Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Ван Гог, Винсент 0 6616 170975 170647 2026-08-03T16:31:44Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 170975 wikitext text/x-wiki {{Аиҭархара|Ван Гог}} {{Акарточка артист | ахьӡ = Винсент ван Гог | даҽа ахьӡ = {{lang-nl|Vincent van Gogh}} | ахатәы хьӡы = Vincent Willem van Gogh | афото = VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg | ахҵара = Ахатәыпортреҭ (1887) | аира аҭыԥ = [[Зюндерт|Зиундерт]], [[Северный Брабант|Аҩадатәи Брабант]], [[Недерланд]] | аԥсра аҭыԥ = [[Овер-сюр-Уаз|Оверс-сиур-Уаз]], [[Сена и Уаза|Сен-ет-Уаз]], [[Третья Французская республика|Франциа]] | Азанааҭ = [[живописец|асахьаҭыхҩы]], [[рисовальщик|аҿыханҵаҩ]] | аҵара = [[Королевская Академия изящных искусств в Брюсселе|Бриуссельтәи илыԥшааху аҟазара Академиа]] (1880-1881), Гаага, асахьаҭыхҩы Антон Мауве хаҭалатәи иурокқәа (1881-1882), Антверпентәи аҟазара Академиаҿы асахьаҭыхратә класс (абҵарамза 1885 - жәабранмза 1886) | амеценат = [[ван Гог, Тео (торговец картинами)|Тео ван Гог]] }} '''Винсент Виллем ван Гог''', '''Ван Гог''' ({{lang-nl|Vincent Willem van Gogh}}) — [[культура Нидерландов|нидерландтәи]] [[живописец|асахьаҭыхҩы]], [[графика|аҿыханҵаҩ]], « [[Прекрасная эпоха|аепоха хазына]]» иреиҳау асахьаҭыхҩцәа ируаӡәку, [[постимпрессионизм|апостимпрессионисттә еиҿкаара]] аԥхьагылаҩ ҳәа иԥхьаӡоу ([[Сезанн, Поль|Поль Сезанн]]и [[Гоген, Поль|Поль Гоген]]и днарываргыланы), зырҿиарала XX-тәи ашәышықәсазтәи аҿыханҵа анырра ду азҭаз.<ref>{{Cite web|url=https://westbrabantsarchief.nl/collectie/voorouders/deeds/8759da72-f8d9-11df-a690-cd95c1e286e2?person=c5de19da-f8dd-11df-a690-cd95c1e286e2|title=Voorouders|website=westbrabantsarchief.nl|access-date=2024-02-16|archive-date=2023-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604125738/https://westbrabantsarchief.nl/collectie/voorouders/deeds/8759da72-f8d9-11df-a690-cd95c1e286e2?person=c5de19da-f8dd-11df-a690-cd95c1e286e2|url-status=live}}</ref> Жәашықәса инарыцны ирҿиара иабзоураны 2100 усумҭа аԥиҵеит, урҭ рҟынтә 870 раҟара ахәшашәыгала иҭыху асахьақәа роуп. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[портрет|апортреҭқәа]], [[автопортрет|автопортреҭқәа]], [[пейзаж|аԥсабарасахьақәа]], акипарисқәеи, азеиҭынҵлақәеи зну [[натюрморт|анатиурмортқәеи]], [[панно|апанноқәеи]], иара убас ачарыци, азараҟьеи рмыхурсҭақәа зну. Иԥсы ахьынӡаҭаз иара акритикцәа рылаԥшҳәаа дыҵашәомызт. == Инысымҩа == === Ихәыҷреи иҿареи === Диит Нидерланды аладахьы, Бельгиа аҳәаа азааигәара. Винсент иаб Теодор ван Гог, диит жәабранмза 8, 1822 ш азы, [[Нидерландская реформатская церковь|ареформациатә уахәама]] апастор иакәын, иан Анна Корнелиа Карбентус, [[Гаага|Гаагатәи]] ашәҟәыхҟьаҩы, ашәҟәыҭиҩы иԥҳа лакун. Винсент Теодори Анна Корнелиеи быжьҩык рыхшара рҟынтә аҩбатәи иакәын. Иара иабду, иаб иаб ихьӡ ихҵан, уигьы иԥсҭазаара зегьы апротестанттә уахәама иазикит. Ари ахьӡ Теодори Аннеи раԥхьатәи рхәыҷы изкны ирыман, уи Винсент диаанӡа шықәсык аԥхьа диит, аха ҽнакгьы дзымнеит, иԥсҭазаара далҵит. Убас ала Винсент аҭаацәараҿы ахәыҷқәа зегьы дреиҳабхеит. Винсент даниы ашьҭахь ԥшьышықәса анҵы, лаҵарамза 1, 1857 ш азы, иашьа [[Ван Гог, Тео (торговец картинами)|Теодорус ван Гог]] (Тео) диит. Уи идагьы, Винсент диман Кор захьӡыз аиашьа(Корнелис Винсент, лаҵарамза 17, 1867) хҩык аиҳәшьцәа - Анна Корнелиа (жәабранмза 17, 1855), Лиз (Елизабет Губерта, лаҵарамза 16, 1859), [[Ван Гог, Вил|Вил]] (Виллемина Иакоба, хәажәкырамза 16, 1862). Винсент зҟазшьа уадаҩыз, ихамаԥагьаз, игәыԥҵәагаз хәыҷын, уи азы иҭаацәара лассы-лассы иқәнагаз дақәдыршәон. Игувернантка лажәақәа рыла, егьырҭ дрылызкаауаз ҷыдарак илан, ахәыҷқәа зегь рахьтә Винсент лгәы изҭамызт, насгьы лара уи иаԥсоу ак илҵып ҳәа дыҟамызт. Иҭаацәара рҿы даныҟамыз Винсент иҟазшьа ҭынчын, дынкахәыцуа дыҟан, шамахамзар егьырҭ ахәыҷқәа дрыцыхәмаруамызт. Иқыҭауаа рзы згәы еизадаз, аҟазшьа бзиа змаз, арыцҳашьара злаз, иԥхашьа-ԥхаҵо иҟаз, ахӡырымгара злаз хәыҷы хаак иакәны дыҟан. Быжь-шықәса анихыҵуаз иара ақыҭа школ дҭалеит, аха шықәсык ашьҭахь уи дҭыргеит, иаҳәшьа Аннеи иареи аҩны аҵара ддырҵеит, агувернантка дрыман. Жьҭаарамза 1, 1864 ш азы Зевенберген ақалақь аҿы иҟаз ашкол-интернат ахь ддәықәырҵеит. Винсент уахь ицара агәырҩа рацәа изаанагеит; дандухагьы уи атәы ихашҭуамызт. Цәыббрамза 15, 1866 азы [[Тилбург|Тильбург]] ақалақь аҿы иҟоу Виллем аҩбатәи иколлеџь аҿы аҵара далагеит. Винсент абызшәақәа бзианы ицааиуан — [[Афранцыз бызшәа|афранцыз]], [[Англыз бызшәа|англыз]], [[Алман бызшәа|анемец]] бызшәақәа. Иара убас уаҟа асахьаҭыхра идырҵон. Хәажәкыра мза, 1868 шықәсазы, аҵарашықәс абжара инеигахьан еиԥш, Винсент иаалырҟьан ашкол аанрыжьны аҩныҟа дхынҳәуеит. Убри алагьы аҷкәын иформалтә ҵара хыркәшахоит. Ихәыҷра ашықәсқәа абас игәалаиршәон: ''Схәыҷра аамҭа лашьцан, ихьшәашәан, иҭацәын...''. === Ахәаахәҭратә еилахәыраҿы иусура, имиссионертә ус === [[Афаил:VincentVanGoghFoto.jpg|мини|150px|Винсент ван Гог 18 шықәса анихыҵуаз (1871-1872)<ref>{{Cite news|title=Сенсация в мире искусства: на знаменитом портрете Винсента Ван Гога изображён не он|url=https://vm.ru/news/563439.html|work=Вечерняя Москва|access-date=2018-12-02|lang=ru|archive-date=2018-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202202619/https://vm.ru/news/563439.html}}</ref>|альт=]] 1869 шықәса, ԥхынгәымзазы асахьаҭыхра- ахәаахәҭратә еилахәыра [[Goupil & Cie]] [[Гаага|гаагатәи]] аҟәша аҟны аусура далагоит, уи иаб иашьа Винсент («Иаб иашьа Сент») ихатәын. Уаҟа иара аҭиҩы ихәҭаз аҵара иоуит. Раԥхьаӡа, иҟазахаран иҟаз Винсент иусура гәацԥыҳәара дула напы аиркит, алҵшәа бзиақәа ааирԥшит, 1873 ш, рашәарамзазы Goupil & Cie [[Лондон|Лондонтәи]] аҟәшахьы диаргеит. Аҟазара аусумҭақәа есыҽны иахьибоз иабзоураны иара асахьаҭыхра атәы еиликаауа, пату ақәиҵо далагеит. Уи адагьы ақалақь амузеиқәеи агалереиақәеи дырҭаауан, [[Жан-Франсуа Милле]]и [[Жюль Бретон|Жиуль Бретон]]и русумҭақәа дрыхәаԥшуан. Нанҳәамза анҵәамҭазы Винсент Урсула Лоиери лыԥҳа Евгениеи рыҩны аҟны ауада қьырала иганы, уахь нхара диасит. Евгениа бзиа дибон ҳәа агәаанагара ыҟоуп, амала раԥхьатәи аамҭазы инысымҩа зыҩуаз аӡәырҩы агха рыхьуан, Евгениа лан лыхьӡ Урсула ҳәа лыхьӡҵаны иадырбон. Жәашықәсақәа рыҩныҵҟа иҟаз аилагарақәа инарыцҵаны, аҵыхәтәантәи аҭҵаарақәа Винсент Евгениа лакәымкәа, Каролина Ҳаанебик зыхьӡыз анемка бзиа дибон ҳәа азгәарҭоит. Иҟаҵәҟьаз иахьагьы еилкаам. Бзиа иибоз аҭыԥҳа мап ахьицәылкыз исахьаҭыхыҩхараны иҟаз арԥыс даара игәнигеит, игәы канажьит; хәыҷы-хәыҷла иус ахь имаз аинтерес ицәыӡит, [[Абиблиа|Аԥшьашәҟәы]] дазхьаԥшуа далагеит. 1874 ш азы Винсент афирма [[Париж|Парижтәи]] аҟәшахьы диаргеит, аха хымзтәи иусура ашьҭахь еиҭа Лондонҟа дцеит. Иусқәа еиҳа- еиҳа еицәахо ицон, 1875 ш. лаҵарамзазы иара ҩаԥхьа Парижҟа диаргеит, уаҟа [[Парижский салон|Салон]]и [[Лувр]]и рҿы имҩаԥысуаз ацәыргақәҵақәа дырҭаауан, аҵыхәтәаны асахьаҭыхраҿы ихы ԥишәо далагеит. Хәыҷы-хәыҷла уи аус иаамҭа рацәаны имнахуа иалагеит, Винсент иусура зынӡа игәы ахшәеит, «аҟазара- асахьақәа зҭиуа ауаа иреицәоу аӷацәа амаӡам» ҳәа азыӡбаны. Аҵыхәтәаны, 1876 шықәса хәажәкырамза анҵәамҭазы, афирма Goupil & Cie аҟны иусура дамырхит, иуацәа, аилахәыра аԥшәмацәа рыдгылара шимазгьы. 1876 ш ​​азы Винсент [[Англызтәыла|Англиаҟа]] дхынҳәит, уаҟа Ремсгеите аинтернат аҿы рҵаҩыс аусура далагоит, аха ауалафахәы изыршәаӡомызт. Убри аамҭазы, иаб иеиԥш, папыс дҟаларц азы агәаҳәара изцәырҵит. Ԥхынгәымзазы Винсент даҽа школк ахь диасит - Аизлворт (Лондон азааигәара), уаҟа рҵаҩыс, иара убас апастор ицхырааҩыс аус иуан. абҵарамза 4 рзы Винсент раԥхьатәи абжьагажәа иҳәеит. [[Аевангелие|Аевангелие]] ахь имаз аинтерес иацлон, арыцҳацәа абжьагажәа рзеиҭаҳәаразы агәаҳәара иоуа иалагеит. Винсент [[Рождество|Қьырса аныҳәа]]зы иҩныҟа дцеит, иани иаби Англиаҟа дыхнымҳәырц азы иабжьо иалагеит. Винсент Нидерланды даанхеит, насгьы [[Дордрехт]] ақалақь ашәҟәыҭирҭаҿы шықәсыбжак аус иуан. Ари аус иара игәаԥхомызт; иаамҭа аиҳарак [[Абиблиа|Аԥшьашәҟәы]] ацыԥҵәахақәа анемец, англыз, афранцыз бызшәақәа рахь еиҭеигон, ма дҭыхуан. Винсент пасторс иҟаларазы имаз агәазыҳәарақәа ирыдгылаз иҭаацәа, лаҵарамза 1877 азы [[Амстердам|Амстердамҟа]] ддәықәырҵоит, уаҟа иаб иашьа адмирал Иан ван Гог иҿы нхара далагеит. Араҟа иара гәацԥыҳәарала иҽазыҟаиҵон, иаб иашьа пату зқәырҵоз, еицырдыруаз атеолог Иоганесс Стрикер инапхгарала, ауниверситет атеологиа аҟәшахьы аҭаларазы аԥышәарақәа рыҭира иҽазыҟаиҵон. Аҵыхәтәаны иҵара игәы ахшәан, иаанижьит. Ԥхынгәымза 1878 азы Амстердамынтә дцеит. Ауаа дрыхәарц азы имаз агәаҳәара [[Брюссель|Бриуссель]] азааигәара Лакене иҟаз апастор Бокма ишкол ахь днанагеит. Уаҟа абжьагажәақәа рҳәаразы хымзтәи акурсқәа дырхысит.(Аха агәаанагара ыҟоуп урҭ дрылымгаӡеит ҳәа. Иҟазшьа бааԥси, агәам ихьыссы дахьныҟәози ирхырҟьаны дҭырцеит ҳәа) Ԥхынҷкәынмза 1878ш. азы, Винсент Боринаж иаҵанакуаз Патиураж ақыҭахь шықәсыбжак миссионерс дцеит, [[Бельгиа|Бельгиа]] аҩадахьы иҟоу ашахтиорцәа рраион ахь, уаҟа иара аус ӷәӷәа нап аиркит: ачымазаҩцәа дырҭаауан, аҵара змамыз Аԥшьашәҟәы дырзаԥхьон, ахәыҷқәа аҵара дирҵон, уахынла аԥарарҳаразы [[Палестина (историческая область)|Палестина]] ахсаалақәа ҭихуан. Ари аҩыза ахымҩаԥгашьазы аҭыԥантәи ауааԥсыреи Аевангелиетә Еилазаара алахәылацәеи даара ргәы дақәшәеит, убри аҟынтә ҩынҩажәижәаба франк ауалафахәы ирҭо иалагеит. Шықәсыбжактәи аҵара данахыслак ашьҭахь, ван Гог иҵара ацҵаразы Аевангелиетә школ дҭаларц игәы иҭеикхьан, аха иҵара иахыршәааз аԥара дискриминациоуп ҳәа азыԥхьаӡаны, аҵара мап ацәикит. Убри аан, Винсент ашахтақәа реиҳабацәа рахь аусзуҩцәа рыхьӡала, урҭ русуратә ҭагылазаашьақәа реиӷьтәразы ааԥхьара ҟаиҵеит. Ашәҟәы мап ацәыркит, насгьы ван Гог ихаҭа Бельгиатәи апротестанттә уахәама асинодтә еилахәыра аӡбарала абжьагажәаҳәаҩ имаҵзура дамырхит. Ари ахҭыс иара даара хьаас иҟаиҵеит. === Сахьаҭыхҩны иҟалара. === Патиураж иҟалаз ахҭысқәа ирыхҟьаны иоуз адепрессиеи агәкаҳареи иҽырцәихьчарц азы, Ван Гог ҩаԥхьа аҿыханҵара иҽазикырц иҭаххеит, аҵара дазхәыцуа далагеит, 1880ш азы иашьа Тео ицхыраарала [[Брюссель|Бриуссельҟа]] дцеит, уаҟа [[Королевская Академия изящных искусств в Брюсселе|илыԥшааху аҟазара Академиаҿы]] аҵара далагеит. Аха шықәсык ашьҭахь Винсент иҵара ааныжьны иани иаби рахь дхынҳәит. Иԥсҭазаара ари апериод азы, асахьаҭыхҩы абаҩхатәра иламзаргьы ҟалоит, ихадоу аџьабаа ду абара, ахы аус адулара ауп ҳәа ԥхьаӡаны, ихала ихы аус адиулон. Уи аамҭазы ван Гог ацәанырра ҿыц изцәырҵит, икузина, аԥҳәыс еиба Кее Вос-Стрикер бзиа дибеит, лара лԥа длыманы рыҩны сасра дыҟан. Аԥҳәыс ицәаныррақәа мап рцәылкит, аха Винсент леиҽырбара даҟәыҵуамызт, уи азы иуацәа зегьы иҿагыло иалагеит. Аҵыхәтәаны дцарц иҳәеит. Ван Гог, ҩаԥхьа игәы каҳаит, ихатә ԥсҭазаара аиҿкааразы аҽазышәарақәа наӡаӡа мап рцәикырц ӡбаны, Гаагаҟа дцеит, уаҟа асахьаҭыхра далагеит, иҭынхак иҿы иҽазыҟаиҵон- Гаагатәи асахьаҭыхратә школ ахаҭарнак [[Мауве, Антон|Антон Мауве]]. Винсент аус рацәаны иуан, ақалақь аԥсҭазаара дацклаԥшуан, еиҳарак ауаа ӷарқәа ахьынхоз аҭыԥқәа. Аԥштәқәа рыла аԥышәарақәа мҩаԥигон, ақәатәаҿы еиуеиԥшым атехникақәа еилаиҵон — аҟәа, акалам, асепиа, аӡшәыга (“Ашьҭахьтәи агәараҭақәа”, 1882, акалам, аҟәа, ақьаад ашәыгахьшьыга, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло; « Ахыбрақәа. Ван Гог иҟазарҭа аҟынтә асахьа» 1882 ш. Париж Ж. Ренан ихатәы коллекциа). Аҟаза анырра ду инаҭеит [[Барг, Шарль|Шарль Барг]]а ицхыраагӡа “Асахьа аҭыхразы акурс” захьӡыз. Иара ацхыраагӡа алитографиақәа зегьы 1880/1881 шықәсқәа рзы ирықәҭихуан, 1890 шықәсқәазы уи ахәҭак мацара. Гаага данынхоз асахьаҭыхҩы аҭаацәара аԥҵара иҽазишәеит. Уи далихит зцәазтәымкәа иҟаз акаҳԥы [[Хорник, Клазина Мария|Клазина Мариа Хорник]]. Винсенти лареи амҩаду аҿы еиқәшәеит, лҭагылазаашьа аниба дрыцҳаишьан, лыԥҳа длыманы иара иахь нхара ииасыртә лабжьигеит(хара имгакәа лара аԥа длоуит). Ари ахҭыс еимакны аҟазеи иҩызцәеи иҭынхацәеи ӷәӷәала иеисит, аха Винсент ихаҭа насыԥ иман: амодель диоуит. Аха Клазина Мариа лҟазшьа хьанҭахеит, хара имгакәа ван Гог иҭаацәаратә ԥсҭазаара каамеҭхеит. Иаарласны дара еиԥырҵит. Асахьаҭыхҩы уаҳа Гаага даангылар иҭахымхеит, нас Нидерландқәа рыҩадахьы, [[Дренте]] апровинциахь дцеит, уаҟа иара қьалак дыҩналеит, аҟазарҭа еиԥш иҟаҵаны, апеизажқәа ҭыхуа имшқәа зегьы аԥсабараҿ ихигон. Аха пеизажистс ихы иԥхьаӡомызт аҟынтә, урҭ рацәак дрызҿлымҳамызт, - ари апериод аан иҭыху асахьақәа жәпакы анхацәа ирызкуп, урҭ есыҽнытәи русуреи рыбзазашьеи. Ван Гог заатәи иусумҭақәа ареализм иаҵанакуеит, аха урҭ рынагӡашьеи атехникеи ареализм ахыԥхьаӡалара даара иуадаҩуп. Асахьаҭыхҩы исахьаҭыхратә ҵара ахьмаҷыз иахҟьаны дзықәшәоз апроблемақәа иреиуан ауаҩытәыҩса ифигура аарԥшра ахьилымшоз. Убри иахҟьаны иара ирҿиараҿы ихатә ҷыдара ааирԥшуа далагеит-, ауаҩы ифигура еихатыруа, аԥсабара иахәҭакны, зны-зынла акалагьы уи иеиԥшны иааирԥшуа далагеит. Уи даара еилыкка иубарҭоуп исахьаҭыхымҭа «Адгьылҵәа еиҭазҳауа анхаҩи анхаҩԥҳәыси» аҟны (1885, Кунстхауз, Циурих), уаҟа ақыҭанхацәа рфигурақәа ахрақәа иреиԥшуп, насгьы рхы аҩахараҵәҟьа рылымшо, алаԥшҳәаа ацәаҳәа ҳарак рықәыӷәӷәошәа иҟоуп. Атема абри аҩыза азнеишьа убарҭоуп еиҳа ихьшәаны иҭыхыз асахьа «[[Красные виноградники в Арле|Аӡахәаҭара ҟаԥшьқәа]]» аҟны (1888, Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҿыханҵатә ҟазара амузеи, Москва). 