Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Ашаблон:Аславиан бызшәақәа 10 3688 169643 111707 2026-07-18T22:18:38Z IJzeren Jan 401 + 169643 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name=Аславиан бызшәақәа |title = [[Аславиан бызшәақәа]] |list1 = <div style="text-align:center;">[[Абелорус бызшәа|Абелорусшәа]] · [[Абосниа бызшәа|Абосниашәа]] · [[Аболгар бызшәа|Аболгаршәа]] · [[Амакедон бызшәа|Амакедоншәа]] · [[Аполиак бызшәа|Аполиакшәа]] · [[Асерб бызшәа|Асербшәа]] · [[Аславианбжьаратәи бызшәа|Аславианбжьаратәи]] · [[Асловак бызшәа|Асловакшәа]] · [[Асловен бызшәа|Асловеншәа]] · [[Аукраин бызшәа|Аукраиншәа]] · [[Аурыс бызшәа|Аурысшәа]] · [[Ахорват бызшәа|Ахорватшәа]] · [[Ачерногор бызшәа|Ачерногоршәа]] · [[Ачех бызшәа|Ачехшәа]] </div> }}<noinclude>[[Акатегориа:Аславиан бызшәақәа| ]] [[Акатегориа:Авикипедиа:Ашаблонқәа]]</noinclude> 59o9n7q2fcbgg5pf8awl5fuxwddghab Валпараисо 0 4917 169619 169586 2026-07-18T20:46:21Z Fraxinus.cs 8381 169619 wikitext text/x-wiki {{Акарточка анхарҭаҭыԥ |астатус=Ақалақь |zoom1=10}} '''Валпараисо''' ({{lang-es|Valparaíso}}) — [[Чили]] ақалақьуп. Иаланхо {{иаланхо|270 242|2002}}. ==Азхьарԥшқәа== * [http://www.municipalidaddevalparaiso.cl municipalidaddevalparaiso.cl - Web Валпараисо] * [http://www.ciudaddevalparaiso.cl ciudaddevalparaiso.cl] {{Commonscat|Валпараисо}} [[Акатегориа:Чили ақалақьқәа]] tppsgnypf48sb0tmunx5q07vdnbp2tv Акатегориа:2006 шықәсазы ицәырҵит 14 28237 169621 140550 2026-07-18T20:48:43Z Fraxinus.cs 8381 169621 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|{{Title year}} establishments}} {{(Dis)establishments in year category header}} i2x72or1qym0z2tjw21ald4xylp842r Аславианбжьаратәи бызшәа 0 30767 169644 140932 2026-07-18T22:19:04Z IJzeren Jan 401 /* Шәахә. иара убас */ isvwiki 169644 wikitext text/x-wiki [[Афаил:Flag of Interslavic.svg|thumb|200px|Аславианбжьаратәи бызшәа бираҟ]] '''Аславианбжьаратәи бызшәа''' (аур. ''межславянский язык'', англ. ''Interslavic language'') — иԥсабаратәым аславиан бызшәа. Апроект авторцәа: анидерланд лингвист Иан ван Стенберген, ачех программаҩҩы Воитиех Мерунка. Ихалхно — 20.000 ҩык.<ref>[https://mel.fm/zhizn/istorii/9084523-da-by-komunikovali-edin-s-drugym-chto-takoye-mezhslavyansky-yazyk-i-zachem-ego-pridumali «Мы делаем это для будущего». Что такое межславянский язык, зачем его придумали и кто на нём говорит]. Мел, ԥхынгәымза 18, 2022.</ref> == Алфавит == === Акириллица алфавит === {| | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |А а | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Б б | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |В в | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Г г | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Д д | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |ДЖ дж |- | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Е е | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Є є | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Ж ж | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |З з | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |И и | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Ј ј |- | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |К к | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Л л | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Љ љ | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |М м | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Н н | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Њ њ |- | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |О о | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |П п | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Р р | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |С с | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Т т | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |У у |- | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Ф ф | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Х х | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Ц ц | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Ч ч | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Ш ш | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Ы ы |} === Алаҭын алфавит === {| | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |А а | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |B b | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |C c | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Č č | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |D d | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |DŽ dž |- | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |E e | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Ě ě | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |F f | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |G g | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |H h | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |I i |- | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |J j | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |K k | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |L l | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |LJ lj | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |M m | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |N n |- | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |NJ nj | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |O o | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |P p | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |R r | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |S s | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Š š |- | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |T t | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |U u | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |V v | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Y y | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Z z | style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" |Ž ž |} == Абара == * [http://steen.free.fr/interslavic/ Аславианбжьаратәи бызшәа ҳа адаҟьақәа] * [http://interslavic-language.org Апортал] * [https://interslavic-dictionary.com Абызшәарацәатә жәар] == Шәахә. иара убас == * [[:isv:|Аславианбжьаратәи Авикипедиа]] * [[Аславиан бызшәақәа]] * [[Есперанто]] * [[Апанславизм]] == Ахьарԥшқәа == {{reflist}} {{Аславиан бызшәақәа}} [[Акатегориа:Абызшәақәа]] [[Акатегориа:Аславиан бызшәақәа]] [[Акатегориа:Иԥсабаратәым абызшәақәа]] bvpecpinx0blq93iw559tx1vconf0gn Ашаблон:Врезка 10 54345 169608 168732 2026-07-18T12:20:13Z Nart17 17397 clear: аврезка асахьа аҵаҟа иргылоуп, ru-ҩашьа еиԥш (float аҵыхәа) 169608 wikitext text/x-wiki <includeonly><div style="float:{{{Выравнивание|right}}}; clear:{{{Выравнивание|right}}}; width:{{{Ширина|250px}}}; border:1px solid #aaa; padding:0.5em; margin:0.5em; background:#f9f9f9; font-size:90%;">{{#if:{{{Заголовок|}}}|'''{{{Заголовок}}}'''<br/>|}}{{{Содержание|}}}{{#if:{{{Подпись|}}}|<div style="text-align:right; font-style:italic; margin-top:0.3em;">{{{Подпись}}}</div>|}}</div></includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 1dbzxewn52hrhaml599tf1yv0nxhlkt Пермтәи атәылаҿацә 0 54768 169642 169589 2026-07-18T21:36:22Z Flamme-Bleue 10257 169642 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи) | абираҟ = Flag of Perm Krai.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Пермтәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of Arms of Perm Krai.svg | агерб ирызку адаҟьа = Пермтәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Пермтәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Пермский край}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 2005 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Кировтәи атәылаҿацә|Кировтәи]], [[Свердловсктәи атәылаҿацә|Свердловсктәи]] атәылаҿацәқәа (аобластқәа), Коми, Башкортостан, Удмуртиа ареспубликақәа. Пермтәи атәылаҿацә аҵакыра — 160 236 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 2 483 633-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 15,5-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Пермь]] ақалақь ауп. == Аҳәынҭқарратә административтә шара == '''Аиҳабыратә унашвахра еилазаара:''' * 33 районк * 14 регионалтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа * 1 округ {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] [[Акатегориа:2005 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] 0megtrwica9gxga4yx0e86jvidnfl73 Ашаблон:Алитература аҭоурых 10 54773 169630 169595 2026-07-18T20:58:19Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Ашаблон:История литературы]] в [[Ашаблон:Алитература аҭоурых]] 169595 wikitext text/x-wiki {{Боковая навигационная таблица | имя = История литературы | заголовок = [[Алитература аҭоурых]] | класс списков = hlist | заголовок1 = Ажәытәтәи адунеи алитература | список1 = * [[Шумерская литература|Шумертәи]] * [[Литература Древнего Египта|Ажәытә Мысратәи]] * [[Аккадская литература|Аккадтәи]] (ассиро-вавилонтәи) * [[Хеттская литература|Хетттәи]] * [[Хурритская литература|Хурриттәи]] * [[Угаритско-финикийская литература|Угарит-финикиатәи]] | заголовок2 = Ажәытәтәи Азиа аклассикатә литература | список2 = * [[Китайская литература|Ажәытәтәи Китаитәи]] * [[Литература Индии|Ажәытәтәи Индиатәи]] * [[Персидская литература|Ажәытәтәи Ирантәи]] * [[Литература на иврите|Ажәытә ауриатә]] | заголовок3 = [[Античная литература|Антикатә литература]] | список3 = * [[Древнегреческая литература|Ажәытә бырзентәи]] * [[Римская литература|Аурымтәи]] | заголовок4 = [[Средневековая литература|Абжьарашәышықәсатәи алитература]] | список4 = * [[Древнеанглийская литература|Ажәытә англызтәи]] * [[Древнеболгарская литература|Ажәытә болгартәи]] * [[Куртуазная литература|Афранцыз куртуазтә литература]] * [[Немецкая литература|Агермантәи]] * [[Византийская литература|Византиатәи]] * [[Древнерусская литература|Ажәытә аурыстәи]] | заголовок5 = Аамҭа ҿыци иахьатәии алитература | список5 = * [[Литература эпохи Возрождения|Аиҭаиара]] (Италиа, Франциа, Англиа, Германтәыла, Нидерландқәа, Испаниеи Португалиеи) ; [[XVII век|XVII ашәышықәса]] : [[Барокко|Абарокко]] : [[Классицизм|Аклассицизм]] ; [[XVIII век|XVIII ашәышықәса]] : [[Эпоха Просвещения|Аҵаралашара]] ; [[XIX век|XIX ашәышықәса]] : [[Романтизм|Аромантизм]] : [[Реализм (литература)|Ареализм]] : [[Золотой век русской литературы|Аурыс литература ахьтәы ашәышықәса]] ; [[XX век|XX]]-и [[XXI век|XXI]]-и ашәышықәсақәа : [[Модернизм в литературе|Амодернизм]] : [[Литература постмодернизма|Апостмодернизм]] }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> e52taozbus193s6dyikw26l6g7m1ioc Ашаблон:Боковая навигационная таблица/doc 10 54774 169628 169596 2026-07-18T20:56:41Z Fraxinus.cs 8381 169628 wikitext text/x-wiki Ари ашаблон — аганахьтәи анавигациатә ҭаӡҩыра (sidebar) аметашаблон, [[:ru:Шаблон:Боковая навигационная таблица|аурыс Авикипедиа аверсиа]] иашьашәалоуп (Lua ада, астрокақәа 1–10). == Ахархәашьа == <pre> {{Боковая навигационная таблица | имя = <ашаблон ахьӡ> | заголовок = <ахы> | заголовок1 = <аҟәша ахы> | список1 = <ахьӡынҵа> ...иҵегьы заголовок10/список10 рҟынӡа }} </pre> Иара убас ахархәара рымоуп: наружный заголовок, изображение, подпись, вверху, внизу, класс списков (иаҳҳәап <code>hlist</code>). <noinclude> [[Акатегориа:Авикипедиа:Ашаблонқәа]] </noinclude> 0ypkwdkrg24bn86egxyfdm2q7b88wvs 169629 169628 2026-07-18T20:57:27Z Fraxinus.cs 8381 169629 wikitext text/x-wiki Ари ашаблон — аганахьтәи анавигациатә ҭаӡҩыра (sidebar) аметашаблон, [[:ru:Шаблон:Боковая навигационная таблица|аурыс Авикипедиа аверсиа]] иашьашәалоуп (Lua ада, астрокақәа 1–10). == Ахархәашьа == <pre> {{Боковая навигационная таблица | имя = <ашаблон ахьӡ> | заголовок = <ахы> | заголовок1 = <аҟәша ахы> | список1 = <ахьӡынҵа> ...иҵегьы заголовок10/список10 рҟынӡа }} </pre> Иара убас ахархәара рымоуп: наружный заголовок, изображение, подпись, вверху, внизу, класс списков (иаҳҳәап <code>hlist</code>). <includeonly> [[Акатегориа:Авикипедиа:Ашаблонқәа]] </includeonly> jy035zuamtarzhxy90m1vz1nbfq3wj4 Ашаблон:Алитература аҭоурых/doc 10 54776 169632 169598 2026-07-18T20:58:19Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Ашаблон:История литературы/doc]] в [[Ашаблон:Алитература аҭоурых/doc]] 169598 wikitext text/x-wiki [[Алитература аҭоурых]] иазку аганахьтәи анавигациатә ҭаӡҩыра. Астатиақәа рхы иадырхәоит: <code><nowiki>{{История литературы}}</nowiki></code>. Ашьаҭас иамоуп [[Ашаблон:Боковая навигационная таблица]]. sz322y3m8raunij3bhwm5fr7eyerhu9 169634 169632 2026-07-18T20:59:34Z Fraxinus.cs 8381 169634 wikitext text/x-wiki [[Алитература аҭоурых]] иазку аганахьтәи анавигациатә ҭаӡҩыра. Астатиақәа рхы иадырхәоит: <code><nowiki>{{Алитература аҭоурых}}</nowiki></code>. Ашьаҭас иамоуп [[Ашаблон:Боковая навигационная таблица]]. tqdb14pelw6stynlmzdap4fb2vcjt8x 169635 169634 2026-07-18T21:00:54Z Fraxinus.cs 8381 169635 wikitext text/x-wiki [[Алитература аҭоурых]] иазку аганахьтәи анавигациатә ҭаӡҩыра. Астатиақәа рхы иадырхәоит: <code><nowiki>{{Алитература аҭоурых}}</nowiki></code>. Ашьаҭас иамоуп [[Ашаблон:Боковая навигационная таблица]]. <includeonly> {{DEFAULTSORT:литература аҭоурых}} [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Аамҭа]] </includeonly> edthen9hbncx9wvo3cfqlomxasbkamp Алитература аҭоурых 0 54777 169636 169599 2026-07-18T21:02:33Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аҭоурых амаҭәар ала]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 169636 wikitext text/x-wiki {{История литературы}} '''Алитература аҭоурых''' — [[Проза|апрозаҿы]], ма [[Поэзия|апоезиаҿы]] [[Алитература|алитературатә]] усумҭақәа рҭоурыхтә ҿиароуп, урҭ аԥхьаҩ/азыӡырҩҩы/анаԥшҩы ргәы арлахҿыхразы, адырра рыҭаразы, мамзаргьы амҩақәҵаразы ахархәара аман, иара убасгьы арҭ аусумҭақәа рҿы ахархәара зауз алитературатә техникақәа рыҿиара ауп. Алитература аҭоурых алагеит аџьаз ашәышықәсазы аҩыра анаԥҵаха инаркны Месопотамиеи Ажәытәтәи Мысреи, (аԥшьбатәии ахԥатәии азқьышықәсақәа рыбжьара, ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа). Аха иаҳдыруа раԥхьаӡатәи алитературатә ҩымҭақәа XXVII—XXVI ашәышықәсақәа, ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа ахь иаҵанакуеит. == [[Древний мир|Ажәытәтәи адунеи]] алитература == [[Древнеегипетская литература|Ажәытә Мысратәи алитература]], Месопотамиатәи алитература (шумертәи, ассиро-вавилонтәи), хетттәи, хурриттәи, угарит-финикиатәи рлитературақәа. Азиа аклассикатә литературақәа: [[древнекитайская литература|ажәытәтәи Китаитәи]], [[древнеиндийская литература|ажәытәтәи Индиатәи]], [[древнеиранская литература|ажәытәтәи Ирантәи]], ажәытә ауриатә.<ref>{{Cite web|url=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl1/vl1-582-.htm|title=ФЭБ: Оглавление: История всемирной литературы. Т. 1. — 1983 (текст)|publisher=feb-web.ru|access-date=2016-07-29|archive-date=2016-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818061512/http://feb-web.ru/feb/ivl/vl1/vl1-582-.htm|url-status=live}}</ref> === Антикатә литература === {{main|Антикатә литература}} Ажәытә [[Древняя Греция|бырзенцәеи]] [[Древний Рим|аурымцәеи]] рлитература, Адгьылбжьаратәи амшын (Средиземное море) аӡҭарчы аҿы иҿион (Балкантәии Апеннинтәии адгьылбжьаха бжақәеи, насгьы урҭ рыкәша-мыкәша иҟоу адгьылбжьахақәеи аԥшаҳәақәеи рҿы). [[Древнегреческий язык|Абырзен бызшәеи]] [[Латынь|алаҭын бызшәеи]] рдиалектқәа рыла иаԥҵоу аҩыратә баҟақәа, [[I тысячелетие до н. э.|актәи азқьышықәса ҳера ҟалаанӡеи]] [[I тысячелетие н. э.|актәи азқьышықәса ҳера]] алагамҭеи рахь иаҵанакуеит. Антикатә литература ҩ-милаҭтә литературак рыла ишьақәгылоуп: [[древнегреческая литература|ажәытә бырзентәи]] [[древнеримская литература|аурымтәи]]. Ҭоурыхла абырзен литература аурымтә литература аԥхьа иҟан. Антикатә литератураҿы архаикатә формақәа рыла ишьақәгылеит Европатәи алитература ажанр, насгьы [[литературоведение|алитературадырра]] ашьаҭақәа. Антикатә аамҭа аестетикатә ҭҵаарадырра х-литература жәла хадак алнакаауан: [[эпос|аепос]], [[лирика|алирика]], [[драма (род литературы)|адрама]] ([[Аристотель]]), ари аклассификациа иахьа уажәраанӡагьы ихадоу аҵакы ааннакылоит. == Абжьарашәышықәсатәи алитература == {{Main|Абжьарашәышықәсатәи алитература}} Ихьшәоу [[Античная литература|антикатә]] аамҭазы иалаго ([[IV]]—[[V век|V]] ашәышықәсақәа), [[XV век|XV]] ашәышықәсазы инҵәо аамҭа иаҵанакуа алитература. Абжьарашәышықәсатәи алитератураҿы еиҳа анырра ду ҟазҵаз раԥхьатәи аусумҭақәа рахь иаҵанакуеит [[Ақьырсианра|ақьырсиантә]] [[Аевангелие|Евангелиеқәа]] (I ашәышықәса), [[Амвросий Медиоланский|Амвросиа Медиолански]] идинтә гимнқәа ([[340]]—[[397]]), Жәҩангәашәԥхьара збаз [[Августин Аврелий|Августин (Блаженныи)]] иусумҭақәа («Агәрахаҵара», [[400|400 шықәса]]; «Анцәа иқалақь азы», [[410]]—[[428|428 шықәсқәа]]), [[Абиблиа|Абиблиа]] [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәахь]] [[Иероним Стридонский|Иероним]] аиҭаига ([[410|410 шықәсанӡа]]), насгьы Алаҭынтәи уахәама Абацәа раԥхьатәи русумҭақәеи афилософцәеи асхоластцәеи русумҭақәеи. [[Средние века|Абжьарашәышықәсатәи]] алитература аҿиареи х-факторк рыла ишьақәдыргылоит: ажәлар [[Народное творчество|рҟазара атрадициақәа]], антикатә дунеи акультуратә нырра, [[Ақьырсианра|ақьырсианра]]. == Аиҭаиара аамҭа алитература == {{Main|Аиҭаиара аамҭа алитература}} Алитератураҿы ихадоу хырхарҭоуп, [[эпоха Возрождения|Аиҭиара]] акультура зегьы иахәҭакуп. Иаҵанакуеит XIV ашәышықәса инаркны XVI ашәышықәсанӡа. Уи абжьаратәи ашәышықәсазтәи алитература иреиԥшым агуманизм ҿыци, апрогрессивтә идеиақәа рышьаҭа ахьамоу азы. Аиҭиара иасинонимуп афранцыз хылҵшьҭра змоу атермин «Ренессанс». Агуманизм аидеиақәа раԥхьаӡа Италиа ицәырҵит, анаҩс [[Европа]] зегьы иалаҵәеит. Аиҭаиара аамҭазы иҟаз алитература Европа зегьы иалаҵәеит, аха тәылацыԥхьаӡа иара амилаҭтә ҟазшьа аиуит. Атермин «Аиҭаиара» иаанагоит аҿыцра, асахьаҭыхыҩцәеи, ашәҟәыҩҩцәеи, ахәыцҩцәеи антикатә культуреи аҟазареи рахь рхьаԥшра, уи аидеал ҳаракқәа рҿыԥшра. == Амодернизмтә литература == {{Main|Алитератураҿы амодернизм}} == Апостмодернизмтә литература == {{Main|Апостмодернизмтә литература}} XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазтәи алитература аҷыдарақәа аанарԥшуеит (ихыҵәҵәа-хыҵәҵәаны, аирониа, алаф еиқәаҵәа, уҳәа убас иҵегьы), иара убасгьы амодернисттә литература иазҷыдаҟазшьоуп [[Эпоха Просвещения|Аҵаралашара]] аидеиақәа рҭак ахьаанарԥшуа. Алитератураҿы [[постмодернизм|апостмодернизм]], иааидкыланы апостмодернизм зегьы, аилкаара уадаҩуп — афеномен аҷыдара иашақәеи, уи аҳәаақәеи, аҵаки рганахьала хьаҳәа-ԥаҳәада зегьы зыдгыло агәаанагара ыҟаӡам. Аха аҟазараҿы егьырҭ астильқәа реиԥш, апостмодернизм алитературагьы уахцәажәар ҟалоит иаԥхьанеиуа астиль иаҿырԥшуа. Иаҳҳәап, хыла-гәыла еилоу адунеи аҿы [[Модернизм#Модернизм в литературе|амодернисттә]] ҵакы аԥшаара мап ацәкны, лассы-лассы ахәмарратә формала апостмодернисттә рҿиамҭа автор иҽацәихьчоит аҵакы аҟазаар, уи аԥшаара, ироман лассы-лассы ари аԥшаара апародиа ауп. Апостмодернисттә шәҟәыҩҩцәа амашәыр абаҩхатәра аасҭа иҳараркуеит, ахатәпародиеи [[Метапроза|аметапрози]] рыцхыраарала автор иаҳаҭыри имчреи гәрамгарҭас иҟарҵоит. Аҟазара ҳараки амассатә ҟазареи рҳәаа аҟазааразы азҵаара ықәдыргылоит, уи азы апостмодернисттә автор [[пастиш|апастиш]] ихы иаирхәоит, уаанӡа алитература ианаалом ҳәа иԥхьаӡаз атемақәеи ажанрқәеи еилаиҵоит. == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * [[Гаспаров М. Л.]] Литература европейской античности: Введение / / История мировой литературы в 9 томах: Том 1. — М.: Наука, 1983. — 584 с. — С. 303—311. * ''Шалагинов Б. Б.'' Зарубежная литература от античности до начала XIX века. — М.: Академия, 2004. — 360 с. — С. 12-16. ** ''Шалагінов Б. Б.'' Зарубіжна література від античності до початку XIX століття. — К.: Академія, 2004. — 360 с. — С. 120—149. * Античная литература / Под редакцией [[А. А. Тахо-Годи]]; перевод с русского. — М., 1976. * Античная литература: Справочник / Под редакцией С. В. Семчинский. — М., 1993. * История зарубежной литературы: Раннее Средневековье и Возрождение / Под редакцией [[Жирмунский, Виктор Максимович|В. М. Жирмунского]]. — М., 1987. — 462 с. — С. 10-19. * История зарубежной литературы. Средние века и Возрождение. — М.: «Высшая школа», 1987. * Краткий словарь литературоведческих терминов. Редакторы-составители Л. И. Тимофеев, С. В. Тураев. — М., 1978. * [[Брагина, Лидия Михайловна|Брагина Л. М.]] Итальянский гуманизм. — М., 1977. * Зарубежная литература. Эпоха Возрождения (хрестоматия), составитель Б. И. Пуришев. — М., 1976. * {{книга|автор = [[Ильин, Илья Петрович|Ильин И. П.]]|заглавие = Постструктурализм. Деконструктивизм. Постмодернизм|место= М.|издательство = Интрада|год = 1996}} * {{книга|автор = Ильин И. П.|заглавие = Постмодернизм от истоков до конца столетия. Эволюция научного мифа|место = М.|издательство = Интрада|год = 1998}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:литература аҭоурых}} [[Акатегориа:Алитература аҭоурых|*]] [[Акатегориа:Аҭоурых амаҭәар ала|литература]] m6jff0nbenruck9uyzdeji33ghn64hg 169637 169636 2026-07-18T21:02:48Z Fraxinus.cs 8381 /* Алитература */ 169637 wikitext text/x-wiki {{История литературы}} '''Алитература аҭоурых''' — [[Проза|апрозаҿы]], ма [[Поэзия|апоезиаҿы]] [[Алитература|алитературатә]] усумҭақәа рҭоурыхтә ҿиароуп, урҭ аԥхьаҩ/азыӡырҩҩы/анаԥшҩы ргәы арлахҿыхразы, адырра рыҭаразы, мамзаргьы амҩақәҵаразы ахархәара аман, иара убасгьы арҭ аусумҭақәа рҿы ахархәара зауз алитературатә техникақәа рыҿиара ауп. Алитература аҭоурых алагеит аџьаз ашәышықәсазы аҩыра анаԥҵаха инаркны Месопотамиеи Ажәытәтәи Мысреи, (аԥшьбатәии ахԥатәии азқьышықәсақәа рыбжьара, ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа). Аха иаҳдыруа раԥхьаӡатәи алитературатә ҩымҭақәа XXVII—XXVI ашәышықәсақәа, ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа ахь иаҵанакуеит. == [[Древний мир|Ажәытәтәи адунеи]] алитература == [[Древнеегипетская литература|Ажәытә Мысратәи алитература]], Месопотамиатәи алитература (шумертәи, ассиро-вавилонтәи), хетттәи, хурриттәи, угарит-финикиатәи рлитературақәа. Азиа аклассикатә литературақәа: [[древнекитайская литература|ажәытәтәи Китаитәи]], [[древнеиндийская литература|ажәытәтәи Индиатәи]], [[древнеиранская литература|ажәытәтәи Ирантәи]], ажәытә ауриатә.