Ажәытәтәи Қарҭ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ab">
  <siteinfo>
    <sitename>Авикипедиа</sitename>
    <dbname>abwiki</dbname>
    <base>https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.11</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Амедиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Цастәи</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ахцәажәара</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Алахәыла</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Алахәыла ахцәажәара</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Авикипедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Авикипедиа ахцәажәара</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Афаил</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Афаил ахцәажәара</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">Амедиавики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Амедиавики ахцәажәара</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ашаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ашаблон ахцәажәара</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ацхыраара</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Ацхыраара ахцәажәара</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Акатегориа</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Акатегориа ахцәажәара</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Амодуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Амодуль ахцәажәара</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ажәытәтәи Қарҭ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40206</id>
    <revision>
      <id>169566</id>
      <parentid>162980</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T07:05:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>22089</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Old Tbilisi..jpg]] → [[File:Old Tbilisi, 2010.jpg]] [[c:COM:FR#FR6|Criterion 6]] · bug fix</comment>
      <origin>169566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3219" sha1="b9awrycqeayucfp985520aj6hppblns" xml:space="preserve">[[Афаил:Old Tbilisi, 2010.jpg|250px|мини|Ажәытәтәи Қарҭ]]
'''Ажәытәтәи Қарҭ''' — ақалақь Қарҭ аҭоурыхтә ахәҭа, иаҵанакуеит убри аҵакырақәа, анырхарақәа, иарбан 1936 ашықәс аҟынӡа “Тԥилиси” ахьӡын. Ажәытәтәи Қарҭ иаҵанакуеит анаҩстәи аҵакырақәа: Абаноҭубани-Харԥухи (Қарҭ, анаҩс Сеидабад), Кала, Исан-Авлабари, Сололаки, Мҭаҵминда, Ваке, Орҭаҷала, Чуӷуреҭи, Дидубе, Наӡаладеви. Ажәытәтәи Қарҭ еизгоуп Қарҭ аблахкыгарҭақәа реиҳара, ишашьашәалоу еиԥш, атуристтә аизааигәатәра ихадоу центруп. Ажәытәтәи Қарҭ [[2007]] шықәса аҟынтә Аиунеско адунеи ҭынхара абаҟара акандидатуп.

== Иинтересу афактқәа ==
2007 шықәса абҵарамза 24 аҟынтә ажәытәтәи Қарҭ иҭагалоуп Аиунеско адунеи ҭынхара аԥышәаратә сиаҿ.&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5233/ Tbilisi Historic District]&lt;/ref&gt;

== Алитература ==
* თამაზ გერსამია. ძველი თბილისი = Старый Тбилиси = Old Tbilisi : [ფოტოალბომი] / თამაზ გერსამია ; [რედ.: ვახტანგ ბერიძე (წინასიტყვ.), გურამ ფანჯიკიძე ; მხატვ.: ვიქტორ კრიუჩკოვი, ვიქტორ მარკოვსკი]. - [თბ. : საბჭ. საქართველო, 1984]. - 274გვ. : ფოტ., დაკეც. რუკ. ; 34სმ.. - გარეკანზე ავტ. მითით. არ არის. - ტექსტი, თავფურც., გარეკანი ქართ., რუს. და ინგლ.. - ანოტაციები და ბიბლიოგრ.: გვ. 260-273. - 25მან., 30000ც.
* მინდორაშვილი დ.. „არქეოლოგიური გათხრები ძველ თბილისში (ქარვასლა, სინაგოგა)“, თბილისი 2009. {{ISBN|978-9941-0-1079-8}}

== Азхьарԥшқәа ==
{{commonscat|Old Tbilisi}}
*[http://www.sakrebulo.ge/index.php?lang_id=GEO&amp;sec_id=155&amp;album_id=124 ძველი თბილისი]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, თბილისის საკრებულო, საიტი - ისტორიული ფოტოგალერეა.
*[http://burusi.wordpress.com/history/old-tbilisi/ ძველი თბილისი (ფოტო, ისტორია) – Old Tbilisi (Photo, History)], ჟურნალი [http://burusi.wordpress.com/ ''ბურუსი''].

==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}

[[Акатегориа:Қарҭ]]</text>
      <sha1>b9awrycqeayucfp985520aj6hppblns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Красноиарсктәи атәылаҿацә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54757</id>
    <revision>
      <id>169563</id>
      <timestamp>2026-07-16T13:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flamme-Bleue</username>
        <id>10257</id>
      </contributor>
      <comment>Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус               = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи) | абираҟ                = Flag of Krasnoyarsk Krai.svg | абираҟ2               =  | абираҟ ирызку адаҟьа  = Красноиарсктәи атәылаҿацә абираҟ  | абираҟ аилыркаа       =  | агерб                 = Coat of Arms of Krasnoyarsk Krai.sv...»</comment>
      <origin>169563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2041" sha1="hr7mxao67vradxk9pi61m6kdtfemjtw" xml:space="preserve">{{Акарточка арегион
| астатус               = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи)
| абираҟ                = Flag of Krasnoyarsk Krai.svg
| абираҟ2               = 
| абираҟ ирызку адаҟьа  = Красноиарсктәи атәылаҿацә абираҟ 
| абираҟ аилыркаа       = 
| агерб                 = Coat of Arms of Krasnoyarsk Krai.svg
| агерб ирызку адаҟьа   = Красноиарсктәи атәылаҿацә агерб
| агерб  аилыркаа       = 
|zoom1=4}}
'''Красноиарсктәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Красноярский край}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп.

Атәылаҿацә шьақәыргылан 1934 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Иркутсктәи атәылаҿацә|Иркутсктәи]], [[Кемеровотәи атәылаҿацә|Кемеровотәи]],  [[Томсктәи атәылаҿацә|Томсктәи]], [[Тиументәи атәылаҿацә|Тиументәи]] атәылаҿацәқәа (аобластқәа), [[Забаикалтәи атәылаҿацә|Забаикалтәи атәылаҿацә (акраи)]], Саха, Тыва, Хакасия ареспубликақәа.

Красноиарсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 2 366 797 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 2 837 988-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 1,2-ҩык/км².

Атәылаҿацә ацентр — [[Красноиарск]] ақалақь ауп.

{{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}}

[[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]]
[[Акатегориа:1934 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]]</text>
      <sha1>hr7mxao67vradxk9pi61m6kdtfemjtw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>169564</id>
      <parentid>169563</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T13:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flamme-Bleue</username>
        <id>10257</id>
      </contributor>
      <origin>169564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2041" sha1="mbast370lhqls2eoju6ht41lh9dr0cn" xml:space="preserve">{{Акарточка арегион
| астатус               = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи)
| абираҟ                = Flag of Krasnoyarsk Krai.svg
| абираҟ2               = 
| абираҟ ирызку адаҟьа  = Красноиарсктәи атәылаҿацә абираҟ 
| абираҟ аилыркаа       = 
| агерб                 = Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg
| агерб ирызку адаҟьа   = Красноиарсктәи атәылаҿацә агерб
| агерб  аилыркаа       = 
|zoom1=4}}
'''Красноиарсктәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Красноярский край}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп.

Атәылаҿацә шьақәыргылан 1934 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Иркутсктәи атәылаҿацә|Иркутсктәи]], [[Кемеровотәи атәылаҿацә|Кемеровотәи]],  [[Томсктәи атәылаҿацә|Томсктәи]], [[Тиументәи атәылаҿацә|Тиументәи]] атәылаҿацәқәа (аобластқәа), [[Забаикалтәи атәылаҿацә|Забаикалтәи атәылаҿацә (акраи)]], Саха, Тыва, Хакасия ареспубликақәа.

Красноиарсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 2 366 797 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 2 837 988-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 1,2-ҩык/км².

Атәылаҿацә ацентр — [[Красноиарск]] ақалақь ауп.

{{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}}

[[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]]
[[Акатегориа:1934 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]]</text>
      <sha1>mbast370lhqls2eoju6ht41lh9dr0cn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алахәыла:Jackie SMG</title>
    <ns>2</ns>
    <id>54758</id>
    <revision>
      <id>169565</id>
      <timestamp>2026-07-17T02:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jackie SMG</username>
        <id>25637</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>169565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="rzfoi7m990esy4s521wiw7iiv7gorup" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;[[:ast:Usuariu: Jackie_SMG|Jackie SMG]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>rzfoi7m990esy4s521wiw7iiv7gorup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ашаблон:Издательский словарь</title>
    <ns>10</ns>
    <id>54759</id>
    <revision>
      <id>169567</id>
      <timestamp>2026-07-17T09:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nart17</username>
        <id>17397</id>
      </contributor>
      <comment>Аиҭагара [[:ru:Печатание]] апроект азы иаҭаху ашаблон аԥҵара. Nart17 translation team.</comment>
      <origin>169567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="522" sha1="bukoet5mocwtv6jpbzosyki1qkc1x2q" xml:space="preserve">{{книга
 | часть         = {{{title|{{{статья|{{PAGENAME}}}}}}}}
 | ссылка часть  = {{{1|{{{ссылка|{{{url|}}}}}}}}}
 | заглавие      = Издательский словарь-справочник
 | ответственный = А. Э. Мильчин
 | издание       = 3-е изд., испр. и доп
 | место         = М.
 | издательство  = Олма-пресс
 | год           = 2006
 | ref           = {{{ref|}}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{Doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bukoet5mocwtv6jpbzosyki1qkc1x2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ашаблон:Британника онлайн</title>
    <ns>10</ns>
    <id>54760</id>
    <revision>
      <id>169568</id>
      <timestamp>2026-07-17T09:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nart17</username>
        <id>17397</id>
      </contributor>
      <comment>Аиҭагара [[:ru:Печатание]] апроект азы иаҭаху ашаблон аԥҵара. Nart17 translation team.</comment>
      <origin>169568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="515" sha1="c7h39pbj8uad1lkr3b6v4dx52k00mjz" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{cite web
 | url         = {{{1|{{{ссылка|{{{url|}}}}}}}}}
 | title       = {{{статья|{{{title|{{{2|}}}}}}}}}
 | author      = {{{автор|{{{author|}}}}}}
 | date        = {{{дата|{{{date|}}}}}}
 | access-date = {{{access-date|{{{accessdate|{{{3|}}}}}}}}}
 | lang        = en
 | publisher   = ''Encyclopædia Britannica''
 | ref         = {{{ref|Britannica}}}
 | archive-url = {{{archive-url|}}}
 | archive-date = {{{archive-date|}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c7h39pbj8uad1lkr3b6v4dx52k00mjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>169572</id>
      <parentid>169568</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T09:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nart17</username>
        <id>17397</id>
      </contributor>
      <comment>CS1: publisher аҿы акурсив аныхра (Nart17 translation team)</comment>
      <origin>169572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="511" sha1="7ogpsyet3im7pmssa9wz319cys81qxa" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{cite web
 | url         = {{{1|{{{ссылка|{{{url|}}}}}}}}}
 | title       = {{{статья|{{{title|{{{2|}}}}}}}}}
 | author      = {{{автор|{{{author|}}}}}}
 | date        = {{{дата|{{{date|}}}}}}
 | access-date = {{{access-date|{{{accessdate|{{{3|}}}}}}}}}
 | lang        = en
 | publisher   = Encyclopædia Britannica
 | ref         = {{{ref|Britannica}}}
 | archive-url = {{{archive-url|}}}
 | archive-date = {{{archive-date|}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7ogpsyet3im7pmssa9wz319cys81qxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ашаблон:Издательский словарь/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>54761</id>
    <revision>
      <id>169569</id>
      <timestamp>2026-07-17T09:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nart17</username>
        <id>17397</id>
      </contributor>
      <comment>Аиҭагара [[:ru:Печатание]] апроект азы иаҭаху ашаблон аԥҵара. Nart17 translation team.</comment>
      <origin>169569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="980" sha1="i8zja7wlsxywdewoi2xzvmeuext8i20" xml:space="preserve">Ари ашаблон ацитата аҭаагоит аурыс справочник «Издательский словарь-справочник» (А. Э. Мильчин, 3-тәи аҭыжьымҭа, М.: Олма-пресс, 2006) аҟынтәи.

== Ахархәашьа ==
&lt;pre&gt;{{Издательский словарь||title=Астатиа ахьӡ}}&lt;/pre&gt;

== Апараметрқәа ==
* '''1''' — азхьарԥш (URL) астатиа ахь; ихымԥадатәим.
* '''title''' / '''статья''' — асловарь аҿы иҟоу астатиа ахьӡ. Иҳәаны ишьҭам анаҩс — адаҟьа ахьӡ ахархәара амоуп.
* '''ref''' — {{tl|sfn}} азы ахьӡ; ихымԥадатәим.

'''Азгәаҭара:''' асловарь аурыстәуп, убри аҟнытә астатиақәа рыхьӡқәа аурысшәала иаанхоит.

[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахыҵхырҭақәа]]</text>
      <sha1>i8zja7wlsxywdewoi2xzvmeuext8i20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ашаблон:Британника онлайн/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>54762</id>
    <revision>
      <id>169570</id>
      <timestamp>2026-07-17T09:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nart17</username>
        <id>17397</id>
      </contributor>
      <comment>Аиҭагара [[:ru:Печатание]] апроект азы иаҭаху ашаблон аԥҵара. Nart17 translation team.</comment>
      <origin>169570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="775" sha1="kitbe0acnbtac24n55ekupj6ako4ra5" xml:space="preserve">Ари ашаблон азхьарԥш аҟаҵоит [https://www.britannica.com/ Encyclopædia Britannica] аонлаин-версиа ахь.

== Ахархәашьа ==
&lt;pre&gt;{{Британника онлайн|&lt;URL&gt;|&lt;астатиа ахьӡ&gt;|&lt;арыцхә&gt;}}&lt;/pre&gt;

== Апараметрқәа ==
* '''1''' / '''ссылка''' / '''url''' — астатиа азхьарԥш инаӡоу (https://…).
* '''2''' / '''статья''' / '''title''' — астатиа ахьӡ (англыз бызшәала).
* '''3''' / '''access-date''' — астатиа ахьӡахьӡара арыцхә.
* '''автор''', '''дата''', '''archive-url''', '''archive-date''' — ихымԥадатәим.

