Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.13
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs
3
10306
170682
167782
2026-07-31T03:28:31Z
UOzurumba (WMF)
19399
/* Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback */
170682
wikitext
text/x-wiki
{{Асалам}}— [[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 14:32, 1 ажьырныҳәа 2018 (UTC)
== Work on flag templates ==
Hi! About flags I think, if we decided to make enciclopedia we first should know correct name of the country, without probability and our imaiginations!!! So I know one good place which can become for abwiki like compass. This is [https://m.sputnik-abkhazia.ru/news/?mobile_return=no Abkhazian language site] where we can see news into ап,сшэа. So inside the site someware it is possible to find latest, correct names of some countries. Without this we havenot right to make articles or flag templetes.-[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 14:35, 5 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
:Hello. Good idea. ;-) Sputnik-ab might be a good resource, but it will be about waiting for a place or situation to happen, in order to extract the names we need. In the meanwhile, I found this: http://apsnyteka.org/file/Terminologichesky_slovar_1960_abh.pdf Maybe you already saw this, but it is a good reference too. I will look for another sourcebook. Ah, too bad, there is no sandbox to create a listof confirmed and correct names.--[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|обсуждение]]) 17:21, 5 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
::I think this book is not useful for us, because it is old one. For example word Абаӷәаза is written like Абаӷ'''у'''аза. This is old stile and this will give us on the wrong way! Beside that, this is just vocebulary and all that wards is possible to find in Kaslandzias book.-[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 08:46, 6 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
Недерландтәи Антилтәи Адгьылбжьахақәа--[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 17:31, 9 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
:Thank you. I have a proposal: to write the verified names on [[Ахцәажәара:Аҳәынҭқаррақәа рсиа|the discusion page of the article]].--[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|обсуждение]]) 19:15, 9 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
:As I informed, very soon will publish new book with geographical names into abshwa.-[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 09:28, 10 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
==Hurrying==
Hi dear friend! I think you are hurrying somewhere, but where I don't know! Anyway I will delete everything what you will mark, but be more patient! There is no need hurry!!! This is Wikipedia and how you will not increase speed anyway Abwiki will unfinished. ok? :-)--[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 13:52, 3 жәабран 2021 (UTC)
:Hello. Sorry, sometimes it is a bad call from my side, but this is a pain that must be endured, there is no other way. Occasionally I make a mistake, for example a mistype in the name of the category which means more work for me or you, and sometimes I have to deal with someone else's "work". But on the other hand, this wiki now looks much better than before. And there are lots of articles I haven't reviewed yet, so I am hurrying to do everything from А то Ә. Quite recently I have had a lot of time. I had 11 days holiday (taken my days off from my work), but in the same time, majority of my own family got infected by "you know what, so even if I was not ill, I still had to stay at home sitting, in my country everything is still closed down. And I am now too old for just playing computer games all the day everyday... So this concludes my answer.--[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|обсуждение]]) 15:12, 3 жәабран 2021 (UTC)
::Ok! Thank you for your additions and job in abwiki!--[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 07:41, 4 жәабран 2021 (UTC)
== Date, comma ==
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:Date#
Comma already added.[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 15:39, 26 мшаԥымза 2021 (UTC)
== curency ==
{| class="wikitable"
| AUD || Австралиатәи адоллар
|-
| AZN || Азербаиџьантәи аманаҭ
|-
| AMD || Аерман драмқәав
|-
| BYR || Белоруссиатәи амааҭқәа
|-
| BGN || Болгариатәи алев
|-
| BRL || Бразилиатәи ареал
|-
| HUF || Венгриатәи афоринтқәа
|-
| KRW || Кореиатәи Ареспублика авонқәа
|-
| DKK || Даниатәи акронқәа
|-
| INR || Индиатәи арупиқәа
|-
| KZT || Ҟазахтәи атенгеқәа
|-
| CAD || Канадатәи адоллар
|-
| KGS || Ҟырҕызтәи асомқәа
|-
| CNY || Китаитәи аиуанқәа
|-
| LVL || Латвиатәи алат
|-
| LTL || Литватәи алит
|-
| MDL || Молдавиатәи алеиқәа
|-
| RON || Румыниатәи алеи ҿыцқәа
|-
| TMT || Ҭуркмениатәи аманаҭ ҿыц
|-
| NOK || Норвегиатәи акронқәа
|-
| PLN || Польшатәи азлотықәа
|-
| XDR || АҧАзҶ (аҧсахра азин ҷыда)
|-
| SGD || Сингапуртәи адоллар
|-
| TJS || Ҭаџьықьтәи асомониқәа
|-
| TRY || Ҭырқәтәылатәи алира
|-
| UZS || Узбеқьтәи асумқәа
|-
| UAH || Украинатәи гривнақәа
|-
| GBP || Еиду акралра афунт стерлинг
|-
| CZK || Чехиатәи акронқәа
|-
| SEK || Швециатәи акронқәа
|-
| CHF || Швеицариатәи афранк
|-
| ZAR || Аладаафрикатәи арендқәа
|-
| JPY || Иапониатәи аиенқәа
|}
== Pomoc ==
Asalame, jsi administrátor na Abchazské Wikipedii, chci vytvořit článek o tamním ozbrojeném konfliktu pomocí karty "{{Ozbrojený konflikt" Snažím se to napsat v abcházštině ({{Abџyar eibaҭou aimak), ale nemůžete přijít na to, co napsat do názvu karty?{{Анапынҵамҭада|Scrooge muc.duck|10:30, 15 рашәарамза 2022}}
: I see on your profile you are able to communicate in English. Therefore I would ask you to not using the translator to write me. It does not work very well and it did funny things with the important parts of your question. :) So I am not quite sure what you want from me. Do you want to create a template for the armed conflicts? As long as I know something like this does not exist on this wikipedia yet. If yes, I believe you are not experienced enough to create one, and my knowledge of the Abkhaz language is not sufficient enough to do it myself. First there should be some rather long pages about conflicts. We can create a template later. And, I am not the administrator. I am just an ordinary user like you.--[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 12:22, 15 рашәарамза 2022 (UTC)
== Why do you keep reverting my edits ==
Please read my edit summaries bc there are valid reasons why u should keep them. [[Цастәи:Вклад/90.241.131.86|90.241.131.86]] 19:47, 2 жәабранмза 2024 (UTC)
:Because you mess up with alphabets of languages, one of them is my mother tongue and the second one is closest to be like my mother tongue. You can't just delete "ch" without explenation. If you have any, it would be invalid anyway. "ch" sounds like "х" in either Abkhaz or Russian. And in Slovak language "dž" is not a single letter, it too is a digraph, just like "ch".--[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 20:38, 2 жәабранмза 2024 (UTC)
::First of all (in case ur wondering I’m the same I.P) you made some spelling mistakes. 2nd, if it’s a digraph, then why is it considered a separate letter? 3rd, if a entire orthography considers a digraph to be a separate letter AND has Unicode encoding and it would look the same anyway, (Dz, dz looks exactly like Dz, dz but LL, ll dinnae looks like Ỻ, ỻ) then why not use the actual Unicode character rather than use 2 makeshift characters? [[Цастәи:Вклад/90.243.79.125|90.243.79.125]] 20:46, 16 жәабранмза 2024 (UTC)
:::OMG. All the digraphs in the Slavic languages are written by two letters. Never as a single letter no matter what the microsofties did with Unicode! We always write Ch on a keyboard by typing both C and h. There has never been any option to write Ch by a single key. The same applies on Dz and Dž in Slovak language. And stop arguing about that with a native speaker! [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:47, 16 жәабранмза 2024 (UTC)
::::Yeah it would be impractical for there to be a big character that looks just like 2 symbols (not to mention it would stick out like a sore thumb and the keyboard would look quite different to fit other characters with the Dz and Dž ligatures around) but, even if there was sh and ch and th ligatures in Unicode a native English speaker would prob not consider them as separate letters. (E.g the French don’t typically consider Æ and Œ to be separate letters(ok maybe that was a bad example cuz u would prob tell the graphical difference between AE and Æ and OE and Œ)) [[Цастәи:Вклад/90.243.79.125|90.243.79.125]] 15:48, 17 жәабранмза 2024 (UTC)
::::Why are you reverting my transliterations? [[Цастәи:Вклад/90.243.79.125|90.243.79.125]] 17:45, 17 жәабранмза 2024 (UTC)
:::::Because you keep doing what you are doing. And you are doing everything wrong. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:57, 17 жәабранмза 2024 (UTC)
== Notice of expiration of your sysop right ==
<div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Администраторцәа) will expire on 2025-02-16 19:13:10. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Алахәыла:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Leaderbot|ахцәажәара]]) 19:42, 9 жәабранмза 2025 (UTC)</div>
== Vandalism warning ==
Hi [[Алахәыла_ахцәажәара:Fraxinus.cs|@Fraxinus.cs]], I want to let you know I've reverted one or more of your [https://ab.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%85%D3%99%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%85%D1%86%D3%99%D0%B0%D0%B6%D3%99%D0%B0%D1%80%D0%B0%3AFraxinus.cs&diff=118514&oldid=115145&variant=ab|recent contributions] because they do not seem constructive. If you think I made a mistake or have questions, you can leave a message on [[User talk:|my talk page]]. Please note that continued vandalism may lead to restrictions. [[Цастәи:Вклад/49.175.171.54|49.175.171.54]] 12:43, 14 мшаԥымза 2025 (UTC)
:Hello, anonymious user. What a nonsense is that? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 13:01, 14 мшаԥымза 2025 (UTC)
== Этот пользователь ==
Спасибо за то что улучшил мою/не мою правку на этой странице, Я очень благодарен [[Алахәыла:Артём Петренко 2025|Артём Петренко 2025]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Артём Петренко 2025|ахцәажәара]]) 17:57, 17 лаҵарамза 2025 (UTC)
:Не за что. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 07:51, 18 лаҵарамза 2025 (UTC)
== Infinite IP blocks ==
Hello. As IPs are randomly assigned, they should not be blocked for an infinite period of time. Kindly unblock all the indefinite IP blocks you made '''[https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D0%B0%D1%81%D1%82%D3%99%D0%B8:%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA?wpTarget=&wpOptions%5B%5D=tempblocks&wpOptions%5B%5D=autoblocks&wpOptions%5B%5D=userblocks&blockType=&limit=50&wpFormIdentifier=blocklist (list)]'''. Thanks. [[Цастәи:Вклад/46.48.227.196|46.48.227.196]] 12:47, 2 ԥхынгәымза 2025 (UTC)
:Hello. Ever since I became administrator I've never made any indefinite IP blocks. It was the work of previous administrator. And I remember these indefinite IP bans were justly given. The subsequent clean-up was a long and tedious work.
:But I will consider ublocking them, but if the same IP were vandalising en masse again, these would stay banned forevermore.
:And I suggest you create an account because I tend to not be very pleased to accept such a request from an anonymous users. I would like to know who I am talking with next time. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 13:11, 2 ԥхынгәымза 2025 (UTC)
::{{Ok}} I unblock all except for two. One of them is banned globaly on all wikipedias, and the second one was the worst of all Vandals there. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 14:19, 2 ԥхынгәымза 2025 (UTC)
== ;;;;; 。わらりろろ、れろろら、りわ〜わろ…ろら ==
;;一
';;; [[Цастәи:Вклад/220.146.7.26|220.146.7.26]] 05:23, 10 ԥхынгәымза 2025 (UTC)
== Notice of expiration of your sysop right ==
<div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Администраторцәа) will expire on 2025-08-13 08:30:11. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Алахәыла:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Leaderbot|ахцәажәара]]) 19:43, 6 нанҳәамза 2025 (UTC)</div>
== [[Авикипедиа:Аингалатә аҩымҭақәа]] ==
Добрый день. Предлагаю рассмотреть возможность восстановить указанную страницу как значимую для проекта. Предыдущий администратор удалил её по неизвестной причине. — [[Участник:Андрей Козлов 123|<font color="green">Андрей Козлов 123</font>]] <sup>[[Обсуждение участника:Андрей Козлов 123|о]]-[[Служебная:Вклад/Андрей Козлов 123|в]]</sup> 08:26, 8 хәажәкырамза 2026 (UTC)
:Здравствуйте,
:Я создал статью заново. И заодно исправил найденные там ошибки (например, ҧ -> ԥ). Но я делаю это при условии, что вы удалите из неё все русские названия и замените их абхазскими. А также многие названия, которые уже являются абхазскими, но грамматически или морфологически некорректны.
:Думаю, именно поэтому Супризи удалил её 7 лет назад.
:С уважением, [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 09:33, 8 хәажәкырамза 2026 (UTC)
::Обновление: Я только что обнаружил, что запрошенное вами восстановление статьи [[Авикипедиа:Аингалатә аҩымҭақәа]] является дубликатом статьи [[Авикипедиа:Vital articles]].
::В конечном итоге именно поэтому Супризи удалил эту страницу. В любом случае, ситуация та же, за исключением того, что страница с 1000 статьями написана на английском языке. Могли бы вы взяться за задачу переписать эту страницу с английского на абхазский, а затем завершить это, переписав [[Авикипедиа:Аингалатә аҩымҭақәа|восстановленную страницу]] как перенаправление? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 09:46, 8 хәажәкырамза 2026 (UTC)
== Question about participation in the competition ==
Лукаш, доброго времени суток! Вас беспокоит Владимир Юрьевич Маркелия. Хотелось бы задать Вам вопрос, Вы не хотите поучаствовать в конкурсе «[https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026 Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026]»? Мы вместе с Вами могли бы писать различные статьи о Украине, украинском народе и их подвигах. Для меня это очень интересная тема, так как я сам прожил в Украине большую часть жизни.
С уважением, Владимир Юрьевич Маркелия! [[Алахәыла:ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ|ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ]] ([[Алахәыла ахцәажәара:ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ|ахцәажәара]]) 18:41, 1 мшаԥымза 2026 (UTC)
:Владимир, добрый вечер. Я приветствую ваш энтузиазм, но я почти ничего не знаю об Украине. Здесь нужно создавать статьи, смотрите [[Авикипедиа:Аингалатә аҩымҭақәа]] и [[Авикипедиа:Vital articles]]. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 21:04, 1 мшаԥымза 2026 (UTC)
::Спасибо, хорошо. Завтра постараюсь что нибудь выполнить.
::С уважением, Владимир Юрьевич Маркелия! [[Алахәыла:ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ|ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ]] ([[Алахәыла ахцәажәара:ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ|ахцәажәара]]) 22:11, 1 мшаԥымза 2026 (UTC)
== You may be an eligible candidate for the U4C election ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Greetings,
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.
This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.
The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.
In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:29, 28 мшаԥымза 2026 (UTC) </div>
<!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 -->
== Fix H1/H2 font compatibility with Abkhazian script ==
@[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
Hello Lucas,
I hope this message finds you well. I am writing to request a small but important CSS fix that would improve the readability of headings across all articles on ab.wikipedia.org.
The current H1 and H2 heading font is set to:
font-family: 'Linux Libertine','Georgia','Times','Source Serif 4',serif;
Unfortunately, none of these fonts support the Abkhazian script properly, which causes rendering issues in article headings, here is an examples in this page: [[Алахәыла:Nart17/Ауаҩы]]
The fix is to create the page MediaWiki:Vector-2022.css (it does not exist yet) with the following CSS:
/* Fix H1/H2 font compatibility with Abkhazian script */
.mw-body h1,
.mw-body .mw-heading1,
.mw-body-content h1,
.mw-body-content .mw-heading1,
.mw-body-content h2,
.mw-body-content .mw-heading2 {
font-family: sans-serif;
}
This changes H1 and H2 to sans-serif, which is already used by H3–H6 headings and renders Abkhazian text correctly. I have tested this fix on my personal vector-2022.css and confirmed it works as expected.
Thank you for your time and help!
Best regards,
Nart [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 00:15, 29 лаҵарамза 2026 (UTC)
:Hello Nart.
:That is a good suggestion. However:
:1) Even as an admin, I do not have rights to change MediaWiki CSS styles. Apparently, for that one must obtain an «interface administrator» status. See: https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:CSS
:2) I can't create a new MediaWiki file either even when I tried.
:3) I must confess this matter is not my expertise. But I will try to forward your request to some MediaWiki admin.
:Best, [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 08:17, 29 лаҵарамза 2026 (UTC)
::4) I just found where to look for those rights! I don't want to do that myself (point 3), nor I have time for that, but it seems like you know what you are going to do and what you want. Necessary rights for interface adminship can be obtained there: https://meta.wikimedia.org/wiki/Interface_administrators but I feel like there is some process necessary first. During the weekend I will definitely ask. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 08:30, 29 лаҵарамза 2026 (UTC)
== Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback ==
Hello @[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]],
Apologies this message is not in your native language.
As an admin in the Abkhazian Wikipedia, you are invited by the [[mw:Language_Onboarding_and_Development|Language Onboarding and Development]] initiative to use the Starter Kit Dashboard. This tool will help you perform essential tasks such as importing infoboxes, tracking your Wikipedia’s activity and growth and connecting with members of the broader Wikimedia community for technical guidance.
Starter Kit Dashboard organizes essential setup tasks, making it easy for you to complete them so contributors can begin editing and learning quickly. As an admin, you can also use the Dashboard to track your Wikipedia’s progress and growth. Using this tool will help us evaluate how it can improve the onboarding experience for administrators, and the insights you provide will be used to enhance the experience for new wikis graduating from the incubator. Visit [[mw:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page]] to learn more about the Starter Kit.
Here's how to get started:
* Access the Starter Kit Dashboard here: [http://starterkit.toolforge.org/ http://starterkit.toolforge.org]
* Login with your wiki credentials, enter the target wiki url (e.g., https://hi.wikipedia.org
* Follow the steps shown in the video below to use the tool.
[[Афаил:Wikipedia_Starter_Kit_Dashboard_MVP_Demo_Video.webm|729x729пкс|Wikipedia Starter Kit Dashboard MVP Demo Video]]
* After exploring the Dashboard, please share your feedback on [[mw:Talk:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page,]] focusing on the following questions:
** The parts of the starter kit you expect to use most often, and how you plan to use them.
** The essential tasks you tried, and how easy or difficult they were to complete.
** The wiki tasks you would like the starter kit to guide you through or automate in the future.
Most of the tasks that will result in edits on the wiki can be reverted like an edit from the “view history”, so don't be afraid to try them several times.
We would appreciate it if you could submit your feedback by June 26, 2026, so we can begin analyzing it to identify areas for improvement. If you have any questions or need assistance, please let me know.
Thank you so much for your contributions to your Wikipedia and for helping us shape this tool for new and small Wikipedias. We will keep you updated on any additional things added to the starter kit in the future.
Best regards, [[Алахәыла:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Алахәыла ахцәажәара:UOzurumba (WMF)|ахцәажәара]]) 18:36, 11 рашәарамза 2026 (UTC)
===Appreciating Your Feedback on the Starter Kit Dashboard tool===
Dear [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]],
Thank you for taking the time to explore the [http://starterkit.toolforge.org/ Starter kit dashboard] and for sharing your thoughtful feedback. Your insights are invaluable to us, and we truly appreciate your continued commitment to the Wikipedia community.
We are currently working on the feedback we received. You can view the tasks we are currently working on here: https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/?project=PHID-PROJ-jry4odhdvqbzs7ptr3vw&statuses=open()&group=none&order=newest#R
The next phase of our work will be to share the tool broadly with various communities in the movement.
If you haven't yet had the chance to submit your feedback, you're still welcome to share your thoughts on [[mw:Talk:Language Onboarding and Development/Starter kit|the feedback page]].
Best regards,
[[Алахәыла:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Алахәыла ахцәажәара:UOzurumba (WMF)|ахцәажәара]]) 03:28, 31 ԥхынгәымза 2026 (UTC)
6pv4r2u6r3suii8mhcnzgqoul0bvdxp
170683
170682
2026-07-31T03:29:26Z
UOzurumba (WMF)
19399
/* Appreciating Your Feedback on the Starter Kit Dashboard tool */
170683
wikitext
text/x-wiki
{{Асалам}}— [[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 14:32, 1 ажьырныҳәа 2018 (UTC)
== Work on flag templates ==
Hi! About flags I think, if we decided to make enciclopedia we first should know correct name of the country, without probability and our imaiginations!!! So I know one good place which can become for abwiki like compass. This is [https://m.sputnik-abkhazia.ru/news/?mobile_return=no Abkhazian language site] where we can see news into ап,сшэа. So inside the site someware it is possible to find latest, correct names of some countries. Without this we havenot right to make articles or flag templetes.-[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 14:35, 5 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
:Hello. Good idea. ;-) Sputnik-ab might be a good resource, but it will be about waiting for a place or situation to happen, in order to extract the names we need. In the meanwhile, I found this: http://apsnyteka.org/file/Terminologichesky_slovar_1960_abh.pdf Maybe you already saw this, but it is a good reference too. I will look for another sourcebook. Ah, too bad, there is no sandbox to create a listof confirmed and correct names.--[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|обсуждение]]) 17:21, 5 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
::I think this book is not useful for us, because it is old one. For example word Абаӷәаза is written like Абаӷ'''у'''аза. This is old stile and this will give us on the wrong way! Beside that, this is just vocebulary and all that wards is possible to find in Kaslandzias book.-[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 08:46, 6 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
Недерландтәи Антилтәи Адгьылбжьахақәа--[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 17:31, 9 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
:Thank you. I have a proposal: to write the verified names on [[Ахцәажәара:Аҳәынҭқаррақәа рсиа|the discusion page of the article]].--[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|обсуждение]]) 19:15, 9 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
:As I informed, very soon will publish new book with geographical names into abshwa.-[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 09:28, 10 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
==Hurrying==
Hi dear friend! I think you are hurrying somewhere, but where I don't know! Anyway I will delete everything what you will mark, but be more patient! There is no need hurry!!! This is Wikipedia and how you will not increase speed anyway Abwiki will unfinished. ok? :-)--[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 13:52, 3 жәабран 2021 (UTC)
:Hello. Sorry, sometimes it is a bad call from my side, but this is a pain that must be endured, there is no other way. Occasionally I make a mistake, for example a mistype in the name of the category which means more work for me or you, and sometimes I have to deal with someone else's "work". But on the other hand, this wiki now looks much better than before. And there are lots of articles I haven't reviewed yet, so I am hurrying to do everything from А то Ә. Quite recently I have had a lot of time. I had 11 days holiday (taken my days off from my work), but in the same time, majority of my own family got infected by "you know what, so even if I was not ill, I still had to stay at home sitting, in my country everything is still closed down. And I am now too old for just playing computer games all the day everyday... So this concludes my answer.--[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|обсуждение]]) 15:12, 3 жәабран 2021 (UTC)
::Ok! Thank you for your additions and job in abwiki!--[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 07:41, 4 жәабран 2021 (UTC)
== Date, comma ==
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:Date#
Comma already added.[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 15:39, 26 мшаԥымза 2021 (UTC)
== curency ==
{| class="wikitable"
| AUD || Австралиатәи адоллар
|-
| AZN || Азербаиџьантәи аманаҭ
|-
| AMD || Аерман драмқәав
|-
| BYR || Белоруссиатәи амааҭқәа
|-
| BGN || Болгариатәи алев
|-
| BRL || Бразилиатәи ареал
|-
| HUF || Венгриатәи афоринтқәа
|-
| KRW || Кореиатәи Ареспублика авонқәа
|-
| DKK || Даниатәи акронқәа
|-
| INR || Индиатәи арупиқәа
|-
| KZT || Ҟазахтәи атенгеқәа
|-
| CAD || Канадатәи адоллар
|-
| KGS || Ҟырҕызтәи асомқәа
|-
| CNY || Китаитәи аиуанқәа
|-
| LVL || Латвиатәи алат
|-
| LTL || Литватәи алит
|-
| MDL || Молдавиатәи алеиқәа
|-
| RON || Румыниатәи алеи ҿыцқәа
|-
| TMT || Ҭуркмениатәи аманаҭ ҿыц
|-
| NOK || Норвегиатәи акронқәа
|-
| PLN || Польшатәи азлотықәа
|-
| XDR || АҧАзҶ (аҧсахра азин ҷыда)
|-
| SGD || Сингапуртәи адоллар
|-
| TJS || Ҭаџьықьтәи асомониқәа
|-
| TRY || Ҭырқәтәылатәи алира
|-
| UZS || Узбеқьтәи асумқәа
|-
| UAH || Украинатәи гривнақәа
|-
| GBP || Еиду акралра афунт стерлинг
|-
| CZK || Чехиатәи акронқәа
|-
| SEK || Швециатәи акронқәа
|-
| CHF || Швеицариатәи афранк
|-
| ZAR || Аладаафрикатәи арендқәа
|-
| JPY || Иапониатәи аиенқәа
|}
== Pomoc ==
Asalame, jsi administrátor na Abchazské Wikipedii, chci vytvořit článek o tamním ozbrojeném konfliktu pomocí karty "{{Ozbrojený konflikt" Snažím se to napsat v abcházštině ({{Abџyar eibaҭou aimak), ale nemůžete přijít na to, co napsat do názvu karty?{{Анапынҵамҭада|Scrooge muc.duck|10:30, 15 рашәарамза 2022}}
: I see on your profile you are able to communicate in English. Therefore I would ask you to not using the translator to write me. It does not work very well and it did funny things with the important parts of your question. :) So I am not quite sure what you want from me. Do you want to create a template for the armed conflicts? As long as I know something like this does not exist on this wikipedia yet. If yes, I believe you are not experienced enough to create one, and my knowledge of the Abkhaz language is not sufficient enough to do it myself. First there should be some rather long pages about conflicts. We can create a template later. And, I am not the administrator. I am just an ordinary user like you.--[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 12:22, 15 рашәарамза 2022 (UTC)
== Why do you keep reverting my edits ==
Please read my edit summaries bc there are valid reasons why u should keep them. [[Цастәи:Вклад/90.241.131.86|90.241.131.86]] 19:47, 2 жәабранмза 2024 (UTC)
:Because you mess up with alphabets of languages, one of them is my mother tongue and the second one is closest to be like my mother tongue. You can't just delete "ch" without explenation. If you have any, it would be invalid anyway. "ch" sounds like "х" in either Abkhaz or Russian. And in Slovak language "dž" is not a single letter, it too is a digraph, just like "ch".--[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 20:38, 2 жәабранмза 2024 (UTC)
::First of all (in case ur wondering I’m the same I.P) you made some spelling mistakes. 2nd, if it’s a digraph, then why is it considered a separate letter? 3rd, if a entire orthography considers a digraph to be a separate letter AND has Unicode encoding and it would look the same anyway, (Dz, dz looks exactly like Dz, dz but LL, ll dinnae looks like Ỻ, ỻ) then why not use the actual Unicode character rather than use 2 makeshift characters? [[Цастәи:Вклад/90.243.79.125|90.243.79.125]] 20:46, 16 жәабранмза 2024 (UTC)
:::OMG. All the digraphs in the Slavic languages are written by two letters. Never as a single letter no matter what the microsofties did with Unicode! We always write Ch on a keyboard by typing both C and h. There has never been any option to write Ch by a single key. The same applies on Dz and Dž in Slovak language. And stop arguing about that with a native speaker! [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:47, 16 жәабранмза 2024 (UTC)
::::Yeah it would be impractical for there to be a big character that looks just like 2 symbols (not to mention it would stick out like a sore thumb and the keyboard would look quite different to fit other characters with the Dz and Dž ligatures around) but, even if there was sh and ch and th ligatures in Unicode a native English speaker would prob not consider them as separate letters. (E.g the French don’t typically consider Æ and Œ to be separate letters(ok maybe that was a bad example cuz u would prob tell the graphical difference between AE and Æ and OE and Œ)) [[Цастәи:Вклад/90.243.79.125|90.243.79.125]] 15:48, 17 жәабранмза 2024 (UTC)
::::Why are you reverting my transliterations? [[Цастәи:Вклад/90.243.79.125|90.243.79.125]] 17:45, 17 жәабранмза 2024 (UTC)
:::::Because you keep doing what you are doing. And you are doing everything wrong. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:57, 17 жәабранмза 2024 (UTC)
== Notice of expiration of your sysop right ==
<div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Администраторцәа) will expire on 2025-02-16 19:13:10. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Алахәыла:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Leaderbot|ахцәажәара]]) 19:42, 9 жәабранмза 2025 (UTC)</div>
== Vandalism warning ==
Hi [[Алахәыла_ахцәажәара:Fraxinus.cs|@Fraxinus.cs]], I want to let you know I've reverted one or more of your [https://ab.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%85%D3%99%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%85%D1%86%D3%99%D0%B0%D0%B6%D3%99%D0%B0%D1%80%D0%B0%3AFraxinus.cs&diff=118514&oldid=115145&variant=ab|recent contributions] because they do not seem constructive. If you think I made a mistake or have questions, you can leave a message on [[User talk:|my talk page]]. Please note that continued vandalism may lead to restrictions. [[Цастәи:Вклад/49.175.171.54|49.175.171.54]] 12:43, 14 мшаԥымза 2025 (UTC)
:Hello, anonymious user. What a nonsense is that? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 13:01, 14 мшаԥымза 2025 (UTC)
== Этот пользователь ==
Спасибо за то что улучшил мою/не мою правку на этой странице, Я очень благодарен [[Алахәыла:Артём Петренко 2025|Артём Петренко 2025]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Артём Петренко 2025|ахцәажәара]]) 17:57, 17 лаҵарамза 2025 (UTC)
:Не за что. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 07:51, 18 лаҵарамза 2025 (UTC)
== Infinite IP blocks ==
Hello. As IPs are randomly assigned, they should not be blocked for an infinite period of time. Kindly unblock all the indefinite IP blocks you made '''[https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D0%B0%D1%81%D1%82%D3%99%D0%B8:%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA?wpTarget=&wpOptions%5B%5D=tempblocks&wpOptions%5B%5D=autoblocks&wpOptions%5B%5D=userblocks&blockType=&limit=50&wpFormIdentifier=blocklist (list)]'''. Thanks. [[Цастәи:Вклад/46.48.227.196|46.48.227.196]] 12:47, 2 ԥхынгәымза 2025 (UTC)
:Hello. Ever since I became administrator I've never made any indefinite IP blocks. It was the work of previous administrator. And I remember these indefinite IP bans were justly given. The subsequent clean-up was a long and tedious work.
:But I will consider ublocking them, but if the same IP were vandalising en masse again, these would stay banned forevermore.
:And I suggest you create an account because I tend to not be very pleased to accept such a request from an anonymous users. I would like to know who I am talking with next time. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 13:11, 2 ԥхынгәымза 2025 (UTC)
::{{Ok}} I unblock all except for two. One of them is banned globaly on all wikipedias, and the second one was the worst of all Vandals there. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 14:19, 2 ԥхынгәымза 2025 (UTC)
== ;;;;; 。わらりろろ、れろろら、りわ〜わろ…ろら ==
;;一
';;; [[Цастәи:Вклад/220.146.7.26|220.146.7.26]] 05:23, 10 ԥхынгәымза 2025 (UTC)
== Notice of expiration of your sysop right ==
<div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Администраторцәа) will expire on 2025-08-13 08:30:11. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Алахәыла:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Leaderbot|ахцәажәара]]) 19:43, 6 нанҳәамза 2025 (UTC)</div>
== [[Авикипедиа:Аингалатә аҩымҭақәа]] ==
Добрый день. Предлагаю рассмотреть возможность восстановить указанную страницу как значимую для проекта. Предыдущий администратор удалил её по неизвестной причине. — [[Участник:Андрей Козлов 123|<font color="green">Андрей Козлов 123</font>]] <sup>[[Обсуждение участника:Андрей Козлов 123|о]]-[[Служебная:Вклад/Андрей Козлов 123|в]]</sup> 08:26, 8 хәажәкырамза 2026 (UTC)
:Здравствуйте,
:Я создал статью заново. И заодно исправил найденные там ошибки (например, ҧ -> ԥ). Но я делаю это при условии, что вы удалите из неё все русские названия и замените их абхазскими. А также многие названия, которые уже являются абхазскими, но грамматически или морфологически некорректны.
:Думаю, именно поэтому Супризи удалил её 7 лет назад.
:С уважением, [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 09:33, 8 хәажәкырамза 2026 (UTC)
::Обновление: Я только что обнаружил, что запрошенное вами восстановление статьи [[Авикипедиа:Аингалатә аҩымҭақәа]] является дубликатом статьи [[Авикипедиа:Vital articles]].
::В конечном итоге именно поэтому Супризи удалил эту страницу. В любом случае, ситуация та же, за исключением того, что страница с 1000 статьями написана на английском языке. Могли бы вы взяться за задачу переписать эту страницу с английского на абхазский, а затем завершить это, переписав [[Авикипедиа:Аингалатә аҩымҭақәа|восстановленную страницу]] как перенаправление? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 09:46, 8 хәажәкырамза 2026 (UTC)
== Question about participation in the competition ==
Лукаш, доброго времени суток! Вас беспокоит Владимир Юрьевич Маркелия. Хотелось бы задать Вам вопрос, Вы не хотите поучаствовать в конкурсе «[https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026 Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026]»? Мы вместе с Вами могли бы писать различные статьи о Украине, украинском народе и их подвигах. Для меня это очень интересная тема, так как я сам прожил в Украине большую часть жизни.
С уважением, Владимир Юрьевич Маркелия! [[Алахәыла:ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ|ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ]] ([[Алахәыла ахцәажәара:ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ|ахцәажәара]]) 18:41, 1 мшаԥымза 2026 (UTC)
:Владимир, добрый вечер. Я приветствую ваш энтузиазм, но я почти ничего не знаю об Украине. Здесь нужно создавать статьи, смотрите [[Авикипедиа:Аингалатә аҩымҭақәа]] и [[Авикипедиа:Vital articles]]. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 21:04, 1 мшаԥымза 2026 (UTC)
::Спасибо, хорошо. Завтра постараюсь что нибудь выполнить.
::С уважением, Владимир Юрьевич Маркелия! [[Алахәыла:ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ|ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ]] ([[Алахәыла ахцәажәара:ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ|ахцәажәара]]) 22:11, 1 мшаԥымза 2026 (UTC)
== You may be an eligible candidate for the U4C election ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Greetings,
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.
This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.
The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.
In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:29, 28 мшаԥымза 2026 (UTC) </div>
<!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 -->
== Fix H1/H2 font compatibility with Abkhazian script ==
@[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
Hello Lucas,
I hope this message finds you well. I am writing to request a small but important CSS fix that would improve the readability of headings across all articles on ab.wikipedia.org.
The current H1 and H2 heading font is set to:
font-family: 'Linux Libertine','Georgia','Times','Source Serif 4',serif;
Unfortunately, none of these fonts support the Abkhazian script properly, which causes rendering issues in article headings, here is an examples in this page: [[Алахәыла:Nart17/Ауаҩы]]
The fix is to create the page MediaWiki:Vector-2022.css (it does not exist yet) with the following CSS:
/* Fix H1/H2 font compatibility with Abkhazian script */
.mw-body h1,
.mw-body .mw-heading1,
.mw-body-content h1,
.mw-body-content .mw-heading1,
.mw-body-content h2,
.mw-body-content .mw-heading2 {
font-family: sans-serif;
}
This changes H1 and H2 to sans-serif, which is already used by H3–H6 headings and renders Abkhazian text correctly. I have tested this fix on my personal vector-2022.css and confirmed it works as expected.
Thank you for your time and help!
Best regards,
Nart [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 00:15, 29 лаҵарамза 2026 (UTC)
:Hello Nart.
:That is a good suggestion. However:
:1) Even as an admin, I do not have rights to change MediaWiki CSS styles. Apparently, for that one must obtain an «interface administrator» status. See: https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:CSS
:2) I can't create a new MediaWiki file either even when I tried.
:3) I must confess this matter is not my expertise. But I will try to forward your request to some MediaWiki admin.
:Best, [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 08:17, 29 лаҵарамза 2026 (UTC)
::4) I just found where to look for those rights! I don't want to do that myself (point 3), nor I have time for that, but it seems like you know what you are going to do and what you want. Necessary rights for interface adminship can be obtained there: https://meta.wikimedia.org/wiki/Interface_administrators but I feel like there is some process necessary first. During the weekend I will definitely ask. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 08:30, 29 лаҵарамза 2026 (UTC)
== Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback ==
Hello @[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]],
Apologies this message is not in your native language.
As an admin in the Abkhazian Wikipedia, you are invited by the [[mw:Language_Onboarding_and_Development|Language Onboarding and Development]] initiative to use the Starter Kit Dashboard. This tool will help you perform essential tasks such as importing infoboxes, tracking your Wikipedia’s activity and growth and connecting with members of the broader Wikimedia community for technical guidance.
Starter Kit Dashboard organizes essential setup tasks, making it easy for you to complete them so contributors can begin editing and learning quickly. As an admin, you can also use the Dashboard to track your Wikipedia’s progress and growth. Using this tool will help us evaluate how it can improve the onboarding experience for administrators, and the insights you provide will be used to enhance the experience for new wikis graduating from the incubator. Visit [[mw:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page]] to learn more about the Starter Kit.
Here's how to get started:
* Access the Starter Kit Dashboard here: [http://starterkit.toolforge.org/ http://starterkit.toolforge.org]
* Login with your wiki credentials, enter the target wiki url (e.g., https://hi.wikipedia.org
* Follow the steps shown in the video below to use the tool.
[[Афаил:Wikipedia_Starter_Kit_Dashboard_MVP_Demo_Video.webm|729x729пкс|Wikipedia Starter Kit Dashboard MVP Demo Video]]
* After exploring the Dashboard, please share your feedback on [[mw:Talk:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page,]] focusing on the following questions:
** The parts of the starter kit you expect to use most often, and how you plan to use them.
** The essential tasks you tried, and how easy or difficult they were to complete.
** The wiki tasks you would like the starter kit to guide you through or automate in the future.
Most of the tasks that will result in edits on the wiki can be reverted like an edit from the “view history”, so don't be afraid to try them several times.
We would appreciate it if you could submit your feedback by June 26, 2026, so we can begin analyzing it to identify areas for improvement. If you have any questions or need assistance, please let me know.
Thank you so much for your contributions to your Wikipedia and for helping us shape this tool for new and small Wikipedias. We will keep you updated on any additional things added to the starter kit in the future.
Best regards, [[Алахәыла:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Алахәыла ахцәажәара:UOzurumba (WMF)|ахцәажәара]]) 18:36, 11 рашәарамза 2026 (UTC)
===Appreciating your feedback on the Starter Kit Dashboard tool===
Dear [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]],
Thank you for taking the time to explore the [http://starterkit.toolforge.org/ Starter kit dashboard] and for sharing your thoughtful feedback. Your insights are invaluable to us, and we truly appreciate your continued commitment to the Wikipedia community.
We are currently working on the feedback we received. You can view the tasks we are currently working on here: https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/?project=PHID-PROJ-jry4odhdvqbzs7ptr3vw&statuses=open()&group=none&order=newest#R
The next phase of our work will be to share the tool broadly with various communities in the movement.
If you haven't yet had the chance to submit your feedback, you're still welcome to share your thoughts on [[mw:Talk:Language Onboarding and Development/Starter kit|the feedback page]].
Best regards,
[[Алахәыла:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Алахәыла ахцәажәара:UOzurumba (WMF)|ахцәажәара]]) 03:28, 31 ԥхынгәымза 2026 (UTC)
k548xi9kmlcs7m74erh79oul4ho8end
Шамил Хокерба
0
17152
170675
110742
2026-07-30T12:39:57Z
EmausBot
2108
исправление двойного перенаправления на [[Хокерба, Шамиль Ибрагим-иԥа]]
170675
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Хокерба, Шамиль Ибрагим-иԥа]]
kcp4titpy1g8zwlo4ta1bj87aahmwbz
Амассатә амлакра
0
27216
170783
169355
2026-07-31T10:34:53Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
170783
wikitext
text/x-wiki
'''Амассатә амлакра''' – ари акраамҭа афатә аалыҵ азымхара иадҳәалоу социалтә рыцҳароуп, уи иахҟьаны арегион дуқәа рҵакырадгьылқәа рҟны массала ауаа рацәа ҭахоит. Амлакара ҩ-хкыкны ишоит — иабсолиуттәуи акы иадҳәалоуи ҳәа.
Иахьатәи аамҭазы адунеи фатәаалыҵла аиқәыршәаразы иҟоу аресурсқәа шазхогьы, аекономикатәи, асоциалтәи, аполитикатәи ҟазшьақәа змоу ауадаҩрақәа ыҟоуп, урҭ иахәҭоу аҭахрақәа рызхарҭәаауам.
== АМЛАКРА АҬОУРЫХ АҞНЫ ==
=== Аԥшьаҩыраҟны амлакра атәы ===
Иосиф — ари Аԥшьаҩыра аҟынтә хаҿсахьоуп («Бытие», гл. 37—50), Иосиф иҟынтә абжьгарак иоурц азы дидҵаалоит афараон ихаҭа. Уи иибаз аԥхыӡ ииашаны аилыркаара аҟаҵара илшеит, иагьиҳәеит быжьшықәса инеиԥынкыланы аҽаҩра бзиа шыҟало, аха урҭ ашықәсқәа ирыцааиуа даҽа быжьшықәса амлакра шыҟалоз азгәеиҭеит аарыхра аҟамлара иахҟьаны, убри аҟынтә Иосиф афараон иабжьигеит аарыхра бзиа аныҟоу ашықәсқәа рзы арыц рҵәахырц. Афараон ас еиԥш абжьгара даара игәы иахәеит, Иосиф иҟәыӷара азгәаҭаны анхамҩа зегьы аҟны еиҳабыс дҟаиҵеит. Убас Иосиф амлакра ашықәсқәа раан арыц аҭира напхгара аиҭон. Аԥҵамҭа аҟны ишазгәаҭоу ала, урҭ ашықәсқәа раан адгьыл зегьы аҟны амлакра ыҟан. Иосиф иашьцәа ракәзар, рыԥсҭазаара ахҭынҵаны изныкымкәа Мысраҟа ицахьан ачарыц аархәарц азы.