<ref>{{Cite web|url=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl1/vl1-582-.htm|title=ФЭБ: Оглавление: История всемирной литературы. Т. 1. — 1983 (текст)|publisher=feb-web.ru|access-date=2016-07-29|archive-date=2016-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818061512/http://feb-web.ru/feb/ivl/vl1/vl1-582-.htm|url-status=live}}</ref> === Антикатә литература === {{main|Антикатә литература}} Ажәытә [[Древняя Греция|бырзенцәеи]] [[Древний Рим|аурымцәеи]] рлитература, Адгьылбжьаратәи амшын (Средиземное море) аӡҭарчы аҿы иҿион (Балкантәии Апеннинтәии адгьылбжьаха бжақәеи, насгьы урҭ рыкәша-мыкәша иҟоу адгьылбжьахақәеи аԥшаҳәақәеи рҿы). [[Древнегреческий язык|Абырзен бызшәеи]] [[Латынь|алаҭын бызшәеи]] рдиалектқәа рыла иаԥҵоу аҩыратә баҟақәа, [[I тысячелетие до н. э.|актәи азқьышықәса ҳера ҟалаанӡеи]] [[I тысячелетие н. э.|актәи азқьышықәса ҳера]] алагамҭеи рахь иаҵанакуеит. Антикатә литература ҩ-милаҭтә литературак рыла ишьақәгылоуп: [[древнегреческая литература|ажәытә бырзентәи]] [[древнеримская литература|аурымтәи]]. Ҭоурыхла абырзен литература аурымтә литература аԥхьа иҟан. Антикатә литератураҿы архаикатә формақәа рыла ишьақәгылеит Европатәи алитература ажанр, насгьы [[литературоведение|алитературадырра]] ашьаҭақәа. Антикатә аамҭа аестетикатә ҭҵаарадырра х-литература жәла хадак алнакаауан: [[эпос|аепос]], [[лирика|алирика]], [[драма (род литературы)|адрама]] ([[Аристотель]]), ари аклассификациа иахьа уажәраанӡагьы ихадоу аҵакы ааннакылоит. == Абжьарашәышықәсатәи алитература == {{Main|Абжьарашәышықәсатәи алитература}} Ихьшәоу [[Античная литература|антикатә]] аамҭазы иалаго ([[IV]]—[[V век|V]] ашәышықәсақәа), [[XV век|XV]] ашәышықәсазы инҵәо аамҭа иаҵанакуа алитература. Абжьарашәышықәсатәи алитератураҿы еиҳа анырра ду ҟазҵаз раԥхьатәи аусумҭақәа рахь иаҵанакуеит [[Ақьырсианра|ақьырсиантә]] [[Аевангелие|Евангелиеқәа]] (I ашәышықәса), [[Амвросий Медиоланский|Амвросиа Медиолански]] идинтә гимнқәа ([[340]]—[[397]]), Жәҩангәашәԥхьара збаз [[Августин Аврелий|Августин (Блаженныи)]] иусумҭақәа («Агәрахаҵара», [[400|400 шықәса]]; «Анцәа иқалақь азы», [[410]]—[[428|428 шықәсқәа]]), [[Абиблиа|Абиблиа]] [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәахь]] [[Иероним Стридонский|Иероним]] аиҭаига ([[410|410 шықәсанӡа]]), насгьы Алаҭынтәи уахәама Абацәа раԥхьатәи русумҭақәеи афилософцәеи асхоластцәеи русумҭақәеи. [[Средние века|Абжьарашәышықәсатәи]] алитература аҿиареи х-факторк рыла ишьақәдыргылоит: ажәлар [[Народное творчество|рҟазара атрадициақәа]], антикатә дунеи акультуратә нырра, [[Ақьырсианра|ақьырсианра]]. == Аиҭаиара аамҭа алитература == {{Main|Аиҭаиара аамҭа алитература}} Алитератураҿы ихадоу хырхарҭоуп, [[эпоха Возрождения|Аиҭиара]] акультура зегьы иахәҭакуп. Иаҵанакуеит XIV ашәышықәса инаркны XVI ашәышықәсанӡа. Уи абжьаратәи ашәышықәсазтәи алитература иреиԥшым агуманизм ҿыци, апрогрессивтә идеиақәа рышьаҭа ахьамоу азы. Аиҭиара иасинонимуп афранцыз хылҵшьҭра змоу атермин «Ренессанс». Агуманизм аидеиақәа раԥхьаӡа Италиа ицәырҵит, анаҩс [[Европа]] зегьы иалаҵәеит. Аиҭаиара аамҭазы иҟаз алитература Европа зегьы иалаҵәеит, аха тәылацыԥхьаӡа иара амилаҭтә ҟазшьа аиуит. Атермин «Аиҭаиара» иаанагоит аҿыцра, асахьаҭыхыҩцәеи, ашәҟәыҩҩцәеи, ахәыцҩцәеи антикатә культуреи аҟазареи рахь рхьаԥшра, уи аидеал ҳаракқәа рҿыԥшра. == Амодернизмтә литература == {{Main|Алитератураҿы амодернизм}} == Апостмодернизмтә литература == {{Main|Апостмодернизмтә литература}} XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазтәи алитература аҷыдарақәа аанарԥшуеит (ихыҵәҵәа-хыҵәҵәаны, аирониа, алаф еиқәаҵәа, уҳәа убас иҵегьы), иара убасгьы амодернисттә литература иазҷыдаҟазшьоуп [[Эпоха Просвещения|Аҵаралашара]] аидеиақәа рҭак ахьаанарԥшуа. Алитератураҿы [[постмодернизм|апостмодернизм]], иааидкыланы апостмодернизм зегьы, аилкаара уадаҩуп — афеномен аҷыдара иашақәеи, уи аҳәаақәеи, аҵаки рганахьала хьаҳәа-ԥаҳәада зегьы зыдгыло агәаанагара ыҟаӡам. Аха аҟазараҿы егьырҭ астильқәа реиԥш, апостмодернизм алитературагьы уахцәажәар ҟалоит иаԥхьанеиуа астиль иаҿырԥшуа. Иаҳҳәап, хыла-гәыла еилоу адунеи аҿы [[Модернизм#Модернизм в литературе|амодернисттә]] ҵакы аԥшаара мап ацәкны, лассы-лассы ахәмарратә формала апостмодернисттә рҿиамҭа автор иҽацәихьчоит аҵакы аҟазаар, уи аԥшаара, ироман лассы-лассы ари аԥшаара апародиа ауп. Апостмодернисттә шәҟәыҩҩцәа амашәыр абаҩхатәра аасҭа иҳараркуеит, ахатәпародиеи [[Метапроза|аметапрози]] рыцхыраарала автор иаҳаҭыри имчреи гәрамгарҭас иҟарҵоит. Аҟазара ҳараки амассатә ҟазареи рҳәаа аҟазааразы азҵаара ықәдыргылоит, уи азы апостмодернисттә автор [[пастиш|апастиш]] ихы иаирхәоит, уаанӡа алитература ианаалом ҳәа иԥхьаӡаз атемақәеи ажанрқәеи еилаиҵоит. == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * [[Гаспаров М. Л.]] Литература европейской античности: Введение / / История мировой литературы в 9 томах: Том 1. — М.: Наука, 1983. — 584 с. — С. 303—311. * ''Шалагинов Б. Б.'' Зарубежная литература от античности до начала XIX века. — М.: Академия, 2004. — 360 с. — С. 12-16. ** ''Шалагінов Б. Б.'' Зарубіжна література від античності до початку XIX століття. — К.: Академія, 2004. — 360 с. — С. 120—149. * Античная литература / Под редакцией [[А. А. Тахо-Годи]]; перевод с русского. — М., 1976. * Античная литература: Справочник / Под редакцией С. В. Семчинский. — М., 1993. * История зарубежной литературы: Раннее Средневековье и Возрождение / Под редакцией [[Жирмунский, Виктор Максимович|В. М. Жирмунского]]. — М., 1987. — 462 с. — С. 10-19. * История зарубежной литературы. Средние века и Возрождение. — М.: «Высшая школа», 1987. * Краткий словарь литературоведческих терминов. Редакторы-составители Л. И. Тимофеев, С. В. Тураев. — М., 1978. * [[Брагина, Лидия Михайловна|Брагина Л. М.]] Итальянский гуманизм. — М., 1977. * Зарубежная литература. Эпоха Возрождения (хрестоматия), составитель Б. И. Пуришев. — М., 1976. * {{книга|автор = [[Ильин, Илья Петрович|Ильин И. П.]]|заглавие = Постструктурализм. Деконструктивизм. Постмодернизм|место= М.|издательство = Интрада|год = 1996}} * {{книга|автор = Ильин И. П.|заглавие = Постмодернизм от истоков до конца столетия. Эволюция научного мифа|место = М.|издательство = Интрада|год = 1998}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:литература аҭоурых}} [[Акатегориа:Алитература аҭоурых| ]] [[Акатегориа:Аҭоурых амаҭәар ала|литература]] 1vm5vu4vmr24va50oc5j9txlr76zrrb Акатегориа:Ақьаад аалыҵқәа 14 54779 169602 2026-07-18T12:02:26Z Nart17 17397 Акатегориа ҿыц (Категория:Изделия из бумаги аиҿырԥшы). Nart17 translation team. 169602 wikitext text/x-wiki Ақьаад иалху аалыҵқәа ирызку акатегориа. 8709b7al4w43heeqskslf6p49k1huws 169638 169602 2026-07-18T21:04:48Z Fraxinus.cs 8381 +[[Акатегориа:Ақьаад]]; +[[Акатегориа:Аалыҵқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 169638 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Paper products}} Ақьаад иалху аалыҵқәа ирызку акатегориа. {{DEFAULTSORT:қьаад аалыҵқәа}} [[Акатегориа:Ақьаад|аалыҵқәа]] [[Акатегориа:Аалыҵқәа]] 72v7zsaceqd8hw2yqjbwwxnw0w8k73f Ашәҟәы 0 54781 169605 2026-07-18T12:08:36Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Книга]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team. 169605 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Ашәҟәы|Ашәҟәы (аҵакы)}} [[Файл:Latin dictionary.jpg|мини|300пкс|[[Грац]] ([[Австриа|Австриа]]) иҟоу ауниверситеттә библиотека аԥхьаратә уада хадаҿы антиквартә шәҟәқәа]] '''Ашәҟәы''' — акьыԥхьтә аалыҵ ахкқәа, иара убас уаанӡатәи анапылаҩыратә аалыҵ ахкқәа иреиуоуп: ипериодикатәым аҭыжьымҭа, еидҳәалоу ма хазы игоу ақьаадтә [[Лист|бӷьыцқәа]] (адаҟьақәа) мамзаргьы [[Тетрадь|атетрадқәа]] рыла ишьақәгылоу, атексттәи аграфикатәи ([[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]]) ажәабжь [[Типография|типографиала]] ма [[Рукопись|напылаҩырала]] изну, еиҳарак ацәа кьакьа змоу<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/stefanov/article/ste/ste-0833.htm?text=Книга&stpar1=1.1.5 Книга]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-10|bot=InternetArchiveBot }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|число=14|месяц=06|год=2016}} // Стефанов С. И. Реклама и полиграфия: опыт словаря-справочника. — М.: Гелла-принт, 2004. — 320 с.</ref>. {{Врезка | Заголовок = | Заголовок снизу = | Подпись = [[Жванецкий, Михаил Михайлович|Михаил Жванецки]] | Выравнивание = right | Ширина = 280px | Высота = | Размер шрифта = 0.9em | Фон = | Без разрывов = | Содержание = Аԥсҭазаара кьаҿуп.<br> Ашәҟәы мацара ауп иҟәымшәышәу.<br> Аполка иқәихит. Еихиршәшәеит. Иқәиргылеит.<br> Аԥагьара амаӡам.<br> Уи мҵааӡакәа угәы иҭалом.<br> Аполка иқәгылоуп, ҿнаҭуам, анапы ԥхақәа ианырго ҳәа иԥшуп.<br> Нас уи аартхоит. }} Ашәҟәы ҳәа иара убасгьы иазаҳҳәар ҳалшоит хазы еидҳәалоу аҭыжьымҭа аҳасабала [[Акьыԥхьра#Книгопечатание|акьыԥхьразы]] иазԥхьагәаҭоу [[Алитература|алитературатә]], ма [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырратә]] аԥҵамҭа<ref>{{книга|автор=Лопатин В. В., Лопатина Л. Е.|заглавие=Русский толковый словарь : около 35 000 слов|издание=4-е изд|серия=Библиотека словарей русского языка|место=М.|издательство=Русский язык|год=1997|страниц=832|isbn=5-200-02420-X|тираж=15000}}</ref>. [[Информационные технологии|Аинформациатә технологиақәа]] рыҿиара абзоурала, еиҳа-еиҳа ауаа рылаҵәара иаҿуп [[Электронная книга|аелектронтә шәҟәқәа]] — [[Акомпиутер|акомпьютерқәа]] рҿы ма уи азы иазԥхьагәаҭоу иҷыдоу [[Электронная книга (устройство)|амыругақәа]] рҿы узыԥхьар улшо икьыԥхьу ашәҟәқәа релектронтә версиақәа<ref>{{cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|title=Definition of e-book in English|publisher=Oxforddictionaries.Com|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506150516/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|url-status=live}}</ref>. 2013 шықәсазы ашәҟәқәа рџьармыкьаҿы електронтә шәҟәқәа рхыԥхьаӡара 30% ыҟан, рыхәԥса ахәҭаа — 14%<ref>{{cite web|url=http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|title=Study: E-books Settle In|author=Jim Milliot.|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506145119/http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|url-status=live}}</ref>. == Аетимологиа == Апраславиантә ажәа [[wikt:*kъniga|kъniga]] хыҵхырҭас иамазар иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу аверсиақәа: * ажәытә ҭырқәшәа *küinig, [[дунайско-болгарский язык|дунаи-болгартәи]] *küiniv ([[Ауигәыр бызшәа|уигуртәи]] kuin, kuinbitig) аҟынтәи [[Акитаи бызшәа|Китаитәи]] küen<ref group="K">Иҟалап, [[китайские иероглифы|Китаитәи аиероглиф]] 卷 аӡбахә ҳәазар.</ref> — «[[Свиток|ақьаадырша]]» ахь<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=2 (Е—Муж)|ответственный=Пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=263|тираж=50000}}</ref>; * ажәытәӡатәи [[Приставка (лингвистика)|апрефикстә]] еилаҵа *kъn- насгьы ашьагәыҭ *ig- < *jug (*ieug-) «аиԥшьра, аидҳәалара», даҽакала иуҳәозар, «еидҳәалоу абӷьыцқәа»<ref>[http://essja.narod.ru/index.htm Этимологический словарь славянских языков] {{Wayback|url=http://essja.narod.ru/index.htm |date=20121120095738 }} (Н. Н. Казанский, Ю. К. Кузьменко. «К этимологии ст.-слав. КЪNИГ»)</ref>. == Аҭоурых == {{Main|Ашәҟәы аҭоурых}} === Ажәытәра === Ҿырҳәала аимдара — ауаатәыҩса рҭоурых аҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу адыррақәа реимдашьа ауп. [[Древний мир|Ажәытәтәи ацивилизациақәа]] аҩыратә системақәа анырыӡба ашьҭахь, ауаа аҩразы [[Глиняные таблички|анышәаԥшьтә цәаҟьақәа]], [[Дерево|аҵла]] [[Кора|ацәа]], [[Металл|аихатә]] бӷьыцқәа уҳәа, шамахамзар зегьы рхы иадырхәо иалагеит. ==== Адырганҵа ==== Адырганҵа ҳәа ҳҳәар ҳалшоит есыҽнытәи ахархәареи аныҟәгареи рзы иманшәалоу, зыгәра угартә иҟоу, иҩу ажәабжь [[Носитель информации|аныҟәгага]] ҳәа. Еиҳарак араҟа ҩыгас ахархәара змаз [[Стилос|астило]] акәын. Адырганҵақәа ихадоу рыхкқәа ҩба алкаазар ауеит: анышәаԥшьтә (иаҳҳәап, [[Тигр (река)|Тигри]] [[Евфрат|Евфрати]] рыбжьара иҟоу адәҳәыԥш ауааԥсыра рыбжьара), урҭ лассы-лассы рхы иадырхәон [[Клинопись|асалҩырала]] аҩразы<ref name="Nem39">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 39.</ref>, насгьы [[Восковая табличка|ацәатәы]]. Аҵыхәтәантәиқәа [[Воск|ацәа]] ахҟьа змаз аӷәыцәмаҟьақәа ракәын, анышәаԥшьтәқәа ракәзар [[Глина|нышәаԥшь]] мацарала ишьақәгылан, насгьы аҩырақәа анырнырҵалак ашьҭахь урҭ лассы-лассы [[Обжиг|амца рыжәырҵон]], еиҳагьы иӷәӷәахарц азы. Абри апроцедура ашьҭахь атекст уаҳа ԥсахшьа амамызт; уи иеиԥшымкәа, ацәатә дырганҵақәа рҿы иҩыз аныхны аныҟәгага даҽазнык ахархәара ауан. [[Древний Рим|Ажәытәтәи Рим]] аӷәыцәмаҟьақәа лассы-лассы дара-дара еидырҳәалон. Идыруп «адиптихқәа», «атриптихқәа», «аполиптихқәа» (ҩба, хԥа, ирацәаны аӷәыцәмаҟьақәа)<ref name="Nem43">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 43.</ref> шыҟаз, убас ала иахьатәи ашәҟәы апрототип ҷыда — [[Кодекс (книга)|акодекс]] — шьақәыргыло<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', p. 173.</ref>. ==== Ақьаадырша ==== [[Файл:The Young Cicero Reading.jpg|thumb|right|[[Фоппа, Винченцо|Винченцо Фоппа]]. [[Цицерон]] қәыԥш ашәҟәы даԥхьоит]] [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]] [[I династия (Древний Египет)|Актәи Аҵакыра]] инаркны аҩразы рхы иадырхәон [[Папирус|апапирус]] (уи ахьӡ еиԥшу ахьӡ змоу аҵиаа амахәқәа ирылхыз [[Бумага|ақьаад]] хкы). Абас еиԥш иҟоу аԥшаахқәа зегьы раасҭа ижәытәӡоу апапирусқәа роуп, ҷыдала аҳасабырбатә документқәа, [[V династия (Древний Египет)|Ахәбатәи Аҵакыра]] аҳ [[Нефериркара Какаи|Нефериркар Какаи]] [[Пирамида Нефериркара|иԥсыбаҩ аԥшьаҭыԥ]] аҟынтәи, [[Абусир]] иԥшааз, ҳ. Ҟ. XXIV-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны XXIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭанӡа аамҭацыԥҵәахала ирыцхәырку<ref>{{книга|автор=[[Вернер, Мирослав|Verner M.]]|заглавие=Forgotten Pharaohs, Lost Pyramids. Abusir|часть=Chapter 6. The Testimony of the Papyrus Archives|место=[[Прага|Praha]]|издательство=[[Academia (издательство Чехии)|Academia]], Škodaexport|год=1994|isbn=80-200-0022-4|pages=157—170}}</ref>. Аҵәахра мариахарц азы хаз-хазы иҟаз апапирус бӷьыцқәа [[Свиток|ыршаны]] еиддырҷаблон. Ари аҵас аеллинтәии римтәии адунеи аҿы инарҭбааны аларҵәара аиуит, аха аҵла ацәеи<ref group="K">алаҭ. liber, уи аҟынтәи анаҩс иҟалеит англ. library.</ref> егьырҭ амаҭәахәқәеи рхы иадырхәон ҳәа агәаанагарақәагьы ыҟоуп. Апапирус аҟаҵаратә технологиа [[Плиний Старший|Плини Аиҳабы]] ииҩыз «[[Естественная история (Плиний)|Аԥсабаратә ҭоурых]]» (XIII-тәи ашәҟәы, XXIII-тәи ахәҭа<ref>{{книга|автор=Pliny|заглавие=Natural History. With an English translation in ten volumes by H. Rackham|volume=IV. Libri XII-XVI|год=1960|место=London, Cambridge|издательство=William Heinemann Ltd., Harvard University Press|pages=142—145|ссылка=https://archive.org/stream/naturalhistory04plinuoft#page/142}}</ref>) аҟны далацәажәеит<ref name="Nem40">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 40.</ref>. [[Геродот]] излеиҳәо ала («[[История (Геродот)|Аҭоурых]]», 5-тәи ашәҟәы, 58-тәи ахәҭа), [[Финикийцы|финикиаа]] аҩыреи апапируси [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] иааргеит ҳ.ҟ. X-тәи ма IX-тәи ашәышықәсақәа рзы. Апапирус азы, аҩыратә материал аҳасабала, абырзен ажәаны "библион" ҟалеит, ашәҟәы азы — "библос"<ref group="K">Аурыс ажәа [[Библиотека|библиотека]] ажәа “byblos” аҟынтәи ауп ишааз.</ref>, уи Финикиатәи абаӷәаза қалақь [[Библ]] ахьӡ аҟынтәи ауп ишааз, уаантәи апапирус Бырзентәылаҟа ирышьҭуан<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=1 (А—Д): пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|ответственный=под ред. и с предисл. [[Ларин, Борис Александрович|Б. А. Ларина]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=164|тираж=50000}}</ref>. Апапирус аҿы ианыз аҷышәга имарианы ианыҵуан, уи абӷьыцгьы аҩынтәраан анҩылара ҿыц азы ахархәара ауан. Еидырҷаблаз апапирустә бӷьыцқәа (абжьааԥны 20-ҟа) рцәаҳәа ау (бырзен бызшәала «ахартиа») ганкахьала иақәыҩуан. Апапирус ацәаҳәа амаақәа змаз аргьежь иакәдыршон. Аԥхьараан узнапык ала аргьежь кны егьи унапала аикәарша ԥуртлалар акәын<ref name="DR30">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 30—31.</ref>. ==== Акодексқәа ==== {{Main|Акодекс (ашәҟәы)}} [[V век|V-тәи]] ашәышықәсазы [[Исидор Севильский|Севилиатәи Исидор]], усҟантәи аамҭазы иҟаз агәаанагарақәа рыла, ашәҟәи, ақьаадыршеи, акодекси реиԥшымрақәа абас далацәажәеит: акодекс шәҟәырацәала ишьақәгылоуп, ашәҟәы — ақьаадырша заҵәык ала ишьақәгылоуп. Ҳаамҭазтәи аилкаарала акодекс раԥхьаӡатәи аинформациа аныҟәгага ҳәа иԥхьаӡатәуп, уи ашәҟәы еиԥшуп: еиҟароу адаҟьақәа анс ак арс акә ганкахьала еидҳәалоуп, насгьы еиҳа иӷәӷәоу аматериал иалху [[Обложка|ацәа кьакьа]] акәыршоуп. Ибзиаз аганқәа шрымазгьы, [[Античность|ажәытәӡатәи аамҭазы]] акодексқәа рылаҵәара ҟамлеит, еицырдыруа иҟалеит [[III век|III]]—[[IV век|IV]] ашәышықәсақәа рзы, [[Ақьырсианра|ақьырсиантә]] еилазаараҿы, [[Пергамент|апергамент]] ахархәара ианалага, апапирус еиԥшымкәа уи андырхәоз иԥжәомызт<ref>The Cambridge History of Early Christian Literature. Edd. Frances Young, Lewis Ayres, Andrew Louth, Ron White. Cambridge University Press 2004, pp. 8-9.</ref>, насгьы аԥҟара ауан. Ари аформат абзиарақәа рахь иаҵанакуан уи ама́́рара (аҩыратә ажәабжь аныҟәгага аҩганкгьы рхархәара ауан), аиҭагара, адыррақәа рыԥшаара амариара. Уи адагьы, апергамент изныкымкәа ахархәара зылшо маҭәаруп: ашәыга имарианы ианыҵуеит. Ԥшь-пергаменттә бӷьыцк рыла ишьақәгылаз, агәҭаны иҷаԥаны иҭаӡахыз аҭаҩрашәҟәы аларҵәара аман, убас иааизакны 16 даҟьа алҵуан. Уи аҩыза ашәҟәы бырзен бызшәала «тетрада» («ԥшьба») ахьӡын; иахьатәи ашәҟәқәа рыблокқәа 16, 32 даҟьа змоу атетрадқәа рҟынтәи еизыргоит<ref name="Nem43" />. ==== Ашәҟәыҭира ==== {{Main|Ашәҟәыҭира}} Ашәҟәыҭицәа ртәы рҳәоит ҳ. ҟ. V-тәи ашәышықәсазы инхоз абырзен авторцәа (иаҳҳәап, [[Ксенофонт]]). Ашәҟәыҭицәа (абиблиополқәа) рыӡбахә рҳәоит [[Аристомен]]и [[Никофон]]и ркомедиақәа рҿы. Рим ашәҟәқәа рыҭира усҟан еицырдыруан. Ашәҟәқәа еиҭахҩылааны иахьырҭиуа аусурҭақәа цәырҵуеит. Ҳара ҳҟынӡа зыхьӡ еиқәханы иааз раԥхьатәи аҭыжьҩцәа дыруаӡәкын [[Тит Помпоний Аттик|Тит Помпони Аттик]]. Аттик зусумҭақәа рыхҩылааразы азин изҭоз авторцәа русумҭақәа акы-ҩба рыхҩылаақәа ҳамҭас ириҭон<ref name="Nem45">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 45.</ref>. Адунеи аҿы атәылақәа жәпакы ашәҟәы азы иаԥҵоу ахә рхы иадырхәоит, уи ашәҟәқәа рыҭираҿы зегьы ианреиҵаха имҩақәҵагоуп. Иаҳҳәап, ари аиԥш ахәԥса XX-тәи ашәышықәсазы [[СССР]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿы ианырҵон, XXI-тәи ашәышықәсазы [[Китаи|Китаитәи]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿгьыы иркьыԥхьуан (定价 — «ишьақәыргылоу ахә»). === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === ==== Анапылаҩырақәа ==== [[Файл:Gladzor University, 13-14th century, village Vernashen, Vayots Dzor, Armenia, 10.jpg|thumb|right|350px|{{center|Аерман напылаҩыра, [[Гладзор]], XIII-XIV ашәышықәсақәа}}]] Напыла иҩыз ашәҟәқәа ([[Манускрипт|аманускриптқәа]]) [[Скрипторий|аҩырҭақәа]] рҿы иаԥҵан (алаҭын бызшәа аҟынтәи “scriptor” — “изыҩуа”). [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳҭнықалақь [[Константинополь]] аҟны аҩырҭа (идыруп уи 356 шықәсазы аус шауаз) [[Констанций II|Констанци II]] иаԥиҵеит, зхаан аҳҭнықалақь аҿы [[Публичная библиотека|ауаажәларратә библиотекагьы]] цәырҵыз (475 шықәсазы 120 000 шәҟәы ахыԥхьаӡалан). Иара убас ауахәамақәа рҿы иҟан аҩырҭақәа, урҭ рахьтә зегьы иреиҳау [[Студийский монастырь|Студитәи ауахәамаҿы]] аус ауан. Ацәаҳәақәа еиҟараны иҟазарц азы, апергамент атса тата [[Свинец|апластинкала]] цәаҳәа-цәаҳәа иршон; ԥыҭрак ашьҭахь уи азы [[Грифель|астил]] рхы иадырхәон. Акаллиграфцәа атекст ҷышәгала ианырҵон, [[Калям|акалам]] (калиам), амҿтәы лабыҵә, анаҩс аҵысхә рхы иархәаны<ref name="Nem46">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 46.</ref><ref name="DR50">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 50.</ref>. Аамҭа цацыԥхьаӡа, напылаҩырақәак рыбӷьыцқәа еиуеиԥшым аԥштәқәа рыла иршәуа иалагеит, насгьы атекст еиуеиԥшым аԥшшәқәа змаз ҷышәгала ианырҵон. Абзац ҿыц алагамҭа аҷышәга ҟаԥшь ала иҩын ([[Киноварь|акиновар]] ма асурик ала иҟаҵан). Абзацқәа рыалагамҭа зыҩуаз акаллиграфцәа раубрикаторцәа ҳәа ирышьҭан (алаҭын бызшәа аҟынтә ruber, ҵакыс иамоуп «аҟаԥшь»)<ref name="Nem47">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 47.</ref>. Апергамент аҿы ҵысхәла аҩразы иманшәалаз, итатоу, ихыгьежьу [[Унциал|аунциалтә ҩыра]] цәырҵит, уи IV-тәи ашәышықәсазы еизҳазыӷьеит<ref name="DR63">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 63.</ref>. Апергамент ахә ҳаракын аҟнытә, лассы-лассы уи ишьҭрақәланы рхы иадырхәон — атекстқәа иҷыдоу аилаҵақәа рыла ианырхуан, [[Пемза|пемзала]] ирыцқьаны аҿыцқәа рыҩуан. Даҽазнык ахархәара зауз апергамент иану анапылаҩырақәа [[Палимпсест|апалимпсестқәа]] ҳәа ирышьҭоуп. Еиҳарак ажәытә шәҟәқәа абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы абасала иқәырхуан, аха ишьақәыргылоуп егьырҭ ахҭысқәагьы — [[Высокое Средневековье|абжьаратәи ашәышықәса ҳаракы]] аан, антикатә авторцәа ртекстқәа ауахәама аԥҵаҩцәа русумҭақәа ирықәрыҩуан<ref name="DR39">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 39.</ref><ref group="K">Раԥхьатәи апалимпсестқәа руак аартын 1692 шықәсазы. XIX-тәи ашәышықәсазы ахимиатә методқәа рыла ианыхыз апалимпсестқәа ртекстқәа еиҭашьақәдыргылеит, лассы-лассы уи аан анапылаҩырақәа ԥхасҭахон. Анаҩс афотоҭыхра ахархәарала иԥхасҭазымтәуаз аиҭашьақәыргыларатә методқәа шьақәдыргылеит (Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 48).</ref><ref name="Nem47" />. [[Файл:Novgorod Codex - colour.jpg|слева|мини|[[Новгородский кодекс|Новгородтәи акодекс]] актәи адаҟьа, 1010-тәи ашықәсқәа]] V-тәи ашәышықәсазы [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] ахыбгалара адунеи аҿы уи иамаз акультуратә нырра еиҵанатәит. Мраҭашәаратәи Римтәи аимпериаҿы [[Латынь|лаҭынла]] аҩра аҵас [[Монастырь|ауахәамақәа]] рҟны иаанхеит, избан акәзар раԥхьа [[Кассиодор]] [[Виварий (монастырь)|Вивариумтәи]] ауахәамаҿы, анаҩс VI-тәи ашәышықәсазы [[Бенедикт Нурсийский|Нурситәи Бенедикт]] атекстқәа рыхҩылаара аҵак ду шамоу азгәарҭеит. Уи [[Средневековье|абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан ашәҟәқәа ирымаз аҵакы анырра ду анаҭеит, усҟан ашәҟәқәа ирыԥхьоз еиҳарак адиннапхгаҩцәа шракәызгьы. [[Ручной типографский станок|Акьыԥхьга машьына]] аԥҵахаанӡа, насгьы ахархәара ҭбаа аиуаанӡа, ашәҟәқәа зегьы напыла ихырҩылаауан, убри аҟынтә напыла иҩыз аҭыжьымҭақәа зынӡаск имаҷын, насгьы рыхәгьы ҳаракын. Ауахәама хәыҷқәа рҿы ԥыҭк ашәҟәқәа ыҟан, еиҳа идуқәаз рҿы шәкыла ашәҟәқәа ыҟан; [[IX век|IX-тәи]] ашәышықәсазы 500 шәҟәы еидкыланы измаз аизга идууп ҳәа иԥхьаӡан, Абжьарашәышықәсатәи апериод анҵәамҭазгьы [[Авиньон]] иҟаз апаптә библиотекеи [[Сорбонна|Сорбоннатәи]] ашәҟәқәа реизгеи рҿгьы ҩнызқь шәҟәы раҟара мацара ракәын иҟаз<ref>Martin D. Joachim. Historical Aspects of Cataloguing and Classification. Haworth Press 2003, p. 452.