотель адунеитә культура аҿаԥхьа илшамҭақәа маҷк даҽа ҟазшьак рымоуп. Аристотель [[Древняя Греция|Бырзентәыла]] еизигаз афилософиатә дыррақәа [[Научная литература|аҭҵаарадырратә литература]] астандартқәа шьҭазҵаз аформа ҿыц ала асистематизациа рзиуит.<ref name="Russellт1_2">Russell, т.1, 1993, 180—182.</ref> Иусумҭақәа рахь иаҵанакуан [[Логика|алогика]], [[Метафизика|аметафизика]], [[Этика|аетика]], [[Риторика|ариторика]], иара убас абырзен [[Натурфилософия|натурфилософиа]] еишьҭаргыланы аиҭаҳәара: [[Космология|акосмологиа]], [[физика|афизика]], [[Зоология|азоологиа]] уҳәа. Аристотель иусумҭақәа ажәытә бырзен цивилизациа амра аҭашәамҭаз ицәырҵыз [[Древнегреческая философия|абырзен философиа]] квинтессецианы иҟалеит, адыррақәа рхырхарҭақәак рҿы шәышықәсала истандартхеит, даҽа џьара-џьара – азқьышықәсақәа рзы.<ref name="Oxford2005_11">Oxford, 2005, 51.</ref> Аристотель иалеигалеит иацу [[термин|атерминологиа]], анаҩс абызшәақәа шамахамзар зегьы ирылалеит, уахь иаҵанакуеит абас еиԥш иҟоу аилкаарақәа: «[[Категория (философия)|акатегориа]]», «[[Определение (логика)|аҳәаақәҵа (адефинициа)]]», «[[Категорический силлогизм|асиллогизм]]», «[[Предпосылка|ашьҭамҭа]]», «[[Вывод (рассуждение)|алкаа]]», «[[субстанция|асубстанциа]]», «[[Биологический вид|ахкы]]», «[[Род (биология)|ажәла]]», «[[Аналитика|аналитикатә]]», «[[диалектика|адиалектика]]» уҳәа.<ref name="АлексеевПанин">Алексеев, Панин, 2005, Глава VII.</ref> Аристотель ашәышықәсақәа акыр [[Европа|Европагьы]] [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәагьы]] еилшәара зқәым аҳаҭыр иман, уаҟа баша «Арҵаҩы» ҳәа ишьҭан.<ref name="Фролова1998">Фролова, 1998.</ref> Аматериал асистемаркра инаваргыланы Аристотель, хәҭакахьала, [[Четыре причины|ԥшь-мзызк ирызку аҵараҿы]] иаарԥшу, аматериалтә дунеи еиҳа адҳәаларала Платон ифилософиа еиԥшым ихатә философиатә [[Парадигма (философия)|парадигма]] цәыригеит. Хәҭакахьала, «хыхьынтә илбаагоу» Платон «иидеиақәа» раасҭа, Аристотель «иуниверсалиақәа» аматериалтә обиектқәа рхала идырҿион. Аристотель игәы иаанагон адыррақәа агәаҭарақәеи аԥышәеи рыла иуоур ҟалоит ҳәа, Платон Сократ инаишьҭарххны адыррақәа зегьы ыҟоуп, ауаҩы урҭ ирҳаӡом «игәалаиршәоит» ҳәа иԥхьаӡон. Аристотель ифилософиа [[аристотелизм|аристотелизм]] ҳәа ахьӡ аиуит, акыр шәышықәса Европеи Мрагылара Ааигәеи рхы иадырхәон.<ref name="MooreBruder_10">Moore, Bruder, 2005, 64, 68—70.</ref> ==== Аеллинистикатә философиа ==== {{main|Аеллинистикатә философиа}} {{terms| А[[эпикуреизм|епикуризм]], [[скептики|аскептикцәа]], а[[перипатетики|перипатетика]], а[[стоицизм]], а[[неоплатонизм]]}} [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] рышьҭахь [[Древняя Греция|Бырзентәыла]], анаҩс [[Римская империя|Римтәи аимпериаҿы]] рыҿиара иацырҵон [[Древнегреческая философия|абырзен философиа]] шьаҭас измаз философиатә школқәаки хырхарҭақәаки, [[неопифагореизм|анопифагореизм]], [[платонизм|аплатонизм]] налаҵаны, иара убас Аристотель ифилософиа иацызҵо [[Перипатетики|аперипатетикцәа]].<ref name="MooreBruder_11">Moore, Bruder, 2005, 75—77.</ref> [[Скептики|Аскептикцәа]] иаадырԥшуан, идырҿиауан [[Софизм|асофистцәа]] адунеи иазку адырра иашақәа рырҳара шзалымшо азы ридеиақәа.<ref name="MooreBruder_12">Moore, Bruder, 2005, 81—82.</ref> Ари апериод ацашьа ҿыцқәа ирылукаауан [[стоицизм|астоицизм]]-[[Китайская философия|китаитәи]] [[даосизм|даосизм]] еиԥшу [[Этика|аетикатә]] концепциа, адунеи аҿы агармониа ахыҵхырҭеи иԥсабаратәу амаҭәарқәа реишьҭагылашьа адкылареи еиԥшызтәуа, уи инақәыршәаны алахьынҵа архәарақәа зегьы хьаҵра ақәымкәа ирхыргаларц рабжьызго.<ref name="MooreBruder_13">Moore, Bruder, 2005, 502—503, G17.</ref> Аҵыхәтәан, ари апериод акрызҵазкуа даҽа хырхарҭаны иҟалеит [[неоплатонизм|анеоплатонизм]]. Еицырдыруа афилософ ари апериод иатәу анеоплатонизм аидеолог [[Плотин|Платон]] (III ашәышықәса ҳ.ҟ.) [[Бог|Анцәа]] [[Антропоморфизм|иантропоморфра]] мап ацәикуан, зегьы зымчу иакәны иҟоу Анцәа, абасала ауаҩы иеиԥшра иахҟьаны, алшарақәа рҳәаақәа изцәырҵуан ҳәа шьақәирӷәӷәон.<ref name="Russellт1_3">Russell, т.1, 1993, 270—287.</ref><ref group="азгәаҭа" name="def-pp"/> Уи иахҟьаны, анеоплатонизм аҿы зегьзымчу амонотеисттә нцәеи [[Платон|Платон]] иидеиақәа мамзаргьы иформақәа рдунеии реизааигәахара мҩаԥысуеит, уи Платон иидеиақәа ақьырсианреи егьырҭ амонотеисттә динхаҵарақәеи хәҭакахьала реилалара алнаршеит.<ref name="MooreBruder_14">Moore, Bruder, 2005, 77—78.</ref> === Ажәытә индиатәи афилософиа === [[Афаил:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|160px|[[Будда Шакьямуни|Будда]] ибаҟа, [[Гандхара|Гандҳара]], I ашә. Ҳашықәсԥхьаӡара аан.]] {{Main|Индиатәи афилософиа|Аиндуизм афилософиа}} {{terms|а[[Реализм (философия)|реализм]], а[[материализм]], а[[йога|иога]], [[буддийская философия|абуддатә философиа]],}} Ажәытә индиатәи афилософиа ахы ыҵнахит [[Веды|Вед]] аилыркаара атрадициа, [[индуизм|аиндуизм]] атрадициа ижәытәӡатәиу атекстқәа рҟынтә.<ref name="Oxford2005_12">Oxford, 2005, 428.</ref> [[Индийская философия|Индиатәи афилософиа]] аира аамҭа еимакрада иҟам. Аҭҵааҩцәа рыхәҭак ажәытә индиатәи афилософиа алагамҭа ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VIII-VI ашә. – Ведаа рахь заатәи акомментариқәа реизга [[Упанишады|Упанишады]] аҩра иадырҳәалоит, Упанишады философиатә рҿиамҭоуп ҳәа иазыԥхьаӡаны.<ref name="Шохин2007_2">Шохин, 2007, 24, 33.</ref><ref name="Potter2006">Potter, 2006.</ref> Еиҳа аконсервативтә знеишьа Индиа афилософиа ахаҭа алагара ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа V-IV ашә., «[[Шрамана|ашрамантә]] аамҭа» ҳәа изышьҭоу иаднаԥхьаӡалоит.<ref name="Hamilton2001">Hamilton, 2001, 18—19.</ref> Ари апериод азы иныҟәоз аберцәа, [[Шрамана|ашраманцәа]], Вед аҳаҭыр гәрамгарҭас иҟарҵо иалагеит, уи адинхаҵаратә еимакы цәырнагеит, еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа цәырҵит.<ref name="Шохин2007_3">Шохин, 2007, 249—250.</ref> Индуизм акритикцәа рахьынтәи иалкаауп зегьы раԥхьа иргыланы [[Будда Шакьямуни|Будда]], нас иара ихаану [[Аджита Кесакамбала|Аџьыҭа Кесакамбала]], зҭынха [[материализм|аматериализм]] аныԥшуа, [[Демокрит|Демокрит]] иҿы аасҭа иаҳа иаартны иаарԥшу,, ашьҭанеицәа зегьы [[редукционизм|аредукционизми]] [[Реализм (философия)|ареализми]] дзырҵоз, анаҩс ажәытә философцәа аӡәырҩы ирҟазшьа ҷыдахаз.<ref name="Шохин2007_4">Шохин, 2007, 111—119.</ref><ref name="Шохин2010">Шохин, 2010.</ref> Ажәытә индиатәи атрадициаҿы иубоит [[Софизм|асофистцәа]] рхырхарҭа [[Локаята|Алокаиат]]» ацашьа, урҭ реимак-еиҿак атрадициа «афилософиатә кружокқәа» рацәаны рцәырҵра иацхрааит.<ref name="Шохин2007_5">Шохин, 2007, 89.</ref> Уинахыс (IV ашә. ҳ. ҟ. – II ашә. ҳ.ҟ.) Индиа ишьақәгылоит [[даршаны|адаршанқәа]] – афилософиатә школқәа, урҭ еихшахоит Ведаа аҳаҭыр рымоуп ҳәа изыԥхьаӡои раҳаҭыр мап ацәызкуеи ҳәа. Актәи агәыԥ иаҵанакуеит раԥхьа иргыланы [[Философия индуизма|аиндуизм афилософиа]] аклассикатә школқәа фба: [[санкхья|санкхьиа]], [[Раджа-йога|аиога]], [[ньяя|ниаиа]], [[вайшешика|ваишешик]], [[миманса|миманс]], [[веданта|ведант]]. Аҩбатәи агәыԥ ахь иаднакылоит алокаиата уҳәа егьырҭгьы. Индиатәи афилософиа иаҟазшьарбагаз зеиԥш ҷыдаран ашколқәа жәпакы [[Эпистемология|аепистемологиа]] азҿлымҳара, адырратә хархәагақәа риашара иацны еилыхха [[Реализм (философия)|ареализм]] иахьадгылоз.<ref name="Oxford2005_13">Oxford, 2005, 428—431.</ref><ref name="ЗильберманПятигорский">Зильберман, Пятигорский, 1972.</ref> Ажәытә индиатәи афилософиа ашьақәгылараҿы абырзен философиа еиԥш раԥхьатәи аетапқәа ирхысуан, аха уи акыр ишьшьылаҳаны имҩаԥысуан, уи зыхҟьо индиатәи афилософцәа рыхшыҩзцарақәа [[логика|рлогика]] [[Лингвистика|абызшәадырра]] иахьадҳәалаз ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, [[Досократики|сократнӡақәа]] реиԥш [[Аматематика|аматематика]] акәымкәа.<ref name="Шохин2007_6">Шохин, 2007, 256.</ref> Ажәытә индиатәи [[Категорический силлогизм|асиллогизм]] ааиҳара хә-мардуанк, ма инеиҳаны ишьақәгылан, аклассикатә х-мардуанк ирҿагыланы, ахшыҩзцарақәагьы агәрагара астратегиақәа раҳасабала иахәаԥшуан, ршаҳаҭгак аҳасабала акәымкәа.<ref name="Шохин2004">Шохин, 2004, 237.</ref><ref name="Шохин2010" /> Ажәытә индиатәи афилософиа [[Логика|алогика]] азҵаарақәа жәпакы аус рыднаулеит, иаланагалеит аилкаара, хаҭала, афилософиа, заатәи абуддизм аспектқәак рҿы нап анаркит афилософиатә зҵаарақәа аус рыдулара, [[Западная философия|европатәи афилософиа]] [[Новое время|аамҭа ҿыц]] ааимҭазы изызнеиз.<ref name="Шохин2007_7">Шохин, 2007, 259.</ref> Убри инацҵаны Индиа афилософиатә хшыҩзцарақәа [[Аристотель|Аристотель]] иҩаӡара рзышьҭымхит XX ашәышықәса алагамҭазынӡа, иара уа Индиа [[буддизм|абудизм]] аҿиара атрадициақәаҵәҟьа рҿгьы атекстқәа аԥҵамызт, Платони Аристотели ртәқәа ирҿырԥшу, афилософиатә школ ҭышәынтәалақәа гәыцәс ирзыҟалашаз, абасала, индиатәи афилософиа инықәырԥшшәа амҩабжара иахысит, ажәытә [[Древнегреческая философия|бырзен философиа]] зхысыз.<ref name="Шохин2004_2">Шохин, 2004, 242—246.</ref><ref name="Шохин2007_8">Шохин, 2007, 260—261.</ref><ref name="Шохин2004_3">Шохин, 2004, 242.</ref><ref group="азгәаҭа" name="ind def" /> Анаҩс Индиа аканонизациа зызуу абуддизми [[джайнизм|аџьаинизми]] аԥыжәара рыҭара индиатәи афилософиа ашколқәа реиуеиԥшымра акыр алаҟәра иахҟьаны, уи аҿиара атемпқәа ирнырзар ҟалап.<ref name="Шохин2004_4">Шохин, 2004, 254—255, 279.</ref><ref name="Шохин2004_5">Шохин, 2004, 235, 254.</ref><ref name="Шохин2007_9">Шохин, 2007, 262—264.</ref> === Ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа === {{double image|right|Confucius Tang Dynasty.jpg|120|Zhang Lu-Laozi Riding an Ox.jpg|120|[[Конфуций]], [[У Даоцзы|Даоцзы]] игравиура, [[Тан (династия)|Тан адинастиа]] аамҭа|, агравиура [[Империя Мин|Мин адинастиа]] аамҭа}} {{Main|Акитаи философиа}} {{terms|А[[конфуцианство|конфуцианизм]], а[[даосизм|таоизм]]}} Китаитәи аклассикатә текстқәа Китаи афилософиа аира здыркыло «[[Сто школ|Шә-философиатә школк]]» раамҭа ишахцәажәогьы, аҭоурыхтәи абызшәадырратәи адырраҭарақәа шаҳаҭра руеит лабҿаба арҭ ашколқәа акыр ишмаҷыз, насгьы [[Конфуций|Конфуциа]] иҵара раԥхьа ишцәырҵыз, VI-V ашә. ҳ.ҟ. ҟалаанӡа, егьырҭ ашколқәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа – [[даосизм|адаосизми]] [[легизм|алегизми]], ишцәырҵуаз, ишҿиауаз, [[Конфуцианство|конфуцианра]] аганахьала рҵарақәа шьақәыргыло.<ref name="WingTsitChan2006">Wing-Tsit Chan, 2006.</ref><ref name="Кобзев2010" /><ref name="Oxford2005_14">Oxford, 2005, 137.</ref> Хәҭакахьала, илегендартәу адаосизм ашьаҭаркҩы [[Лао-цзы|Лао-цзы]] итекстқәа цәырҵит Конфуциа иашьҭахь.<ref name="Kohn2000">Kohn, 2000, 4.</ref> [[Китайская философия|Китаитәи афилософиа]] алзкаауа аҷыдарақәа ируакуп [[Практическая философия|апрактикатә философиа]] хымԥада аԥыжәара амазаара, аиҳарак [[Этика|аетикеи]] [[Политическая философия|аполитикатә философиеи]].<ref name="KwongloiShun2006">Kwong-loi Shun, 2006.</ref> Китаитәи афилософцәа раԥхьа иргыланы азҵаарақәа ықәдыргылон зеиӷьыҟам атәылауаҩи зеиӷьыҟам анапхгаҩи зеиԥшрахаша, аҳәынҭқарреи ауаажәларреи рҿы агармониеи аиҿкаареи реиқәырхаразы иаҭаху, еиуеиԥшым ашколқәа рыбжьара аимак-аиҿак адунеии ауаажәларреи рҿы агармониа ахыҵхырҭа иаша иаршәан.<ref name="WingTsitChan2006" /> Аԥхьаӡа инаргыланы уи зыхҟьо, ганкахьала, ари апериод иаҵанакуа китаитәи ауаажәларра ааигәаӡа аполитикатә хынҭаҩынҭарақәа жәпакы ахьырхыргаз, аҳәынҭқарра аполитикатә конфигурациа аиҭазхәыцра рҽахьазыршәоз ауп, даҽа ганкахьала, [[грамотность|аҵарадырра]], нас уи иабзоураны, афилософиа анапы алакзаарагьы алшара [[Китай (страна)|Китаи]] иҟан ауаажәларра реиҿкаашьа џьбара [[Иерархия|иаршәаны]].<ref name="Oxford2005_14" /> Афилософцәа, абасала, аполитикцәеи ачынуааи ирзааигәахон, аха егьырҭ ауаажәларра ирҟәыҭханы иҟалон.<ref name="БуроваТитаренко">Бурова, Титаренко, 1972.</ref> Китаитәи афилософиа ашьақәгылара аамҭазы афилософиатә школқәа жәпакы [[Метафизика|аметафизикеи]], [[Эпистемология|аепистемологиеи]], [[Натурфилософия|анатурфилософиеи]] рызҵаарақәа ықәдыргылон, уи лымкаала [[Моизм|моистам]], [[инь ян цзя|инь, иан, цзиа]] рахь иаҵанакуеит, аха ари аус ацҵара хшыҩзышьҭра амоуит.<ref name="Кобзев2010" /> Ганкахьала, Китаи афилософцәа ашьҭашәарацара ӷәӷәақәа ирықәшәеит. Аха, даҽа ганкахьала, Китаи [[Этика|аетика]] азҵаарақәа еиҳа ахшыҩзышьҭра рызҭоз Конфуциа ифилософиа аԥыжәара агеит. [[Бытие (философия)|Аҟазаара]] азҵаарақәа рҿы акәзар, итрадициатәу [[Китайская мифология|китаитәи амифологиа]] шьаҭас иаман, насгьы адырра иреиӷьу хыҵхырҭаны ишьақәырӷәӷәан ажәытә текстқәа.<ref name="БуроваТитаренко" /> Уимоу, [[Хань (династия)|Хань адинастиа]] аамҭазы, III ашә. ҳ. ҟ. конфуцианра адин де-факто астатус аҭан, Китаи афилософиа ҿиар акәхеит конфуциантәи аканон иаҿырԥшны.<ref name="BoMou2006">Bo Mou, 2006.</ref> === Адунеитә философиа IV-XVI ашә. === Иҳаҩсызи анаҩстәи аамҭақәа ирҿырԥшны IV-XVI ашә. адунеи аҿы афилософиа аҿиара ашьшьыҳәа имҩаԥысуан. [[Европа|Европеи]] [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәеи]] ганкахьала [[Аристотель|Аристотели]] [[Платон|Платони]] ртекстқәа рканонизациа иадҳәалан, ганкахьала арҭ арегионқәа рҿы [[Монотеизм|амонотеисттә динхаҵарақәа]] аԥыжәара ахьрымаз иадҳәалан.<ref name="MooreBruder_15">Moore, Bruder, 2005, 77.</ref> XI ашәышықәсазтәи [[Католицизм|акатоликатә]] [[монах|монах]] [[Пётр Дамиани|Пиотр Дамиани]] иформула «Афилософиа [[Богословие|атеологиа]] амаҵуҩԥҳәыс лоуп» ари апериод азы афилософиа аҿиараҿы ҳаамҭазтәи аҟазшьарбагақәа рахьынтәи иажәа ҵарны иаанхеит, афилософиатә ҿыцрақәа рҳәаақәа акырӡа ишҭшәоу инаҵшьны иаарԥшуа.