Аԥааимбар Илиа («3-я Книга Царств», гл. 16—19 и «4-я Книга Царств» гл. 1—2, 1—15) израильтәи аҳ Ахав ихаан дынхон, уи изымҵахырхәо Ваалу (амра) диашьапкуан, ижәларгьы ари аидол иашьапкларц рыдиҵон. Илиа Ахав иахь днеины Анцәа ихьӡала иеиҳәеит урҭ ашықәсқәа рзы арыцҳарақәа шыҟало, избанзар ақәа ауам, аӡаӡа аҳәом, анцәа ианимыҳәа аамҭазы ҳәа.
Ус иагьыҟалеит. Аарҩара ӷәӷәа ҟалеит, ашьацҵәҟьа хҩааит, амлакра аҭыԥ аиуит. Илиа Анцәа имчала адәысакарак аҟны иҟаз аӡыхь азааигәара дынхеит, уахь иара аҟәраанқәа ачеи акәаци изнаргон, аӡиас аҟынтә аӡы ижәуан. Аӡиас анҭаба, Анцәа аԥааимбар идиҵеит амырҭаҭратә қалақь Сидонынтәи Сарептуҟа дцарц, уа инхоз аԥҳәысеиба рыцҳа лҟны дынхарц.
Ари аԥҳәысеиба лԥеи лареи еицынхон, лара фатәыс илзынханы илымаз уаԥсҵәык ашылеи хәша хәыҷыки ракәын. Сарепту иааз Илиа ари аԥҳәыс илеиҳәеит ача изылӡырц, убри аан агәралиргеит илымоу ахәшеи ашылеи ахаан ишагымхо, Анцәа адгьыл аҟны ақәа аируаанӡа.
Аԥҳәыс аԥааимбар иажәа агәра лгеит, ишиҳәазгьы дныҟәеит. Иаргьы иажәа наӡеит. Аха иаарласны ари аԥҳәыс лԥа даачмазаҩханы дыԥсуеит. Аԥааимбар Илиа иԥсыз аҷкәын дихагыланы хынтә Анцәа даниҳәа иԥсы ҭалоит. Хышықәсеи бжаки Израиль аарҩара ыҟан, уи адгьыл иқәынхоз ажәлар рыҽкажьны анцәа иашьапкра иалагеит, Анцәагьы дазхарҵеит. Абри анаҩс Илиа ашьха дхаланы ақәа ауразы анцәа иҳәара далагеит. Иасит амшын аҟынтә аԥша, ажәҩан аԥҭа еиқәаҵәақәа ихырҩеит, ақәаршаҩы аура иалагеит.
=== Европа амассатә млакра ===
XIX ашәышықәсанӡа амассатә млакра атәылақәа зегьы рзын ирбац-ираҳац цәырҵран. Уи зыдҳәалаз аарыхра аҟамлара ауп. Абжьаратәи ашәышықәсазы, ес 8—10 шықәса рахьтә шықәсык аԥсыҭбара рацәа зцыз амлакра ҟалон. Зегь реиҳа иуадаҩыз ашықәсқәа Франциа азы 1030—1032-тәи, 1280—1282-тәи ашықәсқәа ракәын — Богемиа азы.
Ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа ишазгәарҭо ала, 1125 шықәса рзы Германиа аҭыԥ змаз амлакра ара инхоз ауааԥсыра рыбжаҵәҟьа ықәнагеит. Амлакра иацын ачымазарақәа, арҳәрақәа, ауаҩшьрақәа, аҽшьрақәа, анҵәара. Ауаа убранӡа инеиуан, иҟан зхәыҷқәа шьны изфозгьы – 1505ш. Венгриа. Закәанла ишьақәырӷәӷәан аӷарцәа ақалақьқәа ирылцаны ркацара, урҭ уа аԥсра изацәцомызт; Франциа ас еиԥш азакәан ахархәара аман XVII ашәышықәсазгьы.
1772 ш. рзы Саксониа 150-нызқьҩык ауаа ача азымхара иахҟьаны рыԥсҭазаара иалҵит. 1817 шықәса рзы акәзар, амлакра Германиа аҭыԥ аман, ус еиԥш иҟан 1847 шықәса рзгьы.
=== Ирландиа амлакра ӷәӷәа ===
1845 шықәса инаркны 1849 шықәсанӡа ибжьанакыз аамҭахәҭазы Ирландиа (ирл. An Gorta Mór, англ. Great Famine, Ирландиа акортоштә млакра ҳәагьы изышьҭаз) аҭыԥ аман амлакра ӷәӷәа. Уи зыхҟьаз илаҵаны ирымаз акортош зегьы аҿкы Phytophthora infestans иахьаҟьашьыз ауп.
Китаитәи амлакра ӷәӷәа аан, уи аҭыԥ аман 1959 шықәса инаркны 1961 шықәсанӡа, аиҳабыраа иҟарҵо адыррақәа рыла, рыԥсҭазаара иалҵит 15 миллионҩык ауааԥсыра, аха иофициалтәым адыррақәа рыла, иԥсыз 36 миллионҩык иреиҳауп. Китаи ари атрагедиа «Три года стихийных бедствий» мамзаргьы, «Три горьких года» ҳәа азырҳәоит.
Урыстәыла акәзар, амлакра аҭыԥ аман 1891 шықәса инаркны 1892 шықәсанӡа – ари аамҭа Урыстәылазы аекономикатәи аепидемиатә кризисны иазгәаҭан. Иара иаҵанакит жәибыжь губерниа, 36 миллионҩык ауаа ахьынхоз.
Европа амассатә млакра ажәытәра иагеит ҳәа уҳәар алшоит XIX ашәышықәса азбжазы, аимадаратә мҩақәа рыҿиара иабзоураны, уи иалнаршеит афатә аалыҵ аҽаҩра ахьыҟамлаз аҭыԥқәа рахь рнагара.
Ишьақәгылеит афатәаалыҵ адунеизегьтәи аџьармыкьа. Ача ахә атәыла аҟны аҽаҩра аҟалареи аҟамлареи иахьыԥшымызт. Ауааԥсыра ракәзар, раагарҭақәа ирызҳаит, анхаҩцәа аҽаҩра аныҟамлалакгьы ирзымхоз афатә аалыҵ аахәаразы алшарақәа роуит.
== Аҩажәатәи ашәышықәсазтәи амассатә млакрақәа ==
Европа амассатә млакра ажәытәра иагеит ҳәа уҳәар алшоит XIX ашәышықәса азбжазы, аха, егьа ус акәзаргьы, еиҳа аҿиара маҷ змаз атәылақәа рҟны аҩажәатәи ашәышықәсазгьы амлакрақәа аҭыԥ рыман. Иаҳҳәозар, африкатәи атәылақәа рҟны амассатә млакра аҭыԥ аман 1968-тәии 1973-тәии ашықәсқәа рзгьы. Усҟан аарҩара иахҟьаны иҟалаз амлакра аан 100-нызқьҩык рҟынӡа ауаа ԥсит. Уи азы адырра ҟаиҵеит амедицинатә усзуҩы Џьон А. Дреисбек, иара Нигериа 30 шықәса инеиԥынкыланы дынхон.
Амилаҭтә географиатә еилазаара аҟны 1978 шықәса рзы аҭыԥ змаз арыцҳара атәы аҳақьым Дреисбек абас еиԥш дахцәажәоит:
«Сара избон зқьыла иԥсны икажьыз аԥстәқәа, аиҭаҵуаа, арҭ аԥстәқәа аԥшәымацәас ирымаз ракәзар, алагерқәа рҟны иҟан, уа дара адунеизегьы аҟынтә еизганы иааргоз афатә рырҭон. Ҳара иаабон ауаа афатә азымхареи ачымазареи идыргәаҟуаз. Иҵшәааз ргәабзиара иахҟьаны аӡәырҩы арԥҳа чымазареи, абҷи, аимҳәаршәааи ирхыԥсаауан. Ас еиԥш амлакра иахҟьаны иҟалаз арыцҳара аҩыза џьаргьы исымбац».
Нигериа Африка иҟоу ҭыԥуп, иара адунеи зегьы аҟны еиҳа аарҩарақәа аҭыԥ ахьамоу ҵакырадгьылуп. Ақәа анамуа, ара иахьа уажәраанӡагьы ауаа ԥсуеит, аӡиасқәа ҭабоит, аҽаҩра аарҩара иқәнахуеит.
== Адунеи аҟны амлакра ==
Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара иаҵанакуа афатә — ажәтәи ақыҭанхамҩеи рзы аиҿкаара адыррақәа рыла, 2010 шықәса, цәыббрамзазы амлакра иаргәаҟуа ауаа рхыԥхьаӡара 925 миллионҩык ыҟоуп, ари ахыԥхьаӡара 2008-тәи ашықәс иаҿырԥшны уахәаԥшуазар, 98 миллинҩык рыла еиҵоуп. Урҭ рахьтә 578 миллионҩык имлашьуа ауаа нхоит Азиеи — Аокеан ҭынчи ирыҵанакуа арегион аҟны, 239 миллионҩык – Африка, 108 миллионҩык — егьырҭ атәылақәа рҟны.
Имлашьуа рахьтә ҩба — ахԥатәи ахәҭа иаҵанакуа ауаа нхоит – Бангладеш, Китаи, [[Адемократиатә Республика Конго]], Ефиопиа, Индиа, Индонезиа, Пакистан.
Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара 2008 шықәса, ԥхынҷкәынмзазы иҟанаҵаз адыррақәа рыла, адунеи зегьы аҟны имлашьуа рхыԥхьаӡара 960 миллионҩык ауаа инареиҳаны иҟоуп. Зегь реиҳа хыԥхьаӡарала (907 миллионҩык ауаа) изфо змам ауаа ахьынхо аҿиара иаҿу атәылақәа рҟны ауп. 65 процент урҭ рахьтә Индиа, Китаи, Конго, Бангладеш, Индонезиа, Пакистан, Ефиопиа инхоит.
Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара иаҵанакуа афатә — ажәтәи ақыҭанхамҩеи рзы аиҿкаара адыррақәа рыла, 2002 шықәса инаркны 2004 шықәсанӡа, ҵаҟа зсиа аагоу атәылақәа рҟны хә - миллионҩык инарзынаԥшуа имлагоз ауаа нхон.
Масштабла аҭыԥ змаз амлакра иахҟьаны Мрагыларатәи Африка 2011 шықәса рзы 50-нызқьҩык инадыркны 100-нызқьҩык рҟынӡа ауаа рыԥсҭаазара иалҵит, 2012 шықәса рзы Сахара рызхара афатә рмоуит 856 миллионҩык ауаа.
1979 шықәса рзы иаԥҵан Адунеизегьтәи афатә аалыҵ амш. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] NSA аинформациа ала 2004—2005-тәи ашықәсқәа рзы есҽны амла иаганы иԥсуан 24-нызқьҩык ауаа.
== Амассатә млакра ахҟьаԥҟьақәа абас еиԥш иҟоуп: ==
Убас, ҿырԥштәыс иаагозар, аҽшьрақәа рхыԥхьаӡара иацлоит, ииуа рхыԥхьаӡара иагхоит. Амлакра аниаслак анаҩс ииуа рхыԥхьаӡара дырҩегьых еизҳауашәа иҟалозаргьы, аҭаацәара иалало рхыԥхьаӡара еиҵахоит. Амассатә млакра адемографиатә еилазаара даара иаԥсахуеит, ахәыҷқәеи абыргцәеи ас еиԥш ахҭысқәа раан рус иагхозар, аҳәса рус иацлоит.
Аполитикеи амлакреи
Стив Деверо, амлакра зыхҟьо азы акыр аҭҵаарақәа авторс ирымоу, 2000 шықәса рзы «Голод в 20-м столетии» захьӡу ашәҟәы ҭижьит (Famine in the Twentieth Century), уа иҷыдоу азхьаԥшра амоуп Африка ишьақәгылаз аҭагылазаашьа, аброуп иахьазгәаҭоу акыр амлакратә хҭысқәа. Автор игәаанагарала, ари адунеи арегион аҟны амлакра мзыз хадас иамоу бџьаршьҭыхлатәи аиҿагыларақәа роуп, урҭ ирхырҟьаны ақыҭанхамҩақәа ықәӡаауеит, атәылахь афатә — ажәтә аагара асистема аус ауам. Деверо иажәақәа рыла, «амлакра зыхҟьо уи ауп, уи аӡәгьы иахьаԥимырҟәҟәааз – амлакра арахь ааира аӡәгьы аанкылара дахьашьҭам».
[[Британиа Ду|Британиатәи]] африкаҭҵааҩы Алекс да Ваал (Alex de Waal), Африка аҭыԥ змоу амлакра акыр ашәҟәқәа азызкхьо, аҵыхәтәантәи ишәҟәы «Голод, который убивает: Дарфур, Судан» аҟны ишьақәирӷәӷәоит, «иарбанызаалак аҳәынҭқарра анапхгара, дара ирҭахханы ианыҟала аамҭазы, ирылшоит амлакра аанызкыло аусқәа рыдкылара» — ҳәа.
Иазгәарҭоит Африка ақыҭанхамҩа арҿиара азҵаара апотенциал ду шамоу, иҟаӡам ус еиԥш аҵаҵӷәы, ари аконтинент аҟны афатә аалыҵ азы адефицит ҟаларц азы.
Маик Девис (Mike Davis) ишәҟәы «Холокост Викторианскои епохи» (The Late Victorian Holocausts) аҟны дазааҭгылоит азеижәтәи ашәышықәса анҵәамҭазы адунеи арегионқәа акыр рҟны ишьақәгылаз аҭагылазаашьақәа.
Усҟан амлакра аҭыԥ аман Индиа, Китаи, Бразилиа, Африка, амла иакны иԥсуаз рхыԥхьаӡара даараӡа ирацәан, амҩадуқәа аԥсцәа рыла ихҟьан уҳәар алшоит. Амлакра иахҟьаны амассатә емиграциақәа ирылагеит, урҭ инарывагылеит арҳәрақәа, ақәыларақәа, ауаҩшьрақәа, аепидемиақәа уҳәа реиԥш иҟоу арыцҳарақәа.
Девис иҳәоит акыр ахҭысқәа амчрақәа шазхьамԥшуаз, хьаас ишырымкуаз, ҿырԥштәыс иаагозар, урҭ ашықәсқәа рзы Индиантәи Европаҟа иганы иҭииз ачарыц адунеитә рекордқәа ираԥыргеит, убри аан миллионла аиндусцәа афатә-ажәтә рымамзаара иахҟьаны иԥсуан. Аиҳабыреи ачарыц зҭиуази ас еиԥш рыжәлар рызныҟәара зыхиақәиҭу ахәаахәҭразы азакәан иахьдырԥшуан, насгьы индиаа раасҭа ачарыц азы ахә бзиа ршәон европаа. Девид игәаанагарала, аиҳабыра ас еиԥш рыжәлар рызныҟәара геноцидуп ҳәа иахәаԥшызар ауеит.
Иахьатәи аамҭазы амлакра иаҿагыланы иқәԥо рахьтә зегь реиҳа активра ааирԥшуеит америкатәи академик Раџь Пател.
== Амлакра азеиԥш згәаҭага (Общий ОГ) ==
Адунеи аҟны амлакреи азхарамфареи рыстатистика зыԥхьаӡо еиҿкаароуп Афатәи ажәтәи рполитиказы Жәларбжьаратәи аҭҵааратә институт (МИИПроП). Амлакразы азеиԥш згәаҭа раԥхьаӡа акәны ицәырган 2006 шықәса рзы аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа ҩба рыбзоурала – анемец еиҿкаара «Вельтхунгерхильфеи», ирландиатәи аиҿкаара «Всемирная Забота» (Concern Woldwide) рыла.
Амлакразы азеиԥш згәаҭа ианыԥшуеит адунеи аҟны амлакра иаҿагыланы ақәԥара алҵшәа шамоу. Амлакразы азеиԥш згәаҭа еиҿкаан 2008 шықәса рзы, аҿиара иаҿу 120 тәылеи, иҿыцыз аиндустриалтә тәылақәеи рзы.
==Алитература==
* Большая Российская энциклопедия. Том 7. стр. 351—352.
==Азхьарԥшқәа==
* [https://azbyka.ru/otechnik/Spravochniki/biblejskaja-entsiklopedija-brokgauza/1067]
* [https://www.liveinternet.ru/users/leopoliss/post202119151/]
* [https://hi-news.ru/research-development/iz-za-chego-sotni-let-nazad-v-evrope-vozniklo-massovoe-golodanie-lyudej.html]
* [http://irelandru.com/velikij-golod-great-famine-ireland/] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210511072531/https://irelandru.com/velikij-golod-great-famine-ireland/ |date=2021-05-11 }}
* [https://enc.rusdeutsch.ru/articles/645]
* [http://www.fao.org/news/story/ru/item/45302/icode/] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111224193238/http://www.fao.org/news/story/ru/item/45302/icode/ |date=2011-12-24 }}
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_6161000/6161035.stm]
* [https://nsn.fm/in-the-world/in-the-world-demograf-iznachalno-golod-sprovocirovan-povysheniem-rozhdaemosti]
* [http://www.fao.org/hunger/ru/] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20201203132523/http://www.fao.org/hunger/ru/ |date=2020-12-03 }}
* [https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/hunger.shtml]
* [https://www.ifpri.org/publication/2009-global-hunger-index-challenge-hunger-0]
[[Акатегориа:Аӷарра]]
[[Акатегориа:Амашәырцәгьақәа]]
0kk0x5eb5aa7nj78lphr9seu1wsqp3b
Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла
14
27358
170709
152491
2026-07-31T07:54:59Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Асоциалисттә тәылақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аҭоурыхтә социалисттә республикақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170709
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Soviet Union}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:советтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла}}
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә азиатәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:Акоммунисттә тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә социалисттә республикақәа]]
[[Акатегориа:Афедеративтә республикақәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә федерациақәа]]
[[Акатегориа:Аҳәынҭқарра дуӡӡақәа]]
[[Акатегориа:Мраҭашәаратәи Азиа иҟаз аҭоурыхтә тәылақәа]]
ehz8ve3696v8x7f4a5ilzpyq9f8bnb6
Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика
14
27360
170713
143606
2026-07-31T07:57:29Z
Fraxinus.cs
8381
170713
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Politics of the Soviet Union}}
{{DEFAULTSORT:советтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика}}
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|политика]]
[[Акатегориа:Аполитика аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Урыстәыла аполитикатә ҭоурых]]
28wzeopa97oo40sjb7esygwjn2pnzct
Акатегориа:Асовет персонақәа
14
27361
170710
134390
2026-07-31T07:55:37Z
Fraxinus.cs
8381
170710
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|People of the Soviet Union}}
{{DEFAULTSORT:совет персонақәа}}
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|персонақәа]]
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла]]
gzhhik8c8vcyngtwv2ezhl4ezmy50ab
Ладариа-ԥҳа, Светлана Фридон-иԥҳа
0
28212
170670
108895
2026-07-30T12:39:07Z
EmausBot
2108
исправление двойного перенаправления на [[Ладариаԥҳа, Светлана Фиридон-иԥҳа]]
170670
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Ладариаԥҳа, Светлана Фиридон-иԥҳа]]
3bll9e3ndkyyks8m2v82sekr5ekw125
Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭҵаарадырра
14
28308
170727
120068
2026-07-31T08:17:03Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Аҭҵаарадырра атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аҭҵаарадырра аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170727
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Science and technology in the Soviet Union}}
{{DEFAULTSORT:с}}
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла]]
[[Акатегориа:Аҭҵаарадырра аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
9jp4u8dxgwt4h4alm3y8533pa9yc6ww
Акатегориа:Асовет культура
14
28678
170711
151344
2026-07-31T07:56:18Z
Fraxinus.cs
8381
170711
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Culture of the Soviet Union}}
{{DEFAULTSORT:совет культура}}
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|культура]]
[[Акатегориа:Акультура аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Азиатәи акультура]]
[[Акатегориа:Европатәи акультура]]
[[Акатегориа:Кавказтәи акультура]]
[[Акатегориа:Европатәи акультура атәылақәа рыла|+совет]]
56tw7wpm5ve2i4f50d2b90z5lo9uq8g
Шоҭа Ҷкадуа
0
28974
170676
134305
2026-07-30T12:40:07Z
EmausBot
2108
исправление двойного перенаправления на [[Ҷкадуа, Шоҭа Еугьан-иԥа]]
170676
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Ҷкадуа, Шоҭа Еугьан-иԥа]]
3lflz4wojr87t31793e1cj1t0ekr3p8
Сақаниа-ԥҳа, Гәында валентин-иԥҳа
0
29546
170672
113368
2026-07-30T12:39:27Z
EmausBot
2108
исправление двойного перенаправления на [[Сақаниаԥҳа, Гәында Валентин-иԥҳа]]
170672
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Сақаниаԥҳа, Гәында Валентин-иԥҳа]]
5wecpz8qh7tw456qxp17u1nay0x8asl
Амодуль:Wikidata/i18n
828
30720
170777
162655
2026-07-31T09:44:22Z
Fraxinus.cs
8381
170777
Scribunto
text/plain
return {
categories = {
['arbitrary-data'] = '-',
['centenarians'] = 'Амониторинг:Ашәышықәса ауаа',
['centenarians-living'] = 'Амониторинг:Зыԥсы ҭоу ашәышықәса ауаа',
['diff'] = 'Амаҵзура:%s еиԥшым Авикидыррақәа',
['failed-age-computing'] = 'Амаҵзура:Ақәра аԥхьаӡараҿы агха',
['missing-label'] = 'Амаҵзура:Авикидыррақәа атег ацҵара',
['not'] = 'Амаҵзура:%s авикидыррақәа рҿы иҟам',
['references'] = 'Амониторинг:Авикидыррақәа рҟынтәи азхьарԥшқәа',
['same'] = 'Амониторинг:%s соответствует Викиданным',
['used-property'] = 'Амониторинг:использование свойства %s',
},
date = {
['start'] = '%s инаркны',
['end'] = '%s рҟынӡа',
['age'] = '$1 ш.',
['in-the-age'] = 'ақәра $1 шықәсазы',
['gregorian'] = '<sup>[[грегориантәи амзар|грег.]]</sup>',
['julian'] = '<sup>[[иулиантәи амзар|иул.]]</sup>',
['CE'] = '$1 ш.',
['millenium'] = '$1-тәи азқьышықәса',
['millenium-linked'] = '[[$1-тәи азқьышықәса|$1-тәи азқьышықәса]]',
['millenium-BCE'] = '$1-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ.',
['millenium-BCE-linked'] = '[[$1-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ.|$1-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ.]]',
['century'] = '$1-тәи ашәышықәса',
['century-linked'] = '[[$1-тәи ашәышықәса|$1-тәи ашәышықәса]]',
['century-BCE'] = '$1-тәи ашәышықәса ҳ. ҟ.',
['century-BCE-linked'] = '[[$1-тәи ашәышықәса ҳ. ҟ.|$1-тәи ашәышықәса ҳ. ҟ.]]',
['decade'] = 'Жәашықәса $1 инаркны',
--['decade-linked'] = '[[$1–{{#expr:$1+9}}|Desetiletí od $1]]',
['decade-BCE'] = 'Жәашықәса $1 ҳ. ҟ. рҟынӡа',
--['decade-BCE-linked'] = '[[$1–{{#expr:$1+9}} př. n. l.|Desetiletí do $1 př. n. l.]]',
['year'] = 'Y" ш."',
['year-linked'] = '[[Y]]" ш."',
['year-BCE'] = 'Y" ш. ҳ. ҟ."',
['year-BCE-linked'] = '[[Ҳ. ҟ. Y|Y" ш. ҳ. ҟ."]]',
['year-month'] = 'F Y',
['year-month-linked'] = 'F [[Y]]',
['year-month-BCE'] = 'F Y" ш. ҳ. ҟ."',
['year-month-BCE-linked'] = 'F [[Ҳ. ҟ. Y|Y" ш. ҳ. ҟ."]]',
['month-day'] = 'xg" "j',
['day'] = 'j',
['year-month-day'] = 'xg" "j, Y" ш."',
['year-month-day-linked'] = '[[F j|xg" "j,]] [[Y]]" ш."',
['year-month-day-BCE'] = 'xg" "j, Y" ш. ҳ. ҟ."',
['year-month-day-BCE-linked'] = '[[F j|xg" "j]], [["Ҳ. ҟ." Y|Y" ш. ҳ. ҟ."]]',
},
errors = {
['entity-not-found'] = 'Объект не найден',
['infobox-type-invalid'] = 'Недопустимый тип значения в строке %s: %s.',
['invalid-datatype'] = 'Неверный тип данных свойства „%s“: „%s“; обязательный „%s“', -- legacy
['invalid-datatype2'] = 'Для функции „%s“ требуется тип данных „%s“, был предоставлен „%s“',
['invalid-date'] = 'Недействительная дата „%s“',
['invalid-field'] = 'Недопустимое поле „%s“',
['invalid-sort'] = 'Неверный метод сортировки „%s“',
['param-not-provided'] = 'Параметр не указан „%s“',
['unknown-claim-type'] = 'Неизвестный тип утверждения: %s',
['unknown-datavalue-type'] = 'Неизвестный тип значения данных: %s',
['unknown-entity-type'] = 'Неизвестный тип сущности: %s',
['unknown-snak-type'] = 'Неизвестный тип снака: %s',
},
lang = 'ab',
['missing-label'] = 'Запись Викиданных не включает абхазский ярлык; вы можете дополнить его',
['more-on-Wikidata'] = '… еиҳаны аинформациа [[d:%s#%s|Авикидыррақәа]] аҟны',
novalue = "''без значение''", -- legacy
somevalue = "''неизвестное значение''", -- legacy
['decimal point'] = ',',
['thousands separator'] = ' ',
['qualifiers separator'] = '; ',
}
89u5kzx1igf8sf6um180sunq1f1kqb8
Акатегориа:Асовет Еидгылаҿы иҟоу аиҿкаарақәа
14
32913
170712
135486
2026-07-31T07:56:49Z
Fraxinus.cs
8381
170712
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:совет Еидгылаҿы иҟоу аиҿкаарақәа}}
[[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|аиҿкаарақәа]]
[[Акатегориа:Аиҿкаарақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
qa63i9sqn2lt205gsnym64sr460zhxz
Акатегориа:Европа аибашьратә ҭоурых
14
35909
170734
131116
2026-07-31T08:27:33Z
Fraxinus.cs
8381
нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Европа аҭоурых атематикала]]: "аибашьра" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170734
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Military history of Europe}}
[[Акатегориа:Аибашьратә ҭоурых аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа аҭоурых атематикала|аибашьра]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу арбџьармчқәа| ]]
8g0noc4njl0lasg3hhtmfr2t97y0jih
Хәыхәыт Бӷажәба
0
37270
170674
133573
2026-07-30T12:39:47Z
EmausBot
2108
исправление двойного перенаправления на [[Бӷажәба, Хәыхәыт Соломон-иԥа]]
170674
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Бӷажәба, Хәыхәыт Соломон-иԥа]]
s2994weattuiv4oylv2t3c94z1s90nt
Иналиҧа, Шьалуа Денис-иҧа
0
37339
170669
141005
2026-07-30T12:38:57Z
EmausBot
2108
исправление двойного перенаправления на [[Инал-иԥа, Шалуа Денис-иԥа]]
170669
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Инал-иԥа, Шалуа Денис-иԥа]]
orf8ejqglvm9bpa8ig7m37itg6tvzwi
Акатегориа:Асовет персонақәа рзанааҭ ҳасабала
14
37564
170690
137201
2026-07-31T07:36:27Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭ ҳасабалеи]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рылеи рзанааҭ ҳасабалеи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170690
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|People of the Soviet Union by occupation}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:совет персонақәа}}
[[Акатегориа:Асовет персонақәа| ]]
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рылеи рзанааҭ ҳасабалеи]]
[[Акатегориа:Аевропауаа рзанааҭ ҳасабала| совет]]
[[Акатегориа:Азиауаа рзанааҭ ҳасабала| совет]]
ixffhoaqu91m8d4waiboxenlvtbtq2w
Меркель, Ангела
0
37736
170679
169309
2026-07-30T16:25:15Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Мрагылара-Германиатәи аҵарауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиатәи аҵарауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170679
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик}}
'''А́нгела Дороте́иа Ме́ркель''' ({{lang-de|Angela Dorothea Merkel}}; {{date|7|7|1954}}, [[Гамбург]]) — анемец ҳәынҭқарратәи аполитикатәи усзуҩы. Абҵарамза 22, 2005 шықәса раахыс Германиа Афедералтә канцлер, мшаԥымза 10, 2000 шықәса раахыс Ақьырсиан — демократиатә еилакы апартиа аԥхьагыла.<ref>https://whoiswho.dp.ru/cart/person/1919625</ref>
== Ангела Меркель лхәыҷреи аҵарадырреи ==
Ангела Доротеиа Меркель (хаҵа дцаанӡа Каснера илыжәлан) диит ԥхынгәымза 17, 1954 шықәсазы Гамбург. Ангелиа аполиак хылҵшьҭра лымоуп.
Лаб — Хорст Каснер — аполиак жәла имаз Казмерчак иԥсахит. Иара аҵара иҵон Геиделбергтәии Гамбургтәии ауниверситетқәа рҟны, атеологиа амаҭәар ала. Ангела Меркель лабду, Лиудвик Казмерчак, Познантәи аполициаҟны амаҵзура дахысуан, Актәи адунеизегьтәи аибашьра далахәын, иара убасгьы Польшеи — Украинеи, насгьы асоветтә — польшатәи еибашьрақәа дрылахәын.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-angela-merkel.html</ref>
Лан — Герлинда Каснер — алатын бызшәеи англыз бызшәеи рырҵаҩыс аус луан.
Ангела — аҭаацәараҿы зегьы иреиҳабыз хәыҷын. Ангела лира аамышьҭахь иаарласны лҭаацәа ГДР-ҟа нхара ицеит. Хорст Каснер иаарласны ақалақь Перлеберге иҟаз алиутерантә уахәама Берлин- Брандербург амаҵзуҩыс дҟалоит, аха 1957 шықәсазы аҭаацәа ақалақь маҷ Темплинҟа нхара ицоит. Ара Ангела лаб апасторцәа рзы аколлеџь анапхгараҭара идырҵеит. Лан атәым бызшәақәа рырҵаҩыс аус луан. Ангела лнаҩс лани лаби даҽа ҩыџьа ахшара рыман: аиашьа Маркуси аиаҳәшьа Иренеи. Каснераа рхәыҷқәа ашкол ахь иныҟәомызт, ран Герлинд ахәыҷқәа рааӡареи аҵара дырҵареи даҿын. Абжьаратәи аполитехникатә школ Ангела Каснер дҭалоит 1961 шықәсазы, Ангела Доротеиа иҭынчыз, ахӡыргара ззымдыруаз ӡӷабын. Аҵара бзианы илҵон. Даара абызшәақәа лыцааиуан, иара убасгьы аҵарадырра дазҿлымҳан. Усҟантәи аамҭазтәи ГДР ахәыҷқәа зегьы реиԥш Ангела дпионерын, анаҩс лара зых иақәиҭу анемец ҿар рхеилак далалоит (ССНМ). Ангела Доротеиа ашкол далгеит 1973 шықәсазы, ибзиаӡаны, дагьҭалоит Карл Маркс ихьӡ зхыз Леипцигтәи ауниверситет, афизика факультет.<ref>https://biographe.ru/politiki/angela-merkel/</ref>
Меркель ауниверситет аҟынгьы ибзиаӡаны аҵара лҵон. Лара лҵареи ССНМ аҟны лусуреи еидылбалон. Аха уажәшьҭа уи уаҩ игәаимҭоз, иҭынчыз, ахӡыргара зламыз зӷабмызт.
Лҵара шықәсқәа раан, 1974 шықәса рзы Москватәии Ленинградтәии ауниверситет афизика факультет астудентцәеи лареи реиқәшәара аан, диабадыруеит раԥхьатәи лхаҵа, астудент-афизик Фогтландтәи, Ульрих Меркель. Дара ргәыргьынхаҵара мҩаԥысит Темплинтәи ауахәама аҟны, цәыббрамза 3, 1977 шықәсазы.
Ауниверситет аҟны лҵара ашықәсқәа раан, Ангела аполитикатә усура лхы алагалара дазхәыцуа далагеит. Афизикатә химиа Аинститут аҟны лусура аан, лара аамҭаказы зых иақәиҭу анемец ҿар Рхеилак амаӡаныҟәгаҩыс дыҟан. Ангела Меркель ҭакԥхықәрас илыдын агитациеи апропагандеи рымҩаԥгара.
Қәҿиарала Леипцигтәи ауниверситет даналга, Ангела Меркель усура ҳәа АН ГДР афизикатә химиа ацентртә институт ахь ддәықәҵан.
1986 шықәса рзы адоктортә диссертациа лыхьчеит.<ref>https://24smi.org/celebrity/261-angela-merkel.html</ref>
== Ангела Меркель лполитикатә кариера ==
Ангела Меркель политикк иаҳасаб ала лымҩа хацлыркит 80-тәи ашықәсқәа рзы, иаҳхысыз ашәышықәсазы. Ауаажәларратә ԥсҭазаараҿы Ангела Меркель лассы-ласс дцәырҵуа далагеит. Анаҩс, Берлинтәи аҭӡы «каҳаит». Ари ахҭыс даара лгәаҵанӡа инеит аҵарауаҩ - афизик. Анемеццәа рзын иҭоурыхтә хҭысыз аҽны Ангела Доротеиа дгәеиҭоит усҟан ФРГ аканцлерс иҟаз Гельмут Коль.
Ангела Меркель лакәзар, илыдырҵаз аҭакԥхықәра қәҿиарала иналыгӡон. Ауаа агитациа рзылуан, Балтикатәи аԥсыӡкҩцәа дырԥылон, ауарашжәырҭақәа рҟны ацәажәарақәа мҩаԥылгон. Меркель акыр ақәыргәыӷрақәа рылҭон, ауаагьы лыгәра ргон, рыбжьқәа лырҭон. Лара лалхыҩцәа лассы-ласс ирҳәон: «Егьырҭ ирҿырԥшны улыхәаԥшуазар, лара ма дузыӡырҩуеит» — ҳәа, убри аҟынтә ирылҭоз ақәыргәыӷрақәа аныналмыгӡозгьы илызгәаауамызт.<ref>https://lenta.ru/articles/2019/07/17/frau_merkel/</ref>
Ангела Меркель апартиа «Ақьырсин-демократиатә хеилак» ахь диасуеит, анаҩс Германиа анеидырҵа, Ангела Доротеиа Меркель ХДС аҟынтә Бундестаг адепутатс дҟалоит. Гельмут Коль иаразнак Ангела даликаауеит, дҵангьы илыдиҵоит аҳәса зегьы драԥхьагыланы ԥхьаҟа ацара.
Аканцлер Коль, Ангела Меркель аиҳабыра рахь днеиԥхьоит, аҳәсеи аҿари русқәа рзы аминистрс дҟаиҵоит. Меркель аполитик бырг даара далкааны бзиа дибон, «сыӡӷаб» ҳәа леиҳәон. Иаарласнгьы лара ХДС амаӡаныҟәгаҩ иҭыԥ аанылкылоит. Ажурналистцәа ракәзар, Ангела Меркель «Коль иӡӷаб» ҳәа хьыӡшьарас илырҭоит. Аха, 1998 шықәсазы Коль алхрақәа раан Герхард Шриодер иҟны даҵахоит. Коль ԥхьатәара данца ашьҭахьҵәҟьа иҩызцәеи идгылаҩцәеи еимпуа иалагеит, еиҳаракгьы ХДС апартиа аҭахрақәа рзын аолигархцәа рҟынтә аԥара аиуан ҳәа ахара анидырҵа ашьҭахь. Изгәакьаз Меркель лакәзар, уигьы мап ицәылкуа далагеит, Гельмут Коль апартиатә ҭыԥ аҟынтәи иахҳәаразы аҵысрагьы днахагылеит. Иара убри ашықәсан Ангела Меркель апартиа амаӡаныҟәгаҩ хадас далхын.<ref>https://germanexpert.ru/angela-merkel/</ref>
== Ангела Меркель аԥҳәыс-аканцлер ==
Ангела Меркель хьаҵра ҟамҵакәан амчрахь лымҩа хан. 2002 шықәсазы Меркель лкандидатура ықәлыргылоит ФРГ аканцлерс аҟаларазы, аха анаҩс, Ақьырсиантә социалисттә хеилак аҟнытә Едмунд Штоибер икандидатура анықәиргыла, лара рхықәкы мап ацәылкуеит. Аха, егьа ус акәзаргьы, 2005 шықәсазы лара аоппозициа аҟнытә ФРГ аканцлерс лкандидатура ықәдыргылоит.<ref>https://svpressa.ru/persons/angela-merkel/</ref>
Иара убри ашықәсан, цәыббрамза 20 рзы, ХДС-ХСС афракциа ҿыц раԥхьатәи аилатәараҟны, Ангела Доротеиа Меркель уи ахантәаҩыс далырхуеит. Абҵарамза 22, 2005 шықәсазы Меркель рыбжьқәа лырҭеит 611-ҩык адепутатцәа рахьтә 397-ҩык XVI ааԥхьара бундестаг адепутатцәа, убри алагьы лара лакәхеит зегь реиҳа иҿаз (51 шықьса лхыҵуан), насгьы раԥхьатәи аԥҳәыс - афедералтә канцлерс иҟалаз ФРГ аҭоурых зегьы аҟны.
Ари амаҵзура аҟны Ангела Меркель иахьа уажәраанӡа дыҟан. Арҭ ашықәсқәа зегьы лара даара аҽынкылара змаз, зус здыруаз напхгаҩны дыҟан. Ангела Меркель аҳәынҭқарра аҟны азин еснагь еиқәырханы илыман уҳәар алшоит. Германиа Европатәи Ахеилак аилазаара аҟны - економикатә ԥхьагылан атәыла анеидырҵа аамышьҭахь, атәыла аполитикатә аспект аҟынгьы аԥхьагылара аанарԥшуа иалагеит. Аканцлер Меркель лполитика ала Германиа аҳаҭыр Европа ишьҭыҵит. Лара лтәыла изныкымкәан егьырҭ, уи аҟара аҿиара змамыз, европатәи аҳәынҭқаррақәа ирыцхраахьан, иара убасгьы афинанстә цхыраарагьы рзыҟанаҵон.<ref>https://germania-online.diplo.de/ru-dz-ru/politik/angela-merkel-10-jahre-amt/1926252</ref>
Ус шакәызгьы, атеррористтә акциақәа рацәахо ианалага, аканцлер Меркель имҩаԥылгоз амиграциатә политика гәыҩбара лнаҭо далагеит. 2010 шықәса рзы Потсдам ХДС алахәылацәа ҿарацәа рҿаԥхьа дықәгыло, Ангела Меркель иаартны илҳәеит, амультикультурализм аполитика Германиа ишхыбгалаз. Лара лгәаанагара ала, европаа мацара ракәӡам, Европаҟа иааз, амигрантцәагьы ирылшо зегьы ҟарҵалар ауп агермантә еилазаара иахәҭакны иҟаларазы, уи азын акы ҳәа анемец бызшәа рҵар ауп.
Киольн амигрантцәа раморалтә хымҩаԥгашьа ашьҭахь, Ангела Меркель ааԥхьара ҟалҵеит зегьы агәҭынчра аадырԥшларц. «Ҳара уи ҳаиааиуеит», — лҳәеит аканцлер. Ари аҳәамҭа аӡәырҩы рзын иџьашьатәхеит, акыр ацәажәарақәа ахылҿиааит. Аха, Ангела Меркель илҳәаз ҵакыс иамаз ахҵәацәа ринтеграциа, рнырхара, рыдкылара апроблема аӡбара акәын.
Уи анаҩсгьы, Ангела Меркель лгәаанагара ала, ахҵәацәа атәыла аҿиара аус аҟны алагала ду ҟарҵар алшон. Аха, ахҵәацәа ринтеграциа азҵаарақәа аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы акыр ауадаҩрақәа цәырыргон, урҭ закәыз ҳәа аканцлер еилкаара лымамызт.<ref>https://novayagazeta.ru/articles/2020/11/21/88054-ot-devochki-kolya-do-mamochki-natsii</ref>
== Ангела Меркель лыдәныҟатәи аполитика ==
Ангела Меркель еснагь атәылақәа апартниорцәа зегьы еиԥшны дырзыҟан. Аха, Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитика еснагь еиҳа иадылцәылон. Канцлерс аҟаларазы алхрақәа дрылахәхаанӡа Ангела Доротеиа Еиду Америкатәи Аштатқәа Ирак иазырхаз реибашьра дадгылоит, иара убасгьы ЕАШ Косово аганахьала аусқәа дырзыразхоит.
Аканцлер Меркель мрагыларатәи Украина аҭагылазаашьа «аҭышәныртәалареи», Минсктәи аиқәышаҳаҭрақәа рынагӡареи агәыԥ далахәылоуп.<ref>{{Cite web |url=https://profylady.ru/articles/biografii/kanczler-germanii-angela-merkel-biografiya-lichnaya-zhizn-deti-pochemu-s-nee-stoit-brat-primer.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129192528/https://profylady.ru/articles/biografii/kanczler-germanii-angela-merkel-biografiya-lichnaya-zhizn-deti-pochemu-s-nee-stoit-brat-primer.html |url-status=dead }}</ref>
Ҭырқәтәыла аганахьала, 2005 шықәсатәи алхрақәа рҟынӡа, Меркель лгәаанагара лҳәон ари атәыла Европатәи Ахеилак иалахәыла наӡаны ишзыҟамло азы. Ангела Меркель Европатәи ахеилак ахантәаҩыс лыҟазаара аан Ҭырқәтәыла аԥыза - министр Реџьеп Таиип Ердоган даара акритика изылуит, уи Германиа иҟазаара аан уа инхоз аҭырқәцәа рассимилиациа алҵшәақәа иахькылыргар алшо атәы ахьиҳәаз азы.