1880-тәи ашықәсқәа асахьақәеи аетиудқәеи рсериа аҟны. (“[[Выход из протестантской церкви в Нюэнене|Нуенентәи апротестанттә уахәама адәылҵра]]” (1884-1885), “Анхаҩԥҳәыс” (1885, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло), “[[Едоки картофеля|Адгьылҵәа афаҩцәа]]” (1885, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), “[[Старая церковная башня в Нюэнене|Ниуенентәи ажәытәтәи ауахәама абааш]] ” (1885). Исахьаркыратәу агамма еиқәа ала иҭыху, ауаҩы игәаҟрақәеи игәкаҳареи зныԥшуа, асахьаҭыхҩы ипсихологиатә ҭынчымра узырбо, еибархханы иҟоу атмосфера ааирԥшит. Иара убри аамҭазы асахьаҭыхҩы апеизаж ахь ихатәы азнеишьа иԥшааит. Аԥсабара ҩныҵҟала ишидикыло ауаҩы иҿырԥшны аҭыхра далагеит. Иара ихаҭа иажәақәа исахьаҭыхратә кредо акәны иҟалеит: «Аҵла анҭухуа афигура еиԥш уазнеила» 1885 шықәсазы ван Гог Дренте аанижьит, аҭыԥантәи апастор игәаӷ ахьикыз азы. Апастор асахьаҭыхҩы изы модельс анхацәа ҟалар имуа далагеит, аҟаза ихымҩаԥгашьа ҽеим ҳәа ахьӡ ихиҵеит. Винсент [[Антверпен|Антверпенҟа]] дцеит, уаҟа ҩаԥхьа асахьаҭыхразы аҽазыҟаҵарақәа дрылагеит - Аҟазаратә Академиа асахьаҭыхратә класс аҿы. Хәылбыҽхала ахатэы школ ахь дныҟәон, уаҟа зцәа хтыз амодельқәа рсахьа ҭихуан. Аха жәабранмза 1886 шықәсазы Антверпен аанрыжьны Парижҟа, иашьа Тео иахь дцеит, уаҟа уи асахьаҭыхымҭақәа иҭиуан. Винсент иԥсҭазаараҿы ихацыркхеит Парижтәи аамҭа, иара асахьаҭыхыҩ изы даара ихырҳагаз, хҭысла ибеиаз аамҭаны иҟалеит. Аҟаза Европа зегьы еицырдыруаз арҵаҩы [[Кормон, Фернан|Фернан Кормон]] ихатә ҟазарҭа даҭаауа далагеит, [[импрессионизм|аимпрессионизмтәи]] асахьаҭыхра ҭиҵаауан, [[укиё-э|иапониатәи агравиура]], [[Гоген, Поль|Поль Гоген]] исинтетикатә усумҭақәа. Ари апериод аҩнуҵҟа ван Гог исахьақәа рыԥшшәыеилазаара лашахеит, анышә аԥшшәқәа дрыцәхьаҵит, жәҩангәыԥшшәыла цқьа, ахьтәы-аҩежь, аҟаԥшь аԥшәқәа ааирԥшуа далагеит, иара иусумҭақәа ишрызҷыдаз еиԥш адинамика зныԥшуа ахьшьқәа ҟаиҵон (“[[Агостина Сегатори в кафе «Тамбурин»|Агостина Сегатори Тамбуринтәи акаҳуажәырҭаҿы]]” (1887-1888шш, Амстердам, ван Гог имузеи), « Сена ихыу ацҳа» (1887, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), “Папаша Танги” (1887, Роден имузеи, Париж), “[[Вид на Париж из квартиры Тео на улице Лепик|Лепик имҩаду аҿы иҟоу Тео иуада аҟынтәи Париж асахьа]]” (1887, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам). Иапонтәи аҿыханҵеи [[ксилография|аксилографиеи]] (амҿтәы гравиура), аԥшшәыеилазаара ада, аҟаза ирҿиараҿы ҿырԥшыгас иҟаиҵо далагеит, уи иабзоураны иусумҭақәа егьырҭ аимпрессионистцәа рыҟны еиԥш, аҭынчреи аҭышәынтәалареи релементқәа рныԥшуа иалагеит. Асахьаҭыхҩы урҭ рҟынтәи џьоукы - [[Анри де Тулуз-Лотрек]]ом, [[Писсарро, Камиль|Камиль Писсарро]], [[Дега, Эдгар|Едгар Дега]], [[Гоген, Поль|Поль Гоген]], [[Бернар, Эмиль|Емиль Бернар]] — иашьа иабзоурала драбадырит, Париж даннеи ашьҭахь хара имгакәа. Абарҭ аибадыррақәа аҟаза изы зегь реиҳа ихәарҭоу анырра ҟарҵеит: иара иҟазара пату ақәызҵоз, доуҳала изааигәаз ауаа иԥшааит, аимпрессионистцәа рцәыргақәҵақәа гәацԥыҳәарыла ихы рылаирхәуа далагеит, урҭ мҩаԥысуан ақьафурҭа « Ла Фурш», акаҳуажәырҭа «Тамбурин», анаҩс «Ихьыԥшым атеатр» афоие рыҟны. Аха Ван Гог исахьақәа ауаа ргәы ҭырҟьеит, убри аҟнытә иара ҩаԥхьа ихы аус адиуло далагеит — [[Делакруа, Эжен|Ежен Делакруа]] иԥшшәқәа ртеориа аҭҵаара, [[Монтичелли, Адольф|Адольф Монтичелли]] иҿыханҵа, иапониатәи ԥшшәы рацәала иҩычоу агравиурақәа, иааизакны иҟьаҟьоу мрагыларатәи аҟазара ҳәа изышьҭоу. Аҟаза иаԥҵамҭақәа раӷьырак Парижтәи аамҭа иаҵанакуеит — ҩышәи ҩажәи жәаба инарзынаԥшуа. Урҭ ирылукаауеит еиуеиԥшым анатиурмортқәеи ахатәы портреҭқәеи, «Абашмакқәа» ҳәа азеиԥш хьӡы змоу асериа (1887ш, Аҟазаратә музеи, Балтимор), апеизажқәа. Ван Гог исахьақәа рҿы ауаҩы ироль аҽаԥсахуеит — уи ма зынӡа дыҟаӡам, мамзаргьы иара ды[[стаффаж]]уп. Иусумҭақәа рҿы аҳауеи, атмосфереи, аԥшшәы беиеи цәырҵуеит, аха аҟаза иара ихатәала иааирԥшуеит атмосфератә ниуансқәа, аформақәа еиламҵакәа, аелементқәа рхаҿқәеи, рфигурақәеи алкааны. Абас еиԥш иҟоу азнеишьа иаҿырԥштәны иҟоуп асахьа «Сент-Марие амшын» (1888, Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҟазаратә музеи, Москва). Асахьаҭыхҩы иҟазаратә ԥшаарақәа асахьаҭыхра астиль ҿыц ахь днаргеит — апостимпрессионизм ахь.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vangoghmuseum.nl/en/stories/inspiration-from-japan?v=1|title=Inspiration from Japan|publisher=www.vangoghmuseum.nl|access-date=2020-05-25|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611151117/https://www.vangoghmuseum.nl/en/stories/inspiration-from-japan?v=1|url-status=live}}</ref> === Аҵыхәтәантәи ишықәсқәа. Ирҿиара ашәҭымҭа === Ван Гог иҟазара шеихеиҳауазгьы, ауааԥсыра исахьақәа рыдыркыломызт, иаархәомызт. Винсент уи даара игәнигон. 1888 ш. жәабранмза аҽеиҩшамҭаз, аҟаза Париж ааныжьны Франциа аҩадахьы, [[Арль|Арльҟа]] нхара диасырц иӡбеит - уаҟа иара игәы иҭеикит "Аҩадатәи аҟазарҭа" аиҿкаара - еиҵагыло абиԥарақәа рзы ирҿио, здунеихәаԥшышьақәа еиқәшәо асахьаҭыхҩцәа рхеилак. Ван Гог ԥхьаҟатәи русураҿы зегь реиҳа ихадоу ароль [[Гоген, Поль|Пол Гоген]] ииҭеит. Тео уи аус ԥарала дадгылеит, иара убри ашықәс азы Винсент Арльҟа нхара диасит. Уаҟа иара иҟазаратә стильи исахьаҭыхратә программеи рҷыдарақәа аҵыхәтәанынӡа иааԥшит: «Сыблақәа ирбо ишыҟаҵәҟьо аарԥшра аҭыԥан, аԥшшәы еиҳа ахы иақәиҭны схы иасырхәоит, еиҳа еиӷьны схы аарԥшразы». Уи апрограмма иалҵшәахеит «импрессионисттәым» атехника аԥҵара аҽазышәара. Уи адагьы, Винсент аҭыԥантәи аԥсабара аҵакы еиҳа инарҵауланы аарԥшразы асахьеи аԥшшәи р[[синтез]] аҟаҵара далагеит. Ван Гог аимпрессионисттә сахьаҭыхратә методқәа рыцәхьаҵра шиҭаххазгьы, ари астиль иусумҭақәа ӷәӷәала ишанырруаз убарҭан, ҷыдала алашара аарԥшраҿы (« Ашәҭра иаҿу атамаҵла», 1888, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло) мамзаргьы аԥштәы рацәа ахархәараҿы ( « Арль иҟоу Англуа ацҳа». 1888, Вальраф-Рихарц Киольн имузеи).Уи аамҭазы, аимпрессионистцәа реиԥш, Ван Гоггьы еиԥшу асахьа аазырԥшуа аусумҭақәа рсериа аԥиҵеит, аха алашара аеффектқәа ишыҟаҵәҟьоу иаамырԥшӡакәа, аԥсабара аԥсҭазаара инҭкааны аарԥшра иҽазишәеит. Урҭ рнаҩсангьы, ари апериод иалагӡаны аҟаза асахьаркыратә форма ҿыц ззииԥшааз.апортреҭқәа жәпакы ҭихит. Асахьаҭыхҩы амцабз еиԥшыз иҟазаратә темперамент, агармониа иҽазышәара, аԥшӡареи анасыԥи рахь имаз игәазыҳәара, урҭ инарываргыланы ауаҩы иҿагылаз амчқәа рыцәшәара уҳәа, абарҭ ацәаныррақәа зегьы рныԥшит аладатәи амра аԥштәқәа рыла илашо ипеизажқәа (« [[Жёлтый дом (картина Ван Гога)|Иҩежьу аҩны]]» (1888), « [[Кресло Гогена|Гоген икресло]]» (1888). « Ачархра. Ла- Кро арха» (1888, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), ма ԥхыӡ бааԥсык угәалазыршәо асахьақәа рҿы («[[Ночная терраса кафе|Акаҳуажәырҭа атерраса уахынла]]» (1888, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло); (1888, (« [[Красные виноградники в Арле|Арль иҟоу ақәаҵа ҟаԥшьқәа]]»([[Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина|Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҟазаратә музеи]], Москва)), иара убасгьы зыԥсы ҭам амаҭәарқәа (“[[Спальня в Арле|Арль иҟоу ван Гог ишьҭаларҭа]] ” (1888, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам). Аҟаза исахьақәа рколориттә еилазаара еиҳа еибархханы, адинамика аманы иҟалоит (“ [[Сеятель (картина Ван Гога)|Алаҵаҩ]]», 1888 Биурле ифонд. Циурих). («[[Ночное кафе|Уахынлатәи акаҳуажәырҭа]]”, 1888, Иельтәи ауниверситет Аҟазаратә Галереиа, Ньиу-Хеивен; “ [[Спальня в Арле|Арль иҟоу ван Гог ишьҭаларҭа]] ” (1888, Винсент ван Гог имузеи), Амстердам). Зыԥсҭазаара зегьы Арль инхоз [[Кальман, Жанна|Жанна Кальман]] лажәақәа рыла, 13 шықәса анылхыҵуаз лаб идәқьан аҿы дылбеит ван Гог. Асахьаҭыхҩы «дҟьашьны, иҽеимкәа деилаҳәазшәа, цәгьашақә дыҟазшәа» лнарбеит. Даҽа интервиук аҿы лара илҳәеит, имаҵ шылымуз, избанзар «иара узҵымӡаауа агәнаҳа иеиԥш дҿаасҭан, иҟазшьа бааԥсын, насгьы арыжәтә афҩы ихышәшәон» ҳәа.<ref name="CNN">{{cite web|url=http://www.cnn.com/WORLD/9708/04/obit.oldest/|title=World's oldest person dies at 122|date=1997-08-04|publisher=CNN|lang=en|access-date=2013-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322033130/http://www.cnn.com/WORLD/9708/04/obit.oldest/|archive-date=2014-03-22|url-status=live}}</ref><ref name=" chocolates">{{статья|автор=Morris D.|заглавие=Alcohol, cigarettes, chocolates and sweets - The secrets of a long life?|ссылка=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1008681/Alcohol-cigarettes-chocolates-sweets--The-secrets-long-life.html|язык=en|издание=[[Daily Mail]]|тип=газета|год=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140121155138/http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1008681/Alcohol-cigarettes-chocolates-sweets--The-secrets-long-life.html|archive-date=2014-01-21|издательство=DMG Media}}</ref> жьҭаарамза 25, 1888 шықәса рзы Поль Гоген Арльҟа нхара диасит, аҿыханҵа «Аҩадатәи аҟазарҭа» аиҿкаара аидеиа алацәажәаразы. Аха, ҭынч изымеицәажәеит, аимакқәеи аисрақәеи рахь ииасит: Гоген ван Гог ҭакԥхықәрада аус дазнеиуеит ҳәа азиԥхьаӡеит, ван Гог иакәзар Гоген иаку аҿыханҵа аидеиа шԥаизеилымкааи ҳәа иџьеишьон. Аҵыхәтәаны, Арль ҭынч аусура згәы иҭаз Гоген, уи анизымыԥшаа, дықәҵны дцарц иӡбеит. Ԥхынҷкәынмза 23 ахәылбыҽха, иҩызеи иареи ҩаԥхьа ианеис ашьҭахь, ван Гог иҩыза адалақь кны дизыҵҟьеит. Гоген машәыршәа ауп Винсент дышникылаз. Ари аимак-аиҿак иазку аҵабырг иахьанӡагьы инҭкааны еилкаам, Гоген дышижәлаз аҭагылазаашьақәагьы убрахь иналаҵаны(ахәҭакахьала, ван Гог Гоген дшыцәаз ауп дышиқәлаз ҳәа аверсиа ыҟоуп, аҵыхәтәантәи ианаамҭаз дахьҿыхаз ауп аԥсра дацәызыхьчаз ҳәа), уи аухаҵәҟьа ван Гог илымҳаҟатара ԥиҟеит.<ref>{{Статья|ссылка=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC539517/|автор=Cohen B.|заглавие=A tale of two ears|год=2003|язык=en|издание=J R Soc Med|тип=Journal|номер=96(6)|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112346/https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC539517/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reshenie.vcc.ru/magazine/issues/a762020/view/article/1557587|title=Ван Гог — художник с раненым сердцем|lang=ru|website=Журнал «Решение вместе с Decision»|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112353/https://reshenie.vcc.ru/magazine/issues/a762020/view/article/1557587|url-status=live}}</ref> Зегьы ирыдыркыло аверсиа инақәыршәаны, ван Гог иҩыза изиуыз ацәгьара дахьахьхәыз азы иҟаҵеит; иара убас, аҵарауаа џьоукы ван Гог ихымҩаԥгашьа дахьымхәӡеит, [[абсент]] лассы-лассы иахьижәуаз азы, ихы ахьеилаԥсаз ауп иҟаиҵаз зыхҟьаз ҳәа рыԥхьаӡоит. Уи ауха Гоген ихаҭа ван Гог дихәит, иара адалақь кны данизыҵҟьа- ҳәа даҽа версиакгьы ыҟоуп. Гоген аҳәеилышьра дазҟазан, [[Рапира|арапирала]] ван Гог иарӷьа лымҳаҟатара ҿахиҵәан, иабџьар аӡиас иалеижьит ҳәа.<ref>{{Cite web|url=https://style.rbc.ru/repost/5fa146429a7947fab6ef1a59|title=Ученые предложили новую версию истории с отрезанным ухом Ван Гога|website=РБК Стиль|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112348/https://style.rbc.ru/repost/5fa146429a7947fab6ef1a59|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azbukamedia.com/verojatno-pravda-van-gog-sam-sebe-otrezal-uho/|title=Ван Гог сам себе отрезал ухо: вероятно правда! - Azbuka media|lang=ru-RU|last=|date=2024-03-09|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112348/https://azbukamedia.com/verojatno-pravda-van-gog-sam-sebe-otrezal-uho/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/was-truth-the-biggest-casualty-in-the-case-of-vincent-and-his-severed-ear-1678988.html |title=Was truth the biggest casualty in the case of Vincent and his severed ear |access-date=2021-10-04 |archive-date=2021-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004190715/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/was-truth-the-biggest-casualty-in-the-case-of-vincent-and-his-severed-ear-1678988.html |url-status=live }}</ref> Адырҩаҽны, ԥхынҷкәынмза 24 рзы, Винсент апсихиатриатә хәышәтәырҭахь дыргеит, уаҟа [[эпилепсия височных долей|ичымазара]] даҽазныкгьы ӷәӷәала ахы цәырнагеит, уи иахҟьаны аҳақьымцәа зхы зызнымкыло ахеилагацәа рпалатахь диаргеит. Тео иҟалаз атәы иаҳәаны, Гоген ахәшәтәырҭаҿы ишьҭаз ван Гог дымбаӡакәа, ирласны Арль аанижьит. Аремиссиа аамҭақәа раан, Винсент иҟазарҭахь доурыжьларц аҳәара ҟаиҵон, уаҟа иусура иациҵарц азы, аха Арль ауааԥсыра ақалақь ахада иахь ашәҟәы рҩит, ауааԥсыра зхы еиқәшәам аҟаза ицәырыхьчарц азы. Ван Гог Арль азааигәара иҟаз, [[Сен-Реми-де-Прованс|Сен- Реми-де-Прованс]] игылаз зыпсихьика еилагоу ауаа рхәышәтәырҭа Сен- Поль дышьҭаларц идыргалеит, уахь Винсент лаҵарамза 3, 1889 шықәсазы дцеит. Уаҟа иара шықәсык дыҟан, ааԥсарак ҟамҵаӡакәа асахьа ҿыцқәа рҭыхра даҿын. Уи аамҭа иалагӡаны иара иаԥиҵеит шәи ҩынҩажәи жәаба инареиҳаны асахьаҭыхымҭақәеи, шәкы инарзынаԥшуа асахьаҭыхымҭақәеи акварельқәеи. Усҟантәи аамҭазы еиҳарак иҭихуаз анатиурмортқәеи апеизажқәеи ракәын, урҭ еиԥшымзаарас ирымаз анервтә ҭынчымреи адинамизми ракәын. (« [[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]», 1889, еиҿагыло аԥштәқәа рхархәара, зны-зынла, атонбжақәа рхархәара («Азеиҭынҵлақәа рпеизаж» 1889 Џь. Г. Уитни еизгамҭа, Ниу-Иорк; « [[Пшеничное поле с кипарисом|Акипарисқәа зықәгылоу ачарыц дәы]]». 1889. Метрополитен амузеи. Ниу- Иорк. 1889 шықәса анҵәамҭазы иара ааԥхьара ирҭеит «[[Общество XX|Ҩажәаҩык ргәыԥ]]» захьӡыз Бриуссельтәи ацәыргақәҵахь, уаҟа иаразнак аҟаза иусумҭақәа рахь иколлегацэеи аҟазара абзиабаҩцәеи азҿлымҳара рызцәырҵит. Аха уажәшьҭа уи ван Гог дамыргәырӷьеит, дшамеигәырӷьаз еиԥш исахьа «Арль иҟоу аӡахәаҭра ҟаԥшьқәа» иазкны, 1890 шықәса, ажьырныҳәамзазы иҭыҵыз ажурнал «Меркиур де Франс» ианылаз Альберт Орие ииҩыз, аҟаза дахьирҽхәоз астатиагьы..<ref name=bioworld>{{cite web|url=http://vangogh-world.ru/vangogh-biography.php|title=Винсент Ван Гог. Биография. Жизнь и творчество|publisher=|access-date=2012-04-24|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120607195303/http://vangogh-world.ru/vangogh-biography.php|archive-date=2012-06-07|url-status=live}}</ref> 1890 шықәса ааԥынразы, аҟаза Париж азааигәара иҟаз [[Овер-сюр-Уаз|Овер-сиур-Уаз]] захьӡыз аҭыԥахь нхара диасит, уаҟа ауп ҩышықәса ирылагӡаны раԥхьаӡа акәны иашьеи иҭаацәеи анибаз. Асахьаҭыхҩы ирҿиара даҿын, аха аҵыхәтәантәи иҭыхымҭақәа рстиль зынӡа аҽаԥсахит, иаҳагьы угәы казыжьуа ракәны иҟалеит. Иусумҭаҿы аҭыԥ хада ааныркыло иалагеит, еиуеиԥшым амаҭәарқәа дырӷәӷәошәа икьынаау аконтурқәа («[[дорога с кипарисом и звездой|Акипарис ҵлақәа ахьгылоу ақыҭа мҩа]]», 1890, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло; «Овер иҟоу амҩеи амардуани», 1890, Сент- Луис Ақалақь аҟазара амузеи; « [[Пейзаж в Овере после дождя|Овертәи апеизаж ақәоура ашьҭахь]]», 1890ш, А. С. Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә аҿыханҵатә музеи, Москва). Винсент ихатә ԥсҭазаараҿы аҵыхәтәантәи хҭыс лашаны иҟалеит асахьаҭыхра бзиа избоз аҳақьым Поль Гашеи иареи реибадырра. [[Афаил:Van Gogh deathbed.jpeg|мини|200px|"Ван Гог аԥсра данаҿыз." [[Гаше, Поль|Поль Гаше]] иҭыхымҭа]] ԥхынгәымза 1890 шықәсазы ван Гог еицырдыруа исахьа ҭихит “ [[Пшеничное поле с воронами|ачарыц дәи аҟәараанқәеи]] ” (Ван Гог имузеи, Амстердам). Ԥхынгәымза 27 рзы, ван Гог асахьаҭыхразы аматериалқәа иманы [[пленэр|ныҟәара]] ҳәа дахьындәылҵыз, ареволвер ала игәы деихсуеит (даҽа версиак ала- ашәақь ала) аха ахы игәы акәымкәа, иныҵакны иаахеит. Уи иабзоураны иара ихала дахьынхоз асасааирҭа ауада аҟынӡа днеит. Асасааирҭа зтәыз аҳақьым диԥхьеит, уи ахәра гәеиҭеит, Теогьы адырра ииҭеит, иашьа адырҩаҽныҵәҟьа дааит, Винсент иԥсҭазаара далҵаанӡа ихала даанимыжьит, аҟаза ихы данеихс 29 сааҭ рышьҭахь ашьа рацәаны иахьицәцаз аҟынтә (1:30 сааҭ рзы, ԥхынгәымза 29, 1890ш) идунеи иԥсахит.<ref>Бейли, 2019, 171.</ref> 2011ш, жьҭаарамзазы, аҟаза иԥсра иадҳәалоу альтернативтә версиа цәырҵит: америкатәи аҟазара аҭоурыхҭҵааҩцәа Стивен Наифехи Грегори Уаит Смити иҟарҵаз агәаанагара ала, ван Гог иааиԥмырҟьаӡакәа арыжәтә ицызжәуаз аҷкәын хбыџқәа руаӡәык дишьит ҳәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.rnw.nl/english/bulletin/vincent-van-gogh-%E2%80%9Cshot-dead-two-boys%E2%80%9D |title=Vincent van Gogh «shot dead by two boys» |access-date=2011-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017083156/http://www.rnw.nl/english/bulletin/vincent-van-gogh-%E2%80%9Cshot-dead-two-boys%E2%80%9D |archive-date=2011-10-17 |url-status=dead }}</ref> Тео излаиҳәо ала, аҟаза аҵыхәтәантәи иажәақәа ракәын: ''La tristesse durera toujours'' ("Алахьеиқәра наӡаӡа иҟазаауеит"). Винсент ван Гог анышә дамардеит [[Овер-сюр-Уаз|Овер-сиур-Уаз]] ԥхынгәы мза 30 рзы. Асахьаҭыхҩы аҵыхәтәантәи имҩахь днаскьаргеит иашьеи иҩызцәа ԥыҭҩыки. Аԥсыжра ашьҭахь, Тео Винсент иусумҭақәа рцәыргақәҵа аиҿкаара далагеит, аха анерв чымазара ихьын, шықәсыбжак ашьҭахь, ажьырныҳәамза 25, 1891шықәсазы, Голландиа дыԥсит. 23 шықәса рышьҭахь, 1914 рзы, иԥшәма ԥҳәыс иԥсыбаҩ ааганы Винсент иԥсыжырҭа иавалжит.<ref name="TvGletter">{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|title=Letter from Theo van Gogh to Elisabeth van Gogh Paris, 5 August 1890|first=Theodorus|quote=he said, "La tristesse durera toujours" [The sadness will last forever]|publisher=Webexhibits.org|access-date=2015-04-28|last1=van Gogh|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624060011/http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|archive-date=2011-06-24|url-status=live}}</ref><ref>Hayden, 2003, 152; Van der Veen, 2010, 260–264.</ref><ref>Sweetman, 1990, 367.</ref> == Иҭынха == === Исахьаҭыхымҭақәа ҳаҭыр рықәҵареи рыҭиреи === [[Афаил:Vincent Van Gogh 0013.jpg|мини|''Тарасконҟа амҩа иану асахьаҭыхҩы'', нанҳәамза 1888ш, Винсент ван Гог [[Монмажур|Монмажур]] азааигәара амҩаҿы, ақәатәа, ахәшашәыга, 48 x 44 см, [[Магдебург|Магдебургтәи]] ԥасатәи амузеи; [[Вторая мировая война|Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра]]ан асахьа амцабз иалаблит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.]] Еицырдыруа ииашам гәаанагароуп ван Гог иԥсы ахьынӡаҭаз иҭихыз сахьа заҵәык ауп ирҭииз ҳәа, «[[Красные виноградники в Арле|Арль иҟоу аӡахәаҭра ҟаԥшьқәа]]». Ари асахьа раԥхьаӡа акәны аԥара ду зыхҭнырхыз акәхеит (1889 шықәса анҵәамҭазы Бриуссельтәи ацәыргақәҵаҿы; асахьа ахә 400 франк артәеит). 1882 шықәса инаркны иԥсы ахьынӡаҭаз ирҭииз аҟаза иусумҭақәа 14 ртәы зҳәо адокументқәа аанханы иҟоуп (уи атәы Винсент иашьа Тео изиҩхьан: «Раԥхьатәи ауасахәыҷы ацҳа иқәсит»), амала ииашаҵәҟьаны, иҭыхымҭақәа еиҳаны ирҭиир акәын.<ref>''Григорий Козлов''. [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ Легенда о Ван Гоге] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140928175640/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ |date=2014-09-28 }} // [[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]].</ref> 1880-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы раԥхьатәи исахьақәа рцәыргақәҵа ашьҭахь, иколлегацәеи, аҟазараҭҵааҩцәеи, аколлекционерцәеи рыбжьара ван Гог ихьӡ-иԥша еизҳауа иалагеит. Иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь [[Брюссель|Бриуссель]], [[Париж|Париж]], [[Гаага|Гаага]], [[Антверпен|Антверпен]] ақалақьқәа рҿы амемориалтә цәыргақәҵақәа еиҿкаан. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Париж аретроспективақәа мҩаԥган (1901, 1905), [[Амстердам|Амстердам]] (1905), иара убас кры зҵазкуаз ацәыргақәҵақәа [[Кёльн|Кельн]] (1912), [[Арсенальная выставка|Ниу-Иорк]] (1913), [[Берлин|Берлин]] (1914). Уи анаҩс еиҵагылоз асахьаҭыхҩцәа анырра ду рынаҭеит. XX-тәи ашәышықәса азбжазы, Винсент ван Гог аҭоурых аҿы иреиҳаӡоу, еицырдыруа асахьаҭыхҩцәа дыруаӡәкны дрыԥхьаӡо иалагеит. 2007 шықәсазы, голландиатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәыԥ "'[[Канон голландской истории|Голландиатәи аҭоурых аканон]]'" еиқәдыршәеит ашколқәа рҟны иддырҵаларц азы, уа ҩынҩажәижәаба тема рахьтә акы ван Гог изыркит, егьырҭ амилаҭтә символқәа [[Рембрандт|Рембрандт]]и асахьаҭыхратә гәыԥ «[[Стиль (группа)|Стили]]» реиԥш иҟаз днарываргыланы.<ref>''John Rewald''. Studies in Post-Impressionism{{In lang|en}} / The Posthumous Fate of Vincent van Gogh 1890—1970, p. 244—254, published by Harry N. Abrams 1986, ISBN 0-8109-1632-0.</ref><ref>''Dorn, Roland, Leeman, Fred & alt.'' Vincent van Gogh and Early Modern Art, 1890—1914 (exh. cat). Essen & Amsterdam, 1990. ISBN 3-923641-33-8{{In lang|en}} ISBN 3-923641-31-1{{In lang|de}} ISBN 90-6630-247-X{{In lang|nl}}.</ref><ref>''Rewald, John''. The posthumous fate of Vincent van Gogh 1890—1970{{In lang|en}}. ''Museumjournaal'', August-September 1970. Republished in Rewald (1986), 248.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=GVIEAAAAMBAJ&pg=PA82&dq=is+Vincent+van+Gogh+the+greatest+painter&hl=en&ei=c9AtTNSMNsL38AbzgpT7Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q=is%20Vincent%20van%20Gogh%20the%20greatest%20painter&f=false Vincent van Gogh The Dutch Master of Modern Art has his Greatest American Show]{{In lang|en}}, ''Life Magazine'', 10 October 1949, p. 82—87.</ref><ref>[http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm National Gallery of Art, Washington DC] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130402070238/http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm |date=2013-04-02 }}{{In lang|en}}.{{Анеишьа амам азхьарԥш|число=14|месяц=05|год=2013}}.</ref><ref>{{cite web |title = The Canon of the Netherlands |work = De Canon van Nederland |lang = nl |publisher = Foundation entoen.nu |date = 2007 |url = http://entoen.nu/default.aspx?lan=e |archive-url = https://www.webcitation.org/69yVejUI3?url=http://entoen.nu/default.aspx?lan=e |archive-date = 2012-08-17 }}</ref> [[Пикассо, Пабло|Пабло Пикассо]] иусумҭақәа инарываргыланы, аукционқәеи хаҭалатәи аҭирақәеи рҟынтәи агәаҭарақәа инарықәршәаны, ван Гог иусумҭақәа адунеи аҿы [[Список самых дорогих картин|зегь реиҳа зыхә ҳаракқәоу]] иреиуоуп, 100 миллион инареиҳаны (2011 шықәсазтәи аеквивалент инақәршәаны) иҭииз рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп: «[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]]», «[[Портрет почтальона Жозефа Рулена|Аԥошьҭаныҟәгаҩ Жозеф Рулен ипортреҭ]]», «[[Ирисы (картина Ван Гога)|Аирисқәа]]». “[[Пшеничное поле с кипарисами|Акипарис ҵлақәа ахьгыло ачарыц мыхурсҭа]]” 1993 шықәсазы 57 миллион доллар ҳәа иҭиин, уи аамҭазы уи даараӡа ахә ҳаракын ҳәа иԥхьаӡоуп, насгьы иара иҭыхымҭа “[[Автопортрет с отрезанным ухом и трубкой|Алымҳа ԥҟани аҭаҭыныжәгеи зну ахатәы портреҭ]]” 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иҭиин. Уи ахәԥса 80-90 миллион доллар рҟынӡа инеиуан. Ван Гог иҭыхымҭа "[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]]" аукцион аҿы 82,5 миллион доллар ҳәа ирҭиит. «Ицәаӷәоу амыхурсҭеи ацәаӷәаҩи» Ниу-Иорктәи аукционтә ҩнаҿынтә 81,3 миллион доллар ҳәа ирҭиит.<ref>''Andrew Decker''. [http://www.artnet.com/magazine_pre2000/features/decker/decker11-4-98.asp {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725001800/http://www.artnet.com/magazine_pre2000/features/decker/decker11-4-98.asp |date=2011-07-25 }} The Silent Boom{{In lang|en}}, ''Artnet.com''.</ref><ref>[http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ «Top 10 Most Expensive Paintings»]{{In lang|en}}, ''TipTopTens.com''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317003143/http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ |date=2013-03-17 }}.</ref><ref>''G. Fernández''. [https://theartwolf.com/art-market/most-expensive-paintings/ The Most Expensive Paintings ever sold] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210609221652/https://theartwolf.com/art-market/most-expensive-paintings/ |date=2021-06-09 }}{{In lang|en}}, ''TheArtWolf.com''.</ref><ref>{{cite web |url=http://vangogh-world.ru/ |title=Винсент Ван Гог |website=Мир Ван Гога |access-date=2012-04-24 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20120607042553/http://vangogh-world.ru/ |archive-date=2012-06-07 |url-status=live }}</ref><ref>[http://tass.ru/kultura/4725770 Картину Ван Гога продали на аукционе в США за $81,3 млн] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171114191149/http://tass.ru/kultura/4725770 |date=2017-11-14 }}.</ref> Лаҵарамза 14, 2021 шықәсазы [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]] ақалақь «[[Кристис]]» аукцион аҿы, аимпрессионист иҭыхымҭа "Тренктаи ацҳа" 39 миллион доллар инарыцны ирҭиит.<ref>[https://tass.ru/kultura/11370693 Картину Ван Гога продали на аукционе за $39,2 млн] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210514021038/https://tass.ru/kultura/11370693 |date=2021-05-14 }}.</ref> 2025 шықәсазы аҟаза иҭыхымҭа “Парижтәи ароманқәеи аҵәца иҭагыло агәили ” Ниу-Иорктәи аукцион Сотбис аҟны 62,7 миллион доллар ҳәа ирҭиит.<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-27|date=2025-11-27|lang=ru|title=В США картина Ван Гога ушла с молотка за $62,7 млн - Газета.Ru {{!}} Новости|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2025/11/21/27240259.shtml|website=Газета.Ru}}</ref> === Анырра === Тео иахь ииҩыз аҵыхәтәантәи исаламшәҟәаҿы Винсент ахшара ахьимамыз азы, исахьаҭыхымҭақәа ихылҵшьҭрақәа реиԥш дшырзыҟаз атәы иҩуан. Аҭоурыхҭҵааҩ [[Саймон Шама|Саимон Шама]] уи дазхәыцуа алкаа ҟаиҵеит «иашаҵәҟьаны ахшара диман — [[экспрессионизм|аекспрессионизм]], насгьы ахылҵшьҭра рацәаны» ҳәа. Шама ван Гог истиль аелементқәа зхы иазырхәаз асахьаҭыхҩцәа рацәаҩны рыӡбахә иҳәоит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Кунинг, Виллем де|Уиллем де Кунинг]], [[Говард Ходжкин|Говард Хоџькин]], [[Поллок, Джексон|Џьексон Поллок]]. [[Фовизм|Афовистцәа]] аԥштәи ахархәара аҳәаақәа дырҭбааит, «[[Die Brücke]]» агәыԥ аҟынтәи анемец експрессионистцәеи, егьырҭ заатәи [[модернизм|амодернистцәеи]] реиԥш. 1940-1950-тәи ашықәсқәа рзы иҟаз [[Абстрактный экспрессионизм|абстракттә експрессионизм]] Ван Гог иҭыхымҭақәа рҷыдарақәа анырра анаҭеит ҳәа ԥхьаӡоуп. Аҟазараҭҵааҩ Сиу Хаббард аӡыргара ''Винсент ван Гоги аекспрессионизми" иазкны абас иҳәоит:<ref>''Schama, Simon''. Wheatfield with Crows{{In lang|en}}. Simon Schama’s Power of Art, 2006. Documentary, from 59:20.</ref><ref>[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 "Glossary: Fauvism]{{In lang|en}}, Tate. {{Wayback|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 |date=20100517015050 }}.</ref><ref>''David Minthorn''. [https://www.usatoday.com/travel/destinations/2007-03-22-van-gogh-new-york_N.htm NYC exhibit highlights van Gogh’s impact on German modernists]{{In lang|en}}, USA Today, 2007.</ref> {{Ацитата алагара}} Ҩажәатәи ашәышықәса алагамҭазы Ван Гог аекспрессионистцәа асахьаркыратә бызшәа ҿыц риҭеит, уи хыхь-хыхь акәымкәа, инарҵауланы аҵакы аилкаара алнаршон. Иара убасгьы машәыршәа акәӡам, уи аамҭазы [[Зигмунд Фрейд|Фреид]] [[подсознание|агәынхәҵысҭа]] аҵаулара ахьааиртыз. Ари зеиԥшыҟам иҟәышу ацәыргақәҵа Ван Гог ихәҭоу аҭыԥ аҿы днанагоит: [[Искусство модернизма|амодерн аҟазара]] амҩа аартҩы иҭыԥ аҿы. {{oq|en|At the beginning of the twentieth century Van Gogh gave the Expressionists a new painterly language which enabled them to go beyond surface appearance and penetrate deeper essential truths. It is no coincidence that at this very moment Freud was also mining the depths of that essentially modern domain -the subconscious. This beautiful and intelligent exhibition places Van Gogh where he firmly belongs; as the trailblazer of modern art.}} {{Ацитата алгара|источник=Hubbard, Sue. «[http://www.suehubbard.com/sue-hubbard-on-vincent-van-gogh.htm Vincent Van Gogh and Expressionism]». ''Independent'', 2007}} 1957 азы, абританиатә сахьаҭыхҩы [[Бэкон, Фрэнсис (художник)|Френсис Бекон]] (1909-1992) ван Гог иусумҭа «Тарасконҟа амҩа иқу асахьаҭыхҩы» арепродукциа шьаҭас иҟаҵаны, аоригинал Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьраан иқәхын, иусумҭақәа рсериа аԥиҵеит. Бекон арҿиаразы агәаҳәара изҭаз асахьа мацара акәӡамызт, ван Гог ихаҭагьы, Бекон «итәымуаҩу, имыцху ауаҩы» ҳәа диԥхьаӡон —уи Бекон усҟантәи игәалаҟазаара иақәшәоз азыҟазаашьа акәын. [[Афаил:Vincent van Gogh standbeeld in Nuenen.jpg|мини|Ниуенен игылоу Ван Гог ибаҟа]] Анаҩс, ирландиатәи асахьаҭыхҩы ван Гог аҟазараҿы итеориақәа ихы рыдикылон, ван Гог иашьа Тео иахь иишьҭыз асаламшәҟәы аҟынтәи ацәаҳәақәа ааигон: “асахьаҭыхҩы иашаҵәҟьақәа амаҭәарқәа шыҟаҵәҟьоу еиԥш акәӡам ишҭырхуа... Урҭ рсахьа ҭырхуеит, избан акәзар дара рхы еиԥш ирбоит.”