<ref name="Неретина2010">Неретина, 2010.</ref><ref>[[Patrologia Latina|1867, PL]] 145, p. 603</ref> Индиа афилософиатә хәыцра аҿиара ахаангьы аццакыра ҳаракымызт, III ашә. анҵәамҭазы [[буддизм|абуддизм]] инарҭбааны алаҵәара, афилософиатә концепциақәа реиуеиԥшымра иҽеимкәа анырра анаҭеит.{{Аиасра|Философия в Индии и на Дальнем Востоке}} Аҵыхәтәан, [[Китай (страна)|Китаи]] афилософиа аҿиара иаԥырхаган афилософцәа рышьҭашәарацарақәа, абуддизм аларҵәара, [[Конфуций|Конфуциа]] итекстқәа рканонизациа.<ref name="БуроваТитаренко" /> Аԥхьаӡа инаргыланы, азқьышықәса дуӡӡа зегьы инеиҳау аамҭазы афилософиа фҩык аусзуҩцәа роуп здунеихәаԥшышьақәа шамахамзар инагӡаны адунеи ацивилизациа анырра азҭаз: Платон, Аристотель, Конфуциа, [[Будда Шакьямуни|Будда]], [[Мухаммед|Муҳаммед]], [[Христос|Қьырса]]. Иҟазшьарбагоуп иара убас, Европа афилософиагьы Китаи афилософиагьы ари апериод азы акы иаламҩашьо аикәаргьежьра ахьыҟарҵаз. Европатәи афилософиа [[Античная философия|антикатә философиа]] ианацәхьаҵ, акраамҭа ақьырсиантә теологиа иадлеит, [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аепоха]] аан антикатә философиахь шьҭахьҟа ахынҳәразы.{{Аиасра|Христианская философия}}{{Аиасра|Философия эпохи Возрождения}} Убас еиԥш Китаи афилософиа еиҳагьы ирласны [[Конфуцианство|аконфуцианрахь]] ихынҳәуеит шәышықәсалатәи абуддизм «ианазҿлымҳаха» ашьҭахь.{{Аиасра|Философия в Китае}} Индиа акәзар, ари апериод азы афилософиа ашьшьа-шьшьыҳәа ԥхьаҟа ицоит, II ашә. ҳ.ҟ. – II ашә. ҳ.ҟ. аепикатә аамҭа инаркны шамахамзар аҽамԥсахкәа.{{Аиасра|Индиеи Мрагылара Хареи афилософиа}} ==== Ақьырсиантә философиа ==== {{main|Абжьарашәышықәсазтәи афилософиа}} {{terms|А[[патристика]], а[[схоластика]]}} [[Ақьырсианра|Ақьырсианра]] рхы иахьадырхәоз арегионқәа рҿы афилософиа ашьшьыҳәа иҿион, иалкаау адоктрина анапаҵаҟа иахьыҟаз инамаданы. Ақьырсиантә философиа раԥхьатәи аамҭа (IV ашәышықәсанӡа) ақьырсианра рационалла ашьақәырӷәӷәара, акапан цҵа аҭара аҽазышәарақәа аныԥшуеит. Афилософиа ари апериод иахьӡуп «[[Патристика|апатристика]]», иара иаҳа иналукааша фигураны дыԥхьаӡоуп [[Аврелий Августин|Насыԥ змоу Августин]], уи а[[неоплатонизм]]и ақьырсианреи ринтеграциа мҩаԥигеит, анеоплатонизм [[Абиблиа|Абиблиа]] иаҿагылоз зегьы аԥихит.<ref name="Чанышев1991">Чанышев, 1991.</ref> Ақьырсиантә философиа ашьҭахьтәи аамҭа иахьӡуп «[[Схоластика|асхоластика]]», уи афилософиатә школқәа ауахәаматә еиҿкаарақәа рҟны реиҿкаара иазкыз, ауахәама еиуеиԥшым анапынҵақәа назыгӡоз. Ари апериод азы зегь реиҳа еицырдыруа философуп [[Фома Аквинский|Фома Аквински]], иара ас еиԥш анапынҵа нагӡо ақьырсианреи а[[аристотелизм]]и еидикылеит. Фома Аквински ифилософиа иахьа уажәраанӡа [[Католицизм|Акатоликатә]] уахәама «аофициалтә» философиа, а[[колледж|коллеџьқәеи]] а[[семинария|семинариақәеи]] рҿы иддырҵо акәны иҟоуп.<ref name="АлексеевПанин" /> Фома Аквински иара убасгьы деицырдыруеит ихатәы.<ref name="MooreBruder_16">Moore, Bruder, 2005, 79—80, 86—91.</ref> ==== Мрагылара Ааигәа афилософиа ==== [[Афаил:Sughrat.jpg|thumb|180px|[[Платон]] иеиҭагамҭа «[[Сократ]] иҵаҩцәеи иареи» азы [[Сельджуки|Сельџьуктәи]] асахьаркҩы иадигалаз, XIII ашәышықәса]] {{main|Аԥсылман философиа|Ауриа философиа}} {{terms|а[[Калам (дисциплина)|калам]], а[[суфизм]]}} [[Исламская философия|Аԥсылман философиа]] аира VIII-IX ашә. иаднакылоит. А[[ислам|ԥсылманра]] раԥхьатәи еицырдыруа афилософцәа ируаӡәку [[Аль-Кинди]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Платон]]и русумҭақәа еиликааит, [[Аллах|Аллаҳ]] иабсолиуттәу итрансценденттәу «[[Неоплатонизм|анеоплатониатә]]» ҳәаақәҵара ииҭеит, анаҩс а[[аристотелизм]]и дадгылаҩхеит. Анеоплатонизмгьы аристотелизмгьы аамҭак ала аԥсылманрахь ралаҵара аҽазышәарақәа Аль-Кинди ишьҭанеицәа ирҟазшьарбаган, урҭ рыбжьара еиҳа еицырдыруаз [[Авиценна|Авиценнеи]] [[Ибн Рушд|Ибн Рушди]] ракәын.<ref name="MooreBruder_17">Moore, Bruder, 2005, 500—501.</ref> Аристотель иусумҭақәа Мрагыларахь араб еиҭагақәа рҿы еиҳа еиӷьны еиқәхоуп, абжьарашәышықәсазтәи Европа аасҭа, трактатқәакгьы еиқәханы иҟоуп араб бызшәахьтә алатын бызшәахь аиҭагақәа ирыбзоураны.<ref name="Фролова1998" /> Шәышықәсала зҽеиҵызхыз аԥсылман философиа апроблема хадақәа ируакын аԥсылманра а[[Церковный канон|канон]]и амистикатә исламтә сектақәеи реиҿагылара. Аԥсылман философцәа аӡәырҩы рҽазыршәон аканон рационалла адгылара аҭара, аха амистикатә хырхарҭа хада – а[[суфизм]] – XIII ашәышықәсазы аԥсылманра хазы хырхарҭаны иалкаахеит. Асуфизм анеоплатонизм акыр иазааигәахоит, а[[Теософия|теософиа]] аелементқәа алоуп.<ref name="MooreBruder_18">Moore, Bruder, 2005, 500.</ref> Аҵыхәтәан, XVI ашәышықәсазы аџьам философ а[[мулла Садра]] аристотелизми, анеоплатонизми, аԥсылманреи реилаҵара илшеит, ифилософиа аԥсылманраҿы еиҳа анырра змоу концепцианы иҟалеит иахьа уажәраанӡа.<ref name="AliLeaman">Ali, Leaman, 2007, 146.</ref> А[[иудаизм]] афилософиа ашьақәгылара мҩаԥысуан, ганкахьала, аԥсылман философиа аныррала, даҽа ганкахьала, аристотелизми анеоплатонизми рныррала. Аиудаизм ашьҭанеицәа рҟынтәи хәыцыҩцәақәак арҭ аконцепциақәа аиудаизм иақәдыршәарц иалагеит, аԥсылман [[Калам (дисциплина)|каламқәа]] иреиԥшны ауриатә калам аԥҵара зҽазызшәаз [[Саадия Гаон|Саадиа бен Иасефи]] [[Маймонид|Маимониди]] налаҵаны.<ref name="Sirat2003">Sirat, 2003, 39—97, 242—310.</ref> ==== Индиеи Мрагылара Хареи афилософиа ==== {{See also|Абуддатә философиа}} {{terms|[[чань-буддизм|Чан абуддизм]], [[дзэн-буддизм|Зен абуддизм]], [[неоконфуцианство|Неоконфуцианизм]]}} [[Индийская философия|Индиа афилософиа]] аҿиара еснагь ашьшьыҳәа имҩаԥысуан. Еицәазтәуа факторны иҟалеит III ашә. Индиа а[[буддизм]] инарҭбааны аларҵәара, иара аконцепциақәа рҿы иқәыргылоу азҵаарақәа иаахҵәаны рҭак аҳәара ҳаҭыр ақәым, уи афилософиатә [[логика]] аҿиара иҽеим анырра анаҭон. Аха VIII ашәышықәсазы а[[ислам|ԥсылманцәа]] Индиа ралалареи XIII ашәышықәсазы а[[индуизм]] аренессанси а[[Богословие|теологиатә]] еимакқәа реиԥш афилософиатә еимакқәагьы дырӷыӷкит, XVI ашәышықәсазы Индиа 600 рҟынӡа текст ҟалахьан, урҭ философиатәуп ҳәа иуԥхьаӡартә иҟоуп.<ref name="Шохин2007_10">Шохин, 2007, 259—264.</ref> Излацәажәо афилософиатә зҵаарақәеи урҭ рҭак авариантқәеи рҿы аиԥшрақәа убоит Индиа афилософцәеи Европантә ирхаануи – ақьырсиантә философцәа-а[[Схоластика|схоластцәа]] рыбжьара.<ref name="Шохин1998">Шохин, 1998.</ref> {{anchor|Китаи афилософиа}}III—V ашә.[[Китай (страна)|Китаи]] абуддизм алаҵәара иахылҿиааит хазы китаитәи абуддизм амахәҭа — [[чань-буддизм]], уи еиднакылон афилософиа иазааигәаз итрадициатәу индиатәи абуддатә школқәа руак, [[Махаяна|Махаиана]], нас китаитәи а[[даосизм]].<ref name="Ткаченко1998">Ткаченко, 1998.</ref> Чань-буддизм ауп [[Иапониа|Иапониаҟа]], [[Корея|Кореиаҟа]], [[Виетнам|Виетнамҟа]] уҳәа [[Дальний Восток|Мрагылара Хара]] атәылақәа рахь ирылаҵәо, уаҟа «[[дзэн-буддизм|ӡен-буддизм]]» ҳәа ахьӡ аиуеит. Иапониа аконфуцианреи ӡен-буддизми реилаҵара а[[Самурай|самураицәа]] рфилософиа шьаҭас иаиуеит. Абуддизм Китаиҟа иаанагеит ажәытәӡатәи китаитәи афилософцәа рхы иадырхәоз аасҭа акырӡа иҿиоу алогикатәи акатегориатәи аппарат, аха XI ашәышықәсазы Китаи абуддизм афилософиа анырра лаҟәуеит, маҷк иԥсаху а[[Конфуцианство|конфуцианрахь]] ахынҳәра убоит, уи «[[неоконфуцианство|анеоконфуцианра]]» ҳәа ахьӡ аиуеит.<ref name="Ткаченко1998" /> ==== Аиҭарҿиара аепоха афилософиа ==== {{main|Аиҭарҿиара афилософиа}} {{terms|[[гуманизм|Атрансгуманизм]]}} [[Философия Возрождения|Аиҭарҿиара афилософиа]] шьаҭас иаиуит а[[гуманизм]] – италиатәи а[[проторенессанс]] аҟынтәи иаауа, ауаҩы афилософиатә система «адунеи-ауаҩы» агәҭа дықәзыргыло аконцепциа. Агуманистцәа, «апрофессионалтә философцәа» ракәмызт, Европатәи акатоликатә университетқәа рҿы аҵарауаа рыҩаӡарақәа рауан, дара ргәы иаанагон афилософиа анцәа иитәу мацара амаҵ азуӡом, адгьылтә усқәа ирызҿлымҳазароуп ҳәа, зегьы раԥхьаӡагьы ауаҩы.<ref name="Горфункель1980">Горфункель, 1980, 15—41.</ref> Убри инаваргыланы, агуманистцәа рхатәы философиа аԥҵырҵон мацара акәым, а[[Римско-католическая церковь|католикатә уахәама]] авторитет заҵәык аҳасабала ишьақәнарӷәӷәаз, «асхоластизациа зызуу» [[Аристотель|Аристотель]] иҿагыланы ажәалагала ҟарҵон а[[неоплатонизм]]и егьырҭ антикатә философиатә хырхарҭақәеи рахь ихынҳәырц. Ецырдыруа раԥхьаӡатәи афилософцәа-агуманистцәа рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[Николай Кузанский|Николаи Кузанскии]] [[Монтень, Мишель де|Мишель Монтени]].<ref name="Шестаков2007">Шестаков, 2007, 47—48.</ref> Аԥхьа агуманистцәа ауахәама акәымкәа а[[Схоластика|схоластика]] акәын изҿагылоз, аха Европа [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] афилософиатә хәыцра аеволиуциа ццакны а[[Ақьырсианра|қьырсиантә]] [[догмат]] иаҿагылон. А[[Эстетика|естетикеи]], а[[Натурфилософия|натурфилософиеи]], а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырреи]] ирласны рыҿиара, хәҭакахьала, [[Микеланџьело|Микеланџьело]], [[Леонардо да Винчи]], [[Коперник, Николай|Николаи Коперник]] рыхьӡқәа ирыдҳәалоу, ари аепоха иазҷыдароу [[Папство|римтәи апапцәа]] ламысдарала рхымҩаԥгашьа иацны акатоликатә уахәама аҳаҭыр ланарҟәит аинтеллектуалцәа раӷьырак аҿаԥхьа.<ref name="Russellт2">Russell, т.2, 1993, 7—20.</ref> Анцәа дхазҵоз қьырсианцәаны ишаанхазгьы аинтеллектуалцәа аӡәырҩы [[Ватикан]] аҳаҭыр агәрамгара рызцәырҵит – Европа акәакьқәа жәпакы рҿы А[[Реформация|реформациа]] ахы акит. Аиҭарҿиара афилософцәа аофициалтә уахәаматә философиа агәрагара иаҟәыҵит, егьырҭ адырра ахыҵхырҭақәа рыԥшаара иалагеит, раԥхьа иргыланы ирхашҭхьоу [[Античная философия|антикатәи афилософцәа]] ирыдҵаалеит.<ref name="Горфункель1980_2">Горфункель, 1980, 100—122, 344—359.</ref> === Аамҭа Ҿыц афилософиа === [[Афаил:LifeAndWorksOfConfucius1687.jpg|thumb|180px|[[Конфуций|Конфуци]] и-[[Четверокнижие|Ԥшьшәҟәык]] а[[Алаҭын бызшәа|латын бызшәа]]хь аиҭагара, [[Париж]], 1687 ш.]] {{main|Аамҭа Ҿыц афилософиа}} XVII ашәышықәса инаркны афилософиа аҿиара ласӡаны имҩаԥысуеит, адунеи беиахоит афилософиатә концепциа ҿыцқәеи азнеишьа ҿыцқәеи жәпакы рыла. Иԥшьоу атекстқәа адырра ахыҵхырҭа хада аҳасабала наҟ инаскьагоуп, афилософцәа ҩаԥхьа ажәытәӡа ишьҭыхыз ихадоу афилософиатә зҵаарақәа рахь ихынҳәуеит. [[Европа|Европа]], [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аепоха]] инаркны, [[Античная философия|антикатә]] философцәа еиқәханы иҟоу русумҭақәа зегьы еиҭагоуп, асистематизациа рызууп, антикатә философиа шьаҭас иҟаҵаны, афилософиатә хәыцра ԥхьаҟа ицоит. Уи инаваргыланы иалагоит а[[Натурфилософия|натурфилософиаҿы]] ареволиуциатә еиҭакрақәа, урҭ ашьҭахь «[[Революция в науке|аҭҵаарадырраҿы ареволиуциа]]» ҳәа ирышьҭалоит. [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бекон]] а[[эксперимент|експеримент]] аидеиа адырра иахыҵхырҭаны еилыкка ишьақәиргылоит, [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] аҭҵаарадырра зегьы уасхырс иазыҟало аметодологиа – а[[Научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] аметодологиа ашьаҭа икуеит.<ref name="MooreBruder_19">Moore, Bruder, 2005, 99—100.</ref> Аамҭакала иаҳа–иаҳа иубарҭахоит а[[Глобализация|глобализациа]] алҵшәақәа, адыррақәагьы рхы иақәиҭны адунеи аҿы аиҭаҵра иалагоит – еиуеиԥшым афилософиақәа наҟ-ааҟтәи рилаҵәара ахы акуеит. Европа [[Индиа|Индиеи]] [[Китай (страна)|Китаии]] нагӡаны иаанартуеит, Индиеи Китаии ракәзар – Европа. [[Западная философия|Мраҭашәаратәи афилософиа]] Китаии иареи реидыслара раԥхьа иргыланы аетика-динхаҵаратә зҵаарақәа ирныԥшит. Акы, [[Абиблиа|Абиблиа]]ҿы зыӡбахә ҳәам ацивилизациа, ажәытәӡатәи китаитәи ацивилизациа аҟазаара афакт, Абиблиа аҳаҭыр ҵнашәааит. Ҩбагьы, акитаицәа рцивилизациеи [[Конфуций|Конфуциа]] иҟынтә иаауа а[[Этика|етика]] иазку ргәаанагарақәеи европаа рҿаԥхьа иқәдыргылеит аетикеи адинхаҵареи реимадаразы азҵаарақәа, ицәырҵит афранцыз [[Просвещение|Ҵаралашара]]ҿы{{Аиасра|Французское Просвещение}} иацызҵаз «[[Естественная теология|иԥсабаратәу адин]]» аидеиа, даҽакала иуҳәозар, иԥшьоу атекстқәа ирыдҳәалам адин.<ref name="YuenTingLai1999">Yuen-Ting Lai, 1999.</ref> [[Индийская философия|Индиа афилософиа]] мраҭашәаратәи афилософиа иалаҵан, хадаратәла [[Шопенгауэр, Артур|Артур Шопенгауер]] икьыԥхьымҭақәа инадыркны.<ref name="Oxford2005_15">Oxford, 2005, 846.</ref> ==== Афранцыз Ҵаралашара ==== {{see also|Аҵаралашара аепоха}} XVIII ашәышықәсазы а[[Гуманизм|гуманистцәа]] ихацдыркыз аус [[Франциа|Франциа]] а[[Политическая философия|политикатә философиеи]] а[[Этика|етикеи]] рыҿиараҿы иацнаҵеит. Ари апериод иаҵанакуа афранцыз ҳәынҭқарра ааигәа-сигәа иҟаз [[Германиа|Германиа]], [[Голландия|Голландиа]], ма [[Англызтәыла|Англиа]] ирҿырԥшны еиҳа арепрессиа аҵан, уи ицәырнагеит акыр зылшоз афранцыз философцәа аӡәырҩы аргументла рҿагылара, урҭ ауахәамагьы аҳәынҭқаррагьы аетикеи аморали рызҵаарақәа рҿы раҳаҭыр гәрамгарҭас иҟарҵеит. [[Монтескьё, Шарль де|Монтеские]] аполитикатә философиазы усумҭақәак икьыԥхьит, уаҟа формала ишьақәирӷәӷәеит Англиа иҟоу, [[Локк, Джон|Џьон Локк]] дзыхцәажәаз аиҳабыра р[[Разделение властей|еиҟәыҭхара]] хра аманы ишыҟоу. [[Вольтер]] ақьырсианра акритика азиуан, [[Руссо, Жан-Жак|Жан-Жак Руссо]] еицырдыруа иусумҭа «[[Об Общественном договоре|Ауаажәларратә еиқәшаҳаҭразы, мамзаргьы аполитикатә зин апринципқәа]]» аҟны а[[Общественный договор|уаажәларратә еиқәшаҳаҭра]] аидеиа еизирҳаит, ишиашоу а[[Демократия|демократиа]] апринципқәа иҳәеит.