[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Ахыҵхырҭақәа]]</text>
      <sha1>kitbe0acnbtac24n55ekupj6ako4ra5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акьыԥхьра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54764</id>
    <revision>
      <id>169573</id>
      <timestamp>2026-07-17T09:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nart17</username>
        <id>17397</id>
      </contributor>
      <comment>Аиҭагара [[:ru:Печатание]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team.</comment>
      <origin>169573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39344" sha1="2vbeead5sn8mwgfce2j6tw9xj2ae6ws" xml:space="preserve">'''Акьыԥхьра''' — ари [[Печатная форма|акьыԥхьгатә форма]] аҟынтәи ақьаад ахь мамзаргьы даҽа ҭыԥк ахь аиагарала еиԥшу [[оттиск|ахырҟьацаақәа]] раиура апроцесс ауп&lt;ref&gt;{{Издательский словарь||title=Печатание}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БСЭ3|статья=Печатание}}&lt;/ref&gt;. Акьыԥхьра иадҳәалоу зааӡатәи иқьаадтәым амаҭәарқәа рахь иаҵанакуеит ацилиндртә мҳәырқәа, насгьы [[Манифест Кира|Кир ицилиндр]], Набонид ицилиндр реиԥш иҟоу амаҭәарқәа. Раԥхьаӡатәи идыру ақьаадтә кьыԥхьра аксилографиа акәын, уи Китаи 220 шықәсанӡа ашәҵатәы аҿы акьыԥхьразы ицәырҵит. Аха уи абыжьбатәи ашәышықәсанӡа ақьаад аҿы ахархәара амамызт&lt;ref name =&quot;cave&quot;&gt;Shelagh Vainker in Anne Farrer (ed), «Caves of the Thousand Buddhas», 1990, British Museum publications, {{ISBN|0-7141-1447-2}}&lt;/ref&gt;. Анаҩс акьыԥхьратә технологиаҿы иҟалаз аҿиарақәа рахь иаҵанакуеит Би Шен 1040 шықәсазшәа иаԥиҵаз еиҭаҵуа ашрифт&lt;ref name=&quot;Great Chinese Inventions&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.minnesota-china.com/Education/emSciTech/inventions.htm |title=Great Chinese Inventions |publisher=Minnesota-china.com|access-date=2010-07-29|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203213025/http://www.minnesota-china.com/education/emSciTech/inventions.htm |archive-date=2010-12-03}}&lt;/ref&gt;, насгьы XV-тәи ашәышықәсазы [[Гутенберг, Иоганн|Иоганн Гутенберг]] иаԥиҵаз акьыԥхьга машьына. Акьыԥхьратә технологиа Аиҭаиреи аҭҵаарадырратә револиуциеи рыҿиараҿы ихадоу ароль нанагӡеит, насгьы адыррақәеи, адыррақәа ауаа рацәа рыларҵәареи шьаҭас измоу ҳаамҭазтәи економика шьаҭас иазыҟалеит&lt;ref&gt;Rees, Fran. ''[https://books.google.com/books?id=RQpDvuRgF9oC Johannes Gutenberg: Inventor of the Printing Press] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=RQpDvuRgF9oC |date=20230209013502 }}''&lt;/ref&gt;.

== Аҭоурых ==
{{main|Акьыԥхьра аҭоурых}}

=== Абаҿы акьыԥхьра ===
{{main|Абаҿы акьыԥхьра}}
Атекст, адизаинқәа, асахьақәа рҭыжьразы цыралатәи акьыԥхьратә техника [[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиа]] зегьы аҿы инарҭбааны ахархәара аиуит. Уи ажәытәтәи Китаи [[Текстиль|атекстильқәа]] рҿы, анаҩс [[Бумага|ақьаад]] аҿы акьыԥхьразы аметод аҳасабала ицәырҵит. Аба ианырҵаз раԥхьаӡатәи аҿырԥштәқәа Китаитәиуп, урҭ 220 шықәсанӡа ицәырҵит. Аамҭала еиҳа иаҳзааигәоу мраҭашәаратәи аҿырԥштәқәа IV-тәи ашәышықәсахь иаҵанакуеит, урҭ Римтәи анапхгара аҵаҟа иҟаз Ажәытәтәи Мысра иатәуп.

==== Мрагыларатәи Азиа ====
Еиқәхаз зааӡатәи акьыԥхьрақәа [[Хань (династия)|Хан]] адинастиа ахаантәи Китаи иаҵанакуеит (220 шықәсанӡа), хы-ԥштәык змоу ашәҭқәа рсахьа [[шёлк|аба]] анҵаразы рхы иадырхәон, раԥхьаӡатәи ақьаад аҿы акьыԥхьрақәа рҿырԥштәгьы иара убас Китаитәуп, VII-тәи ашәышықәса аҽеиҩшамҭа иаҵанакуеит.

IX-тәи ашәышықәсазы ақьаад аҿы акьыԥхьра профессионалтә ҟазшьала рхы иадырхәон, абри аамҭа ацыԥҵәахазы ауп ианҭыжьыз иахьанӡа еиқәхаз икьыԥхьу ашәҟәы наӡа — Алмастә сутра (уажәы [[Британская библиотека|Британиатәи ашәҟәыҵәахырҭаҿы]] иҟоу)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/diamondsutra.html|title=Oneline Gallery: Sacred Texts|publisher=British Library|archive-url=https://www.webcitation.org/68gbeTXGK?url=http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/diamondsutra.html|archive-date=2012-06-25}}&lt;/ref&gt;. X-тәи ашәышықәсазы асутрақәеи асахьақәеи рыхҩылаақәа 400 нызқь цыра кьыԥхьын, иҭыҵуан аконфуцианратә классика. Аԥышәа змоу акьыԥхьҩы есыҽны ҩбаны иҟаз адаҟьақәа рыла 2 000 бӷьыц акьыԥхьра илшон&lt;ref name=Needham&gt;
{{книга |заглавие=Paper and Printing |серия=Science and Civilisation in China |том=5 part 1 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |страницы=158,201 |год=1985 |язык= |автор=Tsien Tsuen-Hsuin; Joseph Needham}}&lt;/ref&gt;.

Китаинтәи ашәҟәкьыԥхьра Кореиеи Иапониеи ирылаҵәеит, Китаитәи [[Логографическое письмо|алогограммақәа]] зхы иазырхәоз; Китаитәи акьыԥхьратә техника аус аларуан [[Турфан]]и [[Виетнам]]и, егьырҭ ашрифтқәа рхы иархәаны. Аха даҽа ҿыцԥҵарак — ақьаад еиԥшымкәа, ашәҟәкьыԥхьратә техника [[Исламский мир|аԥсылмантә дунеи]] ахаангьы иаднамкылеит&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=The Invention of Printing in China |ссылка=https://archive.org/details/inventionofprint00cart_0 |страницы=[https://archive.org/details/inventionofprint00cart_0/page/102 102]—111 |год=1925 |ref=Carter |язык= |автор=Carter, Thomas}}
&lt;/ref&gt;.