<ref>''Farr, Dennis; Peppiatt, Michael; Yard, Sally''. Francis Bacon: A Retrospective{{In lang|en}}. Harry N Abrams, 1999. 112. ISBN 0-8109-2925-2.</ref> Жьҭаарамза 2009ш. инаркны ажьырныҳәамза 2010 нӡа, Амстердамтәи [[Музей Винсента Ван Гога|Винсент ван Гог имузеи]] аҿы аҟаза исалам шәҟәқәа ирызку ацәыргақәҵа мҩаԥысит, анаҩс, ажьырныҳәамза анҵәамҭа инаркны мшаԥымза 2010 ш. рҟынӡа, ацәыргақәҵа [[Лондон|Лондонтәи]] [[Королевская академия художеств|Аҟазаратә Академиахь]] ииаган.<ref>[https://gart.gallery/ The Art Newspaper]{{In lang|en}}. {{Wayback|url=https://gart.gallery/ |date=20121120205555 }}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/ |title=The Real Van Gogh: The Artist and His Letters |lang=en |publisher=Royal Academy of Arts |archive-url=https://www.webcitation.org/69yVfRTIq?url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/ |archive-date=2012-08-17}}</ref> == Агалереиа == {{main|Винсент Ван Гог исахьақәа рсиа|Винсент Ван Гог иҭыхымҭақәа рсиа}} <gallery class="center" caption="Ахатәы портреҭқәа"> Афаил:Van Gogh self portrait as an artist.jpg|“Ахатәы портреҭ. Асахьаҭыхҩы иеиԥш” (1888) Афаил:Van Gogh self-portrait dedicated to Gauguin.jpg|“Ахатәы портреҭ. [[Гоген, Поль|Поль Гоген]] изкны” (1888) Афаил:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|"Ахатәы портреҭ" (1887) Афаил:Autoportrait de Vincent van Gogh.JPG|"Ахатә портреҭ" (1889) Афаил:VanGogh-self-portrait-with bandaged ear.jpg|"Ахатә портреҭ слымҳа ҿаҳәаны" (1889) Афаил:Vincent Willem van Gogh 106.jpg|"[[Автопортрет с отрезанным ухом и трубкой|Ахатә портреҭ слымҳа ҿаҳәаны, аҭаҭыныжәга кны]]" (1889) </gallery> <gallery class="center" caption="«Азараҟьақәа»"> Афаил:Vincent Willem van Gogh 128.jpg|«[[Подсолнухи (Ван Гог)|Азараҟьақәа]]»(1888) Афаил:VanGogh-still-life-four sunflowers.jpg|«Аҩара иаҿу азараҟьақәа ԥшьба» (1887) </gallery> <gallery class="center" caption="«Аирисқәа»"> Афаил:VanGogh-View of Arles with Irises.jpg|Арльи аирисқәеи рсахьа» (1889) Афаил:VanGogh-Irises 1.jpg|[[Ирисы (картина Ван Гога)|Аирисқәа]] (1889) Афаил:VanGogh-Irises 2.jpg|Аирисқәа (1889) Афаил:VanGogh-Irises 3.jpg|Аирисқәа (1890) </gallery> <gallery class="center" caption="Апеизажқәа"> Афаил:Vincent van Gogh - The Rocks - Google Art Project.jpg|[[Валуны и дуб|Ахаҳә дуқәеи аџьҵлеи]] (1888) Афаил:Van Gogh - Terrace of a Café at Night (Place du Forum) 1888.jpg|[[Ночная терраса кафе|Акаҳуажәырҭа атерраса уахынла]] (1888) Афаил:VanGogh-starry night.jpg|"[[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]" (1889) Афаил:Van Gogh Landscape with carriage and train 1890.jpg|[[Пейзаж в Овере после дождя|Ақәаура ашьҭахь Овертәи апеизаж]] (1890) Афаил:Vincent van Gogh (1853-1890) - Wheat Field with Crows (1890).jpg|[[Пшеничное поле с воронами|Ачарыц мыхурсҭеи аҟәараанқәеи]] (1890) </gallery> <gallery class="center" caption="Апортреҭқәа"> Афаил:Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|[[Портрет Папаши Танги (картина)|Аб Танги ипортреҭ]] (1887) Афаил:Vincent van Gogh - In the café - Agostina Segatori in Le Tambourin - Google Art Project 2.jpg|[[Агостина Сегатори в кафе «Тамбурин»|Агостина Сегатори акаҳуажәырҭа «Тамбурин» аҟны]] (1887) Афаил:Vincent Willem van Gogh 090.jpg|[[Портрет доктора Рея|Аҳақьым Реи ипортреҭ]] (1889) Афаил:Portrait of Dr. Gachet.jpg|[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]] (1890) </gallery> <gallery class="center" caption="Еиуеиԥшым"> Афаил:Vincent Willem van Gogh 037.jpg|[[Прогулка заключённых (картина)|Абаандаҩцәа рнеиааира]] (1889) Афаил:Pink Roses van Gogh.jpg|[[Розовые розы (картина)|Агәилԥшшәы змоу агәилқәа]] (1890) </gallery> == Асахьаҭыхымҭақәа авандализм рзура == 2022 шықәса жьҭаарамзазы, Лондонтәи Амилаҭтә Галереиаҿы, ҩыџьа активисткацәа Ван Гог исахьаҭыхымҭа « [[Подсолнухи (картина Ван Гога)|Азараҟьақәа]]» [[Консервы|аконсервтә]] [[томатный суп|томаттә суп]] рықәырҭәеит. Асахьа 84 миллион доллар иаԥсоуп ҳәа ԥхьаӡоуп. Фиби Пламмер акциа аан, активисткацәа руаӡәык иазгәалҭеит: «Миллионҩыла амла иакуа, ахьҭа иакуа аҭаацәарақәа абылтәы рымаӡам. Урҭ банкак асуԥҵәҟьа рзырԥхаӡом.» Аӡӷабцәа Just Stop Oil ҳәа изышьҭоу агәыԥ иалан, урҭ Твиттер адаҟьаҿы акциа иазку апост анырҵеит. Активисткацәа рфотосахьа атекст ацын: “Аҟазара аԥсҭазаара аасҭа ахә ҳаракума? Афатә аасҭа? Аиашара аасҭа? Ахәԥсақәа рыцлареи аҳауа акризиси абылтәы иадҳәалоуп».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5618304|title=В Лондоне экоактивистки облили томатным супом картину Ван Гога «Подсолнухи»|website=www.kommersant.ru|date=2022-10-14|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022002833/https://www.kommersant.ru/doc/5618304|url-status=live}}</ref> == Агәаларшәара == [[Афаил:Kirk Douglas - Vincent van Gogh.jpg|мини|190px|[[Кирк Дуглас]] ван Гог ироль наигӡоит «[[Жажда жизни (фильм, 1956)|Аԥсҭазаара азгәышьра]]» аҟны]] * [[Меркури|Меркури]] [[Ван Гог (кратер)|акратер]] ван Гог ихьӡ ахҵоуп. * Асахьаҭыхҩы 1974 шықәсазы иҭрыжьыз Бельгиатәи аԥошьҭатә марка дануп. * Овер-сиур-Уаз ақалақь амҩаду Винсент ван Гог ихьӡ ахҵан, уаҟа аҟаза иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амзқәа рзы дынхон. * [[Маклин, Дон (певец)|Дон Маклин]] иашәа "[[Vincent (песня)|Винсент]]" Винсент ван Гог изкуп. * Ипортреҭ ахархәара аиуит B£20 [[Банкнота|абанкнотаҿы]] ([[Брикстонский фунт|брикстонтәи афунтқәа]]) раԥхьаӡа акәны 2009 ш. рзы иҭыҵыз.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://turbina.ru/guide/Brikston-Velikobritaniya-126224/Otzyvy/Poleznoe/Mestnye-osobennosti/3/0/-1/Brikstonskiy-funt-87572/|title=Брикстонский фунт|website=Турбина.ру|date=2019-03-21|access-date=2021-05-26|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226021949/https://turbina.ru/guide/Brikston-Velikobritaniya-126224/Otzyvy/Poleznoe/Mestnye-osobennosti/3/0/-1/Brikstonskiy-funt-87572/|url-status=live}}</ref> * [[Трофимов, Сергей Вячеславович|Сергеи Трофимов]] иашәа “Ван Гог” аҟаза изкуп. == Дахьаарԥшу акиноқәа == * [[Дуглас, Кирк|Кирк Дуглас]] — «[[Жажда жизни (фильм, 1956)|Аԥсҭазаара агәазыҳәара]]», 1956 * [[Рот, Тим|Тим Рот]] — "[[Винсент и Тео|Винсенти Теои]]", 1990 * [[Скорсезе, Мартин|Мартин Скорсезе]] — «[[Сны (фильм, 1990)|Аԥхыӡқәа]]», 1990 * [[Дютрон, Жак|Жак Диутрон]] — «[[Ван Гог (фильм, 1991)|Ван Гог]]», 1991 * [[Камбербэтч, Бенедикт|Бенедикт Камбербетч]] — « [[Ван Гог (фильм, 2010)|Ван Гог]]», 2010 * [[Карран, Тони|Тони Карран]] — абритантә телесериал «[[Доктор Кто|Аҳақьым Дарбан]]», 2010 [[Доктор Кто (5-й сезон)|ахәбатәи асезон]] [[Винсент и Доктор|ажәабатәи асериа]]. * [[Дефо, Уиллем|Уиллем Дефо]] — «[[Ван Гог. На пороге вечности|Ван Гог. Инарцәымҩа]]", 2018 2017 шықәса рашәарамзазы [[Международный фестиваль анимационных фильмов в Анси|Анси имҩаԥысуаз анимациатә кино жәларбжьаратәи афестиваль]] аҟны иӡырыргеит британиеи, польшеи, америкеи еицҭырхыз амультфильм “[[Ван Гог. С любовью, Винсент|Ван Гог. Бзиабарала, Винсент]]». Ари адунеи аҿы раԥхьаӡатәи зметраж еиҵыху анимациатә фильмуп, аҿыханҵа атехникала иҟаҵоу [[Масляные краски|ахәшашәыгала]] иҭыху, 62,450 кадр зегьы Ван Гог дызлаҭыхуаз астиль ала иҟаҵоуп. Аперсонаж хада ироль наигӡоит польшатәи актиор Роберт Гулачик. == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == {{refbegin|2}} * [http://apsnyteka.org/file/100_tekstov_na_abkhazskonm_yazyke_2015_abh.pdf «100 текстк аԥсышәала», Аҟәа: Агәыҳалалратә Фонд Аԥсны аҿиара Афонд «Амшра», 2015] * ''Ван Гог.'' Письма / Пер. с голл. — {{Л.}}—{{М.}}, 1966. * {{Книга|ref=Бейли|автор=Бейли, Мартин|заглавие=Неизвестный Ван Гог. Последний год жизни художника|ответственный=Пер. с англ. И. Матвеевой; научная редакция Л. Левицкая|год=2019|место=М.|издательство=Манн, Иванов и Фербер|страниц=224|isbn=978-5-00146-220-0}} * ''Ревалд Дж.'' Постимпрессионизм / Пер. с англ. — Т. 1. — {{Л.}}—{{М.}}, 1962. * ''Перрюшо А.'' Жизнь Ван Гога / Пер. с франц. — {{М.}}, 1973. * {{книга |автор=Эник, Натали. |заглавие=Слава Ван Гога. Опыт антропологии восхищения |ответственный=Пер. с фр. Карена Саркисова |место=М. |издательство=V-A-C press |год=2014 |страниц=384 |isbn=978-5-9904389-6-5 |тираж=1500 }} * {{книга |автор=[[Мурина, Елена Борисовна|Мурина Елена]]. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Ван Гог |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]] |год=1978 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=440 |серия= |isbn= |тираж=30000 |ref= }} * {{Книга|ref=Найфи, Уайт-Смит|автор=Найфи, Стивен; Уайт-Смит, Грегори|заглавие=Ван Гог. Жизнь: В 2 томах|ответственный=пер. с англ. О. Якименко, Е. Желтовой; под ред. А. Щениковой-Архаровой|год=2016|место=СПб|издательство=Азбука|страниц=672|isbn=978-5-389-06935-0}} * ''Дмитриева Н. А.'' Винсент Ван Гог. Человек и художник. — {{М.}}: Наука, 1980. — 404 с. * ''[[Стоун, Ирвинг|Стоун И.]]'' [[Жажда жизни (книга)]]. Повесть о Винсенте Ван Гоге / Пер. с англ. — {{М.}}: Правда, 1988. * Constantino Porcu. ''Van Gogh. Zijn leven en de kunst''. — Нидерланды, 2004. — (Серия ''Kunstklassiekers'').{{In lang|nl}} * Wolf Stadler. ''Vincent van Gogh''. Amsterdam Boek, 1974. (Серия ''De Grote Meesters''){{In lang|nl}} * Frank Kools. ''Vincent van Gogh en zijn geboorteplaats: als een boer van Zundert''. De Walburg Pers, 1990.{{In lang|nl}} * ''Козлов Г.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ Легенда о Ван Гоге] // Вокруг света. — 2007. — № 7. * ''Ван Гог В.'' Письма к друзьям / Пер. с фр. П. Мелковой. — {{СПб}}: Азбука; Азбука-Аттикус, 2012. — 224 с. — (Азбука-классика). — 5000 экз. — ISBN 978-5-389-03122-7. * ''Гордеева М., Перова Д.'' Винсент Ван Гог // Великие художники. — Т. 18. — {{К.}}: Комсомольская правда — Украина, 2010. — 48 с. * {{книга |автор=David Sweetman |заглавие=Van Gogh: His Life and His Art |ссылка=https://archive.org/details/vangoghhislifehi0000swee_o1o6 |издательство=Touchstone |год=1990 |isbn=978-0-671-74338-3 |ref=Sweetman }} * {{книга |автор=Deborah Hayden |заглавие=Pox: Genius, Madness and the Mysteries of Syphilis |ссылка=https://archive.org/details/poxgeniusmadness0000hayd |издательство=Basic Books |год=2003 |isbn=978-0-465-02881-8 |ref=Hayden }} * {{книга |автор=Wouter Van der Veen, Peter Knapp |заглавие=Van Gogh in Auvers: His Last Days |издательство=Monacelli Press |год=2010 |isbn=978-1-58093-301-8 |ref=Van der Veen }} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * [http://vangogh-art.ru vangogh-art.ru — Искусство ван Гога]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200806012135/http://vangogh-art.ru/ |date=2020-08-06 }} * [http://art-vangogh.com/index.html art-vangogh.com — Сайт, посвящённый творчеству и биографии ван Гога] * [https://artrue.ru/style/postimpressionism/vangogh/gollandskij-period-van-goga.html Голландский период ван Гога] * [https://gallerix.ru/album/Vincent-Van-Gogh Полная галерея картин ван Гога] на Gallerix.ru * [https://www.wm-painting.ru/MasterPieces/p19_sectionid/18/p19_imageid/142 Картины ван Гога с описанием]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dmoz|Arts/Art_History/Artists/G/Gogh,_Vincent_van/|Винсент Ван Гог}} * [https://www.vesti.ru/nauka/article/2483016 Гениальному безумцу Ван Гогу поставили новый диагноз] // [[Вести.ру|Вести]] — Наука, 9 ноября 2020 {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1853 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 30 рзы ииз]] [[Акатегориа:1890 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 29 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Винсент Виллем ван Гог| ]] [[Акатегориа:Недерландтәи асахьаҭыхҩцәа]] [[Акатегориа:Недерландтәи ақьырсианцәа]] c45mnqt98o9dzyrt34fdqxvems3zcqz Акатегориа:Урыстәыла анхарҭаҭыԥқәа 14 26443 170926 121074 2026-08-03T13:21:09Z Fraxinus.cs 8381 нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Урыстәыла]]: "нхарҭаҭыԥқәа" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170926 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Populated places in Russia}} [[Акатегориа:Урыстәыла|нхарҭаҭыԥқәа]] [[Акатегориа:Анхарҭаҭыԥқәа атәылақәа рыла]] 8b2ta1qh691lsylv2vr2zjignyn7lfr Акатегориа:Аԥсны иҟоу аҵара 14 27552 170938 161831 2026-08-03T13:39:07Z Fraxinus.cs 8381 170938 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аҵара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|ҵара]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу аҵара]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}} атәылақәа рҿы иҟоу аҵара]] 3bitb7wu60lcwuiwyyosvkawoziy0pd 170941 170938 2026-08-03T13:41:10Z Fraxinus.cs 8381 170941 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аҵара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|ҵара]] [[Акатегориа:Аҵара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҵара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] k0kqllwoajuwbl6hsazs9e08nz9hirg Акатегориа:Урыстәыла иҟоу ахыбрақәеи аргыламҭақәеи 14 27845 170928 153557 2026-08-03T13:21:55Z Fraxinus.cs 8381 нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Урыстәыла]]: "хыбрақәеи аргыламҭақәеи" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170928 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Structures in Russia}} [[Акатегориа:Урыстәыла|хыбрақәеи аргыламҭақәеи]] [[Акатегориа:Урыстәыла архитектура]] [[Акатегориа:Ахыбрақәеи аргыламҭақәеи атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ахыбрақәеи аргыламҭақәеи Азиатәи атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ахыбрақәеи аргыламҭақәеи Европатәи атәылақәа рыла]] ia7borenlr1ke062si2tweef2mzyfd3 Акатегориа:Урыстәыла атранспорт 14 28090 170927 120323 2026-08-03T13:21:37Z Fraxinus.cs 8381 170927 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Transport in Russia}} [[Акатегориа:{{Title country}}|транспорт]] [[Акатегориа:Атранспорт атәылақәа рыла]] 86s25f2orodjcecmktfzbrs8pdeper8 Акатегориа:Британиаду иҟоу аҵара 14 28145 170939 161820 2026-08-03T13:39:21Z Fraxinus.cs 8381 170939 