Ааигәа Мрагыларатәи аполитика акәзар, аканцлер Меркель рацәак лҽалалгалом. Урыстәылахь, иара Владимир Путин иахь лзыҟазаашьа атәы ҳҳәозар, Ангела Меркель «аритмикатә» ҟазшьа амоуп уҳәар алшоит. Америкатәи акурс адгылаҩ Меркель лассы-ласс лара лаԥхьа канцлерс иҟаз Герхард Шриодери Путини реиҩызара акритика азылуан. Аха, лара лхаҭа данканцлерха Шриодер иполитика амҩа данылеит.<ref>http://www.bgunb.ru/VirtualExibition/year_germany/politics1.html</ref>
Украинатәи акризис аан Меркель Урыстәыла «Ҟрым аннексиа» азнауит ҳәа ахара адылҵеит. Аха уаанӡа Германиа адәныҟа-политикатә ҳаракыра аҟны активла закәанла иалхыз апрезидент Ианукович амчра аҟынтә дахызҳәаз киевтәи апутчистцәа адгылара рынаҭон.
Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитика акыр адгылара азҭоз Ангела Меркель лзын даара иџьашьатәхеит, америкатәи ҷыдалатәи амаҵзурақәа лҭел ала лцәажәарақәа ишырзыӡырҩуаз анлаҳа.
Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент ҿыцс иҟаз Дональд Трамп иакәзар, Германиа ашҟа аиҩызааратә еизыҟазаашьа дахыццакуамызт. Аха, уи аԥара бзианы иԥхьаӡон. Ангела Меркели иареи реиқәшәара аан, иара 375 миллиард доллар аԥара лиҭоит. Трамп ишиҳәаз ала, арҭ аԥарақәа НАТО Германиа ахьчаразы иазоужьу ԥарақәоуп.<ref>{{Cite web |url=https://inosmi.ru/politic/20180516/242240510.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414233232/https://inosmi.ru/politic/20180516/242240510.html |url-status=dead }}</ref>
== Ангела Меркели 2017 шықәсазтәи Германиатәи алхрақәеи ==
Ангела Меркель лгәаанагара ала, макьанагьы илылшашагьы маҷым, убри аҟынтә Германиа аканцлерс аҟаларазгьы аԥшьынтә раан лкандидатура ықәлыргылеит.
Абҵарамза 24, 2017 шықәсазы, Германиа имҩаԥысит апарламенттә алхрақәа, уа Ангела Меркель лконсервативтә алианс ХДС-ХСС аиааира агеит, аха иаиуз 33% заҵәык абжьқәа роуп. Алхрақәа рылҵшәақәа рыла иаԥҵан Бундестаг (апарламент), уи далнахит аканцлер. Усҟантәи аамҭазы ари аҭыԥ аанылкылеит Ангела Меркель.<ref>https://www.bbc.com/russian/features-41384750</ref>
Хәажәкыра 14, 2018 шықәсазы Ангела Меркель Бундестаг адепутатцәа реиҳараҩык рыбжьқәа рыла аканцлер иҭыԥ ахь деиҭалхын. Убри алагьы, Ангела Меркель атәыла напхгара алҭалоит 16 шықәса инеиԥынкыланы. 2018 шықәса жьҭаарамзазы Ангела Меркель аҳәамҭа ҟалҵеит 2021 шықәса рзы имҩаԥысраны иҟоу аканцлер иалхрақәа лхы шрылалмырхәуа ала.
Убри анаҩсгьы, Меркель уаҳа Ақьырсиан-демократиатә хеилак ахантәаҩыс далырхӡом, уи алхрақәа мҩаԥысраны иҟоуп 2020 шықәса анҵәамҭазы. Меркель лыпресс- маӡаныҟәгаҩ Штеффен иакәзар, аҳәамҭа ҟаиҵеит Германиа аканцлер лыҿҳәара нҵәаанӡа лҭыԥ шаанылмыжьуа ала.<ref>https://ru.euronews.com/2017/09/25/german-election-live-updates-as-angela-merkel-seeks-fourth-term</ref>
== Ангела Меркел лхатәы ԥсҭазаара ==
Ангела Меркель лхатәы ԥсҭазаара атәы ҳҳәозар, лхаҵацара даара иманшәаламхеит. Лхаҵа Ульрих Меркели лареи хәышықәса заҵәык роуп иахьеицынхоз, 1982 шықәсазы Ангела лхаҵа дилҵуеит. Аха, иара ижәла Меркель – уи иаанагоз «еицырдыруа» ауп, шылхыз иаанлыжьит.
Ангела Меркель ҩынтә раан хаҵа дцеит 1998 шықәсазы, — аҩбатәи лхаҵа ахимик Иоахим Зауер иакәын. Актәигьы аҩбатәигьы аҭаацәарақәа рҟны лара хшара дылмоуит.<ref>https://alabanza.ru/angela-merkel-biografiya-lichnaya-zhizn-semya-muzh-deti-foto/#i-3</ref>
== Ангела Меркель илыдҳәалоу аинтерес зҵоу афактқәа ==
Ангела даныхәыҷыз ашьхарпаҿа еизылгон, аџьармыкьаҿы аҭиразы. Усҟан лара илыздырамызт лахьынҵас ишылзыԥҵәаз политик дуны аҟалара.
Меркель данқәыԥшыз адискотекақәа еиҿылкаауан, уа лара барменс аус луан.
Зны Ангела ала лшьапы иацҳаит, уиаахыс даара алақәа дрыцәшәон, аполитикцәа ари лфобиа даара еилкаарыла иазнеиуеит аҟынтә, адкыларақәа раан алақәа наргом. Аха, Урыстәыла Ахада Владимир Путин ҽнак Ангела лнервқәа гәеиҭарц иӡбан, Кони захьӡыз апрезидент ла ду ицны ирезиденциа аҟны дылԥылеит. Ажурналистцәа ари иаразнак игәарҭеит, акыр афотоқәагьы Ангела Меркель ала дахьахәаԥшуа аладырҵәеит.
Меркель данканцлерха, мап ацәылкит амаҵзуратә уадақәа рҟны анхара. Иахьа уажәраанӡагьы лара дынхоит лхаҵеи лареи қьырала илырхуа ауадақәа рҟны.
Ангела аус здылуло астол аҟны иқәгылоуп Екатерина II лфотосахьа, лара уи аԥҳәыс лидеал лакәны длыԥхьаӡоит.
Ангела Меркель акаҳуа бзиа илбаӡом, уи ачаи ашьыхә аҭаны илжәуеит.
Меркель бзиа дзымбо зегьы «аиԥка зшәу Гитлер» ҳәа илышьҭоуп, иҟоуп Адольф Гитлер аганахь иоуз иԥҳа лоуп ҳәа зҳәогьы.<ref>https://interesnyefakty.org/angela-merkel/</ref>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ԥхынгәымза 7 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1954 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ангела Меркель| ]]
[[Акатегориа:Германиа аканцлерцәа]]
[[Акатегориа:Германиа иааҳакәыршаны иҟоу алагылазаара ахьчара аминистрцәа]]
[[Акатегориа:Ахәыҷқәеи, аҿари, аҭаацәеи рзы аминистрцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи аполитикцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи афеминистцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи афизикатә химикцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи акванттә физикцәа]]
[[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиатәи аҵарауаа]]
[[Акатегориа:Польшатәи ахылҵшьҭра змоу анемеццәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1990–1994 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1994–1998 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1998–2002 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2002–2005 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2005–2009 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2009–2013 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2013–2017 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2017–2021 шш.)]]
ifa42mipqzjgcjijoqdrpkrji7a6cbc
170699
170679
2026-07-31T07:47:26Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиатәи аҵарауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҵарауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170699
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик}}
'''А́нгела Дороте́иа Ме́ркель''' ({{lang-de|Angela Dorothea Merkel}}; {{date|7|7|1954}}, [[Гамбург]]) — анемец ҳәынҭқарратәи аполитикатәи усзуҩы. Абҵарамза 22, 2005 шықәса раахыс Германиа Афедералтә канцлер, мшаԥымза 10, 2000 шықәса раахыс Ақьырсиан — демократиатә еилакы апартиа аԥхьагыла.<ref>https://whoiswho.dp.ru/cart/person/1919625</ref>
== Ангела Меркель лхәыҷреи аҵарадырреи ==
Ангела Доротеиа Меркель (хаҵа дцаанӡа Каснера илыжәлан) диит ԥхынгәымза 17, 1954 шықәсазы Гамбург. Ангелиа аполиак хылҵшьҭра лымоуп.
Лаб — Хорст Каснер — аполиак жәла имаз Казмерчак иԥсахит. Иара аҵара иҵон Геиделбергтәии Гамбургтәии ауниверситетқәа рҟны, атеологиа амаҭәар ала. Ангела Меркель лабду, Лиудвик Казмерчак, Познантәи аполициаҟны амаҵзура дахысуан, Актәи адунеизегьтәи аибашьра далахәын, иара убасгьы Польшеи — Украинеи, насгьы асоветтә — польшатәи еибашьрақәа дрылахәын.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-angela-merkel.html</ref>
Лан — Герлинда Каснер — алатын бызшәеи англыз бызшәеи рырҵаҩыс аус луан.
Ангела — аҭаацәараҿы зегьы иреиҳабыз хәыҷын. Ангела лира аамышьҭахь иаарласны лҭаацәа ГДР-ҟа нхара ицеит. Хорст Каснер иаарласны ақалақь Перлеберге иҟаз алиутерантә уахәама Берлин- Брандербург амаҵзуҩыс дҟалоит, аха 1957 шықәсазы аҭаацәа ақалақь маҷ Темплинҟа нхара ицоит. Ара Ангела лаб апасторцәа рзы аколлеџь анапхгараҭара идырҵеит. Лан атәым бызшәақәа рырҵаҩыс аус луан. Ангела лнаҩс лани лаби даҽа ҩыџьа ахшара рыман: аиашьа Маркуси аиаҳәшьа Иренеи. Каснераа рхәыҷқәа ашкол ахь иныҟәомызт, ран Герлинд ахәыҷқәа рааӡареи аҵара дырҵареи даҿын. Абжьаратәи аполитехникатә школ Ангела Каснер дҭалоит 1961 шықәсазы, Ангела Доротеиа иҭынчыз, ахӡыргара ззымдыруаз ӡӷабын. Аҵара бзианы илҵон. Даара абызшәақәа лыцааиуан, иара убасгьы аҵарадырра дазҿлымҳан. Усҟантәи аамҭазтәи ГДР ахәыҷқәа зегьы реиԥш Ангела дпионерын, анаҩс лара зых иақәиҭу анемец ҿар рхеилак далалоит (ССНМ). Ангела Доротеиа ашкол далгеит 1973 шықәсазы, ибзиаӡаны, дагьҭалоит Карл Маркс ихьӡ зхыз Леипцигтәи ауниверситет, афизика факультет.<ref>https://biographe.ru/politiki/angela-merkel/</ref>
Меркель ауниверситет аҟынгьы ибзиаӡаны аҵара лҵон. Лара лҵареи ССНМ аҟны лусуреи еидылбалон. Аха уажәшьҭа уи уаҩ игәаимҭоз, иҭынчыз, ахӡыргара зламыз зӷабмызт.
Лҵара шықәсқәа раан, 1974 шықәса рзы Москватәии Ленинградтәии ауниверситет афизика факультет астудентцәеи лареи реиқәшәара аан, диабадыруеит раԥхьатәи лхаҵа, астудент-афизик Фогтландтәи, Ульрих Меркель. Дара ргәыргьынхаҵара мҩаԥысит Темплинтәи ауахәама аҟны, цәыббрамза 3, 1977 шықәсазы.
Ауниверситет аҟны лҵара ашықәсқәа раан, Ангела аполитикатә усура лхы алагалара дазхәыцуа далагеит. Афизикатә химиа Аинститут аҟны лусура аан, лара аамҭаказы зых иақәиҭу анемец ҿар Рхеилак амаӡаныҟәгаҩыс дыҟан. Ангела Меркель ҭакԥхықәрас илыдын агитациеи апропагандеи рымҩаԥгара.
Қәҿиарала Леипцигтәи ауниверситет даналга, Ангела Меркель усура ҳәа АН ГДР афизикатә химиа ацентртә институт ахь ддәықәҵан.
1986 шықәса рзы адоктортә диссертациа лыхьчеит.<ref>https://24smi.org/celebrity/261-angela-merkel.html</ref>
== Ангела Меркель лполитикатә кариера ==
Ангела Меркель политикк иаҳасаб ала лымҩа хацлыркит 80-тәи ашықәсқәа рзы, иаҳхысыз ашәышықәсазы. Ауаажәларратә ԥсҭазаараҿы Ангела Меркель лассы-ласс дцәырҵуа далагеит. Анаҩс, Берлинтәи аҭӡы «каҳаит». Ари ахҭыс даара лгәаҵанӡа инеит аҵарауаҩ - афизик. Анемеццәа рзын иҭоурыхтә хҭысыз аҽны Ангела Доротеиа дгәеиҭоит усҟан ФРГ аканцлерс иҟаз Гельмут Коль.
Ангела Меркель лакәзар, илыдырҵаз аҭакԥхықәра қәҿиарала иналыгӡон. Ауаа агитациа рзылуан, Балтикатәи аԥсыӡкҩцәа дырԥылон, ауарашжәырҭақәа рҟны ацәажәарақәа мҩаԥылгон. Меркель акыр ақәыргәыӷрақәа рылҭон, ауаагьы лыгәра ргон, рыбжьқәа лырҭон. Лара лалхыҩцәа лассы-ласс ирҳәон: «Егьырҭ ирҿырԥшны улыхәаԥшуазар, лара ма дузыӡырҩуеит» — ҳәа, убри аҟынтә ирылҭоз ақәыргәыӷрақәа аныналмыгӡозгьы илызгәаауамызт.<ref>https://lenta.ru/articles/2019/07/17/frau_merkel/</ref>
Ангела Меркель апартиа «Ақьырсин-демократиатә хеилак» ахь диасуеит, анаҩс Германиа анеидырҵа, Ангела Доротеиа Меркель ХДС аҟынтә Бундестаг адепутатс дҟалоит. Гельмут Коль иаразнак Ангела даликаауеит, дҵангьы илыдиҵоит аҳәса зегьы драԥхьагыланы ԥхьаҟа ацара.
Аканцлер Коль, Ангела Меркель аиҳабыра рахь днеиԥхьоит, аҳәсеи аҿари русқәа рзы аминистрс дҟаиҵоит. Меркель аполитик бырг даара далкааны бзиа дибон, «сыӡӷаб» ҳәа леиҳәон. Иаарласнгьы лара ХДС амаӡаныҟәгаҩ иҭыԥ аанылкылоит. Ажурналистцәа ракәзар, Ангела Меркель «Коль иӡӷаб» ҳәа хьыӡшьарас илырҭоит. Аха, 1998 шықәсазы Коль алхрақәа раан Герхард Шриодер иҟны даҵахоит. Коль ԥхьатәара данца ашьҭахьҵәҟьа иҩызцәеи идгылаҩцәеи еимпуа иалагеит, еиҳаракгьы ХДС апартиа аҭахрақәа рзын аолигархцәа рҟынтә аԥара аиуан ҳәа ахара анидырҵа ашьҭахь. Изгәакьаз Меркель лакәзар, уигьы мап ицәылкуа далагеит, Гельмут Коль апартиатә ҭыԥ аҟынтәи иахҳәаразы аҵысрагьы днахагылеит. Иара убри ашықәсан Ангела Меркель апартиа амаӡаныҟәгаҩ хадас далхын.<ref>https://germanexpert.ru/angela-merkel/</ref>
== Ангела Меркель аԥҳәыс-аканцлер ==
Ангела Меркель хьаҵра ҟамҵакәан амчрахь лымҩа хан. 2002 шықәсазы Меркель лкандидатура ықәлыргылоит ФРГ аканцлерс аҟаларазы, аха анаҩс, Ақьырсиантә социалисттә хеилак аҟнытә Едмунд Штоибер икандидатура анықәиргыла, лара рхықәкы мап ацәылкуеит. Аха, егьа ус акәзаргьы, 2005 шықәсазы лара аоппозициа аҟнытә ФРГ аканцлерс лкандидатура ықәдыргылоит.<ref>https://svpressa.ru/persons/angela-merkel/</ref>
Иара убри ашықәсан, цәыббрамза 20 рзы, ХДС-ХСС афракциа ҿыц раԥхьатәи аилатәараҟны, Ангела Доротеиа Меркель уи ахантәаҩыс далырхуеит. Абҵарамза 22, 2005 шықәсазы Меркель рыбжьқәа лырҭеит 611-ҩык адепутатцәа рахьтә 397-ҩык XVI ааԥхьара бундестаг адепутатцәа, убри алагьы лара лакәхеит зегь реиҳа иҿаз (51 шықьса лхыҵуан), насгьы раԥхьатәи аԥҳәыс - афедералтә канцлерс иҟалаз ФРГ аҭоурых зегьы аҟны.
Ари амаҵзура аҟны Ангела Меркель иахьа уажәраанӡа дыҟан. Арҭ ашықәсқәа зегьы лара даара аҽынкылара змаз, зус здыруаз напхгаҩны дыҟан. Ангела Меркель аҳәынҭқарра аҟны азин еснагь еиқәырханы илыман уҳәар алшоит. Германиа Европатәи Ахеилак аилазаара аҟны - економикатә ԥхьагылан атәыла анеидырҵа аамышьҭахь, атәыла аполитикатә аспект аҟынгьы аԥхьагылара аанарԥшуа иалагеит. Аканцлер Меркель лполитика ала Германиа аҳаҭыр Европа ишьҭыҵит. Лара лтәыла изныкымкәан егьырҭ, уи аҟара аҿиара змамыз, европатәи аҳәынҭқаррақәа ирыцхраахьан, иара убасгьы афинанстә цхыраарагьы рзыҟанаҵон.<ref>https://germania-online.diplo.de/ru-dz-ru/politik/angela-merkel-10-jahre-amt/1926252</ref>
Ус шакәызгьы, атеррористтә акциақәа рацәахо ианалага, аканцлер Меркель имҩаԥылгоз амиграциатә политика гәыҩбара лнаҭо далагеит. 2010 шықәса рзы Потсдам ХДС алахәылацәа ҿарацәа рҿаԥхьа дықәгыло, Ангела Меркель иаартны илҳәеит, амультикультурализм аполитика Германиа ишхыбгалаз. Лара лгәаанагара ала, европаа мацара ракәӡам, Европаҟа иааз, амигрантцәагьы ирылшо зегьы ҟарҵалар ауп агермантә еилазаара иахәҭакны иҟаларазы, уи азын акы ҳәа анемец бызшәа рҵар ауп.
Киольн амигрантцәа раморалтә хымҩаԥгашьа ашьҭахь, Ангела Меркель ааԥхьара ҟалҵеит зегьы агәҭынчра аадырԥшларц. «Ҳара уи ҳаиааиуеит», — лҳәеит аканцлер. Ари аҳәамҭа аӡәырҩы рзын иџьашьатәхеит, акыр ацәажәарақәа ахылҿиааит. Аха, Ангела Меркель илҳәаз ҵакыс иамаз ахҵәацәа ринтеграциа, рнырхара, рыдкылара апроблема аӡбара акәын.
Уи анаҩсгьы, Ангела Меркель лгәаанагара ала, ахҵәацәа атәыла аҿиара аус аҟны алагала ду ҟарҵар алшон. Аха, ахҵәацәа ринтеграциа азҵаарақәа аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы акыр ауадаҩрақәа цәырыргон, урҭ закәыз ҳәа аканцлер еилкаара лымамызт.<ref>https://novayagazeta.ru/articles/2020/11/21/88054-ot-devochki-kolya-do-mamochki-natsii</ref>
== Ангела Меркель лыдәныҟатәи аполитика ==
Ангела Меркель еснагь атәылақәа апартниорцәа зегьы еиԥшны дырзыҟан. Аха, Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитика еснагь еиҳа иадылцәылон. Канцлерс аҟаларазы алхрақәа дрылахәхаанӡа Ангела Доротеиа Еиду Америкатәи Аштатқәа Ирак иазырхаз реибашьра дадгылоит, иара убасгьы ЕАШ Косово аганахьала аусқәа дырзыразхоит.
Аканцлер Меркель мрагыларатәи Украина аҭагылазаашьа «аҭышәныртәалареи», Минсктәи аиқәышаҳаҭрақәа рынагӡареи агәыԥ далахәылоуп.<ref>{{Cite web |url=https://profylady.ru/articles/biografii/kanczler-germanii-angela-merkel-biografiya-lichnaya-zhizn-deti-pochemu-s-nee-stoit-brat-primer.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129192528/https://profylady.ru/articles/biografii/kanczler-germanii-angela-merkel-biografiya-lichnaya-zhizn-deti-pochemu-s-nee-stoit-brat-primer.html |url-status=dead }}</ref>
Ҭырқәтәыла аганахьала, 2005 шықәсатәи алхрақәа рҟынӡа, Меркель лгәаанагара лҳәон ари атәыла Европатәи Ахеилак иалахәыла наӡаны ишзыҟамло азы. Ангела Меркель Европатәи ахеилак ахантәаҩыс лыҟазаара аан Ҭырқәтәыла аԥыза - министр Реџьеп Таиип Ердоган даара акритика изылуит, уи Германиа иҟазаара аан уа инхоз аҭырқәцәа рассимилиациа алҵшәақәа иахькылыргар алшо атәы ахьиҳәаз азы.
Ааигәа Мрагыларатәи аполитика акәзар, аканцлер Меркель рацәак лҽалалгалом. Урыстәылахь, иара Владимир Путин иахь лзыҟазаашьа атәы ҳҳәозар, Ангела Меркель «аритмикатә» ҟазшьа амоуп уҳәар алшоит. Америкатәи акурс адгылаҩ Меркель лассы-ласс лара лаԥхьа канцлерс иҟаз Герхард Шриодери Путини реиҩызара акритика азылуан. Аха, лара лхаҭа данканцлерха Шриодер иполитика амҩа данылеит.<ref>http://www.bgunb.ru/VirtualExibition/year_germany/politics1.html</ref>
Украинатәи акризис аан Меркель Урыстәыла «Ҟрым аннексиа» азнауит ҳәа ахара адылҵеит. Аха уаанӡа Германиа адәныҟа-политикатә ҳаракыра аҟны активла закәанла иалхыз апрезидент Ианукович амчра аҟынтә дахызҳәаз киевтәи апутчистцәа адгылара рынаҭон.
Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитика акыр адгылара азҭоз Ангела Меркель лзын даара иџьашьатәхеит, америкатәи ҷыдалатәи амаҵзурақәа лҭел ала лцәажәарақәа ишырзыӡырҩуаз анлаҳа.
Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент ҿыцс иҟаз Дональд Трамп иакәзар, Германиа ашҟа аиҩызааратә еизыҟазаашьа дахыццакуамызт. Аха, уи аԥара бзианы иԥхьаӡон. Ангела Меркели иареи реиқәшәара аан, иара 375 миллиард доллар аԥара лиҭоит. Трамп ишиҳәаз ала, арҭ аԥарақәа НАТО Германиа ахьчаразы иазоужьу ԥарақәоуп.<ref>{{Cite web |url=https://inosmi.ru/politic/20180516/242240510.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414233232/https://inosmi.ru/politic/20180516/242240510.html |url-status=dead }}</ref>
== Ангела Меркели 2017 шықәсазтәи Германиатәи алхрақәеи ==
Ангела Меркель лгәаанагара ала, макьанагьы илылшашагьы маҷым, убри аҟынтә Германиа аканцлерс аҟаларазгьы аԥшьынтә раан лкандидатура ықәлыргылеит.
Абҵарамза 24, 2017 шықәсазы, Германиа имҩаԥысит апарламенттә алхрақәа, уа Ангела Меркель лконсервативтә алианс ХДС-ХСС аиааира агеит, аха иаиуз 33% заҵәык абжьқәа роуп. Алхрақәа рылҵшәақәа рыла иаԥҵан Бундестаг (апарламент), уи далнахит аканцлер. Усҟантәи аамҭазы ари аҭыԥ аанылкылеит Ангела Меркель.<ref>https://www.bbc.com/russian/features-41384750</ref>
Хәажәкыра 14, 2018 шықәсазы Ангела Меркель Бундестаг адепутатцәа реиҳараҩык рыбжьқәа рыла аканцлер иҭыԥ ахь деиҭалхын. Убри алагьы, Ангела Меркель атәыла напхгара алҭалоит 16 шықәса инеиԥынкыланы. 2018 шықәса жьҭаарамзазы Ангела Меркель аҳәамҭа ҟалҵеит 2021 шықәса рзы имҩаԥысраны иҟоу аканцлер иалхрақәа лхы шрылалмырхәуа ала.
Убри анаҩсгьы, Меркель уаҳа Ақьырсиан-демократиатә хеилак ахантәаҩыс далырхӡом, уи алхрақәа мҩаԥысраны иҟоуп 2020 шықәса анҵәамҭазы. Меркель лыпресс- маӡаныҟәгаҩ Штеффен иакәзар, аҳәамҭа ҟаиҵеит Германиа аканцлер лыҿҳәара нҵәаанӡа лҭыԥ шаанылмыжьуа ала.<ref>https://ru.euronews.com/2017/09/25/german-election-live-updates-as-angela-merkel-seeks-fourth-term</ref>
== Ангела Меркел лхатәы ԥсҭазаара ==
Ангела Меркель лхатәы ԥсҭазаара атәы ҳҳәозар, лхаҵацара даара иманшәаламхеит. Лхаҵа Ульрих Меркели лареи хәышықәса заҵәык роуп иахьеицынхоз, 1982 шықәсазы Ангела лхаҵа дилҵуеит. Аха, иара ижәла Меркель – уи иаанагоз «еицырдыруа» ауп, шылхыз иаанлыжьит.
Ангела Меркель ҩынтә раан хаҵа дцеит 1998 шықәсазы, — аҩбатәи лхаҵа ахимик Иоахим Зауер иакәын. Актәигьы аҩбатәигьы аҭаацәарақәа рҟны лара хшара дылмоуит.<ref>https://alabanza.ru/angela-merkel-biografiya-lichnaya-zhizn-semya-muzh-deti-foto/#i-3</ref>
== Ангела Меркель илыдҳәалоу аинтерес зҵоу афактқәа ==
Ангела даныхәыҷыз ашьхарпаҿа еизылгон, аџьармыкьаҿы аҭиразы. Усҟан лара илыздырамызт лахьынҵас ишылзыԥҵәаз политик дуны аҟалара.
Меркель данқәыԥшыз адискотекақәа еиҿылкаауан, уа лара барменс аус луан.
Зны Ангела ала лшьапы иацҳаит, уиаахыс даара алақәа дрыцәшәон, аполитикцәа ари лфобиа даара еилкаарыла иазнеиуеит аҟынтә, адкыларақәа раан алақәа наргом. Аха, Урыстәыла Ахада Владимир Путин ҽнак Ангела лнервқәа гәеиҭарц иӡбан, Кони захьӡыз апрезидент ла ду ицны ирезиденциа аҟны дылԥылеит. Ажурналистцәа ари иаразнак игәарҭеит, акыр афотоқәагьы Ангела Меркель ала дахьахәаԥшуа аладырҵәеит.
Меркель данканцлерха, мап ацәылкит амаҵзуратә уадақәа рҟны анхара. Иахьа уажәраанӡагьы лара дынхоит лхаҵеи лареи қьырала илырхуа ауадақәа рҟны.
Ангела аус здылуло астол аҟны иқәгылоуп Екатерина II лфотосахьа, лара уи аԥҳәыс лидеал лакәны длыԥхьаӡоит.
Ангела Меркель акаҳуа бзиа илбаӡом, уи ачаи ашьыхә аҭаны илжәуеит.
Меркель бзиа дзымбо зегьы «аиԥка зшәу Гитлер» ҳәа илышьҭоуп, иҟоуп Адольф Гитлер аганахь иоуз иԥҳа лоуп ҳәа зҳәогьы.<ref>https://interesnyefakty.org/angela-merkel/</ref>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ԥхынгәымза 7 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1954 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ангела Меркель| ]]
[[Акатегориа:Германиа аканцлерцәа]]
[[Акатегориа:Германиа иааҳакәыршаны иҟоу алагылазаара ахьчара аминистрцәа]]
[[Акатегориа:Ахәыҷқәеи, аҿари, аҭаацәеи рзы аминистрцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи аполитикцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи афеминистцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи афизикатә химикцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи акванттә физикцәа]]
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҵарауаа]]
[[Акатегориа:Польшатәи ахылҵшьҭра змоу анемеццәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1990–1994 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1994–1998 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1998–2002 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2002–2005 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2005–2009 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2009–2013 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2013–2017 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2017–2021 шш.)]]
bg27e4fh4bpi84ct9zkihmd6mqtn9vn
170700
170699
2026-07-31T07:48:55Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҵарауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аҵарауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170700
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик}}
'''А́нгела Дороте́иа Ме́ркель''' ({{lang-de|Angela Dorothea Merkel}}; {{date|7|7|1954}}, [[Гамбург]]) — анемец ҳәынҭқарратәи аполитикатәи усзуҩы. Абҵарамза 22, 2005 шықәса раахыс Германиа Афедералтә канцлер, мшаԥымза 10, 2000 шықәса раахыс Ақьырсиан — демократиатә еилакы апартиа аԥхьагыла.<ref>https://whoiswho.dp.ru/cart/person/1919625</ref>
== Ангела Меркель лхәыҷреи аҵарадырреи ==
Ангела Доротеиа Меркель (хаҵа дцаанӡа Каснера илыжәлан) диит ԥхынгәымза 17, 1954 шықәсазы Гамбург. Ангелиа аполиак хылҵшьҭра лымоуп.
Лаб — Хорст Каснер — аполиак жәла имаз Казмерчак иԥсахит. Иара аҵара иҵон Геиделбергтәии Гамбургтәии ауниверситетқәа рҟны, атеологиа амаҭәар ала. Ангела Меркель лабду, Лиудвик Казмерчак, Познантәи аполициаҟны амаҵзура дахысуан, Актәи адунеизегьтәи аибашьра далахәын, иара убасгьы Польшеи — Украинеи, насгьы асоветтә — польшатәи еибашьрақәа дрылахәын.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-angela-merkel.html</ref>
Лан — Герлинда Каснер — алатын бызшәеи англыз бызшәеи рырҵаҩыс аус луан.
Ангела — аҭаацәараҿы зегьы иреиҳабыз хәыҷын. Ангела лира аамышьҭахь иаарласны лҭаацәа ГДР-ҟа нхара ицеит. Хорст Каснер иаарласны ақалақь Перлеберге иҟаз алиутерантә уахәама Берлин- Брандербург амаҵзуҩыс дҟалоит, аха 1957 шықәсазы аҭаацәа ақалақь маҷ Темплинҟа нхара ицоит. Ара Ангела лаб апасторцәа рзы аколлеџь анапхгараҭара идырҵеит. Лан атәым бызшәақәа рырҵаҩыс аус луан. Ангела лнаҩс лани лаби даҽа ҩыџьа ахшара рыман: аиашьа Маркуси аиаҳәшьа Иренеи. Каснераа рхәыҷқәа ашкол ахь иныҟәомызт, ран Герлинд ахәыҷқәа рааӡареи аҵара дырҵареи даҿын. Абжьаратәи аполитехникатә школ Ангела Каснер дҭалоит 1961 шықәсазы, Ангела Доротеиа иҭынчыз, ахӡыргара ззымдыруаз ӡӷабын. Аҵара бзианы илҵон. Даара абызшәақәа лыцааиуан, иара убасгьы аҵарадырра дазҿлымҳан. Усҟантәи аамҭазтәи ГДР ахәыҷқәа зегьы реиԥш Ангела дпионерын, анаҩс лара зых иақәиҭу анемец ҿар рхеилак далалоит (ССНМ). Ангела Доротеиа ашкол далгеит 1973 шықәсазы, ибзиаӡаны, дагьҭалоит Карл Маркс ихьӡ зхыз Леипцигтәи ауниверситет, афизика факультет.<ref>https://biographe.ru/politiki/angela-merkel/</ref>
Меркель ауниверситет аҟынгьы ибзиаӡаны аҵара лҵон. Лара лҵареи ССНМ аҟны лусуреи еидылбалон. Аха уажәшьҭа уи уаҩ игәаимҭоз, иҭынчыз, ахӡыргара зламыз зӷабмызт.
Лҵара шықәсқәа раан, 1974 шықәса рзы Москватәии Ленинградтәии ауниверситет афизика факультет астудентцәеи лареи реиқәшәара аан, диабадыруеит раԥхьатәи лхаҵа, астудент-афизик Фогтландтәи, Ульрих Меркель. Дара ргәыргьынхаҵара мҩаԥысит Темплинтәи ауахәама аҟны, цәыббрамза 3, 1977 шықәсазы.
Ауниверситет аҟны лҵара ашықәсқәа раан, Ангела аполитикатә усура лхы алагалара дазхәыцуа далагеит. Афизикатә химиа Аинститут аҟны лусура аан, лара аамҭаказы зых иақәиҭу анемец ҿар Рхеилак амаӡаныҟәгаҩыс дыҟан. Ангела Меркель ҭакԥхықәрас илыдын агитациеи апропагандеи рымҩаԥгара.
Қәҿиарала Леипцигтәи ауниверситет даналга, Ангела Меркель усура ҳәа АН ГДР афизикатә химиа ацентртә институт ахь ддәықәҵан.
1986 шықәса рзы адоктортә диссертациа лыхьчеит.<ref>https://24smi.org/celebrity/261-angela-merkel.html</ref>
== Ангела Меркель лполитикатә кариера ==
Ангела Меркель политикк иаҳасаб ала лымҩа хацлыркит 80-тәи ашықәсқәа рзы, иаҳхысыз ашәышықәсазы. Ауаажәларратә ԥсҭазаараҿы Ангела Меркель лассы-ласс дцәырҵуа далагеит. Анаҩс, Берлинтәи аҭӡы «каҳаит». Ари ахҭыс даара лгәаҵанӡа инеит аҵарауаҩ - афизик. Анемеццәа рзын иҭоурыхтә хҭысыз аҽны Ангела Доротеиа дгәеиҭоит усҟан ФРГ аканцлерс иҟаз Гельмут Коль.
Ангела Меркель лакәзар, илыдырҵаз аҭакԥхықәра қәҿиарала иналыгӡон. Ауаа агитациа рзылуан, Балтикатәи аԥсыӡкҩцәа дырԥылон, ауарашжәырҭақәа рҟны ацәажәарақәа мҩаԥылгон. Меркель акыр ақәыргәыӷрақәа рылҭон, ауаагьы лыгәра ргон, рыбжьқәа лырҭон. Лара лалхыҩцәа лассы-ласс ирҳәон: «Егьырҭ ирҿырԥшны улыхәаԥшуазар, лара ма дузыӡырҩуеит» — ҳәа, убри аҟынтә ирылҭоз ақәыргәыӷрақәа аныналмыгӡозгьы илызгәаауамызт.<ref>https://lenta.ru/articles/2019/07/17/frau_merkel/</ref>
Ангела Меркель апартиа «Ақьырсин-демократиатә хеилак» ахь диасуеит, анаҩс Германиа анеидырҵа, Ангела Доротеиа Меркель ХДС аҟынтә Бундестаг адепутатс дҟалоит. Гельмут Коль иаразнак Ангела даликаауеит, дҵангьы илыдиҵоит аҳәса зегьы драԥхьагыланы ԥхьаҟа ацара.
Аканцлер Коль, Ангела Меркель аиҳабыра рахь днеиԥхьоит, аҳәсеи аҿари русқәа рзы аминистрс дҟаиҵоит. Меркель аполитик бырг даара далкааны бзиа дибон, «сыӡӷаб» ҳәа леиҳәон. Иаарласнгьы лара ХДС амаӡаныҟәгаҩ иҭыԥ аанылкылоит. Ажурналистцәа ракәзар, Ангела Меркель «Коль иӡӷаб» ҳәа хьыӡшьарас илырҭоит. Аха, 1998 шықәсазы Коль алхрақәа раан Герхард Шриодер иҟны даҵахоит. Коль ԥхьатәара данца ашьҭахьҵәҟьа иҩызцәеи идгылаҩцәеи еимпуа иалагеит, еиҳаракгьы ХДС апартиа аҭахрақәа рзын аолигархцәа рҟынтә аԥара аиуан ҳәа ахара анидырҵа ашьҭахь. Изгәакьаз Меркель лакәзар, уигьы мап ицәылкуа далагеит, Гельмут Коль апартиатә ҭыԥ аҟынтәи иахҳәаразы аҵысрагьы днахагылеит. Иара убри ашықәсан Ангела Меркель апартиа амаӡаныҟәгаҩ хадас далхын.<ref>https://germanexpert.ru/angela-merkel/</ref>
== Ангела Меркель аԥҳәыс-аканцлер ==
Ангела Меркель хьаҵра ҟамҵакәан амчрахь лымҩа хан. 2002 шықәсазы Меркель лкандидатура ықәлыргылоит ФРГ аканцлерс аҟаларазы, аха анаҩс, Ақьырсиантә социалисттә хеилак аҟнытә Едмунд Штоибер икандидатура анықәиргыла, лара рхықәкы мап ацәылкуеит. Аха, егьа ус акәзаргьы, 2005 шықәсазы лара аоппозициа аҟнытә ФРГ аканцлерс лкандидатура ықәдыргылоит.<ref>https://svpressa.ru/persons/angela-merkel/</ref>
Иара убри ашықәсан, цәыббрамза 20 рзы, ХДС-ХСС афракциа ҿыц раԥхьатәи аилатәараҟны, Ангела Доротеиа Меркель уи ахантәаҩыс далырхуеит. Абҵарамза 22, 2005 шықәсазы Меркель рыбжьқәа лырҭеит 611-ҩык адепутатцәа рахьтә 397-ҩык XVI ааԥхьара бундестаг адепутатцәа, убри алагьы лара лакәхеит зегь реиҳа иҿаз (51 шықьса лхыҵуан), насгьы раԥхьатәи аԥҳәыс - афедералтә канцлерс иҟалаз ФРГ аҭоурых зегьы аҟны.
Ари амаҵзура аҟны Ангела Меркель иахьа уажәраанӡа дыҟан. Арҭ ашықәсқәа зегьы лара даара аҽынкылара змаз, зус здыруаз напхгаҩны дыҟан. Ангела Меркель аҳәынҭқарра аҟны азин еснагь еиқәырханы илыман уҳәар алшоит. Германиа Европатәи Ахеилак аилазаара аҟны - економикатә ԥхьагылан атәыла анеидырҵа аамышьҭахь, атәыла аполитикатә аспект аҟынгьы аԥхьагылара аанарԥшуа иалагеит. Аканцлер Меркель лполитика ала Германиа аҳаҭыр Европа ишьҭыҵит. Лара лтәыла изныкымкәан егьырҭ, уи аҟара аҿиара змамыз, европатәи аҳәынҭқаррақәа ирыцхраахьан, иара убасгьы афинанстә цхыраарагьы рзыҟанаҵон.<ref>https://germania-online.diplo.de/ru-dz-ru/politik/angela-merkel-10-jahre-amt/1926252</ref>
Ус шакәызгьы, атеррористтә акциақәа рацәахо ианалага, аканцлер Меркель имҩаԥылгоз амиграциатә политика гәыҩбара лнаҭо далагеит. 2010 шықәса рзы Потсдам ХДС алахәылацәа ҿарацәа рҿаԥхьа дықәгыло, Ангела Меркель иаартны илҳәеит, амультикультурализм аполитика Германиа ишхыбгалаз. Лара лгәаанагара ала, европаа мацара ракәӡам, Европаҟа иааз, амигрантцәагьы ирылшо зегьы ҟарҵалар ауп агермантә еилазаара иахәҭакны иҟаларазы, уи азын акы ҳәа анемец бызшәа рҵар ауп.
Киольн амигрантцәа раморалтә хымҩаԥгашьа ашьҭахь, Ангела Меркель ааԥхьара ҟалҵеит зегьы агәҭынчра аадырԥшларц. «Ҳара уи ҳаиааиуеит», — лҳәеит аканцлер. Ари аҳәамҭа аӡәырҩы рзын иџьашьатәхеит, акыр ацәажәарақәа ахылҿиааит. Аха, Ангела Меркель илҳәаз ҵакыс иамаз ахҵәацәа ринтеграциа, рнырхара, рыдкылара апроблема аӡбара акәын.
Уи анаҩсгьы, Ангела Меркель лгәаанагара ала, ахҵәацәа атәыла аҿиара аус аҟны алагала ду ҟарҵар алшон. Аха, ахҵәацәа ринтеграциа азҵаарақәа аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы акыр ауадаҩрақәа цәырыргон, урҭ закәыз ҳәа аканцлер еилкаара лымамызт.<ref>https://novayagazeta.ru/articles/2020/11/21/88054-ot-devochki-kolya-do-mamochki-natsii</ref>
== Ангела Меркель лыдәныҟатәи аполитика ==
Ангела Меркель еснагь атәылақәа апартниорцәа зегьы еиԥшны дырзыҟан. Аха, Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитика еснагь еиҳа иадылцәылон. Канцлерс аҟаларазы алхрақәа дрылахәхаанӡа Ангела Доротеиа Еиду Америкатәи Аштатқәа Ирак иазырхаз реибашьра дадгылоит, иара убасгьы ЕАШ Косово аганахьала аусқәа дырзыразхоит.