Раԥхьатәи кореиатәи акьыԥхьратә шәҟәы ҳәа иԥхьаӡоуп [[Буддийские источники|абуддисттә]] [[свиток|қьаадырша]]-[[амулет]] «[[Сутра великого заклинания незапятнанного чистого света|Ишәытам ицқьоу алашара аныҳәара ду асутра]]» (ko-hhrm. 무구정광대다라니경), уи [[Ксилография|амҿтәы кьыԥхьра]] ахархәарала Кореиа 704—751 шықәсқәа рыбжьара иаԥҵан, 1966 шықәсазы [[Кёнджу|Кионџьу]] иҟоу [[Пульгукса|Булгукса]] аныҳәарҭа [[Реставрация|аиҭашьақәыргылараан]] егьырҭ ареликвиақәа ирыцны ирыԥшааз&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0018943|title=무구정광대다라니경 [Сутра великого заклинания незапятнанного чистого света]|website=[[Энциклопедия корейской культуры]]|access-date=2024-07-09|lang=ko|archive-date=2024-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708220502/https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0018943|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

==== Мрагылара Ааигәа ====
IV-тәи ашәышықәсазы римтәи Мысра абаҿы цыралатәи акьыԥхьра цәырҵит. Араб бызшәала «тарш» ҳәа изышьҭоу [[Ксилография|амҿтәы кьыԥхьра]] IX—X-тәи ашәышықәсақәа рзы арабтә [[Мсыр|Мысра]] аҿиара аман, еиҳарак аныҳәарақәеи иҩу амулетқәеи рзы ахархәара аҭо. Иҟоуп амзызқәа, урҭ акьыԥхьрақәа (агравиурақәа) имҿтәым амаҭәахәқәа рыла иҟаҵан ҳәа агәаанагара ашьақәгыларазы, иҟалап [[Олово|аолово]], [[Свинец|атса]], мамзаргьы [[Глина|анышәаԥшь]] ирылхызҭгьы. Ахархәара зҭаз аметодқәа аԥсылман дунеи анҭыҵ анырра маҷны ирымазшәа ауп ишыҟоу. Европа аханатә абаҿы акьыԥхьразы аԥсылман дунеи аҟынтәи амҿтәы кьыԥхьра шаднакылазгьы, аихатә ксилографиа атехника Европа еилкаамкәа иаанхеит. Анаҩс аксилографиа аисламтә Абжьаратәи Азиа ахархәара иаҟәыҵит, Китаи аиҭаҵратә кьыԥхь анаҿырҵаа ашьҭахь.&lt;ref&gt;Richard W. Bulliet (1987), «[http://www.ghazali.org/articles/jaos107-3-1987-rwb.pdf Medieval Arabic Tarsh: A Forgotten Chapter in the History of Printing] {{Wayback|url=http://www.ghazali.org/articles/jaos107-3-1987-rwb.pdf |date=20170921204857 }}». ''Journal of the American Oriental Society'' '''107''' (3), p. 427—438.&lt;/ref&gt;

==== Европа ====
Абаҿы акьыԥхьра атехника раԥхьаӡакәны ақьырсиантә Европа 1300 шықәсазшәа ицәырҵит. Адинтә хықәкқәа рзы амаҭәаҿы иркьыԥхьуаз асахьақәа даара идузар, иуадаҩзар рылшон, насгьы 1400 шықәсазшәа ақьаад аиуреи ахархәареи еиҳа ианымариаха, иаразнакала адинхаҵаратә темақәа ирызкыз агравиура хәыҷқәеи ақьаад аҟны икьыԥхьыз ахәмарратә мацақәеи аларҵәара роуит. Икьыԥхьу ақьаадтә аалыҵқәа мҽхакы рацәала рҭыжьра иалагеит 1425 шықәса инаркншәа.&lt;ref&gt;History of Woodcut, Arthur M. Hind, p , Houghton Mifflin Co. 1935 (in USA), reprinted Dover Publications, 1963 ISBN 0-486-20952-0&lt;/ref&gt;

== Ашәҟәкьыԥхьра ==
{{main|Ашәҟәкьыԥхьра|Европа ашәҟәкьыԥхьра аҭоурых|Урыстәыла ашәҟәкьыԥхьра аҭоурых}}

=== Ашәҟәкьыԥхьра аԥҵара ===
Ашәҟәкьыԥхьра ҩынтә иаԥҵан: [[Китаи|Китаи]]и абжьарашәышықәсатәи [[Европа|Европе]]и. Китаи ашәҟәкьыԥхьра аԥҵан, хыҵхырҭак (Жулиен, «Documents sur l’art d’imprimerie») ала 581 шықәсазы, Китаитәи ахыҵхырҭақәа рыла — 936-993 шықәсқәа рыбжьара (инҭырҳәцааны шәахә. [[четыре великих изобретения|аԥҵамҭа дуӡӡақәа ԥшьба]]). Раԥхьатәи ииашаны арыцхә змоу икьыԥхьу атекст [[868|868 шықәсазы]] икьыԥхьыз абуддисттә [[Алмазная сутра|Алмастә сутра]] [[Ксилография|аксилографиатә]] хҩылаа ауп. Иара убас иҟоуп адыррақәа [[Буддизм|абуддисттә]] [[Мантра|мантрақәа]] акьыԥхьтә хҩылаа иазкны, Иапониа 764-770 шықәсқәа рыбжьара [[Сётоку (принц)|апринц Сиотоку]] иԥшәмаԥҳәыс лҭахрала иҟаҵаз&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/printing-publishing|Printing|2023-08-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Аксилографиа ===
Анаҩс амҿтәы ӷәқәа рҿы ҳәызбала атекст аҭаԥҟара иалагеит; ари [[ксилография|аксилографиа]] ҳәа изышьҭоу ауп. Ҳа ҳҟынӡа иааз, арыцхә змоу, зегь раасҭа ижәытәӡоу ари аҟазаратә усумҭа, 1423 шықәсазы икьыԥхьуп (шәахә. «[[Библия бедных|Аӷарцәа Рыԥшьаҩыра]]»). Акьыԥхьра шымҩаԥысуаз апресс ала акәзу, мамзаргьы напыла акәзу — еилкааӡам; ишыҟазаалакгьы, иаанхаз ашәҟәқәа анопистографиала икьыԥхьын (даҽакала иуҳәозар, абӷьыц азганкахьала мацара). Абас ала икьыԥхьу ашәҟәқәа рҟынтә еиҳа еицырдыруа «[[Донаты|Донатқәа]]» ҳәа изышьҭоу ашәҟәқәа роуп (римтәи аграмматик [[Элий Донат|Елиа Донат]] иусумҭа). Ишьақәырӷәӷәам «Донатқәа» Гутенберг иаԥҵамҭа аасҭа акырӡа заа ишкьыԥхьыз; даҽа ганкахьалагьы, идыруп акьыԥхьратә ӷәқәа [[Гутенберг, Иоганн|Гутенберг]] ишьҭахьгьы акыраамҭа рхы ишадырхәоз; аксилографиа ыҟан 1475, 1482, уимоу 1504 шықәсазы.

Аксилографиа атехнологиа аҿиара иалҵшәахеит [[Металлография (способ печати)|аметаллографиа]], уи акьыԥхь аҟны ахархәара аиоуит зынбанқәа алԥшуаз атсатә бӷьыцқәа. Ари апроцесс еиҭаҵуа алитерақәа рхархәарала акьыԥхьрахь аиасра акәын: акьыԥхьратә матрицақәа ҟаҵан хаз-хазы анбанқәа анышәаԥшь иақәыӷәӷәаны, нас уахь акьыԥхьратә бӷьыц ҭарҭәон. Аха ари апроцесс инаӡамкәа иаанхеит, акьыԥхьратә ҭыԥ зегьы аҿы еиҟароу ақәыӷәӷәара аиура ахьуадаҩыз иахҟьаны, насгьы ақәыӷәӷәара иахҟьаны амҳәырқәа ирласны иахьыԥхасҭахоз азы&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;.