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Education in the United Kingdom}} [[Акатегориа:Аҵара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|ҵара]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу аҵара]] 9n1z4zwrk6b6ntphh754ckg33t89z7w 170942 170939 2026-08-03T13:41:36Z Fraxinus.cs 8381 170942 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Education in the United Kingdom}} [[Акатегориа:Аҵара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|ҵара]] [[Акатегориа:Аҵара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] 1kepbpok2e915662twwj68u6ib8wjl0 Акатегориа:Урыстәыла административтә шара 14 28365 170925 147969 2026-08-03T13:20:52Z Fraxinus.cs 8381 нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Урыстәыла]]: "административтә шара" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170925 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Subdivisions of Russia}} [[Акатегориа:Урыстәыла|административтә шара]] [[Акатегориа:Административтә еихшара атәылақәа рыла]] 5sfwtine4fwgv4cb7n0po3wf6vsx49d Акатегориа:Хорватиа иҟоу аҵара 14 28670 170948 161814 2026-08-03T13:43:43Z Fraxinus.cs 8381 170948 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Education in Croatia}} [[Акатегориа:Аҵара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|ҵара]] [[Акатегориа:Аҵара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] 05rzatq5k6j3kd0gcpfmafc8nthliqg Швеицариа 0 30221 170977 166395 2026-08-04T06:49:33Z SpinnerLaserzthe2nd 18026 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Solothurn matt.svg]] → [[File:CHE Solothurn SO COA.svg]] 170977 wikitext text/x-wiki {{Акарточка Аҳәынҭқарра |абираҟ = {{#property:p41}} |абираҟ ирызку адаҟьа = Швеицариа абираҟ |агерб = {{#property:p94}} |агерб ирызку адаҟьа = Швеицариа агерб |агимн=Swiss Psalm (official instrumental).ogg |агимн ирызку адаҟьа = Швеицариа агимн |амаҵураҭыԥ1=Анапхгаҩы |амаҵурауаҩ1= |амаҵураҭыԥ2= |амаҵурауаҩ2= |zoom1=6}} '''Швеицариа''' ({{lang-de|Schweiz}}, {{lang-fr|Suisse}}, {{lang-it|Svizzera}}, {{lang-rm|Svizra}}, {{lang-la|Helvetia}}), аофициалтә хьӡы: '''Швеицариатәи Аконфедерациа'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 305 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-de|Schweizerische Eidgenossenschaft}}, {{lang-fr|Confédération suisse}}, {{lang-it|Confederazione Svizzera}}, {{lang-rm|Confederaziun svizra}}, {{lang-la|Confoederatio Helvetica}}) — [[Европа]]ҟны атәылоуп. Швеицариа Мраҭашәаратәи, Агәҭантәи, Аҩадатәи Европа амҩеихдаҿы иҟоуп, амшын ахь анеира амаӡам, насгьы ҩадала [[Италиа]] иаҳәадоуп, мраҭашәарала [[Франциа]], ҩадала [[Германиа]], мрагыларала [[Австриа]], [[Лихтенштеин]]. Атәыла географиала еиҟәшоуп [[Альпқәа]], Швеицариатәи ашьхеибаркыра, Иура рыбжьара, зегьы ааидкыланы 41,285&nbsp;км2 аҵанакуеит. Альпқәа адгьыл аиҳарак ааныркылоит, аха 8,5&nbsp;миллионҩык раҟара Швеицариа инхо [[Ашвеицарцәа|ауааԥсыра]] еиҳарак ашьхеибаркыраҿы инхоит, уаҟа иреиҳау ақалақьқәа ыҟоуп, ҩ-дунеизегьтәи ақалақьқәак, [[Циурих]]и [[Женева|Женевеи]] уахь иналаҵаны. [[Ажәытә Швеицариатәи Аконфедерациа]] аԥҵара абжьаратәи ашәышықәсақәа рҵыхәтәантәи аамҭақәа рахь иаҵанакуеит, насгьы [[Австриа|Австриеи]] [[Бургундиа|Бургундиеи]] рҿагылараҿы еиуеиԥшым арратә еихьӡарақәа рылҵшәан. Швеицариа [[Иԥшьоу Римтәи Аимпериа]] аҟынтәи ахьыԥшымра официалла иазхаҵан 1648 ашықәс азы [[Вестфалиатәи Аҭынчра]]ҿы. 1815 инаркны адәныҟатәи аибашьра мҩаԥнамгаӡеит, 2002 шықәсазы ауп [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара|ЕАР (ООН)]] иалахәыз; Ус шакәугьы, адунеи зегь аҿы аҭынчразы активтә [[адәныҟатәи аполитика|Швеицариа адәныҟатәи аполитика]] мҩаԥнагоит. Швеицариа [[Аџьар Ҟаԥшь]] ахьиз ҭыԥуп, адунеи аҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу, еицырдыруа агуманитартә еиҿкаарақәа иреиуоуп; еиуеиԥшым адунеизегьтәи аиҿкаарақәа рзы платформа, [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара|Еидҵоу Ажәларқәа Реиҿкаара]] аҩбатәи аофисгьы уахь иналаҵаны. Атәыла [[Европатәи Зхы иақәиҭу Ахәаахәҭратә Ассоциациа]] ашьаҭаркҩы иалахәуп (аха [[Европатәи Аидгыла]], [[Европатәи Аекономикатә Зона]], мамзаргьы [[Еврозона]] иахәҭакӡам), аха ҩганктәи аиқәшаҳаҭрақәа рыла [[Шенгентәи Азона|Шенгентәи Азонеи]] Европатәи Иаку Аџьармыкьаи ирылахәуп. Швеицариа милаҭрацәалатәи ҳәынҭқарроуп, еиуеиԥшым етнокультуратәи, бызшәатәи, динтәи, расатәи, милаҭтәи еиуеиԥшымра змоу. Швеицариа ԥшь-бызшәатәи акультуратәи регионқәа амоуп: Агерман, Афранцыз, Италиа, Ароман. Ауааԥсыра реиҳараҩык ажәытә герман бызшәала ицәажәозаргьы, Швеицариатәи амилаҭтә хаҿра еицырзеиԥшу аҭоурыхтә ԥышәеи ахәдуқәеи рҿы ишьаҭаркуп: афедерализм, ииашоу адемократиа, Альптәи асимволизм. Бызшәрацәа ахьыҟоу азы, Швеицариа еиуеиԥшым ахьӡқәа рыла еицырдыруеит: Швеиц (алман бызшәала); Швеицариатәи (афранцыз); Свиццера (италиа); насгьы Свизра (романш), аха Швеицариатәи аԥарақәеи амҳәырқәеи рҿы, аԥшь-милаҭтә бызшәак рҭыԥан, атәыла алаҭын хьӡы ахархәара амоуп: Confoederatio Helvetica, лассы-лассы иркьаҿны «Helvetia» ҳәа. Швеицариа адунеи аҿы зегь реиҳа иҿиахьоу атәылақәа иреиуоуп, зегь реиҳа иҳараку амал змоу, ахаҵа зныктәи Аԥснытәи апродукт аабатәи аҭыԥ аанызкыло. Уи еиуеиԥшым адунеизегьтәи арбагақәа рыла аԥхьагылара ааннакылоит, урҭ рҟны иҟоуп аекономикатә конкуренциа, аинновациақәа, ауаҩытәыҩсатә ҿиара. Циурих, Женева, Базель рыԥсҭазаара ахаҭабзиара азы адунеи аҿы иреиӷьу жәа-қалақьк рхыԥхьаӡараҿы иҟан, Циурих аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит. Швеицариатәи ҩ-қалақьк, Циурихи Базели, адунеи аҿы аҭҵаареи атехнологиеи рыкластерқәа шә-кластерк рхыԥхьаӡараҿы иҟан. ==Административтә шара== [[Афаил:Karte Kantone der Schweiz farbig 1996.png|350px|мини|справа|Швеицариатәи акантонқәа]] Швеицариа афедеративтә республика, 26 акантонқәа рыла ишоит. {| class="standard" | style="padding:0; border:none;" | {| class="standard sortable" ! № || Агерб || Акантон || Аҵакыра<br>(км²) || Ауааԥсыра<ref>[http://www.media-stat.admin.ch/maps/profile/data/235/de/pdf/Regionalportraets-2014-Kantone.pdf Население Швейцарии (2012)]. [https://web.archive.org/web/20140306224048/http://www.media-stat.admin.ch/maps/profile/data/235/de/pdf/Regionalportraets-2014-Kantone.pdf архив] {{date|6|3|2014}}</ref><br>(2012) ||Ауааԥсыра рыжәпара<br>(ауаа/км²) || Аҳҭнықалақь |- | 1 || [[АФаил:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|22px]] || [[Аппенцелль-Аусерроден]] ({{lang-de|Appenzell Ausserrhoden}}) || align=right | 242,9 || align=right | 53 438 || align=right | 220,00 || [[Ҳеризау]] ({{lang-de|Herisau}}) |- | 2 || [[АФаил:Wappen_Appenzell_Innerrhoden_matt.svg|22px]] || [[Аппенцелль-Иннерроден]] ({{lang-de|Appenzell Innerrhoden}}) || align=right | 172,5 || align=right | 15 717 || align=right | 91,11 || [[Аппенцелль (ақалақь)|Аппенцелль]] ({{lang-de|Appenzell}}) |- | 3 || [[АФаил:CHE Aargau COA.svg|22px]] || [[Аргау]] ({{lang-de|Aargau}}) || align=right | 1 403,8 || align=right | 627 340 || align=right | 446,89 || [[Арау]] ({{lang-de|Aarau}}) |- | 4 || [[АФаил:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|22px]] || [[Базель-Ланд]] ({{lang-de|Basel-Landschaft}}) || align=right | 517,5 || align=right | 276 537 || align=right | 534,37 || [[Листаль]] ({{lang-de|Liestal}}) |- | 5 || [[АФаил:Wappen Basel-Stadt matt.svg|22px]] || [[Базель-Штадт]] <sup>1</sup> ({{lang-de|Basel-Stadt}}) || align=right | 37,1 || align=right | 187 425 || align=right | 5 051,89 || [[Базель]] ({{lang-de|Basel}}) |- | 6 || [[АФаил:CHE Bern COA.svg|22px]] || [[Берн (акантон)|Берн]] ({{lang-de|Bern}}, {{lang-fr|Berne}}) || align=right | 5 959,1 || align=right | 992 617 || align=right | 166,57 || [[Берн]] ({{lang-de|Bern}}, {{lang-fr|Berne}}) |- | 7 || [[АФаил:Wappen_Wallis_matt.svg|22px]] || [[Вале (акантон)|Вале]] ({{lang-fr|Valais}}, {{lang-de|Wallis}}) || align=right | 5 224,4 || align=right | 321 732 || align=right | 61,58 || [[Сион]] ({{lang-fr|Sion}}, {{lang-de|Sitten}}) |- | 8 || [[АФаил:Wappen_Waadt_matt.svg|22px]] || [[Во (акантон)|Во]] ({{lang-fr|Vaud}}) || align=right | 3 212,1 || align=right | 734 356 || align=right | 228,62 || [[Лозанна]] ({{lang-fr|Lausanne}}) |- | 9 || [[АФаил:Wappen_Glarus_matt.svg|22px]] || [[Гларус (акантон)|Гларус]] ({{lang-de|Glarus}}) || align=right | 685,4 || align=right | 39 369 || align=right | 57,44 || [[Гларус]] ({{lang-de|Glarus}}) |- | 10 || [[АФаил:Wappen_Graubünden.svg|22px]] || [[Граубиунден]] или Гризон ({{lang-de|Graubünden}}, {{lang-rm|Grischun}}, {{lang-it|Grigioni}}) || align=right | 7 105,2 || align=right | 193 920 || align=right | 27,29 || [[Кур (Граубиунден)|Кур]] ({{lang-de|Chur}}, {{lang-rm|Cuira}}, {{lang-it|Coira}}) |- | 11 || [[АФаил:Wappen Genf matt.svg|22px]] || [[Женева (акантон)|Женева]] ({{lang-fr|Genève}}) || align=right | 282,4 || align=right | 463 101 || align=right | 1 639,88 || [[Женева]] ({{lang-fr|Genève}}) |- | 12 || [[АФаил:CHE Solothurn SO COA.svg|22px]] || [[Золотурн (акантон)|Золотурн]] ({{lang-de|Solothurn}}) || align=right | 790,5 || align=right | 259 283 || align=right | 328,00 || [[Золотурн]] ({{lang-de|Solothurn}}) |- | 13 || [[АФаил:Wappen_Luzern_matt.svg|22px]] || [[Луцерн (акантон)|Лиуцерн]] ({{lang-de|Luzern}}) || align=right | 1 493,4 || align=right | 386 082 || align=right | 258,53 || [[Луцерн]] ({{lang-de|Luzern}}) |- | 14 || [[АФаил:Wappen_Neuenburg_matt.svg|22px]] || [[Невшатель (акантон)|Невшатель]] ({{lang-fr|Neuchâtel}}) || align=right | 803,1 || align=right | 174 554 || align=right | 217,35 || [[Невшатель]] ({{lang-fr|Neuchâtel}}) |- | 15 || [[АФаил:Wappen_Nidwalden_matt.svg|22px]] || [[Нидвальден]] ({{lang-de|Nidwalden}}) || align=right | 276,1 || align=right | 41 584 || align=right | 150,61 || [[Штанс]] ({{lang-de|Stans}}) |- | 16 || [[АФаил:Wappen Obwalden matt.svg|22px]] || [[Обвальден]] ({{lang-de|Obwalden}}) || align=right | 490,6 || align=right | 36 115 || align=right | 73,61 || [[Зарнен]] ({{lang-de|Sarnen}}) |- | 17 || [[АФаил:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|22px]] || [[Санкт-Галлен (акантон)|Санкт-Галлен]] ({{lang-de|Sankt Gallen}}) || align=right | 2 025,5 || align=right | 487 060 || align=right | 240,46 || [[Санкт-Галлен]] ({{lang-de|St. Gallen}}) |- | 18 || [[АФаил:CHE Ticino COA.svg|22px]] || [[Тичино]] ({{lang-it|Ticino}}) || align=right | 2 812,5 || align=right | 341 652 || align=right | 121,48 || [[Беллинцона]] ({{lang-it|Bellinzona}}) |- | 19 || [[АФаил:Wappen Thurgau matt.svg|22px]] || [[Ҭургау]] ({{lang-de|Thurgau}}) || align=right | 990,9 || align=right | 256 213 || align=right | 258,57 || [[Фрауенфельд]] ({{lang-de|Frauenfeld}}) |- | 20 || [[АФаил:Wappen_Uri_matt.svg|22px]] || [[Ури]] ({{lang-de|Uri}}) || align=right | 1 076,4 || align=right | 35 693 || align=right | 33,16 || [[Альтдорф]] ({{lang-de|Altdorf}}) |- | 21 || [[АФаил:Wappen_Freiburg_matt.svg|22px]] || [[Фрибур (акантон)|Фрибур]] ({{lang-fr|Fribourg}}, {{lang-de|Freiburg}}) || align=right | 1 670,8 || align=right | 291 395 || align=right | 174,40 || [[Фрибур]] ({{lang-fr|Fribourg}}, {{lang-de|Freiburg}}) |- | 22 || [[АФаил:Wappen Zug matt.svg|22px]] || [[Цуг (акантон)|Цуг]] ({{lang-de|Zug}}) || align=right | 238,7 || align=right | 116 575 || align=right | 488,37 || [[Цуг (ақалақь)|Цуг]] ({{lang-de|Zug}}) |- | 23 || [[АФаил:Wappen Zürich matt.svg|22px]] || [[Циурих (акантон)|Циурих]] ({{lang-de|Zürich}}) || align=right | 1 728,9 || align=right | 1 408 575 || align=right | 814,72 || [[Циурих]] ({{lang-de|Zürich}}) |- | 24 || [[АФаил:Wappen_Schaffhausen_matt.svg|22px]] || [[Шаффҳаузен (акантон)|Шаффҳаузен]] ({{lang-de|Schaffhausen}}) || align=right | 298,5 || align=right | 77 955 || align=right | 261,16 || [[Шаффҳаузен]] ({{lang-de|Schaffhausen}}) |- | 25 || [[АФаил:Wappen_des_Kantons_Schwyz.svg|22px]] || [[Швиц (акантон)|Швиц]] ({{lang-de|Schwyz}}) || align=right | 908,1 || align=right | 149 830 || align=right | 164,99 || [[Швиц (акоммуна)|Швиц]] ({{lang-de|Schwyz}}) |- | 26 || [[АФаил:Wappen_Jura_matt.svg|22px]] || [[Иура (акантон)|Иура]] ({{lang-fr|Jura}}) || align=right | 838,8 || align=right | 70 942 || align=right | 84,58 || [[Делемон]] ({{lang-fr|Delémont}}) |- bgcolor="#dddddd" | || || Зегь || align=right | 41 285 || align=right | 8 039 060 || align=right | 194,72 || |} |} ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Швеицариа| ]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:Афедеративтә республикақәа]] [[Акатегориа:Европа ахеилак иалахәу атәылақәа]] [[Акатегориа:1291 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:1848 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] for1ppqhjy9lr9xbu4pcm3dn2cf1m28 Акатегориа:Урыстәыла аҳәынҭқарратә усбарҭақәа 14 32917 170921 168370 2026-08-03T13:18:56Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Урыстәыла аиҿкаарақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170921 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Government agencies of Russia}} {{DEFAULTSORT:У}} [[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә усбарҭақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Урыстәыла аиҳабыра|А]] [[Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла|ҳәынҭқарратә усбарҭақәа]] ky4pju9cb32ivqnq17ql1zehmhxt3j3 170922 170921 2026-08-03T13:19:06Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аиҿкаарақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170922 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Government agencies of Russia}} {{DEFAULTSORT:У}} [[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә усбарҭақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Урыстәыла аиҳабыра|А]] [[Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аиҿкаарақәа|ҳәынҭқарратә усбарҭақәа]] gb9vfkcam4yck6xr4dp8popndjbv0c8 Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аиҿкаарақәа 14 32919 170923 165293 2026-08-03T13:19:21Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Урыстәыла