<ref name="PopkinEnlightment1999">Popkin (Enlightment), 1999.</ref> Арҭ афилософцәа русумҭақәа ауаажәларра-политикатә ԥсҭазаара анырра ду арҭеит: урҭ А[[Великая французская революция|францыз револиуциа]] аидеологиа ахәҭа хада акәын, иара убас ЕАА [[Конституция США|Аконституциа]] шьаҭас иаиуит.<ref name="MooreBruder_20">Moore, Bruder, 2005, 323—329.</ref> ==== Аматериализми аидеализми ==== {{terms|, а[[идеализм]], а[[Дуализм (философия)|дуализм]]}} Афилософиа азҵаара хадақәа ируакуп ҳа[[Сознание (философия)|хдырреи]] иааҳакәыршаны иҟоу адунеии реимадара аҟазшьа аилкаара. Афилософиа алагамҭазы ицәырҵыз аконцепциақәа ҩба – аматериализми аидеализми [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] азы рхатәы хьӡқәеи аформалтә еиҭаҳәареи роуеит, ԥхьаҟагьы аҿиара иалагоит. Аматериализм, а[[Атомизм|томистцәа]]-[[Досократики|сократнӡатәқәа]] ажәытә индиатәи а[[локаята|локаиат]] аҿгьы иубо, еинаалоу еиҭаҳәарак аҳасабала ишьақәиргылоит [[Гоббс, Томас|Томас Гоббс]]. Амала, [[Локк, Джон|Џьон Локк]] ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи хаҭала дахьадҳәалоу акәымкәа, и[[Орган чувств|цәанырратә цәеижьхәҭақәа]] рхаҿра далԥшны дахьидикыло аҭагылазаашьа дазааҭгылоит. [[Беркли, Джордж|Џьорџь Беркли]] аидеализм апозициа ааникылоит: иара Локк иаргументқәа абсолиут аҟынӡа инеигоит: ауаҩытәыҩса идунеи шьақәгылоуп ицәаныррақәеи иидеиақәеи рыла, аматериалтә обиектқәа рыла акәымкәа.<ref name="MooreBruder_21">Moore, Bruder, 2005, 109—110, 117—119.</ref> Иара убасгьы ишьақәыргылан ибжьаратәу концепциақәак. [[Декарт, Рене|Рене Декарт]] ифилософиаҿы зеиӷьыҟами аматериалтәи дунеи шыҟоу аилыркаара иҽазишәон. Иара иконцепциа, [[Платон]] итәы акыр иазааигәаз, «[[Дуализм (философия)|дуализм]]» ҳәа ахьӡ аиуит. Даҽа ганкахьала, [[Спиноза, Бенедикт|Спиноза]] адунеи зегьы аԥхьатәи «асубстанциа» ала ишьақәгылоуп ҳәа иԥхьаӡон, уи иара «анцәа» иоуп, аматериалтә обиектқәагьы ауаҩытәыҩсатә хдыррагьы зеӷьаҟам аобиектқәагьы шьақәзыргыло. Абасала, атермин «аидеализм» афилософиа иалазгалаз [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибниц]] XVIII ашәышықәса алагамҭазы ишьақәиргылеит аелементартә хәҭаҷқәа ҳаамҭазтәи р[[Физика элементарных частиц|физика]] иақәҿызҭуа аконцепциа. Леибниц аобиектқәа зегьы шьаҭас ирымоу аматериалтә [[атом]]қәа ракәӡам, «[[Монада|амонадқәа]]» роуп ҳәа иԥхьаӡон – активра ма аенергиа аҟәырҷахақәа.<ref name="MooreBruder_22">Moore, Bruder, 2005, 103—104, 113—116.</ref> ==== Аемпиризми арационализми ==== {{terms|, а[[Рационализм (философия)|рационализм]]}} Абиблиа уаҳа узықәгәыӷша, еиҳаракгьы ииашоу адырра иахыҵхырҭаны ишыҟам аилкаара а[[Эпистемология|епистемологиатә]] еимакы ӷәӷәа иалагамҭаны иҟалеит. "Иабаадыруеи иарбанзаалак акы?" – рхы азҵаара арҭон [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] афилософцәа, уи азҵаара [[Античность|антикатә аамҭақәа]] инадыркны актуалра аҵан. [[Досократики|Сократнӡатәқәа]], реиҳараҩык а[[Рационализм (философия)|рационалистцәа]], адунеи хәыцрала еилукаар алшоит ҳәа ақәырҵон. Акыр аамҭа, ииашаны уаназхәыцуа, иалшоит ииашаҵәҟьоу, узавамло аҵабыргқәа реилкаара, иаҳҳәап, ма [[Теорема Пифагора|Пифагор итеорема]]. Антикатә аамҭақәа раангьы а[[скептики|скептикцәа]]-а[[Софизм|софистцәа]] арационалистцәа ирҿагылон. Арационализм инарҵауланы аҭҵаара мҩаԥигеит [[Декарт, Рене|Рене Декарт]], уи аконцепциа ахархәарала, ауаҩы ицәанырратә цәеижьхәҭақәа зегьы зжьар зылшо акала иааирԥшит, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иазку адырра аҟәырҷаха заҵәык, ҷыдала иалкаау арационалтә знеишьа – «[[Cogito ergo sum|сара схәыцуеит, ус анакәха, сара сыҟоуп]]» шакәу. Егьырҭ алкаақәа зегьы мцхар алшоит.<ref name="MooreBruder_23">Moore, Bruder, 2005, 104—107.</ref> Декарт иконцепциа анарбоит, иаагозар, еицырдыруа афильм «[[Матрица (фильм)|Аматрица]]».<ref name="Russellт2_2">Russell, т.2, 1993, 80—85.</ref> [[Спиноза, Бенедикт|Спинозеии]] [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибници]] арационалисттә дунеихәаԥшышьақәа рыман, аха [[Локк, Джон|Џьон Локки]] [[Беркли, Джордж|Џьорџь Беркли]] адырра зегьы цәаныррала, емпирикала ауп ишымҩаԥысуа ҳәа ирыԥхьаӡон. Аемпиризм аҿиараҿы еиҳа илагала ҟаиҵеит [[Юм, Дэвид|Девид Иум]], уи иусумҭақәа рҿы иаҳирбоит ауаҩытәыҩсатә дырра зегьы иубо ацәырҵрақәа реизыркәкәара шьаҭас ишамоу, иаахҵәаны иаҳҳәозар, а[[Индуктивное умозаключение|индуктивтә хәыцра]].<ref name="Bracken1999">Bracken, 1999.</ref> Иум инеиҵыхны ишьақәиргылеит а[[Проблема индукции|индукциа апроблема]] – аиндуктивтә хәыцра, а[[Дедуктивное умозаключение|дедуктивтә хәыцра]] иаҷыданы, арационалтә шьаҭа шамам аилкаара. Даҽакала иаҳҳәозар, амра уаҵәы ихалоит ҳәа агәаанагара "арационалтә" ҵаҵӷәык ыҟаӡам, избанзар, уаанӡатәи амшқәа зегьы раангьы ус иҟан.<ref name="MooreBruder_24">Moore, Bruder, 2005, 134—138.</ref> ==== Иммануил Кант ==== [[Афаил:Kant Kritik der reinen Venunft 1781.jpg|thumb|180px|«[[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритикцәа]]» раԥхьатәи аҭыжьымҭа атитултә бӷьыц, 1781 ш.]] {{main|Иммануил Кант}} {{terms|А[[кантианство|кантианизм]], а[[неокантианство|неокантизм]]}} Аӡәырҩы ргәаанагарала, Иммануил Кант [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] рыҩаӡараҿы иҟоу афилософцәа дыруаӡәкын. Иара ифилософиатә усумҭақәа, афилософиа аҿы зегь реиҳа еицырдыруа ашәҟәқәа иреиуоу [[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритика]] уахь иналаҵаны, афилософиа иҵаулоу акритикатә анализ азы стандарт ҿыцқәа шьақәдыргылеит.<ref name="MooreBruder_25">Moore, Bruder, 2005, 139.</ref> Кант ифилософиа, раԥхьа [[кантианство|кантианизм]] ҳәа, нас [[неокантианство|неокантизм]] ҳәа, европатәи афилософиатә цәанырра ду анырра анаҭеит.<ref name="Oxford2005_16">Oxford, 2005, 466.</ref> «Ахшыҩ цқьа акритикаҿы» Кант а[[Рационализм (философия)|рационализм]]и а[[эмпиризм]]и рыпроблема дазхьаԥшит, уаанӡатәи азнеишьақәа акритика рзиуит, аемпиризми арационализми еидызкыло адырра аконцепциа ықәиргылеит. Астрономиаҿы [[Коперниковская революция|коперниктәи ареволиуциа]] агәацԥыҳәара знаҭаз Кант игәы иҭан афилософиаҿы ареволиуциа аҟаҵара.<ref name="Ameriks1999">Ameriks, 1999.</ref> Кант адырра амаҭәарқәа «а[[феномен]]қәеи» «[[Вещь в себе|зыҩныҵҟа иҟоу амаҭәарқәеи]]» ҳәа ишеит. «Зыҩныҵҟа иҟоу амаҭәарқәа» (иаҳҳәап: «Анцәа дыҟоуп») рзы ашьақәырӷәӷәарақәа, Кант итәала, ԥышәарала иузгәаҭом; Кант ауаҩы ԥышәала ус еиԥш иҟоу амаҭәарқәа иҭам, убри аҟынтә урҭ ирызкны атеориатә дырра аиура илшом ҳәа иԥхьаӡон. Даҽа ганкахьала, Кант излиаҳәо ала, ауаҩы ихшыҩ ихы иархәаны иарбоу ацәаныррақәа аконцептуализациа рзиуеит: а[[Аамҭа|амҭеи]] ақәыԥшылареи ирниҵоит, икатегориеитәуеит, афеномен амзызрбага аиҭоит.<ref name="MooreBruder_26">Moore, Bruder, 2005, 140—142.</ref> Абасала, адырра Кант иҟны адкылара цқьа мацара иҭагӡам, аемпирикатәи арационалтәи ркомбинациақәа роуп.<ref name="Oxford2005_17">Oxford, 2005, 467.</ref> [[Кантианство|Кант ифилософиа]] иаҵанакуеит макьана зны изиааитәу аиҟәшара ииашоу аобиектқәа рыбжьара, урҭ инагӡаны «рхаҿы амаҭәарқәа» ыҟоуп, убри аҟнытә еилкаашьа рымаӡам, ауаҩытәыҩса и[[Сознание (философия)|хдырра]]ҿы рцәырҵрақәа, урҭ ауаҩытәыҩса ихшыҩ апризмала аконцептуализациа рызууп. Кант ифилософиа иаартны иааннажьуеит адырра а[[Объективизм (философия)|обиективра]] азҵаара, избанзар афеномен акатегориариеи аконцептуализациеи субиективтәзар алшоит.<ref name="Russellт2_3">Russell, т.2, 1993, 218—219.</ref> Ари азҵаара шьаҭас иаиуит ҳаамҭазтәи афилософиаҿы аиҟәшара, а[[Континентальная философия|континенталтә философиа]]хь асегментациа, а[[Аналитическая философия|налитикатә философиа]]хьгьы.<ref name="MooreBruder_27">Moore, Bruder, 2005, 142—143.</ref>{{Аиасра|Континентальная философия}}{{Аиасра|Аналитическая философия}} А[[Абсолютный идеализм|бсолиуттә идеализм]] аамҭазы, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] иконтиненталтә философиа адунеи системак аҳасабала аконцепциақәеи акатегориақәеи рыла аилкаара ахьынтә иаауеит. Ас еиԥш иҟоу адунеи аҿы, иаагозар, агәаԥхара амчала еиуеиԥшым, арационалтә хшыҩзцарақәагьы уахь иналаҵаны, арекатегоризациақәа, ареконцептуализациа, ма а[[Деконструкция|деконструкциақәа]] рымҩаԥгара алшоит, еиҳа-еиҳа иҿыцу афилософиатә концепциақәа аԥҵо.<ref name="Scott1999">Scott, 1999.</ref> Аналитикатә философиа атрадициа аԥхьа британиатәи а[[Эмпиризм|емпиристцәа]] рфилософиа иацҵо, ишьақәыргылоу афилософиатә категоризациақәеи алабҿабатә дунеии зегьы рыбжьара ашьҭахьтәи аимадара аԥшаара аҵанакуеит.<ref name="Critchley2001">Critchley, 2001, 18—19.</ref> Аналитикатә философиа, абасала, ахшыҩзцара а[[Логика|логика]] аџьбарара еиҳа ахшыҩзышьҭра анаҭоит, хәҭа-хәҭала а[[научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] зхы иазырхәо амаҭәарқәа ирзааигәахоит.<ref name="Stroll1999">Stroll, 1999.</ref> ==== Кантшьҭахьтәи анемец идеализм ==== {{main|Анемец идеализм|Гегель}} Германиа [[Кант, Иммануил|Кант]] ишьҭанеицәа – [[Фихте, Иоганн Готлиб|Фихте]], [[Шеллинг, Фридрих Вильгельм Йозеф фон|Шеллинг]], [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] – афилософиа дырҿиеит а[[Абсолютный идеализм|бсолиуттә идеализм]] ахырхарҭала, канттә [[Вещь в себе|маҭәарқәа рхаҿы]] рыҟазаара зынӡа мап ацәыркит. Гегель икәша-мыкәша иҟоу адунеи – абсолиуттә идеиа акатегориақәа конкретла раарԥшра.<ref>Фролов И. и др. Введение в философию. Глава 5. Философия Нового времени: наукоцентризм</ref> Кантшьҭахьтәи анемец идеализм ажәалагала ҟанаҵеит атрансценденталтә субиект ҭоурыхла иахәаԥшларц, субиектк аҳасабала Гегель изцәырҵит иааидкыланы ауаатәыҩса рҭоурых «обиективтә доуҳак» аҳасабала.<ref name="MooreBruder_28">Moore, Bruder, 2005, 36.</ref> Аобиективтә доуҳа аформақәа ҵакыс ирымоуп иҿио акультура аҭоурыхтә формақәа. Гегель абасала Кант итрансценденталтә [[идеализм]] а[[Метафизика|метафизикатә]] идеализм ахь ииаигеит.<ref name="MooreBruder_27" /> === Аконтиненталтә философиа === {{main|Аконтиненталтә философиа}} {{terms|[[постмодернизм|Апостмодернизм]]}} Аконтиненталтә философиа ахы ыҵнахуеит [[Кантианство|Канти]] [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегели]] рфилософиа аҳәаа иҭагӡаны иалыршахаз аконцептуализациақәа рҿы.{{Аиасра|Иммануил Кант}} Раԥхьа атермин «аконтиненталтә философиа» иаднакылон а[[аналитическая философия|налитикатә]], усҟан англызтә (мамзаргьы «адгьылбжьахатә») философиеи [[Франциа|Франциеи]] [[Германиа|Германиеи]] рфилософиеи реиҿагылара, [[Европа|Европатәи аконтинент]] аҿы.<ref name="Nenon2006">Nenon, 2006.</ref> Амала, ахырхарҭақәа ирышьҭанеиуаз ирласны географиала еилаӡҩеит, иахьатәи аамҭазы аконтиненталтә философиа ҳәаақәырҵоит уи иаҵанакуа афилософиатә концепциақәа реизгала.<ref name="MooreBruder_29">Moore, Bruder, 2005, 159—160.</ref> Арҭ аконцепциақәа ҵакыла зынӡа еиԥшым, а[[марксизм]] инаркны а[[постструктурализм]]шьҭахьтәи аҟынӡа инаӡоит, аха урҭ еиднакылоит аналитикатә философиааҩныҵҟа иҟамло аконцептуализациа ахақәиҭра наӡа.<ref name="Critchley2001_2">Critchley, 2001, 12—16, 19.</ref> [[Абсолютный идеализм|Гегель иазгәеиҭоит]], адунеи лабҿаба иҟам, ауаҩы иихәыцыз категориала, концепциала, структурала еибаркуп, убри аҟынтә иалху иарбанзаалак шьаҭак ала арекатегоризациақәеи а[[Деконструкция|деконструкциақәеи]] алыршахоит.<ref name="Scott1999" /> Иаагозар, [[Ницше, Фридрих|Ницше]] аморалтә нормақәа рыҟамзаара шьақәирӷәӷәеит, [[Маркс, Карл|Маркс]] агәра ганы дыҟан иаарласӡаны а[[пролетариат]] а[[гегемония|хадара]] шаиуаз, [[Камю, Альбер|Камиу]] аԥсҭазаара шҵакыдаз.<ref name="Russellт2_4">Russell, т.2, 1993, 298—299.</ref> Аконтиненталтә философиа ахаҭарнакцәа аӡәырҩы, иаагозар, Маркс, ма [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегор]] налаҵаны, Гегель акритика шизыруазгьы, иага ус акәзаргьы Гегель иҿырԥшны рфилософиа шьақәдыргылон.<ref name="MooreBruder_30">Moore, Bruder, 2005, 146.</ref><ref name="Oxford2005_18">Oxford, 2005, 279.</ref> Ҳаамҭазтәи аконтиненталтә философиа асегмент ду, ианеиҵаха, а[[Герменевтика|герменевтикеи]] а[[постструктурализм]]и назлоу, а[[постмодернизм]] афилософиа иаҵанакуеит. ==== Аконтиненталтә философиа акритика азура ==== {{terms|а[[релятивизм|релативизм]], а[[моральный релятивизм|моралтә релативизм]]}} Акритикцәа аӡәырҩы изладырбо ала, аконтиненталтә философиа ахырхарҭақәа ирҟазшьоуп аморалтә [[релятивизм|релиативизм]] еиԥш аметодологиатә релиативизмгьы, уи иахҟьаны иааҳакәыршаны иҟоу адунеи алабҿабатә ацәхьаҵрагьы. Иаагозар, афилософиаҿы аналитикатә традициа ахаҭарнакцәа аконтиненталтә философцәа акритика рзыруеит аконтиненталтә философиа аҩныҵҟа ахырхарҭақәа зегьы рхәыцра рыҩныҵҟа иахьҭагьежьуа азы, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иадҳәаламкәа, уи азеиԥш маҭәартә контекст аҿы хырхарҭак зыԥсоу ахәшьара аҭаразы алшара унаҭом.<ref name="Scott1999" /> Афилософиа аналитикатә школ еицырдыруа ахаҭарнак [[Рассел, Бертран|Бертран Рассел]] аконтиненталтә хәыцра а[[моральный релятивизм|моралтә релиативизм]] аликаауан, уи Гегель идиалектика иқәныҟәаны ауаажәларра рзы ихырҵәагаз «алибералтә» философиатә хәыцра аибаркырақәа ахылҿиааит: [[Бентам, Иеремия|Бентам]] → [[Рикардо, Давид|Рикардо]] → [[Маркс, Карл|Маркс]] → [[Сталин, Иосиф Виссарион-иԥа|Сталини]] [[Фихте, Иоганн Готлиб|Фихтеи]] → [[Байрон, Джордж Гордон|Баирон]] → [[Карлейль, Томас|Карлеиль]] → [[Ницше, Фридрих|Ницше]] → [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Гитлер]].