=== Еиҭаҵуа алитерақәа (анбанқәа) ===
[[Файл:Metal movable type.jpg|right|thumb|250px|[[типографская литера|Алитерақәа]] змоу анбанҟәшәаратә касса]]
Ашәҟәқәа ркьыԥхьра аҭоурых ҳаамҭазтәи аҵакы ала иалагоит аихатәы, еиҭаҵуа, иалҳәҳәоу анбанқәа рҭыжьра ианалага инаркны. Урҭ рҟынтәи ацәаҳәақәа [[Ручной набор|еизыргон]], насгьы аилацалара рхы иархәаны [[бумага|ақьаад]] аҿы ианырҵон.

1041-1049 шықәсқәа рыбжьара, акитаиуаҩ [[Би Шэн|Би Шен]] иӡыз анышәаԥшь ала анбанҟәшәаратә шрифт аҟаҵара игәы иҭеикит, аха уи аметод аксилографиа аасҭа еиҳа имаҷны ирылаҵәеит, избан акәзар [[китайская письменность|китаитәи аҩыраҿы]] зқьыла [[иероглиф|аиероглифқәа]] ыҟоуп, убри аҟнытә анбанҟәшәаратә шрифт аҟаҵара даара аџьабаа рацәаны иаҭахын. Би Шен иаԥҵамҭагьы, раԥхьаӡа амҿтәы ҩыра ҟазҵаз, насгьы уи аусура арманшәаларазы акьыԥхьратә столқәа рыпрототип зыӡбаз [[Ван Чжэнь (первопечатник)|Ван Чжен]] итехнологиагьы Китаи изымӷьацеит. XV-тәи ашәышықәса алагамҭазы, [[Ван (титул)|аван]] [[Тхэджон (ван Чосона)|Тхеџон]] ихаан, [[Чосон]] (Кореа) аҿы аџьаз нбанқәа рхархәарала анбанҟәшәаратә кьыԥхьра аҳәынҭқарра адгылара анаҭон. Китаиаа амҿтәы нбанҟәшәара ахархәара атехнологиа [[уйгуры|ауигурцәагьы]] ирҿырҵааит, уи абзоурала Китаитәи аԥҵамҭақәеи аҿыцаԥшьгарақәеи мраҭашәараҟа ирылаҵәон: ауигуртә мҿтәы нбанҟәшәара XIV-тәи ашәышықәса алагамҭала ирыцхәыркуп&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;.

Европаҿы анбанҟәшәаратә шрифт цәырҵит XV-тәи ашәышықәса аҩбатәи ахԥахәҭаҿы, насгьы аҭҵааҩцәа шамахамзар зегьы уи анемец [[Иоганн Гутенберг]] итәуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. [[Страсбург]]тәи [[Иоганн Ментелин|Иоханн Ментелин]]и, 1458 шықәсазы [[Типография|акьыԥхьырҭа]] змаз, Бамберг инхоз [[Альбрехт Пфистер|Пфистер]]и, уаанӡа раԥхьаӡатәи акьыԥхьҩцәа ҳәа иԥхьаӡаз, Гутенберг иҵаҩцәа шракәыз азхаҵатәуп. Мраҭашәаратәи Европа жәларқәа зегьы шамахамзар акьыԥхьра аԥҵаратә хьӡы алемсаа ирымаркуан. [[Голландия|Аголландцәа]] зегь раасҭа уи иаҿаапкуан, [[Костер, Лоренс Янсзоон|Лоренс Иансзон Костер]] ашәҟәҭыжьра аԥиҵеит ҳәа агәраганы иҟан. Италиаа ракәзар, Фельтр инхоз [[Памфилио Кастальди]] еиҭаҵуа анбанқәа раԥҵаҩыс дрыԥхьаӡон: ишеиҭарҳәо ала, иара иаԥҵамҭа ҵакы аманы иԥхьаӡомызт, [[Фуст, Иоганн|Иоганн Фуст]] ииҭеит, уи иҩызцәеи иареи уи рхы иархәаны Маинц ақалақь аҿы акьыԥхьырҭа аадыртит. Аха ари [[рассказ|ажәабжь]] аиашара шьақәзырӷәӷәо цәаҳәакгьы Кастальди икьыԥхьны ҳара ҳҟынӡа изымааӡеит. Гутенберг идгыло ҳаамҭазтәи ашьақәырӷәӷәарақәа рҟны иҟоуп Фуст имаҳә, иус анагӡаҩ [[Шеффер, Петер|Петер Шеффер]] иажәақәа: [[1468|1468 шықәсазы]] «Иустиниан иинституциақәа» рҭыжьымҭаҿы, иара Гутенберги Фусти раԥхьатәи акьыԥхьҩцәа шракәыз ааирԥшуеит. Иҟалап иара Гуттенберг ихала иитәыз аԥҵамҭа ҿыц Фустгьы даирбазар, иахьеиуацәаз аҟнытә. 1472 шықәсазы Парижтәи ауниверситет аректор Вильгельм Фише Роберт Гаген иахь ииҩыз асаламшәҟәаҿы иҳәоит: «Иҟоуп адыррақәа Маинц ақалақь азааигәара раԥхьаӡа ашәҟәкьыԥхьратә ҟазара аԥызҵаз Иоанн Бонемонтан (Гутенберг) дыҟан ҳәа». 1483 шықәсазы Венециа икьыԥхьыз Евсеви «ихроника» иацҵаны Матвеи Пальмери иҳәоит «ашәҟәқәа ркьыԥхьра аҟазара 1440 шықәсазы Маинц ақалақь аҿы Гутенберг ишаԥиҵаз» атәы. Аҵыхәтәаны, Петер Шеффер иԥа Иоанн Шеффер, 1505 шықәсазы [[Тит Ливий|Тит Ливи]] иеиҭагара иазку иазгәаҭаҿы, Гутенберг раԥхьаӡатәи акьыԥхьҩы ҳәа диԥхьаӡоит, аха егьырҭ аҭыԥқәа рҿы уи аԥҵара Фуст идиҩылоит.

=== Аԥҵамҭа ахылҟьа-ҿылҟьа ===
[[Файл:European Output of Printed Books ca. 1450–1800.png|thumb|Европа ашәҟәқәа рҭыжьра еиҭаҵуа шрифтла акьыԥхьра аныҟала ашьҭахь, 1450 инаркны 1800-нӡа&lt;ref name=&quot;Buringh &amp; van Zanden 2009&quot;&gt;Buringh, Eltjo; van Zanden, Jan Luiten: «Charting the 'Rise of the West': Manuscripts and Printed Books in Europe, A Long-Term Perspective from the Sixth through Eighteenth Centuries», ''The Journal of Economic History'', Vol. 69, No. 2 (2009), pp. 409-45 (417, table 2)&lt;/ref&gt;]]
Ирыԥхьаӡахьеит, Гутенберг акьыԥхьга машьына анаԥиҵа ашьҭахь ԥшьышә шықәса еиҵаны рыла Европа ашәҟәқәа рҭыжьра миллионқәак рҟынтәи миллиардк аҟынӡа ишеизҳаз.&lt;ref name=&quot;Buringh &amp; van Zanden 2009&quot;/&gt;

Британиаҟа дахганы даныҟаз асоциалтәи акультуратәи реформақәа ирызҿлымҳаз пруссиатәи аҵарауаҩ [[Хартлиб, Сэмюэль|Самиуел Хартлиб]] 1641 шықәсазы иҩуан: «Ашәҟәкьыԥхьратә ҟазара убриаҟара адыррақәа рыланарҵәоит, ауаа рзинқәеи рхақәиҭрақәеи еилкааны, рганахьала ақәыӷәӷәара рхы иадырхәар рымуа аҟынӡа».&lt;ref name=&quot;Briggs-Burke&quot;&gt;Ref: Briggs, Asa and Burke, Peter (2002) A Social History of the Media: from Gutenberg to the Internet, Polity, Cambridge, pp. 15-23, 61-73.&lt;/ref&gt;