</ref>. ==== Аксилографиеи аинкунабулақәеи ==== [[Ксилография|Аксилографиа]] Мраҭашәаратәи Европа иҟалеит [[XIV век|XIV-тәи]] ашәышықәса алагамҭазы (уи уи аԥхьа Мраҭашәара ирыӡбахьан (раԥхьаӡатәи аҿырԥштәқәа руак VIII-тәи ашәышықәсахьы иаҵанакуеит); анкьаахыс аксилографиатә шәҟәқәа Кореиа иркьыԥхьуан)<ref name="Nem69_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69, 76.</ref>. Аксилографиаҿы адаҟьа зныԥшуаз [[Матрица (издательское дело)|аматрица]] амҿы ацыԥҵәаха иҭаԥырҟон. Уи аҷышәга иӡааршьшьны, адаҟьа акопиақәа ԥыҭк рыҟаҵаразы рхы иадырхәон. Зааӡатәи атекст зныз акьыԥхьратә формақәа рхы иадырхәон [[Набивная ткань|акьыԥхьтә маҭәақәа]] рҭыжьразы<ref name="Nem67">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 67.</ref>. Ашәҟәқәа — анырҟьацыларақәа, [[Игральные карты|ахәмарратә мацақәа]], адинтә сахьақәа реиԥш ксилографиала иҭрыжьуа иалагеит. Раԥхьа ақьаад бӷьыцқәа ганкахьала мацара иркьыԥхьуан, урҭ рган ҭацәқәа еиддырҷаблон. Акьыԥхьга машьына анаԥырҵа ашьҭахь абӷьыц аҩганкгьы ркьыԥхьра алыршахеит. Ашәҟәы аԥҵара аџьабаа ӷәӷәа зцыз усын, избанзар даҟьацыԥхьаӡа ахатә ҭаԥҟарсҭақәа азыҟаҵалатәын (уи мызкы аҟара аамҭа агон). Уи адагьы, амҿы анҵыра рацәамызт — ирласны ианыҵуан, иҷҷон, насгьы амҿтәы формақәа акьыԥхьразы рхы ианадырхәалак ашьҭахь урҭ дыршәуан<ref name="Nem69_70">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69—70.</ref>. Европа 1500 шықәса ԥхынҷкәынмза 31-нӡа иҭрыжьыз ашәҟәқәа, абӷьыцқәа, асахьақәа — [[Инкунабула|аинкунабулақәа]] ҳәа ирышьҭоуп (лаҭын бызшәала: incunabula — «агара»)<ref name="Nem83">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 83.</ref>. XII-тәи ашәышықәса инаркны Европа ирдыруаз ақьаад еиҳа-еиҳа иахьрылаҵәаз иахҟьаны<ref name="Nem49">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 49.</ref>, акьыԥхьра ахә еиҵахеит. Раԥхьатәи ақьаад зхы иазырхәоз ашәҟәқәа рҿгьы апергамент бӷьыцқәа ыҟан: абжьааԥны 4 бӷьыцк змаз ақьаадтә тетрад апергамент абӷьыц иларҳәон<ref name="DR42">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 42.</ref>. ==== Анбанҟәшәаратә форма ==== Хазы игоу амҳәырқәа рышьҭақәа рыла атекст ашьақәыргылара ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ирдыруеит (еицырдыруа зегь раасҭа ижәытәу аҿырԥштәы [[Фестский диск|Фесттәи адиск]] ауп). Приуфенингтәи ауахәамаҿы иҟоуп 1119 шықәсазы хазтәи амҳәырқәа рыла иҭаҩу ауахәама ашьаҭаркра иазку лаҭын бызшәала иҟоу [[Надпись из Прюфенинга|анҵамҭа]]<ref name="Nem73">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 73.</ref>. Китаитәи ажьииҩы [[Би Шэн|Би Шен]] (990-1051) [[Печатная форма|анбанҟәшәаратә форма]] аҟынтәи акьыԥхьра аԥызҵаз ҳә дыԥхьаӡоуп. Иблыз анышәаԥшь иалху алитерақәа рыла еиқәыршәаз формак аҟынтәи шәкыла, зқьыла акьыԥхьрақәа рыҟаҵаразы уи иметод аҵарауаҩ [[Шэнь Ко|Шен Ко]] «Аԥхыӡқәа рыӡиас иазку азгәаҭақәа» аҟны далацәажәеит<ref name="Nem75">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75.</ref>. Аха Китаитәи аҩыра [[Идеограмма|аидеографиатә]] ҟазшьа ахьамоу иахҟьаны, анбанҟәшәаратә форма аҟынтәи акьыԥхьра Китаи аларҵәара ҭбаа маиуӡеит, избанзар иаҭахыз алитерақәа зегьы зҭаз анбанҟәшәаратә кассақәа ршәага-загақәа кырӡа идуун<ref name="Nem75_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75—76.</ref>. ==== Гутенберг ==== XV-тәи ашәышықәсазы Европа [[Иоганн Гутенберг]] зегь раԥхьа ихы иаирхәеит еиҭаҵуа аихатә [[Подвижные литеры|литерақәа]] змаз [[Ручной типографский станок|атипографиатә машьыфна]], уи абзоурала ирацәаны акьыԥхьра алыршахеит. Гутенберг икьыԥхьга еиԥшу амеханизмқәа аҩыҟаҵареи ақьаад аҟаҵареи рҿыанкьаахыс рхы иадырхәон. Гутенберг иара убас алитерақәа рыҟаҵара далагеит ажәаҭарҭәаратә форма ахархәарала, уи апроцесс акырӡа иармариеит<ref name="Nem82">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 82.</ref>. Ашәҟәқәа рыԥшаара мариахеит, аха еиҳараҩык рзы макьана рыхә цәгьан. Атекст шәкыла, мамзаргьы зқьыла еиԥшу акопиақәа рыҟаҵара абзоурала, ахҩылаараан узызцәмцо агхақәеи аилагарақәеи злам, ишьақәгылахьоу аусумҭақәа рҭыжьымҭақәа рцәырҵра ахылҿиааит<ref name="Nem83" />. === Аамҭа ҿыц === [[Файл:Publii Virgilii Maronis Bucolica, Georgica, et Æneis by John Baskerville 1757.jpg|thumb|Ажәытәӡатәи ашәҟәы [[Титульный лист|атитултә даҟьа]]. Аҭыжьҩы [[Баскервилл, Джон|Џьон Баскервилл]], 1757]] XV-тәи ашәышықәсазы ашәҟәкьыԥхьра амҽхак ишазҳазгьы, ашәҟәқәа макьана иԥку [[Тираж|тиражла]] иҭрыжьуан, насгьы рыхә даара иҳаракын. Урҭ еиҷаҳарала рызныҟәара шхымԥадатәыз еилкаан. Ашәҟәы [[Закладка (книга)|абжьаҵақәа]] рхархәара иазкны раԥхьаӡатәи азхьарԥшқәа руак [[1584|1584 шықәсазы]] иҟалеит, аҳ икьыԥхьҩы Кристофер Баркер аҳкәажә [[Елизавета I]] абырфын бжьаҵа анлиҭаз. [[Шёлк|Абырфын]] цәаҳәа пақәа [[XVIII век|XVIII-тәии]] [[XIX век|XIX-тәии]] ашәышықәсақәа рзы аларҵәара змаз бжьаҵақәан, урҭ ашәҟә ацәа иаман, насгьы адаҟьа аура аасҭа еиҳан. Раԥхьатәи иамырхуа ашәҟәы абжьаҵақәа ацәырҵра иалагеит [[1850-е годы|1850-тәи ашықәсқәа]] рзы, урҭ еиҳарак абырфын мамзаргьы аба ҭаӡах иалырхуан. Афақь ала аус зуаз [[Печатная машина|акьыԥхьгатә машьынақәа]] аларҵәара роуит 1800-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы. Урҭ сааҭкахь 1100 бӷьыц ркьыԥхьра рылшон, аха аусуҩцәа ари аамҭа иалагӡаны 2000 дырга еиҳамкәа ракәын зықәыргылара иахьӡоз. [[Монотип (полиграфия)|Амонотиптәи]] [[Линотип|алинотиптәи]] апрессқәа XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы иаларгалеит. Урҭ 6000 дырга рҟынӡа, насгьы ацәаҳәақәа шеибгоу зныкҟьара рықәыргылара ҟалон. XV-тәи ашәышықәса инаркны акыр шықәса ақәырӡхеит акьыԥхьгатә машьынақәа реиӷьтәреи [[Свобода слова|ажәа ахақәиҭра]] адкылареи, хәыҷы-хәыҷла ацензура аҩаӡара ларҟәуа<ref group="K">Шәахә. иара убас [[Интеллектуальная собственность|аинтеллектуалтә мазара]], [[Общественное достояние|зегьы ирзеиԥшу амазара]], [[Авторское право|автортә зин]].</ref>. XX-тәи ашәышықәса азбжазы Европа ашәҟәқәа рҭыжьра арбага шықәсык ахь 200 нызқь шәҟәыхьӡ иреиҳахеит. Зынӡа 130 миллион рҟынӡа ашәҟәыхьӡқәа ыҟоуп (2010 шықәсазы)<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2010/08/06/books |title=Google сосчитал книги всех библиотек мира |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808030307/http://lenta.ru/news/2010/08/06/books/ |url-status=live }}</ref>. == Ҳаамҭазтәи атехнологиақәа == {{Main|Аполиграфиа}}[[Файл:1972 CPA 4119.jpg|thumb|right|[[ИУНЕСКО|УНЕСКО]] [[1972|1972 шықәса]] иаланаҳәаз Жәларбжьаратәи Ашәҟәы ашықәс иазку [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә мҳәыр]].]] Иахьа ашәҟәқәа рыҟаҵараан еиҳарак рхы иадырхәо атехнологиа [[Офсетная печать|аофсеттә кьыԥхьра]] ма [[Литография|алитографиа]] ауп, уи аан ашәыга акьыԥхьратә форма аҟынтәи ақьаад ахь ииасуеит абжьаратә цилиндр ала. Адаҟьақәа еишьҭаргыланы ақьаадыршаҿы иркьыԥхьуеит, анаҩс уи хаз-хазы абӷьыцқәа рыла еиҟәыршоит, ашәҟәы иаразнак ииашоу еишьҭаргылашьала еизгахарц азы. Ари аҩыза амашьына аршаратә ма аротациатә амашьына ҳәа иашьҭоуп; иара убас иҟоуп аофсеттә машьынақәа, ақьаадыршақәа рҟны акәымкәа, хазы игоу абӷьыц аҿы икьыԥхьуа. [[Оттиск|Акьыԥхьқәа]] зну абӷьыцқәа реизгара ашьҭахь, ашәҟәы ацәеизгаратә усурақәа мҩаԥысуеит. Иҳаҩсыз ашәышықәса азбжазы аус ари ахәҭа хазы игоу анаплакқәа инарыгӡон, ашәҟәҭыжьра иалахәымыз, ашәҟәы ацәа аиқәыршәара аус мацара иазкыз; иахьазы акомпаниақәа реидҵарақәеи реиҭеиҿкаарақәеи апроцессқәа ирыхҟьаны аҭыжьратә еилакы аҩнуҵҟа еиуеиԥшым аусқәа реилаҵара еиҳа-еиҳа иацлоит, уажәшьҭа хыхь зыӡбахә ҳәаз анаплакы иеиԥшу анаплакы аԥшаара уадаҩуп. Атрадициатә ӡахра ада ашәҟәқәа рыхҩаркра еиҳа-еиҳа ауаа ргәы иахәоит, аха ажәытәтәи [[Брошюровка|аброшиуратә]] методқәагьы акьыԥхьра апроцесс аҿы амҩа рыԥшаауеит. Еиҳа-еиҳа иалаҵәоит ашәҟәы ацәа ишаԥу еиԥш аҭаӡахра ада аизгара аметод, аха ԥыхьатәи аметодқәагьы зегьакоуп аполиграфиатә процесс аҟны аахархәара роууеит. Ҳаамҭазтәи ашәҟәҭыжьра астандартизациа аҟазшьоуп: иҭрыжьуа ашәҟәқәа, еиҳараӡак, иалкаау ашәагааи [[Формат книги|аформати]] рымоуп. Англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы, [[США|ЕАА]] рыда, Британиатәи астандартқәа аҳра руеит; [[Европа]]тәи атәылақәа рхатәы ԥҟарақәеи анормақәеи рымоуп. Ақьаадгьы ҷыдала аполиграфиатә ҭахрақәа рзы иҭрыжьуеит; [[Чтение|аԥхьара]] армариаразы ишаԥу еиԥш уи шкәакәаӡа акәымкәа, маҷк ирлашьцаны иҟаҵоуп, насгьы абӷьыц ганкахьала икьыԥхьу атекст даҽа ганкахьала иубарҭамхарц азы иалкаау [[Плотность|ажәпара]] амоуп. Ашәҟәы хкы зеиԥшроу еиԥш иашьашәало ақьаадгьы ахархәара арҭоит; Еиҳа иалаҵәахьоу хкыуп еиуеиԥшым аҩаӡара змоу [[Мелованная бумага|амелтә қьаад]]. === Ацифра кьыԥхьра === Уажәтәи аамҭазы ашәҟәқәа ҭрыжьуеит [[Цифровая печать|ацифратә кьыԥхьра]] ахархәаралагьы. Урҭ рдаҟьақәа аофистә техника иакьыԥхьуа адокументқәа реиԥш ишьақәгылоит — [[Лазерный принтер|алазертә принтерқәа]] ма [[Копировальный аппарат|акопирқәа]], [[Тонер|атонер]] ахархәарала, [[Чернила|аҷышәга]] акәымкәа. Абас еиԥш иҟоу азнеишьа аҭыжьымҭа [[Тираж|атираж]] хәыҷқәа ркьыԥхьра алнаршоит (аексимплиарқәа ҩышә-хышә раҟара), аофсеттә прессала аусураан ихымԥадатәу аҽазыҟаҵаратә етапқәа ахьыҟам абзоуралагьы. Ацифратә кьыԥхьра ацәырҵра ашәҟәқәа рҭыжьраҿы азнеишьа ҿыц ашьақәгылара иацхрааит — [[Печать по требованию|аҭахрала акьыԥхьра]] ҳәа изышьҭоу ахь, ашәҟәқәа рыхҩылаақәа ҷыдала адҵаалаҩ изы ианыҟарҵо, иара ҭыжьымҭак анҿеиҵалак ашьҭахь. === Аелектронтә шәҟәы === {{Main|Аелектронтә шәҟәы (адокумент)}} Атермин «[[Электронная книга (документ)|електронтә шәҟәы]]» (е-шәҟәы, англыз бызшәала e-book) ахархәара амоуп иаабац ашәҟәы аҟынтәи аинформациа злоу, аха [[Цифровой формат|цифратә форматла]] иаагоу, насгьы [[Носитель информации#Классификация носителей|аелектронтә ныҟәгагақәа]] рҿы ([[CD-ROM]], [[DVD-ROM]], уҳәа убас иҵегьы) иҭагалоу ашәҟәы аганахьала. Акьыԥхьымҭақәа рхыԥхьаӡара ахьеизҳауа ([[Информационный взрыв|аинформациатә ԥжәара]] ҳәа изышьҭоу) ашәҟәыҵәахырҭақәа рзы икьыԥхьу аинформациа рацәа аҵәахра иадҳәалоу азҵаара шьҭнахит. Аелектронтә ҭыжьымҭеи аинтернети рыҟалара иалнаршоит аинформациа ақьаадтә шәҟәқәа рҿы акьыԥхьра акәымкәа, еиҳа иҭбаау аелектронтә ныҟәгагақәеи [[Электронная библиотека|аелектронтә библиотекақәеи]] рҿы аҵәахра, насгьы аҭыԥантәи еиԥш харантәигьы [[Всемирная сеть|Адунеизегьтәи абызкаҭаҳа]] ала аинформациа аиура алнаршоит. Абас еиԥш иҟоу ашәҟәқәа абзиарақәа реиԥш ахатә малырқәагьы рымоуп, аха, иҟоу [[Электронная книга (устройство)|аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьаратә системақәа]] рыманшәаламрақәак ирыхҟьаны (иаҳҳәап, аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьара аццакыра, «[[Jakob Nielsen|Nielsen Norman Group]]» имҩаԥнагаз аҭҵаара ала, урҭ рқьаадтә аналогқәа рыԥхьара аццакыра аасҭа бжьаратәла 10% рыла еиҵоуп)<ref>напр. [[IPad|Apple iPad]] (-6,2 %) [[Amazon Kindle]] (-10 %), см. [http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ Nielsen Norman: iPad лучше Kindle подходит для чтения, но уступает бумажным книгам] {{Wayback|url=http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ |date=20140708004658 }}</ref>, лассы-лассы атрадициатә қьаадтә шәҟәқәа аԥыжәара арҭоит, урҭ рҭыжьра иақәнагоу аҩаӡараҿы иаанзыжьуа. Аха иахьазы аӡәырҩы иҟоу ашәҟәқәа [[Оцифровка|ацифрахь аиагара]] рҽазыршәоит, урҭ аелектронтә хархәагақәа рҿы рыҵәахра еиҳа иманшәалахарц, насгьы ԥымкрада зегьы ахәаԥшра рзымариахарц азы. Иҟоуп иара убасгьы урҭ ркьыԥхьратә процесс азы ақәҿиарақәагьы, иаҳҳәап, [[Печать по требованию|азыҳәарала акьыԥхьра]], [[Электронный журнал|аелектронтә журналқәа]], уҳәа убас иҵегьы. === Аудиошәҟәы === {{Main|Аудиошәҟәы}} [[Аудиокнига|Аудиошәҟәы]] аԥҵаразы, аусумҭа атекст ауаҩы даԥхьоит — еиҳарак апрофессионалтә [[Актёр|актиор]] мамзаргьы убас еиԥш иҟоу ргәыԥ — мамзаргьы (еиҳа имаҷны) [[Синтезатор речи|ацәажәаратә синтезатор]] ала, ашьҭахь абжьы зҭарыҩуа хархәагак ианырҵоит. Атекст иацҵазар ауеит џьара шьҭыбжьқәак мамзаргьы амузыка. Аудиошәҟәқәа ирымоуп абзиарақәа реиԥш (иаҳҳәап, мзызқәак ирыхҟьаны аԥхьара злымшо ауаа аинформациа реилкаара) ицәгьоу аганқәагьы (ҷыдала, абжьытә фаил атекст ахаҭа аасҭа акырӡа амҽхак дууп). == Ашәҟәы аиҿкаареи иагәылоуи == {{Main|Ашәҟәы архиара}} [[Файл:Gm-book-frame-1255-9979.jpg|мини|справа|200пкс|{{center|Аоклад}}]] Ашәҟәқәа рҭыжьра аметодқәа инарықәыршәаны — атипографиатә кьыԥхь, аформа, ахкы, мамзаргьы аҵакы ([[Энциклопедия|аенциклопедиа]], [[Словарь|ажәар]], [[Учебник|арҵага шәҟәы]], [[Проза|апроза]], апоезиа атом, [[Монография|амонографиа]], уҳәа убас иҵегьы), ашәҟәқәа рҭеиҭыԥш, рыхәҭақәа, рструктурақәа еиуеиԥшымзар ауеит. Ихаданы ашәҟәқәа ирыҵанакуеит анаҩстәи аелементқәа: * [[Книжный оклад|ашәҟәы ацәа архиара]]; * [[Суперобложка|асуперцәа]] — ашәҟәы ацәа кьакьа иахҟьоу [[Ламинирование полиграфической продукции|аламинаттә]] қьаадхҩа; * [[Переплёт|аҭаӡах]] (икьакьоу) — ашәҟәы абӷьыцқәа реидҳәалоу зҭаркуа (зҭарҷабуа), акартон, ацәа, аба, ақьаад рыла еиқәыршәоу, еиҳарак икьакьоу ахҩа; * [[Обложка|ацәа]] мамзаргьы “аҭаӡах тата” — ашәҟәы ахьӡи автори зну итатоу мамзаргьы маҷк икьакьоу ашәҟәы ацәа; ** Аҭаӡах ашьаҭа иаҵанакуеит: *** [[Бумага|ақьаад]] жәпа; *** [[Картон|акартон]]; *** [[Кожа (материал)|аԥсабаратәи]]/мамзаргьы [[Искусственная кожа|амаҭәашьартәи ацәа]]; *** [[Ткань|аба]]; ** [[Тиснение|ақәҭыхра]]: *** [[Сусальное золото|ахьтәы бӷьыц]]; *** [[Поталь|апотал]]; *** Аԥшшәы змоу [[Фольга|афольга]] *** аџьаз фольга; *** Алиумини фольга; *** «аиубилеитә» ҭаӡахтә фольга; ** акант — аблок аҳәаақәа ранҭыҵ иҭыҵуа аҭаӡах тата аҵкарқәа; ** ашәҟәы аԥхьатәи [[Обложка|ацәа]] ахьӡ аманы мамзаргьы иамамкәа; ** [[Корешок книги|Ашәҟәы адац]] — ашәҟәы ахьӡ знызар ауа абӷьыцқәа ахьҭаӡаху ма иахьеидҷабло аҭыԥ; ** ашәҟәы ашьҭахьтәи ацәа, [[Автор|автор]] изку икьаҿу адыррақәа (ихымԥадатәӡам), [[Штриховой код|аштрих-код]], [[Ахә|ахәԥса]] зну; ** [[Каптал|Акаптал]] хыхьи ҵаҟа адац аҵаҟеи ** [[Ляссе|лиассе]] — адаҟьақәа рыбжьара абжьаҵаразы [[Тесьма|аԥаҵа]] мамзаргьы [[Шёлк|абырфын]] лента, хыхьтәи [[Каптал|акаптал]] иақәӡаху; * ашәҟәы адаҟьақәа рыла еиқәыршәоу [[Книжный блок|ашәҟәы аблок]] (аблок зегьы [[Золочение|хьыла]] ма ашәыгатә тонқәеи асахьақәеи рыла ирԥшӡазар ауеит, иара убасгьы ашәҟәы [[Алфавит|алфавитла]] ма атемақәа рыла аҭаԥҟарсҭақәа, ашәыгақәа рыла); ** [[Марля|амарлиа]] — ашәҟәы аблок аидкыларазы; ** [[Нитки|аӡахратә рахәыцқәа]] — ашәҟәы аблок адаҟьақәа реидҵаразы; ** [[Клей|аҷабга]] — ашәҟәы адаҟьақәа ацәа татаҿы реидырҷабларазы; * ашәҟәы адаҟьақәа; ** [[Форзац|афорзац]] — ашәҟәы аҿы аблоки аԥхьатәи “ахы” аҭаӡахи рыбжьара иҟоу ҩ-бӷьыцк рыла еиқәыршәоу ақьаад жәпа: аблок ашәҟәы иаднакылоит, насгьы аҵыхәтәантәи адаҟьақәа аҟьашьра аҟытәи еиқәнархоит; ** [[Нахзац|анахзац]] — ашәҟәы ацәеи ашьҭахьтәи адаҟьақәеи еидызкыло еиҳа ижәпоу ақьаад иалху аҩбӷьыц; ** [[Авантитул|авантитул]] (ихымԥадатәым); ** [[Титульный лист|атитултә даҟьа]] — ашәҟәы ахдаҟьа, ашәҟәы ахьӡи аинформациа хадеи зну, иара убасгьы аҭыжьырҭа, ақалақь, аҭыжьымҭа арыцхә ирызку адыррақәа зну; ** [[Фронтиспис|афронтиспис]] ([[Фасадный лист|афасадтә даҟьа]], ихымԥадатәым) атитул мамзаргьы раԥхьатәи адаҟьа аԥхьа иагәыларҷабу, ашәҟәыҩҩы исахьа мамзаргьы ашәҟәы атема хада аазырԥшуа асахьа зну (иреиӷьу ахаҭабзиареи аҩаӡара змоу ақьаад аҿы хазы икьыԥхьуп): атекст ихадоу асахьақәа зну агәыларҷабқәагьы уи аҩыза ақьаад аҟны икьыԥхьуп; ** [[Выходные сведения|аҭыҵратә дыррақәа]] ([[СССР|асоветтәии]] [[Российская Федерация|урыстәылатәии]] аҭыжьымҭақәа рҿы) мамзаргьы [[Импрессум|аимпрессум]] (егьырҭ атәылақәак рҭыжьымҭақәа рҿы); *** [[Шмуцтитул|ашмуцтитул]] — анаҩстәи аҟәша ма ашәҟәы ахәҭа ахьӡ зну хазы игоу ашәҟәы адаҟьа; *** [[Аннотация|аннотациа]] — аахәаҩцәеи, аҭицәеи, абиблиотекарцәеи рзы аҭыжьымҭа ахҳәаа кьаҿ; ** ашәҟәы [[Текст|атекст]] — ашәҟәы атексттә материал, хазы адаҟьақәа рҿы икьыԥхьу, насгьы ашәҟәы аблок аҟны иҷабны ма иҭаӡахны еидкылоу; *** [[Предисловие|аԥхьажәа]]; *** ажәалагала — аусумҭа атема хада мамзаргьы уи ахәҭақәа руак аԥхьа иҟоу аҟәша, уи ацәырҵра азыҟаҵара иазырхоу; *** [[Колонтитул|аколонтитул]]; *** [[Примечания|азгәаҭақәеи]] [[Сноска|асноскақәеи]]; *** [[Ссылка (запись)|азхьарԥшқәа]]; *** ашәҟәы [[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]]; *** [[Книжный указатель|арбага]] (амаҭәартә, ахьӡтә, агеографиатә, уҳәа убас иҵегьы) ахьӡқәа, ахқәа, аелементқәа алфавитлеи даҟьалеи еишьҭаргыланы, иара убасгьы иҟалар зылшо аббревиатурақәа рсиа зну; *** [[Оглавление|ашәҟәы ахәҭақәа]] мамзаргьы ашәҟәы [[Содержание (литература)|ашьақәгылашьа]] — ашәҟәқәа ралагамҭаҿы ма рҵыхәан иҟазар алшоит; ** [[Экслибрис|аекслибрис]] — ашәҟәы адырга, ақәҭыхра, ашәҟәыҵәахырҭа зтәу имҳәыр. == Аҵәахра == [[Файл:Carl Spitzweg - "The Bookworm".jpg|thumb|right|160px|[[Шпицвег, Карл|Карл Шпицвег]] исахьа “[[Книжный червь (картина)|Ашәҟәтәы хәаҷа]]”]] XIX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны ацеллиулоза иалхны ақьаад аҟаҵара иалагеит<ref>{{книга |автор= |заглавие= Сохранность книжных фондов: сборник научных трудов|место= М.|издатель=Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина. |издательство= |год= 1978|страницы= 5}}</ref>. Ароманқәеи, ашколтә рҵагақәеи ашәҟәқәеи ауааԥсыра ирзеиԥш мазарахеит. Аха уи ақьаад аҵәыҵәра алан, уи ақьаад ҩнуҵҟала маҷ-маҷ иԥхасҭазтәуа аҷыҷра ахылҿиаауеит. Убри аҟнытә, иахьатәи ашәҟәыҵәахырҭақәа ажәытә шәҟәқәа рҿы иҟоу аҵәыҵәқәа рықәгара рҽазыршәалароуп. 1850<ref group="K">Еиҳа изаатәиу аҟаҵаратә методқәа рҿы ацеллулоза иалоу аҵәыҵәқәа анеитрализациа азызуаз акьырхаҳәқәа рхы иадырхәон.</ref>-1950<ref group="K">Еиҳа иҿыцқәоу ҟаҵоуп аҵәыҵә ада, мамзаргьы ашьиолочтә қьаад аҟны.</ref> шықәсқәа рыбжьара икьыԥхьыз ашәҟәқәа ари афеномен иақәшәоит. Ашәҟәқәа рыҵәахраан ацәеи атексти рҿы ахимиатә ԥсахрақәа ҟалар шалшо иазхәыцлатәуп. Ашәҟәқәа амра ахьрықәымшәо, ихьшәашәоу, иҭылашьцаау, ибжьаратәу ацәаакыра ахьыҟоу ауадаҿы иҵәахызар еиӷьуп. Ашәҟәқәа, еиҳаракгьы ихьанҭоу ашәҟәқәа, рформа еиқәхарц азы, рыкәша-мыкәша иҟоу атомқәа рыҵгәозароуп, убри аҟнытә шәагаала еилыԥшаалатәуп. Аҩны, ашәҟәқәа лассы-лассы [[Книжный шкаф|ашәҟәҭаҵарҭақәа]] рҿы мамзаргьы ақәҵарҭақәа рҿы иқәырҵоит. Ашәҟәқәа рықәҵарҭаҿы ашәҟәқәа рацәаны ианыҟам, [[Держатель для книг|ашәҟәқәа раанкылага]] аҭаххоит, урҭ кьынааны иҟамларц азы. Аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы аԥхьаҩцәа рзы ирацәаны ахархәара аиуит ажәытә шәҟәқәа релектронтә фотохкьыԥхьаақәа<ref>{{книга |автор= Дергачева-Скоп Е., Алексеев В.|заглавие= Древнерусское духовное наследие в Сибири: научное изучение памятников традиционной русской книжности на востоке России|место= |издательство= ГПНТБ СО РАН|год= 2008|том=2|страницы= 471}}</ref>, насгьы аоригинал иҷыдоу аҭагылазаашьақәа рҿы иҵәахуп. == Ашәҟәқәа реизгақәа == {{Main|Ашәҟәыҵәахырҭа}} ''Шәахә. иара убас:'' [[Абиблиофилиа]] Ашәҟәқәа реизга хатәны (аколлекциа) мамзаргьы еилазааратәны ([[Библиотека|абиблиотека]]) иҟазар ауеит. Раԥхьаӡа ари аҩыза аизга амазаара [[Аамсҭара|аамсҭацәеи]] амал змаз ауааи, иара убас [[Монастырь|ауахәамақкәеи]] [[Университет|ауниверситетқәеи]] рзы ҳаҭыр ду акәын. Ашәҟәқәа рыхә еиҳа ианмаҷха, урҭ рхыԥхьаӡарагьы еизҳацыԥхьаӡа, ауаажәларратә библиотекақәа рылаҵәара иалагеит, убри аҟынтә ауаа рацәа рзы ашәҟәқәа рыԥшаара еиҳа имариахеит. Аха еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны (аԥшаара аласра, агьамақәа, [[Престиж|ҳаҭыр]] ахьақәыз азы) џьоукы рхатә библиотека рымазар рҭахын (иагьырҭахуп). XX-тәи ашәышықәсазы ацәа тата змоу ашәҟәқәа рцәырҵра иахҟьаны еицырдыруа алитература еиҳа-еиҳа ирацәахеит. Ашәҟәқәа реиҳарак рыхә алаҟәреи ашәҟәыҭирҭақәа рылаҵәареи ирыхҟьаны хаҭалатәи ашәҟәыҵәахырҭа амазаара ауаажәларраҿы акапан иасимволны аҟазаара иаҟәыҵит. Ашәҟәыҵәахырҭа дуқәа рҿы ашәҟәқәа рыԥшаара аџьабаа рацәаны иацын, убри аҟынтә урҭ рыԥшаара еиҳа имариахарц азы, атемақәа, авторцәа рыхьӡқәа, иахьҭыҵыз атәыла, уҳәа убас егьырҭ арбагақәа рыла [[Каталогизация (библиотеки и музеи)|акаталогизациатә]] системақәа аԥырҵеит. == Ашәҟәқәа реихшара == [[XX век|XX-тәи]] ашәышықәсазы ашәҟәыҵәахҩцәа адунеи зегь аҿы есышықәса иҭыҵуаз ашәҟәы рацәа рыцклаԥшра иадҳәалоу ауадаҩрақәа ирықәшәеит. Уи аганахьала, [[Международная федерация библиотечных ассоциаций и учреждений|Абиблиотекатә ассоциациақәеи аинститутқәеи Жәларбжьаратәи рфедерациа]] ари апроблема аӡбаразы мыругақәак аԥнаҵеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы — [[Международное стандартное библиографическое описание|жәларбжьаратәи астандарттә библиографиатә хҳәаа]] (ISBD). Уи инақәыршәаны, ҭыжьымҭа цыԥхьаӡа [[Международный стандартный книжный номер|жәларбжьаратәи астандарттә шәҟәытә номер]] — ISBN<ref group="K">Ашәҟәқәа рзы [[EAN]]-[[Штрихкод|аштрих-код]] ISBN аҟынтәи иаагоуп арымарахь 978 ацҵаны, насгьы агәаҭаратә еизга ҿыц иԥхьаӡаны.</ref> рыҭоуп. Убас ала, ISBN адунеи аҿы иарбан тәылазаалак аҿы иҭыҵуа ашәҟәқәа зегьы рзы иҷыдоу [[Идентификатор|идентификаторуп]], ашәҟәҭыжьыҩ ари астандарт идикылозар. Асистема адгылара анаҭоит иҷыдоу ахеилак. Аидентификатор ԥшьы-хәҭак рыла ишьақәгылоуп: * Атәыла акод * [[Издатель|Аҭыжьҩы]] икод * Ахьӡ акод * [[Контрольное число#Номер ISBN|агәаҭаратә еизга]], 0 инаркны 9 рҟынӡа аҵакқәа аазхәо, насгьы X (10). ISBN анахысгьы, иҟоуп даҽа классификациатә системақәак — иаҳҳәап, [[ББК]] ма [[УДК]]. == Аилазаараҿы ароль == [[Файл:Printing3 Walk of Ideas Berlin.JPG|thumb|210px|''Ашәҟәқәа рбаҟа'' [[Берлин]] (Германиа). Иаартуп 2006 шықәса мшаԥымза 21 рзы ҳаамҭазтәәи акьыԥхьра аԥҵаҩы [[Гутенберг, Иоганн|Иоганн Гутенберг]] иаҳаҭыр азы.]] Аурыс шәҟәыҩҩы [[Максим Горький|Максим Горки]] абас рабжьигон: {{Ацитата|Ашәҟәы бзиа ижәбала — адырра ахыҵхырҭа, адырра мацара ауп еиқәырхагоу, уи мацара ауп доуҳала иӷәӷәоу, ииашоу, иҟәыӷоу уааны шәҟазҵо, ауаҩы гәык-ԥсык ала бзиа ибара, иџьабаа ҳаҭыр ақәҵара, еиԥымҟьо иус дуқәа рылҵшәақәа гәык-ԥсык ала рыхӡыӡаара зылшо<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_7.html|title=Высказывания про книги. Страница 7|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005242/http://www.aforism.su/31_7.html|url-status=live}}</ref>. Асовет шәҟәыҩҩы [[Павленко, Пётр Андреевич|П.