аиҿкаарақәа]] в [[Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аиҿкаарақәа]] без оставления перенаправления 165293 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Organizations of Russia}} [[Акатегориа:{{Title country}}|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа азиатәи атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла]] qz3mao65jpxxpxktkbh6e57m5fapir7 170924 170923 2026-08-03T13:20:12Z Fraxinus.cs 8381 170924 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Organizations of Russia}} [[Акатегориа:{{Title country}}|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] mngi4lzay9j2z566wej2aqlhuq808jx Акатегориа:Аԥсны иҟоу академиа 14 37389 170963 161830 2026-08-03T13:52:59Z Fraxinus.cs 8381 170963 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Академиа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҵара|академиа]] [[Акатегориа:Академиа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Академиа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] gqa3cvakapa6wa0u7ve55o5ytxtiohh Акатегориа:Академиа азиатәи атәылақәа рыла 14 37392 170954 135317 2026-08-03T13:45:52Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аҵара азиатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170954 wikitext text/x-wiki {{аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аҵара азиатәи атәылақәа рыла| академиа]] [[Акатегориа:Академиа аконтинентқәа рыла]] ah9sj0gnsj06upvyzxmxlww1anirjyv 170959 170954 2026-08-03T13:51:30Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу академиа]] в [[Акатегориа:Академиа азиатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 170954 wikitext text/x-wiki {{аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аҵара азиатәи атәылақәа рыла| академиа]] [[Акатегориа:Академиа аконтинентқәа рыла]] ah9sj0gnsj06upvyzxmxlww1anirjyv 170971 170959 2026-08-03T13:57:13Z Fraxinus.cs 8381 нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Академиа аконтинентқәа рыла]]: "Азиа" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170971 wikitext text/x-wiki {{аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аҵара азиатәи атәылақәа рыла| академиа]] [[Акатегориа:Академиа аконтинентқәа рыла|Азиа]] d1ea0qb38kh6rv5895plrjkgp2qx37x Акатегориа:Аҵара азиатәи атәылақәа рыла 14 37396 170955 133936 2026-08-03T13:46:04Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵара]] в [[Акатегориа:Аҵара азиатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 133936 wikitext text/x-wiki {{аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Азиа аҵара| тәылақәа]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа| ҵара]] g0mnfo3uwquj9kjbaozzpptq9jor6iu Акатегориа:Академиа европатәи атәылақәа рыла 14 37398 170951 135318 2026-08-03T13:44:53Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аҵара европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170951 wikitext text/x-wiki {{аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аҵара европатәи атәылақәа рыла| академиа]] [[Акатегориа:Академиа аконтинентқәа рыла]] 71kcsd4o6t3hblfwxoi9mzn4evnsqxd 170962 170951 2026-08-03T13:52:34Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу академиа]] в [[Акатегориа:Академиа европатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 170951 wikitext text/x-wiki {{аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аҵара европатәи атәылақәа рыла| академиа]] [[Акатегориа:Академиа аконтинентқәа рыла]] 71kcsd4o6t3hblfwxoi9mzn4evnsqxd 170972 170962 2026-08-03T13:57:43Z Fraxinus.cs 8381 нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Академиа аконтинентқәа рыла]]: "Европа" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170972 wikitext text/x-wiki {{аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аҵара европатәи атәылақәа рыла| академиа]] [[Акатегориа:Академиа аконтинентқәа рыла|Европа]] bdm3o1ysaddjmyyrjpvby0v4i1xz8o8 Акатегориа:Аҵара европатәи атәылақәа рыла 14 37399 170952 133940 2026-08-03T13:45:06Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵара]] в [[Акатегориа:Аҵара европатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 133940 wikitext text/x-wiki {{аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Европа аҵара| тәылақәа]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа| ҵара]] 88e625q0evhpq55csagb3nrj5do42ab Акатегориа:Британиаду иҟоу академиа 14 37629 170964 161819 2026-08-03T13:53:14Z Fraxinus.cs 8381 170964 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Академиа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҵара|академиа]] [[Акатегориа:Академиа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] l7k1uhb3si403u2lxz7hoqhkf4ewz3h Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аиҳабыратә ҵараиурҭақәа 14 37809 170915 138714 2026-08-03T13:12:43Z Fraxinus.cs 8381 нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа]]: "аиҳабыратә ҵараиурҭақәа" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170915 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Higher education institutions in Europe}} [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу академиатә усбарҭақәа|университетқәа]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҭҵаара| ]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа|аиҳабыратә ҵараиурҭақәа]] [[Акатегориа:Аиҳабыратә ҵараиурҭақәа аконтинентқәа рыла]] 3l3pqxga5u50rm6g6ex19q8whudg30h 170916 170915 2026-08-03T13:13:02Z Fraxinus.cs 8381 170916 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Higher education institutions in Europe}} [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу академиатә усбарҭақәа|аиҳабыратә ҵараиурҭақәа]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҭҵаара| ]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа|аиҳабыратә ҵараиурҭақәа]] [[Акатегориа:Аиҳабыратә ҵараиурҭақәа аконтинентқәа рыла]] 5r0q770rlipyyd229zt8a3ems8ed4jy Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу академиатә усбарҭақәа 14 37810 170961 135344 2026-08-03T13:52:22Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу академиа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Академиа европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170961 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Academic institutions in Europe}} [[Акатегориа:Академиатә усбарҭақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Академиа европатәи атәылақәа рыла|усбарҭақәа ]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵараиурҭақәа|Европа атәылақәа рҿы иҟоу аҵараиурҭақәа]] 57qc7d2zixauqg74jszcn0uvf8m4mo3 Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҭҵаара 14 37814 170960 135349 2026-08-03T13:52:11Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу академиа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Академиа европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170960 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Research in Europe}} [[Акатегориа:Аҭҵаара аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырреи атехнологиеи]] [[Акатегориа:Академиа европатәи атәылақәа рыла|ҭҵаара]] 0veyqbeg4t53z8y3lio5eaq2nlb4gve Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу академиатә усбарҭақәа 14 37821 170958 135356 2026-08-03T13:51:18Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу академиа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Академиа азиатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170958 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Academic institutions in Europe}} [[Акатегориа:Академиатә усбарҭақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Академиа азиатәи атәылақәа рыла|усбарҭақәа]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵараиурҭақәа|академиатә]] lhhlfjtqey4q2qy3z1yf2tztzw22bic Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҭҵаара 14 37824 170957 135362 2026-08-03T13:50:53Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу академиа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Академиа азиатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170957 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аҭҵаара аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырреи атехнологиеи|ҭҵаара]] [[Акатегориа:Академиа азиатәи атәылақәа рыла|ҭҵаара]] 1rvyedp3qdkr45ekchjsa2hvknlyd8b Акатегориа:Асовет Еидгылаҿы иҟоу акультуратә еиҿкаарақәа 14 37883 170918 135489 2026-08-03T13:16:26Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Асовет Еидгылаҿы иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170918 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгылаҿы иҟоу аиҿкаарақәа|культуратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Асовет культура|культуратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Акультуратә еиҿкаарақәа атәылақәа рыла]] 2rch5yc3e0qjiqas5wwrksbpqp72gm0 Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла 14 37884 170919 135485 2026-08-03T13:16:42Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Асовет Еидгылаҿы иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла]] в [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла]] без оставления перенаправления 135485 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла}} [[Акатегориа:Азиатәи аиҿкаарақәа атәылақәа рылеи асубиектқәа рылеи]] [[Акатегориа:Европатәи аиҿкаарақәа атәылақәа рылеи асубиектқәа рылеи]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа атәылақәа рылеи асубиектқәа рылеи]] [[Акатегориа:Асовет Еидгылаҿы иҟоу аиҿкаарақәа| субиект]] 3sfkrg2fcfugax2qgfntw8jbhfd6tnw Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу академиа 14 37933 170965 164645 2026-08-03T13:54:25Z Fraxinus.cs 8381 170965 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Академиа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҵара|академиа]] [[Акатегориа:Академиа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Академиа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] gqa3cvakapa6wa0u7ve55o5ytxtiohh Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу аҵара 14 37934 170944 161798 2026-08-03T13:42:03Z Fraxinus.cs 8381 170944 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Education in Georgia}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аҵара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|ҵара]] [[Акатегориа:Аҵара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҵара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] n3ogytx73vzwyyorposl4omlt74qzos Акатегориа:Аԥсны иҟоу аҵараиурҭақәа 14 38278 170933 161826 2026-08-03T13:32:17Z Fraxinus.cs 8381 170933 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла|ҵараиурҭақәа]] [[Акатегориа:Аҵараиурҭақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҵара|ҵараиурҭақәа]] [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] 86b2ekb67vrmeb0hiyspytbubrlqpfk Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа азиатәи атәылақәа рыла 14 38280 170934 136482 2026-08-03T13:32:36Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа Азиатәи атәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа азиатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 136482 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵара| аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Азиатәи аиҿкаарақәа асубиектқәа рылеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа аконтинентқәа рылеи атәылақәа рылеи|Азиа]] l90cz3uqrds4lyqlc74l13twafcpads 170953 170934 2026-08-03T13:45:41Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аҵара азиатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170953 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Аҵара азиатәи атәылақәа рыла| аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Азиатәи аиҿкаарақәа асубиектқәа рылеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа аконтинентқәа рылеи атәылақәа рылеи|Азиа]] p1becb1a1lnup10qnful7q7y7fmxy4u Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла 14 38283 170935 136489 2026-08-03T13:33:07Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа Европатәи атәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа европатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 136489 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵара| аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Европатәи аиҿкаарақәа асубиектқәа рылеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа аконтинентқәа рылеи атәылақәа рылеи|Европа]] jy5308mgagkyfk1y3kipt1yqhprey4c 170950 170935 2026-08-03T13:44:42Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аҵара европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170950 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Аҵара европатәи атәылақәа рыла| аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Европатәи аиҿкаарақәа асубиектқәа рылеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа аконтинентқәа рылеи атәылақәа рылеи|Европа]] 7r0q9uddjqc2ca8kci43ka1wutf485t Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу аҵараиурҭақәа 14 38779 170936 160374 2026-08-03T13:34:38Z Fraxinus.cs 8381 170936 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Educational organizations of the United States}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла|ҵараиурҭақәа]] [[Акатегориа:Аҵараиурҭақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} рҿы иҟоу аҵара|ҵараиурҭақәа]] [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] 3i84v6g7wzqeixm1tq1iel9uh7faka9 Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҟоу аҵара 14 38780 170940 160435 2026-08-03T13:40:30Z Fraxinus.cs 8381 170940 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Education in the United States}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аҵара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|ҵара]] [[Акатегориа:Аҵара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] lcvzdyhi2yc3t074v9mvao02uwi2mny