Аканцлер Меркель мрагыларатәи Украина аҭагылазаашьа «аҭышәныртәалареи», Минсктәи аиқәышаҳаҭрақәа рынагӡареи агәыԥ далахәылоуп.<ref>{{Cite web |url=https://profylady.ru/articles/biografii/kanczler-germanii-angela-merkel-biografiya-lichnaya-zhizn-deti-pochemu-s-nee-stoit-brat-primer.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129192528/https://profylady.ru/articles/biografii/kanczler-germanii-angela-merkel-biografiya-lichnaya-zhizn-deti-pochemu-s-nee-stoit-brat-primer.html |url-status=dead }}</ref>
Ҭырқәтәыла аганахьала, 2005 шықәсатәи алхрақәа рҟынӡа, Меркель лгәаанагара лҳәон ари атәыла Европатәи Ахеилак иалахәыла наӡаны ишзыҟамло азы. Ангела Меркель Европатәи ахеилак ахантәаҩыс лыҟазаара аан Ҭырқәтәыла аԥыза - министр Реџьеп Таиип Ердоган даара акритика изылуит, уи Германиа иҟазаара аан уа инхоз аҭырқәцәа рассимилиациа алҵшәақәа иахькылыргар алшо атәы ахьиҳәаз азы.
Ааигәа Мрагыларатәи аполитика акәзар, аканцлер Меркель рацәак лҽалалгалом. Урыстәылахь, иара Владимир Путин иахь лзыҟазаашьа атәы ҳҳәозар, Ангела Меркель «аритмикатә» ҟазшьа амоуп уҳәар алшоит. Америкатәи акурс адгылаҩ Меркель лассы-ласс лара лаԥхьа канцлерс иҟаз Герхард Шриодери Путини реиҩызара акритика азылуан. Аха, лара лхаҭа данканцлерха Шриодер иполитика амҩа данылеит.<ref>http://www.bgunb.ru/VirtualExibition/year_germany/politics1.html</ref>
Украинатәи акризис аан Меркель Урыстәыла «Ҟрым аннексиа» азнауит ҳәа ахара адылҵеит. Аха уаанӡа Германиа адәныҟа-политикатә ҳаракыра аҟны активла закәанла иалхыз апрезидент Ианукович амчра аҟынтә дахызҳәаз киевтәи апутчистцәа адгылара рынаҭон.
Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитика акыр адгылара азҭоз Ангела Меркель лзын даара иџьашьатәхеит, америкатәи ҷыдалатәи амаҵзурақәа лҭел ала лцәажәарақәа ишырзыӡырҩуаз анлаҳа.
Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент ҿыцс иҟаз Дональд Трамп иакәзар, Германиа ашҟа аиҩызааратә еизыҟазаашьа дахыццакуамызт. Аха, уи аԥара бзианы иԥхьаӡон. Ангела Меркели иареи реиқәшәара аан, иара 375 миллиард доллар аԥара лиҭоит. Трамп ишиҳәаз ала, арҭ аԥарақәа НАТО Германиа ахьчаразы иазоужьу ԥарақәоуп.<ref>{{Cite web |url=https://inosmi.ru/politic/20180516/242240510.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414233232/https://inosmi.ru/politic/20180516/242240510.html |url-status=dead }}</ref>
== Ангела Меркели 2017 шықәсазтәи Германиатәи алхрақәеи ==
Ангела Меркель лгәаанагара ала, макьанагьы илылшашагьы маҷым, убри аҟынтә Германиа аканцлерс аҟаларазгьы аԥшьынтә раан лкандидатура ықәлыргылеит.
Абҵарамза 24, 2017 шықәсазы, Германиа имҩаԥысит апарламенттә алхрақәа, уа Ангела Меркель лконсервативтә алианс ХДС-ХСС аиааира агеит, аха иаиуз 33% заҵәык абжьқәа роуп. Алхрақәа рылҵшәақәа рыла иаԥҵан Бундестаг (апарламент), уи далнахит аканцлер. Усҟантәи аамҭазы ари аҭыԥ аанылкылеит Ангела Меркель.<ref>https://www.bbc.com/russian/features-41384750</ref>
Хәажәкыра 14, 2018 шықәсазы Ангела Меркель Бундестаг адепутатцәа реиҳараҩык рыбжьқәа рыла аканцлер иҭыԥ ахь деиҭалхын. Убри алагьы, Ангела Меркель атәыла напхгара алҭалоит 16 шықәса инеиԥынкыланы. 2018 шықәса жьҭаарамзазы Ангела Меркель аҳәамҭа ҟалҵеит 2021 шықәса рзы имҩаԥысраны иҟоу аканцлер иалхрақәа лхы шрылалмырхәуа ала.
Убри анаҩсгьы, Меркель уаҳа Ақьырсиан-демократиатә хеилак ахантәаҩыс далырхӡом, уи алхрақәа мҩаԥысраны иҟоуп 2020 шықәса анҵәамҭазы. Меркель лыпресс- маӡаныҟәгаҩ Штеффен иакәзар, аҳәамҭа ҟаиҵеит Германиа аканцлер лыҿҳәара нҵәаанӡа лҭыԥ шаанылмыжьуа ала.<ref>https://ru.euronews.com/2017/09/25/german-election-live-updates-as-angela-merkel-seeks-fourth-term</ref>
== Ангела Меркел лхатәы ԥсҭазаара ==
Ангела Меркель лхатәы ԥсҭазаара атәы ҳҳәозар, лхаҵацара даара иманшәаламхеит. Лхаҵа Ульрих Меркели лареи хәышықәса заҵәык роуп иахьеицынхоз, 1982 шықәсазы Ангела лхаҵа дилҵуеит. Аха, иара ижәла Меркель – уи иаанагоз «еицырдыруа» ауп, шылхыз иаанлыжьит.
Ангела Меркель ҩынтә раан хаҵа дцеит 1998 шықәсазы, — аҩбатәи лхаҵа ахимик Иоахим Зауер иакәын. Актәигьы аҩбатәигьы аҭаацәарақәа рҟны лара хшара дылмоуит.<ref>https://alabanza.ru/angela-merkel-biografiya-lichnaya-zhizn-semya-muzh-deti-foto/#i-3</ref>
== Ангела Меркель илыдҳәалоу аинтерес зҵоу афактқәа ==
Ангела даныхәыҷыз ашьхарпаҿа еизылгон, аџьармыкьаҿы аҭиразы. Усҟан лара илыздырамызт лахьынҵас ишылзыԥҵәаз политик дуны аҟалара.
Меркель данқәыԥшыз адискотекақәа еиҿылкаауан, уа лара барменс аус луан.
Зны Ангела ала лшьапы иацҳаит, уиаахыс даара алақәа дрыцәшәон, аполитикцәа ари лфобиа даара еилкаарыла иазнеиуеит аҟынтә, адкыларақәа раан алақәа наргом. Аха, Урыстәыла Ахада Владимир Путин ҽнак Ангела лнервқәа гәеиҭарц иӡбан, Кони захьӡыз апрезидент ла ду ицны ирезиденциа аҟны дылԥылеит. Ажурналистцәа ари иаразнак игәарҭеит, акыр афотоқәагьы Ангела Меркель ала дахьахәаԥшуа аладырҵәеит.
Меркель данканцлерха, мап ацәылкит амаҵзуратә уадақәа рҟны анхара. Иахьа уажәраанӡагьы лара дынхоит лхаҵеи лареи қьырала илырхуа ауадақәа рҟны.
Ангела аус здылуло астол аҟны иқәгылоуп Екатерина II лфотосахьа, лара уи аԥҳәыс лидеал лакәны длыԥхьаӡоит.
Ангела Меркель акаҳуа бзиа илбаӡом, уи ачаи ашьыхә аҭаны илжәуеит.
Меркель бзиа дзымбо зегьы «аиԥка зшәу Гитлер» ҳәа илышьҭоуп, иҟоуп Адольф Гитлер аганахь иоуз иԥҳа лоуп ҳәа зҳәогьы.<ref>https://interesnyefakty.org/angela-merkel/</ref>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ԥхынгәымза 7 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1954 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ангела Меркель| ]]
[[Акатегориа:Германиа аканцлерцәа]]
[[Акатегориа:Германиа иааҳакәыршаны иҟоу алагылазаара ахьчара аминистрцәа]]
[[Акатегориа:Ахәыҷқәеи, аҿари, аҭаацәеи рзы аминистрцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи аполитикцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи афеминистцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи афизикатә химикцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи акванттә физикцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аҵарауаа]]
[[Акатегориа:Польшатәи ахылҵшьҭра змоу анемеццәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1990–1994 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1994–1998 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1998–2002 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2002–2005 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2005–2009 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2009–2013 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2013–2017 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2017–2021 шш.)]]
4pgay9pzx5nlyimv5h7vwhcjl6423jx
170776
170700
2026-07-31T09:39:21Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Ангела Меркель]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170776
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик}}
'''А́нгела Дороте́иа Ме́ркель''' ({{lang-de|Angela Dorothea Merkel}}; {{date|7|7|1954}}, [[Гамбург]]) — анемец ҳәынҭқарратәи аполитикатәи усзуҩы. Абҵарамза 22, 2005 шықәса раахыс Германиа Афедералтә канцлер, мшаԥымза 10, 2000 шықәса раахыс Ақьырсиан — демократиатә еилакы апартиа аԥхьагыла.<ref>https://whoiswho.dp.ru/cart/person/1919625</ref>
== Ангела Меркель лхәыҷреи аҵарадырреи ==
Ангела Доротеиа Меркель (хаҵа дцаанӡа Каснера илыжәлан) диит ԥхынгәымза 17, 1954 шықәсазы Гамбург. Ангелиа аполиак хылҵшьҭра лымоуп.
Лаб — Хорст Каснер — аполиак жәла имаз Казмерчак иԥсахит. Иара аҵара иҵон Геиделбергтәии Гамбургтәии ауниверситетқәа рҟны, атеологиа амаҭәар ала. Ангела Меркель лабду, Лиудвик Казмерчак, Познантәи аполициаҟны амаҵзура дахысуан, Актәи адунеизегьтәи аибашьра далахәын, иара убасгьы Польшеи — Украинеи, насгьы асоветтә — польшатәи еибашьрақәа дрылахәын.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-angela-merkel.html</ref>
Лан — Герлинда Каснер — алатын бызшәеи англыз бызшәеи рырҵаҩыс аус луан.
Ангела — аҭаацәараҿы зегьы иреиҳабыз хәыҷын. Ангела лира аамышьҭахь иаарласны лҭаацәа ГДР-ҟа нхара ицеит. Хорст Каснер иаарласны ақалақь Перлеберге иҟаз алиутерантә уахәама Берлин- Брандербург амаҵзуҩыс дҟалоит, аха 1957 шықәсазы аҭаацәа ақалақь маҷ Темплинҟа нхара ицоит. Ара Ангела лаб апасторцәа рзы аколлеџь анапхгараҭара идырҵеит. Лан атәым бызшәақәа рырҵаҩыс аус луан. Ангела лнаҩс лани лаби даҽа ҩыџьа ахшара рыман: аиашьа Маркуси аиаҳәшьа Иренеи. Каснераа рхәыҷқәа ашкол ахь иныҟәомызт, ран Герлинд ахәыҷқәа рааӡареи аҵара дырҵареи даҿын. Абжьаратәи аполитехникатә школ Ангела Каснер дҭалоит 1961 шықәсазы, Ангела Доротеиа иҭынчыз, ахӡыргара ззымдыруаз ӡӷабын. Аҵара бзианы илҵон. Даара абызшәақәа лыцааиуан, иара убасгьы аҵарадырра дазҿлымҳан. Усҟантәи аамҭазтәи ГДР ахәыҷқәа зегьы реиԥш Ангела дпионерын, анаҩс лара зых иақәиҭу анемец ҿар рхеилак далалоит (ССНМ). Ангела Доротеиа ашкол далгеит 1973 шықәсазы, ибзиаӡаны, дагьҭалоит Карл Маркс ихьӡ зхыз Леипцигтәи ауниверситет, афизика факультет.<ref>https://biographe.ru/politiki/angela-merkel/</ref>
Меркель ауниверситет аҟынгьы ибзиаӡаны аҵара лҵон. Лара лҵареи ССНМ аҟны лусуреи еидылбалон. Аха уажәшьҭа уи уаҩ игәаимҭоз, иҭынчыз, ахӡыргара зламыз зӷабмызт.
Лҵара шықәсқәа раан, 1974 шықәса рзы Москватәии Ленинградтәии ауниверситет афизика факультет астудентцәеи лареи реиқәшәара аан, диабадыруеит раԥхьатәи лхаҵа, астудент-афизик Фогтландтәи, Ульрих Меркель. Дара ргәыргьынхаҵара мҩаԥысит Темплинтәи ауахәама аҟны, цәыббрамза 3, 1977 шықәсазы.
Ауниверситет аҟны лҵара ашықәсқәа раан, Ангела аполитикатә усура лхы алагалара дазхәыцуа далагеит. Афизикатә химиа Аинститут аҟны лусура аан, лара аамҭаказы зых иақәиҭу анемец ҿар Рхеилак амаӡаныҟәгаҩыс дыҟан. Ангела Меркель ҭакԥхықәрас илыдын агитациеи апропагандеи рымҩаԥгара.
Қәҿиарала Леипцигтәи ауниверситет даналга, Ангела Меркель усура ҳәа АН ГДР афизикатә химиа ацентртә институт ахь ддәықәҵан.
1986 шықәса рзы адоктортә диссертациа лыхьчеит.<ref>https://24smi.org/celebrity/261-angela-merkel.html</ref>
== Ангела Меркель лполитикатә кариера ==
Ангела Меркель политикк иаҳасаб ала лымҩа хацлыркит 80-тәи ашықәсқәа рзы, иаҳхысыз ашәышықәсазы. Ауаажәларратә ԥсҭазаараҿы Ангела Меркель лассы-ласс дцәырҵуа далагеит. Анаҩс, Берлинтәи аҭӡы «каҳаит». Ари ахҭыс даара лгәаҵанӡа инеит аҵарауаҩ - афизик. Анемеццәа рзын иҭоурыхтә хҭысыз аҽны Ангела Доротеиа дгәеиҭоит усҟан ФРГ аканцлерс иҟаз Гельмут Коль.
Ангела Меркель лакәзар, илыдырҵаз аҭакԥхықәра қәҿиарала иналыгӡон. Ауаа агитациа рзылуан, Балтикатәи аԥсыӡкҩцәа дырԥылон, ауарашжәырҭақәа рҟны ацәажәарақәа мҩаԥылгон. Меркель акыр ақәыргәыӷрақәа рылҭон, ауаагьы лыгәра ргон, рыбжьқәа лырҭон. Лара лалхыҩцәа лассы-ласс ирҳәон: «Егьырҭ ирҿырԥшны улыхәаԥшуазар, лара ма дузыӡырҩуеит» — ҳәа, убри аҟынтә ирылҭоз ақәыргәыӷрақәа аныналмыгӡозгьы илызгәаауамызт.<ref>https://lenta.ru/articles/2019/07/17/frau_merkel/</ref>
Ангела Меркель апартиа «Ақьырсин-демократиатә хеилак» ахь диасуеит, анаҩс Германиа анеидырҵа, Ангела Доротеиа Меркель ХДС аҟынтә Бундестаг адепутатс дҟалоит. Гельмут Коль иаразнак Ангела даликаауеит, дҵангьы илыдиҵоит аҳәса зегьы драԥхьагыланы ԥхьаҟа ацара.
Аканцлер Коль, Ангела Меркель аиҳабыра рахь днеиԥхьоит, аҳәсеи аҿари русқәа рзы аминистрс дҟаиҵоит. Меркель аполитик бырг даара далкааны бзиа дибон, «сыӡӷаб» ҳәа леиҳәон. Иаарласнгьы лара ХДС амаӡаныҟәгаҩ иҭыԥ аанылкылоит. Ажурналистцәа ракәзар, Ангела Меркель «Коль иӡӷаб» ҳәа хьыӡшьарас илырҭоит. Аха, 1998 шықәсазы Коль алхрақәа раан Герхард Шриодер иҟны даҵахоит. Коль ԥхьатәара данца ашьҭахьҵәҟьа иҩызцәеи идгылаҩцәеи еимпуа иалагеит, еиҳаракгьы ХДС апартиа аҭахрақәа рзын аолигархцәа рҟынтә аԥара аиуан ҳәа ахара анидырҵа ашьҭахь. Изгәакьаз Меркель лакәзар, уигьы мап ицәылкуа далагеит, Гельмут Коль апартиатә ҭыԥ аҟынтәи иахҳәаразы аҵысрагьы днахагылеит. Иара убри ашықәсан Ангела Меркель апартиа амаӡаныҟәгаҩ хадас далхын.<ref>https://germanexpert.ru/angela-merkel/</ref>
== Ангела Меркель аԥҳәыс-аканцлер ==
Ангела Меркель хьаҵра ҟамҵакәан амчрахь лымҩа хан. 2002 шықәсазы Меркель лкандидатура ықәлыргылоит ФРГ аканцлерс аҟаларазы, аха анаҩс, Ақьырсиантә социалисттә хеилак аҟнытә Едмунд Штоибер икандидатура анықәиргыла, лара рхықәкы мап ацәылкуеит. Аха, егьа ус акәзаргьы, 2005 шықәсазы лара аоппозициа аҟнытә ФРГ аканцлерс лкандидатура ықәдыргылоит.<ref>https://svpressa.ru/persons/angela-merkel/</ref>
Иара убри ашықәсан, цәыббрамза 20 рзы, ХДС-ХСС афракциа ҿыц раԥхьатәи аилатәараҟны, Ангела Доротеиа Меркель уи ахантәаҩыс далырхуеит. Абҵарамза 22, 2005 шықәсазы Меркель рыбжьқәа лырҭеит 611-ҩык адепутатцәа рахьтә 397-ҩык XVI ааԥхьара бундестаг адепутатцәа, убри алагьы лара лакәхеит зегь реиҳа иҿаз (51 шықьса лхыҵуан), насгьы раԥхьатәи аԥҳәыс - афедералтә канцлерс иҟалаз ФРГ аҭоурых зегьы аҟны.
Ари амаҵзура аҟны Ангела Меркель иахьа уажәраанӡа дыҟан. Арҭ ашықәсқәа зегьы лара даара аҽынкылара змаз, зус здыруаз напхгаҩны дыҟан. Ангела Меркель аҳәынҭқарра аҟны азин еснагь еиқәырханы илыман уҳәар алшоит. Германиа Европатәи Ахеилак аилазаара аҟны - економикатә ԥхьагылан атәыла анеидырҵа аамышьҭахь, атәыла аполитикатә аспект аҟынгьы аԥхьагылара аанарԥшуа иалагеит. Аканцлер Меркель лполитика ала Германиа аҳаҭыр Европа ишьҭыҵит. Лара лтәыла изныкымкәан егьырҭ, уи аҟара аҿиара змамыз, европатәи аҳәынҭқаррақәа ирыцхраахьан, иара убасгьы афинанстә цхыраарагьы рзыҟанаҵон.<ref>https://germania-online.diplo.de/ru-dz-ru/politik/angela-merkel-10-jahre-amt/1926252</ref>
Ус шакәызгьы, атеррористтә акциақәа рацәахо ианалага, аканцлер Меркель имҩаԥылгоз амиграциатә политика гәыҩбара лнаҭо далагеит. 2010 шықәса рзы Потсдам ХДС алахәылацәа ҿарацәа рҿаԥхьа дықәгыло, Ангела Меркель иаартны илҳәеит, амультикультурализм аполитика Германиа ишхыбгалаз. Лара лгәаанагара ала, европаа мацара ракәӡам, Европаҟа иааз, амигрантцәагьы ирылшо зегьы ҟарҵалар ауп агермантә еилазаара иахәҭакны иҟаларазы, уи азын акы ҳәа анемец бызшәа рҵар ауп.
Киольн амигрантцәа раморалтә хымҩаԥгашьа ашьҭахь, Ангела Меркель ааԥхьара ҟалҵеит зегьы агәҭынчра аадырԥшларц. «Ҳара уи ҳаиааиуеит», — лҳәеит аканцлер. Ари аҳәамҭа аӡәырҩы рзын иџьашьатәхеит, акыр ацәажәарақәа ахылҿиааит. Аха, Ангела Меркель илҳәаз ҵакыс иамаз ахҵәацәа ринтеграциа, рнырхара, рыдкылара апроблема аӡбара акәын.
Уи анаҩсгьы, Ангела Меркель лгәаанагара ала, ахҵәацәа атәыла аҿиара аус аҟны алагала ду ҟарҵар алшон. Аха, ахҵәацәа ринтеграциа азҵаарақәа аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы акыр ауадаҩрақәа цәырыргон, урҭ закәыз ҳәа аканцлер еилкаара лымамызт.<ref>https://novayagazeta.ru/articles/2020/11/21/88054-ot-devochki-kolya-do-mamochki-natsii</ref>
== Ангела Меркель лыдәныҟатәи аполитика ==
Ангела Меркель еснагь атәылақәа апартниорцәа зегьы еиԥшны дырзыҟан. Аха, Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитика еснагь еиҳа иадылцәылон. Канцлерс аҟаларазы алхрақәа дрылахәхаанӡа Ангела Доротеиа Еиду Америкатәи Аштатқәа Ирак иазырхаз реибашьра дадгылоит, иара убасгьы ЕАШ Косово аганахьала аусқәа дырзыразхоит.
Аканцлер Меркель мрагыларатәи Украина аҭагылазаашьа «аҭышәныртәалареи», Минсктәи аиқәышаҳаҭрақәа рынагӡареи агәыԥ далахәылоуп.<ref>{{Cite web |url=https://profylady.ru/articles/biografii/kanczler-germanii-angela-merkel-biografiya-lichnaya-zhizn-deti-pochemu-s-nee-stoit-brat-primer.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129192528/https://profylady.ru/articles/biografii/kanczler-germanii-angela-merkel-biografiya-lichnaya-zhizn-deti-pochemu-s-nee-stoit-brat-primer.html |url-status=dead }}</ref>
Ҭырқәтәыла аганахьала, 2005 шықәсатәи алхрақәа рҟынӡа, Меркель лгәаанагара лҳәон ари атәыла Европатәи Ахеилак иалахәыла наӡаны ишзыҟамло азы. Ангела Меркель Европатәи ахеилак ахантәаҩыс лыҟазаара аан Ҭырқәтәыла аԥыза - министр Реџьеп Таиип Ердоган даара акритика изылуит, уи Германиа иҟазаара аан уа инхоз аҭырқәцәа рассимилиациа алҵшәақәа иахькылыргар алшо атәы ахьиҳәаз азы.
Ааигәа Мрагыларатәи аполитика акәзар, аканцлер Меркель рацәак лҽалалгалом. Урыстәылахь, иара Владимир Путин иахь лзыҟазаашьа атәы ҳҳәозар, Ангела Меркель «аритмикатә» ҟазшьа амоуп уҳәар алшоит. Америкатәи акурс адгылаҩ Меркель лассы-ласс лара лаԥхьа канцлерс иҟаз Герхард Шриодери Путини реиҩызара акритика азылуан. Аха, лара лхаҭа данканцлерха Шриодер иполитика амҩа данылеит.<ref>http://www.bgunb.ru/VirtualExibition/year_germany/politics1.html</ref>
Украинатәи акризис аан Меркель Урыстәыла «Ҟрым аннексиа» азнауит ҳәа ахара адылҵеит. Аха уаанӡа Германиа адәныҟа-политикатә ҳаракыра аҟны активла закәанла иалхыз апрезидент Ианукович амчра аҟынтә дахызҳәаз киевтәи апутчистцәа адгылара рынаҭон.
Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитика акыр адгылара азҭоз Ангела Меркель лзын даара иџьашьатәхеит, америкатәи ҷыдалатәи амаҵзурақәа лҭел ала лцәажәарақәа ишырзыӡырҩуаз анлаҳа.
Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент ҿыцс иҟаз Дональд Трамп иакәзар, Германиа ашҟа аиҩызааратә еизыҟазаашьа дахыццакуамызт. Аха, уи аԥара бзианы иԥхьаӡон. Ангела Меркели иареи реиқәшәара аан, иара 375 миллиард доллар аԥара лиҭоит. Трамп ишиҳәаз ала, арҭ аԥарақәа НАТО Германиа ахьчаразы иазоужьу ԥарақәоуп.<ref>{{Cite web |url=https://inosmi.ru/politic/20180516/242240510.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414233232/https://inosmi.ru/politic/20180516/242240510.html |url-status=dead }}</ref>
== Ангела Меркели 2017 шықәсазтәи Германиатәи алхрақәеи ==
Ангела Меркель лгәаанагара ала, макьанагьы илылшашагьы маҷым, убри аҟынтә Германиа аканцлерс аҟаларазгьы аԥшьынтә раан лкандидатура ықәлыргылеит.
Абҵарамза 24, 2017 шықәсазы, Германиа имҩаԥысит апарламенттә алхрақәа, уа Ангела Меркель лконсервативтә алианс ХДС-ХСС аиааира агеит, аха иаиуз 33% заҵәык абжьқәа роуп. Алхрақәа рылҵшәақәа рыла иаԥҵан Бундестаг (апарламент), уи далнахит аканцлер. Усҟантәи аамҭазы ари аҭыԥ аанылкылеит Ангела Меркель.<ref>https://www.bbc.com/russian/features-41384750</ref>
Хәажәкыра 14, 2018 шықәсазы Ангела Меркель Бундестаг адепутатцәа реиҳараҩык рыбжьқәа рыла аканцлер иҭыԥ ахь деиҭалхын. Убри алагьы, Ангела Меркель атәыла напхгара алҭалоит 16 шықәса инеиԥынкыланы. 2018 шықәса жьҭаарамзазы Ангела Меркель аҳәамҭа ҟалҵеит 2021 шықәса рзы имҩаԥысраны иҟоу аканцлер иалхрақәа лхы шрылалмырхәуа ала.
Убри анаҩсгьы, Меркель уаҳа Ақьырсиан-демократиатә хеилак ахантәаҩыс далырхӡом, уи алхрақәа мҩаԥысраны иҟоуп 2020 шықәса анҵәамҭазы. Меркель лыпресс- маӡаныҟәгаҩ Штеффен иакәзар, аҳәамҭа ҟаиҵеит Германиа аканцлер лыҿҳәара нҵәаанӡа лҭыԥ шаанылмыжьуа ала.<ref>https://ru.euronews.com/2017/09/25/german-election-live-updates-as-angela-merkel-seeks-fourth-term</ref>
== Ангела Меркел лхатәы ԥсҭазаара ==
Ангела Меркель лхатәы ԥсҭазаара атәы ҳҳәозар, лхаҵацара даара иманшәаламхеит. Лхаҵа Ульрих Меркели лареи хәышықәса заҵәык роуп иахьеицынхоз, 1982 шықәсазы Ангела лхаҵа дилҵуеит. Аха, иара ижәла Меркель – уи иаанагоз «еицырдыруа» ауп, шылхыз иаанлыжьит.
Ангела Меркель ҩынтә раан хаҵа дцеит 1998 шықәсазы, — аҩбатәи лхаҵа ахимик Иоахим Зауер иакәын. Актәигьы аҩбатәигьы аҭаацәарақәа рҟны лара хшара дылмоуит.<ref>https://alabanza.ru/angela-merkel-biografiya-lichnaya-zhizn-semya-muzh-deti-foto/#i-3</ref>
== Ангела Меркель илыдҳәалоу аинтерес зҵоу афактқәа ==
Ангела даныхәыҷыз ашьхарпаҿа еизылгон, аџьармыкьаҿы аҭиразы. Усҟан лара илыздырамызт лахьынҵас ишылзыԥҵәаз политик дуны аҟалара.
Меркель данқәыԥшыз адискотекақәа еиҿылкаауан, уа лара барменс аус луан.
Зны Ангела ала лшьапы иацҳаит, уиаахыс даара алақәа дрыцәшәон, аполитикцәа ари лфобиа даара еилкаарыла иазнеиуеит аҟынтә, адкыларақәа раан алақәа наргом. Аха, Урыстәыла Ахада Владимир Путин ҽнак Ангела лнервқәа гәеиҭарц иӡбан, Кони захьӡыз апрезидент ла ду ицны ирезиденциа аҟны дылԥылеит. Ажурналистцәа ари иаразнак игәарҭеит, акыр афотоқәагьы Ангела Меркель ала дахьахәаԥшуа аладырҵәеит.
Меркель данканцлерха, мап ацәылкит амаҵзуратә уадақәа рҟны анхара. Иахьа уажәраанӡагьы лара дынхоит лхаҵеи лареи қьырала илырхуа ауадақәа рҟны.
Ангела аус здылуло астол аҟны иқәгылоуп Екатерина II лфотосахьа, лара уи аԥҳәыс лидеал лакәны длыԥхьаӡоит.
Ангела Меркель акаҳуа бзиа илбаӡом, уи ачаи ашьыхә аҭаны илжәуеит.
Меркель бзиа дзымбо зегьы «аиԥка зшәу Гитлер» ҳәа илышьҭоуп, иҟоуп Адольф Гитлер аганахь иоуз иԥҳа лоуп ҳәа зҳәогьы.<ref>https://interesnyefakty.org/angela-merkel/</ref>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ԥхынгәымза 7 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1954 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Германиа аканцлерцәа]]
[[Акатегориа:Германиа иааҳакәыршаны иҟоу алагылазаара ахьчара аминистрцәа]]
[[Акатегориа:Ахәыҷқәеи, аҿари, аҭаацәеи рзы аминистрцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи аполитикцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи афеминистцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи афизикатә химикцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи акванттә физикцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аҵарауаа]]
[[Акатегориа:Польшатәи ахылҵшьҭра змоу анемеццәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1990–1994 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1994–1998 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1998–2002 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2002–2005 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2005–2009 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2009–2013 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2013–2017 шш.)]]
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2017–2021 шш.)]]
1itxh3i2wpp3fkbkrnt36ajpg57or3y
Акатегориа:Европа акультуратә ҭоурых
14
38207
170735
136250
2026-07-31T08:27:45Z
Fraxinus.cs
8381
нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Европа аҭоурых атематикала]]: "культура" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170735
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Акультуратә ҭоурых аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европатәи акультура]]
[[Акатегориа:Европа аҭоурых атематикала|культура]]
pg1dlk8k0hk7ns7qf65euhz19cb05bm
Акатегориа:Ажәларқәа европатәи атәылақәа рыла
14
38673
170749
162720
2026-07-31T09:00:57Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Ауааԥсыра Европатәи атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ауааԥсыра европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170749
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Ethnic groups in Europe by country}}
{{аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Европатәи ажәларқәа| Азиатәи атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Ажәларқәа аконтинентқәа рылеи атәылақәа рылеи|Европа]]
[[Акатегориа:Ауааԥсыра европатәи атәылақәа рыла| жәларқәа]]
o6r69v17c6765stftbwb0sg1rp1hipc
Акатегориа:Ауааԥсыра европатәи атәылақәа рыла
14
38675
170750
162627
2026-07-31T09:01:17Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Ауааԥсыра Европатәи атәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Ауааԥсыра европатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления
162627
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Demographics of Europe by country}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа руааԥсыра| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауаажәларра европатәи атәылақәа рыла| уааԥсыра]]
[[Акатегориа:Ауааԥсыра аконтинентқәа рылеи атәылақәа рылеи|Европа]]
e9fm1ypu9jv0bzkrz372uur0ltdkf8l
Акатегориа:Европатәи аконфликтқәа
14
39268
170736
157553
2026-07-31T08:28:11Z
Fraxinus.cs
8381
нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Европа аҭоурых атематикала]]: "конфликтқәа" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170736
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аконфликтқәа аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа иҟоу аимакқәа| ]]
[[Акатегориа:Европа иҟоу ахҭысқәа|конфликтқәа]]
[[Акатегориа:Европа аҭоурых атематикала|конфликтқәа]]
l77494en0m1na8649ni6paqqq3cf5cc
Акатегориа:Османтәи аимпериа иаҵанакуа ауаа амилаҭқәа рыла
14
43326
170687
146155
2026-07-31T07:33:49Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Османтәи аимпериа иаҵанакуа ауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҟынтәи ауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170687
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҟынтәи ауаа| милаҭқәа]]
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи ажәларқәа рылеи]]
[[Акатегориа:Ажәларқәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Ҭырқәтәыла иҟоу ажәларқәа| ]]
fu5jkehaek8thedg17rundl9swy7gf8
Акатегориа:Османтәи аимпериа аҟынтәи ауаа
14
43328
170688
146165
2026-07-31T07:34:07Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Османтәи аимпериа иаҵанакуа ауаа]] в [[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҟынтәи ауаа]] без оставления перенаправления
146165
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|People of the Ottoman Empire}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Османтәи аимпериа|уаа]]
[[Акатегориа:Османтәи аимпериа ауааԥсыра|уаа]]
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә европатәи атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә азиатәи атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә африкатәи атәылақәа рыла]]
jz371jnrw1mi4asyzseb6q9kl115xrg
Акатегориа:Османтәи аимпериа инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала
14
45342
170686
151332
2026-07-31T07:32:44Z
Fraxinus.cs
8381
170686
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|People of the Ottoman Empire by occupation}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рылеи рзанааҭ ҳасабалеи]]
[[Акатегориа:Азиауаа рзанааҭ ҳасабала| ]]
[[Акатегориа:Аевропауаа рзанааҭ ҳасабала| ]]
[[Акатегориа:Османтәи аимпериа инхоз ауаа| занааҭ]]
reytzieqiudlwwljpdzk6m6010hfxuf
170689
170686
2026-07-31T07:34:55Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Османтәи аимпериа инхоз ауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҟынтәи ауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170689
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|People of the Ottoman Empire by occupation}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рылеи рзанааҭ ҳасабалеи]]
[[Акатегориа:Азиауаа рзанааҭ ҳасабала| ]]
[[Акатегориа:Аевропауаа рзанааҭ ҳасабала| ]]
[[Акатегориа:Османтәи аимпериа аҟынтәи ауаа| занааҭ]]
eghul1t4nnnjiqs5fyjafr9ts89lnlp
Акатегориа:Франциа 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых
14
48323
170724
156045
2026-07-31T08:13:11Z
Fraxinus.cs
8381
170724
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|France in the 20th century}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|{{Title century}}]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} {{MILLENNIUM|{{Title century}}00}}зтәи аҭоурых|{{Title century}}]]
0ll5byo332zk78pkjdu0og1xu9mjevj
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых
14
48456
170723
167020
2026-07-31T08:12:29Z
Fraxinus.cs
8381
170723
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|United States in the {{Title century}}th century}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title country}} рҭоурых ашәышықәсақәа рыла|{{Title century}}]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} {{MILLENNIUM|{{Title century}}00}}зтәи аҭоурых|{{Title century}}]]
fd8vjqyu0wz85a8pooqd5plt8ttdakn
Герхьелиа, Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа
0
54882
170668
169971
2026-07-30T12:38:47Z
EmausBot
2108
исправление двойного перенаправления на [[Гьерхьелиа, Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа]]
170668
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Гьерхьелиа, Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа]]
fm05wwzzwdeg9agmmrmz9nxx9qdkew2
Ладариаԥҳа, Светлана Фридон-иԥҳа
0
54885
170671
169977
2026-07-30T12:39:17Z
EmausBot
2108
исправление двойного перенаправления на [[Ладариаԥҳа, Светлана Фиридон-иԥҳа]]
170671
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Ладариаԥҳа, Светлана Фиридон-иԥҳа]]
3bll9e3ndkyyks8m2v82sekr5ekw125
Сақаниаԥҳа, Гәында валентин-иԥҳа
0
54886
170673
169979
2026-07-30T12:39:37Z
EmausBot
2108
исправление двойного перенаправления на [[Сақаниаԥҳа, Гәында Валентин-иԥҳа]]
170673
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Сақаниаԥҳа, Гәында Валентин-иԥҳа]]
5wecpz8qh7tw456qxp17u1nay0x8asl
Нептун
0
55113
170782
170667
2026-07-31T10:04:46Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
170782
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка Апланета
| название = Нептун
| символ = Neptune symbol (bold).svg
| тип = апланета
| изображение = Neptune Voyager2 color calibrated.png
| размер изображения = 240px
| подпись под изображением = Нептун «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» аҟынтәи (1989), асахьа аԥштәқәа 2023 шықәсазы аҭҵаара аҟынтәи адыррақәа ирықәшәартә еиԥш еиқәыршәоуп<ref>{{Cite journal |last1=Irwin |first1=Patrick G J |last2=Dobinson |first2=Jack |last3=James |first3=Arjuna |last4=Teanby |first4=Nicholas A |last5=Simon |first5=Amy A |last6=Fletcher |first6=Leigh N |last7=Roman |first7=Michael T |last8=Orton |first8=Glenn S |last9=Wong |first9=Michael H |last10=Toledo |first10=Daniel |last11=Pérez-Hoyos |first11=Santiago |last12=Beck |first12=Julie |date=2023-12-23 |title=Modelling the seasonal cycle of Uranus's colour and magnitude, and comparison with Neptune |url=https://academic.oup.com/mnras/article/527/4/11521/7511973 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |lang=en |volume=527 |issue=4 |pages=11521–11538 |doi=10.1093/mnras/stad3761 |issn=0035-8711 |access-date=2024-01-08 |archive-date=2024-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108072403/https://academic.oup.com/mnras/article/527/4/11521/7511973 |url-status=live }}</ref>
| аԥхьаартҩы = [[Леверье, Урбен|Урбен Леверие]] [[Галле, Иоганн Готтфрид|Иоганн Галле]] [[д’Арре, Генрих Луи|Генрих д'Арре]]
| место открытия = [[Берлин]], [[Германиа|Германиа]]
| дата открытия = [[Цәыббрамза 23|Цәыббрамза 23]], [[1846|1846 шықәса]]<ref name="Hamilton">{{cite web |author= |lang=en |first=Calvin J. |last=Hamilton |date=2001-08-04 |url=http://solarviews.com/eng/neptune.htm |url-status=live |title=Neptune |publisher=Views of the Solar System |access-date = 2019-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518140345/http://www.solarviews.com/eng/neptune.htm |archive-date=2019-05-18}}</ref>
| способ открытия = Аԥхьаӡара
| открытие-ref =
| орбита-ref = <ref name="horizons">{{cite web |author= |lang=en |first=Donald K. |last=Yeomans |date=2006-07-13 |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons |url-status=live |title=HORIZONS System |publisher=NASA JPL |access-date=2007-08-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/610c1UtKH?url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons |archive-date=2011-08-17 }} — На этом сайте перейдите в раздел «web interface» (левое меню) затем выберите «Ephemeris Type: ELEMENTS», «Target Body: Neptune Barycenter» и «Center: Sun».</ref>
| эпоха =
| перигелий = {{formatnum:4452940833}} км29,76607095 а.ц.
| афелий = {{formatnum:4553946490}} км<br>30,44125206 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| большая полуось = {{formatnum:4503443661}} км30,10366151 а.ц.
| эксцентриситет = 0,011214269
| сидерический период = {{formatnum:60190.03}}<ref name="fact2" /> [[Амш|амш]]<br>164,79 шықәса
| синодический период = 367,49 мшы<ref name="fact">{{cite web |author= |last=Williams |first=David R. |lang=en |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html |url-status=live |title=Neptune Fact Sheet |date=2004-09-01 |publisher=NASA |access-date=2007-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103004627/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html |archive-date=2023-01-03}}</ref>
| орбитальная скорость = 5,4349 км/с<ref name="fact"/>
19 566 км/сааҭ
| средняя аномалия = 267,767281°
| наклонение = 1,767975°<br>6,43° [[Амра|амра]] аекватор иазкны
| угловое перемещение =
| долгота восходящего узла = 131,794310°
| аргумент перицентра = 265,646853°
| половинная амплитуда =
| чей спутник = Амра
| число спутников = [[Спутники Нептуна|16]]
| физические характеристики-ref =
| размеры =
| экваториальный радиус = 24 764 ± 15 км<ref name="Seidelmann2007">{{статья |заглавие=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 |том=90 |страницы=155—180 |doi=10.1007/s10569-007-9072-y |bibcode=2007CeMDA..98..155S |issn=0923-2958 (Print) |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y |язык=en |автор=P. Kenneth, Seidelmann; Archinal, B. A.; A’Hearn, M. F. et al. |год=2007 |издательство=[[Springer Nature]] |издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]] |archive-date=2019-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519224523/http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y }}</ref>{{efn|name=1bar}}
| полярный радиус = {{nobr|{{formatnum:24341}} ± 30 км}}<ref name="Seidelmann2007"/>{{efn|name=1bar}}
| средний радиус = 24622 ± 19км<ref>{{cite web |author= |url=https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009, page 23 |lang=en |website=astropedia.astrogeology.usgs.gov |date= |access-date=2021-06-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418193505/https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |archive-date=2021-04-18 }}</ref>
| длина окружности =
| площадь поверхности = 7,6408{{e|9}} км²<ref name="fact2"/>{{efn|name=1bar}}
| объём = 6,254{{e|13}} км³<ref name="fact"/>{{efn|name=1bar}}
| масса = 1,02409{{e|26}} [[Акилограмм|кг]]<ref name="fact"/><br>17,147 дгьылтә
| плотность = 1,638 г/см³<ref name="fact"/>{{efn|name=1bar}}
| ускорение свободного падения = 11,15 м/с²<ref name="fact"/>{{efn|name=1bar}} (1,14 ''g'')
| вторая космическая = 23,5 км/с<ref name="fact"/>{{efn|name=1bar}}
| скорость вращения = 2,68 км/с9648 км/сааҭ
| период вращения = 0,6653 мшы<ref>{{статья |автор=Karkoschka E. |заглавие= Neptune’s Rotational Period Suggested by the Extraordinary Stability of Two Features |doi= 10.1016/j.icarus.2011.05.013 |bibcode= 2011Icar..215..439K |язык=en |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том = 215 |номер = 1 |страницы = 439—448 |год = 2011 |издательство= [[Elsevier]] |issn = 0019-1035 }}</ref><br>15 сааҭ 57 мин 59 с
| наклон оси = 28,32°<ref name="fact"/>
| прямое восхождение = {{RA|19|57|20}}<ref name="Seidelmann2007"/>
| склонение = 42,950°<ref name="Seidelmann2007"/>
| полярная небесная широта =
| полярная небесная долгота =
| альбедо = 0,29 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<br>0,41 ([[Геометрическое альбедо|геом.]])<ref name="fact"/>
| видимая звёздная величина = 8,0—7,78<ref name="fact"/>
| абсолютная звёздная величина =
| состав атмосферы = <table>
<tr>
<td>80±3,2 %</td><td>[[водород|аӡри]] (H<sub>2</sub>)</td>
</tr><tr>
<td>19±3,2 %</td><td>[[гелий|Агели]]</td>
</tr><tr>
<td>1,5±0,5 %</td><td>[[метан|Аметан]]</td>
</tr><tr>
<td>~0,019 %</td><td>[[дейтерид водорода|аӡри адеитерид]] (HD)</td>
</tr><tr>
<td>~0,00015 %</td><td>[[этан|Аетан]]</td>
</tr><tr>
<td>'''Аҵаақәа:'''</td><td></td>
</tr><tr>
<td></td><td>[[аммиак|Аммиактә]]</td>
</tr><tr>
<td></td><td>[[Аӡы|Аӡтәы]]</td>
</tr><tr>
<td></td><td>[[гидросульфид аммония|аммониум гидросульфид]] (NH<sub>4</sub>SH)</td>
</tr><tr>
<td></td><td>аметан (?)</td>
</tr></table>
| атмосфера-ref = <ref name="fact"/>
| bg = #97C3F4
| открытие = yes
| именование =
| именование-ref =
| орбита = yes
| физические характеристики = yes
| сжатие = 0,0171 ± 0,0013<!-- calculated from data in ref name=Seidelmann2007 -->
| температуры = yes
| имя температуры 1 = аҩаӡара 1 абар
| темп1мин =
| темп1сред = 72 [[Кельвин|К]]<ref name="fact"/> (−200 °C раҟара)
| темп1макс =
| имя температуры 2 = 0,1 бар (атропоаанҿасра)
| темп2мин =
| темп2сред = 55 К<ref name="fact"/>
| темп2макс =
| угловой размер = 2,2"—2,4"<ref name="fact"/>
| атмосфера = yes
}}
'''Нептун''' [[Амратә система|Амратә системаҿы]] [[Амра|Амра]] зегь раасҭа иацәыхароу аабатәи планетоуп. Иара [[масса|акапан]] [[Масса Земли|Адгьыл акапан]] аасҭа 17,2-нтә еиҳауп, насгьы Амратә система апланетақәа рыбжьара ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит, екватортә [[диаметр]] ала Нептун аԥшьбатәи аҭыԥ ааннакылоит, Адгьыл 3,9-нтә иаԥысны<ref name="OXFORD">{{книга |автор = Саймон Миттон, Жалкин Миттон |язык = ru |заглавие = Астрономия |место = М. |издательство = Росмэн |год = 1998 |страницы = 78—79 |страниц = 160 |серия = OXFORD |isbn = 5-257-00345-7}}</ref>. Апланета [[Нептун (мифология)|Римтәи амшынқәа рынцәахәы]] Нептун ихьӡ ахҵоуп<ref name=":3">{{cite web |author = |lang = en |url = https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210503191622/https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |archive-date = 2021-05-03 |title = Neptune | Planet, Moons, Rings, Temperature, Mass, Diameter, & Facts |website = Encyclopedia Britannica |access-date = 2021-04-30 }}</ref>.