А.Павленкогьы]] ашәҟәы иааннакыло аҭыԥ азы абри аҩыза ахырхарҭала дцәажәон: «''Ашәҟәы — зегьы еицырзеиԥшу ԥышәоуп. Ашәҟә дуӡӡақәа ҩажәа ирыԥхьаз ауаҩы, аԥсҭазаара дуӡӡақәа ҩажәа ихигеит''»<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_8.html|title=Высказывания про книги. Страница 8|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005247/http://www.aforism.su/31_8.html|url-status=live}}</ref>.}} 2014 шықәса хәажәкырамза 14 рзы [[День православной книги|аиашахаҵаратә шәҟәы Амш]] азгәаҭараҿы ажәахә ҟаҵо, Москвеи Урыстәыла зегьы рпатриарх [[Кирилл (патриарх Московский)|Кирилл]] ҳаамҭазтәи ауаажәларраҿы ашәҟәқәа иааннакыло аҭыԥ далацәажәеит: {{Ацитата|Иахьа ҳара ашәҟәқәа убриаҟара лассы-лассы ҳхы иаҳархәоит, ҳнапаҿы зеиԥшыҟам ауаҩытәыҩсатә культура абаҟа шҳамоугьы ҳазхьаԥшӡом. Ииашаҵәҟьаны, ашәҟәы абзоурала адырра горизонталла мацара акәымкәа, аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иахь, аха вертикаллагьы — ииасыз аамҭа аҟынтәи иахьатәи аамҭахь, иахьатәи аамҭа аҟынтәи ԥхьаҟатәи аамҭахь ииасуеит. Ашәҟәқәа рҿы иҟоуп ауаатәыҩса рҟәыӷара<ref>{{статья|автор=Тутина, Юлия. |заглавие=Мудрость в переплёте. Как Москва отметила День православной книги|ссылка=http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947|издание=[[Аргументы и факты|Аргументы и факты — СтоЛичность]]|год=2014|номер=4 (53) за 9 апреля|страницы=4|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021154/http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947}}</ref>.}} === Агеральдикаҿы === Ашәҟәы адгьылҵакыратә, ахылҵшьҭратә, ауахәаматә геральдикаҿы иаларҵәоу, игеральдикатәым фигуроуп. Ашәҟәы афигура еиҳа лассы-лассы иаанагоит: * Иԥшьоу аҩыра (иаҳҳәап, Аԥшьаҩыра) * аҵареи аҿиареи * Аҭоурых абеиара, алитературатә ҵасқәа мамзаргьы азакәан аҳра <gallery class="center" caption=""> Coat of Arms of Vnukovskoe.png|[[Поселение Внуковское|Внуковское аҳабла]] агерб Keele Library arms 0838.jpg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] ашәҟәыҵәахырҭа агерб University of Keele arms.svg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] агерб University of Staffordshire arms.svg|Стаффордширтәи ауниверситет агерб </gallery> == Шәахә. иара уб. == * [[Книжный червь (премия)|Ашәҟәытә хәаҷа (аҳамҭа)]] == Азгәаҭақәа == '''Акомментариқәа''' {{Reflist|group="K"}} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{Reflist|22em}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Добиаш-Рождественская, Ольга Антоновна|Добиаш-Рождественская О. А.]]|заглавие=История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии|место=М.|год=1987|издательство=[[Книга (издательство)|Книга]]|издание=3-е изд|серия=История книжного искусства. Монографии и очерки|тираж=5000|ref=Добиаш-Рождественская}} * ''[[Кирпичников, Александр Иванович|Кирпичников А. И.]]'' Книга // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. — СПб., 1890—1907. * {{книга|автор=[[Немировский, Евгений Львович|Немировский Е.]]|часть=|ссылка часть= |заглавие= Мир книги. С древнейших времён до начала XX века|ссылка= |викитека= |ответственный=Рецензенты [[Говоров, Александр Алексеевич|А. А. Говоров]], Е. А. Динерштейн, [[Утков, Виктор Григорьевич|В. Г. Утков]] |издание= |место=Москва |издательство=Книга|год=1986 |тираж=50000 |ref=Немировский }} * ''Шапкина О. И.'' Символистская книга в России начала XX века // Известия высших учебных заведений. Проблемы полиграфии и издательского дела. — 2014. — № 5. — С. 115—122 * ''Георгиев П. В.'' Библиотека и традиционная бумажная книга // Учитель истории в социокультурном пространстве Евразии в конце ХХ — начале XXI в'''.:''' Материалы Всероссийской научно-практической конференции. — [[Казань]]: Изд-во Казанского университета, 2016. С. 361—368. {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:шәҟәы}} [[Акатегориа:Ашәҟәқәа| ]] [[Акатегориа:Ақьаад аалыҵқәа]] 7adq8rjwe1fwumspchrhwmy88s1715w 169609 169605 2026-07-18T12:27:05Z Nart17 17397 Апатриарх Кирилл ицитата ариашара — арецензент: Аинар Читанаа (Айнар Читанава), Nart17 translation team 169609 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Ашәҟәы|Ашәҟәы (аҵакы)}} [[Файл:Latin dictionary.jpg|мини|300пкс|[[Грац]] ([[Австриа|Австриа]]) иҟоу ауниверситеттә библиотека аԥхьаратә уада хадаҿы антиквартә шәҟәқәа]] '''Ашәҟәы''' — акьыԥхьтә аалыҵ ахкқәа, иара убас уаанӡатәи анапылаҩыратә аалыҵ ахкқәа иреиуоуп: ипериодикатәым аҭыжьымҭа, еидҳәалоу ма хазы игоу ақьаадтә [[Лист|бӷьыцқәа]] (адаҟьақәа) мамзаргьы [[Тетрадь|атетрадқәа]] рыла ишьақәгылоу, атексттәи аграфикатәи ([[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]]) ажәабжь [[Типография|типографиала]] ма [[Рукопись|напылаҩырала]] изну, еиҳарак ацәа кьакьа змоу<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/stefanov/article/ste/ste-0833.htm?text=Книга&stpar1=1.1.5 Книга]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-10|bot=InternetArchiveBot }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|число=14|месяц=06|год=2016}} // Стефанов С. И. Реклама и полиграфия: опыт словаря-справочника. — М.: Гелла-принт, 2004. — 320 с.</ref>. {{Врезка | Заголовок = | Заголовок снизу = | Подпись = [[Жванецкий, Михаил Михайлович|Михаил Жванецки]] | Выравнивание = right | Ширина = 280px | Высота = | Размер шрифта = 0.9em | Фон = | Без разрывов = | Содержание = Аԥсҭазаара кьаҿуп.<br> Ашәҟәы мацара ауп иҟәымшәышәу.<br> Аполка иқәихит. Еихиршәшәеит. Иқәиргылеит.<br> Аԥагьара амаӡам.<br> Уи мҵааӡакәа угәы иҭалом.<br> Аполка иқәгылоуп, ҿнаҭуам, анапы ԥхақәа ианырго ҳәа иԥшуп.<br> Нас уи аартхоит. }} Ашәҟәы ҳәа иара убасгьы иазаҳҳәар ҳалшоит хазы еидҳәалоу аҭыжьымҭа аҳасабала [[Акьыԥхьра#Книгопечатание|акьыԥхьразы]] иазԥхьагәаҭоу [[Алитература|алитературатә]], ма [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырратә]] аԥҵамҭа<ref>{{книга|автор=Лопатин В. В., Лопатина Л. Е.|заглавие=Русский толковый словарь : около 35 000 слов|издание=4-е изд|серия=Библиотека словарей русского языка|место=М.|издательство=Русский язык|год=1997|страниц=832|isbn=5-200-02420-X|тираж=15000}}</ref>. [[Информационные технологии|Аинформациатә технологиақәа]] рыҿиара абзоурала, еиҳа-еиҳа ауаа рылаҵәара иаҿуп [[Электронная книга|аелектронтә шәҟәқәа]] — [[Акомпиутер|акомпьютерқәа]] рҿы ма уи азы иазԥхьагәаҭоу иҷыдоу [[Электронная книга (устройство)|амыругақәа]] рҿы узыԥхьар улшо икьыԥхьу ашәҟәқәа релектронтә версиақәа<ref>{{cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|title=Definition of e-book in English|publisher=Oxforddictionaries.Com|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506150516/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|url-status=live}}</ref>. 2013 шықәсазы ашәҟәқәа рџьармыкьаҿы електронтә шәҟәқәа рхыԥхьаӡара 30% ыҟан, рыхәԥса ахәҭаа — 14%<ref>{{cite web|url=http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|title=Study: E-books Settle In|author=Jim Milliot.|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506145119/http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|url-status=live}}</ref>. == Аетимологиа == Апраславиантә ажәа [[wikt:*kъniga|kъniga]] хыҵхырҭас иамазар иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу аверсиақәа: * ажәытә ҭырқәшәа *küinig, [[дунайско-болгарский язык|дунаи-болгартәи]] *küiniv ([[Ауигәыр бызшәа|уигуртәи]] kuin, kuinbitig) аҟынтәи [[Акитаи бызшәа|Китаитәи]] küen<ref group="K">Иҟалап, [[китайские иероглифы|Китаитәи аиероглиф]] 卷 аӡбахә ҳәазар.</ref> — «[[Свиток|ақьаадырша]]» ахь<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=2 (Е—Муж)|ответственный=Пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=263|тираж=50000}}</ref>; * ажәытәӡатәи [[Приставка (лингвистика)|апрефикстә]] еилаҵа *kъn- насгьы ашьагәыҭ *ig- < *jug (*ieug-) «аиԥшьра, аидҳәалара», даҽакала иуҳәозар, «еидҳәалоу абӷьыцқәа»<ref>[http://essja.narod.ru/index.htm Этимологический словарь славянских языков] {{Wayback|url=http://essja.narod.ru/index.htm |date=20121120095738 }} (Н. Н. Казанский, Ю. К. Кузьменко. «К этимологии ст.-слав. КЪNИГ»)</ref>. == Аҭоурых == {{Main|Ашәҟәы аҭоурых}} === Ажәытәра === Ҿырҳәала аимдара — ауаатәыҩса рҭоурых аҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу адыррақәа реимдашьа ауп. [[Древний мир|Ажәытәтәи ацивилизациақәа]] аҩыратә системақәа анырыӡба ашьҭахь, ауаа аҩразы [[Глиняные таблички|анышәаԥшьтә цәаҟьақәа]], [[Дерево|аҵла]] [[Кора|ацәа]], [[Металл|аихатә]] бӷьыцқәа уҳәа, шамахамзар зегьы рхы иадырхәо иалагеит. ==== Адырганҵа ==== Адырганҵа ҳәа ҳҳәар ҳалшоит есыҽнытәи ахархәареи аныҟәгареи рзы иманшәалоу, зыгәра угартә иҟоу, иҩу ажәабжь [[Носитель информации|аныҟәгага]] ҳәа. Еиҳарак араҟа ҩыгас ахархәара змаз [[Стилос|астило]] акәын. Адырганҵақәа ихадоу рыхкқәа ҩба алкаазар ауеит: анышәаԥшьтә (иаҳҳәап, [[Тигр (река)|Тигри]] [[Евфрат|Евфрати]] рыбжьара иҟоу адәҳәыԥш ауааԥсыра рыбжьара), урҭ лассы-лассы рхы иадырхәон [[Клинопись|асалҩырала]] аҩразы<ref name="Nem39">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 39.</ref>, насгьы [[Восковая табличка|ацәатәы]]. Аҵыхәтәантәиқәа [[Воск|ацәа]] ахҟьа змаз аӷәыцәмаҟьақәа ракәын, анышәаԥшьтәқәа ракәзар [[Глина|нышәаԥшь]] мацарала ишьақәгылан, насгьы аҩырақәа анырнырҵалак ашьҭахь урҭ лассы-лассы [[Обжиг|амца рыжәырҵон]], еиҳагьы иӷәӷәахарц азы. Абри апроцедура ашьҭахь атекст уаҳа ԥсахшьа амамызт; уи иеиԥшымкәа, ацәатә дырганҵақәа рҿы иҩыз аныхны аныҟәгага даҽазнык ахархәара ауан. [[Древний Рим|Ажәытәтәи Рим]] аӷәыцәмаҟьақәа лассы-лассы дара-дара еидырҳәалон. Идыруп «адиптихқәа», «атриптихқәа», «аполиптихқәа» (ҩба, хԥа, ирацәаны аӷәыцәмаҟьақәа)<ref name="Nem43">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 43.</ref> шыҟаз, убас ала иахьатәи ашәҟәы апрототип ҷыда — [[Кодекс (книга)|акодекс]] — шьақәыргыло<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', p. 173.</ref>. ==== Ақьаадырша ==== [[Файл:The Young Cicero Reading.jpg|thumb|right|[[Фоппа, Винченцо|Винченцо Фоппа]]. [[Цицерон]] қәыԥш ашәҟәы даԥхьоит]] [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]] [[I династия (Древний Египет)|Актәи Аҵакыра]] инаркны аҩразы рхы иадырхәон [[Папирус|апапирус]] (уи ахьӡ еиԥшу ахьӡ змоу аҵиаа амахәқәа ирылхыз [[Бумага|ақьаад]] хкы). Абас еиԥш иҟоу аԥшаахқәа зегьы раасҭа ижәытәӡоу апапирусқәа роуп, ҷыдала аҳасабырбатә документқәа, [[V династия (Древний Египет)|Ахәбатәи Аҵакыра]] аҳ [[Нефериркара Какаи|Нефериркар Какаи]] [[Пирамида Нефериркара|иԥсыбаҩ аԥшьаҭыԥ]] аҟынтәи, [[Абусир]] иԥшааз, ҳ. Ҟ. XXIV-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны XXIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭанӡа аамҭацыԥҵәахала ирыцхәырку<ref>{{книга|автор=[[Вернер, Мирослав|Verner M.]]|заглавие=Forgotten Pharaohs, Lost Pyramids. Abusir|часть=Chapter 6. The Testimony of the Papyrus Archives|место=[[Прага|Praha]]|издательство=[[Academia (издательство Чехии)|Academia]], Škodaexport|год=1994|isbn=80-200-0022-4|pages=157—170}}</ref>. Аҵәахра мариахарц азы хаз-хазы иҟаз апапирус бӷьыцқәа [[Свиток|ыршаны]] еиддырҷаблон. Ари аҵас аеллинтәии римтәии адунеи аҿы инарҭбааны аларҵәара аиуит, аха аҵла ацәеи<ref group="K">алаҭ. liber, уи аҟынтәи анаҩс иҟалеит англ. library.</ref> егьырҭ амаҭәахәқәеи рхы иадырхәон ҳәа агәаанагарақәагьы ыҟоуп. Апапирус аҟаҵаратә технологиа [[Плиний Старший|Плини Аиҳабы]] ииҩыз «[[Естественная история (Плиний)|Аԥсабаратә ҭоурых]]» (XIII-тәи ашәҟәы, XXIII-тәи ахәҭа<ref>{{книга|автор=Pliny|заглавие=Natural History. With an English translation in ten volumes by H. Rackham|volume=IV. Libri XII-XVI|год=1960|место=London, Cambridge|издательство=William Heinemann Ltd., Harvard University Press|pages=142—145|ссылка=https://archive.org/stream/naturalhistory04plinuoft#page/142}}</ref>) аҟны далацәажәеит<ref name="Nem40">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 40.</ref>. [[Геродот]] излеиҳәо ала («[[История (Геродот)|Аҭоурых]]», 5-тәи ашәҟәы, 58-тәи ахәҭа), [[Финикийцы|финикиаа]] аҩыреи апапируси [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] иааргеит ҳ.ҟ. X-тәи ма IX-тәи ашәышықәсақәа рзы. Апапирус азы, аҩыратә материал аҳасабала, абырзен ажәаны "библион" ҟалеит, ашәҟәы азы — "библос"<ref group="K">Аурыс ажәа [[Библиотека|библиотека]] ажәа “byblos” аҟынтәи ауп ишааз.</ref>, уи Финикиатәи абаӷәаза қалақь [[Библ]] ахьӡ аҟынтәи ауп ишааз, уаантәи апапирус Бырзентәылаҟа ирышьҭуан<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=1 (А—Д): пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|ответственный=под ред. и с предисл. [[Ларин, Борис Александрович|Б. А. Ларина]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=164|тираж=50000}}</ref>. Апапирус аҿы ианыз аҷышәга имарианы ианыҵуан, уи абӷьыцгьы аҩынтәраан анҩылара ҿыц азы ахархәара ауан. Еидырҷаблаз апапирустә бӷьыцқәа (абжьааԥны 20-ҟа) рцәаҳәа ау (бырзен бызшәала «ахартиа») ганкахьала иақәыҩуан. Апапирус ацәаҳәа амаақәа змаз аргьежь иакәдыршон. Аԥхьараан узнапык ала аргьежь кны егьи унапала аикәарша ԥуртлалар акәын<ref name="DR30">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 30—31.</ref>. ==== Акодексқәа ==== {{Main|Акодекс (ашәҟәы)}} [[V век|V-тәи]] ашәышықәсазы [[Исидор Севильский|Севилиатәи Исидор]], усҟантәи аамҭазы иҟаз агәаанагарақәа рыла, ашәҟәи, ақьаадыршеи, акодекси реиԥшымрақәа абас далацәажәеит: акодекс шәҟәырацәала ишьақәгылоуп, ашәҟәы — ақьаадырша заҵәык ала ишьақәгылоуп. Ҳаамҭазтәи аилкаарала акодекс раԥхьаӡатәи аинформациа аныҟәгага ҳәа иԥхьаӡатәуп, уи ашәҟәы еиԥшуп: еиҟароу адаҟьақәа анс ак арс акә ганкахьала еидҳәалоуп, насгьы еиҳа иӷәӷәоу аматериал иалху [[Обложка|ацәа кьакьа]] акәыршоуп. Ибзиаз аганқәа шрымазгьы, [[Античность|ажәытәӡатәи аамҭазы]] акодексқәа рылаҵәара ҟамлеит, еицырдыруа иҟалеит [[III век|III]]—[[IV век|IV]] ашәышықәсақәа рзы, [[Ақьырсианра|ақьырсиантә]] еилазаараҿы, [[Пергамент|апергамент]] ахархәара ианалага, апапирус еиԥшымкәа уи андырхәоз иԥжәомызт<ref>The Cambridge History of Early Christian Literature. Edd. Frances Young, Lewis Ayres, Andrew Louth, Ron White. Cambridge University Press 2004, pp. 8-9.</ref>, насгьы аԥҟара ауан. Ари аформат абзиарақәа рахь иаҵанакуан уи ама́́рара (аҩыратә ажәабжь аныҟәгага аҩганкгьы рхархәара ауан), аиҭагара, адыррақәа рыԥшаара амариара. Уи адагьы, апергамент изныкымкәа ахархәара зылшо маҭәаруп: ашәыга имарианы ианыҵуеит. Ԥшь-пергаменттә бӷьыцк рыла ишьақәгылаз, агәҭаны иҷаԥаны иҭаӡахыз аҭаҩрашәҟәы аларҵәара аман, убас иааизакны 16 даҟьа алҵуан. Уи аҩыза ашәҟәы бырзен бызшәала «тетрада» («ԥшьба») ахьӡын; иахьатәи ашәҟәқәа рыблокқәа 16, 32 даҟьа змоу атетрадқәа рҟынтәи еизыргоит<ref name="Nem43" />. ==== Ашәҟәыҭира ==== {{Main|Ашәҟәыҭира}} Ашәҟәыҭицәа ртәы рҳәоит ҳ. ҟ. V-тәи ашәышықәсазы инхоз абырзен авторцәа (иаҳҳәап, [[Ксенофонт]]). Ашәҟәыҭицәа (абиблиополқәа) рыӡбахә рҳәоит [[Аристомен]]и [[Никофон]]и ркомедиақәа рҿы. Рим ашәҟәқәа рыҭира усҟан еицырдыруан. Ашәҟәқәа еиҭахҩылааны иахьырҭиуа аусурҭақәа цәырҵуеит. Ҳара ҳҟынӡа зыхьӡ еиқәханы иааз раԥхьатәи аҭыжьҩцәа дыруаӡәкын [[Тит Помпоний Аттик|Тит Помпони Аттик]]. Аттик зусумҭақәа рыхҩылааразы азин изҭоз авторцәа русумҭақәа акы-ҩба рыхҩылаақәа ҳамҭас ириҭон<ref name="Nem45">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 45.</ref>. Адунеи аҿы атәылақәа жәпакы ашәҟәы азы иаԥҵоу ахә рхы иадырхәоит, уи ашәҟәқәа рыҭираҿы зегьы ианреиҵаха имҩақәҵагоуп. Иаҳҳәап, ари аиԥш ахәԥса XX-тәи ашәышықәсазы [[СССР]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿы ианырҵон, XXI-тәи ашәышықәсазы [[Китаи|Китаитәи]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿгьыы иркьыԥхьуан (定价 — «ишьақәыргылоу ахә»). === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === ==== Анапылаҩырақәа ==== [[Файл:Gladzor University, 13-14th century, village Vernashen, Vayots Dzor, Armenia, 10.jpg|thumb|right|350px|{{center|Аерман напылаҩыра, [[Гладзор]], XIII-XIV ашәышықәсақәа}}]] Напыла иҩыз ашәҟәқәа ([[Манускрипт|аманускриптқәа]]) [[Скрипторий|аҩырҭақәа]] рҿы иаԥҵан (алаҭын бызшәа аҟынтәи “scriptor” — “изыҩуа”). [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳҭнықалақь [[Константинополь]] аҟны аҩырҭа (идыруп уи 356 шықәсазы аус шауаз) [[Констанций II|Констанци II]] иаԥиҵеит, зхаан аҳҭнықалақь аҿы [[Публичная библиотека|ауаажәларратә библиотекагьы]] цәырҵыз (475 шықәсазы 120 000 шәҟәы ахыԥхьаӡалан). Иара убас ауахәамақәа рҿы иҟан аҩырҭақәа, урҭ рахьтә зегьы иреиҳау [[Студийский монастырь|Студитәи ауахәамаҿы]] аус ауан. Ацәаҳәақәа еиҟараны иҟазарц азы, апергамент атса тата [[Свинец|апластинкала]] цәаҳәа-цәаҳәа иршон; ԥыҭрак ашьҭахь уи азы [[Грифель|астил]] рхы иадырхәон. Акаллиграфцәа атекст ҷышәгала ианырҵон, [[Калям|акалам]] (калиам), амҿтәы лабыҵә, анаҩс аҵысхә рхы иархәаны<ref name="Nem46">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 46.</ref><ref name="DR50">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 50.</ref>. Аамҭа цацыԥхьаӡа, напылаҩырақәак рыбӷьыцқәа еиуеиԥшым аԥштәқәа рыла иршәуа иалагеит, насгьы атекст еиуеиԥшым аԥшшәқәа змаз ҷышәгала ианырҵон. Абзац ҿыц алагамҭа аҷышәга ҟаԥшь ала иҩын ([[Киноварь|акиновар]] ма асурик ала иҟаҵан). Абзацқәа рыалагамҭа зыҩуаз акаллиграфцәа раубрикаторцәа ҳәа ирышьҭан (алаҭын бызшәа аҟынтә ruber, ҵакыс иамоуп «аҟаԥшь»)<ref name="Nem47">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 47.</ref>. Апергамент аҿы ҵысхәла аҩразы иманшәалаз, итатоу, ихыгьежьу [[Унциал|аунциалтә ҩыра]] цәырҵит, уи IV-тәи ашәышықәсазы еизҳазыӷьеит<ref name="DR63">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 63.</ref>. Апергамент ахә ҳаракын аҟнытә, лассы-лассы уи ишьҭрақәланы рхы иадырхәон — атекстқәа иҷыдоу аилаҵақәа рыла ианырхуан, [[Пемза|пемзала]] ирыцқьаны аҿыцқәа рыҩуан. Даҽазнык ахархәара зауз апергамент иану анапылаҩырақәа [[Палимпсест|апалимпсестқәа]] ҳәа ирышьҭоуп. Еиҳарак ажәытә шәҟәқәа абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы абасала иқәырхуан, аха ишьақәыргылоуп егьырҭ ахҭысқәагьы — [[Высокое Средневековье|абжьаратәи ашәышықәса ҳаракы]] аан, антикатә авторцәа ртекстқәа ауахәама аԥҵаҩцәа русумҭақәа ирықәрыҩуан<ref name="DR39">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 39.</ref><ref group="K">Раԥхьатәи апалимпсестқәа руак аартын 1692 шықәсазы. XIX-тәи ашәышықәсазы ахимиатә методқәа рыла ианыхыз апалимпсестқәа ртекстқәа еиҭашьақәдыргылеит, лассы-лассы уи аан анапылаҩырақәа ԥхасҭахон. Анаҩс афотоҭыхра ахархәарала иԥхасҭазымтәуаз аиҭашьақәыргыларатә методқәа шьақәдыргылеит (Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 48).</ref><ref name="Nem47" />. [[Файл:Novgorod Codex - colour.jpg|слева|мини|[[Новгородский кодекс|Новгородтәи акодекс]] актәи адаҟьа, 1010-тәи ашықәсқәа]] V-тәи ашәышықәсазы [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] ахыбгалара адунеи аҿы уи иамаз акультуратә нырра еиҵанатәит. Мраҭашәаратәи Римтәи аимпериаҿы [[Латынь|лаҭынла]] аҩра аҵас [[Монастырь|ауахәамақәа]] рҟны иаанхеит, избан акәзар раԥхьа [[Кассиодор]] [[Виварий (монастырь)|Вивариумтәи]] ауахәамаҿы, анаҩс VI-тәи ашәышықәсазы [[Бенедикт Нурсийский|Нурситәи Бенедикт]] атекстқәа рыхҩылаара аҵак ду шамоу азгәарҭеит. Уи [[Средневековье|абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан ашәҟәқәа ирымаз аҵакы анырра ду анаҭеит, усҟан ашәҟәқәа ирыԥхьоз еиҳарак адиннапхгаҩцәа шракәызгьы. [[Ручной типографский станок|Акьыԥхьга машьына]] аԥҵахаанӡа, насгьы ахархәара ҭбаа аиуаанӡа, ашәҟәқәа зегьы напыла ихырҩылаауан, убри аҟынтә напыла иҩыз аҭыжьымҭақәа зынӡаск имаҷын, насгьы рыхәгьы ҳаракын. Ауахәама хәыҷқәа рҿы ԥыҭк ашәҟәқәа ыҟан, еиҳа идуқәаз рҿы шәкыла ашәҟәқәа ыҟан; [[IX век|IX-тәи]] ашәышықәсазы 500 шәҟәы еидкыланы измаз аизга идууп ҳәа иԥхьаӡан, Абжьарашәышықәсатәи апериод анҵәамҭазгьы [[Авиньон]] иҟаз апаптә библиотекеи [[Сорбонна|Сорбоннатәи]] ашәҟәқәа реизгеи рҿгьы ҩнызқь шәҟәы раҟара мацара ракәын иҟаз<ref>Martin D. Joachim. Historical Aspects of Cataloguing and Classification. Haworth Press 2003, p. 452.</ref>. ==== Аксилографиеи аинкунабулақәеи ==== [[Ксилография|Аксилографиа]] Мраҭашәаратәи Европа иҟалеит [[XIV век|XIV-тәи]] ашәышықәса алагамҭазы (уи уи аԥхьа Мраҭашәара ирыӡбахьан (раԥхьаӡатәи аҿырԥштәқәа руак VIII-тәи ашәышықәсахьы иаҵанакуеит); анкьаахыс аксилографиатә шәҟәқәа Кореиа иркьыԥхьуан)<ref name="Nem69_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69, 76.</ref>. Аксилографиаҿы адаҟьа зныԥшуаз [[Матрица (издательское дело)|аматрица]] амҿы ацыԥҵәаха иҭаԥырҟон. Уи аҷышәга иӡааршьшьны, адаҟьа акопиақәа ԥыҭк рыҟаҵаразы рхы иадырхәон. Зааӡатәи атекст зныз акьыԥхьратә формақәа рхы иадырхәон [[Набивная ткань|акьыԥхьтә маҭәақәа]] рҭыжьразы<ref name="Nem67">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 67.</ref>. Ашәҟәқәа — анырҟьацыларақәа, [[Игральные карты|ахәмарратә мацақәа]], адинтә сахьақәа реиԥш ксилографиала иҭрыжьуа иалагеит. Раԥхьа ақьаад бӷьыцқәа ганкахьала мацара иркьыԥхьуан, урҭ рган ҭацәқәа еиддырҷаблон. Акьыԥхьга машьына анаԥырҵа ашьҭахь абӷьыц аҩганкгьы ркьыԥхьра алыршахеит. Ашәҟәы аԥҵара аџьабаа ӷәӷәа зцыз усын, избанзар даҟьацыԥхьаӡа ахатә ҭаԥҟарсҭақәа азыҟаҵалатәын (уи мызкы аҟара аамҭа агон). Уи адагьы, амҿы анҵыра рацәамызт — ирласны ианыҵуан, иҷҷон, насгьы амҿтәы формақәа акьыԥхьразы рхы ианадырхәалак ашьҭахь урҭ дыршәуан<ref name="Nem69_70">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69—70.</ref>. Европа 1500 шықәса ԥхынҷкәынмза 31-нӡа иҭрыжьыз ашәҟәқәа, абӷьыцқәа, асахьақәа — [[Инкунабула|аинкунабулақәа]] ҳәа ирышьҭоуп (лаҭын бызшәала: incunabula — «агара»)<ref name="Nem83">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 83.</ref>. XII-тәи ашәышықәса инаркны Европа ирдыруаз ақьаад еиҳа-еиҳа иахьрылаҵәаз иахҟьаны<ref name="Nem49">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 49.</ref>, акьыԥхьра ахә еиҵахеит. Раԥхьатәи ақьаад зхы иазырхәоз ашәҟәқәа рҿгьы апергамент бӷьыцқәа ыҟан: абжьааԥны 4 бӷьыцк змаз ақьаадтә тетрад апергамент абӷьыц иларҳәон<ref name="DR42">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 42.