<ref group="азгәаҭа" name="Russell"/> Иара убас ҵарауаақәак апостмодернисттә континенталтә школ арелиативизми методологиатә ҳәаак аҟамзаареи рзы акритика азыруеит. ==== Амарксизм ==== [[Афаил:КапиталМаркс1.jpg|thumb|180px|[[СССР|Асовет]] ҭыжьымҭа «[[Капитал (Маркс)|Акапитал]]» – [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] зегь реиҳа ифундаменталтәу иҩымҭоуп]] {{main|Амарксизм|Анеомарксизм|Карл Маркс}} [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] ишьҭанеицәа ируаӡәкыз [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] ахшыҩҵак ахархәарала адунеи аҽеиҭакра азхәыцра шьҭихит, афилософиа адунеи аилкааразы мыруганы акәымкәа, уи аԥсахразы хархәаганы иԥхьаӡон. А[[Марксизм|марксисттә философиа]] аҵакы зызкыз зеиӷьыҟам ауаажәларра а[[Социальный класс|классқәа]] рыла асегментациа рзутәым, уи хаҭалатәи ахатәра аԥыхрала, лымкаала аарыхра а[[средства производства|хархәагақәа]] рыла анагӡара алшоит. Ахатә мал аԥыхра «а[[Классовая борьба|класстә қәԥара]]» иалҵшәахар акәын, хыԥхьаӡара рацәала «а[[пролетариат]]» рымч анырнырлак, ареволиуциа амҩаԥгараан «а[[Буржуазия|буржуазиа]]» ианаиааилак, р[[Диктатура пролетариата|диктатура]] анышьақәдыргылалак, уи зеиӷьыҟам «акоммунисттә» уаажәларрахь амҩа абжьаратәи етапны иҟалоит.<ref name="MooreBruder_31">Moore, Bruder, 2005, 336—340.</ref> Маркс итеориа аԥҟарақәа аус аҿы рхархәара аҽазышәара ԥышәан [[Революция 1917 года в России|1917 шықәсазтәи Урыстәыла Ареволиуциа]] абзоурала, аха [[Урыстәыла|Урыстәыла]] аџьажәлар рымчра аилазаара аргылара залмыршахеит.<ref group="азгәаҭа" name="Marx"/><ref name="MooreBruder_32">Moore, Bruder, 2005, 341.</ref> Маркс иекономикатә зԥхьагәаҭарақәа аиҳараӡак ишынамӡазгьы, ифилософиатә, лымкаала заатәи иусумҭақәа ХХ – XXI ашә. Европа «иаҩцам» амарксизм иашьҭанеиуа а[[неомарксизм|неомарксистцәа]] рзы аинтерес рыҵоуп. Аклассикатә марксизм аԥҟарақәа жәпакы рыгха ҳасаб азуны акәзаргьы, амарксисттә философиа ауаажәларраҿы имҩаԥысуа апроцессқәа реилкаара арҵаулоит. Анеомарксизм аҿиара уаҩы ишимбац иҟоуп, уи ашьҭанеицәа еишьҭаргыланы амарксизми егьырҭ имодоу атеориақәеи реилагӡара рҽахьазыршәоз. Аибашьра ашьҭахьҵәҟьа анеомарксистцәа амарксизми а[[фрейдизм|фреидизми]] еиларҵеит, [[Франкфуртская школа|Франкфурттәи ашкол]] ашьақәыргылара хаҭала рхы аладырхәит, 1970-тәи ашықәсқәа рзы анеомарксистцәа Маркс ифилософиеи усҟантәи аамҭазы имодаз а[[структурализм]]и еиларҵон, 1980-тәи ашықәсқәа рзы рҽазыршәеит марксизм атәылақәа жәпакы рҿы амчрахь инеиз аконсерваторцәа адаптациа рзура.<ref name="Singer2001">Singer, 2001, 89—92.</ref> Иахьатәи аамҭазы иҟоуп амарксизми а[[феминизм]]и, амарксизми а[[постструктурализм]]и уҳәа ргибридқәа. Абасала, анеомарксизм иахьатәи аамҭазы Маркс ихаҭа ианаамҭаз хьаҳәхьачарада мап зцәикуаз «абуржуазиатә философиа» аиуеиԥшымзаара еилаҵаны ахы аԥшаауеит.<ref name="Oxford2005_19">Oxford, 2005, 560—561.</ref> ==== Афеноменологиеи агерменевтикеи ==== {{main|Афеноменологиа|Агерменевтика|l1=Афеноменологиа}} Афеноменологиа – XX ашәышықәса афилософиаҿы анемец философ [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерль]] иаԥиҵаз хырхарҭоуп. Афеноменологиа шьаҭас иамоуп Гуссерль ирҵаҩы [[Брентано, Франц|Франц Брентано]] иқәиргылаз а[[Сознание (философия)|хдырра]] а[[Интенциональность|интенционалра]] аидеиа. Афеноменологиаҿы адҵа ықәдыргылоит ахдырра цқьа, мамзаргьы ахдырра аҵакы аарԥшра. Абри хықәкыс иҟаҵаны а[[феноменологическая редукция|феноменологиатә редукциа]] ҳәа изышьҭоу мҩаԥысуеит, уи иахҟьаны иарбанзаалак амаҭәар ахдырра акоррелиатқәа раҳасабала ауп ишахәаԥшлатәу. Афеноменологиа хықәкыс иамоу амаҭәар аҟазшьақәа рыҭҵаара акәӡам, амаҭәари уи аҟазшьақәеи рҿы иубо аҵакқәа рспектр ахьышьақәгыло ахдырра актқәа рыҭҵаара ауп. Афеноменологиатә редукциа иаҵанакуеит ахыцқәа рыҭгара ахдырра адогматикатә шьақәгылақәа, урҭ афеноменологиатә ҭҵаара аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵакы рымамзароуп.<ref name="ВведениевфилософиюЧастьIV">Введение в философию. Часть IV.</ref> Гуссерль ифеноменологиа дацәхьаҵуа [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Ҳаидеггер]] иқәиргылеит «а[[герменевтика|герменевтикатә]] феноменологиа» аидеиа. Уи иконцепциаҿы агуманитартә ҭҵаарадыррақәа рметодологиа аҟынтәи агерменевтика а[[Бытие|ҟазаара]] иазку ҵараны иҟалоит. Агерменевтика амаҭәар – аилкаара –ауаҩытәыҩса иҟазаара афундаменталтә знеишьа аҳасабала иахәаԥшуеит. Афилософиатә герменевтика ашьаҭақәа иҳәеит Ҳаидеггер иҵаҩы [[Гадамер, Ханс-Георг|Ханс-Георг Гадамер]] иусумҭа «Аҵабырги аметоди» аҟны (1960). Ҳаидеггер инаишьҭарххны Гадамер агерменевтикеи абызшәеи реимадара ааирԥшит. Аилкаара дҵас иамоуп, Гадамер излаиҳәо ала, аԥхьеилкаара – аҭоурыхи иахьатәи аамҭеи еидызҳәало атрадициа иҳәаақәнаҵо аилкаара азԥхьаҭагылазаашьа. Иарбан традициазаалак абызшәа ӷәӷәала иадҳәалоуп, уаҟа иаарԥшуп. Афилософиатә герменевтика атәала, абызшәа ауаҩы дҳәаақәнаҵоит, идырратә усура иашьаҭаны иҟалоит.<ref name="ВведениевфилософиюЧастьIV" /> ==== Анигилизми анархизми ==== {{main|Анигилизм|Анархизм}} Афилософцәеи ашәҟәыҩҩцәеи гәыԥҩык ауаҩы иҩнуҵҟатәи ихәшьарақәа ртема ианадҵаалоз, иҟоу аморалтәи акультуратәи нормақәа рықәныҟәаразы ҵаҵӷәык шыҟам шьақәдырӷәӷәеит, уи «а[[нигилизм]]»ҳәа ахьӡ аиуит. Иаагозар, а[[буддизм]] аилкаара шьаҭас иҟаҵаны, адунеи анигилисттә сахьа ҭихит [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауер]]. [[Шпенглер, Освальд|Шпенглери]] [[Ницше, Фридрих|Ницшеи]] рыкәша-мыкәша иҟаз европатәи акультураҿы анигилизм алаҵәара рбон. Ницше анигилизм европатәи акультура зегьы аҿиара иԥсабаратәу логиканы иԥхьаӡон, уи адацқәа ибон, хәҭакахьала, ауаҩы заа идырны иҟаиҵо агәнаҳара ақьырсиантә шьақәырӷәӷәараҿы.<ref name="ВизгинПустарнаков">Визгин, Пустарнаков, Соловьёв, 2010.</ref> Шпенглери Ницшеи анигилизми уи амзызқәеи еиҳа аконцептуализациа шырзыҟарҵазгьы, дара рхаҭақәа лассы-лассы анигилистцәа ирхырыԥхьаӡалоит. Атермин «анигилизм» ахаҭа раԥхьаӡа акәны Урыстәыла ицәырҵзар ҟалап, ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, иаҳҳәап [[Тургенев, Иван Сергеевич|Тургенев]], изныкымкәа анигилистцәа рхаҿсахьақәа аадырԥшхьан асахьаркыратә литератураҿы.<ref name="Oxford2005_20">Oxford, 2005, 659.</ref> Анигилизм иҵоураны иазнеиуан анархизм афилософцәа, лассы-лассы аҳәынҭқарратәи, ауахәаматәи институтқәа мап рыцәкра азԥхьагәазҭо ахырхарҭақәа. Анархистцәа ауаҩы ихақәиҭра зегьы раԥхьа иргылатәу хәшьарала адекларациа азыруеит, аҳәынҭқарратә институтқәа зегьы ԥынгылак аҳасабала иахәаԥшуеит. Анархизм аидеиа ашьклаԥшра алшоит [[Досократики|сократнӡатәиқәа]] шьоукы инадыркны, [[Зенон Элейский|Зенон]] дналаҵаны. Атермин «анархизм» зхы иазырхәаз, уи аконцепциа шьақәзыргылаз раԥхьатәи ҳаамҭазтәи философын афранцыз политик [[Прудон, Пьер Жозеф|Пьер Прудон]].<ref name="ВизгинПустарнаков" /> Анархизм афилософиа Урыстәыла аҿиара аиуит, а[[Русская философия|урыс философцәа]] ҩыџьа – [[Бакунин, Михаил Александрович|Михаил Бакунини]] [[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Пиотр Кропоткини]] адунеи аҿы анархизм аидеологцәа хадақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="Oxford2005_21">Oxford, 2005, 31—32.</ref> ==== Аекзистенциализм ==== {{main|Аекзистенциализм}} Аекзистенциализм, [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауери]] [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегори]] рҟынтә иҳәаз,[[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] ифолософиа иалкаау аспектқәак акритика рзура шьҭрала иҵаулаӡоуп. Ари ахырхарҭа афилософиа раԥхьа иргыланы ауаҩы имаҵ аурахьы аиагара шхымԥадатәиу шьақәнарӷәӷәоит, афилософиа ауаа адунеи уадаҩу иахьану рхеиқәырхараҿы ирыцхраалароуп. Ари аспект ала аекзистенциализм а[[прагматизм]] иақәҿнаҭуеит, амала, апрагматизм иаҷыданы, аекзистенциализм адунеи аҵакыдареи ауаҩы и[[Иррационализм|ррационалреи]], ари адунеии иареи иааиԥмырҟьаӡакәа аимак змоуи, иара убасгьы а[[Экзистенциальный кризис|екзистенциалтә кризис]] аҟазаареи шьақәнарӷәӷәоит. Уи иахҟьаны ауаа аҩныҵҟатәи аҭацәреи агәҭынчымреи рныруеит. XX ашәышықәса зегь реиҳа еицырдыруа аекзистенциалист [[Сартр, Жан-Поль|Жан-Поль Сартр]] а[[Атеизм|теистс]] даныҟаз игәы иаанагон Анцәа иҟамзаара «ауаҩы ахақәиҭра иқәнаҵоит», иазԥхьагәаҭоу ахықәкы имамкәа аҟазаара, дарбанзаалак ауаҩы ихала, ҭакԥхықәрала иалихлароуп иҟазаара аҵаки ихәшьаратә системеи ҳәа. Аекзистенциалистцәа рахь иԥхьаӡоуп ауаҩы иҩнуҵҟатәи иҭацәреи игәҭынчымреи рыпроблематика зҩымҭақәа рҿы иазааҭгыло ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, раԥхьа иргыланы [[Камю, Альбер|Камиу]], [[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Кафка, Франц|Кафка]], [[Беккет, Сэмюэл|Беккет]].<ref name="Oxford2005_22">Oxford, 2005, 277—280.</ref><ref name="MooreBruder_33">Moore, Bruder, 2005, 160—173.</ref> ==== Асемиотикеи аструктурализми ==== {| class="wikitable" align="right" | {| class="simple" |[[Афаил:Saussure - Recueil des publications scientifiques 1922.djvu|90px|page=8]] |[[Афаил:Saussure - Recueil des publications scientifiques 1922.djvu|90px|page=7]] |}<small> [[Соссюр, Фердинанд де|Соссиур]] иҩымҭақәа реизга</small> |} {{main|Асемиотика|Аструктурализм}} {{terms|[[знак|Адырга]]}} [[Асемиотика]] – ари иааҳакәыршаны иҟоу адунеи аҿы а[[знак|дыргақәа]] алызкаауа, урҭ рҵаки реимадареи ҭызҵаауа маҭәаруп. Асемиотика аелементқәа [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] русумҭақәа иргәылоуп. Ҳаамҭазтәи асемиотика цәырҵит а[[Аналитическая философия|налитикатә традициа]] аҩнуҵҟа: уи [[Локк, Джон|Џьон Локк]] ишьақәиргылеит, афилософ [[Пирс, Чарльз Сандерс|Чарльз Пирс]] аконцептуализациа азиуит. Аха, иахьатәи аамҭазы еиҳа аҿиара аиуит абызшәадырҩы [[Соссюр, Фердинанд де|Фердинанд де Соссиур]] иҳәаақәҵараҿы аконтиненталтә традициа асемиотика, ауаажәларратә ԥсҭазаараҿы адыргақәа рроль ҭызҵаауа маҭәарк аҳасабала. Ҳаамҭазтәи асемиотикатә ҭҵаарақәа рӷьырак а[[Антропология|нтропологиеи]] а[[Лингвистика|бызшәадырреи]] рҳәаа иҭагӡаны имҩаԥысуеит. Аструктуралистцәа ргәы иаанагон, адыргақәа раԥхьа иргыланы культурак абызшәаҿы ианалукаауа, идуу, иҵаулоу "аструктурақәа" алукаар алшоит ҳәа. Ари аҭҵаарақәа рхырхарҭа «а[[структурализм]]» ҳәа ахьӡ аиуит, аиҳарак [[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс]] иусумҭақәа ирыдҳәалоуп, уи ари аметод антропологиатә ҭҵаарақәа рҿы ихы иаирхәеит.<ref name="Kritzman2006_2">Kritzman, 2006, 110—117.</ref><ref name="MooreBruder_34">Moore, Bruder, 2005, 187.</ref> ==== Апостструктурализм ==== {{main|Апостструктурализм}} {{terms|[[деконструкция|Адеконструкциа]]}} Аилкаара «[[апостструктурализм]]» хадаратәла изыдҳәалоу [[Французская философия|афранцыз философцәа]] [[Деррида, Жак|Жак Деррида]], [[Фуко, Мишель|Мишель Фуко]], [[Делёз, Жиль|Жиль Делез]], [[Лиотар, Жан Франсуа|Жан Франсуа Лиотар]], [[Лакан, Жак|Жак Лакан]] рыхьӡқәа роуп. Ахьӡ "апостструктурализм" Деррида иусумҭақәа рҿы еиҳа аргама иаарԥшу аструктурализм акритика азура аҵанакуеит. Апостструктурализм афилософиа атекстқәа инҭкааны реилкаареи рҳәаақәҵареи шзалымшо, ус анакәха, а[[структурная лингвистика|структуратә бызшәадыррагьы]] ҵакы шамам аҵанакуеит. Деррида и[[Деконструкция|деконструкциа]] аметод иаанарԥшуеит астереотипқәа (апориақәа) раарԥшра иарбан текстзаалак аҿы, урҭ заа идырны аҵакы ианыруеит. Деррида ирылаиҳәоит шьаҭанкылатәи атезис: зегьы адискурс (атекст) ауп, уа аханатә иарбоуп иарбанзаалак афилософиатә позициа, атекст акәзар хьаҳәа-ԥаҳәада аилыркаара залыршахом.<ref name="Hugdahl1999">Hugdahl, 1999.</ref> Фуко еиҳа имаҷны арадикалтә дунеихәаԥшышьақәа дрықәныҟәон: асоциалтәи агуманитартәи ҭҵаарадыррақәа рҿы аинтерпретациа иаша шыҟоу ҩашьомызт, мамзаргьы, асоциалтәи аԥсабаратәи ҭҵаарадыррақәа фундаменталла еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп ҳәа иԥхьаӡон. Агуманитартә дырреи ауаажәларратә ԥсҭазаареи рыҿиараҿы ибон еиуеиԥшым астереотипқәа злоу адискурсқәа (аепистемақәа) рыԥсахра, урҭ аамҭала ахәыцра рнапаҿы иааргоит.<ref name="Kritzman2006_3">Kritzman, 2006, 92—95.</ref> ==== Аконтиненталтә традициаҿы аҭҵаарадырра афилософиа ==== {{see also|Аҭҵаарадырра афилософиа}} {{terms|[[эпистемологический анархизм|Аепистемологиатә анархизм]]}} XX ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа а[[Континентальная философия|континенталтәи]] а[[Аналитическая философия|налитикатәи традициақәа]] рҿы анаука афилософиа еицҿакны иҿион. Иаагозар, атрадициақәа рыҩбагьы рфилософцәа [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерль]] аматематика а[[Философия математики|философиаҿы]] илагала акраҵанакуеит ҳәа ирԥхьаӡоит. 1960-тәи ашықәсқәа рзы а[[постструктурализм]] аҿиарала аҭҵаарадырра аконтиненталтә философиа аналитикатә традициа акыр еиԥшымхо иалагеит. Ҳаамҭазтәи аконтиненталтә традициаҿы аԥыжәара амоуп аҭҵаарадырратә дырра а[[релятивизм|релиативизм]] агәаанагара. Аконтиненталтә философцәа аӡәырҩы а[[Смена парадигм|парадигмақәа рыԥсахра]] а[[дискурс|дискурсқәа рыԥсахра]] амода аныррала ауп ишеилыркаауа, илабҿабатәу адырра зырҵауло процесск аҳасабала акәымкәа. Абасала, аконтиненталтә традициаҿы ирыдыркылеит еицырдыруа [[Кун, Томас Сэмюэл|Кәын]] ишәҟәы «[[Структура научных революций|Аҭҵаарадырратә револиуциақәа реилазаашьа]]» арелиативисттә еилыркаара, Кәын ихаҭа ас еиԥш иҟоу аилыркаара мап шацәикуазгьы.<ref group="азгәаҭа" name="Kuhn"/> Аконтиненталтә философцәа гәыԥҩык, иаагозар, [[Латур, Бруно|Бруно Латури]] [[Фейерабенд, Пол Карл|Пол Феиерабенди]] аҭҵаарадырратә теориақәа [[Социальный конструктивизм|социалла еибыҭоуп]], илабҿабатәу адырра иадҳәалам ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref name="Kockelmans1999">Kockelmans, 1999.