[[Открытие Нептуна|Игәаҭан]] цәыббрамза 23, 1846 шықәсазы<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://earthsky.org/human-world/today-in-science-discovery-of-neptune |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210309140500/https://earthsky.org/human-world/today-in-science-discovery-of-neptune |archive-date = 2021-03-09 |title = Today in science: Discovery of Neptune |website = |access-date = 2021-04-30 }}</ref>, насгьы аматематикатә ԥхьаӡарақәа рыла иаартыз раԥхьатәи планетоуп<ref name=":4">{{cite web |author = |lang = |url = https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210510220851/https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth/ |archive-date = 2021-05-10 |title = In Depth | Neptune |website = NASA Solar System Exploration |access-date = 2021-04-30 }}</ref>. [[Уран|Уран]] аорбитаҿы уззыԥшымыз аԥсахрақәа ргәаҭара иахҟьаны еилкаам апланета агипотеза шьақәгылеит, урҭ аԥсахрақәагьы уи [[гравитация|агравитациатә]] нырра иахҟьоит ҳәа иԥхьаӡаны. Нептун ԥшаан иазԥхьагәаҭаз аорбита аҩныҵҟа. Дук мырҵыкәа иреиҳау уи амҩаныза [[Тритон (спутник)|Тритон]] аартхеит, уи ашьҭахь 1949 шықәсазы — [[Нереида (спутник)|Нереид]]. Нептун иаҭааз акосмостә ӷба «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» мацара ауп, уи апланета азааигәара иԥырит нанҳәамза 24-25, 1989 шықәсазы. Уи ацхыраарала Нептун амацәазқәеи уи амҩанызақәа фбеи аартхеит<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210503191622/https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |archive-date = 2021-05-03 |title = Neptune - Spacecraft exploration |website = Encyclopedia Britannica |access-date = 2021-04-30 }}</ref>. Иаанхаз Нептун амҩанызақәа аартын XXI-тәи ашәышықәсазы.
Нептун еилазаашьала [[Уран|Уран]] иазааигәоуп, насгьы апланетақәа аҩбагьы еиҳа идуу апланета гигантқәа — [[Иупитер|Иупитери]] [[Сатурн|Сатурни]] иреиԥшым. Зны-зынла Урани Нептуни «[[ледяной гигант|аҵаатә гигантқәа]]» хазы игоу ркатегориа иахырыԥхьаӡалоит<ref name=":4" />. Нептун атмосфера, Иупитери Сатурни реиԥш, еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоуп<ref name=":4" />, иара убасгьы иҟоуп [[углеводороды|арацәаӡри]] ашьҭақәа, иҟалап [[азот]], аха еиҳаны аӡы, [[аммиак]], [[метан|аметан]] ыҟоуп. Нептуни Урани рыҩнуҵҟа еиҳарак «аҵаақәеи» ахаҳәи рыла ишьақәгылоуп<ref name="Podolak1995">{{статья|ссылка=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_1995-12_43_12/page/1517|автор=Podolak M, Weizman A, Marley M.|заглавие=Comparative models of Uranus and Neptune|год=1995|язык=en|издание=[[Planetary and Space Science]]|издательство=[[Elsevier]]|том=43|номер=12|страницы=1517—1522|doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5 |bibcode=1995P&SS...43.1517P}}</ref>. Атмосфера адәахьтәи ахҟьақәа рҿы иҟоу [[метан|аметан]] ашьҭақәа роуп апланета ажәҩангәыԥштәы зыхҟьо<ref name="bluecolour">{{cite web |author = |lang = en |url = https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=OverviewLong |title = Neptune overview |website = Solar System Exploration |date = 2007-11-13 |publisher = NASA |archive-url = https://web.archive.org/web/20080303045911/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=OverviewLong |archive-date = 2008-03-03 |access-date = 2008-02-20 |url-status = dead}}</ref>.
Нептун атмосфераҿы [[Амратә система|Амратә система]] егьырҭ апланетақәа зегьы рҟны аасҭа иӷәӷәоу аԥшақәа асуеит; Еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, урҭ рыццакра 600 м/с рҟынӡа инаӡар алшоит<ref name="Suomi1991">{{статья
|заглавие=High Winds of Neptune: A possible mechanism
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1991-02-22_251_4996/page/928
|издание=Science
|том=251
|номер=4996
|страницы=929—932
|издательство=AAAS (USA)
|doi=10.1126/science.251.4996.929
|bibcode=1991Sci...251..929S
|pmid=17847386
|автор=Suomi, V. E.; Limaye, S. S.; Johnson, D. R.
|год=1991
|язык=en
}}</ref>. Нептун атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟны аҳауа аԥхарра {{s|−220 °C}} иазааигәоуп<ref name="OXFORD"/><ref name="Радзини">{{книга |автор = Радзини Джанлука |язык = ru |заглавие = Космос |год = 2002 |место = М. |издательство = АСТ, Астрель |страницы = 124—125 |страниц = 320 |isbn = 5-17-005952-3}}</ref>. Нептун агәҭаны, аҳауа аԥхарра еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла 5000 К<ref name="hubbard">{{статья |ссылка = https://www.sciencemag.org/cgi/content/full/275/5304/1279 |автор = Hubbard, W. B. |заглавие = Neptune’s Deep Chemistry |год = 1997 |язык = en |издание = Science |том = 275 |номер = 5304 |страницы = 1279—1280 |doi = 10.1126/science.275.5304.1279 |pmid = |access-date = 2008-02-19 |archive-date = 2009-06-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090611100011/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/275/5304/1279 }}</ref> инаркны 7000–7100 °C<ref>{{книга |автор = Пантелеев В. Л. |язык = ru |заглавие = Физика Земли и планет. Курс лекций |ссылка = http://lnfm1.sai.msu.ru/grav/russian/lecture/geophiz/node42.html |место = М. |издательство = Московский государственный университет им. М. В.Ломоносова, Физический факультет |год = 2001 |archive-date = 2007-06-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070602014530/http://lnfm1.sai.msu.ru/grav/russian/lecture/geophiz/node42.html }}</ref><ref>{{книга |автор = Жарков В. Н. |язык = ru |заглавие = Геофизические исследования планет и спутников |часть = Глава 2. Модели планет-гигантов и роль Юпитера в формировании планет |ссылка часть = https://web.archive.org/web/20050301214554/http://www.scgis.ru/russian/cp1251/h_dgggms/1-2003/scpub-3_chap-2.pdf |место = М. |издательство = ОИФЗ РАН |год = 2002}}</ref> рҟынӡа иҟоуп, уи [[Амра|Амра]] ахҟьаҿы иҟоу аҳауа аԥхарра иадукылар ауеит, насгьы еицырдыруа апланетақәа рыҩныҵҟатәи аԥхаррагьы. Нептун иамоуп иԥсыҽу, иԥыҵәҵәоу [[Кольца Нептуна|амацәазтә система]], иҟалап уи 1960-тәи ашықәсқәа раан иаарԥшызҭгьы, аха «Воиаџьер-2» ииашаҵәҟьаны ианышьақәнарӷәӷәаз 1989 шықәсазы ауп<ref name="ring1">{{cite web |author = |lang = en |last = Wilford |first = John N. |date = 1982-06-10 |title = Data Shows 2 Rings Circling Neptune |publisher = The New York Times |url = https://www.nytimes.com/1982/06/10/us/data-shows-2-rings-circling-neptune.html |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20090121205534/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=technology&res=950DE3D71F38F933A25755C0A964948260&n=Top%2FNews%2FScience%2FTopics%2FSpace |archive-date = 2009-01-21 |access-date = 2008-02-29 }}</ref>.
ԥхынгәымза 12, 2011 шықәсазы Нептун анаартыз инаркны нептунтәи шықәсык ҵит — мамзаргьы 164,79 дгьылтә шықәса<ref name="NASA-20110712">{{cite web |author = |date = 2011-07-12 |title = Hubble's Neptune Anniversary Pictures |publisher = NASA |url = https://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/neptune-circuit.html |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110714230301/http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/neptune-circuit.html |archive-date = 2011-07-14 |lang = en |access-date = 2011-07-18 }}</ref><ref name="bbc-20110712">{{cite web |author = |lang = ru |last = Хадсон |first = Алекс |date = 2011-07-11 |title = С днем рождения, Нептун! |publisher = BBC Russian |url = https://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/07/110711_neptune_one_year.shtml |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110713035218/http://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/07/110711_neptune_one_year.shtml |archive-date = 2011-07-13 |access-date = 2011-07-12 }}</ref>.
== Афизикатәи аорбиталтәи ҟазшьарбақәа ==
[[Файл:Neptune.gif|мини|Нептун еикәагьежьуа амодель]]
[[Файл:Neptune, Earth size comparison true color.jpg|мини|upright|250px|Адгьыли Нептуни ршәагаақәа реиҿырԥшра]]
Нептун акапан ({{nobr|1,02409{{e|26}} [[Акилограмм|кг]]}})<ref name="fact" /> [[Масса Земли|Адгьыл акапани]] арчытә [[газовые гиганты|гигант дуқәа рыкапани]] рыбжьара иҟоуп. Нептун аекватортә радиус ({{Ахыԥхьаӡара|24764|км}})<ref name="Seidelmann2007" /> Адгьыл аекватортә радиус аасҭа ԥшьынтә еиҳауп. Нептуни [[Уран|Урани]] лассы-лассы «[[ледяной гигант|аҵаатә гигантқәа]]» ҳәа изышьҭоу арчытә гигантқәа ирыхәҭакны иԥхьаӡоуп, ршәагаа ахьмаҷу, даҽа еилазаашьак ахьрымоу азы (иԥыруа арчқәа рыҟазаара еиҵоуп)<ref>{{Статья|ссылка=https://doi.org/10.1007/s11214-020-00660-3|автор=Ravit Helled, Nadine Nettelmann, Tristan Guillot|заглавие=Uranus and Neptune: Origin, Evolution and Internal Structure|год=2020|язык=en|издание=Space Science Reviews|тип=journal|месяц=3|число=25|том=216|issn=1572-9672|doi=10.1007/s11214-020-00660-3|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220171436/https://link.springer.com/article/10.1007/s11214-020-00660-3|archive-date=2021-12-20|url-status=live}}</ref>. Екзопланетақәа рыԥшаараан, Нептун [[Метонимия|метонимҵас]] ахархәара аиуеит: еиԥшу амасса змоу ирыԥшаауа [[Экзопланета|егзопланетақәа]] лассы-лассы «нептунқәа» ҳәа ирышьҭоуп<ref name=":5" />, астрономцәа иара убас лассы-лассы метонимҵас «иупитерқәагьы» рхы иадырхәоит<ref name=":5">{{cite web |lang = en |url = https://www.eso.org/public/news/eso0618/ |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20181012171513/https://www.eso.org/public/news/eso0618/ |archive-date = 2018-10-12 |title = Trio of Neptunes and their Belt - HARPS Instrument Finds Unusual Planetary System |author = |website = www.eso.org |access-date = 2021-04-08 }}</ref>.
=== Аорбитеи аикәагьежьреи ===
[[Файл:Neptune Orbit.gif|мини|Нептун Амра иаакәыршаны зныктәи аикәагьежьра наӡа аан ҳапланета 164,79-нтә еикәагьежьуеит.]]
Нептуни Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 4,55 миллиард км (30,1 [[Астрономическая единица|<nowiki>а.е.</nowiki>]]<ref name=":3" />) ыҟоуп, насгьы Амра иаакәыршаны инагӡаны аҵәира 164,79 шықәса иадхалоит. ԥхынгәымза 12, 2011 шықәсазы, Нептун, 1846 шықәсазы апланета анаартыз ашьҭахь раԥхьаӡакәны аикәагьежьра наӡа хнаркәшеит<ref name="fact2">{{cite web |url = https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth/ |title = Neptune: Facts & Figures |author = Munsell K.; Smith H.; Harvey S. |lang = en |website = |date = 2007-11-13 |publisher = NASA |archive-url = https://web.archive.org/web/20190516015305/https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth/ |archive-date = 2019-05-16 |access-date = 2007-08-14 |url-status = dead}}</ref>. Адгьыл аҟынтәи уи аартра амш аҽны иахьыҟаз еиԥшымкәа иубон, избанзар Адгьыл Амра иаакәыршаны аҵәира аамҭа (365,25 мшы) Нептун аҵәира аамҭа иазеиҟарам. Апланета аеллиптикатә орбита наауп 1,77° Адгьыл аорбита иазкны. Аорбитатә ексцентриситет 0,011 ауп, убри аҟынтә Нептуни Амреи рыбжьара абжьаӡара 101 миллион км рыла аҽаԥсахуеит<ref name="horizons" />. Нептун аҵәҩантә наара — 28,32°<ref>{{cite web |author = |lang = en |last = Williams |first = David R. |date = 2005-01-06 |url = https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |url-status = live |title = Planetary Fact Sheets |publisher = NASA |access-date = 2008-02-28 |archive-url = https://www.webcitation.org/610cFZWVe?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>, ари Адгьыли Марси рыҵәҩантә наара иаҩызоуп. Убри иахҟьаны апланетаҿы уи иашьашәаланы ашықәс аамҭақәа рҽырыԥсахуеит. Аха, Нептун орбитатә период ахьау инамаданы, ашықәс аамҭақәа рыцыԥхьаӡа ҩынҩажәаҟа дгьылтә шықәса ицоит<ref name="villard" />.
Нептун аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира аамҭа 16 сааҭ раҟара ыҟоуп<ref name="fact2" />. Нептун Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы раасҭа иубарҭоу [[дифференциальное вращение|адифференциалтә гьежьра]] амоуп. Атмосфера аекватортә хҟьақәа реикәшара аамҭа 18 сааҭ раҟара шьақәнаргылоит, аполиусқәа рҟны 12 сааҭ раҟара. Уи иахҟьаны аԥшақәа рҟьаҟьаратә еиҭаҵра ҟалоит<ref name="apj125">{{статья
|заглавие=Cloud Structures on Neptune Observed with Keck Telescope Adaptive Optics
|том=125
|номер=1
|страницы=364—375
|bibcode=2003AJ....125..364M
|access-date=2008-02-27
|doi=10.1086/344943
|язык=en
|автор=Max, C. E.; Macintosh, B. A.; Gibbard, S. G.; Gavel, D. T.; Roe, H. G.; de Pater, I.; Ghez, A. M.; Acton, D. S.; Lai, O.; Stomski, P.; Wizinowich, P. L.
|год=2003
|издание=[[The Astronomical Journal]]
|издательство=[[IOP Publishing]]
|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/344943/pdf
|archive-date=2018-07-19
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719112207/http://iopscience.iop.org/article/10.1086/344943/pdf
}}</ref>. Апланета амҳалдызтә ҭыԥ 16 сааҭ рыла иҵәиуеит<ref>{{статья
|заглавие=Interior Structure of Neptune: Comparison with Uranus
|издание=Science
|том=253
|номер=5020
|страницы=648—651
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1991-08-09_253_5020/page/648
|doi=10.1126/science.253.5020.648
|pmid=17772369
|bibcode=1991Sci...253..648H
|язык=en
|автор=Hubbard, W. B.; Nellis, W. J.; Mitchell, A. C.; Holmes, N. C.; McCandless, P. C.; Limaye, S. S.
|год=1991
}}</ref>.
==== Аорбиталтә резонансқәа ====
{{Main|Арезонанстә транснептунтә обиектқәа}}
{{see also|Коипер имаҟа}}
[[Файл:TheKuiperBelt classes-ab.svg|справа|250px|мини|Адиаграммаҿы иаагоуп Нептун Коипер имаҟаҿы иҟанаҵо аорбиталтә резонансқәа: арезонанс 2:3 ([[плутино]]), «[[Классический объект пояса Койпера|аклассикатә маҟа]]», Нептун анырра ду ахьрымам аорбитақәа, арезонанс 1:2 ([[тутино]])]]
Нептун кыр иацәыхароу Коипер имаҟа анырра ӷәӷәа анаҭоит. [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] ҵаала иҭәу апланета хәыҷқәа рыла ишьақәгылоу мацәазуп, [[Марс|Марси]] [[Иупитер|Иупитери]] рыбжьара иҟоу астероидтә маҟа еиԥшуп, аха акырӡа еиҳа хара ицоит. Уи Нептун аорбита инаркны (30 [[Астрономическая единица|<nowiki>а.ц.</nowiki>]]) Амра аҟынтәи 55 астрономиатә еизак рҟынӡа иҟоуп<ref>{{статья
|заглавие=Collisional Erosion in the Primordial Edgeworth-Kuiper Belt and the Generation of the 30—50 AU Kuiper Gap
|том=490
|страницы=879—882
|doi=10.1086/304912
|ссылка=http://www.iop.org/EJ/abstract/0004-637X/490/2/879
|access-date=2010-01-13
|язык=en
|автор=Stern, S. Alan; Colwell, Joshua E.
|год=1997
|издание=[[The Astronomical Journal]]
|издательство=[[IOP Publishing]]
}}</ref>. Нептун [[Гравитация|адхаларатә мчы]] Коипер имаҟа зегь реиҳа анырра ду анаҭоит, уи Иупитер агравитационтә мчы [[астероид|астероидтә]] маҟахьы иамоу анырра ахәҭаа иаҟароуп. Амратә система ыҟоижьҭеи, Коипер имаҟа аҭыԥқәак рҿы Нептун агравитациа иахҟьаны аҭышәынтәалара рцәыӡит, насгьы амаҟа аилазаараҿы абжьажьқәа цәырҵит. Ҿырԥштәыс иаагар ҟалоит 40-и 42-и рыбжьара иҟоу аҭыԥ <nowiki>а.е.</nowiki><ref>{{статья
|заглавие = Large Scattered Planetesimals and the Excitation of the Small Body Belts
|автор = Petit J.-M., Morbidelli A., Valsecchi G. B.
|ссылка = https://pdfs.semanticscholar.org/a00a/04e351626f99f31e7509ba07d8c50875a93c.pdf
|год = 1999
|издание = [[Icarus (журнал)|Icarus]]
|том = 141
|номер = 2
|doi = 10.1006/icar.1999.6166
|bibcode = 1999Icar..141..367P
|язык = en
|издательство = [[Elsevier]]
|archive-date = 2019-07-10
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190710213047/https://pdfs.semanticscholar.org/a00a/04e351626f99f31e7509ba07d8c50875a93c.pdf
}}</ref>
Ари амаҟаҿы аамҭа рацәала иаанкыланы иҟазар зылшо аобъектқәа рорбитақәа шьақәдыргылоит Нептуни дареи ашәышықәсатәи арезонансқәа ҳәа изышьҭоу рыла. Орбитақәак рзы уи аамҭа Амратә система зегьы анҵыра аамҭа иаҿурԥшыртә иҟоуп<ref>{{cite web |author = |lang = ru |title = Транснептуновые объекты |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1176733/node4.html |access-date = 2009-11-27 |url-status = live |archive-url = https://www.webcitation.org/610cGzCqu?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1176733/node4.html |archive-date = 2011-08-17 |publisher = [[Астронет]] }}</ref>. Арҭ арезонансқәа ҟалоит, аобиект Амра акәшара аорбитатә аамҭа Нептун аорбитатә аамҭа ианадҳәалоу, ԥсабаратә хыԥхьаӡара хәыҷқәаны, иаҳҳәап 1:2 мамзаргьы 3:4. Иаҳҳәап, аобиект Нептун аасҭа ҩынтә еиҳа имаҷуу ццакрала Амра иакәшозар, уи мҩабжара ауп иахьнеиуа, Нептун акәзар аханатәтәи аҭыԥахь ихынҳәуеит. Коипер имаҟа зегь реиҳа аобиектқәа ахьырацәоу ахәҭа, 200 инареиҳаны еицырдыруа аобиектқәа зҵазкуа, Нептунахь 2:3 арезонанс аҟны иҟоуп<ref>{{cite web |author = |lang = en |title = List Of Transneptunian Objects |publisher = Minor Planet Center |url = http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/TNOs.html |access-date = 2010-12-29 |archive-url = https://www.webcitation.org/610cIRqkZ?url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/TNOs.html |archive-date = 2011-08-17 |url-status = live }}</ref>. Абарҭ аобиектқәа Нептун 1½ еикәшара ҟанаҵацыԥхьаӡа даргьы еикәшарак ҟарҵоит, насгьы «плутино» ҳәа ирышьҭоуп, избан акәзар урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп Коипер имаҟа иреиҳау аобъектқәа иреиуоу [[Плутон]]<ref>{{cite web
|last = Jewitt
|first = David
|author-link = Джуитт, Дэвид
|date = August 2009
|url = http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/plutino.html
|title = The Plutinos
|publisher = UCLA — Earth and Space Sciences
|access-date = 2013-05-23
|archive-url = https://www.webcitation.org/6GpUVNZNO?url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/plutino.html
|archive-date = 2013-05-23
|url-status = live
}}</ref>.
Нептуни Плутони рорбитақәа даара ишеизааигәахогьы, 2:3 арезонанс абзоурала урҭ еиҿасӡом<ref>{{статья
|заглавие=Periodic Orbits in the 3:2 Orbital Resonance and Their Stability
|том=118
|страницы=2526—2531
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999AJ....118.2526V
|access-date=2008-02-28
|doi=10.1086/301088
|язык=en
|автор=Varadi, F.
|год=1999
|издание=[[The Astronomical Journal]]
|издательство=[[IOP Publishing]]
|archive-date=2016-01-05
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105104759/http://adsabs.harvard.edu/abs/1999AJ....118.2526V
}}</ref>.
Егьырҭ, еиҳа аобиектқәа маҷны иахьыҟоу аҭыԥқәа рҿы 3:4, 3:5, 4:7, 2:5 ррезонансқәа ыҟоуп<ref>{{книга |заглавие = Beyond Pluto: Exploring the outer limits of the solar system |ссылка = https://archive.org/details/beyondplutoexplo00davi |издательство = [[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |год = 2001 |страницы = [https://archive.org/details/beyondplutoexplo00davi/page/104 104] |язык = en |автор = John Davies.}}</ref>.
[[Точки Лагранжа|Лагранж иҭыԥқәа]] (L<sub>4</sub>, L<sub>5</sub>) — агравитациатә ҭышәынтәалара азонақәа рҿы — Нептун [[Троянские астероиды Нептуна|Троиатәи астероидқәа]] рацәаны иамоуп. Нептун атроиаа иара аҿы 1:1 арезонанс рымоуп. Троиаа рорбитақәа рҿы даара иҭышәынтәалоуп, убри аҟнытә Нептун агравитациатә ҭыԥ ала урҭ раанкылара агипотеза уамак ииашам. Иҟалап урҭ иара иацны еиҿкаахазҭгьы<ref>{{статья
|заглавие=Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances
|том=126
|страницы=430—443
|doi=10.1086/375207
|ссылка=http://www.iop.org/EJ/abstract/1538-3881/126/1/430
|access-date=2010-01-13
|язык=en
|автор=Chiang, E. I.; Jordan, A. B.; Millis, R. L.; Марк В. Буйе; Wasserman, L. H.; Elliot, J. L.; Kern, S. D.; Trilling, D. E.; Meech, K. J.; Wagner, R. M.
|год=2003
|издание=[[The Astronomical Journal]]
|издательство=[[IOP Publishing]]
}}</ref>.
=== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ===
Нептун аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа Уран аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа угәаланаршәоит. Атмосфера апланета акапан 5-10% раҟара шьақәнаргылоит, арадиус 10-20% ҟанаҵоит. Атмосфератә қәыӷәӷәара 10 ГПа раҟара ыҟоуп<ref name="hubbard" />.
[[Файл:Neptune diagram color corrected.svg|слева|325px|мини|Нептун аҩныҵҟатәи аилазаашьа: 1. Хыхьтәи атмосфера, хыхьтәи аԥсҭҳәақәа2. Аӡрии, агелии, аметани рыла ишьақәгылоу атмосфера<br>
3. Аӡы, аммиак, аметан рыла ишьақәгылоу амантиа<br>
4. Ахаҳә-ҵаатә гәыцә]]
Нептун атмосфера хәыҷы-хәыҷла еилаҵәоит еиларшу аӡытә мантиахь, уаҟа аԥхарра 2000-5000 [[Кельвин|К]] рҟынӡа инаӡоит. Нептун амантиа 10-15-нтә еиҳауп Адгьыл амантиа аасҭа, еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, насгьы [[метан|аметани]], [[аммиак|аммиаки]], [[Аӡы|аӡи]], егьырҭ аилаҵақәеи рыла ишьақәгылоуп<ref name="Hamilton" /><ref name="hubbard" />. Апланетаҭҵааҩцәа уи амаҭәашьар аҵаа ҳәа иашьҭоуп, аха уи кырӡа ицоу еилаӷәӷәоу ӡуп. Афымцамҩангара ӷәӷәа змоу ари аӡы зны-зынла аммиак злоу аӡтәы океан ҳәа иашьҭоуп<ref name="Atreya2006">{{статья
|заглавие=Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune?
|издание=Geophysical Research Abstracts
|том=8
|страницы=05179
|ссылка=https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf
|язык=en
|автор=Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K.
|год=2006
|nodot=1
|archive-date=2019-09-18
|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918194516/https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf
}}</ref>.
7000 км аҵаулараҿы аҭагылазаашьа шыҟоу ала аметан еилабгоит [[алмаз|алмастә]] кристаллқәа рахь, урҭ агәыцәахь «илеиуеит»<ref>{{статья
|заглавие=Neptune May Crush Methane Into Diamonds
|издание=Science
|том=286
|номер=5437
|страницы=25
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1999-10-01_286_5437/page/24
|doi=10.1126/science.286.5437.25a
|pmid=10532884
|автор=Kerr, Richard A.
|год=1999
|язык=en
}}</ref>.
Агипотезақәа иреиуоуп апланета амантиа хыхьтәи ахәҭа аӡытә рацәари иалху, иӡсо иӷәӷәоу алмасқәа змоу аокеан акәзар шалшо атәы зҳәо<ref>{{статья
|заглавие=Melting temperature of diamond at ultrahigh pressure
|издание=Nature Physics
|ссылка=
|язык=en
|doi=10.1038/nphys1438
|bibcode=2010NatPh...6...40E
|автор=J. H. Eggert, D. G. Hicks, P. M. Celliers, D. K. Bradley, R. S. McWilliams, R. Jeanloz, J. E. Miller, T. R. Boehly & G. W. Collins
|год=2010
}}</ref>.
Нептун агәыцә [[железо|аиха]], [[никель|аникель]], [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]] рыла ишьақәгылоуп, апланета аилазаашьа амодельқәа рыла, акапан 1,2 [[Масса Земли|{{math|''M''<sub>⊕</sub>}}]] амоуп<ref name="Podolak1995" />. Агәҭаны ақәыӷәӷәара 7 [[Бар (единица измерения)|Мбар]] инаӡоит. Агәҭаны аԥхарра 5400 [[Кельвин|К]] инаӡар алшоит<ref name="hubbard" />.
=== Амҳалдызасфера ===
[[магнитосфера|Амҳалдызасфереи]] апланета аикәарҳәратә ҵәҩанахь 47° рыла ӷәӷәала инаау [[магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥи]] рыла, арадиус аҟынтәи 0,55 инаӡо (инықәырԥшны {{Ахыԥхьаӡара|13500|км}}), Нептун Уран еиԥшуп. «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Нептунҟа инеиаанӡа, аҵарауаа ргәы иаанагон Уран амҳалдызасфера анаара — уи «аганахьтәи аикәагьежьра» иалҵшәоуп ҳәа. Аха уажәшьҭа, арҭ аҩ-планетак рымҳалдызтә ҭыԥқәа анеиҿырԥшха ашьҭахь, аҵарауаа агәра ргоит, амҳалдызасфера акосмос аҿы абри аҩыза ахырхарҭа ахьамоу аҩныҵҟатәи аҭыԥқәа рҿы иҟоу аӡхыҵрақәа ирыхҟьазар шалшо. Ас еиԥш аҭыԥ ацәырҵра алшоит абарҭ аҩ-планетак рҟны афымцамҩангаратә ӡқәа иҵаӷоу рысфератә бжьаҵаҿы аӡы аконвективтә ныҟәарақәа ирыхҟьаны (аммиак, аметан, аӡы реилаҵара ҳәа иԥхьаӡоуп)<ref name="elkins-tanton">Elkins-Tanton (2006): 79—83.</ref>, уи [[магнитное динамо|агидромҳалдызтә динамо]] аус анаруеит<ref>{{статья
|заглавие=Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields
|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-03-11_428_6979/page/150
|издание=Nature
|том=428
|номер=6979
|страницы=151—153
|doi=10.1038/nature02376
|bibcode=2004Natur.428..151S
|язык=en
|автор=Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy
|число=11
|месяц=3
|год=2004
}}</ref>.
Нептун аекуатортә хҟьа амҳалдызтә ҭыԥ 1,42 μ[[Тесла (единица измерения)|T]] ыҟоуп [[Магнитный момент|амҳалдызтә момент]] 2,16{{e|17}} Tm³ аан ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Нептун амҳалдызтә ҭыԥ иуадаҩу агеометриа амоуп, ибиполиартәым акомпонент дуқәа рыла, иӷәӷәоу [[квадруполь|аквадруполтә]] моментгьы уахь иналаҵаны, амчхара аан [[Диполь (электродинамика)|адипольтә]] еиҳахар алшо. Уи иеиԥшымкәа, Адгьыл, [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн]] уамак идуум аквадруполтә момент рымоуп, насгьы урҭ рҭыԥқәа аполиартә ҵәҩан ахьтә еиҳа имаҷны анаара рымоуп<ref name="science4936">{{статья
|заглавие=Magnetic Fields at Neptune
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-15_246_4936/page/1472
|издание=Science
|том=246
|номер=4936
|страницы=1473—1478
|doi=10.1126/science.246.4936.1473
|pmid=17756002
|bibcode=1989Sci...246.1473N
|автор=Ness, N. F.; Acuña, M. H.; Burlaga, L. F.; Connerney, J. E. P.; Lepping, R. P.; Neubauer, F. M.
|год=1989
|язык=en
}}</ref>.
Нептун [[Головная ударная волна|аҿасратә цәқәырԥа хада]], амҳалдызасфера амра аԥша аанкылара иахьалаго, 34,9 апланетатә радиусқәа рыбжьара ииасуеит. [[Магнитопауза|Амҳалдызаанҿасра]], амҳалдызасфератә қәыӷәӷәара амра аԥша иахьеиҟаранатәуа, Нептун арадиусқәа 23—26,5 рыбжьаӡараҿы иҟоуп. Амҳалдызҵыхәа Нептун арадиусқәа 72 рҟынӡа аҽеиҵнахуеит, иҟалап еиҳагьы хара ицозар<ref name="science4936" />.
== Атмосфереи аклимати ==
=== Атмосфера ===
[[Файл:Neptune Cloud Cover Over Three Decades (2023-019).png|240px|мини|слева|«[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» ателескоп аҟынтәи Нептун афотосахьақәа (1994-2020). Аԥсҭҳәақәа рхыԥхьаӡара аԥсахрақәа [[Солнечная активность|амра аусура]] аамҭақәа ирыдҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="NYT-20230818">{{cite news |last=Andrews |first=Robin George |title=Neptune’s Clouds Have Vanished, and Scientists Think They Know Why - A recent study suggests a relationship between solar cycles and the atmosphere of the solar system’s eighth planet. |url=https://www.nytimes.com/2023/08/18/science/neptune-clouds-sun.html |date=2023-08-18 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |access-date=2023-08-21 }}</ref>]]
Атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟны маҷк [[метан|аметан]] злоу [[водород|аӡрии]] [[гелий|агелиуми]] ԥшаауп. Иубарҭоу аметан албаадаратә цәаҳәақәа уԥылоит 600 нм еиҳаны ацәқәырԥақәа рыҩаӡараҿы ([[спектр|аспектр]] аҟаԥшьи аинфраҟаԥшьи ахәҭақәа рҿы). Уран аҟны еиԥш, араҟагьы ажәҩангәыԥштәы зегь раԥхьаӡа иргыланы изыхҟьо аметан алашара ҟаԥшь ахьылбаанадо ауп<ref name=":3" />. Кыраамҭа Нептун аԥштәы Уран аԥштәы аасҭа еиҳа игәылҭәаауп ҳәа агәаанагара ыҟан. Нептун атмосфераҿы иҟоу аметани Уран атмосфераҿы иҟоу аметани рацәак акгьы еиҩыргом аҟнытә, агәаанагара ыҟан, макьаназы еилкаам атмосфера ахәҭак ыҟоуп ҳәа, ажәҩангәыԥшшәы ацәырҵра иацхраауа<ref name=":3" />. Аха 2024 шықәса ажьырныҳәамзазы икьыԥхьыз аҭҵаара иаанарԥшит Нептуни Урани ратмосфератә ԥшшәқәа шеиԥшу, насгьы аԥштәқәа реиқәымшәара зыхҟьаз еиуеиԥшым адинамикатә диапазонқәеи, «Воиаџьер-2» иҭнахыз Нептун афотосахьақәа аус адулареи роуп. [[Оксфордский университет|Оксфордтәи Ауниверситет]] аҵарауаа ателескопқәа «[[Hubble Space Telescope|Хаббли]]» «[[Very Large Telescope|VLT]]»-и рҟынтәи аспектрографиатә дыррақәа рхы иархәаны, урҭ «Воиаџьер-2» афотосахьақәа ирыҿдырԥшын, аҵабырг еиҳа иазааигәоу асахьа ҿыцқәа роуит. Ишыҟалаз ала, 1989 шықәсазы иҭыхыз афотосахьақәа рыԥштәқәа кырӡа ирыцҵан, апланетаҿы иҟоу аԥсҭҳәақәеи аԥшацәгьақәеи раарԥшразы. Раԥхьаӡа афотосахьақәа акьыԥхь рбон ирышьашәалоз анҵамҭақәа рыцны, аха нас уи рхашҭит, Нептун ажәҩангәыԥштәы ҵабыргушәа ирыдыркыло иалагеит<ref name="newcolor">{{Cite web |url=https://edition.cnn.com/2024/01/04/world/neptune-uranus-new-color-images-scn/index.html |title=Color-corrected images reveal accurate portraits of Uranus and Neptune |lang=en |author=Strickland A. |website=cnn.com |date=2024-01-04|publisher=CNN |access-date=2024-01-07 |archive-date=2024-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107061505/https://edition.cnn.com/2024/01/04/world/neptune-uranus-new-color-images-scn/index.html |url-status=live }}</ref>.
Нептун атмосфера ҩ-ҭыԥ хадак рыла еиҟәшоуп: еиҳа илаҟәу [[тропосфера|атропосфера]], аҳауа аԥхарра аҳаракыра иацлацыԥхьаӡа иахьагхо, насгьы астратосфера, аҳауа аԥхарра аҳаракыра иацлацыԥхьаӡа иахьеизҳауа. Урҭ рыбжьара иҟоу аҳәаа, [[тропопауза|атропоаанҿасра]], 0,1 бар ақәыӷәӷәара аҩаӡараҿы иҟоуп<ref name=":3" />. [[Стратосфера|Астратосфера]] [[термосфера|атермосфера]] ала иԥсаххоит 10<sup>−4</sup> - 10<sup>−5</sup> микробар аасҭа еиҵоу ақәыӷәӷәараҿы. [[Термосфера|Атермосфера]] хәыҷы-хәыҷла [[экзосфера|аекзосферахь]] ииасуеит<ref>{{статья |ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L |автор = Jonathan I. Lunine |заглавие = The atmospheres of Uranus and Neptune |год = 1993 |издание = Annual Review of Astronomy and Astrophysics |том = 31 |страницы = 217–263 |issn = 0066-4146 |doi = 10.1146/annurev.aa.31.090193.001245 |archive-date = 2007-10-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011104902/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L }}</ref>.
Нептун атропосфера амодельқәа иаҳдырбоит, аҳаракыра зеиԥшроу еиԥш, уи зҽеиҭазкуа аилазаара змоу аԥсҭҳәақәа рыла ишышьақәгылоу. Хыхьтәи аҩаӡара аԥсҭҳәақәа барк ақәыӷәӷәара аҵаҟа иҟоуп, аҳауа аԥхарра аметан аконденсациа иахьацхраауа. Барк инаркны хәба рҟынӡа ақәыӷәӷәара аныҟоу, [[аммиак|аммиаки]] [[сероводород|атыҩшаӡри]] ирылху аԥсҭҳәақәа ҟалоит. 5 барк еиҳаны ақәыӷәӷәара аныҟоу, аԥсҭҳәақәа аммиак, аммониум асульфид, атыҩшаӡри, аӡы рыла ишьақәгылазар ауеит. Еиҳа иҵауланы, 50 бар раҟара ақәыӷәӷәараҿы, аӡы аҵаа иалху аԥсҭҳәақәа ыҟазар рылшоит аҳауа аԥхарра 0 °C аныҟоу. Иара убас, ари азонаҿы аммиаки атыҩшаӡри ирылху аԥсҭҳәақәагьы ԥшаазар ауеит<ref name="elkins-tanton" />.[[Файл:Neptune clouds.jpg|справа|мини|«[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» иҭнахыз афотосахьа аԥсҭҳәақәа рвертикалтә рельеф аанарԥшуеит|194x194пкс]]
Нептун — планета-гигант заҵәуп, зҟны аԥсҭҳәақәа рыгагақәа убарҭоу, ҩаӡарала ҵаҟа иҟоу аԥсҭҳәатә хҟьа иақәшәо<ref name=":3" />. Еиҳа иҳараку аԥсҭҳәақәа аԥсҭҳәатә хҟьа хада ахыхь 50–100 км аҟны иҟоуп<ref name=":3" />.
Нептун аспектр аҭҵаара иаанарԥшуеит еиҳа илаҟәу уи астратосфера аметан аультрафиолеттә [[фотодиссоциация|фотолиз]] аалыҵқәа, иаҳҳәап, [[этан|аетани]] [[ацетилен|ацетилени]] реиԥш иҟоу рконденсациа иахҟьаны ишнаҟәырку<ref name="hubbard" /><ref name="atmo">{{статья |ссылка = http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf |автор = Lunine J. A. |заглавие = The Atmospheres of Uranus and Neptune |год = 1993 |язык = en |издание = Annual Review of Astronomy and Astrophysics |издательство = [[Annual Reviews]] |том = 31 |страницы = 217—263 |doi = |bibcode = |archive-date = 2021-06-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210628055925/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf }}</ref>. Астратосфераҿ иара убас иԥшаан [[синильная кислота|ацианоӡрии]] [[монооксид углерода|абылратә рчи]] рышьҭақәа<ref name="atmo" />. Нептун астратосфера еиҳа иԥхоуп Уран астратосфера аасҭа, избан акәзар уа [[углеводороды|арацәаӡриқәа]] еиҳа ирацәоуп<ref name="atmo" />.