</ref>. ==== Анбанҟәшәаратә форма ==== Хазы игоу амҳәырқәа рышьҭақәа рыла атекст ашьақәыргылара ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ирдыруеит (еицырдыруа зегь раасҭа ижәытәу аҿырԥштәы [[Фестский диск|Фесттәи адиск]] ауп). Приуфенингтәи ауахәамаҿы иҟоуп 1119 шықәсазы хазтәи амҳәырқәа рыла иҭаҩу ауахәама ашьаҭаркра иазку лаҭын бызшәала иҟоу [[Надпись из Прюфенинга|анҵамҭа]]<ref name="Nem73">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 73.</ref>. Китаитәи ажьииҩы [[Би Шэн|Би Шен]] (990-1051) [[Печатная форма|анбанҟәшәаратә форма]] аҟынтәи акьыԥхьра аԥызҵаз ҳә дыԥхьаӡоуп. Иблыз анышәаԥшь иалху алитерақәа рыла еиқәыршәаз формак аҟынтәи шәкыла, зқьыла акьыԥхьрақәа рыҟаҵаразы уи иметод аҵарауаҩ [[Шэнь Ко|Шен Ко]] «Аԥхыӡқәа рыӡиас иазку азгәаҭақәа» аҟны далацәажәеит<ref name="Nem75">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75.</ref>. Аха Китаитәи аҩыра [[Идеограмма|аидеографиатә]] ҟазшьа ахьамоу иахҟьаны, анбанҟәшәаратә форма аҟынтәи акьыԥхьра Китаи аларҵәара ҭбаа маиуӡеит, избанзар иаҭахыз алитерақәа зегьы зҭаз анбанҟәшәаратә кассақәа ршәага-загақәа кырӡа идуун<ref name="Nem75_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75—76.</ref>. ==== Гутенберг ==== XV-тәи ашәышықәсазы Европа [[Иоганн Гутенберг]] зегь раԥхьа ихы иаирхәеит еиҭаҵуа аихатә [[Подвижные литеры|литерақәа]] змаз [[Ручной типографский станок|атипографиатә машьыфна]], уи абзоурала ирацәаны акьыԥхьра алыршахеит. Гутенберг икьыԥхьга еиԥшу амеханизмқәа аҩыҟаҵареи ақьаад аҟаҵареи рҿыанкьаахыс рхы иадырхәон. Гутенберг иара убас алитерақәа рыҟаҵара далагеит ажәаҭарҭәаратә форма ахархәарала, уи апроцесс акырӡа иармариеит<ref name="Nem82">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 82.</ref>. Ашәҟәқәа рыԥшаара мариахеит, аха еиҳараҩык рзы макьана рыхә цәгьан. Атекст шәкыла, мамзаргьы зқьыла еиԥшу акопиақәа рыҟаҵара абзоурала, ахҩылаараан узызцәмцо агхақәеи аилагарақәеи злам, ишьақәгылахьоу аусумҭақәа рҭыжьымҭақәа рцәырҵра ахылҿиааит<ref name="Nem83" />. === Аамҭа ҿыц === [[Файл:Publii Virgilii Maronis Bucolica, Georgica, et Æneis by John Baskerville 1757.jpg|thumb|Ажәытәӡатәи ашәҟәы [[Титульный лист|атитултә даҟьа]]. Аҭыжьҩы [[Баскервилл, Джон|Џьон Баскервилл]], 1757]] XV-тәи ашәышықәсазы ашәҟәкьыԥхьра амҽхак ишазҳазгьы, ашәҟәқәа макьана иԥку [[Тираж|тиражла]] иҭрыжьуан, насгьы рыхә даара иҳаракын. Урҭ еиҷаҳарала рызныҟәара шхымԥадатәыз еилкаан. Ашәҟәы [[Закладка (книга)|абжьаҵақәа]] рхархәара иазкны раԥхьаӡатәи азхьарԥшқәа руак [[1584|1584 шықәсазы]] иҟалеит, аҳ икьыԥхьҩы Кристофер Баркер аҳкәажә [[Елизавета I]] абырфын бжьаҵа анлиҭаз. [[Шёлк|Абырфын]] цәаҳәа пақәа [[XVIII век|XVIII-тәии]] [[XIX век|XIX-тәии]] ашәышықәсақәа рзы аларҵәара змаз бжьаҵақәан, урҭ ашәҟә ацәа иаман, насгьы адаҟьа аура аасҭа еиҳан. Раԥхьатәи иамырхуа ашәҟәы абжьаҵақәа ацәырҵра иалагеит [[1850-е годы|1850-тәи ашықәсқәа]] рзы, урҭ еиҳарак абырфын мамзаргьы аба ҭаӡах иалырхуан. Афақь ала аус зуаз [[Печатная машина|акьыԥхьгатә машьынақәа]] аларҵәара роуит 1800-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы. Урҭ сааҭкахь 1100 бӷьыц ркьыԥхьра рылшон, аха аусуҩцәа ари аамҭа иалагӡаны 2000 дырга еиҳамкәа ракәын зықәыргылара иахьӡоз. [[Монотип (полиграфия)|Амонотиптәи]] [[Линотип|алинотиптәи]] апрессқәа XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы иаларгалеит. Урҭ 6000 дырга рҟынӡа, насгьы ацәаҳәақәа шеибгоу зныкҟьара рықәыргылара ҟалон. XV-тәи ашәышықәса инаркны акыр шықәса ақәырӡхеит акьыԥхьгатә машьынақәа реиӷьтәреи [[Свобода слова|ажәа ахақәиҭра]] адкылареи, хәыҷы-хәыҷла ацензура аҩаӡара ларҟәуа<ref group="K">Шәахә. иара убас [[Интеллектуальная собственность|аинтеллектуалтә мазара]], [[Общественное достояние|зегьы ирзеиԥшу амазара]], [[Авторское право|автортә зин]].</ref>. XX-тәи ашәышықәса азбжазы Европа ашәҟәқәа рҭыжьра арбага шықәсык ахь 200 нызқь шәҟәыхьӡ иреиҳахеит. Зынӡа 130 миллион рҟынӡа ашәҟәыхьӡқәа ыҟоуп (2010 шықәсазы)<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2010/08/06/books |title=Google сосчитал книги всех библиотек мира |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808030307/http://lenta.ru/news/2010/08/06/books/ |url-status=live }}</ref>. == Ҳаамҭазтәи атехнологиақәа == {{Main|Аполиграфиа}}[[Файл:1972 CPA 4119.jpg|thumb|right|[[ИУНЕСКО|УНЕСКО]] [[1972|1972 шықәса]] иаланаҳәаз Жәларбжьаратәи Ашәҟәы ашықәс иазку [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә мҳәыр]].]] Иахьа ашәҟәқәа рыҟаҵараан еиҳарак рхы иадырхәо атехнологиа [[Офсетная печать|аофсеттә кьыԥхьра]] ма [[Литография|алитографиа]] ауп, уи аан ашәыга акьыԥхьратә форма аҟынтәи ақьаад ахь ииасуеит абжьаратә цилиндр ала. Адаҟьақәа еишьҭаргыланы ақьаадыршаҿы иркьыԥхьуеит, анаҩс уи хаз-хазы абӷьыцқәа рыла еиҟәыршоит, ашәҟәы иаразнак ииашоу еишьҭаргылашьала еизгахарц азы. Ари аҩыза амашьына аршаратә ма аротациатә амашьына ҳәа иашьҭоуп; иара убас иҟоуп аофсеттә машьынақәа, ақьаадыршақәа рҟны акәымкәа, хазы игоу абӷьыц аҿы икьыԥхьуа. [[Оттиск|Акьыԥхьқәа]] зну абӷьыцқәа реизгара ашьҭахь, ашәҟәы ацәеизгаратә усурақәа мҩаԥысуеит. Иҳаҩсыз ашәышықәса азбжазы аус ари ахәҭа хазы игоу анаплакқәа инарыгӡон, ашәҟәҭыжьра иалахәымыз, ашәҟәы ацәа аиқәыршәара аус мацара иазкыз; иахьазы акомпаниақәа реидҵарақәеи реиҭеиҿкаарақәеи апроцессқәа ирыхҟьаны аҭыжьратә еилакы аҩнуҵҟа еиуеиԥшым аусқәа реилаҵара еиҳа-еиҳа иацлоит, уажәшьҭа хыхь зыӡбахә ҳәаз анаплакы иеиԥшу анаплакы аԥшаара уадаҩуп. Атрадициатә ӡахра ада ашәҟәқәа рыхҩаркра еиҳа-еиҳа ауаа ргәы иахәоит, аха ажәытәтәи [[Брошюровка|аброшиуратә]] методқәагьы акьыԥхьра апроцесс аҿы амҩа рыԥшаауеит. Еиҳа-еиҳа иалаҵәоит ашәҟәы ацәа ишаԥу еиԥш аҭаӡахра ада аизгара аметод, аха ԥыхьатәи аметодқәагьы зегьакоуп аполиграфиатә процесс аҟны аахархәара роууеит. Ҳаамҭазтәи ашәҟәҭыжьра астандартизациа аҟазшьоуп: иҭрыжьуа ашәҟәқәа, еиҳараӡак, иалкаау ашәагааи [[Формат книги|аформати]] рымоуп. Англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы, [[США|ЕАА]] рыда, Британиатәи астандартқәа аҳра руеит; [[Европа]]тәи атәылақәа рхатәы ԥҟарақәеи анормақәеи рымоуп. Ақьаадгьы ҷыдала аполиграфиатә ҭахрақәа рзы иҭрыжьуеит; [[Чтение|аԥхьара]] армариаразы ишаԥу еиԥш уи шкәакәаӡа акәымкәа, маҷк ирлашьцаны иҟаҵоуп, насгьы абӷьыц ганкахьала икьыԥхьу атекст даҽа ганкахьала иубарҭамхарц азы иалкаау [[Плотность|ажәпара]] амоуп. Ашәҟәы хкы зеиԥшроу еиԥш иашьашәало ақьаадгьы ахархәара арҭоит; Еиҳа иалаҵәахьоу хкыуп еиуеиԥшым аҩаӡара змоу [[Мелованная бумага|амелтә қьаад]]. === Ацифра кьыԥхьра === Уажәтәи аамҭазы ашәҟәқәа ҭрыжьуеит [[Цифровая печать|ацифратә кьыԥхьра]] ахархәаралагьы. Урҭ рдаҟьақәа аофистә техника иакьыԥхьуа адокументқәа реиԥш ишьақәгылоит — [[Лазерный принтер|алазертә принтерқәа]] ма [[Копировальный аппарат|акопирқәа]], [[Тонер|атонер]] ахархәарала, [[Чернила|аҷышәга]] акәымкәа. Абас еиԥш иҟоу азнеишьа аҭыжьымҭа [[Тираж|атираж]] хәыҷқәа ркьыԥхьра алнаршоит (аексимплиарқәа ҩышә-хышә раҟара), аофсеттә прессала аусураан ихымԥадатәу аҽазыҟаҵаратә етапқәа ахьыҟам абзоуралагьы. Ацифратә кьыԥхьра ацәырҵра ашәҟәқәа рҭыжьраҿы азнеишьа ҿыц ашьақәгылара иацхрааит — [[Печать по требованию|аҭахрала акьыԥхьра]] ҳәа изышьҭоу ахь, ашәҟәқәа рыхҩылаақәа ҷыдала адҵаалаҩ изы ианыҟарҵо, иара ҭыжьымҭак анҿеиҵалак ашьҭахь. === Аелектронтә шәҟәы === {{Main|Аелектронтә шәҟәы (адокумент)}} Атермин «[[Электронная книга (документ)|електронтә шәҟәы]]» (е-шәҟәы, англыз бызшәала e-book) ахархәара амоуп иаабац ашәҟәы аҟынтәи аинформациа злоу, аха [[Цифровой формат|цифратә форматла]] иаагоу, насгьы [[Носитель информации#Классификация носителей|аелектронтә ныҟәгагақәа]] рҿы ([[CD-ROM]], [[DVD-ROM]], уҳәа убас иҵегьы) иҭагалоу ашәҟәы аганахьала. Акьыԥхьымҭақәа рхыԥхьаӡара ахьеизҳауа ([[Информационный взрыв|аинформациатә ԥжәара]] ҳәа изышьҭоу) ашәҟәыҵәахырҭақәа рзы икьыԥхьу аинформациа рацәа аҵәахра иадҳәалоу азҵаара шьҭнахит. Аелектронтә ҭыжьымҭеи аинтернети рыҟалара иалнаршоит аинформациа ақьаадтә шәҟәқәа рҿы акьыԥхьра акәымкәа, еиҳа иҭбаау аелектронтә ныҟәгагақәеи [[Электронная библиотека|аелектронтә библиотекақәеи]] рҿы аҵәахра, насгьы аҭыԥантәи еиԥш харантәигьы [[Всемирная сеть|Адунеизегьтәи абызкаҭаҳа]] ала аинформациа аиура алнаршоит. Абас еиԥш иҟоу ашәҟәқәа абзиарақәа реиԥш ахатә малырқәагьы рымоуп, аха, иҟоу [[Электронная книга (устройство)|аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьаратә системақәа]] рыманшәаламрақәак ирыхҟьаны (иаҳҳәап, аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьара аццакыра, «[[Jakob Nielsen|Nielsen Norman Group]]» имҩаԥнагаз аҭҵаара ала, урҭ рқьаадтә аналогқәа рыԥхьара аццакыра аасҭа бжьаратәла 10% рыла еиҵоуп)<ref>напр. [[IPad|Apple iPad]] (-6,2 %) [[Amazon Kindle]] (-10 %), см. [http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ Nielsen Norman: iPad лучше Kindle подходит для чтения, но уступает бумажным книгам] {{Wayback|url=http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ |date=20140708004658 }}</ref>, лассы-лассы атрадициатә қьаадтә шәҟәқәа аԥыжәара арҭоит, урҭ рҭыжьра иақәнагоу аҩаӡараҿы иаанзыжьуа. Аха иахьазы аӡәырҩы иҟоу ашәҟәқәа [[Оцифровка|ацифрахь аиагара]] рҽазыршәоит, урҭ аелектронтә хархәагақәа рҿы рыҵәахра еиҳа иманшәалахарц, насгьы ԥымкрада зегьы ахәаԥшра рзымариахарц азы. Иҟоуп иара убасгьы урҭ ркьыԥхьратә процесс азы ақәҿиарақәагьы, иаҳҳәап, [[Печать по требованию|азыҳәарала акьыԥхьра]], [[Электронный журнал|аелектронтә журналқәа]], уҳәа убас иҵегьы. === Аудиошәҟәы === {{Main|Аудиошәҟәы}} [[Аудиокнига|Аудиошәҟәы]] аԥҵаразы, аусумҭа атекст ауаҩы даԥхьоит — еиҳарак апрофессионалтә [[Актёр|актиор]] мамзаргьы убас еиԥш иҟоу ргәыԥ — мамзаргьы (еиҳа имаҷны) [[Синтезатор речи|ацәажәаратә синтезатор]] ала, ашьҭахь абжьы зҭарыҩуа хархәагак ианырҵоит. Атекст иацҵазар ауеит џьара шьҭыбжьқәак мамзаргьы амузыка. Аудиошәҟәқәа ирымоуп абзиарақәа реиԥш (иаҳҳәап, мзызқәак ирыхҟьаны аԥхьара злымшо ауаа аинформациа реилкаара) ицәгьоу аганқәагьы (ҷыдала, абжьытә фаил атекст ахаҭа аасҭа акырӡа амҽхак дууп). == Ашәҟәы аиҿкаареи иагәылоуи == {{Main|Ашәҟәы архиара}} [[Файл:Gm-book-frame-1255-9979.jpg|мини|справа|200пкс|{{center|Аоклад}}]] Ашәҟәқәа рҭыжьра аметодқәа инарықәыршәаны — атипографиатә кьыԥхь, аформа, ахкы, мамзаргьы аҵакы ([[Энциклопедия|аенциклопедиа]], [[Словарь|ажәар]], [[Учебник|арҵага шәҟәы]], [[Проза|апроза]], апоезиа атом, [[Монография|амонографиа]], уҳәа убас иҵегьы), ашәҟәқәа рҭеиҭыԥш, рыхәҭақәа, рструктурақәа еиуеиԥшымзар ауеит. Ихаданы ашәҟәқәа ирыҵанакуеит анаҩстәи аелементқәа: * [[Книжный оклад|ашәҟәы ацәа архиара]]; * [[Суперобложка|асуперцәа]] — ашәҟәы ацәа кьакьа иахҟьоу [[Ламинирование полиграфической продукции|аламинаттә]] қьаадхҩа; * [[Переплёт|аҭаӡах]] (икьакьоу) — ашәҟәы абӷьыцқәа реидҳәалоу зҭаркуа (зҭарҷабуа), акартон, ацәа, аба, ақьаад рыла еиқәыршәоу, еиҳарак икьакьоу ахҩа; * [[Обложка|ацәа]] мамзаргьы “аҭаӡах тата” — ашәҟәы ахьӡи автори зну итатоу мамзаргьы маҷк икьакьоу ашәҟәы ацәа; ** Аҭаӡах ашьаҭа иаҵанакуеит: *** [[Бумага|ақьаад]] жәпа; *** [[Картон|акартон]]; *** [[Кожа (материал)|аԥсабаратәи]]/мамзаргьы [[Искусственная кожа|амаҭәашьартәи ацәа]]; *** [[Ткань|аба]]; ** [[Тиснение|ақәҭыхра]]: *** [[Сусальное золото|ахьтәы бӷьыц]]; *** [[Поталь|апотал]]; *** Аԥшшәы змоу [[Фольга|афольга]] *** аџьаз фольга; *** Алиумини фольга; *** «аиубилеитә» ҭаӡахтә фольга; ** акант — аблок аҳәаақәа ранҭыҵ иҭыҵуа аҭаӡах тата аҵкарқәа; ** ашәҟәы аԥхьатәи [[Обложка|ацәа]] ахьӡ аманы мамзаргьы иамамкәа; ** [[Корешок книги|Ашәҟәы адац]] — ашәҟәы ахьӡ знызар ауа абӷьыцқәа ахьҭаӡаху ма иахьеидҷабло аҭыԥ; ** ашәҟәы ашьҭахьтәи ацәа, [[Автор|автор]] изку икьаҿу адыррақәа (ихымԥадатәӡам), [[Штриховой код|аштрих-код]], [[Ахә|ахәԥса]] зну; ** [[Каптал|Акаптал]] хыхьи ҵаҟа адац аҵаҟеи ** [[Ляссе|лиассе]] — адаҟьақәа рыбжьара абжьаҵаразы [[Тесьма|аԥаҵа]] мамзаргьы [[Шёлк|абырфын]] лента, хыхьтәи [[Каптал|акаптал]] иақәӡаху; * ашәҟәы адаҟьақәа рыла еиқәыршәоу [[Книжный блок|ашәҟәы аблок]] (аблок зегьы [[Золочение|хьыла]] ма ашәыгатә тонқәеи асахьақәеи рыла ирԥшӡазар ауеит, иара убасгьы ашәҟәы [[Алфавит|алфавитла]] ма атемақәа рыла аҭаԥҟарсҭақәа, ашәыгақәа рыла); ** [[Марля|амарлиа]] — ашәҟәы аблок аидкыларазы; ** [[Нитки|аӡахратә рахәыцқәа]] — ашәҟәы аблок адаҟьақәа реидҵаразы; ** [[Клей|аҷабга]] — ашәҟәы адаҟьақәа ацәа татаҿы реидырҷабларазы; * ашәҟәы адаҟьақәа; ** [[Форзац|афорзац]] — ашәҟәы аҿы аблоки аԥхьатәи “ахы” аҭаӡахи рыбжьара иҟоу ҩ-бӷьыцк рыла еиқәыршәоу ақьаад жәпа: аблок ашәҟәы иаднакылоит, насгьы аҵыхәтәантәи адаҟьақәа аҟьашьра аҟытәи еиқәнархоит; ** [[Нахзац|анахзац]] — ашәҟәы ацәеи ашьҭахьтәи адаҟьақәеи еидызкыло еиҳа ижәпоу ақьаад иалху аҩбӷьыц; ** [[Авантитул|авантитул]] (ихымԥадатәым); ** [[Титульный лист|атитултә даҟьа]] — ашәҟәы ахдаҟьа, ашәҟәы ахьӡи аинформациа хадеи зну, иара убасгьы аҭыжьырҭа, ақалақь, аҭыжьымҭа арыцхә ирызку адыррақәа зну; ** [[Фронтиспис|афронтиспис]] ([[Фасадный лист|афасадтә даҟьа]], ихымԥадатәым) атитул мамзаргьы раԥхьатәи адаҟьа аԥхьа иагәыларҷабу, ашәҟәыҩҩы исахьа мамзаргьы ашәҟәы атема хада аазырԥшуа асахьа зну (иреиӷьу ахаҭабзиареи аҩаӡара змоу ақьаад аҿы хазы икьыԥхьуп): атекст ихадоу асахьақәа зну агәыларҷабқәагьы уи аҩыза ақьаад аҟны икьыԥхьуп; ** [[Выходные сведения|аҭыҵратә дыррақәа]] ([[СССР|асоветтәии]] [[Российская Федерация|урыстәылатәии]] аҭыжьымҭақәа рҿы) мамзаргьы [[Импрессум|аимпрессум]] (егьырҭ атәылақәак рҭыжьымҭақәа рҿы); *** [[Шмуцтитул|ашмуцтитул]] — анаҩстәи аҟәша ма ашәҟәы ахәҭа ахьӡ зну хазы игоу ашәҟәы адаҟьа; *** [[Аннотация|аннотациа]] — аахәаҩцәеи, аҭицәеи, абиблиотекарцәеи рзы аҭыжьымҭа ахҳәаа кьаҿ; ** ашәҟәы [[Текст|атекст]] — ашәҟәы атексттә материал, хазы адаҟьақәа рҿы икьыԥхьу, насгьы ашәҟәы аблок аҟны иҷабны ма иҭаӡахны еидкылоу; *** [[Предисловие|аԥхьажәа]]; *** ажәалагала — аусумҭа атема хада мамзаргьы уи ахәҭақәа руак аԥхьа иҟоу аҟәша, уи ацәырҵра азыҟаҵара иазырхоу; *** [[Колонтитул|аколонтитул]]; *** [[Примечания|азгәаҭақәеи]] [[Сноска|асноскақәеи]]; *** [[Ссылка (запись)|азхьарԥшқәа]]; *** ашәҟәы [[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]]; *** [[Книжный указатель|арбага]] (амаҭәартә, ахьӡтә, агеографиатә, уҳәа убас иҵегьы) ахьӡқәа, ахқәа, аелементқәа алфавитлеи даҟьалеи еишьҭаргыланы, иара убасгьы иҟалар зылшо аббревиатурақәа рсиа зну; *** [[Оглавление|ашәҟәы ахәҭақәа]] мамзаргьы ашәҟәы [[Содержание (литература)|ашьақәгылашьа]] — ашәҟәқәа ралагамҭаҿы ма рҵыхәан иҟазар алшоит; ** [[Экслибрис|аекслибрис]] — ашәҟәы адырга, ақәҭыхра, ашәҟәыҵәахырҭа зтәу имҳәыр. == Аҵәахра == [[Файл:Carl Spitzweg - "The Bookworm".jpg|thumb|right|160px|[[Шпицвег, Карл|Карл Шпицвег]] исахьа “[[Книжный червь (картина)|Ашәҟәтәы хәаҷа]]”]] XIX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны ацеллиулоза иалхны ақьаад аҟаҵара иалагеит<ref>{{книга |автор= |заглавие= Сохранность книжных фондов: сборник научных трудов|место= М.|издатель=Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина. |издательство= |год= 1978|страницы= 5}}</ref>. Ароманқәеи, ашколтә рҵагақәеи ашәҟәқәеи ауааԥсыра ирзеиԥш мазарахеит. Аха уи ақьаад аҵәыҵәра алан, уи ақьаад ҩнуҵҟала маҷ-маҷ иԥхасҭазтәуа аҷыҷра ахылҿиаауеит. Убри аҟнытә, иахьатәи ашәҟәыҵәахырҭақәа ажәытә шәҟәқәа рҿы иҟоу аҵәыҵәқәа рықәгара рҽазыршәалароуп. 1850<ref group="K">Еиҳа изаатәиу аҟаҵаратә методқәа рҿы ацеллулоза иалоу аҵәыҵәқәа анеитрализациа азызуаз акьырхаҳәқәа рхы иадырхәон.</ref>-1950<ref group="K">Еиҳа иҿыцқәоу ҟаҵоуп аҵәыҵә ада, мамзаргьы ашьиолочтә қьаад аҟны.</ref> шықәсқәа рыбжьара икьыԥхьыз ашәҟәқәа ари афеномен иақәшәоит. Ашәҟәқәа рыҵәахраан ацәеи атексти рҿы ахимиатә ԥсахрақәа ҟалар шалшо иазхәыцлатәуп. Ашәҟәқәа амра ахьрықәымшәо, ихьшәашәоу, иҭылашьцаау, ибжьаратәу ацәаакыра ахьыҟоу ауадаҿы иҵәахызар еиӷьуп. Ашәҟәқәа, еиҳаракгьы ихьанҭоу ашәҟәқәа, рформа еиқәхарц азы, рыкәша-мыкәша иҟоу атомқәа рыҵгәозароуп, убри аҟнытә шәагаала еилыԥшаалатәуп. Аҩны, ашәҟәқәа лассы-лассы [[Книжный шкаф|ашәҟәҭаҵарҭақәа]] рҿы мамзаргьы ақәҵарҭақәа рҿы иқәырҵоит. Ашәҟәқәа рықәҵарҭаҿы ашәҟәқәа рацәаны ианыҟам, [[Держатель для книг|ашәҟәқәа раанкылага]] аҭаххоит, урҭ кьынааны иҟамларц азы. Аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы аԥхьаҩцәа рзы ирацәаны ахархәара аиуит ажәытә шәҟәқәа релектронтә фотохкьыԥхьаақәа<ref>{{книга |автор= Дергачева-Скоп Е., Алексеев В.|заглавие= Древнерусское духовное наследие в Сибири: научное изучение памятников традиционной русской книжности на востоке России|место= |издательство= ГПНТБ СО РАН|год= 2008|том=2|страницы= 471}}</ref>, насгьы аоригинал иҷыдоу аҭагылазаашьақәа рҿы иҵәахуп. == Ашәҟәқәа реизгақәа == {{Main|Ашәҟәыҵәахырҭа}} ''Шәахә. иара убас:'' [[Абиблиофилиа]] Ашәҟәқәа реизга хатәны (аколлекциа) мамзаргьы еилазааратәны ([[Библиотека|абиблиотека]]) иҟазар ауеит. Раԥхьаӡа ари аҩыза аизга амазаара [[Аамсҭара|аамсҭацәеи]] амал змаз ауааи, иара убас [[Монастырь|ауахәамақкәеи]] [[Университет|ауниверситетқәеи]] рзы ҳаҭыр ду акәын. Ашәҟәқәа рыхә еиҳа ианмаҷха, урҭ рхыԥхьаӡарагьы еизҳацыԥхьаӡа, ауаажәларратә библиотекақәа рылаҵәара иалагеит, убри аҟынтә ауаа рацәа рзы ашәҟәқәа рыԥшаара еиҳа имариахеит. Аха еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны (аԥшаара аласра, агьамақәа, [[Престиж|ҳаҭыр]] ахьақәыз азы) џьоукы рхатә библиотека рымазар рҭахын (иагьырҭахуп). XX-тәи ашәышықәсазы ацәа тата змоу ашәҟәқәа рцәырҵра иахҟьаны еицырдыруа алитература еиҳа-еиҳа ирацәахеит. Ашәҟәқәа реиҳарак рыхә алаҟәреи ашәҟәыҭирҭақәа рылаҵәареи ирыхҟьаны хаҭалатәи ашәҟәыҵәахырҭа амазаара ауаажәларраҿы акапан иасимволны аҟазаара иаҟәыҵит. Ашәҟәыҵәахырҭа дуқәа рҿы ашәҟәқәа рыԥшаара аџьабаа рацәаны иацын, убри аҟынтә урҭ рыԥшаара еиҳа имариахарц азы, атемақәа, авторцәа рыхьӡқәа, иахьҭыҵыз атәыла, уҳәа убас егьырҭ арбагақәа рыла [[Каталогизация (библиотеки и музеи)|акаталогизациатә]] системақәа аԥырҵеит. == Ашәҟәқәа реихшара == [[XX век|XX-тәи]] ашәышықәсазы ашәҟәыҵәахҩцәа адунеи зегь аҿы есышықәса иҭыҵуаз ашәҟәы рацәа рыцклаԥшра иадҳәалоу ауадаҩрақәа ирықәшәеит. Уи аганахьала, [[Международная федерация библиотечных ассоциаций и учреждений|Абиблиотекатә ассоциациақәеи аинститутқәеи Жәларбжьаратәи рфедерациа]] ари апроблема аӡбаразы мыругақәак аԥнаҵеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы — [[Международное стандартное библиографическое описание|жәларбжьаратәи астандарттә библиографиатә хҳәаа]] (ISBD). Уи инақәыршәаны, ҭыжьымҭа цыԥхьаӡа [[Международный стандартный книжный номер|жәларбжьаратәи астандарттә шәҟәытә номер]] — ISBN<ref group="K">Ашәҟәқәа рзы [[EAN]]-[[Штрихкод|аштрих-код]] ISBN аҟынтәи иаагоуп арымарахь 978 ацҵаны, насгьы агәаҭаратә еизга ҿыц иԥхьаӡаны.</ref> рыҭоуп. Убас ала, ISBN адунеи аҿы иарбан тәылазаалак аҿы иҭыҵуа ашәҟәқәа зегьы рзы иҷыдоу [[Идентификатор|идентификаторуп]], ашәҟәҭыжьыҩ ари астандарт идикылозар. Асистема адгылара анаҭоит иҷыдоу ахеилак. Аидентификатор ԥшьы-хәҭак рыла ишьақәгылоуп: * Атәыла акод * [[Издатель|Аҭыжьҩы]] икод * Ахьӡ акод * [[Контрольное число#Номер ISBN|агәаҭаратә еизга]], 0 инаркны 9 рҟынӡа аҵакқәа аазхәо, насгьы X (10). ISBN анахысгьы, иҟоуп даҽа классификациатә системақәак — иаҳҳәап, [[ББК]] ма [[УДК]]. == Аилазаараҿы ароль == [[Файл:Printing3 Walk of Ideas Berlin.JPG|thumb|210px|''Ашәҟәқәа рбаҟа'' [[Берлин]] (Германиа). Иаартуп 2006 шықәса мшаԥымза 21 рзы ҳаамҭазтәәи акьыԥхьра аԥҵаҩы [[Гутенберг, Иоганн|Иоганн Гутенберг]] иаҳаҭыр азы.]] Аурыс шәҟәыҩҩы [[Максим Горький|Максим Горки]] абас рабжьигон: {{Ацитата|Ашәҟәы бзиа ижәбала — адырра ахыҵхырҭа, адырра мацара ауп еиқәырхагоу, уи мацара ауп доуҳала иӷәӷәоу, ииашоу, иҟәыӷоу уааны шәҟазҵо, ауаҩы гәык-ԥсык ала бзиа ибара, иџьабаа ҳаҭыр ақәҵара, еиԥымҟьо иус дуқәа рылҵшәақәа гәык-ԥсык ала рыхӡыӡаара зылшо<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_7.html|title=Высказывания про книги. Страница 7|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005242/http://www.aforism.su/31_7.html|url-status=live}}</ref>. Асовет шәҟәыҩҩы [[Павленко, Пётр Андреевич|П.А.Павленкогьы]] ашәҟәы иааннакыло аҭыԥ азы абри аҩыза ахырхарҭала дцәажәон: «''Ашәҟәы — зегьы еицырзеиԥшу ԥышәоуп. Ашәҟә дуӡӡақәа ҩажәа ирыԥхьаз ауаҩы, аԥсҭазаара дуӡӡақәа ҩажәа ихигеит''»<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_8.html|title=Высказывания про книги. Страница 8|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005247/http://www.aforism.su/31_8.html|url-status=live}}</ref>.}} 2014 шықәса хәажәкырамза 14 рзы [[День православной книги|аиашахаҵаратә шәҟәы Амш]] азгәаҭараҿы ажәахә ҟаҵо, Москвеи Урыстәыла зегьы рпатриарх [[Кирилл (патриарх Московский)|Кирилл]] ҳаамҭазтәи ауаажәларраҿы ашәҟәқәа иааннакыло аҭыԥ далацәажәеит: {{Ацитата|Иахьа ҳара ашәҟәқәа убриаҟара лассы-лассы ҳхы иаҳархәоит, ҳнапаҿы зеиԥшыҟам ауаҩытәыҩсатә культура абаҟа шаҳкугьы хырҩа аҳҭаӡом. Ииашаҵәҟьаны, ашәҟәы абзоурала адыррақәа ишшапаӡа аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иахь ииасуа мацара акәымкәа, аха вертикаллагьы — ииасыз аамҭа аҟынтәи иахьатәи аамҭахь, иахьатәи аамҭа аҟынтәи иҟалаша аамҭахь ииасуеит. Ашәҟәқәа рҿы иҵәахуп ауаатәыҩса рҟәыӷара<ref>{{статья|автор=Тутина, Юлия. |заглавие=Мудрость в переплёте. Как Москва отметила День православной книги|ссылка=http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947|издание=[[Аргументы и факты|Аргументы и факты — СтоЛичность]]|год=2014|номер=4 (53) за 9 апреля|страницы=4|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021154/http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947}}</ref>.}} === Агеральдикаҿы === Ашәҟәы адгьылҵакыратә, ахылҵшьҭратә, ауахәаматә геральдикаҿы иаларҵәоу, игеральдикатәым фигуроуп. Ашәҟәы афигура еиҳа лассы-лассы иаанагоит: * Иԥшьоу аҩыра (иаҳҳәап, Аԥшьаҩыра) * аҵареи аҿиареи * Аҭоурых абеиара, алитературатә ҵасқәа мамзаргьы азакәан аҳра <gallery class="center" caption=""> Coat of Arms of Vnukovskoe.png|[[Поселение Внуковское|Внуковское аҳабла]] агерб Keele Library arms 0838.jpg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] ашәҟәыҵәахырҭа агерб University of Keele arms.svg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] агерб University of Staffordshire arms.svg|Стаффордширтәи ауниверситет агерб </gallery> == Шәахә. иара уб. == * [[Книжный червь (премия)|Ашәҟәытә хәаҷа (аҳамҭа)]] == Азгәаҭақәа == '''Акомментариқәа''' {{Reflist|group="K"}} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{Reflist|22em}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Добиаш-Рождественская, Ольга Антоновна|Добиаш-Рождественская О. А.]]|заглавие=История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии|место=М.