</ref><ref name="Latour1999">Latour, 1999, 293—296.</ref> Ари апозициа «а[[эпистемологический анархизм|епистемологиатә анархизм]]» ҳәа ахьӡ аиуит.<ref name="Feyerabend2010">Feyerabend, 2010, 1—5.</ref> === Аналитикатә философиа === {{main|Аналитикатә философиа}} А[[Континентальная философия|континенталтә философиа]] иаҷыданы аналитикатә философиа ҳәаақәнаҵоит ахырхарҭақәеи аконцепциақәеи рыла акәымкәа, азнеишьеи аметодқәеи рыла. Еиҳа инарҭбааны, аналитикатә философиа философиатә усурак аҳасабала ишьақәдыргылоит, уи аҵакы ма хымԥада логикала, мамзаргьы иааҳакәыршаны иҟоу адунеи амадара ашьақәырӷәӷәара алшоит. Иаагозар, аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵакы амоуп ма аемпирикатә мҩала теориала игәоуҭаша ашьақәырӷәӷәарақәа рымацара рылацәажәара, мамзаргьы ас еиԥш иҟоу ашьақәырӷәӷәарақәа еиуеиԥшым рлогикатә лҵшәақәа рылацәажәара. Аналитикатә философиа, абасала, а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырратә усура]] иазааигәахоит. Абас инарҭбааны аналитикатә философиа иаҵанакуеит а[[прагматизм]]и, ҳәаақәҵарақәак рҿы, [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль]] и[[Феноменология (философия)|феноменологиеи]]. Еиҳа иҭшәоу аҵакала аналитикатә философиа шьақәдыргылоит XX ашәышықәса алагамҭазы [[Рассел, Бертран|Рассели]] [[Мур, Джордж Эдвард|Мури]] иқәдыргылаз хыхь изыхцәажәоу ахықәкы анагӡаразы аметодқәа реизак аҳасабала, урҭ рахь раԥхьа иргыланы иаҵанакуеит а[[Математическая логика|математикатә логика]] аиӷьтәреи а[[Лингвистика|бызшәадырратә]] анализ џьбареи, «[[Философия обыденного языка|абжьааԥнытәи абызшәа афилософиа]]» ҳәа изышьҭоу.<ref name="Føllesdal1999">Føllesdal, 1999.</ref><ref group="азгәаҭа" name="наука2"/><ref name="Козлова2010">Козлова, 2010.</ref><ref name="Martinich2001">Martinich, 2001.</ref> ==== Аналитикатә философиа акритика ==== {{terms|[[Сциентизм|Аҭҵаарадырра]], а[[редукционизм]]}} Аналитикатә философиа акритика азыруеит х-шьаҭак рыла: аметодологиа мыцхәы аҭшәахаразы, амаҭәар мыцхәы аҭшәаразы, уи иамоу а[[редукционизм]] азы. Актәи аан акритика обиектны иҟалоит а[[сциентизм]], аҭҵаарадырратә хәыцра идеалтәуп ҳәа агәаанагара, уи ашьҭалара аҽазышәарақәа. Аҩбатәи аан аналитикатә философиа уажәтәи апрактика ҵаҵӷәыс иганы акритикцәа азхьаԥшра арҭоит иҟалар зылшо аметодқәа ахьмаҷу инамаданы аналитикатә философиа де-факто ацҵа алимит шазнауа а[[Эпистемология|епистемологиа]] азҵаарақәа, а[[Философия науки|ҭҵаарадырра афилософиа]], а[[Философия сознания|хдырра афилософиа]], а[[Философия языка|бызшәа афилософиа]], а[[Этика|етика]] аспектқәак рыла. Аметафизикатә зҵаарақәа, аԥсҭазаара аҵакы иадҳәалоу азҵаарақәа уажәтәи аналитикатә философиаҿы анализ иалшәоит. Ахԥатәи ашьаҭала акритика иазгәанаҭоит аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны, ииашоу аҭҵаарадыррақәа рҿы еиԥш, аметодқәа зегьы аредукционизм, азҵаарақәа еиҳа ихатәу ҳәа реихшара ишазку, убри ала а[[холизм]], акзаара афилософиа азы аҭыԥ шаанымхо.<ref name="Critchley2001_3">Critchley, 2001, 4—8.</ref><ref name="АлексеевПанин_2">Алексеев, Панин, 2005, Глава XII.</ref><ref name="Føllesdal1999" /> ==== Апрагматизм ==== {{main|Апрагматизм}} {{terms|[[инструментализм|Аинструментализм]]}} Апрагматизм – [[Американская философия|америкатәи философиатә традициоуп]], хадаратәла [[Пирс, Чарльз Сандерс|Чарльз Пирс]], [[Джемс, Уильям|Уилиам Џьеимс]], [[Дьюи, Джон|Џьон Диуи]] русумҭақәа ирыдҳәалоуп. Апрагматизм афилософиа а[[Метафизика|метафизика]] аҵакы мап ацәнакуеит, адырра хырхарҭак аҿы аиаша ари аусхк ҭызҵаауа ауаа рыбжьара аамҭалатәи [[консенсус|консенсуск]] аҳасабала еиҭаҳәоуп. Апрагматизм афилософиа аҵабыргқәа рыԥшаара иаҿӡам, еиуеиԥшым аконцепциақәа критикала анализ рызнауеит урҭ рыманшәалареи рхархәареи рзы. Афилософиатә концепциақәа, абасала, апрагматизм аҳәаақәа ирҭагӡаны лассы-лассы ауаатәыҩса русура иазку мыругақәаны иахәаԥшуеит. Ари аҩыза азнеишьа иахьӡуп «а[[инструментализм]]». Уи инақәыршәаны, апрагматистцәа лассы-лассы даара ахархәаратә зҵаарақәа ирҿуп. Иаҳҳәап, Џьон Диуи деицырдыруеит а[[Философия образования|ҵарадырра афилософиаҿы]] илагалала.<ref name="MooreBruder_35">Moore, Bruder, 2005, 211—214.</ref> ==== Алогика аиӷьтәра ==== {{see also|Амодалтә логика|Апредикатқәа рлогика}} {{terms|[[теорема Гёделя о неполноте|Гедель инагӡамра атеорема]]}} XIX ашәышықәса нҵәаанӡа а[[логика]] [[Аристотель]] иаамҭа инаиркны ԥсахрада иаанхон, насгьы алогика аиӷьтәра залыршахом ҳәа агәаанагара ыҟан. Иаагозар, [[Кант, Иммануил|Кант]] ишьақәирӷәӷәон Аристотель илогика наӡоуп ҳәа. Аха XIX ашәышықәса азбжазы ицәырҵит алогика аҿиараҿы алшарақәа аазыртуа [[Буль, Джордж|Булиеи]] [[Морган, Огастес де|де Моргани]] рыҭҵаарақәа, XIX, XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы ихьыԥшымкәа анемец математик [[Фреге, Фридрих Людвиг Готлоб|Готлоб Фрегеии]], аналитикатә традициа англыз философцәа [[Рассел, Бертран|Бертран Рассели]] [[Уайтхед, Альфред Норт|Альфред Уаитхеди]] иркьыԥхьит акырӡа инаӡоу, афункционалтә логикатә системақәа шьаҭас ироуз аҭҵаарақәа: а[[Логика первого порядка|предикатқәа рлогикеи]] а[[Модальная логика|модалтә логикеи]]. Арҭ алҵшәақәа иалдыршеит а[[Аматематика]] [[аксиома|ксиоматизациа]] акыр аиӷьтәра, иара убас [[Гёдель, Курт|Курт Гедель]] иҭҵаарақәа хыҵхырҭас ироуит, урҭ хыркәшахеит ахарҭәааразы а[[Теорема Гёделя о неполноте|теорема ашьақәырӷәӷәарала]] – ахәшьарақәа жәпакы рыла, Аристотель инаиркны алогика аганахьала зегь реиҳа ихадоу алҵшәа. Гедель ихарҭәаам азы итеорема а[[эпистемология|епистемологиатә система]] – аҭҵаарадырратәи афилософиатәи ԥкра дуқәа анаҭоит. Алогика аҿиараҿы ақәҿиарақәа, аналитикатә философиа иарҭеит анализ амыруга ҿыцқәа.<ref name="Stroll1999" /> ==== Апозитивизм ==== {{main|Апозитивизм|Алогикатә позитивизм}} {{terms|[[верификационизм|Аверификациа]]}} Апозитивизм аидеиа, а[[общественные науки|уаажәларратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы, афилософиагьы налаҵаны, аҭҵаарадырра иашақәа рыла иԥсаххоит ҳәа агәаанагара шьақәиргылеит XIX ашәышықәса алагамҭазы [[Конт, Огюст|Огиуст Контом]]. А[[Аналитическая философия|налитикатә философиа]] алогика-математикатә знеишьа ашыкьымҭа аҟынӡа инаӡеит аматематикцәеи еицырдыруа афилософцәеи ахьаҵанакуаз [[Венский кружок|Венатәи акружок]] аиԥыларақәа раан, [[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппери]] аҵаҩы [[Рассел, Бертран|Рассели]], [[Витгенштейн, Людвиг|Лиудвиг Витгенштеини]] налаҵаны. Акружок аусура иалҵшәаны ишьақәнаргылеит афилософиа аганахь ала адоктрина «а[[неопозитивизм]]» ма «алогикатә позитивизм», афилософиаҿы, иарбан ҳәамҭазаалак, агәаҭара акритери иақәшәозароуп. Ари аҩыза азнеишьа иахьӡуп «а[[верификационизм]]». Аха аверификационизм афилософиа адкыларазы илҵшәадоу аҽазышәарақәа акыр рнаҩс алогикатә позитивизм ацашьа ԥсыҽхеит. Алогикатә позитивизм хра аманы ишыҟоу азы агәыҩбара дуқәа ааирԥшит [[Куайн, Уиллард Ван Орман|Уиллард Куаин]] иусумҭақәа рҿы. Уаанӡатәи ипозициа мап ацәикит Витгенштеингьы.<ref name="Comte1957">Comte, 1957, 1—36.</ref><ref name="MooreBruder_36">Moore, Bruder, 2005, 217—219.</ref> ==== Аҭҵаарадырра а афилософиа аналитикатә традициаҿы ==== {{see also|Аҭҵаарадырра афилософиа}} {{terms|[[фальсифицируемость|Амцҟаҵара]]}} [[Философия науки|аналитикатә философиаҿы]] аҭҵаара ахырхарҭа дуқәа ируакуп, а[[Континентальная философия|континенталтәи]] аналитикатәи философиа азнеишьақәа реиԥшымзаара иналукааша ҿырԥштәуп. Аҭҵаарадырра аналитикатә философиа ааидкыланы азҵаарақәа рҭак аҟаҵара аҽазнашәоит: "избан а[[научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] аус зауа?", "аус шԥеиуеи?", убри аан аҭҵаарадырра аконтиненталтә философиа аҭҵаарадырратә метод аус шамуа аилыркаара ҟанаҵоит. Аналитикатә традициа зегь реиҳа еицырдыруа афилософцәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп атерминқәа «а[[Революция в науке|ҭҵаарадырратә револиуциа]]», «а[[парадигма (философия)|парадигма]]», «а[[смена парадигм|парадигмақәа рыԥсахра]]» ахархәара иалазгалаз [[Кун, Томас Сэмюэл|Томас Кун]], аҭҵаарадырратә теориақәа р[[фальсифицируемость|еицакра]] акритери аргама ишьақәзыргылаз [[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппер]], а[[Математическая логика|математикатә логика]] аҿиараҿы илагалеи а[[эмпиризм]] апринципқәа еиҳа иџьбароу рҳәашьеи рыла еицырдыруа [[Куайн, Уиллард Ван Орман|Уиллард Куаин]]. Карл Поппер иара убасгьы ихы иаирхәон ауаажәларратә системақәа афальсификациа акритери, иаҳҳәап, еицырдыруа ишәҟәы «[[Открытое общество и его враги|Иаарту ауаажәларреи уи аӷацәеи]]» аҟны. Аҭҵаарадырра афилософиаҿы азҵаарақәа жәпакы аартны иаанхоит, иахьатәи аамҭазы инарҭбааны иалацәажәоит алитература ҷыдаҿы.<ref name="Stroll1999" /> ==== Абызшәа афилософиеи ахдырра афилософиеи ==== {{main|Абызшәа афилософиа|Ахдырра афилософиа}} Аналитикатә философиа раԥхьатәи аконцептуализациа аҳәаақәа ирҭагӡаны афилософцәа аӡәырҩы XX ашәышықәса актәи азбжазы ахшыҩзышьҭра ду арҭеит а[[Философия языка|бызшәа афилософиа]]. [[Фреге, Готлоб|Фрегегьы]] [[Рассел, Бертран|Расселгьы]] а[[Математическая логика|математикатә логика]] аус адулара апроцесс аан ирылацәажәон аҵаки абызшәатә ҳәашьеи реимадара азҵаарақәа. Абызшәа аҵакы имариаӡоу ахәҭаҷқәа ирмаҷны аус зыдулаз алогикатә аппарат адҳәалара аҽазышәарақәа мҩаԥган. Абызшәа афилософиа аҿиараҿы рлагала дууп [[Сёрль, Джон Роджерс|Џьон Серль]], [[Тарский, Альфред|Альфред Тарски]], [[Дэвидсон, Дональд|Дональд Девидсон]], аха а[[Лингвистика|бызшәадырра]] ҭҵаарадырра иашаны аҟаҵара залмыршахеит. Уи ахаҭыԥан иаарԥшын аредукциа абызшәақәа рзы ахархәара иазку аскептицизм аҵаҵӷәқәа.<ref name="Stroll1999" /> А[[Философия сознания|бызшәа афилософиа]] аганахьала аҭҵаарақәа шымҩаԥысуагьы, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны аналитикатә традициаҿы азҿлымҳара а[[Сознание (философия)|хдырра]] афилософиа аганахь ииасит. Ахдырра афилософиа хадаратәла ахдырра аԥсабара ахаҭа аилкаара аҽазнашәоит, ифилософцәам аӡәырҩы, а[[Абиологиа|биологцәа]], а[[Психология|психологцәа]], и[[Искусственный интеллект|ԥсабаратәым аинтеллект]] аганахьала азанааҭуаа налаҵаны, иара убри ахырхарҭала аус руеит, доусы р[[Парадигма (философия)|парадигма]] аҳәаақәа ирҭагӡаны. Афилософиатә хәаԥшышьала, ахдырра иазку азҵаара хада [[Декарт, Рене|Декарт]] ишьақәиргылаз а[[дуализм]] апринцип ахырқьиара иадҳәалоуп. Адгьыл аҿы иҟоу ауаа реиҳараҩык агәра ргоит ари апринцип, аматериалтә цәеижь шыҟоу, насгьы ма ауаҩытәыҩсатә хдырра зегьы, ма уи ахәҭа, материалтәым, иаагозар, «аԥсы». Иара убри аан аҭҵааҩцәа аӡәырҩы а[[теория тождества|иԥшзаара атеориа]] иқәныҟәоит, ԥсихикатә ҭагылазаашьацыԥхьаӡа ауаҩы ихшыбаҩ цәала-жьыла ҭагылазаашьак иақәшәоит ҳәа агәаанагара рымоуп. Ахдырра афилософиаҿы злагалала еицырдыруа афилософцәа иреиуоуп [[Патнэм, Хилари Уайтхолл|Хилари Патнам]], [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроуз]], [[Деннет, Дэниел|Дениел Деннет]] уҳәа.<ref name="Stroll1999" /><!-- {{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=231—238}}--> ==== Акосмизм, атрансгуманизм ==== [[Афаил:Volition-of-the-Cosmos.jpg|thumb|140px|А[[космизм|космизм]] апринципқәа зныԥшуа [[Циолковский, Константин Эдуардович|Циолковски]] ишәҟәы]] {{main|Акосмизм|Атрансгуманизм}} XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ицәырҵыз ауаатәыҩса ԥхьаҟатәи рыҿиара иалацәажәоит ахшыҩ абиологиатә ԥкрақәа рҟынтәи ахақәиҭтәра (даҽакала иуҳәозар, ԥсра зқәым аиура) аконтекст ала, насгьы ауаҩы мчыла [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟазаара – а[[Вселенная|космос]] аҿы анырхара аҟынтәи ихы иақәиҭтәра аконтекст ала. Афилософиатә хәаԥшышьала, аконтекстқәа рыҩбагьы а[[Эволюция|еволиуциа атеориа]] азеиԥштәра иадырҳәалоит: актәи аан ауаҩы» аметаеволиуциа ҟаиҵоит "– ихала ихы иԥсахуеит, еиҳа инаӡоу биологиатә ма биотехногентә хкны иҟаиҵоит, аҩбатәи аан аеволиуциа аусура аҭыԥ хадырҭәаауеит адгьылтә еволиуциа иадҳәалам аҭыԥ ҿыц – акосмос ала. Аҩҭагылазаашьак рҿы иаҵанакуеит аеволиуциа ауаҩы напхгара зиҭо афаза ҿыц ахь аиасра. Раԥхьа акосмизм апринципқәа шьақәиргылеит америкатәи афилософ [[Фиске, Джон (философ)|Џьон Фиске]], аха акосмизм зегь реиҳа аҿиара аиуит раԥхьа [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]]. Урыстәыла акосмизм зегьы раԥхьа иргыланы [[Вернадский, Владимир Иванович|И. Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|К. Ҳ. Циолковски]], [[Фёдоров, Николай Фёдорович|Н. Ф. Фиодоров]], [[Чижевский, Александр Леонидович|А. Л. Чижевски]] уҳәа рыхьӡқәа ирыдҳәалоуп.<ref name="Гиренок2010">Гиренок, 2010.</ref><ref name="Василенко2004">Василенко, 2004.</ref><ref name="Хабибуллина2008">Хабибуллина, 2008.</ref> XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны адунеи аҿы акосмизм аӡбахә рҳәоит «а[[трансгуманизм]]» ҳәа. Атрансгуманизм акосмизм еиԥш аҳасабтәқәа ықәнаргылоит, аха еиҳа ахшыҩзышьҭра анаҭоит ауаҩы ихаҭа иҽеиҭакра.<ref name="Bostrom2005">Bostrom, 2005.</ref> А[[Абиологиа|биологиатә ҭҵаарадыррақәеи]] и[[Искусственный интеллект|ԥсабаратәым аинтеллекти]] рыҿиара иадҳәалоу атехнологиа ҿыцқәа рконтекст ала атрансгуманизм ҳаамҭазы алацәажәара еиҳа хра аманы иҟалоит.<ref name="Andrews2009">Andrews, 2009, 114.</ref> Акосмизми атрансгуманизми ирыҵаркуеит а[[Научно-технический прогресс|ҭҵаарадырра-техникатә прогресс]] ахәарҭареи а[[сциентизм]]и, иазыԥшуп аҭҵаарадырра атриумф ауаҩы зегь реиҳа иԥынгыла хада – иԥсра аҿаԥхьа.