Акатегориа:Испаниа иҟоу аҵара 14 38987 170945 161812 2026-08-03T13:42:26Z Fraxinus.cs 8381 170945 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Education in Spain}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аҵара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|ҵара]] [[Акатегориа:Аҵара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] 4h9t7gue4sxrs05e0vjmn1ugfj9suu8 Акатегориа:Аиҳабыратә ҵараиурҭақәа Европатәи атәылақәа рыла 14 38991 170949 148999 2026-08-03T13:44:29Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аҵара европатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170949 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу аиҳабыратә ҵараиурҭақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аҵара европатәи атәылақәа рыла| Аиҳабыратә ҵараиурҭақәа]] [[Акатегориа:Ахыбрақәеи аргыламҭақәеи Европатәи атәылақәа рыла| Аиҳабыратә ҵараиурҭақәа]] [[Акатегориа:Аиҳабыратә ҵараиурҭақәа аконтинентқәа рылеи атәылақәа рылеи|Европа]] ep1wfu4w4zgabx66rr9c3v6nbonzne7 Акатегориа:Франциа иҟоу аҵара 14 51216 170947 161832 2026-08-03T13:43:32Z Fraxinus.cs 8381 170947 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Education in France}} [[Акатегориа:Аҵара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|ҵара]] [[Акатегориа:Аҵара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] k9py5w8gn80q377fieh6wrycysu3jio Акатегориа:Франциа иҟоу академиа 14 51217 170966 161833 2026-08-03T13:54:43Z Fraxinus.cs 8381 170966 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Академиа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҵара|академиа]] [[Акатегориа:Академиа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] l7k1uhb3si403u2lxz7hoqhkf4ewz3h Акатегориа:Куба иҟоу академиа 14 52340 170967 164646 2026-08-03T13:55:23Z Fraxinus.cs 8381 170967 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Академиа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҵара|академиа]] [[Акатегориа:Академиа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Карибтәи атәылақәа рҿы иҟоу академиа]] 0ucwu7u22dcko6gdr4dt0kzznyxa29t Акатегориа:Куба иҟоу аҵара 14 52341 170946 164648 2026-08-03T13:43:19Z Fraxinus.cs 8381 170946 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Education in Cuba}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аҵара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|ҵара]] [[Акатегориа:Аҵара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Карибтәи атәылақәа рҿы иҟоу аҵара]] n2freskipscxjjgtjwmqhuec4yslsqd Акатегориа:Карибтәи атәылақәа рҿы иҟоу академиа 14 52345 170969 164652 2026-08-03T13:56:33Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу академиа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Академиа аҩада-америкатәи атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 170969 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Академиа аҩада-америкатәи атәылақәа рыла|-]] [[Акатегориа:Карибтәи аҵара|академиа]] 6plhn9z975jxvrht0nf3op0wox2k7oj Акатегориа:Академиа аҩада-америкатәи атәылақәа рыла 14 52346 170968 164653 2026-08-03T13:56:17Z Fraxinus.cs 8381 170968 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Академиа аконтинентқәа рыла|ҩада-америкатәи]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка аҵара|академиа]] rgqfu1t17d84xsmubltptf5oz17gc0q 170970 170968 2026-08-03T13:56:55Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа рҿы иҟоу академиа]] в [[Акатегориа:Академиа аҩада-америкатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 170968 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Академиа аконтинентқәа рыла|ҩада-америкатәи]] [[Акатегориа:Аҩадатәи Америка аҵара|академиа]] rgqfu1t17d84xsmubltptf5oz17gc0q Марс 0 54452 170976 169484 2026-08-03T17:03:10Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 170976 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|1=Марс|2=Марс (аҵакы)}} {{Акарточка Апланета | название = Марс | символ = Mars symbol (bold).svg | тип = апланета | изображение = Mars Valles Marineris EDIT.jpg | подпись = Марс асахьа, 1980 шықәса жәабранамза 22 рзы [[Автоматическая межпланетная станция|акосмостә ӷба]] [[Викинг-1|Викинг 1]] иҟанаҵаз 102 асахьа | орбита-ref = | эпоха = | перигелий = 2,06655×10<sup>8</sup> км1,381<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /> а.е.<ref name="factsNasa" /> | афелий = 2,49232×10<sup>8</sup> км1,666<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /> а.е.<ref name="factsNasa" /> | периапсида = | апоапсида = | большая полуось = 2,2794382×10<sup>8</sup> км1,523662 а.е. 1,524 адгьыл<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /><ref name="factsNasa" /><ref name="factsNasa" /> | эксцентриситет = 0,0933941<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc"/> | сидерический период = (ашықәс аура) 686.98 Адгьыл амшқәа 1.8808476 Адгьыл ашықәс аҟнытә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /> | синодический период = 779.94 Адгьылтә уахыки-ҽнаки<ref name="nssdc"/> | орбитальная скорость = 24.13 км/с (ибжьаратәу)24.077 км/с<ref name="nssdc" /><ref name="factsNasa" /> | средняя аномалия = | наклонение = 1.85061° (еклиптикатә хықә иазкны)<ref name="nssdc" /><br> 5.65° (амра аекватор иазкны) | угловое перемещение = | долгота восходящего узла = 49,57854° | долгота периастра = | время периастра = | аргумент перицентра = 286,46230° | половинная амплитуда = | чей спутник = [[Амра|Амра]] | число спутников = [[Спутники Марса|2]] | физические характеристики-ref = | размеры = | экваториальный радиус = 3396.2 ± 0.1 км0.532 адгьылтә<ref name="sei07"/><ref name="bfe">Согласно наиболее приближённой к реальной поверхности планеты модели эллипсоида</ref> | полярный радиус = 3376.2 ± 0.1 км0.531 адгьылтә<ref name="sei07"/><ref name="bfe" /> | средний радиус = 3389.5 ± 0.2 км 0.532 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /><ref name="sei07"/> | длина окружности = | площадь поверхности = 1.4437×10<sup>8</sup> км20.283 адгьылтә<ref name="factsNasa" /> | объём = 1.6318×10<sup>11</sup> км<sup>3</sup>0.151 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /> | масса = 6.4171×10<sup>23</sup> кг0.107 адгьылтә<ref name="kon11"/> | плотность = 3.933 г/см<sup>3</sup>0.714 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /> | ускорение свободного падения = 3.711 м/с<sup>2</sup>0.378 {{math|''g''}}<ref name="factsNasa" /> | первая космическая скорость = 3.55 км/с0.45 адгьылтә | вторая космическая = 5.03 км/с0.45 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc"/> | скорость вращения = 868.22 км/сааҭ | период вращения = 24 сааҭ 37 минуҭ 22.663 секунд (24.6229 сааҭ) — асидералтә еикәаҵәиратә аамҭа<ref name="factsNasa"/>, 24 сааҭ 39 минуҭ 35.244 секунд (24.6597 сааҭ) — амратә уахыки-ҽнаки абжьаратәи аамҭа.<ref name="Allison">{{статья|автор=Allison M., McEwen M.|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0032063399000926|заглавие=A post-Pathfinder evaluation of areocentric solar coordinates with improved timing recipes for Mars seasonal/diurnal climate studies|издание=[[Planetary and Space Science]]|язык=en|год=2000|volume=48|pages=215—235|doi=10.1016/S0032-0633(99)00092-6|issn=0032-0633|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223140002/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0032063399000926}}</ref> | наклон оси = 25,1919°<ref name="Allison" /> | прямое восхождение = 317,681°<ref name="nssdc" /> | склонение = 52,887°<ref name="nssdc" /> | полярная небесная широта = | полярная небесная долгота = | альбедо = 0.250 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])0.150 ([[Геометрическое альбедо|геом. альбедо]])0.170<ref name="nssdc" /><ref name="nssdc" /> | видимая звёздная величина = | абсолютная звёздная величина = | температура на поверхности = -153°С инаркны +35°С рҟынӡа<ref name="Extreme" /> | шкала высоты = | состав атмосферы = 95.32% [[углекислый газ|акарбон адиоксид]]<br> 2.7% [[азот|азот]]<br> 1.6% [[аргон|аргон]]<br> 0.145% [[кислород|аҵәыҵәри]]<br> 0.08% [[угарный газ|акарбон амоноксидқәа]]<br> 0.021% [[Аӡы|аӡы]] афақь<br> 0.01% [[Оксид азота(II)|азоттә оксид]]<br> 0.00025% [[неон|анеон]] | атмосфера-ref =<ref name="nssdc"/> | bg = #E8AB79 | именование = | именование-ref = | обозначение ЦМП = | альтернативные имена = Апланета ҟаԥшь | категория МП = | орбита = yes | средний радиус орбиты = | физические характеристики = yes | сжатие = 0.00589 (1.76 адгьылтә) | температуры = yes | имя температуры 1 = Апланета зегь аҿы | темп1мин = 186 [[Кельвин|К]];<br>−87 °C<ref name="factsNasa" /> | темп1сред = 210 K<br>(−63 °C)<ref name="nssdc" /> | темп1макс = 268 К;-5 °С<ref name="factsNasa">{{cite web|title=Mars: Facts & Figures|author=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|website=Solar System Exploration|publisher=NASA|url=https://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913011336/http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric|archive-date=2015-09-13|access-date=2017-11-20|url-status=dead}}</ref> | имя температуры 2 = | темп2мин = | темп2сред = | темп2макс = | спектральный тип = | угловой размер = | атмосфера = yes | давление на поверхности = 0,4—0,87×10<sup>−3</sup> к[[Паскаль (единица измерения)|Па]](4—8,7×10<sup>−3</sup> [[Атмосфера (единица измерения)|атм]]) }} Марс [[Амра|Амра]] иацәыхараны иҟоу аԥшьбатәи [[планета|планета]]оуп, насгьы шәагаала [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] абыжьбатәи планетоуп. [[Меркурий|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]] реиԥш, иаргьы [[Планеты земной группы|адгьылтә гәыԥ планетақәа]] рҭаацәара иаҵанакуеит. Ажәытәӡатәи аурымқәа аибашьра [[Древнеримские боги|анцәахәыс]] ирымаз [[Марс (мифология)|Марс]] ихьӡ ахҵоуп, иара убас [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|ажәытә бырзенцәа]] ирымаз [[Арес|Арес]] ишьашәалоит. Аминерал [[маггемит|маггемит]] - ''γ''-[[оксид железа(III)|аиха (III) аоксид]] ахҟьа ианаҭо ацәыҟаԥшьаара азы, Марс Апланета Ҟаԥшь ҳәа иашьҭоуп. Марс Адгьыл аҟынтәи блала ибзианы иубарҭоуп. Иубарҭоу [[видимая звёздная величина|аеҵәатә мҽхакы]] −2.94<sup>m</sup> инаӡоит (Адгьыл зегь раасҭа ианазааигәахо).<ref Name="Mallama_and_Hilton">{{статья|автор=Mallama A., Hilton J. L. |заглавие=Computing Apparent Planetary Magnitudes for The Astronomical Almanac |издание=Astronomy and Computing |язык=en |том=25 |страницы=10–24 |год=2018 |doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002 |arxiv=1808.01973 |bibcode=2018A&C....25...10M|s2cid=69912809 }}</ref> Марс шәахәала ирыҵахоит [[Юпитер|Иупитер]] (Марс [[Противостояние планеты|аҿагылара ду]] аан Иупитер иаԥнагар алшоит), [[Венера|Венера]], [[Амза|Амза]], Амра. Марс аиҿагылара ес-ҩышықәса иубарҭоуп. Марс иамоуп [[Спутники Марса|ҩ-ԥсабаратә мҩанызак]] - [[Фобос|Фобос]], [[Деймос|Деимос]] ([[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәа]] аҟынтәи еиҭаганы - «ашәара», «ахлымӡаах» ҳәа, аибашьраҿы [[Арес|Арес]] ицыз иԥацәа ҩыџьа рыхьӡқәа), урҭ еиҳа ихәыҷуп (Фобос - 26.8 × 22.4 × 18.4 км, Деимос - 15 × 12.2 × 10.4 км) насгьы ииашам аформа рымоуп.<ref name="NASASAT">{{cite web|date=2003-09-30|title=Mars: Moons: Phobos|publisher=NASA Solar System Exploration|lang=en|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mar_Phobos&Display=Facts|access-date=2013-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019162634/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mar_Phobos&Display=Facts|archive-date=2013-10-19|url-status=dead}}</ref><ref name="bse"/> Апланета акапан Адгьыл акапан аҟынтәи 10.7% ыҟоуп, насгьы уи ацәаҳәатә шәагаа Адгьыл ашәагаа аасҭа ҩынтә еиҵоуп. Марс аҟны ашықәс 687 дгьылтә мшы амоуп, мамзаргьы 669 марстәи амратә мшқәа (солқәа).<ref name="surdin">{{cite web |author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В.]] |url=https://postnauka.org/faq/71676 |title=Как часто бывает Новый год на Марсе? |lang=ru |website=[[ПостНаука]] |access-date=2024-06-04 |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604005418/https://postnauka.org/faq/71676 |url-status=live }}</ref> Марс Адгьыл аҟны еиԥш [[Времена года|ашықәс аамҭақәа]] рҽеиҭнырыԥсахлоит, аха уи аорбита аиҵыхра иахҟьаны ашықәс аамҭақәа ирзыԥҵәоу аамҭаҿы аиԥшымра дуқәа ҟалоит. [[Атмосфера Марса|Марс атмосфера]] даара иҵаӷоуп, уи ахҟьааҿы иҟоу ақәыӷәӷәара Адгьыл аҿы иҟоу ақәыӷәӷәара аасҭа 160-нтә еиҵоуп. Асаба рацәа [[Пылевая буря|асабатә ԥшаҵысрақәа]] цәырнагоит, Марс атмосфераҿы аҳауа аԥхарра аиҟәшара ӷәӷәала анырра азҭо; иӷәӷәоу асабатә ԥшацәгьақәа апланета ахҟьа зынӡагьы ирҵәахыр рылшоит. Марс аҿы абжьаратәи аҳауа аԥхарра ~210 K (−63°C) ыҟоуп, есыҽнытәи аҳауа аԥхарра 184 K инаркны 242 K (−89 инаркны −31°C) рҟынӡа еиҭасуеит. Марс арелиеф еиуеиԥшым аҷыдарақәа амоуп. Марс аҿықәантәи аҷыдарақәа рахь иаҵанакуеит [[Амза|Амза]]ҿы иҟоу еиԥшу [[Ударный кратер|акратерқәа]], иара убасгьы [[вулкан|авулканқәа]], [[Долина|адәҳәыԥшқәа]], [[Асакара|ацәҳәырақәа]], Адгьыл аҿы иҟоу еиԥшу [[Полярная шапка|аполиартә ҵааршәратә хылԥақәа]]. Ажәытәан, Марс аҿгьы, Адгьыл аҿы еиԥш, алитосфератә плитақәа рныҟәара мҩаԥысуан. Марс аҿы аӡы аерозии еиԥшу агеологиатә шьақәгылашьақәа рацәоуп, ҷыдала, иҭабаз аӡиасқәа рцарҭақәа, насгьы иԥшаан аминералқәа, акыраамҭа аӡы иахьҭагылаз иахҟьаны иҟаларц зылшоз. Аҵыхәтәантәи ашьақәырӷәӷәарақәа иаҳдырбоит ажәытәан геологиала акыр зҵазкуаз аамҭа ацыԥҵәахақәа рзы аӡы шыҟаз. [[Жизнь на Марсе|Марс аҿы аԥсҭазаара]] ыҟазар шалшо азҵаара шәышықәсала ауаа ргәы иҵхон, апланета ахьааигәоу, насгьы Адгьыл иахьеиԥшу инамаданы. Аԥсҭазаара адыргақәа ҭҵаарадыррала рыԥшаара XIX-тәи ашәышықәсазы иалагеит, иахьа уажәраанӡагьы имҩаԥысуеит. Марс акыр ҵуеит астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи аҟазацәеи рзгьы азҿлымҳара аҵоижьҭеи. Марс раԥхьаӡатәи ахылаԥшрақәа мҩаԥган ателескоп аԥҵахаанӡагьы. Марс ателескоптә хылаԥшрақәа реизҳазыӷьара аамҭа ҟалеит XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса азбжеи рзы, 1962 шықәса инаркны, [[Автоматическая межпланетная станция|Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа]] рыла ишиашоу Марс аҭҵаара иалагеит. XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы, Марс Амратә системаҿы Адгьыл ашьҭахь зегь реиҳа инарҵауланы иҭҵааз планетан. 