|год=1987|издательство=[[Книга (издательство)|Книга]]|издание=3-е изд|серия=История книжного искусства. Монографии и очерки|тираж=5000|ref=Добиаш-Рождественская}} * ''[[Кирпичников, Александр Иванович|Кирпичников А. И.]]'' Книга // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. — СПб., 1890—1907. * {{книга|автор=[[Немировский, Евгений Львович|Немировский Е.]]|часть=|ссылка часть= |заглавие= Мир книги. С древнейших времён до начала XX века|ссылка= |викитека= |ответственный=Рецензенты [[Говоров, Александр Алексеевич|А. А. Говоров]], Е. А. Динерштейн, [[Утков, Виктор Григорьевич|В. Г. Утков]] |издание= |место=Москва |издательство=Книга|год=1986 |тираж=50000 |ref=Немировский }} * ''Шапкина О. И.'' Символистская книга в России начала XX века // Известия высших учебных заведений. Проблемы полиграфии и издательского дела. — 2014. — № 5. — С. 115—122 * ''Георгиев П. В.'' Библиотека и традиционная бумажная книга // Учитель истории в социокультурном пространстве Евразии в конце ХХ — начале XXI в'''.:''' Материалы Всероссийской научно-практической конференции. — [[Казань]]: Изд-во Казанского университета, 2016. С. 361—368. {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:шәҟәы}} [[Акатегориа:Ашәҟәқәа| ]] [[Акатегориа:Ақьаад аалыҵқәа]] dfcaepvkvfr6beejuv3tjsjer9h8eve 169639 169609 2026-07-18T21:07:11Z Fraxinus.cs 8381 +[[Акатегориа:Адокументқәа]]; +[[Акатегориа:Аныҟәгагақәа рформатқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 169639 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Ашәҟәы|Ашәҟәы (аҵакы)}} [[Файл:Latin dictionary.jpg|мини|300пкс|[[Грац]] ([[Австриа|Австриа]]) иҟоу ауниверситеттә библиотека аԥхьаратә уада хадаҿы антиквартә шәҟәқәа]] '''Ашәҟәы''' — акьыԥхьтә аалыҵ ахкқәа, иара убас уаанӡатәи анапылаҩыратә аалыҵ ахкқәа иреиуоуп: ипериодикатәым аҭыжьымҭа, еидҳәалоу ма хазы игоу ақьаадтә [[Лист|бӷьыцқәа]] (адаҟьақәа) мамзаргьы [[Тетрадь|атетрадқәа]] рыла ишьақәгылоу, атексттәи аграфикатәи ([[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]]) ажәабжь [[Типография|типографиала]] ма [[Рукопись|напылаҩырала]] изну, еиҳарак ацәа кьакьа змоу<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/stefanov/article/ste/ste-0833.htm?text=Книга&stpar1=1.1.5 Книга]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-10|bot=InternetArchiveBot }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|число=14|месяц=06|год=2016}} // Стефанов С. И. Реклама и полиграфия: опыт словаря-справочника. — М.: Гелла-принт, 2004. — 320 с.</ref>. {{Врезка | Заголовок = | Заголовок снизу = | Подпись = [[Жванецкий, Михаил Михайлович|Михаил Жванецки]] | Выравнивание = right | Ширина = 280px | Высота = | Размер шрифта = 0.9em | Фон = | Без разрывов = | Содержание = Аԥсҭазаара кьаҿуп.<br> Ашәҟәы мацара ауп иҟәымшәышәу.<br> Аполка иқәихит. Еихиршәшәеит. Иқәиргылеит.<br> Аԥагьара амаӡам.<br> Уи мҵааӡакәа угәы иҭалом.<br> Аполка иқәгылоуп, ҿнаҭуам, анапы ԥхақәа ианырго ҳәа иԥшуп.<br> Нас уи аартхоит. }} Ашәҟәы ҳәа иара убасгьы иазаҳҳәар ҳалшоит хазы еидҳәалоу аҭыжьымҭа аҳасабала [[Акьыԥхьра#Книгопечатание|акьыԥхьразы]] иазԥхьагәаҭоу [[Алитература|алитературатә]], ма [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырратә]] аԥҵамҭа<ref>{{книга|автор=Лопатин В. В., Лопатина Л. Е.|заглавие=Русский толковый словарь : около 35 000 слов|издание=4-е изд|серия=Библиотека словарей русского языка|место=М.|издательство=Русский язык|год=1997|страниц=832|isbn=5-200-02420-X|тираж=15000}}</ref>. [[Информационные технологии|Аинформациатә технологиақәа]] рыҿиара абзоурала, еиҳа-еиҳа ауаа рылаҵәара иаҿуп [[Электронная книга|аелектронтә шәҟәқәа]] — [[Акомпиутер|акомпьютерқәа]] рҿы ма уи азы иазԥхьагәаҭоу иҷыдоу [[Электронная книга (устройство)|амыругақәа]] рҿы узыԥхьар улшо икьыԥхьу ашәҟәқәа релектронтә версиақәа<ref>{{cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|title=Definition of e-book in English|publisher=Oxforddictionaries.Com|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506150516/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|url-status=live}}</ref>. 2013 шықәсазы ашәҟәқәа рџьармыкьаҿы електронтә шәҟәқәа рхыԥхьаӡара 30% ыҟан, рыхәԥса ахәҭаа — 14%<ref>{{cite web|url=http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|title=Study: E-books Settle In|author=Jim Milliot.|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506145119/http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|url-status=live}}</ref>. == Аетимологиа == Апраславиантә ажәа [[wikt:*kъniga|kъniga]] хыҵхырҭас иамазар иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу аверсиақәа: * ажәытә ҭырқәшәа *küinig, [[дунайско-болгарский язык|дунаи-болгартәи]] *küiniv ([[Ауигәыр бызшәа|уигуртәи]] kuin, kuinbitig) аҟынтәи [[Акитаи бызшәа|Китаитәи]] küen<ref group="K">Иҟалап, [[китайские иероглифы|Китаитәи аиероглиф]] 卷 аӡбахә ҳәазар.</ref> — «[[Свиток|ақьаадырша]]» ахь<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=2 (Е—Муж)|ответственный=Пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=263|тираж=50000}}</ref>; * ажәытәӡатәи [[Приставка (лингвистика)|апрефикстә]] еилаҵа *kъn- насгьы ашьагәыҭ *ig- < *jug (*ieug-) «аиԥшьра, аидҳәалара», даҽакала иуҳәозар, «еидҳәалоу абӷьыцқәа»<ref>[http://essja.narod.ru/index.htm Этимологический словарь славянских языков] {{Wayback|url=http://essja.narod.ru/index.htm |date=20121120095738 }} (Н. Н. Казанский, Ю. К. Кузьменко. «К этимологии ст.-слав. КЪNИГ»)</ref>. == Аҭоурых == {{Main|Ашәҟәы аҭоурых}} === Ажәытәра === Ҿырҳәала аимдара — ауаатәыҩса рҭоурых аҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу адыррақәа реимдашьа ауп. [[Древний мир|Ажәытәтәи ацивилизациақәа]] аҩыратә системақәа анырыӡба ашьҭахь, ауаа аҩразы [[Глиняные таблички|анышәаԥшьтә цәаҟьақәа]], [[Дерево|аҵла]] [[Кора|ацәа]], [[Металл|аихатә]] бӷьыцқәа уҳәа, шамахамзар зегьы рхы иадырхәо иалагеит. ==== Адырганҵа ==== Адырганҵа ҳәа ҳҳәар ҳалшоит есыҽнытәи ахархәареи аныҟәгареи рзы иманшәалоу, зыгәра угартә иҟоу, иҩу ажәабжь [[Носитель информации|аныҟәгага]] ҳәа. Еиҳарак араҟа ҩыгас ахархәара змаз [[Стилос|астило]] акәын. Адырганҵақәа ихадоу рыхкқәа ҩба алкаазар ауеит: анышәаԥшьтә (иаҳҳәап, [[Тигр (река)|Тигри]] [[Евфрат|Евфрати]] рыбжьара иҟоу адәҳәыԥш ауааԥсыра рыбжьара), урҭ лассы-лассы рхы иадырхәон [[Клинопись|асалҩырала]] аҩразы<ref name="Nem39">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 39.</ref>, насгьы [[Восковая табличка|ацәатәы]]. Аҵыхәтәантәиқәа [[Воск|ацәа]] ахҟьа змаз аӷәыцәмаҟьақәа ракәын, анышәаԥшьтәқәа ракәзар [[Глина|нышәаԥшь]] мацарала ишьақәгылан, насгьы аҩырақәа анырнырҵалак ашьҭахь урҭ лассы-лассы [[Обжиг|амца рыжәырҵон]], еиҳагьы иӷәӷәахарц азы. Абри апроцедура ашьҭахь атекст уаҳа ԥсахшьа амамызт; уи иеиԥшымкәа, ацәатә дырганҵақәа рҿы иҩыз аныхны аныҟәгага даҽазнык ахархәара ауан. [[Древний Рим|Ажәытәтәи Рим]] аӷәыцәмаҟьақәа лассы-лассы дара-дара еидырҳәалон. Идыруп «адиптихқәа», «атриптихқәа», «аполиптихқәа» (ҩба, хԥа, ирацәаны аӷәыцәмаҟьақәа)<ref name="Nem43">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 43.</ref> шыҟаз, убас ала иахьатәи ашәҟәы апрототип ҷыда — [[Кодекс (книга)|акодекс]] — шьақәыргыло<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', p. 173.</ref>. ==== Ақьаадырша ==== [[Файл:The Young Cicero Reading.jpg|thumb|right|[[Фоппа, Винченцо|Винченцо Фоппа]]. [[Цицерон]] қәыԥш ашәҟәы даԥхьоит]] [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]] [[I династия (Древний Египет)|Актәи Аҵакыра]] инаркны аҩразы рхы иадырхәон [[Папирус|апапирус]] (уи ахьӡ еиԥшу ахьӡ змоу аҵиаа амахәқәа ирылхыз [[Бумага|ақьаад]] хкы). Абас еиԥш иҟоу аԥшаахқәа зегьы раасҭа ижәытәӡоу апапирусқәа роуп, ҷыдала аҳасабырбатә документқәа, [[V династия (Древний Египет)|Ахәбатәи Аҵакыра]] аҳ [[Нефериркара Какаи|Нефериркар Какаи]] [[Пирамида Нефериркара|иԥсыбаҩ аԥшьаҭыԥ]] аҟынтәи, [[Абусир]] иԥшааз, ҳ. Ҟ. XXIV-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны XXIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭанӡа аамҭацыԥҵәахала ирыцхәырку<ref>{{книга|автор=[[Вернер, Мирослав|Verner M.]]|заглавие=Forgotten Pharaohs, Lost Pyramids. Abusir|часть=Chapter 6. The Testimony of the Papyrus Archives|место=[[Прага|Praha]]|издательство=[[Academia (издательство Чехии)|Academia]], Škodaexport|год=1994|isbn=80-200-0022-4|pages=157—170}}</ref>. Аҵәахра мариахарц азы хаз-хазы иҟаз апапирус бӷьыцқәа [[Свиток|ыршаны]] еиддырҷаблон. Ари аҵас аеллинтәии римтәии адунеи аҿы инарҭбааны аларҵәара аиуит, аха аҵла ацәеи<ref group="K">алаҭ. liber, уи аҟынтәи анаҩс иҟалеит англ. library.</ref> егьырҭ амаҭәахәқәеи рхы иадырхәон ҳәа агәаанагарақәагьы ыҟоуп. Апапирус аҟаҵаратә технологиа [[Плиний Старший|Плини Аиҳабы]] ииҩыз «[[Естественная история (Плиний)|Аԥсабаратә ҭоурых]]» (XIII-тәи ашәҟәы, XXIII-тәи ахәҭа<ref>{{книга|автор=Pliny|заглавие=Natural History. With an English translation in ten volumes by H. Rackham|volume=IV. Libri XII-XVI|год=1960|место=London, Cambridge|издательство=William Heinemann Ltd., Harvard University Press|pages=142—145|ссылка=https://archive.org/stream/naturalhistory04plinuoft#page/142}}</ref>) аҟны далацәажәеит<ref name="Nem40">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 40.</ref>. [[Геродот]] излеиҳәо ала («[[История (Геродот)|Аҭоурых]]», 5-тәи ашәҟәы, 58-тәи ахәҭа), [[Финикийцы|финикиаа]] аҩыреи апапируси [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] иааргеит ҳ.ҟ. X-тәи ма IX-тәи ашәышықәсақәа рзы. Апапирус азы, аҩыратә материал аҳасабала, абырзен ажәаны "библион" ҟалеит, ашәҟәы азы — "библос"<ref group="K">Аурыс ажәа [[Библиотека|библиотека]] ажәа “byblos” аҟынтәи ауп ишааз.</ref>, уи Финикиатәи абаӷәаза қалақь [[Библ]] ахьӡ аҟынтәи ауп ишааз, уаантәи апапирус Бырзентәылаҟа ирышьҭуан<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=1 (А—Д): пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|ответственный=под ред. и с предисл. [[Ларин, Борис Александрович|Б. А. Ларина]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=164|тираж=50000}}</ref>. Апапирус аҿы ианыз аҷышәга имарианы ианыҵуан, уи абӷьыцгьы аҩынтәраан анҩылара ҿыц азы ахархәара ауан. Еидырҷаблаз апапирустә бӷьыцқәа (абжьааԥны 20-ҟа) рцәаҳәа ау (бырзен бызшәала «ахартиа») ганкахьала иақәыҩуан. Апапирус ацәаҳәа амаақәа змаз аргьежь иакәдыршон. Аԥхьараан узнапык ала аргьежь кны егьи унапала аикәарша ԥуртлалар акәын<ref name="DR30">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 30—31.</ref>. ==== Акодексқәа ==== {{Main|Акодекс (ашәҟәы)}} [[V век|V-тәи]] ашәышықәсазы [[Исидор Севильский|Севилиатәи Исидор]], усҟантәи аамҭазы иҟаз агәаанагарақәа рыла, ашәҟәи, ақьаадыршеи, акодекси реиԥшымрақәа абас далацәажәеит: акодекс шәҟәырацәала ишьақәгылоуп, ашәҟәы — ақьаадырша заҵәык ала ишьақәгылоуп. Ҳаамҭазтәи аилкаарала акодекс раԥхьаӡатәи аинформациа аныҟәгага ҳәа иԥхьаӡатәуп, уи ашәҟәы еиԥшуп: еиҟароу адаҟьақәа анс ак арс акә ганкахьала еидҳәалоуп, насгьы еиҳа иӷәӷәоу аматериал иалху [[Обложка|ацәа кьакьа]] акәыршоуп. Ибзиаз аганқәа шрымазгьы, [[Античность|ажәытәӡатәи аамҭазы]] акодексқәа рылаҵәара ҟамлеит, еицырдыруа иҟалеит [[III век|III]]—[[IV век|IV]] ашәышықәсақәа рзы, [[Ақьырсианра|ақьырсиантә]] еилазаараҿы, [[Пергамент|апергамент]] ахархәара ианалага, апапирус еиԥшымкәа уи андырхәоз иԥжәомызт<ref>The Cambridge History of Early Christian Literature. Edd. Frances Young, Lewis Ayres, Andrew Louth, Ron White. Cambridge University Press 2004, pp. 8-9.</ref>, насгьы аԥҟара ауан. Ари аформат абзиарақәа рахь иаҵанакуан уи ама́́рара (аҩыратә ажәабжь аныҟәгага аҩганкгьы рхархәара ауан), аиҭагара, адыррақәа рыԥшаара амариара. Уи адагьы, апергамент изныкымкәа ахархәара зылшо маҭәаруп: ашәыга имарианы ианыҵуеит. Ԥшь-пергаменттә бӷьыцк рыла ишьақәгылаз, агәҭаны иҷаԥаны иҭаӡахыз аҭаҩрашәҟәы аларҵәара аман, убас иааизакны 16 даҟьа алҵуан. Уи аҩыза ашәҟәы бырзен бызшәала «тетрада» («ԥшьба») ахьӡын; иахьатәи ашәҟәқәа рыблокқәа 16, 32 даҟьа змоу атетрадқәа рҟынтәи еизыргоит<ref name="Nem43" />. ==== Ашәҟәыҭира ==== {{Main|Ашәҟәыҭира}} Ашәҟәыҭицәа ртәы рҳәоит ҳ. ҟ. V-тәи ашәышықәсазы инхоз абырзен авторцәа (иаҳҳәап, [[Ксенофонт]]). Ашәҟәыҭицәа (абиблиополқәа) рыӡбахә рҳәоит [[Аристомен]]и [[Никофон]]и ркомедиақәа рҿы. Рим ашәҟәқәа рыҭира усҟан еицырдыруан. Ашәҟәқәа еиҭахҩылааны иахьырҭиуа аусурҭақәа цәырҵуеит. Ҳара ҳҟынӡа зыхьӡ еиқәханы иааз раԥхьатәи аҭыжьҩцәа дыруаӡәкын [[Тит Помпоний Аттик|Тит Помпони Аттик]]. Аттик зусумҭақәа рыхҩылааразы азин изҭоз авторцәа русумҭақәа акы-ҩба рыхҩылаақәа ҳамҭас ириҭон<ref name="Nem45">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 45.</ref>. Адунеи аҿы атәылақәа жәпакы ашәҟәы азы иаԥҵоу ахә рхы иадырхәоит, уи ашәҟәқәа рыҭираҿы зегьы ианреиҵаха имҩақәҵагоуп. Иаҳҳәап, ари аиԥш ахәԥса XX-тәи ашәышықәсазы [[СССР]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿы ианырҵон, XXI-тәи ашәышықәсазы [[Китаи|Китаитәи]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿгьыы иркьыԥхьуан (定价 — «ишьақәыргылоу ахә»). === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === ==== Анапылаҩырақәа ==== [[Файл:Gladzor University, 13-14th century, village Vernashen, Vayots Dzor, Armenia, 10.jpg|thumb|right|350px|{{center|Аерман напылаҩыра, [[Гладзор]], XIII-XIV ашәышықәсақәа}}]] Напыла иҩыз ашәҟәқәа ([[Манускрипт|аманускриптқәа]]) [[Скрипторий|аҩырҭақәа]] рҿы иаԥҵан (алаҭын бызшәа аҟынтәи “scriptor” — “изыҩуа”). [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳҭнықалақь [[Константинополь]] аҟны аҩырҭа (идыруп уи 356 шықәсазы аус шауаз) [[Констанций II|Констанци II]] иаԥиҵеит, зхаан аҳҭнықалақь аҿы [[Публичная библиотека|ауаажәларратә библиотекагьы]] цәырҵыз (475 шықәсазы 120 000 шәҟәы ахыԥхьаӡалан). Иара убас ауахәамақәа рҿы иҟан аҩырҭақәа, урҭ рахьтә зегьы иреиҳау [[Студийский монастырь|Студитәи ауахәамаҿы]] аус ауан. Ацәаҳәақәа еиҟараны иҟазарц азы, апергамент атса тата [[Свинец|апластинкала]] цәаҳәа-цәаҳәа иршон; ԥыҭрак ашьҭахь уи азы [[Грифель|астил]] рхы иадырхәон. Акаллиграфцәа атекст ҷышәгала ианырҵон, [[Калям|акалам]] (калиам), амҿтәы лабыҵә, анаҩс аҵысхә рхы иархәаны<ref name="Nem46">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 46.</ref><ref name="DR50">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 50.</ref>. Аамҭа цацыԥхьаӡа, напылаҩырақәак рыбӷьыцқәа еиуеиԥшым аԥштәқәа рыла иршәуа иалагеит, насгьы атекст еиуеиԥшым аԥшшәқәа змаз ҷышәгала ианырҵон. Абзац ҿыц алагамҭа аҷышәга ҟаԥшь ала иҩын ([[Киноварь|акиновар]] ма асурик ала иҟаҵан). Абзацқәа рыалагамҭа зыҩуаз акаллиграфцәа раубрикаторцәа ҳәа ирышьҭан (алаҭын бызшәа аҟынтә ruber, ҵакыс иамоуп «аҟаԥшь»)<ref name="Nem47">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 47.</ref>. Апергамент аҿы ҵысхәла аҩразы иманшәалаз, итатоу, ихыгьежьу [[Унциал|аунциалтә ҩыра]] цәырҵит, уи IV-тәи ашәышықәсазы еизҳазыӷьеит<ref name="DR63">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 63.</ref>. Апергамент ахә ҳаракын аҟнытә, лассы-лассы уи ишьҭрақәланы рхы иадырхәон — атекстқәа иҷыдоу аилаҵақәа рыла ианырхуан, [[Пемза|пемзала]] ирыцқьаны аҿыцқәа рыҩуан. Даҽазнык ахархәара зауз апергамент иану анапылаҩырақәа [[Палимпсест|апалимпсестқәа]] ҳәа ирышьҭоуп. Еиҳарак ажәытә шәҟәқәа абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы абасала иқәырхуан, аха ишьақәыргылоуп егьырҭ ахҭысқәагьы — [[Высокое Средневековье|абжьаратәи ашәышықәса ҳаракы]] аан, антикатә авторцәа ртекстқәа ауахәама аԥҵаҩцәа русумҭақәа ирықәрыҩуан<ref name="DR39">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 39.</ref><ref group="K">Раԥхьатәи апалимпсестқәа руак аартын 1692 шықәсазы. XIX-тәи ашәышықәсазы ахимиатә методқәа рыла ианыхыз апалимпсестқәа ртекстқәа еиҭашьақәдыргылеит, лассы-лассы уи аан анапылаҩырақәа ԥхасҭахон. Анаҩс афотоҭыхра ахархәарала иԥхасҭазымтәуаз аиҭашьақәыргыларатә методқәа шьақәдыргылеит (Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 48).</ref><ref name="Nem47" />. [[Файл:Novgorod Codex - colour.jpg|слева|мини|[[Новгородский кодекс|Новгородтәи акодекс]] актәи адаҟьа, 1010-тәи ашықәсқәа]] V-тәи ашәышықәсазы [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] ахыбгалара адунеи аҿы уи иамаз акультуратә нырра еиҵанатәит. Мраҭашәаратәи Римтәи аимпериаҿы [[Латынь|лаҭынла]] аҩра аҵас [[Монастырь|ауахәамақәа]] рҟны иаанхеит, избан акәзар раԥхьа [[Кассиодор]] [[Виварий (монастырь)|Вивариумтәи]] ауахәамаҿы, анаҩс VI-тәи ашәышықәсазы [[Бенедикт Нурсийский|Нурситәи Бенедикт]] атекстқәа рыхҩылаара аҵак ду шамоу азгәарҭеит. Уи [[Средневековье|абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан ашәҟәқәа ирымаз аҵакы анырра ду анаҭеит, усҟан ашәҟәқәа ирыԥхьоз еиҳарак адиннапхгаҩцәа шракәызгьы. [[Ручной типографский станок|Акьыԥхьга машьына]] аԥҵахаанӡа, насгьы ахархәара ҭбаа аиуаанӡа, ашәҟәқәа зегьы напыла ихырҩылаауан, убри аҟынтә напыла иҩыз аҭыжьымҭақәа зынӡаск имаҷын, насгьы рыхәгьы ҳаракын. Ауахәама хәыҷқәа рҿы ԥыҭк ашәҟәқәа ыҟан, еиҳа идуқәаз рҿы шәкыла ашәҟәқәа ыҟан; [[IX век|IX-тәи]] ашәышықәсазы 500 шәҟәы еидкыланы измаз аизга идууп ҳәа иԥхьаӡан, Абжьарашәышықәсатәи апериод анҵәамҭазгьы [[Авиньон]] иҟаз апаптә библиотекеи [[Сорбонна|Сорбоннатәи]] ашәҟәқәа реизгеи рҿгьы ҩнызқь шәҟәы раҟара мацара ракәын иҟаз<ref>Martin D. Joachim. Historical Aspects of Cataloguing and Classification. Haworth Press 2003, p. 452.</ref>. ==== Аксилографиеи аинкунабулақәеи ==== [[Ксилография|Аксилографиа]] Мраҭашәаратәи Европа иҟалеит [[XIV век|XIV-тәи]] ашәышықәса алагамҭазы (уи уи аԥхьа Мраҭашәара ирыӡбахьан (раԥхьаӡатәи аҿырԥштәқәа руак VIII-тәи ашәышықәсахьы иаҵанакуеит); анкьаахыс аксилографиатә шәҟәқәа Кореиа иркьыԥхьуан)<ref name="Nem69_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69, 76.</ref>. Аксилографиаҿы адаҟьа зныԥшуаз [[Матрица (издательское дело)|аматрица]] амҿы ацыԥҵәаха иҭаԥырҟон. Уи аҷышәга иӡааршьшьны, адаҟьа акопиақәа ԥыҭк рыҟаҵаразы рхы иадырхәон. Зааӡатәи атекст зныз акьыԥхьратә формақәа рхы иадырхәон [[Набивная ткань|акьыԥхьтә маҭәақәа]] рҭыжьразы<ref name="Nem67">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 67.</ref>. Ашәҟәқәа — анырҟьацыларақәа, [[Игральные карты|ахәмарратә мацақәа]], адинтә сахьақәа реиԥш ксилографиала иҭрыжьуа иалагеит. Раԥхьа ақьаад бӷьыцқәа ганкахьала мацара иркьыԥхьуан, урҭ рган ҭацәқәа еиддырҷаблон. Акьыԥхьга машьына анаԥырҵа ашьҭахь абӷьыц аҩганкгьы ркьыԥхьра алыршахеит. Ашәҟәы аԥҵара аџьабаа ӷәӷәа зцыз усын, избанзар даҟьацыԥхьаӡа ахатә ҭаԥҟарсҭақәа азыҟаҵалатәын (уи мызкы аҟара аамҭа агон). Уи адагьы, амҿы анҵыра рацәамызт — ирласны ианыҵуан, иҷҷон, насгьы амҿтәы формақәа акьыԥхьразы рхы ианадырхәалак ашьҭахь урҭ дыршәуан<ref name="Nem69_70">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69—70.</ref>. Европа 1500 шықәса ԥхынҷкәынмза 31-нӡа иҭрыжьыз ашәҟәқәа, абӷьыцқәа, асахьақәа — [[Инкунабула|аинкунабулақәа]] ҳәа ирышьҭоуп (лаҭын бызшәала: incunabula — «агара»)<ref name="Nem83">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 83.</ref>. XII-тәи ашәышықәса инаркны Европа ирдыруаз ақьаад еиҳа-еиҳа иахьрылаҵәаз иахҟьаны<ref name="Nem49">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 49.</ref>, акьыԥхьра ахә еиҵахеит. Раԥхьатәи ақьаад зхы иазырхәоз ашәҟәқәа рҿгьы апергамент бӷьыцқәа ыҟан: абжьааԥны 4 бӷьыцк змаз ақьаадтә тетрад апергамент абӷьыц иларҳәон<ref name="DR42">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 42.</ref>. ==== Анбанҟәшәаратә форма ==== Хазы игоу амҳәырқәа рышьҭақәа рыла атекст ашьақәыргылара ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ирдыруеит (еицырдыруа зегь раасҭа ижәытәу аҿырԥштәы [[Фестский диск|Фесттәи адиск]] ауп). Приуфенингтәи ауахәамаҿы иҟоуп 1119 шықәсазы хазтәи амҳәырқәа рыла иҭаҩу ауахәама ашьаҭаркра иазку лаҭын бызшәала иҟоу [[Надпись из Прюфенинга|анҵамҭа]]<ref name="Nem73">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 73.</ref>. Китаитәи ажьииҩы [[Би Шэн|Би Шен]] (990-1051) [[Печатная форма|анбанҟәшәаратә форма]] аҟынтәи акьыԥхьра аԥызҵаз ҳә дыԥхьаӡоуп. Иблыз анышәаԥшь иалху алитерақәа рыла еиқәыршәаз формак аҟынтәи шәкыла, зқьыла акьыԥхьрақәа рыҟаҵаразы уи иметод аҵарауаҩ [[Шэнь Ко|Шен Ко]] «Аԥхыӡқәа рыӡиас иазку азгәаҭақәа» аҟны далацәажәеит<ref name="Nem75">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75.</ref>. Аха Китаитәи аҩыра [[Идеограмма|аидеографиатә]] ҟазшьа ахьамоу иахҟьаны, анбанҟәшәаратә форма аҟынтәи акьыԥхьра Китаи аларҵәара ҭбаа маиуӡеит, избанзар иаҭахыз алитерақәа зегьы зҭаз анбанҟәшәаратә кассақәа ршәага-загақәа кырӡа идуун<ref name="Nem75_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75—76.</ref>. ==== Гутенберг ==== XV-тәи ашәышықәсазы Европа [[Иоганн Гутенберг]] зегь раԥхьа ихы иаирхәеит еиҭаҵуа аихатә [[Подвижные литеры|литерақәа]] змаз [[Ручной типографский станок|атипографиатә машьыфна]], уи абзоурала ирацәаны акьыԥхьра алыршахеит. Гутенберг икьыԥхьга еиԥшу амеханизмқәа аҩыҟаҵареи ақьаад аҟаҵареи рҿыанкьаахыс рхы иадырхәон. Гутенберг иара убас алитерақәа рыҟаҵара далагеит ажәаҭарҭәаратә форма ахархәарала, уи апроцесс акырӡа иармариеит<ref name="Nem82">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 82.</ref>. Ашәҟәқәа рыԥшаара мариахеит, аха еиҳараҩык рзы макьана рыхә цәгьан. Атекст шәкыла, мамзаргьы зқьыла еиԥшу акопиақәа рыҟаҵара абзоурала, ахҩылаараан узызцәмцо агхақәеи аилагарақәеи злам, ишьақәгылахьоу аусумҭақәа рҭыжьымҭақәа рцәырҵра ахылҿиааит<ref name="Nem83" />. === Аамҭа ҿыц === [[Файл:Publii Virgilii Maronis Bucolica, Georgica, et Æneis by John Baskerville 1757.jpg|thumb|Ажәытәӡатәи ашәҟәы [[Титульный лист|атитултә даҟьа]]. Аҭыжьҩы [[Баскервилл, Джон|Џьон Баскервилл]], 1757]] XV-тәи ашәышықәсазы ашәҟәкьыԥхьра амҽхак ишазҳазгьы, ашәҟәқәа макьана иԥку [[Тираж|тиражла]] иҭрыжьуан, насгьы рыхә даара иҳаракын. Урҭ еиҷаҳарала рызныҟәара шхымԥадатәыз еилкаан. Ашәҟәы [[Закладка (книга)|абжьаҵақәа]] рхархәара иазкны раԥхьаӡатәи азхьарԥшқәа руак [[1584|1584 шықәсазы]] иҟалеит, аҳ икьыԥхьҩы Кристофер Баркер аҳкәажә [[Елизавета I]] абырфын бжьаҵа анлиҭаз. [[Шёлк|Абырфын]] цәаҳәа пақәа [[XVIII век|XVIII-тәии]] [[XIX век|XIX-тәии]] ашәышықәсақәа рзы аларҵәара змаз бжьаҵақәан, урҭ ашәҟә ацәа иаман, насгьы адаҟьа аура аасҭа еиҳан. Раԥхьатәи иамырхуа ашәҟәы абжьаҵақәа ацәырҵра иалагеит [[1850-е годы|1850-тәи ашықәсқәа]] рзы, урҭ еиҳарак абырфын мамзаргьы аба ҭаӡах иалырхуан. Афақь ала аус зуаз [[Печатная машина|акьыԥхьгатә машьынақәа]] аларҵәара роуит 1800-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы. Урҭ сааҭкахь 1100 бӷьыц ркьыԥхьра рылшон, аха аусуҩцәа ари аамҭа иалагӡаны 2000 дырга еиҳамкәа ракәын зықәыргылара иахьӡоз. [[Монотип (полиграфия)|Амонотиптәи]] [[Линотип|алинотиптәи]] апрессқәа XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы иаларгалеит. Урҭ 6000 дырга рҟынӡа, насгьы ацәаҳәақәа шеибгоу зныкҟьара рықәыргылара ҟалон. XV-тәи ашәышықәса инаркны акыр шықәса ақәырӡхеит акьыԥхьгатә машьынақәа реиӷьтәреи [[Свобода слова|ажәа ахақәиҭра]] адкылареи, хәыҷы-хәыҷла ацензура аҩаӡара ларҟәуа<ref group="K">Шәахә. иара убас [[Интеллектуальная собственность|аинтеллектуалтә мазара]], [[Общественное достояние|зегьы ирзеиԥшу амазара]], [[Авторское право|автортә зин]].