=== Акьыԥхьратә технологиақәа анаҩстәи рыҿиара ===
Гутенберг ихаан аахыс XIX-тәи ашәышықәсанӡа Европа акьыԥхьратә технологиаҿы аԥсахрақәа маҷын, ԥсахрас иҟаӡаз еиҳарак амашьына амҿтәы хәҭақәа хәыҷы-хәыҷла аихатә хәҭақәа рыла рыԥсахра акәын. Аха XVIII-тәи ашәышықәса актәи азбжазы афранцыз типограф [[Пьер Симон Фурнье|Пьер Симон Фурние]] атипометриа — ашрифтқәа рсистематизациа амҩа — анаԥиҵа, акьыԥхьра астандартизациа ашҟа хадара злоу ашьаҿа ҟаҵан, анаҩс уи [[Франсуа Дидо]] еиӷьитәит. Анаҩс, уи [[Стереотип (полиграфия)|астереотиптә]] кьыԥхьратә процесс арҿиаразы шьаҭас иазыҟалеит, уи аҟны формак аҟынтәи еиԥшу ашәагаа змоу абӷьыцқәа иалкаау рхыԥхьаӡара роуеит&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ|статья=Книгопечатание |автор=Стефанов С. И. |том=14 |страницы=336|ссылка=https://old.bigenc.ru/technology_and_technique/text/2075153 |архив=https://web.archive.org/web/20221006225717/https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/2075153 |архив дата=2022-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

XIX-тәи ашәышықәса алагамҭазы анемец кьыԥхьҩы [[Кёниг, Фридрих Иоганн|Фридрих Киониг]] атипографиатә процесс еиӷьитәит, ақьаад акьыԥхьратә форма иақәзырӷәӷәоз аихатә цилиндр ихы иархәаны. Агазеҭ «[[The Times|Times]]» раԥхьаӡакәны абри аметод ахархәарала икьыԥхьын 1814 шықәса, абҵарамза 29 рзы. Урыстәылатәи ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала, раԥхьаӡатәи автоматикатә нбанҟәшәаратә машьына 1867 шықәсазы аурыс ԥҵаҩы [[Княгининский, Пётр Петрович|Пиотр Книагинински]] иҟеиҵеит. Анаҩс, 1880-тәи ашықәсқәа рзы, иаԥҵан ацәаҳәаҭырҭәааратә нбанҟәшәаратә машьына ([[линотип|алинотип]]), 1890-тәи ашықәсқәа рзы — анбанҭырҭәааратә ([[Монотип (полиграфия)|амонотип]]). XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы акьыԥхьратә процесс аҿы [[Ротационная печатная машина|аротациатә принцип]]и [[офсетная печать|аофсеттә кьыԥхьр]]еи алагалахеит; 1894 шықәсазы авенгер нџьныр Ено Порцельт [[фотонабор|афотонбанҟәшәара]] аконцепциа иӡбеит, XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы аҭыжьра аус иалагалахаз&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot; /&gt;.

== Ҳаамҭазтәи акьыԥхьратә технологиақәа ==
{{main|Аполиграфиа}}
Иахьатәи акьыԥхьратә технологиақәа ашәҟәы-журналтә, аусуратә, агазеҭтә, ақәырҷабтә, аилаҳәаратә аалыҵқәа ртираж дуқәа мҽхакы ҭбаала рҭыжьра ирзырхоуп. Атексти асахьақәеи рҭыжьразы хы-мҩак ыҟоуп: [[высокая печать|иҳараку]], [[глубокая печать|иҵаулоу]], [[плоская печать|иҟьаҟьоу]].

'''[[Высокая печать|Иҳараку акьыԥхьра]]''' (иара убасгьы '''атипографиатә кьыԥхьра''') — [[Плоская печать|иҟьаҟьоу]], [[Глубокая печать|иҵаулоу]] акьыԥхьра еиԥшым, избан акәзар [[Печатная форма|аформаҿы]] иҟоу акьыԥхьратә элементқәа [[пробел|абжьажьратә]] елементқәа рхыхь иҟоуп, акьыԥхьраан абжьажьратә елементқәа ақьаад иахьымкьысырц азы. Иҳараку акьыԥхь акьыԥхьратә формаҿы акьыԥхьратә аелементқәа абжьажьратә елементқәа раасҭа иҳаракуп. Ашәыга иалыҳәҳәо акьыԥхьтә аелементқәа рыхҟьа иахьнашьуеит. Ақьаад ианақәшәо, ашәыга зегьы ииасырц азы ақәыӷәӷәара аҭахуп. Акьыԥхьга машьынақәа рыӡбаанӡа уи азы рхы иадырхәон апресс. Хаз-хазы аштрихқәеи ацәаҳәақәеи рыла ишьақәгылоу атексти аштрихтә сахьақәеи рҭыжьразы, акьыԥхьратә форма аӷәы аҿгьы аҟаҵара уадаҩӡам, избанзар акьыԥхьратә елементқәа зегьы ҩаӡарак аҟны иҟоуп. Имариоуп урҭ ашәыга рыхьшьра атампон мамзаргьы агәаргәалеи ала, ақьаад ақәҵаны ашәыга аиагара азы ақәыӷәӷәара&lt;ref name=BSE3&gt;{{БСЭ3|статья=[http://biblioclub.ru/index.php?page=dict&amp;termin=684875 Высокая печать]|автор=Л. А. Козаровицкий|том=5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=BFS&gt;[http://fmus.ru/article02/BS/P.html Печать высокая] {{Wayback|url=http://fmus.ru/article02/BS/P.html |date=20151002000339 }} // Большой филателистический словарь / Н. И. Владинец, Л. И. Ильичёв и др.; под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — {{М.}}: Радио и связь, 1988. — С. 224. — 320 с. — 40 000 экз. — ISBN 5-256-00175-2.&lt;/ref&gt;.