Еилкаам амзызқәа ирыхҟьаны апланета атермосфера мыцхәы ицоуп: 750 [[Кельвин|К]] раҟара<ref name="Broadfoot19989">{{статья |заглавие = Ultraviolet Spectrometer Observations of Neptune and Triton |издание = Science |том = 246 |страницы = 1459—1456 |ссылка = http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Voyager_UV_Spectrometer.pdf |doi = 10.1126/science.246.4936.1459 |pmid = 17756000 |bibcode = 1989Sci...246.1459B |язык = en |автор = Broadfoot, A. L.; Atreya, S. K.; Bertaux, J. L. et al. |год = 1999 |archive-date = 2008-05-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080528020007/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Voyager_UV_Spectrometer.pdf }}</ref>. Абриаҟара иҳараку аԥхарразы апланета Амра иацәыхарацәоуп, аультрафиолеттә шәахәаркрала атермосфера арԥхара алшаразы. Ари арԥхара атмосфереи апланета амҳалдызтә ҭыԥ аҿы еиҭаҵуа [[ион|аионқәеи]] реидҳәалара иахылҿиаазар ауеит. Даҽа гәаанагарак инақәыршәаны, арԥхаратә механизм шьаҭас иамоуп апланета аҩныҵҟатәи аҭыԥқәа рҟынтәи иаауа [[Гравитационные волны (гидродинамика)|агравитациатә цәқәырԥақәа]], анаҩс атмосфера иалаҵәо. Атермосфера абылратә рчи аӡи рышьҭақәа аҵоуп, иҟалап адәахьтәи ахыҵхырҭақәа рҟынтә, иаҳҳәап, аметеоритқәеи асабеи рҟынтәи уахь инанагазар<ref name="elkins-tanton" />.
=== Аҳауа ===
Нептуни [[Уран|Урани]] рыбжьара иҟоу аиԥшымрақәа иреиуоуп [[метеорология|аметеорологиатә]] усура аҩаӡара. 1986 шықәсазы Уран азааигәара иԥрыз «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» даара иԥсыҽыз атмосфератә усура аанарԥшит. Уран аҟны еиԥш акәымкәа, Нептун 1989 шықәсазы «Воиаџьер-2» имҩаԥнагоз аҭыхрақәа раан игәоуҭартә аҳауа аԥсахрақәа ҟалеит<ref name="spot" />.
[[Файл:Neptune storms.jpg|слева|мини|[[Большое Тёмное Пятно|Идуу ашәыта лашьца]] (армарахь-агәҭаны), Скутер (хкәакьк змоу аԥсҭҳәа шкәакәа ҵаҟа армарахь)<ref name="scooter">{{cite web |author = |lang = en |first = Sue |last = Lavoie |date = 1998-01-08 |title = PIA01142: Neptune Scooter |url = https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA01142 |url-status = live |publisher = NASA |access-date = 2006-03-26 |archive-url = https://www.webcitation.org/610eyY0eu?url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA01142 |archive-date = 2011-08-17 }}</ref> иара убас [[Малое Тёмное Пятно|Имаҷу Ашәыта Лашьца]] (ҵаҟа)]]
Нептун аҟны аҳауа аҭагылазаашьа даара еиҭасуа аԥшацәгьақәа рсистема аҟазшьоуп, апланета атмосферазы абжьааигәаратәи аццакыра инаӡо (600 м/с ҟынӡа) аԥшақәа змоу<ref name="Suomi1991" />. Еснагьтәи аԥсҭҳәақәа рныҟәара ацклаԥшраан аԥша аццакра мрагыларахьтә {{s|20 м/с}} мраҭашәарахь 325 м/с рыла аҽеиҭакра гәаҭан<ref name="Hammel1989">{{статья
|заглавие=Neptune’s wind speeds obtained by tracking clouds in ''Voyager 2'' images
|издание=Science
|том=245
|страницы=1367—1369
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Sci...245.1367H
|access-date=2008-02-27
|doi=10.1126/science.245.4924.1367
|pmid=17798743
|bibcode=1989Sci...245.1367H
|язык=en
|автор=Hammel, H. B.; Beebe, R. F.; De Jong, E. M.; Hansen, C. J.; Howell, C. D.; Ingersoll, A. P.; Johnson, T. V.; Limaye, S. S.; Magalhaes, J. A.; Pollack, J. B.; Sromovsky, L. A.; Suomi, V. E.; Swift, C. E.
|год=1989
|archive-date=2008-01-05
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105071046/http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Sci...245.1367H
}}</ref>.
Аԥсҭҳәа хыхьтәи ахҟьаҿы аԥшақәа рыццакрақәа еиҭасуеит 400 м/с инаркны аекватор иаваршәны, 250 м/с рҟынӡа аполиусқәа рҿы<ref name="elkins-tanton" />. Нептун аҟны иҟоу аԥшақәа реиҳарак апланета аҵәҩан ахыкәшара иаҿагылоу аган ала иасуеит<ref name="burgess2">Burgess (1991): 64—70.</ref>. Аԥшақәа рзеиԥш хсаала иаанарԥшуеит аҭбаара ҳаракқәа рҿы аԥша ахырхарҭа апланета аҵәира ахырхарҭа ишақәшәо, еиҵоу аҭбаарақәа рҿы уи иаҿагылоуп. Аҳауатә цәқәырԥақәа рхырхарҭақәа реиԥшымрақәа атмосфератә процесс ҵаулақәа рцәырҵра акәымкәа, хыхьтәи аеффект ауп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="atmo" />. [[экватор|Аекватор]] аҳаблаҿы атмосфера аҿы иҟоу [[метан|аметан]], [[этан|аетан]], [[ацетилен]] рыхәҭаа аполиусқәа рҳаблаҿы иҟоу аасҭа жәантә, шәынтә еиҳауп. Ари ахылаԥшра Нептун аекватор аҿы [[апвеллинг|аӡы ахыҵра]] шыҟоу, насгьы аполиусқәа рзааигәара арчқәа шылаҟәуа ала ашьақәырӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡатәуп<ref name="atmo" />. 2007 шықәсазы иазгәаҭан Нептун аладатәи аполиус хыхьтәи атропосфера 10°C рыла еиҳа ишыԥхаз Нептун егьырҭ аҭыԥқәа раасҭа, бжьаратәла −200°C ахьыҟоу<ref>{{статья
|заглавие = Evidence for methane escape and strong seasonal and dynamical perturbations of Neptune’s atmospheric temperatures
|автор = Orton, G. S., Encrenaz T., Leyrat C., Puetter, R. and Friedson, A. J.
|издание = [[Astronomy and Astrophysics]]
|ссылка = https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2007/37/aa8277-07.pdf
|year = 2007
|том = 473
|номер = 1
|страницы = L5—L8
|doi = 10.1051/0004-6361:20078277
|bibcode = 2007A&A...473L...5O
|язык = en
|издательство = [[EDP Sciences]]
|archive-date = 2018-07-25
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180725123116/https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2007/37/aa8277-07.pdf
}}</ref>. Ари аҩыза ҳауа аԥхарра аиԥшымзаара азхоит Нептун хыхьтәи атмосфера егьырҭ аҭыԥқәа рҿы иҵаау аметан аладатәи аполиус аҟны акосмос ахь ацәцара алыршаразы. Ари «аҭыԥ ца» Нептун аҵәҩантә наара иалҵшәоуп, уи аладатәи аполиус [[Амра|Амра]] иаҿаԥшуеит Нептунтәи ашықәс аԥшьбатәи ахәҭа, мамзаргьы 40 дгьыл шықәса раҟара. Нептун ԥшьаала орбитала Амра егьи аган ахь инаскьалацыԥхьаӡа аладатәи аполиус хәыҷы-хәыҷла ашәшьыра иҵалоит, Нептун аҩадатәи аполиус Амра иаԥнаргылоит. Абасала, акосмосахь аметан аужьра аладатәи аполиус аҟынтәи аҩадатәиахь ииасуеит<ref>{{cite web |lang = en |url = https://www.eso.org/public/news/eso0741/ |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210509115128/https://www.eso.org/public/news/eso0741/ |archive-date = 2021-05-09 |title = A Warm South Pole? Yes, on Neptune! - Summer season on Neptune creates escape route for methane |author = |website = |access-date = 2021-05-09 }}</ref>.
Ашықәс аамҭақәа рыԥсахрақәа ирыхҟьаны, Нептун аладатәи агьежьбжаҿы аԥсҭҳәатә цәаҳәақәа ршәагааи [[альбедо|ральбедои]] еизҳауеит. Ари ахымҩаԥгашьа 1980 шықәсазы игәаҭан, насгьы 2020 шықәсазы Нептун аҿы аамҭа ҿыц анааи аҟынӡа инеит. Ашықәс аамҭақәа ес-40 шықәса рҽырыԥсахуеит<ref name="villard">{{cite web |author = |lang = en |author = Villard Ray; Devitt Terry |date = 2003-05-15 |title = Brighter Neptune Suggests A Planetary Change Of Seasons |publisher = Hubble News Center |url = https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2003/17/text/ |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20080228081218/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2003/17/text/ |archive-date = 2008-02-28 |access-date = 2008-02-26 }}</ref>.
=== Аԥшацәгьақәа ===
[[Файл:Neptune's Great Dark Spot.jpg|слева|мини|Идуу ашәыта лашьца, «Воиаџьер-2» аҟынтәи афото]]
[[Файл:Neptune Dark Spot Jr. Hubble.png|мини|Аҩадатәи [[Большое Тёмное Пятно|Идуу Ашәыта лашьцеи]] [[Малое Тёмное Пятно|Имаҷу ашәыта лашьцеи]], ателескоп [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] аҭыхымҭа, 2020 шықәса]]
1989 шықәсазы, [[НАСА]] аппарат «Воиаџьер-2» иаанартит [[Большое Тёмное Пятно|Идуу Ашәыта Лашьца]], 13 000 × 6600 км ашәагаа змоу иҭышәынтәалоу зыццакра ҳараку аԥшацәгьа-антициклон<ref name="spot">{{cite web |author = |lang = |last = Lavoie |first = Sue |date = 2000-02-16 |url = https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA02245 |url-status = live |title = PIA02245: Neptune’s blue-green atmosphere |publisher = NASA JPL |access-date = 2008-02-28 |archive-url = https://www.webcitation.org/610f0J9LM?url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA02245 |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>. Ари атмосфератә ԥшацәгьа Иупитер [[Большое Красное Пятно|Ашәыта ҟаԥшь Ду]] угәаланаршәон, аха абҵарамза 2, 1994 шықәсазы [[Хаббл (телескоп)|акосмостә телескоп «Хаббл»]] ԥаса иахьыҟаз аҭыԥ аҿы иазымԥшааӡеит. Уи аҭыԥан, апланета аҩадатәи агьежьбжаҿы уи иеиԥшу ашьақәгылашьа ҿыц ԥшаахеит<ref>{{статья
|заглавие=Hubble Space Telescope Imaging of Neptune’s Cloud Structure in 1994
|издание=Science
|том=268
|номер=5218
|страницы=1740—1742
|ссылка=https://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/268/5218/1740
|doi=10.1126/science.268.5218.1740
|pmid=17834994
|bibcode=1995Sci...268.1740H
|язык=en
|автор=Hammel, H. B.; Lockwood, G. W.; Mills, J. R.; Barnet, C. D.
|год=1995
|archive-date=2008-12-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210050739/http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/268/5218/1740
}}</ref>.
«Скутер» — даҽа ԥшацәгьак ауп, Идуу Ашәыта Лашьца аладахьшәа игәаҭаз. Уи ахьӡ зыхҟьо «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Нептун азааигәахара мызқәак раԥхьагьы, еилкаан ари аԥсҭҳәақәа ргәыԥ Идуу Ашәыта Лашьца аасҭа кыр еиҳа ишыццакуаз<ref name="burgess2" />. Анаҩстәи асахьақәа иаадырԥшит Скутер аасҭа еиҳа иццаку аԥсҭҳәақәа ргәыԥқәа. 1989 шықәсазы «Воиаџьер-2» апланета ианазааигәахоз иубарҭаз аҩбатәи еиҳа иӷәӷәоу аԥшацәгьа [[Малое Тёмное Пятно|Имаҷу Ашәыта Лашьца]] уи аасҭагьы аладаҟа иҟоуп. Аханатә уи зынӡа илашьцазшәа иҟан, аха азааигәахараан Имаҷу Ашәыта лашьца агәыцә лаша еиҳа иубарҭахеит, еилыкка иҟоу, еиҳа иӷәӷәоу афотосахьақәа рҿы игәоуҭарц шалшо еиԥш<ref>{{cite web |author = |lang = |last = Lavoie |first = Sue |date = 1996-01-29 |url = https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA00064 |url-status = live |title = PIA00064: Neptune’s Dark Spot (D2) at High Resolution |publisher = NASA JPL |access-date = 2008-02-28 |archive-url = https://www.webcitation.org/610f1Cs3r?url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA00064 |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>.
Нептун «ашәыта еиқәаҵәақәа», агәаанагара злаҟоу ала, атропосфера еиҳа илаҟәу аҳаракырақәа рҟны иҟоуп, еиҳа илашоу улаԥш иҵашәоу аԥсҭҳәақәа раасҭа<ref>{{статья
|заглавие=The altitude of Neptune cloud features from high-spatial-resolution near-infrared spectra
|том=166
|номер=2
|страницы=359—374
|doi=10.1016/j.icarus.2003.07.006
|bibcode=2003Icar..166..359G
|ссылка=http://cips.berkeley.edu/research/depater_altitude.pdf
|язык=en
|автор=S. G., Gibbard; de Pater, I.; Roe, H. G.; Martin, S.; Macintosh, B. A.; Max, C. E.
|год=2003
|издательство=[[Elsevier]]
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
|archive-date=2012-02-20
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220052413/http://cips.berkeley.edu/research/depater_altitude.pdf
}}</ref>.
Абасала, урҭ хыхьтәи аԥсҭҳәа ахҟьақәа рҟны иҟоу акылҵәарақәа иреиԥшуп. Арҭ аԥшацәгьақәа мызла иахьыҟало азы, урҭ еикәагьежьуа аструктура рымоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="apj125" />. Лассы-лассы ашәыта еиқәаҵәақәа ирыдырҳәалоит еиҳа илашо, еиқәымтәо аметан аԥсҭҳәақәа, [[тропопауза|тропопаузаҿы]] ишьақәгыло<ref>{{статья
|заглавие=EPIC Simulations of Bright Companions to Neptune’s Great Dark Spots
|том=151
|номер=2
|страницы=275—285
|doi=10.1006/icar.1998.5918
|bibcode=2001Icar..151..275S
|ссылка=https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/stratman-etal-2001.pdf
|access-date=2008-02-26
|язык=en
|автор=Stratman, P. W.; Showman, A. P.; Dowling, T. E.; Sromovsky, L. A.
|год=2001
|издательство=[[Elsevier]]
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
|archive-date=2020-09-21
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921185152/https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/stratman-etal-2001.pdf
}}</ref>.
Аԥсҭҳәақәа рҭышәынтәалара иаанарԥшуеит ԥасатәи «ашәытаԥ еиқәаҵәақәа» [[циклон|ациклон]] еиԥш ишыҟазаауа, урҭ рыԥштәы еиқәаҵәа рцәыӡыргьы. Ашәыта еиқәаҵәақәа аекватор иазааигәаӡаны инеиуазар ма макьана еилкаам даҽа механизмк ала инеиуазар, урҭ ԥсаҟьахар рылшоит<ref>{{статья
|заглавие=The unusual dynamics of new dark spots on Neptune
|том=32
|страницы=1005
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000DPS....32.0903S
|access-date=2008-02-29
|автор=Sromovsky, L. A.; Fry, P. M.; Dowling, T. E.; Baines, K. H.
|год=2000
|язык=en
|издательство=[[Американское астрономическое общество|American Astronomical Society]]
|издание=Bulletin of the American Astronomical Society
|archive-date=2019-01-24
|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124232802/http://adsabs.harvard.edu/abs/2000DPS....32.0903S
}}</ref>. 2017 шықәсазы [[Обсерватория Кека|Кек иобсерваториаҿы]] Нептун аекватор азааигәара аԥшацәгьа афотосахьа ҭырхит, уи адиаметр ~9000 км, мамзаргьы Адгьыл адиаметр 3/4 рҟынӡа аманы<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://phys.org/news/2017-08-twilight-reveal-huge-storm-neptune.html |url-status = |title = Twilight observations reveal huge storm on Neptune |date = 2017-08-03 |access-date = 2017-08-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170805082027/https://phys.org/news/2017-08-twilight-reveal-huge-storm-neptune.html |archive-date = 2017-08-05}}</ref>.
=== Аҩныҵҟатәи аԥхарра ===
Уран иаҿырԥшны Нептун аҟны аҳауа аҭагылазаашьа еиҳа иахьеиуеиԥшым, аҩныҵҟатәи аҳауа аԥхарра еиҳа иахьыҳараку иахылҿиаауеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="Williams_2004">{{cite web |title = Heat Sources within the Giant Planets |author = Williams, Sam. |lang = en |website = University of California, Berkeley |date = 2004-11-24 |url = http://www.cs.berkeley.edu/~samw/projects/ay249/z_heat_sources/Paper.doc |archive-date = 2005-04-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20050430073843/http://www.cs.berkeley.edu/~samw/projects/ay249/z_heat_sources/Paper.doc |url-status = dead |access-date = 2008-03-10 }}</ref>. Убри аангьы, Нептун Уран аасҭа зныки бжаки [[Амра|Амра]] иацәыхараны иҟоуп, насгьы Уран иоуа амра ашәахәа аҟынтәи 40% мацара ауп иаиууа. Абарҭ аҩ-планетак рыхҟьақәа рҟны аԥхарра еиҟароуп<ref name="Williams_2004" />. Нептун атропосфера хыхьтәи аҭыԥқәа рҿы аҳауа аԥхарра −221,4 °C рҟынӡа илбаауеит. Ақәыӷәӷәара 1 бар ахьыҟоу аҵаулараҿы аҳауа аԥхарра −201,15°C рҟынӡа инаӡоит<ref>{{статья
|заглавие=The atmosphere of Neptune — an analysis of radio occultation data acquired with Voyager 2
|том=103
|страницы=967—982
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103..967L
|access-date=2008-02-25
|doi=10.1086/116119
|язык=en
|автор=Lindal, Gunnar F.
|год=1992
|издание=[[The Astronomical Journal]]
|издательство=[[IOP Publishing]]
|archive-date=2016-06-03
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603185606/http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103..967L
}}</ref>. Арчқәа еиҳа иҵауланы ицоит, аха аҳауа аԥхарра еиҳа-еиҳа ишьҭыҵуеит. Уран аҟны еиԥш, аԥхара амеханизм еилкааӡам, аха аиқәымшәара дууп: Уран Амра аҟынтәи иоуа амчхара аасҭа 1,1-нтә еиҳаны иҭнажьуеит<ref>{{cite web |author = |lang = en |title = Class 12 — Giant Planets — Heat and Formation |website = 3750 — Planets, Moons & Rings |date = 2004 |publisher = Colorado University, Boulder |url = http://lasp.colorado.edu/~bagenal/3750/ClassNotes/Class12/Class12.html |url-status = live |access-date = 2008-03-13 |archive-url = https://www.webcitation.org/610f22GDB?url=http://lasp.colorado.edu/~bagenal/3750/ClassNotes/Class12/Class12.html |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>. Нептун акәзар, ииоуа амчхара аҵкыс 2,61-нтә еиҳаны иҭнажьуеит, уи аҩныҵҟатәи аԥхарра ахыҵхырҭа Амра аҟынтәи ииоуа амчхара 161% ацнаҵоит<ref>{{статья
|заглавие=The albedo, effective temperature, and energy balance of Neptune, as determined from Voyager data
|издание=Journal of Geophysical Research Supplement
|том=96
|страницы=18 921—18 930
|ссылка=
|язык=en
|автор=Pearl, J. C.; Conrath, B. J.
|год=1991
|bibcode=1991JGR....9618921P
|doi=10.1029/91JA01087
}}</ref>.
Нептун Амра зегь раасҭа иацәыхароу апланета шакәугьы, уи аҩныҵҟатәи амчхара [[Амратә система|Амратә системаҿы]] зегь реиҳа иццаку аԥшақәа рцәырҵразы иазхоит. Уи азы иҟоуп еилыркаарақәак, уахь иалоуп апланета агәыцә ала арадиогентә рԥхара (Адгьыл арадиоактивтә [[Калий-40|кали-40]] ала арԥхара еиԥш)<ref name="Williams_2004" />, аметан аҟынтәи егьырҭ арацәаӡриқәа рыҟалара иалҵуа аӡри анаҩс ахыларала<ref name="Williams_2004" /><ref>{{статья
|заглавие=The Centers of Planets
|ссылка=https://archive.org/details/sim_american-scientist_november-december-2003_91_6/page/516
|том=91
|номер=6
|страницы=516
|doi=10.1511/2003.6.516
|bibcode=2003AmSci..91..516S
|автор=Scandolo, Sandro; Jeanloz, Raymond
|год=2003
|язык=en
|издание=American Scientist
|издательство=Sigma Xi
}}</ref>, иара убас атмосфера ҵаҟатәи ахәҭаҿы аконвекциа, [[тропопауза|атропоаанҿасра]] ахыхь [[Гравитационные волны (гидродинамика)|адхаларатә цәқәырԥақәа]] раанҿасра зхылҿиаауа<ref>{{статья
|заглавие=Computation of Gravity Waves near the Tropopause
|издание=American Astronomical Society, DPS meeting #31, #53.07
|bibcode=1999DPS....31.5307M
|автор=McHugh, J. P.
|месяц=9
|год=1999
}}</ref><ref>{{статья
|страницы=1078
|заглавие=Neptune’s Energy Crisis: Gravity Wave Heating of the Stratosphere of Neptune
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/full/1996DPS....28.0507L
|access-date=2008-02-19
|язык=en
|автор=McHugh, J. P.; Friedson, A. J.
|месяц=9
|год=1996
|издательство=[[Американское астрономическое общество|American Astronomical Society]]
|издание=Bulletin of the American Astronomical Society
}}</ref>.
=== Аврорақәа ===
[[Файл:Neptune with Aurorae.png|мини|Армарахь: [[Хаббл (телескоп)|Хаббл ҳәа изышьҭоу акосмостә телескоп]] ала иҭыху Нептун иубарҭоу алашара асахьа.
Арӷьарахь: «Хаббл» аҭыхымҭа, акосмостә телескоп «[[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб]]» аҟынтәи ааигәатәи аинфраҟаԥшьтә диапазон аҟны иҭыху асахьа иадҵаны. Аврорақәа иубарҭоу адиапазон аҿы иубарҭам аҟынтә, урҭ рсахьа аинфраҟаԥшь азааигәаратәи адиапазон аҿы жәҩангәыԥшшәыла иааԥшуан<ref name=":7">{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/missions/webb/nasas-webb-captures-neptunes-auroras-for-first-time/|title=NASA’s Webb Captures Neptune’s Auroras For First Time - NASA Science|lang=en-US|date=2025-03-26|access-date=2025-04-11|archive-date=2025-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250512201508/https://science.nasa.gov/missions/webb/nasas-webb-captures-neptunes-auroras-for-first-time/|url-status=live}}</ref>]]
2025 шықәса хәажәкырамзазы раԥхьаӡакәны Нептун аҿы илашоу аполиартә усура гәаҭахеит. Астрономцәа ари аартра ҟарҵеит ателескопқәа «Хаббл», насгьы «Џьеимс Уебб» рыла ироуз асахьақәа ралагаларала<ref name=":7" />.
== Ашьақәгылареи амиграциеи ==
{{Main|Амратә система ашьақәгылареи аеволиуциеи|Ниццатәи амодель}}
[[Файл:Lhborbits.png|400px|мини|Адәахьтәи апланетақәа рмодельи Коипер имаҟеи: а) Иупитери Сатурни 2:1 арезонанс рыбжьалаанӡа; б) Нептун аорбита аҽанаԥсах ашьҭахь Амратә системаҿы Коипер имаҟа аобиектқәа рылаҵәара; в) Коипер имаҟа ацәеижьқәа Иупитер ианаршә ашьҭахь]]
Аҵаатә гигантқәа — Нептуни Урани рышьақәгылара ииашоу амодель аԥҵара уадаҩхеит. Иахьатәи амодельқәа ишаадырԥшуа ала, Амратә система адәахьтәи арегионқәа рҿы аматериа аилаӷәӷәара мыцхәы илаҟәын, ас еиԥш идуу ацәеижьқәа ишаԥу еиԥш аматериеи агәыцәи [[аккреция|раккрециатә]] методла рышьақәгыларазы. Урани Нептуни револиуциа аилыркааразы агәаанагарақәа рацәаны иҟаҵахеит. Урҭ руак излаҳәо ала, аҵаатә гигантқәа аҩбагьы аккрециала ишьақәымгылеит, аха аханатәтәи [[протопланетный диск|апротопланетатә диск]] аҩнуҵҟа иҟаз аҭышәынтәалара аҟамзаара иахҟьаны иҟалеит, анаҩс урҭ ратмосферақәа О ма В [[спектральная классификация звёзд|аспектралтә класс]] змоу аеҵәа ду ашәахәақәа рыла «ирдахеит»<ref name="Boss_2002">{{статья|автор=Boss Alan P.|заглавие=Formation of gas and ice giant planets|год=2002|язык=en|издание=Earth and Planetary Science Letters|издательство=[[Elsevier]]|том=202|номер=3—4|страницы=513—523|doi=10.1016/S0012-821X(02)00808-7|bibcode=}}</ref>.
Даҽа концепциак акәны иԥхьаӡоуп Урани Нептуни Амра азааигәара ишышьақәгылаз, аматериа аилаӷәӷәара еиҳа иахьыҳаракыз, насгьы уажәтәи рорбитақәа рахь ииасит ҳәа зҳәо<ref>{{статья
|заглавие=The formation of Uranus and Neptune among Jupiter and Saturn
|автор=Thommes E. W., Duncan M. J., Levison H. F.
|год=2001
|издание=[[The Astronomical Journal]]
|том=123
|номер=5
|страницы=2862—2883
|arxiv=astro-ph/0111290
|doi=10.1086/339975
|bibcode=2002AJ....123.2862T
|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339975/pdf
|язык=en
|издательство=[[IOP Publishing]]
|archive-date=2021-01-14
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114054207/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339975/pdf
}}</ref>. Ари амиграциатә гипотеза адгылара амоуп атранснептунтәи арегион аҿы иаҳбо аобиект хәыҷқәа рпопулиациақәа еиҳа еиӷьны рыхҳәаа аҟаҵара ахьалшо азы<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = http://www.geotimes.org/june05/WebExtra060705.html |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20190327125909/http://www.geotimes.org/june05/WebExtra060705.html |archive-date = 2019-03-27 |title = Geotimes — June 2005 — Orbital shuffle for early solar system |website = www.geotimes.org |access-date = 2021-04-11 }}</ref>. Иахьатәи аамҭазы ари агипотеза зегь реиҳа инарҭбааны ирыдыркыло<ref name=":1">{{статья |doi=10.1002/9783527629190.ch12 |автор = Aurélien Crida |заглавие = Solar System Formation |год = 2010-09-24 |место = Weinheim, Germany |издание = Reviews in Modern Astronomy |издательство = Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA |язык=en |страницы = 215–227 |isbn = 978-3-527-62919-0, 978-3-527-40910-5}}</ref> аиҭаҳәара [[модель Ниццы|Ниццатәи амодель]] ҳәа еицырдыруеит, уи имиграциатәу Нептуни егьырҭ апланета-гигантқәеи Коипер имаҟа аилазаашьа иарҭо анырра ҭнаҵаауеит<ref name=":1" />.
== Амҩанызақәеи амацәазқәеи ==
{{Main|Нептун амҩанызақәа}}
{{see also|Амратә система апланетақәеи амҩанызақәеи раартра аҭоурых}}
Нептун иамоуп еицырдыруа 16 [[Спутники в Солнечной системе|мҩаныза]]<ref name="fact" />, урҭ руак ахәҭаа дара зегьы рыкапан аҟнытә 99,5% инареиҳаны иааннакылоит, насгьы уи мацара ауп исфероидтәхартә аҟынӡа акапан змоу. Ари [[Тритон (спутник)|Тритон]] ауп, [[Лассел, Уильям|Уилиам Ласселл]] Нептун аартра ашьҭахь 17 мшы анҵы иааиртыз. Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рымҩаныза дуқәа иреиԥшымкәа, Тритон [[Ретроградное движение|аорбита шьҭахьла ицоит]]. Иҟалап уи Нептун агравитациа иамҽханакызар, аҭыԥ аҿы ишьақәгыланы акәымкәа, насгьы зны Коипер имаҟаҿы ипланета ссаны иҟазҭгьы<ref>{{статья
|заглавие=Neptune’s capture of its moon Triton in a binary-planet gravitational encounter
|издание=Nature
|том=441
|номер=7090
|страницы=192—194
|doi=10.1038/nature04792
|bibcode=2006Natur.441..192A
|ссылка=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.568.9568&rep=rep1&type=pdf
|издательство=Nature Publishing Group
|язык=en
|автор=Agnor, Craig B.; Hamilton, Douglas P.
|месяц=5
|год=2006
|archive-date=2019-07-11
|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711004127/http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.568.9568&rep=rep1&type=pdf
}}</ref>. Уи Нептун иазааигәоуп, убри аҟынтә еснагь [[Синхронное вращение|асинхронтә еикәагьежьра]] амоуп. Аӡхыҵра аццакра иахҟьаны Тритон ԥшьаала спиральла Нептун ахь ицоит, насгьы [[Предел Роша|Роше аҳәааҿ]] ианынаӡалак еиларбгахоит<ref name=":6">{{статья
|заглавие=Tidal evolution in the Neptune-Triton system
|том=219
|номер=1—2
|страницы=L23—L26
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989A%26A...219L..23C
|access-date=2006-05-10
|издательство=EDP Sciences
|автор=Chyba, Christopher F.; Jankowski, D. G.; Nicholson, P. D.
|месяц=7
|год=1989
|язык=en
|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]
|archive-date=2007-10-16
|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016133045/http://adsabs.harvard.edu/abs/1989A%26A...219L..23C
}}</ref>, уи иахҟьаны [[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]] раасҭа еиҳа иӷәӷәоу амацәаз шьақәгылоит. [[Корнеллский университет|Корнеллтәи ауниверситет]] Арадиофизикеи акосмоси рцентр аспециалистцәа иҟарҵаз аҳасабрақәа рыла уи ҟалоит 3,6 миллиард шықәса, мамзаргьы 1,4 миллиард шықәса рышьҭахь, Кассини иекстремумқәа рахьтә Тритон [[Гамильтонова механика|агамильтонтә еикәагьежьра]] уажәтәи аепохаҿы ишыҟоу еиԥш<ref name=":6" />. 1989 шықәсазы Тритон аԥхарра -235 °C (38 K) иҟоуп ҳәа иԥхьаӡан<ref>{{статья
|заглавие=Temperature and Thermal Emissivity of the Surface of Neptune’s Satellite Triton
|издание=Science
|том=250
|номер=4979
|страницы=429—431
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1990-10-19_250_4979/page/428
|издательство=AAAS (USA)
|doi=10.1126/science.250.4979.429
|pmid=17793020
|bibcode=1990Sci...250..429N
|язык=en
|автор=R. M., Nelson; Smythe, W. D.; Wallis, B. D.; Horn, L. J.; Lane, A. L.; Mayo, M. J.
|год=1990
}}</ref>. Уи аамҭазы, ари Амратә системаҿы агеологиатә усура змоу аобиектқәа рзы иреиҵаз ашәагаа акәын<ref>{{cite web |author = |lang=en |last=Wilford |first=John N. |publisher=The New York Times |date = 1989-08-29 |title = Triton May Be Coldest Spot in Solar System |url= http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE4DC1138F93AA1575BC0A96F948260 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20081210100148/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE4DC1138F93AA1575BC0A96F948260 |archive-date = 2008-12-10 |access-date = 2008-02-29 }}</ref>. Тритон атмосфера змоу Амратә системаҿы иҟоу хы-мҩанызак иреиуоуп ([[Ио (спутник)|Ио]], [[Титан (спутник)|Титан]] инарываргыланы). Иҟалап Тритон аҵаатә цәа аҵаҟа [[Европа (спутник)|Европа]] аокеан еиԥшу аӡытә океан ыҟазаргьы<ref>{{книга |автор=Elkins-Tanton L. T. |язык=en |заглавие=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |место=New York |издательство=Chelsea House |год=2006 |серия=The Solar System |isbn=0-8160-5197-6 |страницы=95 |ссылка=https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA95&dq=Neptune}}</ref>.
[[Файл:Voyager 2 Neptune and Triton.jpg|мини|283пкс|Нептуни (хыхь) [[Тритон (спутник)|Тритони]] (ҵаҟа)]]
Аҩбатәи (аартра аамҭа ала) еицырдыруа Нептун амҩаныза — [[Нереида (спутник)|Нереид]], Амратә система егьырҭ амҩанызақәа рхыԥхьаӡараҿы иреиҳау аорбитатә ексцентриситетқәа змоу амҩаныза. 0,7507 аексцентриситет ианаҭоит [[Апоцентр и перицентр|аперицентр]] аасҭа 7-нтәы еиҳау [[Апоцентр и перицентр|апоцентр]]{{efn|<math>\frac{r_\text{ap}}{r_\text{per}} = \frac{9{,}655 \times 10^6~\text{km}}{1{,}372 \times 10^6~\text{km}} = 7{,}037.</math>}}<ref>{{cite web |author= |lang=en |url=https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503191622/https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |archive-date=2021-05-03 |title=Neptune - Neptune’s moons and rings |website=Encyclopedia Britannica |access-date=2021-06-02 }}</ref>.
[[Файл:Proteus (Voyager 2).jpg|мини|left|upright|Нептун амҩаныза [[Протей (спутник)|Протеи]]]]
[[Файл:PIA02202_Neptune%27s_full_rings.jpg|мини|«Воиаџьер-2» иҭнахыз Нептун амацәазқәа рсахьақәак]]
[[Файл:New_Webb_Image_Captures_Clearest_View_of_Neptune%E2%80%99s_Rings_in_Decades.png|мини|Нептун аинфраҟаԥшь азааигәаратәи асахьа, уи амацәазқәеи амҩанызақәеи [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб]] икосмостә телескоп [[NIRCam]] акамерала иҭыху]]
[[Файл:Neptune rings PIA02224.jpg|мини|Нептун амацәазқәа «Воиаџьер-2» иҭнахыз]]
1989 шықәса ԥхынгәымза инаркны цәыббрамзанӡа «Воиаџьер-2» Нептун амҩаныза ҿыцқәа 6 аԥшааит<ref name="Stone_1989">{{статья
|заглавие=The Voyager 2 Encounter with the Neptunian System
|издание=Science
|том=246
|номер=4936
|страницы=1417—1421
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-15_246_4936/page/1416
|издательство=AAAS (USA)
|doi=10.1126/science.246.4936.1417
|pmid=17755996
|bibcode=1989Sci...246.1417S
|автор=Stone E. C., Miner E. D.
|год=1989
|язык=en
}}</ref>. Урҭ рҟынтәи иалкаауп ииашам аформа змоу амҩаныза [[Протей (спутник)|Протеи]]. Уи аинтерес аҵоуп, избан акәзар уи ажәҩантә цәеижьқәа шаҟа идуу аазырԥшуа ҿырԥшуп, урҭ ршәагааи рмасса зеиԥшразаалакгьы, рхатә гравитациа абзоурала ампыл еиԥш еибарххаӡам<ref name="Brown">{{cite web |author = |lang = en |url = http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/ |url-status = live |title = The Dwarf Planets |first = E.Michael |last = Brown |publisher = California Institute of Technology, Department of Geological Sciences |access-date = 2008-02-09 |archive-url = https://www.webcitation.org/610f6S6Ru?url=http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/ |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>. Капанла Нептун аҩбатәи амҩаныза Тритон акапан аҟнытә процентк аԥшьбатәи ахәҭа мацара ауп иамоу<ref name="Brown" />.
Нептун аҩнуҵҟаӡатәи амҩанызақәа ԥшьба — [[Наяда (спутник)|Наиада]], [[Таласса (спутник)|Таласса]], [[Деспина (спутник)|Деспина]], [[Галатея (спутник)|Галатеа]]. Урҭ рорбитақәа Нептун убриаҟара иазааигәоуп, уи амацәазқәа рыҩнуҵҟа иҟаларатәы. Анаҩстәи [[Ларисса (спутник)|Ларисса]] раԥхьаӡакәны 1981 шықәсазы аеҵәақәа рыҵәахраан иаартын. Раԥхьа ахҩара амацәазқәа рханқәа ирыхҟьеит ҳәа иԥхьаӡан, аха 1989 шықәсазы «Воиаџьер-2» Нептун ианаҭаа, еилкаахеит ахҩара амҩаныза ишыҟанаҵаз. 2002-2003 шықәсқәа рыбжьара, ииашам аформа змоу Нептун амҩанызақәа даҽа 5 аартхеит, уи азы адырра ҟаҵан 2004 шықәсазы<ref>{{статья
|заглавие=Discovery of five irregular moons of Neptune
|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-08-19_430_7002/page/864
|издание=Nature
|том=430
|страницы=865—867
|издательство=Nature Publishing Group
|doi=10.1038/nature02832
|bibcode=2004Natur.430..865H
|автор=Holman, Matthew J. et al.
|число=19
|месяц=8
|год=2004
|язык=en
}}</ref><ref>{{cite web |author = |lang=en |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3578210.stm |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20070808234419/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3578210.stm |archive-date = 2007-08-08 |title = Five new moons for planet Neptune |date = 2004-08-18 |publisher = BBC News |access-date = 2007-08-06 }}</ref>. 14-тәи амҩаныза, нас [[Гиппокамп (спутник)|Гиппокамп]] ҳәа ахьӡ зауз, 2013 шықәсазы иаартхеит «Хаббл» ателескоп 2009 шықәсазтәи асахьақәа рыла; уи ашәагаа 16–20 км раҟара иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Нептун Римтәи амшынқәа рынцәахәы иакәын аҟынтә, уи амҩанызақәа еиҳа еиҵоу амшын анцәахәқәа рыхьӡқәа рхырҵоит<ref name="USGS">{{cite web |author = |lang = en |url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |url-status = live |title = Planet and Satellite Names and Discoverers |first = Jennifer |last = Blue |publisher = USGS |archive-url = https://web.archive.org/web/20190710192817/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |archive-date = 2019-07-10 |access-date = 2019-07-11}}</ref>.
=== Амацәазқәа ===
{{Main|Нептун амацәазқәа}}
Нептун [[Кольца планет|амацәазтә система]] амоуп, аха уи амҽхак кырӡа еиҳа имаҷуп, иаҳҳәап, [[Сатурн]] аҟны аасҭа. Амацәазқәа шьақәгылазар ауеит [[Силикаты (минералы)|силикатла]] ихҟьоу аҵаа ахәҭаҷқәа рыла, мамзаргьы [[углерод|арацәари]] шьаҭас измоу аматериал ала, иҟалап уи акәзар ацәыҟаԥшьаарагьы рызҭо<ref>Cruikshank (1996): 703—804</ref>.
2022 шықәсазы [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Джеимс Уебб]] ихьӡ зху акосмостә телескоп раԥхьаӡакәны Нептун амацәазқәа рсахьа еилыкка иаанарԥшит [[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшь]] азааигәара (ацәқәырԥақәа роурақәа 0,6 инаркны 5 [[мкм]] рҟынӡа). Иҭшәоу, илашо мацәазқәак рыдагьы асахьаҿы иааԥшуеит еиҳа иԥсыҽу асабатә мацәазқәа, урҭ рҟынтәи ирацәаны раԥхьаӡакәны иҭыхуп «Воиаџьер-2» 1989 шықәсазы Нептун ианнеи аахыс, избан акәзар урҭ [[Видимый свет|иубаратәы иҟоу алашараҿы]] ргәаҭара уадаҩуп<ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/new-webb-image-captures-clearest-view-of-neptune-s-rings-in-decades|title=New Webb Image Captures Clearest View of Neptune’s Rings in Decades|author=Jessica Merzdorf|website=NASA|date=2022-09-19|access-date=2022-09-23|archive-date=2022-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116064907/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/new-webb-image-captures-clearest-view-of-neptune-s-rings-in-decades/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/news/nauka/22092022/504297|title=Телескоп Джеймс Уэбб сфотографировал призрачные кольца Нептуна|website=m24.ru|date=2022-09-22|access-date=2022-09-23|archive-date=2022-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923130858/https://www.m24.ru/news/nauka/22092022/504297|url-status=live}}</ref>.
== Ахылаԥшрақәа ==
Нептун блала иубарҭаӡам, избан акәзар уи амҽхак +7,7 инаркны +8,0 рҟынӡа иҟоуп<ref name="fact" />. Убасала, Иупитер агалилеитә мҩанызақәа, апланета сса [[Церера]], астероидқәа [[(4) Веста]], [[(2) Паллада|(2) Паллас]], [[(7) Ирида]], [[(3) Юнона|(3) Иунона]], [[(6) Геба|(6) Гебе]] ажәҩан аҿы уи аасҭа еиҳа илашоуп<ref>См. соответствующие статьи для получения данных о яркости</ref>. Апланета ибзианы ахылаԥшразы 200x ма еиҳаны изырдууа, 200-250 мм еиҵамкәа адиаметр змоу [[телескоп|ателескоп]] аҭахуп<ref name="telescop">{{cite web |author = |lang = ru |title = Уран, Нептун, Плутон и как их наблюдать |url = https://realsky.ru/book/59-whatobserve/191-uranneptunepluton |url-status = live |access-date = 2009-11-30 |archive-url = https://www.webcitation.org/610f7QTEN?url=http://www.realsky.ru/book/59-whatobserve/191-uranneptunepluton |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>. Убри аан Нептун Уран еиԥшу диск хәыҷык еиԥш абара ҟалоит<ref>Moore (2000): 207.</ref>. 7х50 [[бинокль|абинокль]] ала уи еҵәа ԥсыҽк еиԥш иубарҭоуп<ref name="telescop" />.