</ref>. XX-тәи ашәышықәса азбжазы Европа ашәҟәқәа рҭыжьра арбага шықәсык ахь 200 нызқь шәҟәыхьӡ иреиҳахеит. Зынӡа 130 миллион рҟынӡа ашәҟәыхьӡқәа ыҟоуп (2010 шықәсазы)<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2010/08/06/books |title=Google сосчитал книги всех библиотек мира |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808030307/http://lenta.ru/news/2010/08/06/books/ |url-status=live }}</ref>. == Ҳаамҭазтәи атехнологиақәа == {{Main|Аполиграфиа}}[[Файл:1972 CPA 4119.jpg|thumb|right|[[ИУНЕСКО|УНЕСКО]] [[1972|1972 шықәса]] иаланаҳәаз Жәларбжьаратәи Ашәҟәы ашықәс иазку [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә мҳәыр]].]] Иахьа ашәҟәқәа рыҟаҵараан еиҳарак рхы иадырхәо атехнологиа [[Офсетная печать|аофсеттә кьыԥхьра]] ма [[Литография|алитографиа]] ауп, уи аан ашәыга акьыԥхьратә форма аҟынтәи ақьаад ахь ииасуеит абжьаратә цилиндр ала. Адаҟьақәа еишьҭаргыланы ақьаадыршаҿы иркьыԥхьуеит, анаҩс уи хаз-хазы абӷьыцқәа рыла еиҟәыршоит, ашәҟәы иаразнак ииашоу еишьҭаргылашьала еизгахарц азы. Ари аҩыза амашьына аршаратә ма аротациатә амашьына ҳәа иашьҭоуп; иара убас иҟоуп аофсеттә машьынақәа, ақьаадыршақәа рҟны акәымкәа, хазы игоу абӷьыц аҿы икьыԥхьуа. [[Оттиск|Акьыԥхьқәа]] зну абӷьыцқәа реизгара ашьҭахь, ашәҟәы ацәеизгаратә усурақәа мҩаԥысуеит. Иҳаҩсыз ашәышықәса азбжазы аус ари ахәҭа хазы игоу анаплакқәа инарыгӡон, ашәҟәҭыжьра иалахәымыз, ашәҟәы ацәа аиқәыршәара аус мацара иазкыз; иахьазы акомпаниақәа реидҵарақәеи реиҭеиҿкаарақәеи апроцессқәа ирыхҟьаны аҭыжьратә еилакы аҩнуҵҟа еиуеиԥшым аусқәа реилаҵара еиҳа-еиҳа иацлоит, уажәшьҭа хыхь зыӡбахә ҳәаз анаплакы иеиԥшу анаплакы аԥшаара уадаҩуп. Атрадициатә ӡахра ада ашәҟәқәа рыхҩаркра еиҳа-еиҳа ауаа ргәы иахәоит, аха ажәытәтәи [[Брошюровка|аброшиуратә]] методқәагьы акьыԥхьра апроцесс аҿы амҩа рыԥшаауеит. Еиҳа-еиҳа иалаҵәоит ашәҟәы ацәа ишаԥу еиԥш аҭаӡахра ада аизгара аметод, аха ԥыхьатәи аметодқәагьы зегьакоуп аполиграфиатә процесс аҟны аахархәара роууеит. Ҳаамҭазтәи ашәҟәҭыжьра астандартизациа аҟазшьоуп: иҭрыжьуа ашәҟәқәа, еиҳараӡак, иалкаау ашәагааи [[Формат книги|аформати]] рымоуп. Англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы, [[США|ЕАА]] рыда, Британиатәи астандартқәа аҳра руеит; [[Европа]]тәи атәылақәа рхатәы ԥҟарақәеи анормақәеи рымоуп. Ақьаадгьы ҷыдала аполиграфиатә ҭахрақәа рзы иҭрыжьуеит; [[Чтение|аԥхьара]] армариаразы ишаԥу еиԥш уи шкәакәаӡа акәымкәа, маҷк ирлашьцаны иҟаҵоуп, насгьы абӷьыц ганкахьала икьыԥхьу атекст даҽа ганкахьала иубарҭамхарц азы иалкаау [[Плотность|ажәпара]] амоуп. Ашәҟәы хкы зеиԥшроу еиԥш иашьашәало ақьаадгьы ахархәара арҭоит; Еиҳа иалаҵәахьоу хкыуп еиуеиԥшым аҩаӡара змоу [[Мелованная бумага|амелтә қьаад]]. === Ацифра кьыԥхьра === Уажәтәи аамҭазы ашәҟәқәа ҭрыжьуеит [[Цифровая печать|ацифратә кьыԥхьра]] ахархәаралагьы. Урҭ рдаҟьақәа аофистә техника иакьыԥхьуа адокументқәа реиԥш ишьақәгылоит — [[Лазерный принтер|алазертә принтерқәа]] ма [[Копировальный аппарат|акопирқәа]], [[Тонер|атонер]] ахархәарала, [[Чернила|аҷышәга]] акәымкәа. Абас еиԥш иҟоу азнеишьа аҭыжьымҭа [[Тираж|атираж]] хәыҷқәа ркьыԥхьра алнаршоит (аексимплиарқәа ҩышә-хышә раҟара), аофсеттә прессала аусураан ихымԥадатәу аҽазыҟаҵаратә етапқәа ахьыҟам абзоуралагьы. Ацифратә кьыԥхьра ацәырҵра ашәҟәқәа рҭыжьраҿы азнеишьа ҿыц ашьақәгылара иацхрааит — [[Печать по требованию|аҭахрала акьыԥхьра]] ҳәа изышьҭоу ахь, ашәҟәқәа рыхҩылаақәа ҷыдала адҵаалаҩ изы ианыҟарҵо, иара ҭыжьымҭак анҿеиҵалак ашьҭахь. === Аелектронтә шәҟәы === {{Main|Аелектронтә шәҟәы (адокумент)}} Атермин «[[Электронная книга (документ)|електронтә шәҟәы]]» (е-шәҟәы, англыз бызшәала e-book) ахархәара амоуп иаабац ашәҟәы аҟынтәи аинформациа злоу, аха [[Цифровой формат|цифратә форматла]] иаагоу, насгьы [[Носитель информации#Классификация носителей|аелектронтә ныҟәгагақәа]] рҿы ([[CD-ROM]], [[DVD-ROM]], уҳәа убас иҵегьы) иҭагалоу ашәҟәы аганахьала. Акьыԥхьымҭақәа рхыԥхьаӡара ахьеизҳауа ([[Информационный взрыв|аинформациатә ԥжәара]] ҳәа изышьҭоу) ашәҟәыҵәахырҭақәа рзы икьыԥхьу аинформациа рацәа аҵәахра иадҳәалоу азҵаара шьҭнахит. Аелектронтә ҭыжьымҭеи аинтернети рыҟалара иалнаршоит аинформациа ақьаадтә шәҟәқәа рҿы акьыԥхьра акәымкәа, еиҳа иҭбаау аелектронтә ныҟәгагақәеи [[Электронная библиотека|аелектронтә библиотекақәеи]] рҿы аҵәахра, насгьы аҭыԥантәи еиԥш харантәигьы [[Всемирная сеть|Адунеизегьтәи абызкаҭаҳа]] ала аинформациа аиура алнаршоит. Абас еиԥш иҟоу ашәҟәқәа абзиарақәа реиԥш ахатә малырқәагьы рымоуп, аха, иҟоу [[Электронная книга (устройство)|аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьаратә системақәа]] рыманшәаламрақәак ирыхҟьаны (иаҳҳәап, аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьара аццакыра, «[[Jakob Nielsen|Nielsen Norman Group]]» имҩаԥнагаз аҭҵаара ала, урҭ рқьаадтә аналогқәа рыԥхьара аццакыра аасҭа бжьаратәла 10% рыла еиҵоуп)<ref>напр. [[IPad|Apple iPad]] (-6,2 %) [[Amazon Kindle]] (-10 %), см. [http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ Nielsen Norman: iPad лучше Kindle подходит для чтения, но уступает бумажным книгам] {{Wayback|url=http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ |date=20140708004658 }}</ref>, лассы-лассы атрадициатә қьаадтә шәҟәқәа аԥыжәара арҭоит, урҭ рҭыжьра иақәнагоу аҩаӡараҿы иаанзыжьуа. Аха иахьазы аӡәырҩы иҟоу ашәҟәқәа [[Оцифровка|ацифрахь аиагара]] рҽазыршәоит, урҭ аелектронтә хархәагақәа рҿы рыҵәахра еиҳа иманшәалахарц, насгьы ԥымкрада зегьы ахәаԥшра рзымариахарц азы. Иҟоуп иара убасгьы урҭ ркьыԥхьратә процесс азы ақәҿиарақәагьы, иаҳҳәап, [[Печать по требованию|азыҳәарала акьыԥхьра]], [[Электронный журнал|аелектронтә журналқәа]], уҳәа убас иҵегьы. === Аудиошәҟәы === {{Main|Аудиошәҟәы}} [[Аудиокнига|Аудиошәҟәы]] аԥҵаразы, аусумҭа атекст ауаҩы даԥхьоит — еиҳарак апрофессионалтә [[Актёр|актиор]] мамзаргьы убас еиԥш иҟоу ргәыԥ — мамзаргьы (еиҳа имаҷны) [[Синтезатор речи|ацәажәаратә синтезатор]] ала, ашьҭахь абжьы зҭарыҩуа хархәагак ианырҵоит. Атекст иацҵазар ауеит џьара шьҭыбжьқәак мамзаргьы амузыка. Аудиошәҟәқәа ирымоуп абзиарақәа реиԥш (иаҳҳәап, мзызқәак ирыхҟьаны аԥхьара злымшо ауаа аинформациа реилкаара) ицәгьоу аганқәагьы (ҷыдала, абжьытә фаил атекст ахаҭа аасҭа акырӡа амҽхак дууп). == Ашәҟәы аиҿкаареи иагәылоуи == {{Main|Ашәҟәы архиара}} [[Файл:Gm-book-frame-1255-9979.jpg|мини|справа|200пкс|{{center|Аоклад}}]] Ашәҟәқәа рҭыжьра аметодқәа инарықәыршәаны — атипографиатә кьыԥхь, аформа, ахкы, мамзаргьы аҵакы ([[Энциклопедия|аенциклопедиа]], [[Словарь|ажәар]], [[Учебник|арҵага шәҟәы]], [[Проза|апроза]], апоезиа атом, [[Монография|амонографиа]], уҳәа убас иҵегьы), ашәҟәқәа рҭеиҭыԥш, рыхәҭақәа, рструктурақәа еиуеиԥшымзар ауеит. Ихаданы ашәҟәқәа ирыҵанакуеит анаҩстәи аелементқәа: * [[Книжный оклад|ашәҟәы ацәа архиара]]; * [[Суперобложка|асуперцәа]] — ашәҟәы ацәа кьакьа иахҟьоу [[Ламинирование полиграфической продукции|аламинаттә]] қьаадхҩа; * [[Переплёт|аҭаӡах]] (икьакьоу) — ашәҟәы абӷьыцқәа реидҳәалоу зҭаркуа (зҭарҷабуа), акартон, ацәа, аба, ақьаад рыла еиқәыршәоу, еиҳарак икьакьоу ахҩа; * [[Обложка|ацәа]] мамзаргьы “аҭаӡах тата” — ашәҟәы ахьӡи автори зну итатоу мамзаргьы маҷк икьакьоу ашәҟәы ацәа; ** Аҭаӡах ашьаҭа иаҵанакуеит: *** [[Бумага|ақьаад]] жәпа; *** [[Картон|акартон]]; *** [[Кожа (материал)|аԥсабаратәи]]/мамзаргьы [[Искусственная кожа|амаҭәашьартәи ацәа]]; *** [[Ткань|аба]]; ** [[Тиснение|ақәҭыхра]]: *** [[Сусальное золото|ахьтәы бӷьыц]]; *** [[Поталь|апотал]]; *** Аԥшшәы змоу [[Фольга|афольга]] *** аџьаз фольга; *** Алиумини фольга; *** «аиубилеитә» ҭаӡахтә фольга; ** акант — аблок аҳәаақәа ранҭыҵ иҭыҵуа аҭаӡах тата аҵкарқәа; ** ашәҟәы аԥхьатәи [[Обложка|ацәа]] ахьӡ аманы мамзаргьы иамамкәа; ** [[Корешок книги|Ашәҟәы адац]] — ашәҟәы ахьӡ знызар ауа абӷьыцқәа ахьҭаӡаху ма иахьеидҷабло аҭыԥ; ** ашәҟәы ашьҭахьтәи ацәа, [[Автор|автор]] изку икьаҿу адыррақәа (ихымԥадатәӡам), [[Штриховой код|аштрих-код]], [[Ахә|ахәԥса]] зну; ** [[Каптал|Акаптал]] хыхьи ҵаҟа адац аҵаҟеи ** [[Ляссе|лиассе]] — адаҟьақәа рыбжьара абжьаҵаразы [[Тесьма|аԥаҵа]] мамзаргьы [[Шёлк|абырфын]] лента, хыхьтәи [[Каптал|акаптал]] иақәӡаху; * ашәҟәы адаҟьақәа рыла еиқәыршәоу [[Книжный блок|ашәҟәы аблок]] (аблок зегьы [[Золочение|хьыла]] ма ашәыгатә тонқәеи асахьақәеи рыла ирԥшӡазар ауеит, иара убасгьы ашәҟәы [[Алфавит|алфавитла]] ма атемақәа рыла аҭаԥҟарсҭақәа, ашәыгақәа рыла); ** [[Марля|амарлиа]] — ашәҟәы аблок аидкыларазы; ** [[Нитки|аӡахратә рахәыцқәа]] — ашәҟәы аблок адаҟьақәа реидҵаразы; ** [[Клей|аҷабга]] — ашәҟәы адаҟьақәа ацәа татаҿы реидырҷабларазы; * ашәҟәы адаҟьақәа; ** [[Форзац|афорзац]] — ашәҟәы аҿы аблоки аԥхьатәи “ахы” аҭаӡахи рыбжьара иҟоу ҩ-бӷьыцк рыла еиқәыршәоу ақьаад жәпа: аблок ашәҟәы иаднакылоит, насгьы аҵыхәтәантәи адаҟьақәа аҟьашьра аҟытәи еиқәнархоит; ** [[Нахзац|анахзац]] — ашәҟәы ацәеи ашьҭахьтәи адаҟьақәеи еидызкыло еиҳа ижәпоу ақьаад иалху аҩбӷьыц; ** [[Авантитул|авантитул]] (ихымԥадатәым); ** [[Титульный лист|атитултә даҟьа]] — ашәҟәы ахдаҟьа, ашәҟәы ахьӡи аинформациа хадеи зну, иара убасгьы аҭыжьырҭа, ақалақь, аҭыжьымҭа арыцхә ирызку адыррақәа зну; ** [[Фронтиспис|афронтиспис]] ([[Фасадный лист|афасадтә даҟьа]], ихымԥадатәым) атитул мамзаргьы раԥхьатәи адаҟьа аԥхьа иагәыларҷабу, ашәҟәыҩҩы исахьа мамзаргьы ашәҟәы атема хада аазырԥшуа асахьа зну (иреиӷьу ахаҭабзиареи аҩаӡара змоу ақьаад аҿы хазы икьыԥхьуп): атекст ихадоу асахьақәа зну агәыларҷабқәагьы уи аҩыза ақьаад аҟны икьыԥхьуп; ** [[Выходные сведения|аҭыҵратә дыррақәа]] ([[СССР|асоветтәии]] [[Российская Федерация|урыстәылатәии]] аҭыжьымҭақәа рҿы) мамзаргьы [[Импрессум|аимпрессум]] (егьырҭ атәылақәак рҭыжьымҭақәа рҿы); *** [[Шмуцтитул|ашмуцтитул]] — анаҩстәи аҟәша ма ашәҟәы ахәҭа ахьӡ зну хазы игоу ашәҟәы адаҟьа; *** [[Аннотация|аннотациа]] — аахәаҩцәеи, аҭицәеи, абиблиотекарцәеи рзы аҭыжьымҭа ахҳәаа кьаҿ; ** ашәҟәы [[Текст|атекст]] — ашәҟәы атексттә материал, хазы адаҟьақәа рҿы икьыԥхьу, насгьы ашәҟәы аблок аҟны иҷабны ма иҭаӡахны еидкылоу; *** [[Предисловие|аԥхьажәа]]; *** ажәалагала — аусумҭа атема хада мамзаргьы уи ахәҭақәа руак аԥхьа иҟоу аҟәша, уи ацәырҵра азыҟаҵара иазырхоу; *** [[Колонтитул|аколонтитул]]; *** [[Примечания|азгәаҭақәеи]] [[Сноска|асноскақәеи]]; *** [[Ссылка (запись)|азхьарԥшқәа]]; *** ашәҟәы [[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]]; *** [[Книжный указатель|арбага]] (амаҭәартә, ахьӡтә, агеографиатә, уҳәа убас иҵегьы) ахьӡқәа, ахқәа, аелементқәа алфавитлеи даҟьалеи еишьҭаргыланы, иара убасгьы иҟалар зылшо аббревиатурақәа рсиа зну; *** [[Оглавление|ашәҟәы ахәҭақәа]] мамзаргьы ашәҟәы [[Содержание (литература)|ашьақәгылашьа]] — ашәҟәқәа ралагамҭаҿы ма рҵыхәан иҟазар алшоит; ** [[Экслибрис|аекслибрис]] — ашәҟәы адырга, ақәҭыхра, ашәҟәыҵәахырҭа зтәу имҳәыр. == Аҵәахра == [[Файл:Carl Spitzweg - "The Bookworm".jpg|thumb|right|160px|[[Шпицвег, Карл|Карл Шпицвег]] исахьа “[[Книжный червь (картина)|Ашәҟәтәы хәаҷа]]”]] XIX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны ацеллиулоза иалхны ақьаад аҟаҵара иалагеит<ref>{{книга |автор= |заглавие= Сохранность книжных фондов: сборник научных трудов|место= М.|издатель=Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина. |издательство= |год= 1978|страницы= 5}}</ref>. Ароманқәеи, ашколтә рҵагақәеи ашәҟәқәеи ауааԥсыра ирзеиԥш мазарахеит. Аха уи ақьаад аҵәыҵәра алан, уи ақьаад ҩнуҵҟала маҷ-маҷ иԥхасҭазтәуа аҷыҷра ахылҿиаауеит. Убри аҟнытә, иахьатәи ашәҟәыҵәахырҭақәа ажәытә шәҟәқәа рҿы иҟоу аҵәыҵәқәа рықәгара рҽазыршәалароуп. 1850<ref group="K">Еиҳа изаатәиу аҟаҵаратә методқәа рҿы ацеллулоза иалоу аҵәыҵәқәа анеитрализациа азызуаз акьырхаҳәқәа рхы иадырхәон.</ref>-1950<ref group="K">Еиҳа иҿыцқәоу ҟаҵоуп аҵәыҵә ада, мамзаргьы ашьиолочтә қьаад аҟны.</ref> шықәсқәа рыбжьара икьыԥхьыз ашәҟәқәа ари афеномен иақәшәоит. Ашәҟәқәа рыҵәахраан ацәеи атексти рҿы ахимиатә ԥсахрақәа ҟалар шалшо иазхәыцлатәуп. Ашәҟәқәа амра ахьрықәымшәо, ихьшәашәоу, иҭылашьцаау, ибжьаратәу ацәаакыра ахьыҟоу ауадаҿы иҵәахызар еиӷьуп. Ашәҟәқәа, еиҳаракгьы ихьанҭоу ашәҟәқәа, рформа еиқәхарц азы, рыкәша-мыкәша иҟоу атомқәа рыҵгәозароуп, убри аҟнытә шәагаала еилыԥшаалатәуп. Аҩны, ашәҟәқәа лассы-лассы [[Книжный шкаф|ашәҟәҭаҵарҭақәа]] рҿы мамзаргьы ақәҵарҭақәа рҿы иқәырҵоит. Ашәҟәқәа рықәҵарҭаҿы ашәҟәқәа рацәаны ианыҟам, [[Держатель для книг|ашәҟәқәа раанкылага]] аҭаххоит, урҭ кьынааны иҟамларц азы. Аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы аԥхьаҩцәа рзы ирацәаны ахархәара аиуит ажәытә шәҟәқәа релектронтә фотохкьыԥхьаақәа<ref>{{книга |автор= Дергачева-Скоп Е., Алексеев В.|заглавие= Древнерусское духовное наследие в Сибири: научное изучение памятников традиционной русской книжности на востоке России|место= |издательство= ГПНТБ СО РАН|год= 2008|том=2|страницы= 471}}</ref>, насгьы аоригинал иҷыдоу аҭагылазаашьақәа рҿы иҵәахуп. == Ашәҟәқәа реизгақәа == {{Main|Ашәҟәыҵәахырҭа}} ''Шәахә. иара убас:'' [[Абиблиофилиа]] Ашәҟәқәа реизга хатәны (аколлекциа) мамзаргьы еилазааратәны ([[Библиотека|абиблиотека]]) иҟазар ауеит. Раԥхьаӡа ари аҩыза аизга амазаара [[Аамсҭара|аамсҭацәеи]] амал змаз ауааи, иара убас [[Монастырь|ауахәамақкәеи]] [[Университет|ауниверситетқәеи]] рзы ҳаҭыр ду акәын. Ашәҟәқәа рыхә еиҳа ианмаҷха, урҭ рхыԥхьаӡарагьы еизҳацыԥхьаӡа, ауаажәларратә библиотекақәа рылаҵәара иалагеит, убри аҟынтә ауаа рацәа рзы ашәҟәқәа рыԥшаара еиҳа имариахеит. Аха еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны (аԥшаара аласра, агьамақәа, [[Престиж|ҳаҭыр]] ахьақәыз азы) џьоукы рхатә библиотека рымазар рҭахын (иагьырҭахуп). XX-тәи ашәышықәсазы ацәа тата змоу ашәҟәқәа рцәырҵра иахҟьаны еицырдыруа алитература еиҳа-еиҳа ирацәахеит. Ашәҟәқәа реиҳарак рыхә алаҟәреи ашәҟәыҭирҭақәа рылаҵәареи ирыхҟьаны хаҭалатәи ашәҟәыҵәахырҭа амазаара ауаажәларраҿы акапан иасимволны аҟазаара иаҟәыҵит. Ашәҟәыҵәахырҭа дуқәа рҿы ашәҟәқәа рыԥшаара аџьабаа рацәаны иацын, убри аҟынтә урҭ рыԥшаара еиҳа имариахарц азы, атемақәа, авторцәа рыхьӡқәа, иахьҭыҵыз атәыла, уҳәа убас егьырҭ арбагақәа рыла [[Каталогизация (библиотеки и музеи)|акаталогизациатә]] системақәа аԥырҵеит. == Ашәҟәқәа реихшара == [[XX век|XX-тәи]] ашәышықәсазы ашәҟәыҵәахҩцәа адунеи зегь аҿы есышықәса иҭыҵуаз ашәҟәы рацәа рыцклаԥшра иадҳәалоу ауадаҩрақәа ирықәшәеит. Уи аганахьала, [[Международная федерация библиотечных ассоциаций и учреждений|Абиблиотекатә ассоциациақәеи аинститутқәеи Жәларбжьаратәи рфедерациа]] ари апроблема аӡбаразы мыругақәак аԥнаҵеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы — [[Международное стандартное библиографическое описание|жәларбжьаратәи астандарттә библиографиатә хҳәаа]] (ISBD). Уи инақәыршәаны, ҭыжьымҭа цыԥхьаӡа [[Международный стандартный книжный номер|жәларбжьаратәи астандарттә шәҟәытә номер]] — ISBN<ref group="K">Ашәҟәқәа рзы [[EAN]]-[[Штрихкод|аштрих-код]] ISBN аҟынтәи иаагоуп арымарахь 978 ацҵаны, насгьы агәаҭаратә еизга ҿыц иԥхьаӡаны.</ref> рыҭоуп. Убас ала, ISBN адунеи аҿы иарбан тәылазаалак аҿы иҭыҵуа ашәҟәқәа зегьы рзы иҷыдоу [[Идентификатор|идентификаторуп]], ашәҟәҭыжьыҩ ари астандарт идикылозар. Асистема адгылара анаҭоит иҷыдоу ахеилак. Аидентификатор ԥшьы-хәҭак рыла ишьақәгылоуп: * Атәыла акод * [[Издатель|Аҭыжьҩы]] икод * Ахьӡ акод * [[Контрольное число#Номер ISBN|агәаҭаратә еизга]], 0 инаркны 9 рҟынӡа аҵакқәа аазхәо, насгьы X (10). ISBN анахысгьы, иҟоуп даҽа классификациатә системақәак — иаҳҳәап, [[ББК]] ма [[УДК]]. == Аилазаараҿы ароль == [[Файл:Printing3 Walk of Ideas Berlin.JPG|thumb|210px|''Ашәҟәқәа рбаҟа'' [[Берлин]] (Германиа). Иаартуп 2006 шықәса мшаԥымза 21 рзы ҳаамҭазтәәи акьыԥхьра аԥҵаҩы [[Гутенберг, Иоганн|Иоганн Гутенберг]] иаҳаҭыр азы.]] Аурыс шәҟәыҩҩы [[Максим Горький|Максим Горки]] абас рабжьигон: {{Ацитата|Ашәҟәы бзиа ижәбала — адырра ахыҵхырҭа, адырра мацара ауп еиқәырхагоу, уи мацара ауп доуҳала иӷәӷәоу, ииашоу, иҟәыӷоу уааны шәҟазҵо, ауаҩы гәык-ԥсык ала бзиа ибара, иџьабаа ҳаҭыр ақәҵара, еиԥымҟьо иус дуқәа рылҵшәақәа гәык-ԥсык ала рыхӡыӡаара зылшо<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_7.html|title=Высказывания про книги. Страница 7|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005242/http://www.aforism.su/31_7.html|url-status=live}}</ref>. Асовет шәҟәыҩҩы [[Павленко, Пётр Андреевич|П.А.Павленкогьы]] ашәҟәы иааннакыло аҭыԥ азы абри аҩыза ахырхарҭала дцәажәон: «''Ашәҟәы — зегьы еицырзеиԥшу ԥышәоуп. Ашәҟә дуӡӡақәа ҩажәа ирыԥхьаз ауаҩы, аԥсҭазаара дуӡӡақәа ҩажәа ихигеит''»<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_8.html|title=Высказывания про книги. Страница 8|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005247/http://www.aforism.su/31_8.html|url-status=live}}</ref>.}} 2014 шықәса хәажәкырамза 14 рзы [[День православной книги|аиашахаҵаратә шәҟәы Амш]] азгәаҭараҿы ажәахә ҟаҵо, Москвеи Урыстәыла зегьы рпатриарх [[Кирилл (патриарх Московский)|Кирилл]] ҳаамҭазтәи ауаажәларраҿы ашәҟәқәа иааннакыло аҭыԥ далацәажәеит: {{Ацитата|Иахьа ҳара ашәҟәқәа убриаҟара лассы-лассы ҳхы иаҳархәоит, ҳнапаҿы зеиԥшыҟам ауаҩытәыҩсатә культура абаҟа шаҳкугьы хырҩа аҳҭаӡом. Ииашаҵәҟьаны, ашәҟәы абзоурала адыррақәа ишшапаӡа аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иахь ииасуа мацара акәымкәа, аха вертикаллагьы — ииасыз аамҭа аҟынтәи иахьатәи аамҭахь, иахьатәи аамҭа аҟынтәи иҟалаша аамҭахь ииасуеит. Ашәҟәқәа рҿы иҵәахуп ауаатәыҩса рҟәыӷара<ref>{{статья|автор=Тутина, Юлия. |заглавие=Мудрость в переплёте. Как Москва отметила День православной книги|ссылка=http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947|издание=[[Аргументы и факты|Аргументы и факты — СтоЛичность]]|год=2014|номер=4 (53) за 9 апреля|страницы=4|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021154/http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947}}</ref>.}} === Агеральдикаҿы === Ашәҟәы адгьылҵакыратә, ахылҵшьҭратә, ауахәаматә геральдикаҿы иаларҵәоу, игеральдикатәым фигуроуп. Ашәҟәы афигура еиҳа лассы-лассы иаанагоит: * Иԥшьоу аҩыра (иаҳҳәап, Аԥшьаҩыра) * аҵареи аҿиареи * Аҭоурых абеиара, алитературатә ҵасқәа мамзаргьы азакәан аҳра <gallery class="center" caption=""> Coat of Arms of Vnukovskoe.png|[[Поселение Внуковское|Внуковское аҳабла]] агерб Keele Library arms 0838.jpg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] ашәҟәыҵәахырҭа агерб University of Keele arms.svg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] агерб University of Staffordshire arms.svg|Стаффордширтәи ауниверситет агерб </gallery> == Шәахә. иара уб. == * [[Книжный червь (премия)|Ашәҟәытә хәаҷа (аҳамҭа)]] == Азгәаҭақәа == '''Акомментариқәа''' {{Reflist|group="K"}} '''Ахыҵхырҭақәа''' {{Reflist|22em}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Добиаш-Рождественская, Ольга Антоновна|Добиаш-Рождественская О. А.]]|заглавие=История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии|место=М.|год=1987|издательство=[[Книга (издательство)|Книга]]|издание=3-е изд|серия=История книжного искусства. Монографии и очерки|тираж=5000|ref=Добиаш-Рождественская}} * ''[[Кирпичников, Александр Иванович|Кирпичников А. И.]]'' Книга // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. — СПб., 1890—1907. * {{книга|автор=[[Немировский, Евгений Львович|Немировский Е.]]|часть=|ссылка часть= |заглавие= Мир книги. С древнейших времён до начала XX века|ссылка= |викитека= |ответственный=Рецензенты [[Говоров, Александр Алексеевич|А. А. Говоров]], Е. А. Динерштейн, [[Утков, Виктор Григорьевич|В. Г. Утков]] |издание= |место=Москва |издательство=Книга|год=1986 |тираж=50000 |ref=Немировский }} * ''Шапкина О. И.'' Символистская книга в России начала XX века // Известия высших учебных заведений. Проблемы полиграфии и издательского дела. — 2014. — № 5. — С. 115—122 * ''Георгиев П. В.'' Библиотека и традиционная бумажная книга // Учитель истории в социокультурном пространстве Евразии в конце ХХ — начале XXI в'''.:''' Материалы Всероссийской научно-практической конференции. — [[Казань]]: Изд-во Казанского университета, 2016. С. 361—368. {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:шәҟәы}} [[Акатегориа:Ашәҟәқәа| ]] [[Акатегориа:Ақьаад аалыҵқәа]] [[Акатегориа:Адокументқәа]] [[Акатегориа:Аныҟәгагақәа рформатқәа]] 11cjs8f3yvtmsx0yx35qrau1uzdg2cg Ахцәажәара:Ашәҟәы 1 54782 169606 2026-07-18T12:08:50Z Nart17 17397 Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team. 169606 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Книга|аурыс Авикипедиа астатиа «Книга»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Айнар Читанава * '''Апроект:''' Nart17 translation team slt4ok7eivomlv6hpa5iqqghqke2oou Акатегориа:Аԥошьҭа 14 54783 169610 2026-07-18T12:37:42Z Nart17 17397 Акатегориа ҿыц (Nart17 translation team) 169610 wikitext text/x-wiki Аԥошьҭа иазку акатегориа. {{Commonscat|Mail}} [[Акатегориа:Аимадара]] 1709bimh5vnzsaqavjx4z7xf2h0e91o 169640 169610 2026-07-18T21:10:05Z Fraxinus.cs 8381 +[[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә маҵзурақәа]]; +[[Акатегориа:Аҩыратә еимадара]]; +[[Акатегориа:Аидара мҩанызго атранспорт]]; +[[Акатегориа:Атранспорт]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 169640 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Mail}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ԥошьҭа}} [[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә маҵзурақәа]] [[Акатегориа:Аҩыратә еимадара]] [[Акатегориа:Аидара мҩанызго атранспорт]] [[Акатегориа:Атранспорт]] e8u2o5am2xcnj9so8lwgj2lgfp7lbs1 Акатегориа:Афилателиа 14 54784 169611 2026-07-18T12:37:43Z Nart17 17397 Акатегориа ҿыц (Nart17 translation team) 169611 wikitext text/x-wiki Афилателиа иазку акатегориа. {{Commonscat|Philately}} [[Акатегориа:Аԥошьҭа]] 4rv8bgmsxfqju0z2s7h0i4k9fya8aio 169641 169611 2026-07-18T21:11:50Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Акультуратә ҭоурых]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 169641 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Philately}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:филателиа}} [[Акатегориа:Аԥошьҭа]] [[Акатегориа:Акультуратә ҭоурых]] 80huhlh1r5bplmk6l7ac3e2jtdbp4vz Аԥошьҭа 0 54786 169616 2026-07-18T13:31:39Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Почта]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Аинар Читанаа (Айнар Читанава). Nart17 translation team. 169616 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Аԥошьҭа|Аԥошьҭа (аҵакы)}} [[Файл:Edward Villiers Rippingille (1829) - The Post Office - Leeds Museums and Galleries.jpg|thumb|Аԥошьҭатә ҟәша. Асахьаҭыхҩы Едвард Вилиерс Риппингилл (1829)]] '''Аԥошьҭа''' (аиталиан быз. Posta аҟнытә) — [[Почтовое отправление|аԥошьҭатә цҳамҭақәа]] реимдара зцу [[Передача информации|аимадара]] ахкы ауп (иаҳҳәап, [[Почтовая карточка|аԥошьҭатә хсаалақәа]], [[Письмо|ашәҟәқәа]], [[Посылка|ацҳамҭақәа]]), иара убасгьы абри аҩыза аимадара алзыршо аусбарҭақәа реизга<ref name="БСЭ3" />. Аԥошьҭатә еимадара аусбарҭақәа рахь иаҵанакуеит: [[Почтовая администрация|аҭакзыԥхықәу аԥошьҭатә администрациа]] (АԤА) насгьы уи иаҵанакуа аструктурақәа — [[Почтамт|аԥошьҭамтқәа]], [[Узел связи|аимадаратә ҭыԥқәа]], амҩангаратә еилазаарақәа, аилыԥшааратә пунктқәа, иара убасгьы аԥошьҭамтқәеи аимадаратә ҭыԥқәеи рҿы иҟоу [[Почтовое отделение|аԥошьҭатә ҟәшақәа]]<ref name="БСЭ3">[http://enc-dic.com/print/enc_sovet/Pochta-50721.html Почта] // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — Т. 20. {{Cite web |url=http://enc-dic.com/print/enc_sovet/Pochta-50721.html |title=Почта |archive-url=https://www.webcitation.org/6iPHzqesH?url=http://enc-dic.com/print/enc_sovet/Pochta-50721.html |archive-date=2016-06-20 |access-date=2015-02-25}}</ref>. Аԥошьҭатә наплакқәа, еиҳарак, алицензиақәа рышьаҭала аҭыԥантәи, аҩныҵҟатәи, жәларбжьаратәи аҩаӡараҿы аԥошьҭатә усурақәа ҟазҵо, иалзыршо [[Естественная монополия|амонополиақәа]] шьақәдыргылоит. 