'''[[Глубокая печать|Иҵаулоу акьыԥхьра]]''', ('''аинтальо''') — акьыԥхьратә форма ахархәарала акьыԥхьратә методуп, уаҟа акьыԥхьратә элементқәа абжьажьратә елементқәа ирҿырԥшны иҵаарҟәрылоуп. Иҵаулоу акьыԥхьра аелементқәа XV-тәи ашәышықәса инаркны рхы иадырхәон, англыз раԥхьакьыԥхьҩы [[Кекстон, Уильям|Уилиам Кекстон]] ишәҟәы «Троиа аҭоурых» ацәаҿы иҵаулоу агравиура ихы ианаирхәаз&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot; /&gt;. Ҳаамҭазтәи иҵаулоу акьыԥхьратә технологиа XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы Карел Клич ила иалагеит&lt;ref name=&quot;Sprav&quot;&gt;{{книга|заглавие=Краткий справочник книголюба|место=М.|издательство=[[Книга (издательство)|Книга]]|год=1970|страниц=352|страницы =275—276|часть=Глубокая печать|тираж=50000}}&lt;/ref&gt;. Иҵаулоу акьыԥхьра [[Плоская печать|иҟьаҟьоу]], [[высокая печать|иҳараку]] акьыԥхьра излеиԥшымгьы уи ауп, избан акәзар кьыԥхьрак аҿы ашәыга ажәпара жәабала инаркны шәкыла [[микрометр|амикрометрқәа]] рҟынӡа аҽаԥсахлар алшоит, егьырҭ акьыԥхьратә технологиақәа рзы уи арбага ҭышәынтәалоуп, 1 микрометр раҟара инеиуеит. Иҵаулоу акьыԥхьра ари аҟазшьа ақьаад аҿықәан иҭыҵуа асахьатә элементқәа арелиеф рынаҭоит; аалыҵқәа рылакьысраан арелиеф уныруеит&lt;ref&gt;[http://www.telegrafua.com/284/economics/4894/ Ирина Светикова. Печатать ценные бумаги сможет не только Банкнотно-монетный двор] {{Wayback|url=http://www.telegrafua.com/284/economics/4894/ |date=20150924114213 }} // [[Киевский телеграф (газета)|Киевский ТелеграфЪ]] 21—27 октября 2005 № 42{{Анеишьа амам азхьарԥш|число=11|месяц=07|год=2018}}&lt;/ref&gt;.

Асахьа арелиеф аиқәыршәара алшара абзоурала, ари атехнологиа инарҭбааны ахархәара аиуеит ахаҭарашәҟәқәеи, [[банкнота|абанкнотақәеи]], егьырҭ [[ценная бумага|хәызмоу ақьаадқәеи]] рҭыжьразы&lt;ref&gt;[http://www.ppfg.ru/about/history.asp История пермской фабрики Гознак] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031065154/http://www.ppfg.ru/about/history.asp |date=2013-10-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://romanoff77.ru/counterfeiters-20.php |title=Сергей Романов. Фальшивомонетчики. КОНТРОЛЬ И ЗАЩИТА |access-date=2016-12-26 |archive-date=2017-10-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171010102943/http://romanoff77.ru/counterfeiters-20.php |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. [[допечатная подготовка|Акьыԥхьра аԥхьатәи аҽазыҟаҵареи]] [[Печатная форма|аформақәа]] рҭыжьреи ахарџь ду ахьацу инамаданы, иҵаулоу акьыԥхьра феида алоуп атираж рацәа змоу, атиражрацәа зхызгар зылшо аалыҵқәа рзы. Уи аганахьала, ари атехнологиа аилаҳәарақәа раарыхратә џьармыкьаҿы аԥхьагылара ааннакылоит.

'''[[Плоская печать|Иҟьаҟьоу акьыԥхьра]]''' — акьыԥхьратә элементқәеи абжьажьратә елементқәеи џьарак иахьыҟоу, урҭ физика-химиатә ҟазшьала мацара аиԥшымзаара ахьрымоу кьыԥхьратә методуп&lt;ref&gt;{{Издательский словарь||title=Плоская печать}}&lt;/ref&gt;. Иҟьаҟьоу акьыԥхьра аформақәа шьаҭас ирымоуп еиҳарак аихатә бӷьыцқәа (апластинақәа) — амонометаллтә формақәа рҿы хҟьак змоу, абиметаллтә формақәа рҿы ахҟьарацәа змоу. Аформа аҟаҵаразы, апластина алашара зныруа хҟьала ихырҩоит, анаҩс ашаблон еиԥш рхы иадырхәо [[фотоформа|афотоформа]] ала идырлашоит. Акьыԥхьратә усхк аҿы [[Офсетная печать|аофсеттә]] кьыԥхьгатә машьынақәа реиҳарак ари апринцип шьаҭас иҟаҵаны аус руеит; [[ди-лито]] аметод (абжьаратәи аиԥшьга ада еиҟараны акьыԥхьра) лассы-лассы ахархәара амаӡам. Асахьаркыратә ҟазараҿы ари ахшыҩҵак [[литография|алитографиаҿы]] инагӡоуп.

== Ацифратә кьыԥхьра ==
2005 шықәсазы есышықәса адунеи зегь аҿы иркьыԥхьуаз 45 триллион даҟьа рҟынтәи ацифратә кьыԥхь ахәҭаа 9% раҟара ыҟан&lt;ref name=&quot;vj_ipg2-0_keynote&quot; &gt;«[http://h20325.www2.hp.com/blogs/scaglia/archive/2007/08/30/4314.html When 2 % Leads to a Major Industry Shift] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20080216032849/http://h20325.www2.hp.com/blogs/scaglia/archive/2007/08/30/4314.html |date=2008-02-16 }}» Patrick Scaglia, August 30, 2007.&lt;/ref&gt;.

Аҩны, аусураҭаҿы, мамзаргьы анџьныртә ҭагылазаашьаҿы акьыԥхь еиҟәшоуп:
* Идуум аформат (аҳасабырбатә шәҟәы еиҳам ақьаад бӷьыцқәа), аофисқәеи ашәҟәыҵәахырҭақәеи рҟны рхы иадырхәо.
* Иҭбаау аформат (914 мм рҟынӡа аҭбаара змоу ақьаад ыршарақәа), асахьаҭыхреи адизаини русбарҭақәа рҿы ахархәара змоу.

Еиҳа ирылаҵәоу акьыԥхьратә технологиақәа иреиуоуп:
* [[Синька (копия чертежа)|ахҩылааи]] уи иадҳәалоу ахимиатә технологиақәеи;
* [[лепестковое печатающее устройство|ашәҭыцтә кьыԥхьгатә мыруга]] — заа ишьақәыргылоу асимволқәа хаз-хазы ахархәара ахьроуа;
* акәаԥтә матрица — акьыԥхьратә гәырԥынҵақәа рыҟәшәара абзоурала акәаԥқәа рсахьеизгақәа аԥызҵо;
* [[построчная печать|цәаҳәа-цәаҳәалатәи акьыԥхьра]] — ишьақәгылоу асимволқәа цәаҳәа-цәаҳәала ақьаад аҿы иркьыԥхьуеит;
* [[термопечать|Аԥхарратә кьыԥхьра]] — раԥхьатәи афакстә машьынақәа мамзаргьы иахьатәи аквитанциатә принтерқәа, урҭ иҷыдоу ақьаад дырԥхоит, уи еиқәаҵәахоит, акьыԥхьтә сахьа аҟаҵаразы;
* [[струйная печать|Ацәқәырԥатә кьыԥхьра]] — аԥышҭарчтә кьыԥхьрагьы уахь иналаҵаны, иаҭаху асахьа аԥҵаразы аҷышәга ақьаад ианақәрыԥсаҟьо;
* [[электрофотография|аелектрофотографиа]] — афымцеи алашареи рыбзоурала асахьа аиура апроцесс;
* [[лазерная печать|Алазертә кьыԥхьра]] — ксерографиа хкыуп, лазерла еиқәыршәоу асахьа пиксель-пиксельла иҭарыҩуеит;
* [[твердочернильный принтер|аҷышәгакьакьатә принтер]] — аҷышәга алабыҵә кьакьақәа ахьдырҭәо, аҷышәга ҵаӷа мамзаргьы атонер аиуразы.