[[Файл:Neptune_from_the_VLT_with_MUSE_GALACSI_Narrow_Field_Mode_adaptive_optics.jpg|мини|Ари апланета Нептун асахьа, ԥхынгәымза 18, 2018 шықәсазы [[Very Large Telescope|VLT]] аҿы иҟоу MUSE амыруга ала иҭыху, Адгьыл аҟынтәи иҭыху Нептун зегь реиҳа ицқьоу асахьа ауп, насгьы акосмостә телескоп [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] аҟынтәи асахьа аасҭа еиҳа еилыккоуп]]Нептун аҟынтәи Адгьыл аҟынӡа кыр иахьыхароу инамаданы, уи акәакьтә диаметр 2,2—2,4 арксекундқәа рыҩныҵҟа мацара ауп иахьеиҭасуа<ref name="fact" /><ref name="ephemeris" />. Ари Амратә система апланетақәа рыбжьара зегь реиҳа имаҷу ҵакуп, уи иахҟьаны Нептун ахҟьатә хәҭаҷқәа лабҿаба рыхәаԥшра уадаҩуп. Убри аҟнытә, ателескоп «[[Хаббл (телескоп)|Хаббли]]» [[Адаптивная оптика|адаптациатә оптика]] змоу адгьыл аҿы иҟоу ателескоп дуқәеи ҟалаанӡа, уи иазкны ателескоптә дыррақәа кырӡа имаҷын. Иаҳҳәап, 1977 шықәсазы Нептун аҵәира аамҭаҵәҟьагьы еилыкка еилкааны ишьақәыргыламызт<ref>{{статья
|заглавие=On the rotation period of Neptune
|том=220
|страницы=L57—L59
|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1978ApJ...220L..57C
|издательство=University of Chicago Press
|doi=10.1086/182636
|bibcode=1978ApJ...220L..57C
|автор=Cruikshank, D. P.
|год=1978
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|язык=en
|archive-date=2020-07-17
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717203943/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1978ApJ...220L..57C
}}</ref><ref>{{статья
|заглавие=Adaptive Optics Imaging of Neptune and Titan with the W. M. Keck Telescope
|том=31
|страницы=1512
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999BAAS...31.1512M
|access-date=2008-03-01
|издательство=American Astronomical Society
|язык=en
|автор=Max, C.
|месяц=12
|год=1999
|издание=Bulletin of the American Astronomical Society
|archive-date=2016-06-03
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603185848/http://adsabs.harvard.edu/abs/1999BAAS...31.1512M
}}</ref>.
Адгьыл аҿы иҟоу ахылаԥшҩы изы, ес-367 мшы Нептун шьҭахьла ацара иаҩызоу аныҟәара иалагоит, убасала аеҵәақәа рыҵаҟа иҷыдоу ахаҿы иаагоу [[противостояние планеты|аиқәҳәалақәа]] шьақәыргыло. 2010 шықәса мшаԥымзеи ԥхынгәымзеи рзы, 2011 шықәса жьҭаарамзеи абҵарамзеи рзы урҭ аорбитатә еиқәҳәалақәа 1846 шықәсазы иахьаартыз акоординатқәа ирзааигәанатәит<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://www.discovermagazine.com/the-sciences/happy-birthday-neptune |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210424200439/https://www.discovermagazine.com/the-sciences/happy-birthday-neptune |archive-date = 2021-04-24 |title = Happy birthday, Neptune! |website = Discover Magazine |access-date = 2021-04-24 }}</ref>.
Арадиодиапазон аҟны Нептун аҟынтәи иааиԥмырҟьаӡакәа ашәахәаркрақәеи еиԥҟьо амцабзқәеи убарҭоуп. Уигьы егьигьы апланета иҵәиуа амҳалдызтә ҭыԥ иаҿыҵгоуп<ref name="elkins-tanton" />. Аспектр аинфраҟаԥшьтә хәҭаҿы, еиҳа ихьшәашәоу аҵаҿ, Нептун атмосфера аҵаулараҿы иҟоу аԥырхагақәа («аԥшацәгьақәа» ҳәа изышьҭоу) еилыкка иубарҭоуп, еиҵацалоу агәыцә аҟынтәи аԥхарра иахылҿиаауа. Ахылаԥшрақәа ирыбзоураны урҭ рформаи ршәагааи агәра ганы аилкаара, иара убасгьы рныҟәарақәа рыцклаԥшра алыршахоит<ref>{{статья
|заглавие=High-Resolution Infrared Imaging of Neptune from the Keck Telescope
|том=156
|страницы=1—15
|ссылка=
|doi=10.1006/icar.2001.6766
|bibcode=2002Icar..156....1G
|язык=en
|автор=Gibbard, S. G.; Roe, H.; de Pater, I.; Macintosh, B.; Gavel, D.; Max, C. E.; Baines, K. H.; Ghez, A.
|год=1999
|издательство=[[Elsevier]]
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
}}</ref><ref>{{cite web |author = |lang = en |last = Yano |first = Gordon |title = Best Infrared Images of Neptune and Titan |url = http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=552 |url-status = live |date = 2000-01-14 |access-date = 2011-05-26 |publisher = SpaceRef Interactive |archive-url = https://www.webcitation.org/610f8uiha?url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=552 |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>.
== Аартра аҭоурых ==
{{Main|Нептун аартра}}
[[Файл:Galileo.arp.300pix.jpg|слева|мини|203x203пкс|[[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]]]]
Анҵамҭақәа инарықәыршәаны, [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] Нептун ибеит ԥхынҷкәынмза 27, 28 1612 шықәсазы, анаҩс ажьырныҳәамза 28, 1613 шықәсазы. Аха аҩ-ҭагылазаашьак рҿгьы Галилеи апланета иаанымгыло, Иупитер [[соединение (астрономия)|иацу]] еҵәаны иԥхьаӡеит<ref name=":0">{{статья |ссылка = https://www.degruyter.com/downloadpdf/j/astro.1997.6.issue-1/astro-1997-0117/astro-1997-0117.pdf |автор = Standish E. M., Nobili A. M. |заглавие = Galileo's observations of Neptune |язык = en |издание = Baltic Astronomy |издательство = [[Walter de Gruyter]] |том = 6 |страницы = 97—104 |doi = 10.1515/astro-1997-0117 |bibcode = 1997BaltA...6...97S |archive-date = 2019-07-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190711012834/https://www.degruyter.com/downloadpdf/j/astro.1997.6.issue-1/astro-1997-0117/astro-1997-0117.pdf }}</ref>. Убри аҟнытә Галилеи Нептун аԥхьаартҩыс дыԥхьаӡаӡам<ref name=":0" />.
1612 шықәса ԥхынҷкәынмзазы раԥхьатәи ахылаԥшрақәа раан Нептун агылара акәаԥ аҟны иҟан, ахылаԥшрақәа рыҽныҵәҟьа аретроградатә ныҟәарахь ииасит. Иубарҭоу аретроградатә ныҟәара ҟалоит Адгьыл аорбитаҿы иҟоу адәахьтәи апланета ианаԥысуа. Нептун агылара акәаԥ азааигәара иахьыҟаз азы апланета аныҟәара даара иԥсыҽын, Галилео ителескоп хәыҷы ала иубарц азы<ref>{{книга |автор = Littmann, Mark; Standish, E. M. |заглавие = Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System |год = 2004 |язык = en |издательство = [[Dover Publications|Courier Dover Publications]] |isbn = 0-4864-3602-0}}</ref>.
1821 шықәсазы [[Бувар, Алексис|Алексис Бувар]] Уран аорбита астрономтә еиҵаҩрақәа икьыԥхьит<ref>{{книга |ref = Bouvard |автор = Bouvard, A. |заглавие = Tables astronomiques publiées par le Bureau des Longitudes de France |год = 1821 |язык = fr |место = Paris |издательство = Bachelier}}</ref>.
[[Файл:Le Verrier colored.jpg|слева|мини|214x214пкс|[[Леверье, Урбен|Урбен Леверие]], Нептун «икалам аԥынҵаҿ» иаазыртыз аматематик]]
Еиҳа игәиану ахылаԥшрақәа иаадырԥшит Уран ииашоу аныҟәара аиҵаҩрақәа акырӡа ишреиԥшым. Ҷыдала, англыз астроном [[Хасси, Томас Джон|Томас Џьон Хасси]] ихатә хылаԥшрақәа шьаҭас иҟаҵаны, Уран аорбитаҿы аномалиақәа ааирԥшит, насгьы урҭ адәахьтәи апланета аҟазаара иахҟьозар ҟалоит ҳәа агәаанагара ҟаиҵеит. 1834 шықәсазы Хасси Париж Бувар диҭааит, насгьы урҭ аномалиақәа рызҵаара далацәажәеит. Бувар Хасси игипотеза дақәшаҳаҭхеит, насгьы аамҭа иԥшаар, агипотезатә планета аԥшааразы иаҭаху аҳасабрақәа шыҟаиҵо ала ажәа ииҭеит, аха анаҩс уи апроблема уаҳа иҽазиимкӡеит. 1843 шықәсазы [[Адамс, Джон Куч|Џьон Куч Адамс]] Уран аорбита аҽшаԥсахыз далацәажәарц азы, аабатәи агипотезатә планета аорбита иԥхьаӡеит. Иара иҳасабрақәа аҳҭынратә астроном [[Эйри, Джордж Биддель|Џьорџь Биддел Еири]] иахь идәықәиҵеит, егьигьы аҭак ҟаҵо, асалам шәҟәаҿы аилыркаарақәа дрыҳәеит. Адамс аҭак аиқәыршәара далагеит, аха мзызқәак ирыхҟьаны ахаангьы уи имышьҭит, насгьы ари азҵаара ҭакԥхықәрала аус адуларазы ҽазышәара ҟаимҵеит<ref>{{cite web |author = |lang = |url = http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Extras/Adams_Neptune.html |url-status = live |title = John Couch Adams’ account of the discovery of Neptune |author = O’Connor John J.; Robertson Edmund F. |date = March 2006 |publisher = University of St Andrews |archive-url = https://www.webcitation.org/610c4tx23?url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Extras/Adams_Neptune.html |archive-date = 2011-08-17 |access-date = 2008-02-18 }}</ref><ref>{{статья |ссылка = https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/149/3063527/mnras7-0149.pdf |автор = Adams, J. C. |заглавие = Explanation of the observed irregularities in the motion of Uranus, on the hypothesis of disturbance by a more distant planet |год = 1846 |язык = en |издание = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |издательство = Blackwell Publishing |месяц = 11 |число = 13 |том = 7 |страницы = 149 |doi = 10.1093/mnras/7.9.149 |bibcode = 1846MNRAS...7..149A |archive-date = 2023-06-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230630025738/https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/149/3063527/mnras7-0149.pdf }}</ref>.
[[Леверье, Урбен|Урбен Леверие]], Адамс дихьыԥшымкәа, 1845-1846 шықәсқәа рзы иара ихатә ҳәаақәҵарақәа ҟаиҵеит, аха Парижтәи аобсерваториа астрономцәа иара игәацԥыҳәара ицеиҩырымшеит, насгьы апланета аԥшаара иаламгаӡеит. 1846 ашықәса рашәарамзазы, Леверие раԥхьаӡа иикьыԥхьыз апланета [[долгота восходящего узла|ахарара]] ахәшьарақәа ҭҵааны, Адамс иҟаиҵаз агәаҭара ишеиԥшу агәра ганы, Еири [[Кембриджская обсерватория|Кембриџьтәи аобсерваториа]] адиректор [[Чэллис, Джеймс|Џьеимс Челлис]] агәра ииргеит апланета аԥшаара далагаразы, уи лҵшәада нанҳәамзеи цәыббрамзеи рзы имҩаԥысуан<ref name="MNRAS7">{{статья |ссылка = https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/121/3063360/mnras7-0121.pdf |автор = Airy, G. B. |заглавие = Account of some circumstances historically connected with the discovery of the planet exterior to Uranus |год = 1846 |язык = en |издание = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |издательство = Blackwell Publishing |месяц = 11 |число = 13 |том = 7 |страницы = 121—144 |doi = 10.1093/mnras/7.9.121 |bibcode = 1846MNRAS...7..121A}}</ref><ref>{{статья |ссылка = https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/145/3063436/mnras7-0145.pdf |автор = Challis, Rev. J. |заглавие = Account of observations at the Cambridge observatory for detecting the planet exterior to Uranus |год = 1846 |язык = en |издание = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |издательство = Blackwell Publishing |месяц = 11 |число = 13 |том = 7 |страницы = 145—149 |doi = 10.1093/mnras/7.9.145 |bibcode = 1846MNRAS...7..145C |archive-date = 2023-06-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230630030016/https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/145/3063436/mnras7-0145.pdf }}</ref>. Челлис ҩынтә Нептун ҭиҵаауан, аха ахылаԥшра алҵшәақәа аус рыдулара анаҩстәи аамҭазы инаханы иахьышьҭеиҵаз иахҟьаны, дзышьҭаз апланета ианаамҭаз аилкаара илымшеит<ref name="MNRAS7"/><ref>{{статья |ссылка = https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/153/3063550/mnras7-0153.pdf |автор = Galle, J. G. |заглавие = Account of the discovery of the planet of Le Verrier at Berlin |год = 1846 |язык = en |издание = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |издательство = Blackwell Publishing |месяц = 11 |число = 13 |том = 7 |страницы = 153 |doi = 10.1093/mnras/7.9.153 |bibcode = 1846MNRAS...7..153G}}</ref>.
Убри аамҭазы Леверие илшеит Берлинтәи аобсерваториа астроном [[Галле, Иоганн Готтфрид|Иоганн Готфрид Галле]] апланета аԥшаара далагарц иазаагара. Аобсерваториа аҵаҩы [[д’Арре, Генрих Луи|Генрих Луи д'Арре]] Галле иеиҳәеит, Леверие иахьыҟазаауа аҭыԥ аҿы ҿыц иҭихыз ажәҩан ахсаала иаҿирԥшырц, уажәтәи аамҭазы ажәҩан аҭагылазаашьеи, апланета аеҵәақәа ирызкны аныҟәара гәеиҭарц азы. Апланета ԥшаан актәи аҵх азы, сааҭк раҟара аԥшаарақәа рышьҭахь. Аобсерваториа адиректор [[Энке, Иоганн Франц|Иоганн Франц Енкеи]] иареи рҩыџьагьы ҩаха рыҩныҵҟа апланета ахьыҟаз ажәҩан ахәҭа ахылаԥшра иаҿын, уи иабзоураны аеҵәақәа ирызкны уи аныҟәара гәарҭан, ииашаҵәҟьаны ари апланета ҿыц шакәу еилыркааит<ref>{{книга |ссылка = https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA64&dq=Neptune |автор = Elkins-Tanton L. T. |язык = en |заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |год = 2006 |место = New York |издательство = Chelsea House |страницы = 64 |серия = The Solar System |isbn = 0-8160-5197-6}}</ref>. Нептун 1846 шықәса цәыббрамза 23 рзы игәаҭан, Леверие иазԥхьагәеиҭахьаз акоординатқәа рҟынтәи 1° рҳәааҿы, иара убас Адамс иазԥхьагәеиҭахьаз акоординатқәа рҟынтәи 12° рҟынӡа.
Аартра ашьҭахь англызцәеи афранцызцәеи рыбжьара аимак ҟалеит, Нептун аартра ахатәра азин азы. Аҵыхәтәан, аиқәшаҳаҭра ԥшаахеит Адамси Леверриеи еицаартҩцәаны рыԥхьаӡара аӡбарала. 1998 шықәсазы дырҩеигь иԥшаахеит «Нептун ақьаадқәа» ҳәа изышьҭоу ([[Гринвичская обсерватория|Гринвичтәи аобсерваториа]] аҟынтәи аҭоурыхтә ҵакы змоу ашәҟәқәа) астроном [[Эгген, Олин|Олин Егген]] изакәанымкәа итәитәыз, ҩажәижәаба шықәса инарзынаԥшуа ирылагӡаны ииҵәахуаз, иԥсра ашьҭахь ауп ианыԥшаахаз<ref name="Neptdisc">{{cite web |author = |lang = |url = http://dioi.org/kn/neptune/index.htm |url-status = live |title = Neptune’s Discovery. The British Case for Co-Prediction |first = Nick |last = Kollerstrom |date = October 2001 |publisher = University College London |archive-url = https://web.archive.org/web/20181229172915/http://www.dioi.org/kn/neptune/index.htm |archive-date = 2018-12-29 |access-date = 2019-07-11}}</ref>.
Адокументқәа еиҭанрыхәаԥш ашьҭахь, аҭоурыхдырҩцәа шьоукы уажәы агәраганы иҟоуп Адамс Леверриеи иареи Нептун аартразы еиҟароу азинқәа рымам ҳәа (аха уи уаанӡагьы гәҩарас иҟан: ҿырԥштәыс иаагозар, Деннис Роулинс 1966 шықәсазы). 1992 шықәсазы ажурнал «Дио» ианыз астатиаҿы Роулинс, британиаа Адамс еиҟароу аԥшааратә зинқәа иҭаразы иҟарҵо адҵақәа ӷьычроуп ҳәа иԥхьаӡеит<ref>{{статья |ссылка = http://www.dioi.org/vols/w23.pdf |автор = Rawlins, Dennis. |заглавие = The Neptune Conspiracy: British Astronomy’s PostDiscovery Discovery |год = 1992 |издание = Dio & The Journal for Hysterical Astronomy |номер = 3 |volume = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180928125349/http://www.dioi.org/vols/w23.pdf |archive-date = 2018-09-28}}</ref>. «Адамс ҳасабрақәак мҩаԥигеит, аха Нептун ахьыҟаҵәҟьз агәра ганы дыҟамызт», — иҳәеит Николас Коллеструм, [[Университетский колледж Лондона|Лондонтәи Ауниверситеттә коллеџь]] аҟынтәи 2003 шықәсазы<ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2936663.stm |url-status = live |title = Lost letters’ Neptune revelations |author = McGourty, Christine. |lang = |website = BBC News |date = 2003 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181116061859/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2936663.stm |archive-date = 2018-11-16 |access-date = 2008-03-10}}</ref>.
=== Ахьӡ ===
Аартра ашьҭахь ԥыҭраамҭак Нептун «Уран анҭыҵтәи апланета» мамзаргьы «Леверие ипланета» ҳәа иашьҭан. Раԥхьаӡа аофициалтә хьӡы азы агәаанагара ҟазҵаз Галле иоуп, уи «[[Янус|Ианус]]» ҳәа ахьӡ рыдигалеит. Англиа, Чаилз даҽа хьӡык рыдигалеит: «Океан»<ref>Moore (2000): 206</ref>.
Иааиртыз апланета ахьӡҵара азин имоуп ҳәа иԥхьаӡаны Леверие апланета Нептун ҳәа ахьӡҵаразы ажәалагала ҟаиҵеит, мыцҳәарала уи ахьӡ Франциатәи [[бюро долгот|ахарарақәа рбиуро]] ақәшаҳаҭхеит ҳәа ҳәаны<ref>Littmann (2004): 50</ref>. Жьҭаарамза азы, иара иҽазишәеит апланета иара ихьӡ ахьӡҵара — «Леверие» ҳәа — уи аобсерваториа адиректор [[Араго, Франсуа Жан Доминик|Франсуа Арагои]] дидгылеит, аха ари ахаԥшьгара Франциа анҭыҵ аҿагылара ду ианиеит<ref>Baum & Sheehan (2003): 109—110</ref>. Франциатәи альманахқәа кырӡа иаарласны Уран азы Гершель ахьӡ дырхынҳәит, уи аԥхьаартҩы [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иаҳаҭыр азы, иара убас апланета ҿыц азы Леверие<ref>{{статья |ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1958ASPL....8....9G |автор = Gingerich, Owen |заглавие = The Naming of Uranus and Neptune |год = 1958 |язык = en |издание = Astronomical Society of the Pacific Leaflets |том = 8 |номер = 352 |страницы = 9—15 |archive-date = 2016-06-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160603185308/http://adsabs.harvard.edu/abs/1958ASPL....8....9G }}</ref>.
[[Пулковская обсерватория|Пулковотәи аобсерваториа]] адиректор [[Струве, Василий Яковлевич|Васили Струве]] «Нептун» ахьӡ еиҳа иеиӷьишьеит. Иара 1846 шықәса ԥхынҷкәынмза 29 рзы Санкт-Петербург имҩаԥысуаз Аимператортә Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа аизараҿы уи залихыз амзызқәа ртәы иҳәеит<ref name=":2">{{статья |ссылка = http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1847AN.....25..309. |автор = Hind, J. R. |заглавие = Second report of proceedings in the Cambridge Observatory relating to the new Planet (Neptune) |год = 1847 |язык = en |издание = [[Astronomische Nachrichten]] |издательство = [[John Wiley & Sons|Wiley-VCH]] |том = 25 |страницы = 309 |doi = 10.1002/asna.18470252102 |bibcode = 1847AN.....25..309. |archive-date = 2021-07-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210709190511/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1847AN.....25..309. }} Smithsonian/NASA Astrophysics Data System (ADS)</ref>. Апрофессор Гаусси апрофессор Енкеи ари ахьӡ иазыразхеит<ref name=":2" />. [[Римская мифология|Римтәи амифологиаҿы]] [[Нептун (мифология)|Нептун]] амшын анцәахәы иоуп, насгьы абырзенцәа р-[[Посейдон|Посеидон]] дишьашәалоит<ref name="USGS" />. Уи аҩыза ахьӡ аҭахра егьырҭ апланетақәа рыхьӡқәа ирышьашәалон, урҭ, Адгьыл ада, абырзентәии Римтәии амифологиақәа рынцәахәқәа рыхьӡқәа рыхҵан<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20171128093419/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |archive-date = 2017-11-28 |title = Planetary Names: Planet and Satellite Names and Discoverers |website = planetarynames.wr.usgs.gov |access-date = 2021-04-21 }}</ref>.
Апланета Нептун ахаҭа аҳаҭыр азы ахимиатә хәҭаҷ [[нептуний|нептуни]] ахьӡ аҭоуп, [[Аелементқәа рпериодикатә система|апериодтә системаҿы]] [[Уран (элемент)|ауран]] иашьҭанеиуа, Амратә системаҿы Нептун [[Уран|Уран]] ашьҭахь Амра иашьҭанеиуа апланета шакәу еиԥш.<ref>''Lester Morss.'' {{Британника онлайн|https://www.britannica.com/science/neptunium|Neptunium|2024-05-05}}</ref>
=== Аҭагылазаашьа ===
{{see also|Нептун аорбита анҭыҵ иҟоу апланетақәа}}
Ианаартыз инаркны 1930 шықәсанӡа Нептун [[Амра|Амра]] зегь раасҭа иацәыхароу планетан. [[Плутон]] анаартха ашьҭахь Нептун аҵыхәтәантәи иаԥхьанеиуа апланета ҳәа иԥхьаӡан, 1979-1999 шықәсқәа алаҳамҵозар, Плутон Нептун аорбита аҩныҵҟа Амра еиҳа ианазааигәаз<ref>{{cite web |url = https://www.wired.com/science/discoveries/news/2008/01/dayintech_0121 |url-status = live |title = Jan. 21, 1979: Neptune Moves Outside Pluto’s Wacky Orbit |author = Tony Long |lang = |website = wired.com |date = 2008-01-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170814061409/https://www.wired.com/2008/01/dayintech-0121 |archive-date = 2017-08-14 |access-date = 2008-03-13}}</ref>. 1992 шықәса инаркны [[Пояс Койпера|Коипер имаҟаҿы]] [[Транснептуновый объект|атранснептунитәи аобиект ҿыцқәа]] раартра иахҟьаны Плутон планетаны иԥхьаӡатәума, мамзаргьы Коипер имаҟа ахәҭак аҳасабала иазхаҵатәума ҳәа аимак-аиҿак ҟалеит<ref>{{статья|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1995ARA%26A..33..327W|автор=Weissman, Paul R.|заглавие=The Kuiper Belt|язык=en|издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|издательство=[[Annual Reviews]]|том=33|страницы=327—358|doi=10.1146/annurev.aa.33.090195.001551|bibcode=1995ARA&A..33..327W|archive-date=2023-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410084420/https://articles.adsabs.harvard.edu/full/1995ARA&A..33..327W}}</ref>. 2006 шықәсазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[XXVI Ассамблея Международного астрономического союза|ажәа «апланета» аилкаара ҿыц]] аднакылеит, насгьы Плутон [[Карликовая планета|апланета сса]] ҳәа иахәаԥшит, убасала Нептун ҩаԥхьа Амратә системаҿы зегь раасҭа иацәыхароу апланета ҳәа иԥхьаӡахеит<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20190513093855/https://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf |archive-date = 2019-05-13 |title = IAU 2006 General Assembly: Resolutions 5 and 6 |date = 2006-08-24 |format = PDF |publisher = IAU |access-date = 2019-12-02 }}</ref>.
== Аҭҵаара ==
{{Main|Нептун аҭҵаара}}
1960-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Нептун иазкыз агәаанагарақәа иахьатәи агәаанагарақәа маҷк иреиԥшымызт. Амра акәша-мыкәша асидералтәи асинодтәи хыкәшарақәа раамҭақәа, Амра аҟынтәи абжьаратәи абжьаӡара, аекватор аорбита аҟьаҟьарахь анаара ииашаны еилкаазаргьы, иҟан еиҳа ииашамкәа ихәшьадыз арбагақәагьы. Хықәкыла, акапан 17,15 аҭыԥан 17,26 дгьылтә капан ҳәа иԥхьаӡан; аекватортә радиус адгьылтә аҟынтәи 3,88 аҭыԥан 3,89 ҳәа ишьақәыргылан. Аҵәҩан иаакәыршаны аеҵәатә еикәшара аамҭа 15 сааҭи 58 минуҭи рҭыԥан 15 сааҭки 8 минуҭки ҳәа иԥхьаӡан, уи апланета иазку уажәтәи адырреи уи аамҭазы иҟаз адырреи рыбжьара зегь реиҳа ихадоу еиқәымшәароуп<ref>{{книга |автор = Воронцов Б. А.-Вельяминов. |язык = ru |заглавие = Астрономия. Учебник для 10 класса |год = 1970 |место = М. |издательство = Просвещение |страницы = 140—141 |страниц = 145}}</ref>.
Ԥыҭрак ашьҭахьгьы еиқәымшәарақәак ыҟан. Аханатә, «Воиаџьер-2» аԥырра ҟалаанӡа, Нептун амҳалдызтә ҭыԥ [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Сатурн|Сатурни]] рҭыԥқәа рконфигурациа еиԥшуп ҳәа агәаанагара ыҟан. Аҵыхәтәантәи агәаанагарақәа рыла, Нептун аҭыԥ «ихәоу аротатор» ҳәа изышьҭоу аформа амоуп. Нептун агеографиатәи амҳалдызтәи «полиусқәа» (уи аҭыԥ дипольтә еквивалентуп ҳәа ҳхаҿы иааҳгозар) 45° инареиҳау кәакьла еиҿагылан. Абасала, апланета анеикәагьежьуа уи амҳалдызтә ҭыԥ аконус асахьа ҭнахуеит<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://epizodsspace.narod.ru/bibl/ziv/1991/2/nep.html |url-status = live |title = Нептун, его кольца и спутники |first = Леонид Васильевич |last = Ксанфомалити |date = February 1991 |publisher = Зарубежная космонавтика |archive-url = https://web.archive.org/web/20181016142435/http://epizodsspace.narod.ru/bibl/ziv/1991/2/nep.html |archive-date = 2018-10-16 |access-date = 2010-06-01}}</ref>.
[[Файл:Neptune’s Moon Triton Fosters Rare Icy Union (gemini1903a) (square crop).jpg|мини|«Воиаџьер-2» аҟынтәи Тритон асахьа|справа]]
Нептун зегь раасҭа иазааигәахеит «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» [[Нанҳәамза 25|нанҳәамза 25]], 1989 шықәсазы. Нептун акосмостә ӷба зҭаара алшоз аҵыхәтәантәи апланета ду ахьакәыз азы, Тритон иазааигәаны иԥырырц рыӡбеит, аԥырра амҩа ианаҭарц иалшоз ахҟьа-ԥҟьақәа зеиԥшразаалакгьы. Убри аҩызаҵәҟьа адҵа аман «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]» — Сатурни иреиҳау уи амҩаныза Титани рзааигәара аԥырра. «Воиаџьер-2» Адгьыл ахь иаанашьҭыз Нептун асахьақәа 1989 шықәсазы [[Public Broadcasting Service|Ауаажәларратә теледырраҭаратә маҵзураҿы]] «Нептун аҵх зегьы» ҳәа хьӡыс измаз адырраҭара шьаҭас иазыҟалеит<ref>{{cite web
|url = https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/Galileo.html
|url-status = live
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140419215709/http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/Galileo.html
|archive-date = 2014-04-19
|title = Fascination with Distant Worlds
|author = Cynthia Phillips
|date = 2003-08-05
|website = Solar System
|publisher = [[НАСА|NASA]]
|access-date = 2014-04-19
|lang = en
}}</ref>.
Азааигәахараан аппарат аҟынтәи адыргақәа 246 минуҭ Адгьыл аҟынӡа амҩа иқәын. Убри аҟнытә, еиҳарак, «Воиаџьер-2» амиссиа Нептуни Тритони рзааигәахаразы заа иҭарҵаз адҵақәа ирықәныҟәон, Адгьыл аҟынтәи иаиууаз адҵақәа раасҭа. «Воиаџьер-2» Нереид кырӡа иазааигәаны иавсит, нанҳәамза 25 рзы Нептун атмосфера 4400 км раҟара иазааигәаны иавсны ицаанӡа. Уи аҽны, насшәа, «Воиаџьер» Тритон азааигәара иԥрит<ref name="The Voyager 2 Encounter">{{статья
|заглавие=The Voyager 2 Encounter with the Neptunian System
|издание=Science
|том=246
|номер=4936
|страницы=1417—1421
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-15_246_4936/page/1416
|издательство=AAAS (USA)
|doi=10.1126/science.246.4936.1417
|pmid=17755996
|bibcode=1989Sci...246.1417S
|автор=Stone E. C., Miner E. D.
|год=1989
|язык=en
}} And the following 12 articles pp. 1422—1501.</ref>.
«Воиаџьер-2» апланета амҳалдызтә ҭыԥ шыҟоу шьақәнарӷәӷәеит, насгьы Уран аҭыԥ еиԥш ацәхьаҵра шамоу шьақәнаргылеит. Апланета аҵәира аамҭа азҵаара ӡбахеит арадиошәахәаркра ашәарала. «Воиаџьер-2» иара убасгьы иаанарԥшит Нептун иҷыдоу активтә ҳауатә система. Апланета амҩаныза ҿыцқәа 6 аартын, иара убас амацәазқәагьы, ишеилкаахаз ала, ԥыҭк ыҟан<ref name="Stone_1989"/><ref name="The Voyager 2 Encounter"/>.
=== Иазԥхьагәаҭоу акосмостә миссиақәа ===
[[Neptune Odyssey]] — НАСА иаԥнаҵо акосмостә зонд амиссиа ауп Нептунҟа аԥырразы. Амиссиа алагара 2031 шықәсазы иазԥхьагәаҭоуп; Азонд Нептунҟа 2043 шықәсазы инаӡоит ҳәа иазыԥшуп<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2021/09/29/neptun/|title=NASA запустит исследовательский аппарат к самой отдаленной планете|website=lenta.ru|access-date=2021-10-06|archive-date=2021-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006173422/https://lenta.ru/news/2021/09/29/neptun/|url-status=live}}</ref>.
[[Китайское национальное космическое управление|Китаитәи амилаҭтә космостә усбарҭа]] «Воиаџьер» еиԥшу азондқәа рдәықәҵаразы аконцепциа ҭнаҵаауеит, уи уажәазы Interstellar Express ҳәа ахьӡ аҭоуп<ref>Wu, Weiren; Yu, Dengyun; Huang, Jiangchuan; Zong, Qiugang; Wang, Chi; Yu, Guobin; He, Rongwei; Wang, Qian; Kang, Yan; Meng, Linzhi; Wu, Ke; He, Jiansen; Li, Hui (9 January 2019). «[https://www.sciengine.com/publisher/scp/journal/SSI/49/1/10.1360/N112018-00273?slug=fulltext Exploring the solar system boundary] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210929080419/https://www.sciengine.com/publisher/scp/journal/SSI/49/1/10.1360/N112018-00273?slug=fulltext |date=2021-09-29 }}». ''SCIENTIA SINICA Informationis''. '''49''' (1): 1</ref>. Аҩ-зондкгьы 2024 шықәсазы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла агелиосфера аганқәа рыҭҵаара азы идәықәҵахоит. Аҩбатәи азонд, IHP-2 ҳәа хьӡыс измоу, Нептун иаҩсны иԥырраны иҟоуп 2038 шықәса ажьырныҳәамзазы<ref>{{cite web |author=Jones, Andrew |date=2019-11-19 |url=https://www.planetary.org/articles/china-voyager-like-interstellar-mission |title=China Considers «Voyager-like Mission to Interstellar Space» |lang=en |access-date=2021-11-29 |archive-date=2021-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202044254/https://www.planetary.org/articles/china-voyager-like-interstellar-mission |url-status=live }}</ref>.
== Нептун апопулиартә культураҿы ==
{{Main|Нептун апопулиартә культураҿы}}1847 шықәсазы [[Фет, Афанасий Афанасьевич|Афанаси Фет]] Нептун аартра иазкны ажәеинраала иҩит<ref>А. А. Фет. «Нептуну Леверрье» (1847)</ref>.
Нептун еиуеиԥшым афантастикатә рҿиамҭақәеи афильмқәеи рҟны ицәырҵуан<ref>{{cite web |author = |lang = en|url = http://www.sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210426211912/http://www.sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |archive-date= 2021-04-26 |title = Outer Planets: - статья из The Encyclopedia of Science Fiction |website = www.sf-encyclopedia.com |access-date= 2021-04-21 }}</ref><ref>{{книга |ссылка = http://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405 |автор = Brian M. Stableford |язык= en |заглавие = Science fact and science fiction: an encyclopedia |год = 2006 |издательство = New York: Routledge |страниц = 758 |isbn = 978-0-415-97460-8}}</ref>.
Убас, [[Стэплдон, Олаф|Олаф Степлдон]] ироман «[[Последние и первые люди|Аҵыхәтәантәии раԥхьатәи ауааи]]» аҿы Амратә система аныԥсуаз аамҭазы уи ауаа аҵыхәтәантәи рынхарҭа ҭыԥ акәын<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = http://berglondon.com/blog/2010/11/19/sci-fi-about-the-planets/ |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210301011306/http://berglondon.com/blog/2010/11/19/sci-fi-about-the-planets/ |archive-date = 2021-03-01 |title = Some favourite sci-fi about each of the planets – Blog – BERG |website = berglondon.com |access-date = 2021-02-13 }}</ref>. Афильм «[[К звёздам (фильм)|Аеҵәақәа рахь]]» (2019) аҟны, [[Питт, Брэд|Бред Питт]] инаигӡоз ахаҿсахьа хада Нептунҟа дцоит иаб астронавт диԥшааразы<ref>{{cite web |author= |lang= en |url= https://www.rottentomatoes.com/m/ad_astra |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20190904061447/https://www.rottentomatoes.com/m/ad_astra |archive-date = 2019-09-04 |title = Ad Astra (2019) |access-date = 2021-02-13 }}</ref>. Нептун иара убасгьы ицәырҵит амультсериал «[[Футурама]]», [[Звёздный путь: Энтерпрайз|Star Trek: Enterprise]] апилоттә епизод, иара убасгьы ателесериал «[[Доктор Кто|Аҳақьым Дарбан]]» [[Не спите больше|ажәбатәи асезон ажәбатәи аепизод]] рҟны<ref>{{книга |ссылка = https://www.worldcat.org/oclc/35027577 |автор=Lance Parkin |язык = en |заглавие = Doctor Who: a history of the universe |год = 1996 |место = London |издательство = Doctor Who Books |страниц=273 |isbn= 0-426-20471-9, 978-0-426-20471-8}}</ref>.
[[Файл:Нептун в фильме Сквозь горизонт.jpg|мини|Нептун афильм «Агоризонт иалсны» аҟны]]
1997 шықәсазы америкатәи аҭҵаарадырра-фантастикатә фильм «[[Сквозь горизонт|Агоризонт иалсны]]» аҟны, имаӡоу космостә ӷба, иԥсабаратәым акылҵәара еиқәаҵәа аԥҵара, иара убас иаразнак адунеи иарбан ҭыԥзаалак ашҟа аиасра зылшо, Нептун азааигәара раԥхьаӡакәны иандәықәҵаз ибжьаӡуеит, насгьы 7 шықәса рышьҭахь уи аҭыԥ аҿы еиҭа иаацәырҵуеит. Аиқәырхаратә ӷба Нептунҟа идәықәҵахоит, актәи аӷба иахьыз аилкааразы, насгьы аусзуҩцәа рыԥсы иакьана иҭазар, урҭ реиқәырхаразы. Акиносахьа ахҭысқәа мҩаԥысуеит Нептун атмосфераҿы икнаҳау, аԥсҭҳәа жәпақәа рыла ихҩоу, афымцатә кшарақәа идырлашо, «Агоризонт иалсны» захьӡу акосмостә ӷба ду аҟны.
Нептун [[Астрономические символы|астрономиатә символ]] — [[Файл:Neptune symbol.svg|20px]] — анцәа Нептун ихыц астилизациа зызу версиоуп<ref>{{cite web |author= |lang = en |url = https://solarsystem.nasa.gov/resources/680/solar-system-symbols |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210119131307/https://solarsystem.nasa.gov/resources/680/solar-system-symbols/ |archive-date = 2021-01-19 |title = Solar System Symbols |website = NASA Solar System Exploration |access-date = 2021-02-13 }}</ref>. Иҟоуп даҽа символк, апланета аазыртыз [[Леверье, Урбен|Леверие]] ихьӡ раԥхьатәи анбанқәа аазырԥшуа. Ари асимвол уаҳа ахархәара амаӡам<ref>{{книга |ссылка=https://books.google.fr/books?id=XksAAAAAYAAJ&pg=PA35&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |автор=Hiram Mattison |язык=en |заглавие=High-school Astronomy |год=1872 |издательство=Sheldon & Company |страниц=264}}</ref>.
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Notelist|refs=
{{efn|name=1bar|Арчытә планета арадиус инықәырԥшшәа иаагоуп, избанзар апланета ахаҭа уи атмосфера аиҩдыраара уадаҩуп. Убри аҟнытә апланета ахҟьас иԥхьаӡоуп ақәыӷәӷәара 1 [[бар (единица измерения)|барк]] ахьыҟоу ахәҭаа.}}
}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|2|refs=
<ref name="ephemeris">{{cite web |author= |last=Espenak |first=Fred |date=2005-07-20 |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html |url-status=dead |title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995—2006 |publisher=NASA |lang=en |access-date=2008-03-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130504213024/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/TYPE.html |archive-date = 2013-05-04 }}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{книга |автор = Тейфель В. Г. |язык = ru |заглавие = Уран и Нептун — далёкие планеты-гиганты |место = М. |издательство = Знание |год = 1982 |страниц = 64}}
* {{книга |автор = Маров М. Я. |язык = ru |заглавие = Планеты Солнечной системы |издание = 2-е изд |место = М. |издательство = Наука |год = 1986 |страниц = 320}}
* {{книга |автор = [[Гребеников, Евгений Александрович|Гребеников Е. А.]], Рябов Ю. А. |язык = ru |заглавие = Поиски и открытия планет |место = М. |издательство = Наука |год = 1975 |страниц = 216 |серия = Главная редакция физико-математической литературы |тираж = 65000}}
* {{книга |автор = [[Гребеников, Евгений Александрович|Гребеников Е. А.]], Рябов Ю. А. |язык = ru |заглавие = Поиски и открытия планет |издание = 2-е изд., перераб и доп |место = М. |издательство = Наука |год = 1984 |страниц = 224 |серия = Главная редакция физико-математической литературы |тираж = 100000}}
* {{книга |язык = ru |заглавие = Солнечная система |ответственный = Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]] |место = М. |издательство = Физматлит |год = 2008 |страниц = 400 |isbn = 978-5-9221-0989-5}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web |author = |url = http://www.allplanets.ru/solar_sistem/neptune/neptune_v.htm |title = «Вояджер-2» исследует Нептун |lang = ru |website = www.allplanets.ru |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20211219185924/http://www.allplanets.ru/solar_sistem/neptune/neptune_v.htm |archive-date = 2021-12-19 }}
* ''[[Бурба, Георгий Александрович|Г. Бурба.]]'' {{cite web |author = |url = http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1014/ |title = Сердце морского гиганта |lang = ru |website = www.vokrugsveta.ru |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210225192339/https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1014/ |archive-date = 2021-02-25 }} // Научно-популярная статья в журнале «Вокруг света»
* {{cite web |author = |url = http://news.cosmoport.com/2007/09/20/1.htm |title = Южный полюс Нептуна оказался тёплым |lang = ru |website = news.cosmoport.com |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210709182748/http://news.cosmoport.com/2007/09/20/1.htm |archive-date = 2021-07-09 }} // ''Space.com''{{In lang|en}}
* ''А. Левин.'' {{cite web |author = |url = https://elementy.ru/lib/430835 |title = Охота на планету: Нептун |lang = ru |website = elementy.ru |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20161128091528/http://elementy.ru/lib/430835 |archive-date = 2016-11-28 }} // [[Популярная механика]], № 5, 2009
* {{cite web |author = |url = http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=8 |title = Нептун |lang = ru |website = astrolab.ru |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20171027112431/http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=8 |archive-date = 2017-10-27 }} на ''astrolab.ru''
* {{cite web |author = |url = http://galspace.spb.ru/index54-nep.html |title = Нептун |lang = ru |website = galspace.spb.ru |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423115657/https://galspace.spb.ru/index54-nep.html |archive-date = 2021-04-23 }} на ''galspace.spb.ru''
* [https://apod.nasa.gov/apod/ap100808.html Two Hours Before Neptune] (Astronomy Picture of the Day, 2010-08-08)
* {{cite web|author=Christophe Pellier|url=https://www.planetary.org/articles/neptune-the-new-amateur-boundary|title=Neptune: The new amateur boundary?|lang=en|website=The Planetary Society|date=2013-11-07|access-date=2022-03-07|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526143644/https://www.planetary.org/articles/neptune-the-new-amateur-boundary|archive-date=2021-05-26}}
* {{cite web |author = |url = http://www.projectshum.org/Planets/neptune.html |title = Planets — Neptune |lang = en |website = www.projectshum.org |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110606055326/http://www.projectshum.org/Planets/neptune.html |archive-date = 2011-06-06 }} A kid’s guide to Neptune.