1874 шықәсазы иаԥҵаз [[Всемирный почтовый союз|Адунеизегьтәи аԥошьҭатә еидгыла]] 192 ҳәынҭқарра-лахәылацәа амоуп, насгьы жәларбжьаратәи акорреспонденциа аимдара аԥҟарақәа шьақәнаргылоит. == Атермин ахыҵхырҭа == Ажәа «аԥошьҭа» аполиак бызшәа аҟынтәи иаауеит — poczta, насгьы аиталиан бызшәа аҟынтәи — posta. Аҵыхәтәантәи, уи аԥхьа, posta аҟынтәи иааит, насгьы [[Позднелатинский|аҵыхәтәантәи алатин бызшәа]] ''posita'' аҟынтәи, ари ишаабо ала statio posita in… аиҵатәра акәзар ҟалоит — ҭыԥк аҿы иҟоу [[Лошади|аҽқәа]] раанҿасырҭа, астанциа<ref name="БСЭ3" />. Абасала, ари ажәа раԥхьаӡа ҵакыс иамаз аԥошьҭа ҽқәа мамзаргьы [[Курьер|акуриерцәа]] ахьеиҭнырыԥсахло [[Почтовая станция|астанциа]] акәын. Ажәа post «аԥошьҭа» аҵакы аманы раԥхьаӡакәны ахархәара аиуит XIII-тәи ашәышықәсазы. Иахьа ажәа «аԥошьҭа» иаанагоит аԥошьҭа аусбарҭа ([[Почтамт|аԥошьҭамт]], [[Почтовое отделение|аҟәша]]), ацҳамҭа, насгьы иааз акорреспонденциа зегьы<ref name="ESBE">Почта // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref><ref>{{Книга |автор=[[Кисин, Борис Моисеевич|Кисин Б. М.]] |заглавие=Страна Филателия |ответственный=Ред. В. Нездвецкий |год=1969 |место=М. |издательство=[[Просвещение (издательство)|Просвещение]] |страниц=240 |тираж=100000 }}</ref><ref>Шәахә. иара убас анемец статиа ''Geschichte der Post''.</ref>. == Аԥошьҭа аҭоурых == {{main|Аԥошьҭа аҭоурых}} Ҭоурыхла, аԥошьҭа цәырҵит адырраҭарақәеи амаҭәарқәеи (аԥара, ашьҭымҭақәа, атауарқәа) анашьҭҩи адкылаҩи рыбжьара алагаҩагара аҭахра аҟынтәи. Аԥошьҭатә еимадара аҿиара ҭнаҵаауеит аҭоурыхтә ҭҵаарадырра иҷыдоу аҟәша — [[История почты|аԥошьҭа аҭоурых]]. Ауаатәыҩса рҭоурых ду аҩнуҵҟа аинформациа аимдаратә методқәеи амҩақәеи акырӡа рҽеиҭаркит. [[Доисторическая эпоха|Аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа]] рзы имариаӡоу адыргақәа (абжьы, амца, алҩа) рхархәара атәратә ҳәынҭқаррақәа рҿы шьапыла, ҽыла [[Почтовый гонец|ацҳаражәҳәаҩцәа]] рыла аԥошьҭатә еимадара аиҿкаара амҩа анаҭеит. [[Феодализм|Афеодализм]]и [[Капитализм|акапитализм]]и раан, еиԥҟьарадатәи азеиԥшҳәынҭқарратәи адунеизегьтәи аԥошьҭатә маҵзурақәа ҟалеит аҽқәа рыла, анаҩс адәыӷбатә, аҳауатә, егьырҭ акоммуникациатә хкқәа рыла. 1874 шықәсазы Актәи адунеизегьтәи аԥошьҭатә конгресс аҿы 22 тәыла рнапы аҵарҩит [[Всеобщий единый почтовый договор|Азеиԥш еидкылоу аԥошьҭатә еиқәшаҳаҭра]], насгьы еиҿыркааит Азеиԥш ԥошьҭатә еидгыла (1878 шықәса инаркны — Адунеизегьтәи аԥошьҭатә Еидгыла). 1878 шықәсазы [[Всемирная почтовая конвенция|Адунеизегьтәи аԥошьҭатә конвенциа]] ҟаҵан, иҩу аацҳарақәа зну акорреспонденциа аимдара аиҿкааразы. == Аԥошьҭа иахьа == [[Файл:FDA and the International Mail Facilities (IMFs) (40036527725).jpg|thumb|[[Международный аэропорт имени Джона Кеннеди|Џьон Кеннеди ихьӡ зху Жәларбжьаратәи аҳаирбаӷәаза]]ҿы иҟоу аԥошьҭатә ҟәша]] [[Файл:HK 旺角 Mongkok 彌敦道 Nathan Road 香港郵政 Hong Kong Post Office van n postmen March 2021 SS2 01.jpg|thumb|[[Ҳонконг|Гонгконгтәи]] аԥошьҭа аусзуҩцәа аԥошьҭаҭра аҟынтәи ашәҟәқәа ҭыргоит, 2021 шықәса]] Ҳаамҭаазтәи аԥошьҭа — еиуеиԥшым аҳәынҭқаррақәа рнаплакқәа рдунеизегьтәи системоуп, жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрала еидкылоу (шәахә. [[:s:ru:Категория:Документы Всемирного почтового союза|АԤЕи адунеизегьтәи аԥошьҭатә конгрессқәеи рдокументқәа]]). Жәларбжьаратәи аԥошьҭатә маҵзурақәа знапы алаку аԥошьҭатә наплакқәа зегьы монополистцәоуп. [[Файл:Emi-Station-building-post-office-Indoor.jpg|thumb|Иапониа аԥошьҭатә ҟәша]] [[Интернет|Аинтернет]] аҿиара абзоурала аналитикцәа шьоукы аԥошьҭатә маҵзурақәа рџьармыкьа ирласны аанҿасра азԥхьагәарҭон, аха уи ҟамлеит. Уаанӡа ахашәала змамыз еиуеиԥшым атәылақәа рԥошьҭатә наплакқәа априватизациа рзырурц ргәы иҭоуп. [[Германиа|Германиатәи]] аԥошьҭа, немец бызшәала ''Deutsche Bundespost'' захьӡыз, 1995 шықәсазы априватизациа азун, еиҩшан акомпаниақәа ''[[Deutsche Post AG]]'', ''[[Deutsche Telekom AG]]'', ''[[Deutsche Postbank|Deutsche Postbank AG]]'' рыла. Иҟоуп иара убасгьы аԥошьҭатә маҵзурақәа мҩаԥызго егьырҭ хаҭалатәи анаплакқәагьы<ref name="Post">Шәахә. иара убас анемец статиа ''Post''.</ref>. XX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XXI-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы аԥошьҭатә еимадара зегь реиҳа иаларҵәаз, насгьы зегь раасҭа зыхә мариаз еимадара хкын. Автоматтә телекоммуникациатә системақәа, арадиоеимадара, аҭелтәи аелектронтәи еимадарақәа лассы ишыҿиоугьы, ҳаԥхьаҟагьы аԥошьҭатә еимадара иамоу аҵак ду азаанхоит; избан акәзар аматериалтә обиектқәа (атауарқәа, амаҭәарқәа, уҳәа убас иҵегьы) реиҭагара залшом афымцамҳалдызтә еимадара ахкқәа рхархәараан. Ҳаамҭазтәи аԥошьҭатә маҵзурақәа рџьармыкьа аструктураҿы ҳара иалаҳкаар ҳалшоит акорреспонденциа анагара, ашьҭымҭақәа, абандерольқәа (акуриер, аԥошьҭа), ателекоммуникациатәқәа ([[Периодические издания|апериодикатә кьыԥхьқәа]] рыҽрыҵаҩра, урҭ рнагара), афинанстәқәа (атәанчахәы анагара, асоциалтә льготақәа, аԥара аиагара). Аелектрон еимадаратә хархәагақәа рыҿиара, ганкахьала уахәаԥшуазар, адокументқәа зцу ацҳамҭақәа рхыԥхьаӡара иагнархеит, аха, даҽа ганкахьалагьы, [[Интернет-магазин|аинтернет дәқьанқәа]] рҟынтәи ашьҭымҭақәа рнагара даараӡа аларҵәара аиуит. Еиуеиԥшым атәылақәа рҳәынҭқарратә ԥошьҭақәа лассы-лассы арҭ амаҵзурақәа рҭахрақәа рынагӡара рылшом. Убас, ЕАА рҿы, атрадициатә ԥошьҭа ([[Почтовая служба США|ЕАА Аԥошьҭатә маҵзура]]) аҭахра ду амоуп, избан акәзар еимырдо адокументқәеи [[Чек|ачекқәеи]] рхыԥхьаӡара рацәаӡоуп, аха амаҭәахәқәа рнагара аџьармыкьа аԥшьбатәи ахәҭа мацара ауп иаҵанакуа, убри аан егьырҭ [[Службы доставки посылок|ашьҭымҭақәа рнагаратә маҵзурақәа]] ([[United Parcel Service|UPS]], [[FedEx]], [[DHL]] реиԥш иҟоу) рҭааҩцәа ирыдыргалоит еиҳа иццаку, еиҳа зхаҭабзиара ҳараку анагара, рыхәқәа еиҳа иҳаракызаргьы<ref>{{Cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/4602887 |title=Цифра в конверте |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630192730/https://www.kommersant.ru/doc/4602887 |archive-date=2023-06-30 |access-date=2022-10-25 |url-status=live}}</ref>. Амилаҭтә ԥошьҭатә маҵзурақәа аџьармыкьаҿы аҭыԥ ҿыцқәа рыԥшаара рҽазыршәоит. Иаҳҳәап, «[[Почта Австралии|Австралиатәи аԥошьҭа]]» атәылауаа атәылауаҩшәҟәқәеи аныҟәцаратә шәҟәқәеи рҭыԥан рхы иадырхәо аелектронтә хаҭаратә система аоператорс иҟалеит. Ари аԥошьҭатә оператор ацифратәра иалахәыз «[[Почта Швейцарии|Швеицариатәи аԥошьҭа]]» аҟәша адокументқәа реикәшареи адыррақәа рымҩақәҵареи рзы аӡбарақәа рыҭара иалагеит<ref>{{Cite web |url=https://trends.rbc.ru/trends/industry/cmrm/5e68b9fd9a7947f2920258fe |title=Вам письмо: как цифровая трансформация изменит почтовые услуги |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025163929/https://trends.rbc.ru/trends/industry/cmrm/5e68b9fd9a7947f2920258fe |archive-date=2022-10-25 |access-date=2022-10-25 |url-status=live}}</ref>. Иҟоуп иара убас [[Гибридная почта|агибридтә ԥошьҭа]], уаҟа аахәаҩ аԥошьҭа оператор иахь идәықәиҵоит аелектронтә документқәа, урҭ здызкылои иаазышьҭуеи рҭыӡҭыԥқәа зну, анаҩс урҭ ақьаад формала иркьыԥхьуеит адкылаҩ изааигәоу аԥошьҭатә усбарҭаҿы, аконвертқәа ирҭаҵаны иаарласны адкылаҩ иахь инагахоит. == Аԥошьҭатә усбарҭеи амаҵзурақәеи == Иҟоуп аҳәынҭқарратә ԥошьҭатә усбарҭақәа — [[DHL]], [[FedEx]], [[СДЭК|SDEK]] — рзы альтернативатә усбарҭақәа, “еиӷьу амаҵзурақәа” ҳадызгало, иара убас иҟоуп арегионқәа рыла анагаратә ԥкрақәа рывсра алзыршо амеил-форвардерцәа. == Аԥошьҭа тәылала == === Урыстәыла === {{main|Урыстәыла Аԥошьҭа}} Урыстәыла аԥошьҭа анапхгара азҭо АԤА (Аҭакзыԥхықәу аԥошьҭатә администрациа) ауп. Иаку наплакык аҳасабала аԥошьҭа аусура мҩаԥнагоит анагӡаратә структурақәа рхархәарала (аԥошьҭамт хадақәа, агуберниатә ԥошьҭамтқәа, амҩанысратә усбарҭақәа, аилыԥшааратә центрқәа). Уи аамҭазы, ақалақьтәи араионтәи аԥошьҭамтқәеи акоммуникациатә центрқәеи агуберниатә ԥошьҭамтқәа рыҵаҟа иҟоуп. Араионтә ԥошьҭамтқәеи акоммуникациатә центрқәеи амаҵ рзыруеит аԥошьҭатә ҟәшақәа. Убас, Урыстәылатәи аԥошьҭа иаку наплакны иҟоуп, уи аҟны иҷыдоу ароль нанагӡоит АԤА. Аԥошьҭатә усура, аусумҭақәа, атауарқәа, аԥошьҭатә дәықәҵарақәа рмаҵзурақәа рҭыжьреи рыҭиреи зцу, аусуразы алицензиа рырҭоит: аусумҭақәа иаку ркомплекс аҭыжьразы ихадоу лицензиала, насгьы аԥошьҭатә дәықәҵарақәа рмаҵзура хкыцыԥхьаӡа рзы лицензиа рацәала. Алицензиақәа узеиҩшаӡом, даҽаӡәгьы иузиҭаӡом; убри аҟнытә аԥошьҭатә усура амҩаԥгараҿы азин зманы иҟоу АԤА заҵәык ауп, уи ала Урыстәылатәи Аԥошьҭа акзаара иадыԥхьало. Урыстәыла Аԥошьҭа аусураҿы [[Министерство связи и массовых коммуникаций Российской Федерации|Аимадареи амассатә коммуникациақәеи Рминистрра]] ишьақәнаргылаз Аԥошьҭатә еимадара амаҵзурақәа рымҩаԥгаразы аԥҟарақәа (ПОУПС) ирықәныҟәоит<ref>{{Cite web |url=https://www.pochta.ru/documents/10231/17590/Pravila_postsvyaz_2015.pdf/d65f9f50-189e-40e6-a483-ba29982cd6dd |title=Почта России Правила оказания услуг почтовой связи |author=Министерство связи и массовых коммуникаций |website=Почта России |url-status=dead }}</ref>. === [[Беларус]] === {{main|Белпочта}} [[Файл:Postman empties letter box in Minsk, Belarus p3.jpg|thumb|Минсктәи «Белпочта» аусзуҩы аԥошьҭаҭра аҟынтәи ашәҟәқәа ҭигоит]] === [[Украина]] === {{main|Укрпочта}} === [[Кырӷызсҭан]] === {{main|Кыргызпочтасы}} == Аԥошьҭатә маҵзурақәа рыхә ашәара == [[Файл:Cover Gilbert Ellice Islands 1949 UPU.jpg|thumb|[[Всемирный почтовый союз|Адунеизегьтәи аԥошьҭатә еидгыла]] 75 шықәса ахыҵра иазкны иҭрыжьыз [[История почты и почтовых марок островов Гилберта и Эллис|Гилберти Еллистәии Адгьылбжьахақәа рԥошьҭатә мҳәырқәа]] зқәу аконверт (1949)]] Ишаԥу еиԥш аԥошьҭатә дәықәҵарақәа рыхә ашәаразы (асалам, асаламшәҟәқәа, иаабаци иҿаҵоуи [[Бандероль|абандерольқәа]]) еиуеиԥшым [[Номинал (филателия)|аноминациа]] змоу [[Почтовая марка|аԥошьҭатә мҳәырқәа]] рхы иадырхәоит, урҭ ишиашоу адәықәҵамҭа мамзаргьы уи аилаҳәара иақәдырҷабуеит аԥошьҭатә [[Тариф|тариф]] инақәыршәаны. Иара убас аԥошьҭатә ҟәшақәа иҭрыжьуеит [[Штемпельный конверт|амҳәыр зну аконвертқәа]], иҿаҵоу амҳәыр зну [[Конверт|аконвертқәа]], [[Открытка|иаартуи]] [[Секретка|иаркуи]] асаламшәҟәқәа, амаҵзуратә ԥошьҭатә хсаалақәа, аԥошьҭатә еиагарақәа, абандерольқәа уҳәа убас иҵегьы, рыхә ашәара иазку [[Знак почтовой оплаты|аԥошьҭатә дырга]] рыҭаны. Зны-зынла амҳәырқәа рҭыԥан иҷыдоу [[Франкировальная машина|афранкирҟаҵаратә машьынақәа]] ([[Франкотип|афранкотипқәа]]) рышьҭақәа ҟарҵоит, уаҟа аԥошьҭатә ԥара иҷыдоу амҩала аконверт аҿы, мамзаргьы аҭра иадҷабло ақьаад бӷьыц аҿы иркьыԥхьуеит. Есымза аԥошьҭа аусзуҩцәа ас еиԥш иҟоу аппарат аҳасабга иаԥхьоит, насгьы анаплакы аԥарашәаратә шәҟәынҵа арҭоит. Ари аҩыза ашәашьа еиҳарак рхы иадырхәоит акорреспонденциа рацәаны идәықәзҵо (акционертә еилахәырақәа, [[Банк|аԥараҵәахырҭақәа]], аԥгаԥсатә еилахәырақәа, аӡыргаратә маҵзурақәа, уҳәа убас иҵегьы). Тәылақәак рҿы (ҷыдала Германиа, Британиа Ду, ЕАА, егьырҭ атәылақәа рҿы) иаабац акорреспонденциа ашьҭразы аԥара ашәаратә метод ҿыц цәырҵит — [[Интернет|интернет]] ала. Ахархәаҩ иҷыдоу апортал аҿы аԥошьҭатә маҵзура ахә ишәоит, уи ашьҭахь иҷыдоу [[Штрих-код|аштрих-код]] иоуеит, уи аҩнытә [[Принтер|принтер]] аҿы икьыԥхьны аконверт иақәирҷабыр илшоит. Еиду Британиаҿы ари ашәаратә метод ''SmartStamp'' ахьӡуп. ЕАА-и [[Европа|Европатәи]] атәылақәеи рҿы лассы-лассы иуԥылоит “заанаҵ ишәоу” ҳәа изышьҭоу ашәҟәқәеи аԥошьҭатә картақәеи. Ишаԥу еиԥш, урҭ рхы иадырхәоит акомпаниа дуқәа ахархәаҩцәа рҟынтәи «агәаанагарақәа» раиуразы. Ахархәаҩ ирҭоит аԥошьҭатә карта ма аконверт, уи здызкыло акомпаниа аинформациа типографиатә мҩала икьыԥхьны изну. Аԥошьҭатә еилакы асеиԥш акорреспонденциа анагараан ахәԥса ашәҟәынҵа адкылаҩ инаҭоит. == Шәахә. иара уб. == * [[Всемирная почтовая конвенция|Адунеизегьтәи аԥошьҭатә конвенциа]] * [[Всемирный почтовый союз|Адунеизегьтәи аԥошьҭатә еидгыла]] * [[Знак почтовой оплаты|Аԥошьҭатә шәара адырга]] * [[История почты|Аԥошьҭа аҭоурых]] * [[Почтальон|Аԥошьҭамҩангаҩ]] * [[Почтамт|Аԥошьҭамт]] * [[Почтовая марка|Аԥошьҭатә марка]] * [[Почтовое отделение|Аԥошьҭатә ҟәша]] * [[Почтовый штемпель|Аԥошьҭамҳәыр]] * [[Почтовый ящик|Аԥошьҭаҭра]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * Большой филателистический словарь / Под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — М.: Радио и связь, 1988. — 320 с. — ISBN 5-256-00175-2. [См. статьи, начинающиеся на ''Почта'' и производные от этого слова.] * [http://feb-web.ru/feb/ushakov/ush-abc/16/us367916.htm?cmd=2&istext=1 Почта] // Толковый словарь русского языка / Под ред. Д. Н. Ушакова. — Т. 3. ([https://www.webcitation.org/6iPIRTMGP архив]) * Почтовые знаки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Филателистический словарь / Сост. О. Я. Басин. — М.: Связь, 1968. — 164 с. [См. статьи, начинающиеся на ''Почта'' и производные от этого слова.] == Азхьарԥшқәа == * [http://www.upu.int/ Адунеизегьтәи аԥошьҭатә еидгыла] * [https://www.pochta.ru/ «Почта России»] * [https://postalmuseum.si.edu/ National Postal Museum] (ЕАА) {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:ԥошьҭа}} [[Акатегориа:Аԥошьҭа| ]] [[Акатегориа:Афилателиа]] 77hpikymwpxcegn3op7lpy8c9c3cyzn Ахцәажәара:Аԥошьҭа 1 54787 169617 2026-07-18T13:31:55Z Nart17 17397 Аиҭагаҩ изку азгәаҭа (Nart17 translation team) 169617 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Почта|аурыс Авикипедиа астатиа «Почта»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Аинар Читанаа (Айнар Читанава) * '''Апроект:''' Nart17 translation team 6kuwl91ywjvc8g213hl7dj90tabfgk4 Акатегориа:2005 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи 14 54788 169620 2026-07-18T20:47:29Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|States and territories established in {{Title year}}}} {{state est cat|{{Title year}}}}» 169620 wikitext text/x-wiki {{Commons category|States and territories established in {{Title year}}}} {{state est cat|{{Title year}}}} cc6yflbm4ylkacvqfwo4gu2yo24rba1 Акатегориа:2005 шықәсазы ицәырҵит 14 54789 169622 2026-07-18T20:48:51Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|{{Title year}} establishments}} {{(Dis)establishments in year category header}}» 169622 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|{{Title year}} establishments}} {{(Dis)establishments in year category header}} i2x72or1qym0z2tjw21ald4xylp842r Акатегориа:2005 шықәсазы алагамҭақәа 14 54790 169623 2026-07-18T20:49:54Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Beginnings by year}}» 169623 wikitext text/x-wiki {{Beginnings by year}} oascrbh6217ox6rbm3bcecngy2322z4 Акатегориа:2006 шықәсазы алагамҭақәа 14 54791 169624 2026-07-18T20:50:09Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Beginnings by year}}» 169624 wikitext text/x-wiki {{Beginnings by year}} oascrbh6217ox6rbm3bcecngy2322z4 Акатегориа:2005 шықәсазы аполитика 14 54792 169625 2026-07-18T20:51:47Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}}» 169625 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}} pq3vkm6itjmc98xthripbhqvzfyzes1 Акатегориа:2006 шықәсазы аполитика 14 54793 169626 2026-07-18T20:52:00Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}}» 169626 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}} pq3vkm6itjmc98xthripbhqvzfyzes1 Акатегориа:2008 шықәсазы аполитика 14 54794 169627 2026-07-18T20:52:12Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}}» 169627 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{title year}} in politics}} {{PoliticsYearCat}} pq3vkm6itjmc98xthripbhqvzfyzes1 Ашаблон:История литературы 10 54795 169631 2026-07-18T20:58:19Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Ашаблон:История литературы]] в [[Ашаблон:Алитература аҭоурых]] 169631 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ашаблон:Алитература аҭоурых]] brjy70bdpjmkg6tkacph59uzfqf6h6z Ашаблон:История литературы/doc 10 54796 169633 2026-07-18T20:58:19Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Ашаблон:История литературы/doc]] в [[Ашаблон:Алитература аҭоурых/doc]] 169633 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ашаблон:Алитература аҭоурых/doc]] rzb02seuwhi3n0rp4291o5ga50r5ez3 Хабаровсктәи атәылаҿацә 0 54797 169645 2026-07-19T11:03:36Z Flamme-Bleue 10257 Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи) | абираҟ = Flag of Khabarovsk Krai.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Хабаровсктәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Khabarovsk Krai.svg | а...» 169645 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи) | абираҟ = Flag of Khabarovsk Krai.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Хабаровсктәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Khabarovsk Krai.svg | агерб ирызку адаҟьа = Хабаровсктәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Хабаровсктәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Хабаровский край}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1938 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп Саха Ареспублика, [[Магадантәи атәылаҿацә|Магадантәи]], [[Амуртәи атәылаҿацә|Амуртәи]] атәылаҿацәқәа (аобластқәа), [[Приморсктәи атәылаҿацә|Приморсктәи атәылаҿацә (акраи)]], [[Ауриатәи автономтә атәылаҿацә]], иара убас Китаи. Хабаровсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 787 633 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 273 488-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 1,62-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Хабаровск]] ақалақь ауп. == Аҳәынҭқарратә административтә шара == '''Аиҳабыратә унашвахра еилазаара:''' * 17 районк * 6 регионалтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] [[Акатегориа:2005 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] 5bdl6ouhbgz2cf40cgzdixxwelt1nte 169646 169645 2026-07-19T11:04:02Z Flamme-Bleue 10257 169646 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи) | абираҟ = Flag of Khabarovsk Krai.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Хабаровсктәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Khabarovsk Krai.svg | агерб ирызку адаҟьа = Хабаровсктәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Хабаровсктәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Хабаровский край}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1938 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп Саха Ареспублика, [[Магадантәи атәылаҿацә|Магадантәи]], [[Амуртәи атәылаҿацә|Амуртәи]] атәылаҿацәқәа (аобластқәа), [[Приморсктәи атәылаҿацә|Приморсктәи атәылаҿацә (акраи)]], [[Ауриатәи автономтә атәылаҿацә]], иара убас Китаи атәыла. Хабаровсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 787 633 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 273 488-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 1,62-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Хабаровск]] ақалақь ауп. == Аҳәынҭқарратә административтә шара == '''Аиҳабыратә унашвахра еилазаара:''' * 17 районк * 6 регионалтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] [[Акатегориа:2005 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] 93l6mudxf9287547xgr7rs3emxflymq 169647 169646 2026-07-19T11:07:51Z Flamme-Bleue 10257 169647 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (акраи) | абираҟ = Flag of Khabarovsk Krai.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Хабаровсктәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Khabarovsk Krai.svg | агерб ирызку адаҟьа = Хабаровсктәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Хабаровсктәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Хабаровский край}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1938 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп Саха Ареспублика, [[Магадантәи атәылаҿацә|Магадантәи]], [[Амуртәи атәылаҿацә|Амуртәи]] атәылаҿацәқәа (аобластқәа), [[Приморсктәи атәылаҿацә|Приморсктәи атәылаҿацә (акраи)]], [[Ауриатәи автономтә атәылаҿацә]], иара убас [[Китаи]] атәыла. Хабаровсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 787 633 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 273 488-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 1,62-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Хабаровск]] ақалақь ауп. == Аҳәынҭқарратә административтә шара == '''Аиҳабыратә унашвахра еилазаара:''' * 17 районк * 6 регионалтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (акраиқәа)]] [[Акатегориа:1938 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] fx6yutrjme1uefb9cdjz5o3rh4bfggo