<ref name="Bostrom2005" /> Акосмизми атрансгуманизми рфилософиа ашьақәгылара иаҿуп, аконтиненталтә Европа акосмизм аидеологиа агәаанагарақәа еилаԥсоуп.<ref name="Хабибуллина2008" /> Атрансгуманизм акритика азыруеит узқәымгәыӷуа асоциалтә хҟьаԥҟьақәа ирыхҟьаны, уи аҵыхәтәантәи аалыҵ ауаҩ ду [[Ницше, Фридрих|Ницше]] и[[сверхчеловек|дҳәалоуп]].<ref name="Shlapentokh2001">Shlapentokh, 2001.</ref><ref name="Fukuyama2004">Fukuyama, 2004.</ref> Абжьаратә позициа атрансгуманизм адекларациа азнауеит «даара ишәарҭоу процессны», аха «иҟалар зылшо иреиӷьу», хырԥашьа змам акәзар акәхап.<ref name="Sorgner2009">Sorgner, 2009.</ref><ref name="Verdoux2009">Verdoux, 2009.</ref> == Афилософиа Урыстәыла == {{double image|right|Who is to Blame 1905.jpg|122|What is to be Done.jpg|120|Урыстәыла ауаажәларратә зҵаара хадақәа шьақәзыргылаз, еицырдыруа афилософиатә романқәа: [[Герцен, Александр Иванович|Герцен]] «[[Кто виноват?|Изхарада?]]», [[Чернышевский, Николай Гаврилович|Чернышевски]] «[[Что делать? (роман)|Иҟаҵатәузеи?]]"}} {{double image|right|Kropotkin lecture.jpg|121|Bakunin and Anarchism poster.jpg|121|[[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Кропоткин]] илекциеи (Англиа, 1900 ш.) [[Бакунин, Михаил Александрович|Бакунин]] иусумҭақәа рыԥхьареи рӡыргаратә проспектқәа (ЕАА, 1975 ш.)}} {{main|Аурыс философиа}} {{see also|Ареволиуциа ҟалаанӡатәи Урыстәыла афилософцәа рсиа}} «Аурыс философиа» иаҵанакыр алшоит аурыс культура аҩныҵҟа иҿио амилаҭтә философиа ҷыда еиԥш, [[Урыстәыла|Урыстәыла]] аҵакыраҿы инхоз еиуеиԥшым афилософцәа русура ааидкыланы, аҭоурыхтә контекст ала – [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериеи]] [[СССР]]-и зегьы рҵакыраҿы.<ref name="Зеньковский2001">Зеньковский, 2001, 23.</ref> Араҟа азҵаара иахәаԥшуеит аҩбатәи, еиҳа инарҭбаау аилкаарала.<ref name="Марченков2006">Марченков, 2006.</ref> Афилософиатә рҿиара Урыстәыла иалагоит XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны. [[Пиотр I дуӡӡа|Пиотр I]] иреформақәа ҟалаанӡа [[Урыстәыла аҳра|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра]] а[[Античная философия|нтикатә философиа]] аҭынха еиԥш [[Западная философия|мраҭашәаратәи афилософиа]] аҭынхагьы иаҿыган. XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аурыс ҭоурых аамҭа зегьы зны-зынла «аурыс философиахь алагала» ҳәа иашьҭоуп.<ref name="Лосский1991">Лосский, 1991, 4—8.</ref> XVIII ашәышықәсазы [[Национальный университет «Киево-Могилянская академия»|Киев-могилиантәи академиа]] инаркны Урыстәыла иалалоит адунеитә философиа аҭынха, академиа аушьҭымҭацәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп раԥхьатәи урыстәылатәи афилософцәа: [[Феофан Прокопович|Феофан Прокоп-иԥеи]] [[Сковорода, Ҳриҳори Савва-иԥа|Григори Сковородеи]].<ref name="Зеньковский2001_2">Зеньковский, 2001, 17, 34—36.</ref><ref name="Маслин2001">Маслин, 2001, 52.</ref> Иласны иҿиауа, XIX ашәышықәсазы Урыстәыла афилософиа ԥхьаҟа ицоит, ишьақәнаргылоит зхала иҟоу афилософиатә хырхарҭақәа.<ref name="Лосский1991_2">Лосский, 1991, 5.</ref> XIX ашәышықәса аҽеиҩшамҭа «аурыс философиа ахьтәы шәышықәса» ҳәа иԥхьаӡоуп, XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи — «аурыс философиа араӡны шәышықәса» ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="Зеньковский2001_3">Зеньковский, 2001, 65.</ref><ref name="Марченков2006" /> Урыстәыла афилософиа актәи аҟазшьа ҷыда, иара акыр ихьшәаны ашьақәгылароуп, уи Европа еиԥш антикатә философиа иаҿырԥшны акәымкәа, мраҭашәаратәи афилософиа ишазыҟоу ала. Афилософиа Урыстәыла иалалоит [[Философия Нового времени|Аамҭа ҿыц афилософиа]] иазҷыдароу а[[Секуляризация (социология)|секулиаризациа]] аидеиақәа инарываргыланы, ирласны ицәырнагоит аурыс философцәа ҩ-лагеркны реихшара: арҭ аидеиақәа еиҟәызшо «[[Западничество|мраҭашәарааи]]» «а[[Славянофильство|славианофилцәеи]]», урҭ ааԥхьара ҟарҵоит иҷыдоу аурыс, раԥхьа иргыланы а[[Православие|иашахаҵаратә]] традициақәа ирықәныҟәаларц. Ари аиҟәыҭхара XIX ашәышықәса зегьы иазҷыдаран, насгьы аҳәынҭқарра аиҿагылара иалахәын, «аҿагыларатә хәыцрақәа» ацензура рзуны, иргәамԥхоз афилософцәа [[Сибирь|Сибраҟа]] иахго. Мраҭашәараа рахь, иаагозар, иаҵанакуан [[Чаадаев, Пётр Яковлевич|П. И. Чаадаев]], [[Бакунин, Михаил Александрович|М. А. Бакунин]], [[Герцен, Александр Иванович|А.И. Герцен]], [[Чернышевский, Николай Гаврилович|Н. Г. Чернышевски]], [[Белинский, Виссарион Григорьевич|В. Г. Белински]], [[Станкевич, Николай Владимирович|Н. В. Станкевич]], [[Грановский, Тимофей Николаевич|Т. Грановски]], [[Огарёв, Николай Платонович|Н. П. Огариов]], [[Боткин, Василий Петрович|В. П. Боткин]], [[Корш, Евгений Фёдорович|Е. Ф. Корш]], аславианофилцәа рахь – [[Хомяков, Алексей Степанович|А. С. Хомиаков]], [[Киреевский, Иван Васильевич|И. В. Киреевски]], [[Соловьёв, Владимир Сергеевич|В. С. Соловиов]], [[Аксаков, Константин Сергеевич|К. С. Аксаков]], [[Самарин, Юрий Фёдорович|Иу. Ф. Самарин]].<ref name="АлексеевПанин_3">Алексеев, Панин, 2005, Глава X.</ref><ref name="Зеньковский2001_4">Зеньковский, 2001, 35—38.</ref><ref name="Oxford2005_23">Oxford, 2005, 828—829.</ref> Урыстәыла афилософиа аҩбатәи иаҟазшьарбагоу ҷыдароуп [[Антропоцентризм|антропоцентризмра]]. Урыстәыла афилософцәа рырҿиараҿы – ауаҩы, илахьынҵеи ихақәиҭреи, иԥсҭазаара аҵаки ртема ауп. Ауаҩы ихақәиҭра азҵаарақәа ҷыдала актуалра рыман XVIII—XIX ашә. Убри аҟынтә урыстәылатәи афилософиаҿы а[[этика]], а[[политическая философия|политикатә философиа]], а[[философия истории|ҭоурых афилософиа]], а[[философия религии|дин афилософиа]] акыр аԥыжәара рымоуп а[[Метафизика|метафизика]], а[[Эпистемология|епистемологиа]] уҳәа ирызку аҭҵаамҭақәа раасҭа. Абри аҵакала Урыстәыла афилософиа – ареалисттә еиԥш аутопиатә философиагьы – еснагь прагматикатәуп, лассы-лассы адунеи аԥсахра агәҭакқәа ирыдҳәалоуп. Убри аҟынтәи машәыршақә иҟамлаӡеит урыстәылатәи афилософиатә дискурс аҿы асоциалтә практика иазааигәоу атеориақәа аԥыжәара ахьрымоу, иаагозар, а[[марксизм]] ма а[[анархизм]] реиԥш иҟоу.<ref name="Марченков2006" /><ref name="Зеньковский2001_5">Зеньковский, 2001, 21—22.</ref> XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы Урыстәыла афилософцәа адунеи зегьы аҿы иубартә еиԥш еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа рҿы рлагала ҟарҵоит. Раԥхьа иргыланы уи иаҵанакуеит [[анархизм]] ([[Бакунин, Михаил Александрович|М. А.Бакунин]], [[Кропоткин, Пётр Алексеевич|П. А. Кропоткин]]), а[[марксизм]] ([[Плеханов, Георгий Валентинович|Г. В. Плеханов]]), а[[космизм]] ([[Вернадский, Владимир Иванович|В. И. Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|К. Ҳ. Циолковски]], [[Фёдоров, Николай Фёдорович|Н. Ф. Фиодоров]]).<ref name="Марченков2006" /> 1918-1922 шш. аурыс философцәа рӷьырак [[Философия в Крыму|Ҟрымҟа ииасуеит]], уаҟа Тавриатәи ауниверситет арҵаҩцәас иҟалоит. XX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы «[[Научный коммунизм (дисциплина)|аҭҵаарадырратә коммунизм]]» а[[догмат|догматизациа]] азуны Урыстәыла (СССР) афилософиа аҿиара аанкылахоит, афилософцәа аӡәырҩы шьын ма [[ГУЛаг|абахҭатә лагерқәа]] ирҭакын. «[[хрущёвская оттепель|Хрушьчовтәи аԥхарра]]» ацензура маҷк аԥсыҿхара шаанагазгьы, [[Мамардашвили, Мераб Константинович|М.К. Мамардашвили]]и [[Ильенков, Эвальд Васильевич|Ҳ. В. Ильенков]]и реиԥш иҟоу афилософцәа шьақәгылартәы алшара шрырҭазгьы, Урыстәыла афилософиа ишахәҭоу аҿиара еиҭахацыркхаӡом [[Асовет Еидгыла аилабгара|СССР еилаҳаанӡа]]. Иахьатәи аамҭазы Урыстәыла афилософиа адырҵара, мамзаргьы еиуеиԥшым афилософиатә дунеихәаԥшышьақәа ркьыԥхьра аҳәынҭкарра иԥнакуам.<ref name="Oxford2005_24">Oxford, 2005, 829.</ref> == Афилософиеи ауаажәларреи == Абжьааԥнытәи аԥсҭазаараҿы афилософцәеи афилософиеи разыҟазаашьа еснагь иҵоурам, афилософиа амаҭәар аилкаара иагәылоуп имцу агәаанагарақәа рацәаны.<ref name="MooreBruder_37">Moore, Bruder, 2005, 5—7.</ref> Иаагозар, [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәаҿы]] ажәа «афилософиара» иҵоурам ацәаԥштәхәы амоуп: «иҟәыӷацәаны ҵаҵӷәыда ахәыцра».<ref name="Ожегов"/> Убри инаваргыланы афилософиа ауаажәларра ирнаҭо анырра ахә ашьара уадаҩуп.<ref name="MooreBruder_38">Moore, Bruder, 2005, 1.</ref> Ганкахьала, афилософиа аҵара ауаҩы хра злоу анырра анаҭоит, насгьы аиашареи ақьиареи рахь аориентациа ашьақәгылара иацхраауеит. Афилософиа адырра ауаҩы «есыҽнытәи ахәыцра ҭшәа» аҟынтә деиқәнархоит, насгьы егьырҭ ауааи иареи еицырзеиԥшу бызшәак рыԥшаараҿы ицхраауеит<ref name="АлексеевПанин_4">Алексеев, Панин, 2005, Глава I, §1.</ref>. Арбагақәак рыла, афилософиа аҵара егьырҭ асубъектқәа зегьы раасҭа ахәыцра еиҳа еиӷьны еизнарҳауеит. Иаҳҳәап, еицырдыруа англыз журнал «[[The Economist]]» имҩаԥнагаз аҭҵаара иаанарԥшит афилософиа афакультетқәа залгаз [[бакалавр|абакалаврцәа]] иҷыдоу амедицинатә школқәеи, [[Школа права|азакәантә школқәеи]], [[Бизнес-школа|абизнес-школқәеи]] рҭаларазы стандарттә тестқәа рҿы абжьаратәи абаллқәа рыла аԥхьагылара шроуа<ref name="MooreBruder_39">Moore, Bruder, 2005, 12—13.</ref>. Даҽа ганкахьала, афилософиа [[Общество|ауаҩытәыҩсатә уаажәларрақәа]] анырра ду рнаҭоит. Иаагозар, [[Конфуций|Конфуци]]еи [[Лао-цзы|Лао-цзи]] рфилософиатә концепциақәа азқьышықәсақәа рзы [[Китай (страна)|Китаи]] аҿиара азԥхьагәарҭеит.{{Аиасра|Мировая философия в IV—XVI вв.}} [[Война|Аибашьрақәе]]и [[Революция|ареволиуциақәе]]и бџьарла акәымкәа философиала иалагоит.<ref name="MooreBruder_38" /> Иаагозар, а[[марксизм]] афилософиа аларҵәара Урыстәыла [[Революция 1917 года в России|ареволиуциа ахылҿиааит 1917 шықәса рзы]],{{Аиасра|Марксизм}} афранцыз ҵаралашара афилософиа афранцыз [[Великая французская революция|Револиуциа Ду]] ахылҿиааит,{{Аиасра|Французское Просвещение}} иара убри афилософиа ашьаҭала ишьақәыргылан [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америка Еиду Аштатқәа]]. Афилософиа аҳаҭыр азы, 1882 шықәса нанҳәа 12 рзы афранцыз астрономцәа [[Братья Анри|Полеми Анри Проспери]] иаадыртыз [[(227) Философия|астероид (227) Афилософиа]] ҳәа ахьӡ ахҵан.<ref>{{книга|заглавие=Dictionary of Minor Planet Names|автор=Lutz D. Schmadel|издательство=Springer|год=2003|isbn=3-540-00238-3}}</ref> == Акомментариқәа == {{Reflist|group=азгәаҭа|refs= <ref name="наука">Зны-зынла афилософиа "аҭҵаарадырра" ҳәа изышьҭоу еиуеиԥшым амзызқәа ыҟоуп. Актәи, шьоукы афилософцәа рхала рфилософиатә теориақәа «аҭҵаарадырра» ҳәа рыхьӡырҵон, убас ала урҭ ииашоу, мамзаргьы рҵакы шьақәдырӷәӷәон. Иаҳҳәап, Гуссерль ифеноменологиа убас ихьӡиҵеит. Аха шьҭахьҟа ҳанхьаԥшуа, уи аҭҵаарадырра аҳасабала иамоу астатус зеиԥш азхаҵара амаӡамызт. (См. Moore, Bruder, 2005, 174—175.; Singer, 2001, 87—88.) Аҩбатәи, зегь реиҳа ихәарҭоу афилософиатә еиҿкаара еиҳа “иҳараку астатус” аиҭара азы аполитикатә мзызқәа ыҟазар ауеит. Ахԥатәи, афилософиа аганқәак рҿы, ҷыдала аналитикатә философиаҿы, иаҳҳәап, алогикатә позитивизм аҳәаақәа ирҭагӡаны, иҟоуп агәаанагара, афилософиа аҵыхәтәантәи аамҭазы ииашоу аҭҵаарадырраны иҟалароуп ҳәа. Аҵыхәтәан, аԥшьбатәи, афилософиа ахәҭақәак, иаҳҳәап, алогика, аҵарадырра адыргақәа зегьы рымоуп. ⟦Р1⟧</ref> <ref name="syllogism">Иаҳҳәап, ажәытәтәи Индиатәи афилософиаҿы ас еиԥш х-терминк рыла ишьақәгылоу асиллогизм {{Аиасра|Древнеиндийская философия}} еилкаамызт.</ref> <ref name="Уайтхед">''«The safest general characterization of the European philosophical tradition is that it consists of a series of footnotes to Plato.»'' — {{книга|автор= Alfred North Whitehead|заглавие= Process and reality: an essay in cosmology|ссылка= https://archive.org/details/processrealityes00whit_088|издание= 2nd edition|место= New York|издательство= Free Press|год= 1978|страницы= [https://archive.org/details/processrealityes00whit_088/page/n64 39]|страниц= 413|isbn=0029345804}}</ref> <ref name="def-pp">Аристотель иҵаҩцәа амҩаду данрыцныҟәоз алекциақәа дырзаԥхьон. Ажәа "перипатетика" {{lang-grc|περιπατέω}} - "аныҟәара" аҟынтәи ауп иааз.</ref> <ref name="ind def">Зхәаԥшышьак ала, ажәа "философиа" индиатәи версиа атермин "даршана" ({{lang-sa|दर्शन}}, "абара") См. Oxford, 2005, 428.. Ари азҵаара иазку даҽа гәаанагарак инақәыршәаны, атермин "анвишики" ({{IAST|ānvīkṣikī}}, "аҵара") ⟦P3</ref> <ref name="Russell">Рассел иҩыз ари ацыԥҵәаха ишәҟәы аурыс бызшәахьы еиҭаргоз еиҳарак рҿы иҟам, избанзар уи Асовет цензура абзоурала иаԥыхын. Иахәаԥш аоригиналтә текст, ҿырԥштәыс, аҭыжьымҭаҿы: {{книга|автор= Bertrand Russell|заглавие= The History of Western Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/historywesternph00russ_236|место= New York|издательство= Simon & Schuster Inc.|год= 1972|страницы= [https://archive.org/details/historywesternph00russ_236/page/n854 642]—643|страниц= 896|isbn= 0-671-20158-1}}.</ref> <ref name="Marx">Аха Маркс Урыстәыла ишыҟалаз еиԥш мчыла амчра ампыҵахалара дақәшаҳаҭмызт. Уи агәра игон ареволиуциа ԥсабарала ишыҟалоз. ⟦Р0⟧</ref> <ref name="Kuhn">1960-тәи ашықәсқәа рзы ишәҟәы еиуеиԥшым арелативисттә интерпретациақәа рҭак ҟаҵо, Кун ишәҟәы аҩбатәи аҭыжьымҭа иацҵеит ашьҭахьтәи аҩыра, уаҟа иара иаартны иара изку арелативизм мап ацәикит, насгьы ихы иазиҳәеит “аҭҵаарадырреи атехнологиатә прогресс адгылаҩ” ҳәа. (Иаҳәа ⟦Р0⟧ иара убас ⟦Р1⟧)</ref> <ref name="наука2">Аха уеизгьы, уи аҭҵаарадырра акәӡам, ҿырԥштәыс иаагозар, еснагь иара иазкны мета-позициак ахьааннакыло азы. Уи адагьы, аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟоу алогикатә позитивизм ацәқәырԥа мацара ауп афилософиа аҿы аҵаратә метод мацара ахархәарала иҟаҵоу. ⟦Р0⟧</ref> }} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|3|refs= <ref name="Gowin">{{книга|автор= D. Bob Gowin, Marino C. Alvarez|заглавие= The Art of Educating with V Diagrams|ссылка= https://archive.org/details/artofeducatingwi0000gowi/page/52|издательство= Cambridge University Press|год= 2005|страницы= 52|страниц= 231|isbn= 052184343X}}</ref> <ref name="Buccellati">{{статья|автор= Giorgio Buccellati|заглавие= Wisdom and Not: The Case of Mesopotamia|издание= Journal of the American Oriental Society|издательство= American Oriental Society|год= 1981|том= 101|номер= 1|страницы= 35—47|issn= 0003-0279}}</ref> <ref name="Ожегов">{{книга|автор= [[Ожегов, Сергей Иванович|С.