* {{cite web
|url = http://rfrench.org/papers/CBET3586.pdf
|title = New Satellite of Neptune: S/2004 N 1 (CBET 3586)
|author = Showalter M. R., de Pater I., Lissauer J. J., French R. S.
|publisher = [[Центральное бюро астрономических телеграмм|Central Bureau for Astronomical Telegrams]], [[Международный астрономический союз|International Astronomical Union]]
|date = 2013-07-15
|archive-url = https://web.archive.org/web/20160803151214/http://rfrench.org/papers/CBET3586.pdf
|archive-date = 2016-08-03
|lang = en
|url-status = dead
}} {{bibcode|2013CBET.3586....1S}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Нептун| ]]
[[Акатегориа:1846 шықәсазы иаартыз астрономтә обиектқәа]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Аҵаатә гигантқәа]]
[[Акатегориа:Арчытә гигантқәа]]
0ys7hz26jqu24l197t4wn2vqz8nt9ds
Акатегориа:Акванттә физикцәа
14
55117
170677
2026-07-30T16:19:32Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Quantum physicists}} {{DEFAULTSORT:кванттә физикцәа}} [[Акатегориа:Акванттә механика|:физикцәа]] [[Акатегориа:Афизикцәа рҭҵааратә хырхарҭақәа рыла]]»
170677
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Quantum physicists}}
{{DEFAULTSORT:кванттә физикцәа}}
[[Акатегориа:Акванттә механика|:физикцәа]]
[[Акатегориа:Афизикцәа рҭҵааратә хырхарҭақәа рыла]]
p54xapon4ye0zclo72wvbhbijozmn9x
Акатегориа:Акванттә механика
14
55118
170678
2026-07-30T16:21:11Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Quantum mechanics}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:кванттә механика}} [[Акатегориа:Атеориатә физика]] [[Акатегориа:Афизика ахәҭақәа]]»
170678
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Quantum mechanics}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:кванттә механика}}
[[Акатегориа:Атеориатә физика]]
[[Акатегориа:Афизика ахәҭақәа]]
9jpchof7qb43b5rtg0axycm9zezi2o1
Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аҵарауаа
14
55119
170680
2026-07-30T16:53:16Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «* Аҭоурыхтә атәыла '''[[Мрагыларатәи Германиа]]''' инхоз '''аҵарауаа''' [[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала|ҵарауаа]] [[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа аҭҵаарадырра|+ҵарауаа]] [[Акатегориа:Германиатәи аҵарауаа|.]] Акатегориа:Аҵар...»
170680
wikitext
text/x-wiki
* Аҭоурыхтә атәыла '''[[Мрагыларатәи Германиа]]''' инхоз '''аҵарауаа'''
[[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала|ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа аҭҵаарадырра|+ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиатәи аҵарауаа|.]]
[[Акатегориа:Аҵарауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
l5vn2rb8ivx3ob1uv3qdn0ohxfqqiui
170681
170680
2026-07-30T16:53:31Z
Fraxinus.cs
8381
170681
wikitext
text/x-wiki
* Аҭоурыхтә тәыла '''[[Мрагыларатәи Германиа]]''' инхоз '''аҵарауаа'''
[[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала|ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа аҭҵаарадырра|+ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиатәи аҵарауаа|.]]
[[Акатегориа:Аҵарауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
74esnbr2jdn82m6w9dk6akeeri5ym39
170695
170681
2026-07-31T07:46:16Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170695
wikitext
text/x-wiki
* Аҭоурыхтә тәыла '''[[Мрагыларатәи Германиа]]''' инхоз '''аҵарауаа'''
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала|ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа аҭҵаарадырра|+ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиатәи аҵарауаа|.]]
[[Акатегориа:Аҵарауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
4691b6q84a986pf88mf5q9eqqvlijs0
170696
170695
2026-07-31T07:46:27Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа аҭҵаарадырра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҭҵаарадырра]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170696
wikitext
text/x-wiki
* Аҭоурыхтә тәыла '''[[Мрагыларатәи Германиа]]''' инхоз '''аҵарауаа'''
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала|ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҭҵаарадырра|+ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиатәи аҵарауаа|.]]
[[Акатегориа:Аҵарауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
b045v2m4srjv0wauebmlibom9wirg70
170697
170696
2026-07-31T07:46:49Z
Fraxinus.cs
8381
170697
wikitext
text/x-wiki
* Аҭоурыхтә тәыла '''[[Германиа Адемократиатә Республика]]''' аҟынтәи '''аҵарауаа'''
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала|ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҭҵаарадырра|+ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиатәи аҵарауаа|.]]
[[Акатегориа:Аҵарауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
7cewl9n82sr77g0vwalnjofz6lzc3wa
170698
170697
2026-07-31T07:47:09Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиатәи аҵарауаа]] в [[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҵарауаа]] без оставления перенаправления
170697
wikitext
text/x-wiki
* Аҭоурыхтә тәыла '''[[Германиа Адемократиатә Республика]]''' аҟынтәи '''аҵарауаа'''
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала|ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҭҵаарадырра|+ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиатәи аҵарауаа|.]]
[[Акатегориа:Аҵарауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
7cewl9n82sr77g0vwalnjofz6lzc3wa
170701
170698
2026-07-31T07:49:17Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҵарауаа]] в [[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аҵарауаа]] без оставления перенаправления
170697
wikitext
text/x-wiki
* Аҭоурыхтә тәыла '''[[Германиа Адемократиатә Республика]]''' аҟынтәи '''аҵарауаа'''
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала|ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҭҵаарадырра|+ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиатәи аҵарауаа|.]]
[[Акатегориа:Аҵарауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
7cewl9n82sr77g0vwalnjofz6lzc3wa
170702
170701
2026-07-31T07:49:38Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҭҵаарадырра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Германиа Адемократиатәтәи Республика аҭҵаарадырра]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170702
wikitext
text/x-wiki
* Аҭоурыхтә тәыла '''[[Германиа Адемократиатә Республика]]''' аҟынтәи '''аҵарауаа'''
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала|ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатәтәи Республика аҭҵаарадырра|+ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиатәи аҵарауаа|.]]
[[Акатегориа:Аҵарауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
d9yh48v5f8pbdimn28kkea469pkax50
170703
170702
2026-07-31T07:49:46Z
Fraxinus.cs
8381
170703
wikitext
text/x-wiki
* Аҭоурыхтә тәыла '''[[Германиатәи Адемократиатә Республика]]''' аҟынтәи '''аҵарауаа'''
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала|ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатәтәи Республика аҭҵаарадырра|+ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиатәи аҵарауаа|.]]
[[Акатегориа:Аҵарауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
78lgggqeosbu0s5mxp3mt3mlexjyhlb
170704
170703
2026-07-31T07:49:58Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170704
wikitext
text/x-wiki
* Аҭоурыхтә тәыла '''[[Германиатәи Адемократиатә Республика]]''' аҟынтәи '''аҵарауаа'''
[[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала|ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатәтәи Республика аҭҵаарадырра|+ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиатәи аҵарауаа|.]]
[[Акатегориа:Аҵарауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
jeev7a78msomt68e68083l2txscyi2r
170726
170704
2026-07-31T08:15:49Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Германиа Адемократиатәтәи Республика аҭҵаарадырра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аҭҵаарадырра]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170726
wikitext
text/x-wiki
* Аҭоурыхтә тәыла '''[[Германиатәи Адемократиатә Республика]]''' аҟынтәи '''аҵарауаа'''
[[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала|ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аҭҵаарадырра|+ҵарауаа]]
[[Акатегориа:Германиатәи аҵарауаа|.]]
[[Акатегориа:Аҵарауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
0r8vi89842gjnjs96g52x9vskap1tsu
Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала
14
55120
170684
2026-07-31T07:28:43Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|People of the German Democratic Republic by occupation}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа инхоз ауаа| занааҭ]] [[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рылеи рзанааҭ ҳасабалеи]] [[Акатегориа:Германиа инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|.]]»
170684
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|People of the German Democratic Republic by occupation}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа инхоз ауаа| занааҭ]]
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рылеи рзанааҭ ҳасабалеи]]
[[Акатегориа:Германиа инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|.]]
9xqqq3xgzr4vbtry2bu2t856ci4jo19
170691
170684
2026-07-31T07:37:53Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа инхоз ауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа аҟынтәи ауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170691
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|People of the German Democratic Republic by occupation}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа аҟынтәи ауаа| занааҭ]]
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рылеи рзанааҭ ҳасабалеи]]
[[Акатегориа:Германиа инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|.]]
pf55cauiw8abloe1v12i8bxww4qwfra
170693
170691
2026-07-31T07:45:36Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа аҟынтәи ауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҟынтәи ауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170693
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|People of the German Democratic Republic by occupation}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҟынтәи ауаа| занааҭ]]
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рылеи рзанааҭ ҳасабалеи]]
[[Акатегориа:Германиа инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|.]]
be727sm6ddy3tqo61v4ow04oijxr9cs
170694
170693
2026-07-31T07:45:55Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала]] в [[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала]] без оставления перенаправления
170693
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|People of the German Democratic Republic by occupation}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҟынтәи ауаа| занааҭ]]
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рылеи рзанааҭ ҳасабалеи]]
[[Акатегориа:Германиа инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|.]]
be727sm6ddy3tqo61v4ow04oijxr9cs
170705
170694
2026-07-31T07:50:08Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала]] в [[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика инхоз ауаа рзанааҭ ҳасабала]] без оставления перенаправления
170693
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|People of the German Democratic Republic by occupation}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҟынтәи ауаа| занааҭ]]
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рылеи рзанааҭ ҳасабалеи]]
[[Акатегориа:Германиа инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|.]]
be727sm6ddy3tqo61v4ow04oijxr9cs
170706
170705
2026-07-31T07:50:25Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Германиа Адемократиатә Республика аҟынтәи ауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аҟынтәи ауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170706
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|People of the German Democratic Republic by occupation}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аҟынтәи ауаа| занааҭ]]
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рылеи рзанааҭ ҳасабалеи]]
[[Акатегориа:Германиа инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|.]]
id2lfyr0sngy1pvtfgv5ybbcx9kxvyz
Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рылеи рзанааҭ ҳасабалеи
14
55121
170685
2026-07-31T07:30:10Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{category see also|Ауаа рзанааҭ ҳасабалеи аҭоурыхтә тәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭ ҳасабалеи|-ҭоурыхтә]] [[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла| занааҭ]]»
170685
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{category see also|Ауаа рзанааҭ ҳасабалеи аҭоурыхтә тәылақәа рылеи}}
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭ ҳасабалеи|-ҭоурыхтә]]
[[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла| занааҭ]]
o31thnrd5t1y3naz3anfyjwvogq5h0d
Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аҟынтәи ауаа
14
55122
170692
2026-07-31T07:39:46Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|People of the German Democratic Republic}} [[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа| уаа]] [[Акатегориа:Анемеццәа аҭоурыхтә атәылақәа рыла]]»
170692
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|People of the German Democratic Republic}}
[[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа| уаа]]
[[Акатегориа:Анемеццәа аҭоурыхтә атәылақәа рыла]]
1rnux50tdq2j44zfxksk3gf2g10t6ns
170707
170692
2026-07-31T07:51:07Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа аҟынтәи ауаа]] в [[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аҟынтәи ауаа]] без оставления перенаправления
170692
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|People of the German Democratic Republic}}
[[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа| уаа]]
[[Акатегориа:Анемеццәа аҭоурыхтә атәылақәа рыла]]
1rnux50tdq2j44zfxksk3gf2g10t6ns
170708
170707
2026-07-31T07:51:26Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170708
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|People of the German Democratic Republic}}
[[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика| уаа]]
[[Акатегориа:Анемеццәа аҭоурыхтә атәылақәа рыла]]
0yjna6u3t8z8lww4xzhws448t6o6otx
Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика
14
55123
170714
2026-07-31T08:00:18Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|German Democratic Republic}} *[[Германиатәи Адемократиатә Республика]] (1949−1990) — аҭоурыхтә тәыла. [[Акатегориа:Иахьатәи Германиа аҭоурых|1949]] [[Акатегориа:Германиа иҟоу акоммунизм]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтә социалисттә республикақәа]] Акатегориа:Аибашьра хьшә...»
170714
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|German Democratic Republic}}
*[[Германиатәи Адемократиатә Республика]] (1949−1990) — аҭоурыхтә тәыла.
[[Акатегориа:Иахьатәи Германиа аҭоурых|1949]]
[[Акатегориа:Германиа иҟоу акоммунизм]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә социалисттә республикақәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Германиа аҭоурых| ]]
[[Акатегориа:Мрагыларатәи аилазаара]]
[[Акатегориа:Германиа аҭоурых аҭыԥқәа рыла]]
[[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа]]
6hbpzdugqdndc1ybbe36mp35jr257h1
170715
170714
2026-07-31T08:01:17Z
Fraxinus.cs
8381
170715
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|German Democratic Republic}}
*'''[[Германиатәи Адемократиатә Республика]]''' (1949−1990) — аҭоурыхтә тәыла.
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Иахьатәи Германиа аҭоурых|1949]]
[[Акатегориа:Германиа иҟоу акоммунизм]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә социалисттә республикақәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Германиа аҭоурых| ]]
[[Акатегориа:Мрагыларатәи аилазаара]]
[[Акатегориа:Германиа аҭоурых аҭыԥқәа рыла]]
[[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа]]
e4olqejpio14ki68hpb9jshprg5fl06
170773
170715
2026-07-31T09:36:04Z
Fraxinus.cs
8381
170773
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|German Democratic Republic}}
*'''[[Германиатәи Адемократиатә Республика]]''' (1949−1990) — аҭоурыхтә тәыла.
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Иахьатәи Германиа аҭоурых]]
[[Акатегориа:Германиа иҟоу акоммунизм]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә социалисттә республикақәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Германиа аҭоурых| ]]
[[Акатегориа:Мрагыларатәи аилазаара]]
[[Акатегориа:Германиа аҭоурых аҭыԥқәа рыла]]
[[Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа]]
nz1ihb0d5zb7sjqzzqighmph25nci2j
Акатегориа:Иахьатәи Германиа аҭоурых
14
55124
170716
2026-07-31T08:01:51Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла| 7]] [[Акатегориа:Ҳаамҭазтәи аҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]]»
170716
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла| 7]]
[[Акатегориа:Ҳаамҭазтәи аҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]]
kacoklyyptsa9hhv2r3m9aepaa14mgb
Акатегориа:Германиа иҟоу акоммунизм
14
55125
170717
2026-07-31T08:02:48Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|Communism in Germany}} [[Акатегориа:Акоммунизм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу акоммунизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|коммунизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу асоциализм|коммунизм]]»
170717
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Communism in Germany}}
[[Акатегориа:Акоммунизм атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу акоммунизм]]
[[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|коммунизм]]
[[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу асоциализм|коммунизм]]
sx0x8yjarbcar5jptuw5rst3b2z1045
Акатегориа:Германиа иҟоу асоциализм
14
55126
170718
2026-07-31T08:05:19Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Category header socialism in|de|commons=false}}<!--Please keep this header intact-->»
170718
wikitext
text/x-wiki
{{Category header socialism in|de|commons=false}}<!--Please keep this header intact-->
6x2mftrvnlby3n78rls4xzc7xgv6ndw
170719
170718
2026-07-31T08:05:29Z
Fraxinus.cs
8381
170719
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Socialism in Germany}}
{{Category header socialism in|de|commons=false}}<!--Please keep this header intact-->
t9xj1vcvdoitx7ibteshk7wh6tu2ep2
Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Германиа аҭоурых
14
55127
170720
2026-07-31T08:07:48Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:Иахьатәи {{Title country}} аҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} аполитикатә ҭоурых]] [[Акатегориа:{{Title country}} 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Европа|{{Title countr...»
170720
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аҭоурых атәылақәа рыла|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:Иахьатәи {{Title country}} аҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аполитикатә ҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Европа|{{Title country}}]]
f0gyyk2497xx4g21wln5h1j5zxr33vd
Акатегориа:Германиа 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых
14
55128
170721
2026-07-31T08:11:13Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|France in the {{Title century}}th Germany}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|{{Title century}}]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Европа {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] Акатегориа:{{Title country}...»
170721
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|France in the {{Title century}}th Germany}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|{{Title century}}]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} {{MILLENNIUM|{{Title century}}00}}зтәи аҭоурых|{{Title century}}]]
fjvndcze74gc1zr27ozg8cept47xjip
170722
170721
2026-07-31T08:11:33Z
Fraxinus.cs
8381
170722
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|France in the {{Title century}}th Germany}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|{{Title century}}]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} {{MILLENNIUM|{{Title century}}00}}зтәи аҭоурых|{{Title century}}]]
dw5gu4j2enk1mokrtz8b2pfaddbzvws
Акатегориа:Мрагыларатәи Германиа
14
55129
170725
2026-07-31T08:14:27Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Германиа арегионқәа]]»
170725
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Германиа арегионқәа]]
3dk90uges5js5fslcnxzjcdnxqfla7c
Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аҭҵаарадырра
14
55130
170728
2026-07-31T08:17:50Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Германиа аҭҵаарадырра| ]] [[Акатегориа:Аҭҵаарадырра аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аекономика|ҭҵаарадырра]]»
170728
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Германиа аҭҵаарадырра| ]]
[[Акатегориа:Аҭҵаарадырра аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аекономика|ҭҵаарадырра]]
7ar95cqleifr18n1ym82gxttte64jyk
Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика аекономика
14
55131
170729
2026-07-31T08:20:23Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Economy of the German Democratic Republic}} {{cat main}} [[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика|економика]] [[Акатегориа:Германиа аекономика аҭоурых|1949]] [[Акатегориа:Аекономикақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]»
170729
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Economy of the German Democratic Republic}}
{{cat main}}
[[Акатегориа:Германиатәи Адемократиатә Республика|економика]]
[[Акатегориа:Германиа аекономика аҭоурых|1949]]
[[Акатегориа:Аекономикақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]]
gle4ngshetjnps9vsyb2emvlvw7ge0q
Акатегориа:Германиа аекономика аҭоурых
14
55132
170730
2026-07-31T08:22:50Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Economic history of Germany}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аекономика аҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аекономика аҭоурых {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аекономика|ҭоурых]] Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых атематикала|економик...»
170730
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Economic history of Germany}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Аекономика аҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Аекономика аҭоурых {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аекономика|ҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых атематикала|економика]]
2cunc3ayn8gjoztw56bwa5l4toq8sfb
170731
170730
2026-07-31T08:24:58Z
Fraxinus.cs
8381
170731
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Economic history of Germany}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Аекономика аҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рекономика аҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аекономика|ҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых атематикала|економика]]
trlz5lbklahaxtrm9zve9lr7qla9y3y
Акатегориа:Европатәи атәылақәа рекономика аҭоурых
14
55133
170732
2026-07-31T08:26:11Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Европа економика аҭоурых| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аекономикақәа европатәи атәылақәа рыла| ҭоурых]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҭоурых| економика]]»
170732
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Европа економика аҭоурых| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аекономикақәа европатәи атәылақәа рыла| ҭоурых]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҭоурых| економика]]
kurekmfoe11yg1224793jjg8jsidufd
170733
170732
2026-07-31T08:26:47Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Европа економика аҭоурых]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Европа аекономика аҭоурых]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170733
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Европа аекономика аҭоурых| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аекономикақәа европатәи атәылақәа рыла| ҭоурых]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҭоурых| економика]]
njy4ur9quy46cxkw076iritlylcrt99
Акатегориа:Европа аекономика аҭоурых
14
55134
170737
2026-07-31T08:29:24Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Аекономика аҭоурых аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа аекономика|ҭоурых]] [[Акатегориа:Европа аҭоурых атематикала|економика]]»
170737
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аекономика аҭоурых аконтинентқәа рыла]]
[[Акатегориа:Европа аекономика|ҭоурых]]
[[Акатегориа:Европа аҭоурых атематикала|економика]]
9863q0wywmfjmulih8j529lp4e4dx07
Акатегориа:Аекономика аҭоурых аконтинентқәа рыла
14
55135
170738
2026-07-31T08:31:35Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:економика аҭоурых аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Аекономика аҭоурых| континентқәа]] [[Акатегориа:Аҭоурых амаҭәар алеи аконтинентқәа рылеи]] [[Акатегориа:Аекономикақәа аконтинентқәа рыла| економика аҭоурых]]»
170738
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:економика аҭоурых аконтинентқәа рыла}}
[[Акатегориа:Аекономика аҭоурых| континентқәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурых амаҭәар алеи аконтинентқәа рылеи]]
[[Акатегориа:Аекономикақәа аконтинентқәа рыла| економика аҭоурых]]
k969ceskxvhdfrvvir1ak2cwn0wxrjo
Акатегориа:Польшатәи ахылҵшьҭра змоу анемеццәа
14
55136
170739
2026-07-31T08:40:00Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|German people of Polish descent}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Европатәи ахылҵшьҭра змоу анемеццәа]] [[Акатегориа:Европатәи ахылҵшьҭра змоу аполиакцәа]] [[Акатегориа:Германиа инхо аполиакцәа]]»
170739
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|German people of Polish descent}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Европатәи ахылҵшьҭра змоу анемеццәа]]
[[Акатегориа:Европатәи ахылҵшьҭра змоу аполиакцәа]]
[[Акатегориа:Германиа инхо аполиакцәа]]
cd9kup4cpwcgp2unu4aeuxasb414axe
Акатегориа:Европатәи ахылҵшьҭра змоу анемеццәа
14
55137
170740
2026-07-31T08:43:02Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Германиа инхо ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]] [[Акатегориа:Европатәи ахылҵшьҭра змоу аевропауаа|немеццәа]]»
170740
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Германиа инхо ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]]
[[Акатегориа:Европатәи ахылҵшьҭра змоу аевропауаа|немеццәа]]
78xecy98riseiiz6en4a7ssczm7cu18
Акатегориа:Германиа инхо ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала
14
55138
170741
2026-07-31T08:44:44Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|People of Germany by ethnicity}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Анемеццәа| етникатәи амилаҭтәи]] [[Акатегориа:Ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]] [[Акатегориа:Аевропауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]] [[Акатегориа:{{Title country}} ауааԥсыра]]»
170741
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|People of Germany by ethnicity}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Анемеццәа| етникатәи амилаҭтәи]]
[[Акатегориа:Ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]]
[[Акатегориа:Аевропауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]]
[[Акатегориа:{{Title country}} ауааԥсыра]]
541rjpf32ae8vodwut0ys6hphcx3gdb
Акатегориа:Европатәи ахылҵшьҭра змоу аполиакцәа
14
55139
170742
2026-07-31T08:46:40Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Польша инхо ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]] [[Акатегориа:Европатәи ахылҵшьҭра змоу аевропауаа|полиакцәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу аполиакцәа рдиаспора]]»
170742
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Польша инхо ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]]
[[Акатегориа:Европатәи ахылҵшьҭра змоу аевропауаа|полиакцәа]]
[[Акатегориа:Европа иҟоу аполиакцәа рдиаспора]]
5mqdm94e3fzf4jujipovfy8a358dr80
170743
170742
2026-07-31T08:50:42Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Польша инхо ауаа аетникатәи амилаҭтәи хылҵшьҭрала]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Польшатәи ахылҵшьҭра змоу ауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170743
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Польшатәи ахылҵшьҭра змоу ауаа]]
[[Акатегориа:Европатәи ахылҵшьҭра змоу аевропауаа|полиакцәа]]
[[Акатегориа:Европа иҟоу аполиакцәа рдиаспора]]
oc7wfkm2ypfo32372w6nb8nlhj33arh
Акатегориа:Польшатәи ахылҵшьҭра змоу ауаа
14
55140
170744
2026-07-31T08:51:47Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|People of Polish descent}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аполиакцәа рдиаспора|*хылҵшьҭра змоу ауаа]] [[Акатегориа:Ауаа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} ахылҵшьҭратә тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаа ахылҵшьҭратә тәылақәа рыла]]»
170744
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|People of Polish descent}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Аполиакцәа рдиаспора|*хылҵшьҭра змоу ауаа]]
[[Акатегориа:Ауаа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} ахылҵшьҭратә тәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Ауаа ахылҵшьҭратә тәылақәа рыла]]
mkacd6ox1066vf9opp2jqn03ofo7bmn
Акатегориа:Аполиакцәа рдиаспора
14
55141
170745
2026-07-31T08:53:21Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Polish diaspora}} {{DEFAULTSORT:полиакцәа рдиаспора}} [[Акатегориа:Аевропауаа рдиаспорақәа]] [[Акатегориа:Адиаспорақәа рхылҵшьҭратә тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аполиакцәа|диаспора]]»
170745
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Polish diaspora}}
{{DEFAULTSORT:полиакцәа рдиаспора}}
[[Акатегориа:Аевропауаа рдиаспорақәа]]
[[Акатегориа:Адиаспорақәа рхылҵшьҭратә тәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Аполиакцәа|диаспора]]
jf6ygwclr0g1q3rcfalzuh0nk595myo
Акатегориа:Аполиакцәа
14
55142
170746
2026-07-31T08:56:20Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|People of Poland}} {{DEFAULTSORT:полиакцәа}} [[Акатегориа:Польша]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла]] [[Акатегориа:Аевропауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Польша ажәларқәа]]»
170746
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|People of Poland}}
{{DEFAULTSORT:полиакцәа}}
[[Акатегориа:Польша]]
[[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла]]
[[Акатегориа:Аевропауаа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Польша ажәларқәа]]
7anu1lc34ampel2k0mtin7e1z81am0r
Акатегориа:Польша ажәларқәа
14
55143
170747
2026-07-31T08:59:14Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Ethnic groups in Poland}} [[Акатегориа:Ажәларқәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} ауааԥсыра|жәларқәа]] [[Акатегориа:Ажәларқәа атәылақәа рыла]]»
170747
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Ethnic groups in Poland}}
[[Акатегориа:Ажәларқәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} ауааԥсыра|жәларқәа]]
[[Акатегориа:Ажәларқәа атәылақәа рыла]]
074ojgdezoomtlurxy3ifr3h4mc0ujg
Акатегориа:Польша ауааԥсыра
14
55144
170748
2026-07-31T09:00:24Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Demographics of Poland}} [[Акатегориа:{{Title country}} ауаажәларра|уааԥсыра]] [[Акатегориа:Ауааԥсыра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауааԥсыра {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]]»
170748
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Demographics of Poland}}
[[Акатегориа:{{Title country}} ауаажәларра|уааԥсыра]]
[[Акатегориа:Ауааԥсыра атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Ауааԥсыра {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]]
cs45o6j6nvlxvhihwx0kg5ydc3lkooe
Акатегориа:Польша ауаажәларра
14
55145
170751
2026-07-31T09:02:42Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Society of Poland}} [[Акатегориа:Ауаажәларра {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|уаажәларра]] [[Акатегориа:Ауаажәларра атәылақәа рыла]]»
170751
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Society of Poland}}
[[Акатегориа:Ауаажәларра {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}}|уаажәларра]]
[[Акатегориа:Ауаажәларра атәылақәа рыла]]
bwh3kyg9rbdbrr1a2msdenpzkk8g4mz
Акатегориа:Европа иҟоу аполиакцәа рдиаспора
14
55146
170752
2026-07-31T09:04:12Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Аполиакцәа рдиаспора| ]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аевропауаа рдиаспорақәа|британиауаа]]»
170752
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аполиакцәа рдиаспора| ]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аевропауаа рдиаспорақәа|британиауаа]]
1tbhp9a0gyxb8s7xir0r8cjekjpk6i7
Акатегориа:Германиа инхо аполиакцәа
14
55147
170753
2026-07-31T09:08:23Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Polish diaspora in Germany}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аевропауаа рдиаспора]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу аполиакцәа рдиаспора]] [[Акатегориа:Германиеи Польшеи реизыҟазаашьақәа]]»
170753
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Polish diaspora in Germany}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аевропауаа рдиаспора]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу аполиакцәа рдиаспора]]
[[Акатегориа:Германиеи Польшеи реизыҟазаашьақәа]]
h98wqa5hwoco4a30pjloohbkwrlp9kp
Акатегориа:Германиа иҟоу аевропауаа рдиаспора
14
55148
170754
2026-07-31T09:09:20Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу аевропауаа рдиаспорақәа| ]] [[Акатегориа:{{Title country}} ажәларқәа|европауаа]]»
170754
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу аевропауаа рдиаспорақәа| ]]
[[Акатегориа:{{Title country}} ажәларқәа|европауаа]]
dff6nqyxt5n67lar5kf36ly7ins1bwp
Акатегориа:Германиеи Польшеи реизыҟазаашьақәа
14
55149
170755
2026-07-31T09:10:51Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Relations of Germany and Poland}} [[Акатегориа:Германиа аҩганктәи аизыҟазаашьақәа|Польша]] [[Акатегориа:Польша аҩганктәи аизыҟазаашьақәа|Германиа]]»
170755
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Relations of Germany and Poland}}
[[Акатегориа:Германиа аҩганктәи аизыҟазаашьақәа|Польша]]
[[Акатегориа:Польша аҩганктәи аизыҟазаашьақәа|Германиа]]
kcx6rwuaza8g60qeq0rs319jh14wc0x
Акатегориа:Германиа аҩганктәи аизыҟазаашьақәа
14
55150
170756
2026-07-31T09:11:53Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commons category|Bilateral relations of Germany}} [[Акатегориа:{{Title country}} адәныҟатәи аполитика|ҩганктәи аизыҟазаашьақәа]] [[Акатегориа:Аҩганктәи аизыҟазаашьақәа атәылақәа рыла]]»
170756
wikitext
text/x-wiki
{{commons category|Bilateral relations of Germany}}
[[Акатегориа:{{Title country}} адәныҟатәи аполитика|ҩганктәи аизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Аҩганктәи аизыҟазаашьақәа атәылақәа рыла]]
btjru1k11f7pdgblfst3zsryx6ynlp3
Акатегориа:Германиа адәныҟатәи аполитика
14
55151
170757
2026-07-31T09:12:40Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|International relations of Germany}} [[Акатегориа:{{Title country}} аполитика|дәныҟатәи аполитика]] [[Акатегориа:{{Title country}} аиҳабыра|дәныҟатәи аполитика]] [[Акатегориа:Адәныҟатәи аполитика атәылақәа рыла]]»
170757
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|International relations of Germany}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аполитика|дәныҟатәи аполитика]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аиҳабыра|дәныҟатәи аполитика]]
[[Акатегориа:Адәныҟатәи аполитика атәылақәа рыла]]
4y8fqre3a7hekgsan3zsxmprsos8bzm
Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1990–1994 шш.)
14
55152
170758
2026-07-31T09:15:39Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|1990-1994]]»
170758
wikitext
text/x-wiki
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|1990-1994]]
9e39ocgthay6nj1m6uxomgc3uwyc6q9
Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1994–1998 шш.)
14
55153
170759
2026-07-31T09:16:24Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|1990-1994]]»
170759
wikitext
text/x-wiki
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|1990-1994]]
9e39ocgthay6nj1m6uxomgc3uwyc6q9
170760
170759
2026-07-31T09:16:33Z
Fraxinus.cs
8381
170760
wikitext
text/x-wiki
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|1994-1998]]
gym550y8q4i6uxe1v90si4ji3ma9rpw
Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (1998–2002 шш.)
14
55154
170761
2026-07-31T09:16:50Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|1998-2002]]»
170761
wikitext
text/x-wiki
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|1998-2002]]
rdzhmpf3djzbd72tzm435ue3xgou49i
Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2002–2005 шш.)
14
55155
170762
2026-07-31T09:17:09Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|2002–2005]]»
170762
wikitext
text/x-wiki
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|2002–2005]]
857fc3lsc1rqa0qpxk9qd72uri0e6yp
Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2005–2009 шш.)
14
55156
170763
2026-07-31T09:17:31Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|2005–2009]]»
170763
wikitext
text/x-wiki
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|2005–2009]]
kcx71qcemew93kghcoshdylrzxzejoe
Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2009–2013 шш.)
14
55157
170764
2026-07-31T09:17:41Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|2009–2013]]»
170764
wikitext
text/x-wiki
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|2009–2013]]
dto2irltg5y1yb3x1nbyiidezg1gar1
Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2013–2017 шш.)
14
55158
170765
2026-07-31T09:17:51Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|2013–2017]]»
170765
wikitext
text/x-wiki
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|2013–2017]]
425qwday06uoai2rs7ih7ernixjx0k2
Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа (2017–2021 шш.)
14
55159
170766
2026-07-31T09:18:05Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|2017–2021]]»
170766
wikitext
text/x-wiki
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа|2017–2021]]
bqiyiirzdiggvrmko8e4qiq9be2n439
Акатегориа:Германиатәи Бундестаг алахәылацәа
14
55160
170767
2026-07-31T09:23:53Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Members of the German Bundestag}} [[Акатегориа:Бундестаг]] [[Акатегориа:Германиатәи адепутатцәа|Бундестаг]] [[Акатегориа:Апарламент ҵаҟатәи апалатақәа рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Адепутатцәа атәылақәа рыла]]»
170767
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Members of the German Bundestag}}
[[Акатегориа:Бундестаг]]
[[Акатегориа:Германиатәи адепутатцәа|Бундестаг]]
[[Акатегориа:Апарламент ҵаҟатәи апалатақәа рдепутатцәа]]
[[Акатегориа:Адепутатцәа атәылақәа рыла]]
lfuend1ok93qggym7h0oiuwuu9ax20f
170768
170767
2026-07-31T09:25:05Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Германиатәи адепутатцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
170768
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Members of the German Bundestag}}
[[Акатегориа:Бундестаг]]
[[Акатегориа:Апарламент ҵаҟатәи апалатақәа рдепутатцәа]]
[[Акатегориа:Адепутатцәа атәылақәа рыла]]
a6bfhzqpqndc0tuwie94w3pis2341oi
170769
170768
2026-07-31T09:25:27Z
Fraxinus.cs
8381
Отменена версия [[Special:Diff/170768|170768]], сделанная [[Special:Contributions/Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[User talk:Fraxinus.cs|обсуждение]])
170769
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Members of the German Bundestag}}
[[Акатегориа:Бундестаг]]
[[Акатегориа:Германиатәи адепутатцәа|Бундестаг]]
[[Акатегориа:Апарламент ҵаҟатәи апалатақәа рдепутатцәа]]
[[Акатегориа:Адепутатцәа атәылақәа рыла]]
lfuend1ok93qggym7h0oiuwuu9ax20f
Акатегориа:Германиатәи адепутатцәа
14
55161
170770
2026-07-31T09:27:43Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:{{Title country}} аполитикатә усзуҩцәа|депутатцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} аиҳабыра азакәанԥҵаратә ҟәша| депутатцәа]]»
170770
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}} аполитикатә усзуҩцәа|депутатцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аиҳабыра азакәанԥҵаратә ҟәша| депутатцәа]]
rqonlujzlj821yu397wfht55uneb21x
Акатегориа:Германиа аиҳабыра азакәанԥҵаратә ҟәша
14
55162
170771
2026-07-31T09:29:16Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Германиа аиҳабыра|закәанԥҵаратә ҟәша]] [[Акатегориа:Ажәлар реизарақәа]]»
170771
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Германиа аиҳабыра|закәанԥҵаратә ҟәша]]
[[Акатегориа:Ажәлар реизарақәа]]
rudlw7c1q2ayk339j2auib1ulx4sv7p
Акатегориа:Бундестаг
14
55163
170772
2026-07-31T09:32:28Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Bundestag}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Германиа аиҳабыра азакәанԥҵаратә ҟәша]] [[Акатегориа:Мраҭашәаратәи Германиа]] [[Акатегориа:Германиа аполитикатә ҭоурых]]»
170772
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Bundestag}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Германиа аиҳабыра азакәанԥҵаратә ҟәша]]
[[Акатегориа:Мраҭашәаратәи Германиа]]
[[Акатегориа:Германиа аполитикатә ҭоурых]]
lxrdi85kvj21izix4ordmy2fm77sc27
Акатегориа:Мраҭашәаратәи Германиа
14
55164
170774
2026-07-31T09:37:49Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|West Germany}} *'''[[Мраҭашәаратәи Германиа]]''' — 1949-1990 шықәсқәа раан [[Германиа|Афедеративтә Республика Германиа]] ацәажәаратә хьӡы. [[Акатегориа:Иахьатәи Германиа аҭоурых]] [[Акатегориа:Германиа иҟоу антикоммунизм]] Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Ге...»
170774
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|West Germany}}
*'''[[Мраҭашәаратәи Германиа]]''' — 1949-1990 шықәсқәа раан [[Германиа|Афедеративтә Республика Германиа]] ацәажәаратә хьӡы.
[[Акатегориа:Иахьатәи Германиа аҭоурых]]
[[Акатегориа:Германиа иҟоу антикоммунизм]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа аан Германиа аҭоурых| ]]
[[Акатегориа:Германиа аҭоурых аҭыԥқәа рыла]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа]]
2j70t1tbhj3oajhee02a4rv334jy1cz
Акатегориа:Германиа иҟоу антикоммунизм
14
55165
170775
2026-07-31T09:38:24Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Антикоммунизм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|антикоммунизм]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу акоммунизм|антикоммунизм]]»
170775
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Антикоммунизм атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|антикоммунизм]]
[[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу акоммунизм|антикоммунизм]]
5ghqapnvxkyumy2sh19qn6ogdntpdqp
Акатегориа:Амаҵзура:Авикидыррақәа атег ацҵара
14
55166
170778
2026-07-31T09:52:46Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Polluted category}} {{Ахылаԥшра акатегориа |shortcut= |hidden=true |tracking=true |purpose=Ари акатегориа аԥсуа бызшәала асаитзхьарԥш ма адырга змам Авикидыррақәа рҟынтәи адыррақәа аазырԥшуа адаҟьақәа ирышьклаԥшуеит. |desc=[[Амодуль:WikidataIB]] ахархәарала аинформациатә ҭыԥқәа змоу ас...»
170778
wikitext
text/x-wiki
{{Polluted category}}
{{Ахылаԥшра акатегориа
|shortcut=
|hidden=true
|tracking=true
|purpose=Ари акатегориа аԥсуа бызшәала асаитзхьарԥш ма адырга змам Авикидыррақәа рҟынтәи адыррақәа аазырԥшуа адаҟьақәа ирышьклаԥшуеит.
|desc=[[Амодуль:WikidataIB]] ахархәарала аинформациатә ҭыԥқәа змоу астатиақәа рзы акатегориа, [[Авикидыррақәа]] рҟынтәи иаагоу адыррақәа руак ма еиҳаны аԥсуа бызшәала асаитлинк мамзаргьы адырга ахьыҟам.
}}
{{DEFAULTSORT:викидыррақәа атег ацҵара}}
[[Акатегориа:Ахылаԥшра:Авикидыррақәа]]
nn3vku52r5mwcxk2ubmmijdqieevia4
Ашаблон:Polluted category
10
55167
170779
2026-07-31T09:53:56Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «<nowiki /><noinclude>{{Documentation}}</noinclude>»
170779
wikitext
text/x-wiki
<nowiki /><noinclude>{{Documentation}}</noinclude>
sc8xq7agtvqmfpvvzrgo7t4vqsamgaj
Ашаблон:Polluted category/doc
10
55168
170780
2026-07-31T09:56:18Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аиҭагара}} {{Documentation subpage}} This template is designed to exclude categories that legitimately contain pages in both the (Main) [[Wikipedia:Namespace|namespace]] and the user namespace from [[Wikipedia:Database reports/Polluted categories]]. === TemplateData === {{TemplateData header}} <templatedata> { "description": "This template is designed to exclude categories that legitimately contain pages in both the (Main) namespace and the user...»
170780
wikitext
text/x-wiki
{{Аиҭагара}}
{{Documentation subpage}}
This template is designed to exclude categories that legitimately contain pages in both the (Main) [[Wikipedia:Namespace|namespace]] and the user namespace from [[Wikipedia:Database reports/Polluted categories]].
=== TemplateData ===
{{TemplateData header}}
<templatedata>
{
"description": "This template is designed to exclude categories that legitimately contain pages in both the (Main) namespace and the user namespace from https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Database reports/Polluted categories.",
"params": {}
}
</templatedata>
<includeonly>
[[Акатегориа:Иубарҭоу аҭыҵра змам ашаблонқәа]]
[[Акатегориа:Ахылаԥшра:Атехникатә анапхгара]]
</includeonly>
1pmc6q0nh1478wu99edktvkwnnys8ep
Акатегориа:Иубарҭоу аҭыҵра змам ашаблонқәа
14
55169
170781
2026-07-31T09:57:35Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Ашаблонқәа ркатегориа}} [[Акатегориа:Авикипедиа:Ашаблонқәа]]»
170781
wikitext
text/x-wiki
{{Ашаблонқәа ркатегориа}}
[[Акатегориа:Авикипедиа:Ашаблонқәа]]
bjj74nqx5d4l89q7bte7asq3o56w2zz