Апрофессионалтә цифратә кьыԥхьра (атонер ахархәарала) еиҳарак афымцамч еиҵаҵа рхы иадырхәоит атонер ма аҷышәга ҵаӷа ақьыԥхьра ахьымҩаԥысуа аҵаҵахьы аиагаразы. Ацифратә кьыԥхьра ахаҭабзиара еиҳа-еиҳа еиӷьхоит, зааӡатәи ԥштәызмоу, аиқәаҵәа-шкәакәатә хҩылаагатә аппаратқәа рҟынтәи иҿыцу иҩадаҩу аԥштәы змоу ацифратә кьыԥхьгатә машьынақәа рҟынӡа. Ацифратә офсеттә кьыԥхьратә машьынақәа ишиашоу асахьақәа ркьыԥхьратә машьынақәа ҳәагьы ирышьҭоуп, урҭ акьыԥхьратә машьынақәа акомпиутертә фаилқәа рыдыркылоит, насгьы автоматла акьыԥхьразы ихиоу апластинақәа рылырхуеит, аха урҭ еиҭасуа адыррақәа ралагалара рылшом. Зыхә мариаз афотокопиаҟаҵара ҟалаанӡа, еиҳарак рхы иадырхәон акопиаҟаҵагақәа, агектографқәа, амимеографқәа реиԥш иҟоу амашьынақәа.

Ацифратә кьыԥхьра атехнологиақәа рыҿиарала атипографиатә усура аконцепциа ахаҭагьы рыԥсахит: еиԥшу акопиақәа ртираж аҭыжьра аҭыԥан, тиражк аҳәаақәа ирҭагӡаны аалыҵ ахкқәа рацәаны рҭыжьразы алшара ҵәырҵит, иара убас аҭахра инақәыршәаны атираж маҷ змоу аалыҵ аҭыжьра&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot; /&gt;.

== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}

{{Авторитет змоу адыррақәа}}

{{DEFAULTSORT:кьыԥхьра}}
[[Акатегориа:Акьыԥхь]]</text>
      <sha1>2vbeead5sn8mwgfce2j6tw9xj2ae6ws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахцәажәара:Акьыԥхьра</title>
    <ns>1</ns>
    <id>54765</id>
    <revision>
      <id>169574</id>
      <timestamp>2026-07-17T09:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nart17</username>
        <id>17397</id>
      </contributor>
      <comment>Аиҭагаҩ иазкны азгәаҭара. Nart17 translation team.</comment>
      <origin>169574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="479" sha1="0ye3p1fi00ovlaz3q07siwj2s6h0rav" xml:space="preserve">== Аиҭагара ==
Ари астатиа [[:ru:Печатание|аурыс Авикипедиа астатиа «Печатание»]] аҟынтәи еиҭагоуп
(алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0];
авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы).

* '''Аиҭагаҩ:''' Аинар Читанаа (Айнар Читанава)
* '''Апроект:''' Nart17 translation team</text>
      <sha1>0ye3p1fi00ovlaz3q07siwj2s6h0rav</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Забаикалтәи атәылаҿацә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54766</id>
    <revision>
      <id>169576</id>
      <timestamp>2026-07-17T10:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flamme-Bleue</username>
        <id>10257</id>
      </contributor>
      <comment>Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус               = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи) | абираҟ                = Flag of Zabaykalsky Krai.svg | абираҟ2               =  | абираҟ ирызку адаҟьа  = Забаикалтәи атәылаҿацә абираҟ  | абираҟ аилыркаа       =  | агерб                 = Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg | а...»</comment>
      <origin>169576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1890" sha1="spq1vfaznsolf7s0vcw1dwx0m822kd2" xml:space="preserve">{{Акарточка арегион
| астатус               = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи)
| абираҟ                = Flag of Zabaykalsky Krai.svg
| абираҟ2               = 
| абираҟ ирызку адаҟьа  = Забаикалтәи атәылаҿацә абираҟ 
| абираҟ аилыркаа       = 
| агерб                 = Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg
| агерб ирызку адаҟьа   = Забаикалтәи атәылаҿацә агерб
| агерб  аилыркаа       = 
|zoom1=4}}
'''Забаикалтәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Забайкальский край}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп.

Атәылаҿацә шьақәыргылан 2008 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Иркутсктәи атәылаҿацә|Иркутсктәи]], [[Амуртәи атәылаҿацә|Амуртәи]] атәылаҿацәқәа (аобластқәа), [[Забаикалтәи атәылаҿацә|Забаикалтәи атәылаҿацә (акраи)]], Саха, Буриатиа, ареспубликақәа, Монголиа, Китаи.

Красноиарсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 431 892 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 983 838-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 2,28-ҩык/км².

Атәылаҿацә ацентр — [[Чита]] ақалақь ауп.

{{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}}

[[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]]
[[Акатегориа:2008 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]]</text>
      <sha1>spq1vfaznsolf7s0vcw1dwx0m822kd2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>169577</id>
      <parentid>169576</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T10:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flamme-Bleue</username>
        <id>10257</id>
      </contributor>
      <origin>169577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1784" sha1="4ez1khdimuyuu50myldl976afhqa5f1" xml:space="preserve">{{Акарточка арегион
| астатус               = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи)
| абираҟ                = Flag of Zabaykalsky Krai.svg
| абираҟ2               = 
| абираҟ ирызку адаҟьа  = Забаикалтәи атәылаҿацә абираҟ 
| абираҟ аилыркаа       = 
| агерб                 = Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg
| агерб ирызку адаҟьа   = Забаикалтәи атәылаҿацә агерб
| агерб  аилыркаа       = 
|zoom1=4}}
'''Забаикалтәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Забайкальский край}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп.

Атәылаҿацә шьақәыргылан 2008 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Иркутсктәи атәылаҿацә|Иркутсктәи]], [[Амуртәи атәылаҿацә|Амуртәи]] атәылаҿацәқәа (аобластқәа), Саха, Буриатиа, ареспубликақәа, Монголиа, Китаи.

Красноиарсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 431 892 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 983 838-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 2,28-ҩык/км².

Атәылаҿацә ацентр — [[Чита]] ақалақь ауп.

{{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}}

[[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]]
[[Акатегориа:2008 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]]</text>
      <sha1>4ez1khdimuyuu50myldl976afhqa5f1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>169578</id>
      <parentid>169577</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T10:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flamme-Bleue</username>
        <id>10257</id>
      </contributor>
      <origin>169578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1783" sha1="ldz4wfog21fcupzuem6thtgegdc4e7g" xml:space="preserve">{{Акарточка арегион
| астатус               = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи)
| абираҟ                = Flag of Zabaykalsky Krai.svg
| абираҟ2               = 
| абираҟ ирызку адаҟьа  = Забаикалтәи атәылаҿацә абираҟ 
| абираҟ аилыркаа       = 
| агерб                 = Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg
| агерб ирызку адаҟьа   = Забаикалтәи атәылаҿацә агерб
| агерб  аилыркаа       = 
|zoom1=4}}
'''Забаикалтәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Забайкальский край}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп.

Атәылаҿацә шьақәыргылан 2008 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Иркутсктәи атәылаҿацә|Иркутсктәи]], [[Амуртәи атәылаҿацә|Амуртәи]] атәылаҿацәқәа (аобластқәа), Саха, Буриатиа ареспубликақәа, Монголиа, Китаи.

Красноиарсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 431 892 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 983 838-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 2,28-ҩык/км².

Атәылаҿацә ацентр — [[Чита]] ақалақь ауп.

{{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}}

[[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]]
[[Акатегориа:2008 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]]</text>
      <sha1>ldz4wfog21fcupzuem6thtgegdc4e7g</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>