И. Ожегов]]|заглавие= Словарь русского языка|издание= 9-е издание|место= Москва|издательство= Советская энциклопедия|год= 1972|страницы= 783|страниц= 846|тираж=120000}}</ref> }} == Алитература == {{refbegin2}} * {{статья|автор= [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль Э.]]|заглавие= Философия как строгая наука|ссылка= |автор издания= Гуссерль Э.|издание= Философия как строгая наука|тип= |место= Новочеркасск|издательство= Сагуна|год= 1994|том= |страницы= |isbn= 5759301373; ISBN 5759301381|ref= Гуссерль}} * {{статья|автор= [[Хабермас, Юрген|Хабермас Ю.]]|заглавие= 1. Философия как «местоблюститель» и «интерпретатор»|ссылка= |автор издания= Хабермас Ю.|издание= Моральное сознание и коммуникативное действие|тип= |место= {{СПб}}|издательство= Наука|год= 2001|том= |страницы= 7—33|isbn= 5-02-026810-0; ISBN 3-518-28022-8|ref= Хабермас}} === Аилыркаагатә литература === '''На русском языке''' * {{БСЭ3|автор= [[Спиркин, Александр Георгиевич|Спиркин А.Г.]]|заглавие= Философия|том=27|страницы= 412—417|ref= Спиркин}} * {{книга|автор= Е.Губский, Г.Кораблева, В.Лутченко|заглавие= Философский энциклопедический словарь|место= Москва|издательство= Инфра-М|год= 2005|страниц= 576|isbn= 5-86225-403-X|тираж=10000|ref=Губский и др.}} * {{книга|автор= Александр Грицанов|заглавие= Новейший философский словарь|место= Минск|издательство= Скакун|год= 1999|страниц= 896|isbn= 985-6235-17-0|тираж=10000|ref=Грицанов}} '''На иностранных языках''' * {{статья|автор= Robert Audi|заглавие= Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 7|страницы= 325—337|isbn= 0-02-865787-X|ref= Audi}} * {{книга|заглавие= The Oxford companion to philosophy|ссылка= https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f5n3|ответственный= Ted Honderich|издание= New Edition|издательство= Oxford University Press|год= 2005|страниц= 1060|isbn= 0–19–926479–1|тираж=|ref=Oxford}} === Алагалатә литература === '''Урысшәала''' * {{книга|автор= Алексеев П. В., Панин А. В.|заглавие= Философия|издание=3-е издание|место= Москва|издательство= Проспект|год= 2005|страниц= 604|isbn= 5-482-00002-8|тираж=5000|ref=Алексеев, Панин}} * ''[[Ильенков, Эвальд Васильевич|Ильенков Э. В.]], Коровиков В. И.'' Тезисы к вопросу о взимосвязи философии и знаний о природе и обществе в процессе их исторического развития. // ''Ильенков Э. В.'' Собрание сочинений. Т. 1. — М: Канон плюс, 2019. — С. 354—363. — ISBN 978-5-88373-579-9 * {{статья|автор= Колесников А. С.|заглавие= Исторические типы философии|автор издания= Ю.Н. Солонин и др.|издание= Основы современной философии|место= Санкт-Петербург|издательство= Лань|год= 1999|страницы= 20—110|isbn= 5-8114-0100-0|ref= Колесников}} * ''[[Мареев, Сергей Николаевич|Мареев С. Н.]], Мареева Е. В.'' [https://www.mediafire.com/file/y7vto5691vi6cj8/%25D0%259C%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B5%25D0%25B2_%25D0%25A1._%25D0%259D.%252C_%25D0%259C%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25B0_%25D0%2595._%25D0%2592._-_%25D0%2598%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F_%25D1%2584%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%2581%25D0%25BE%25D1%2584%25D0%25B8%25D0%25B8.pdf/file История философии. Общий курс.] — М.: Академический проект, 2003. — 874 с. ISBN 5-8291-0287-0 * {{книга|автор= [[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие= История западной философии|оригинал= The History of Western Philosophy|место= Москва|издательство= Миф|год= 1993|том= I|страниц= 512|isbn= 5-87214-012-6|тираж=10000|ref=Russell, т.1}} * {{книга|автор= [[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие= История западной философии|оригинал= The History of Western Philosophy|место= Москва|издательство= Миф|год= 1993|том= II|страниц= 446|isbn= 5-87214-012-6|тираж=10000|ref=Russell, т.2}} * {{статья|автор= Росенко М. Н.|заглавие= Предмет философии. Антропоцентризм как мировоззренческий и методологический принцип современной философии.|автор издания= Солонин Ю. Н. и др.|издание= Основы современной философии|место= Санкт-Петербург|издательство= Лань|год= 1999|страницы= 3—19|isbn= 5-8114-0100-0|ref= Росенко}} * {{книга|автор= Сычев А. А.|заглавие= Основы философии|место= Москва|издательство= Альфа М|год= 2010|страниц= 368|isbn= 978-5-98281-181-3|тираж=1500|ref= Сычев}} * {{книга |автор= [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|Фролов И. Т]]. и др.|часть= |заглавие= Введение в философию: Учеб. пособие для вузов|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= 3-е изд., перераб. и доп.|место= М.|издательство= Республика|год= |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 623|серия= |isbn= 5-250-01868-8|тираж= |ref= Введение в философию. Часть IV}} '''Атәым бызшәақәа рыла''' * {{книга|автор= Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder|заглавие= Philosophy. The Power of Ideas|ссылка= https://archive.org/details/philosophypowero00moor|издание= 6th edition|издательство= Mc Graw Hill|год= 2005|страниц= 600|isbn= 0-07-287603-4|тираж=|ref=Moore, Bruder}} * {{статья|автор=Edward Craig|заглавие= Philosophy|ссылка=https://archive.org/details/shorterroutledge00crai|автор издания= Nigel Warburton|издание= Philosophy. Basic Readings.|издательство= Routledge|год= 2005|страницы= [https://archive.org/details/shorterroutledge00crai/page/n31 5]—10|isbn= 0-203-50642-1|ref= Craig}} * {{книга|автор= Rodolphe Gasché |заглавие= The Honor of Thinking: Critique, Theory, Philosophy|издание= 1st edition|издательство= Stanford University Press|год= 2006|страниц= 424|isbn= 0804754233|тираж=|ref=Gasché}} * {{статья|автор= Richard H. Popkin|заглавие= Origins of Western Philosophic Thinking|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/1|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=1—5|isbn=0-231-10128-7|ref= Popkin}} === Атематикатә литература афилософиатә школқәа рыла === ==== Заатәи абырзен философиа ==== * {{статья|автор= [[Зайцев, Александр Иосифович|А.И. Зайцев]]|заглавие= Софисты|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/2806.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 4|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Зайцев}} * {{книга|автор= Catherine Osborne|заглавие= Presocratic Philosophy. A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/presocraticphilo0000rowe|издательство= Oxford University Press|год= 2004|страниц= 146|isbn= 0-19-284094-0|тираж=|ref=Osborne}} * {{статья|автор= Thomas M. Robinson|заглавие= The Pre-Socratic Philosophers|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/6|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=6—20|isbn=0-231-10128-7|ref= Robinson (Presocratics)}} * {{статья|автор= Thomas M. Robinson|заглавие= The Sophists|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/20|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=20—23|isbn=0-231-10128-7|ref= Robinson (Sophists)}} ==== Абырзен классикатә философиа ==== * {{книга|автор= [[Асмус, Валентин Фердинандович|В.Ф. Асмус]]|заглавие= Платон|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1975|страниц= 220|серия= Мыслители прошлого|тираж=50000|ref=Асмус}} * {{книга|автор= [[Лосев, Алексей Фёдорович|А.Ф. Лосев]], [[Тахо-Годи, Аза Алибековна|А.А. Тахо-Годи]]|заглавие= Платон. Аристотель.|издание= 3-е издание|место= Москва|издательство= Молодая Гвардия|год= 2005|страниц= 392|серия= Жизнь замечательных людей|isbn= 5-235-02830-9|тираж=5000|ref=Лосев, Тахо-Годи}} * {{статья|автор= [[Лосев, Алексей Фёдорович|А.Ф. Лосев]]|заглавие= Жизненный и творческий путь Платона|издание= Платон. Собрание сочинений в четырёх томах|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1994|том= 1|страницы= 3—63|isbn= 5-244-00451-4|ref= Лосев}} ==== Ажәытә индиатәи афилософиа ==== * {{статья|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Индийская философия|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/1223.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Шохин}} * {{статья|автор= [[Зильберман, Давид Беньяминович|Д.Б. Зильберман]], [[Пятигорский, Александр Моисеевич|А.М. Пятигорский]]|заглавие= Философия [в Индии]|издание= Большая советская энциклопедия|место= Москва|издательство= Советская энциклопедия|год= 1972|том=10 |страницы=221—223 |ref=Зильберман, Пятигорский }} * {{книга|автор= Sue Hamilton|заглавие= Indian Philosophy: A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/indianphilosophy0000hami|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 168|isbn= 0192853740|тираж=|ref=Hamilton}} * {{статья|автор= Karl Potter|заглавие= Indian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 4|страницы= 623—634|isbn= 0-02-865784-5|ref= Potter}} * {{книга|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Индийская философия. Шраманский период|место= Санкт-Петербург|издательство= Издательство Санкт-Петербургского университета|год= 2007|страниц= 424|isbn= 978-5-288-04085-6|тираж=1000|ref=Шохин}} * {{книга|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Школы индийской философии. Период формирования|место= Москва|издательство= Восточная литература|год= 2004|страниц= 416|серия= История восточной философии|isbn= 5-02-018390-3|тираж=1200|ref=Шохин}} ==== Ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа ==== * {{статья|автор= В.Г. Бурова, [[Титаренко, Михаил Леонтьевич|М.Л. Титаренко]]|заглавие= Философия Древнего Китая|издание= Древнекитайская философия|тип= в 2х т.|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1972|том= 1|страницы= 5—77|ref= Бурова, Титаренко}} * {{статья|автор= [[Кобзев, Артём Игоревич|А.И. Кобзев]]|заглавие= Китайская философия|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/1428.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Кобзев}} * {{книга|автор= Livia Kohn|заглавие= Daoism Handbook|место= Boston|издательство= Brill Academic Publishers|год= 2000|страниц= 954|серия= Handbook of Oriental Studies / Handbuch der Orientalisk|isbn= 90-04-11208-1|тираж=|ref=Kohn}} * {{статья|автор= Wing-Tsit Chan|заглавие= Chinese Philosophy: Overview|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 149—160|isbn= 0-02-865782-9|ref= Wing-Tsit Chan}} * {{статья|автор= Kwong-loi Shun|заглавие= Chinese Philosophy: Confucianism|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 170—180|isbn= 0-02-865782-9|ref= Kwong-loi Shun}} * {{статья|автор= Chad Hansen|заглавие= Chinese Philosophy: Daoism |автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 184—194|isbn= 0-02-865782-9|ref= Chad Hansen}} * {{статья|автор= Bo Mou|заглавие= Chinese Philosophy: Language and Logic|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 202—215|isbn= 0-02-865782-9|ref= Bo Mou}} ==== Европа абжьарашәышықәсазтәи афилософиа ==== * {{книга|автор= [[Чанышев, Арсений Николаевич|Чанышев А.Н.]]|заглавие= Курс лекций по древней и средневековой философии|ссылка= http://www.runivers.ru/philosophy/lib/book6221/142192/|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1991|страниц= 512|isbn= 5-06-000992-0|тираж=100000|ref=Чанышев}} * {{книга|автор= [[Соколов, Василий Васильевич (философ)|Соколов В.В.]]|заглавие= Средневековая философия|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1979|страниц= 448|тираж=40000|ref=Соколов}} * {{статья|автор= [[Неретина, Светлана Сергеевна|С.С.Неретина]]|заглавие= Средневековая европейская философия|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/2830.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том=4 |isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Неретина}} * {{статья|автор= Desmond Paul Henry|заглавие= Medieval and Early Christian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 6|страницы= 99—107|isbn= 0-02-865786-1|ref= Henry}} * {{статья|автор= Г.А.Смирнов|заглавие=Оккам |ссылка=http://iph.ras.ru/elib/2167.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|isbn= 978-5-244-01115-9|ref=Смирнов }} ==== Мрагылара Ааигәа абжьарашәышықәсазтәи афилософиа ==== * {{книга|автор= Е.А. Фролова|заглавие= История арабо-мусульманской философии: Средние века и современность|ссылка= http://iph.ras.ru/uplfile/root/biblio/2006/Frolova1.pdf|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 2006|страниц= 199|isbn= 5-9540-0057-3|тираж=500|ref=Фролова}} * {{книга|автор= Kecia Ali, Oliver Leaman|заглавие= Islam: the key concepts|место= New York|издательство= Routledge|год= 2007|страниц= 2000|isbn= 0415396387|тираж=|ref=Ali, Leaman}} * {{статья|автор= Е.А. Фролова|заглавие= Арабо-исламская философия в средние века|ссылка= http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt04.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 72—101|isbn= 5-201-01993-5|ref= Фролова}} * {{книга|автор= Колетт Сират|заглавие= История средневековой еврейской философии|оригинал= A History оf Jewish Philosophy in the Middle Ages|место= Москва|издательство= Мосты культуры|год= 2003|страниц= 712|серия= Bibliotheca judaica. Современные исследования|isbn= 5-93273-101-X|тираж=2000|ref=Sirat}} ==== Индиеи Мрагылара Хареи абжьарашәышықәсазтәи рфилософиа ==== * {{статья|автор= Г.А. Ткаченко|заглавие= Средневековая философия Китая|ссылка= http://psylib.org.ua/books/stepz01/txt03.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 49—71|isbn= 5-201-01993-5|ref= Ткаченко}} * {{статья|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Средневековая философия Индии|ссылка= http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt02.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 21—48|isbn= 5-201-01993-5|ref= Шохин}} ==== Аиҭарҿиара афилософиа ==== * {{книга|автор= [[Шестаков, Вячеслав Павлович|В. Шестаков]]|заглавие= Философия и культура эпохи Возрождения. Рассвет Европы|место= Санкт-Петербург|издательство= Нестор-История|год= 2007|страниц= 270|isbn= 978-5-59818-7240-2|тираж=2000|ref=Шестаков}} * {{книга|автор= [[Горфункель, Александр Хаимович|А.Х. Горфункель]]|заглавие= Философия эпохи Возрождения|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1980|страниц= 368|тираж=50000|ref=Горфункель}} ==== Аамҭа Ҿыц афилософиа ==== * {{статья|автор= Karl Ameriks|заглавие= Immanuel Kant|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/494|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=494—502|isbn=0-231-10128-7|ref= Ameriks}} * {{статья|автор= Richard H. Popkin|заглавие= The French Enlightment|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/462|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=462—471|isbn=0-231-10128-7|ref= Popkin (Enlightment)}} * {{статья|автор= Harry M. Bracken|заглавие= George Berkeley|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/445|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=445—452|isbn=0-231-10128-7|ref= Bracken}} * {{статья|автор= Yuen-Ting Lai|заглавие= China and Western Philosophy in the Age of Reason|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/412|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=412—421|isbn=0-231-10128-7|ref= Yuen-Ting Lai}} ==== Аконтиненталтә философиа ==== * {{книга|автор= Simon Critchley|заглавие= Continental Philosophy: A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/continentalphilo0000crit|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 168|isbn= 0-19-285359-7|тираж=|ref=Critchley}} * {{статья|автор= Charles E. Scott|заглавие= Continental Philosophy at the Turn of the Twenty-First Century|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/745|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=745—753|isbn=0-231-10128-7|ref= Scott}} * {{статья|автор= Thomas Nenon|заглавие= Continental Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 488—489|isbn= 0-02-865782-9|ref= Nenon}} * {{книга|заглавие= The Columbia History of Twentieth-Century French Thought|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo2006unse|ответственный= Lawrence D. Kritzman, Brian J. Reilly|место= New York|издательство= Columbia University Press|год= 2006|страниц= 788|isbn= 978-0-231-10791-4|тираж=|ref=Kritzman}} * {{книга|автор= Peter Singer|заглавие= Marx: A Very Short Introduction|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 120|isbn= 0–19–285405–4|тираж=|ref=Singer}} * {{статья|автор= Franz Peter Hugdahl|заглавие= Poststructuralism: Derrida and Foucault|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/737|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=737—744|isbn=0-231-10128-7|ref= Hugdahl}} * {{книга|автор= [[Сокал, Алан|Алан Сокал]], Жан Брикмон|заглавие= Интеллектуальные уловки. Критика философии постмодерна|оригинал= Fashionable Nonsense. Postmodern Intellectuals' Abuse of Science|ссылка= http://www.scepsis.ru/library/id_1052.html|место= Москва|издательство= Дом интеллектуальной книги|год= 2002|страниц= 248|isbn= 5-7333-0200-3|тираж=1000|ref=Sokal, Bricmont}} * {{статья|автор= Н.В.Мотрошилова |заглавие=Феноменология |ссылка= http://iph.ras.ru/elib/3176.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том=4 |isbn= 978-5-244-01115-9|ref=Мотрошилова }} * {{статья|автор= В.П.Визгин, В.Φ.Пустарнаков, Э.Ю.Соловьёв|заглавие= Нигилизм|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/2071.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Визгин, Пустарнаков, Соловьёв}} * {{статья|автор= Joseph J. Kockelmans|заглавие= Continental Philosophy of Science|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/691|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=691—698|isbn=0-231-10128-7|ref= Kockelmans}} * {{книга|автор= [[Фейерабенд, Пол Карл|Paul Feyerabend]]|заглавие= Against Method|издание= 4th edition|издательство= Verso|год= 2010|страниц= 296|isbn= 978-1-84467-442-8|тираж=|ref=Feyerabend}} * {{книга|автор= [[Латур, Бруно|Bruno Latour]]|заглавие= Pandora's Hope. Essays on the Reality of Science Studies|издательство= Harvard University Press|год= 1999|страниц= 324|isbn= 0-674-65336-X|тираж=|ref=Latour}} ==== Аналитикатә философиа ==== * {{статья|автор= М.С. Козлова|заглавие= Аналитическая философия|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/0155.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 1|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Козлова}} * {{статья|автор= Грязнов А.Ф.|заглавие= Аналитическая философия: становление и развитие|ссылка= https://archive.org/details/libgen_00845533|автор издания= Грязнов А.Ф.|издание= Аналитическая философия: становление и развитие|место= Москва|издательство= Дом интеллектуальной книги|год= 1998|страницы= [https://archive.org/details/libgen_00845533/page/n3 5]—16|ref= Грязнов}} * {{статья|автор= A.P. Martinich|заглавие= Introduction to Analytic Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/analyticphilosop00mart|автор издания= A.P. Martinich, David Sosa|издание= A companion to analytic philosophy|издательство= Blackwell|год= 2001|страницы= [https://archive.org/details/analyticphilosop00mart/page/n57 1]—6|isbn= 0-631-21415-1|ref=Martinich}} * {{статья|автор= Dagfinn Føllesdal|заглавие= Analytic Philosophy: What is it and why should one engage in it?|автор издания= Hans-Johann Glock|издание= Rise of Analytic Philosophy|издательство= Wiley-Blackwell|год= 1999|страницы= 1—16|isbn= 0-631-20086-X|ref= Føllesdal}} * {{статья|автор= Avrum Stroll|заглавие= Twentieth-Century Analytic Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/n637|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=604—666|isbn=0-231-10128-7|ref= Stroll}} * {{статья|автор= Scott Soames|заглавие= Philosophical Analysis|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 1|страницы= 144—157|isbn= 0-02-865781-0|ref= Soames}} * {{книга|автор= Auguste Comte|заглавие= A General View of Positivism|ссылка= https://archive.org/details/ageneralviewpos00comtgoog|место= New York|издательство= Robert Speller & Sons|год= 1957|страницы=|страниц= 446|тираж=|ref=Comte}} ==== Атрансгуманизми акосмизми рфилософиа ==== * {{статья|автор= [[Бостром, Ник|Nick Bostrom]]|заглавие= A History of Transhumanist Thought|ссылка= http://www.nickbostrom.com/papers/history.pdf|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2005|том= 14|номер= 1|issn= 1541-0099|ref= Bostrom}} * {{статья|автор= [[Фукуяма, Фрэнсис|Francis Fukuyama]]|заглавие= Transhumanism|ссылка= http://www.foreignpolicy.com/articles/2004/09/01/transhumanism|издание= Foreign Policy|место= Washington|год= 2004|номер= September 1|issn= 0015-7228|ref= Fukuyama}} * {{статья|автор= Stefan Lorenz Sorgner|заглавие= Nietzsche, the Overhuman, and Transhumanism|ссылка= http://jetpress.org/v20/sorgner.htm|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2009|том= 20|номер= 1|страницы= 29—42|issn= 1541-0099|ref= Sorgner}} * {{статья|автор= Philippe Verdoux|заглавие=Transhumanism, Progress and the Future|ссылка= http://jetpress.org/v20/verdoux.htm|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2009|том= 20|номер= 2|страницы= 49—69|issn= 1541-0099|ref= Verdoux}} * {{статья|автор= Dmitry Shlapentokh|заглавие= Cosmism in European Thought. Humanity Without Future in Cosmos|издание= Journal of Philosophical Research|год= 2001|том= 26|страницы= 497—546|issn= 1053-8364|doi= 10.5840/jpr_2001_13|ref= Shlapentokh}} * {{статья|автор= Ф.И. Гиренок|заглавие= Космизм|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/1527.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Гиренок}} * {{статья|автор= Leonid Vasilenko|заглавие= Космизм и эволюционизм в русской религиозно-философской традиции.|оригинал=Cosmism and Evolutionism in the Russian Religious-Philosophical Tradition |ссылка= http://www.vasilenkoleonid.ru/works_eng001_leonid_vasilenko_cosmism_and_evolutionism_in_the_russian_religious-philosophical_tradition.html|автор издания= Wendy Helleman|издание= The Russian Idea: In Search of a New Identity|место= Bloomington|издательство= Slavica|год= 2004|страницы= 151—163|isbn= 0-89357-314-0|ref= Василенко}} * {{статья|автор= Zilya Habibullina|заглавие= Sociocultural Potential of Russian Cosmism. |издание= Proceedings of the XXII World Congress of Philosophy. Social and Political Philosophy|год= 2008|том= 50|страницы= 221—223|ref= Хабибуллина}} * {{книга|автор= James T. Andrews|заглавие= Red Cosmos: K. E. Tsiolkovskii, Grandfather of Soviet Rocketry|издательство= Texas A&M University Press|год= 2009|страниц= 168|isbn= 1603441689|тираж=|ref=Andrews}} ==== Аурыс философиа ==== * {{книга|заглавие= История русской философии|ответственный= М. А. Маслин|место= Москва|издательство= Республика|год= 2001|страниц= 639|isbn= 5-250-01811-4|тираж=5000|ref=Маслин}} * {{книга|автор= [[Лосский, Николай Онуфриевич|Лосский Н. О.]]|заглавие= [[История русской философии (Лосский)|История русской философии]]|оригинал= History of Russian philosophy|место= Москва|издательство= [[Советский писатель]]|год= 1991|страниц= 480|isbn= 5-265-02255-4|тираж=50000|ref=Лосский}} * {{книга|автор= [[Зеньковский, Василий Васильевич|Зеньковский В. В.]]|заглавие= История русской философии|издание= Академический Проект|место= Москва|год= 2001|страниц= 880|isbn= 5-8291-0127-0|тираж=6000|ref=Зеньковский}} * {{статья|автор= Vladimir L. Marchenkov|заглавие= Русская философия|оригинал= Russian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том=8 |страницы=564—579|isbn=0-02-865788-8 |ref= Марченков}} * {{статья|автор= Пущаев Ю. В.|заглавие= М. К. Мамардашвили. Опыт физической метафизики|ссылка= http://vphil.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=112|издание= Вопросы философии|место= Москва|год= 2010|номер= 3|страницы= 183—185|issn= 0042-8744|ref= Пущаев}} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * [http://iph.ras.ru/ Институт философии РАН. Электронная библиотека по философии] * [http://vphil.ru/ Журнал «Вопросы философии». Электронная библиотека публикаций] * [http://www.socionauki.ru/journal/fio/ Журнал «Философия и общество». Электронный архив] * [http://www.scepsis.ru/library/philosophy/page1/ Философская библиотека журнала] «[[Скепсис (журнал)|Скепсис]]» * [http://www.runivers.ru/philosophy/lib/alphabet/ Библиотека русской философии журнала «Логосфера»] * [https://web.archive.org/web/20121130160427/http://www.circle.ru/kentavr Методологический альманах «Кентавр»] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:философиа}} [[Акатегориа:Афилософиа| ]] a29ttdp5sngxwjdxt5sx61b1w32d8rp Ахцәажәара:Афилософиа 1 54357 168748 2026-06-24T17:03:12Z Nart17 17397 Аиҭагаҩ азгәаҭара. Nart17 translation team 168748 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Философия|аурыс Авикипедиа астатиа «Философия»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Шарытхуа Тания * '''Апроект:''' Nart17 translation team kpm3cnk4idt22nh9sbi6elcgv0qn3cp Буриатиа 0 54358 168756 2026-06-25T09:56:45Z Flamme-Bleue 10257 Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы ареспублика | абираҟ = Flag of Buryatia.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Буриатиа абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of Arms of Buryatia.svg | агерб ирызку адаҟьа = Буриати...» 168756 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы ареспублика | абираҟ = Flag of Buryatia.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Буриатиа абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of Arms of Buryatia.svg | агерб ирызку адаҟьа = Буриатиа агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Буриатиа Ареспублика''' ({{lang-ru|Республика Бурятия}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу ареспублика ауп. Ареспублика шьақәыргылан 1923 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Иркутсктәи атәылаҿацә]], [[Забаикалтәи атәылаҿацә|Забаикалтәи атәылаҿацә (акраи)]], Тәывеи ареспубликақәеи, Монголиеи иара убас. Буриатиа аҵакыра — 142 947 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 971 139-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 2,76-ҩык/км². Ареспублика ацентр — [[Улан-Уде]] ақалақь ауп. == Аҳәынҭқарратә административтә шара == '''Аиҳабыратә унашвахра еилазаара:''' * 21 районк * 2 тәылаҿацәтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа]] [[Акатегориа:1923 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] rmjx32dr1669oixmsuzkt5o93ufzooq