2026 шықәсазы, Марс иакәшо аорбиталтә ԥшааратә гәыԥ быжь-[[Космический аппарат|космостә ӷбак]] ахыԥхьаӡалоуп: «[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]», «[[Марс-экспресс|Марс-експресс]]», [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]], [[MAVEN|MAVEN]], [[ExoMars Trace Gas Orbiter|ExoMars Trace Gas Orbiter]], «[[Аль-Амаль|Аль-Амаль]]», иара убас Китаитәи амиссиа «[[Тяньвэнь-1|Тианвен-1]]» аорбитер. Ари ахыԥхьаӡара зегьы иреиҳауп, егьырҭ апланетақәа рааигәара аасҭа, Адгьыл аламҵаӡакәа. Уи адагьы, ҩ-[[марсоход|марсныҟәагак]] «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанси]]» уажәтәи аамҭазы Марс ахҟьа аҭҵаара иаҿуп. == Аорбитатә ҟазшьарбагақәа == [[Файл:Mars_distance_from_Earth.svg|thumb|left|410px|Адгьыли Марси рыбжьара абжьаӡара (миллион км) 2012–2024 шықәсқәа рзы. Ахкәакьқәа рыла Марсҟа акосмостә ныҟәагақәа рдәықәҵара азгәаҭоуп]] {| class="wikitable sortable" style="float:left; clear:left; margin-right:1em" |+ Марс [[Великое противостояние|аҿагылара дуқәа]] (Адгьыл аҟынӡа еиҵаӡоу абжьаӡара) 1830–2050 шықәсқәа рзы ! scope="col" | Арыцхә ! scope="col" | Абжьаӡ.,<br>а.е. ! scope="col" | Абжьаӡ., миллион км |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1830" | Цәыббрамза 19, 1830 | 0,388 || 58,04 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1845" | 18 нанҳәамза 1845 | 0,373 || 55,80 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1860" | ԥхынгәымза 17, 1860 | 0,393 || 58,79 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1877" | Цәыббрамза 5, 1877 | 0,377 || 56,40 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1892" | Нанҳәамза 4, 1892 | 0,378 || 56,55 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1909" | 1909 шықәса цәыббрамза 24 | 0,392 || 58,64 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1924 | Нанҳәамза 23, 1924 | 0,373 || 55,80 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1939" | 1939 шықәса ԥхынгәымза 23 | 0,390 || 58,34 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1956" | 1956 шықәса цәыббрамза 10 | 0,379 || 56,70 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1971" | Нанҳәамза 10, 1971 | 0,378 || 56,55 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1988" | 1988 шықәса цәыббрамза 22 | 0,394 || 58,94 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2003" | Нанҳәамза 28, 2003 | 0,373 || 55,80 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2018" | ԥхынгәымза 27, 2018 | 0,386 || 57,74 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2035" | Цәыббрамза 15, 2035 | 0,382 || 57,15 |- ! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2050" | Нанҳәамза 14, 2050 | 0,374 || 55,95 |} [[Файл:Mars in opposition 2016.jpg|мини|280px|Марс 2016 шықәсазтәи аҿагылара аамҭазы<ref>{{cite web|title=Close-up of the Red Planet|author=Jäger M.|website=Hubble Space Telescope|lang=en|date=2016-05-19|url=http://www.spacetelescope.org/news/heic1609/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160524164303/https://www.spacetelescope.org/news/heic1609/|archive-date=2016-05-24|url-status=dead}}</ref>]] Марс инаркны Адгьыл аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара 55,76 миллион км ыҟоуп (Адгьыл [[Амра|Амреи]] Марси рыбжьараҵәҟьа ианыҟоу), иреиҳау — 401 миллион км ауп (Амра Адгьыли Марси рыбжьараҵәҟьа ианыҟоу).<ref>{{статья|автор=Левин А.|заглавие=Тайны Красной планеты|ссылка=https://elementy.ru/lib/430541|издание=[[Популярная механика]]|издательство=[[Элементы (сайт)|Элементы]]|год=2007|номер=12|archive-date=2016-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103130016/http://elementy.ru/lib/430541}}</ref><ref>{{cite web |url=https://trends.rbc.ru/trends/education/651fff4e9a79477a33100938 |title=Сколько лететь до Марса от Земли и какая траектория лучше |website=[[РБК (газета)|РБК]] |author=Бабаева Р. |date=2024-05-29 |access-date=2024-06-04 |lang=ru |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604005920/https://trends.rbc.ru/trends/education/651fff4e9a79477a33100938 |url-status=live }}</ref> Марс инаркны Амра аҟынӡа абжьаратәи абжьаӡара 228 миллион км (1.52 а.е.) ыҟоуп, насгьы Амра акәша-мыкәша аҵәира аамҭа 687 дгьылтә [[Сутки|мшқәа]] мамзаргьы 669 раҟара [[Хронометрия на Марсе#Время суток|Марстәи асолқәа]] ираҟароуп.<ref name="nssdc">{{cite web|author=Williams D. R.|title=Mars Fact Sheet|website=National Space Science Data Center|publisher=NASA|lang=en|date=2004-09-01|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|access-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110403001003/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|archive-date=2011-04-03|url-status=unfit}}</ref><ref name="surdin" /> Марс [[Орбита|аорбита]] иубарҭоу [[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|аексцентриситет]] амоуп (0.0934), убри аҟнытә Амра аҟынӡа абжьаӡара 206.6 инаркны 249.2 миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит.<ref name="nssdc" /> Марс аорбита аеклиптикатә хықә ахь [[Кеплеровы элементы орбиты#Наклонение|анаара]] 1.85° ауп. Марс Адгьыл зегь реиҳа иазааигәоуп [[Противостояние (планеты)|аиҿагылара]] аан, апланета ажәҩан аҿы Амра иаҿагыло ахырхарҭа аманы ианыҟоу. Марси Адгьыли рорбитақәа еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ес-26 мза аиҿагыларақәа еиҭаҟалоит. 15-17 шықәса рахьтә знык, аиҿагыларақәа ҟалоит Марс [[Перигелий|аперигелион]] азааигәара ианыҟоу аамҭазы; ишаԥу еиԥш «адуӡӡақәа» ҳәа изышьҭоу аиҿагыларақәа рҿы апланета аҟынӡа абжьаӡара маҷӡоуп (60 миллион км еиҵаны) насгьы Марс иреиҳау [[Угловой размер#В астрономии|акәакьтә шәагаа]] 25.1′′ аҟынӡа инаӡоит, насгьы иреиҳау [[видимая звёздная величина|иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] аҟынӡа −2.94<sup>м</sup>.<ref name="Mallama_and_Hilton" /> Марс аҵыхәтәан аиҿагылараҿы иҟан 2025 шықәса ажьырныҳәамза 16 рзы, Марс анаҩстәи аиҿагылара ҟалоит 2027 шықәса жәабранмза 19 рзы.<ref name="sheehan970202">{{cite web |author=Sheehan W. |date=1997-02-02 |title=Appendix 1: Oppositions of Mars, 1901–2035 |website = The Planet Mars: A History of Observation and Discovery |publisher=University of Arizona Press |url=https://uapress.arizona.edu/onlinebks/MARS/APPENDS.HTM |access-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100625043926/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/appends.htm |archive-date=2010-06-25 |url-status=dead }}</ref> Марс аҵыхәтәантәи аиҿагылара дуӡӡа ԥхынгәы 27, 2018 шықәсазы иҟалеит.<ref>{{cite web |url=https://nebo-nsk.ru/astrotvet |title=Ответы астрономов на вопросы |website=Большой планетарий имени космонавта Анны Кикиной, Новосибирск |access-date=2024-07-22|lang=ru}}</ref> Усҟан уи аҟынтәи Адгьыл аҟынӡа 0,386 [[Астрономическая единица|а.е.]]абжьан.<ref>{{cite web |author=Прохоров М. Е. |title=28 августа 2003 — рекордное противостояние Марса |publisher=[[Астронет]] |date=2003-08-28 |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1192247 |access-date=2011-03-22 |url-status=live |archive-date=2012-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302020736/http://www.astronet.ru/db/msg/1192247 }}</ref> Ишаԥу еиԥш, аиҿагылара ду аан (даҽакала иуҳәозар, Марси Адгьыли реиҿагылара Марс ахатә орбита аперигели ианахысуа иазааигәаны ианыҟало), апатырқалԥштәы змоу Марс уахынлатәи ажәҩан аҿы [[Амза|Амзеи]] [[Венера|Венереи]] рышьҭахь зегь реиҳа илашо обиектны иҟалоит. == Афизикатә ҟазшьарбагақәа == === Апланета апараметрқәа === '''Марс''' — [[Амра|Амра]] зегь раасҭа иацәыхараны иҟоу аԥшьбатәи планетоуп ([[Меркурий|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]] рышьҭахь) насгьы шәагаала абыжьбатәи планетоуп (Меркури заҵәык капанлеи диаметрлеи еиҳауп) [[Солнечная система|Амратә системаҿы]].<ref>Шәахәаԥш аиҿырԥшратә таблица [[Солнечная система#Сравнительная таблица основных параметров планет]]</ref> Уи [[Планеты земной группы|адгьылтә планетақәа]] ргәыԥ иахырыԥхьаӡалоит, Адгьыл иаҿурԥшыртә иҟоу ашәагаақәеи ахҟьа кьакьеи рырбагақәа еидыркыло.<ref>{{Cite web |url=https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=35191 |title=Планеты земной группы |website=[[Московский планетарий]] |access-date=2024-08-21 |archive-date=2024-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822024129/https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=35191 |url-status=live }}</ref> Марс акапан Адгьыл акапан аҟнытә 0.107 ыҟоуп, аҭаӡара Адгьыл аҭаӡара аҟнытә 0,151, абжьаратәи ацәаҳәатә диаметр — 0.53 Адгьыл адиаметр аҟынтәи.<ref name="bse">{{БСЭ3|заглавие=Марс}}</ref> Цәаҳәатә шәагаала Марс [[Адгьыл|Адгьыл]] ашәагаа азбжак еиԥшуп. Ибжьаратәу уи аекватортә радиус 3396.9 ± 0.4 км мамзаргьы 3396.2 ± 0.1 км (53.2% адгьыл аҟнытә) ыҟоуп.<ref name="companion">{{Акьыԥхьра|книга|автор=Lodders K. and Fegley B.|заглавие=The Planetary Scientist's Companion|язык=en|год=1998|страницы=400|издательство=Oxford University Press|isbn=978-0195116946}}</ref><ref name="nssdc"/><ref name="sei07">{{статья|заглавие=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|ссылка=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155|том=98|номер=3|страницы=155—180|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|bibcode=2007CeMDA..98..155S|язык=en|тип=journal|автор=Seidelmann P. K.|год=2007|издательство=[[Springer Nature]]|издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]]}}</ref><ref name="nasa_jpl">{{cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par |title=Planetary Physical Characteristics |website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506001657/https://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par |archive-date=2020-05-06}}</ref> Марс абжьаратәи аполиартә радиус 3374,9 км мамзаргьы 3376,2 ± 0,1 км ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп; Аҩадатәи аполиус аҟны аполиартә радиус — 3376,2 км, аҩадатәи аҟны — 3382,6 км.<ref name="companion"/><ref name="nssdc"/><ref name="sei07"/><ref name="britannica">{{cite web|title=Mars|url=https://www.britannica.com/place/Mars-planet|date=2017-09-07|author=Carr M. H., Malin M. C.|website=Encyclopædia Britannica|lang=en|access-date=2017-11-20|archive-date=2021-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712051630/https://www.britannica.com/place/Mars-planet|url-status=live}}</ref> Абасала, аполиартә радиус 20-21 км рыла еиҵоуп аекватортә радиус аасҭа, насгьы Марс аполиартә еиҵацалара (''f'' = (1 − ''R''<sub>п</sub>/''R''<sub>э</sub>)) Адгьыл атәы аасҭа еиҳауп (1/170 и 1/298, еиқәыршәаны), Адгьыл [[период вращения|аҵәира аамҭа]] Марс аасҭа маҷк икьаҿуп; уи аамҭа цацыԥхьаӡа Марс аҵәира аццакра аҽаԥсахит ҳәа агәаанагара иҳаҩсыз аамҭазы аҳәара алнаршеит.<ref name="bre">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2188212|автор=Л. В. Засова|статья=Марс|том=19|страницы=206—208|архив=https://web.archive.org/web/20221222122744/https://bigenc.ru/physics/text/2188212|архив дата=2022-12-22}}</ref><ref>{{книга|автор=Давыдов В. Д.|часть=Глобальные характеристики Марса|заглавие=Современные представления о Марсе|ссылка=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/znan/1978/9/9-dav-sov.html|издание=2-е изд|ответственный=Под ред. А. Б. Васильева|место=М.|издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]]|год=1978|страниц=64|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031357/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/znan/1978/9/9-dav-sov.html}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:OSIRIS Mars true color.jpg|Марс асахьа [[автоматическая межпланетная станция|АПС]] «[[Розетта (космический аппарат)|Розетта]]» аҭыхымҭақәа шьаҭас иҟаҵаны, 2007 шықәса, жәабран 24 рзы 240,000 км абжьаӡараҿы иҭыху Файл:Mars Earth Comparison.png|[[Адгьыл|Адгьыл]] ашәагаақәа реиҿырԥшра (абжьаратәи арадиус 6371.11 км) Марс (абжьаратәи арадиус 3389.5 км)<ref name="sei07"/> </gallery> Марс [[Площадь поверхности|ахҟьа аҭбаара]] 144 млн км2 ыҟоуп (Адгьыл ахҟьа аҭбаара аҟнытә 28.3%) иара убасгьы Адгьыл абахҵәара аҭбаара иаҟароуп.<ref name="companion"/><ref name="britannica"/><ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mars.html |title=Марс |website=[[Астронет]] |access-date=2017-11-20 |archive-date=2010-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100922224954/http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mars.html |url-status=live }}</ref> Апланета [[Масса|акапан]] — 6.417×10<sup>23</sup>–6.418×10<sup>23</sup> кг, еиҳа ииашоу арбагақәа: 6.4171×10<sup>23</sup> кг мамзаргьы 6.4169 ± 0.0006×10<sup>23</sup> кг.<ref name="britannica"/><ref name="bre"/><ref name="nssdc"/><ref name="kon11">{{статья|заглавие=Mars high resolution gravity fields from MRO, Mars seasonal gravity, and other dynamical parameters|том=211|номер=1|страницы=401—428|bibcode=2011Icar..211..401K|doi=10.1016/j.icarus.2010.10.004|язык=en|тип=journal|автор=Konopliv A. S.|месяц=1|год=2011|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref> Марс акапан Адгьыл акапан аҟнытә 10.7% раҟара шьақәнаргылоит.<ref name="nasa_jpl"/><ref name="nssdc"/> Марс абжьаратәи аилаӷәӷәара — 3930-3933 кг/м<sup>3</sup>, еиҳа ииашоу арбага: 3933.5 ± 0.4 кг/м3 мамзаргьы 3934.0 ± 0.8 кг/м3 (0.713 адгьыл аилаӷәӷәара аҟнытә).<ref name="britannica"/><ref name="bre"/><ref name="nssdc"/><ref name="companion"/><ref name="nasa_jpl"/><ref name="nssdc"/> Аекватор аҟны [[Ускорение свободного падения|зыхиақәиҭу акаҳара аццакра]] 3.711 м/с2 (0.378 адгьылтә) ауп, уи апланета Меркури аццакра иаҟароуп, Марс аасҭа ҩынтә еиҵоу, аха амассивтә гәыцәи еиҳау аилаӷәӷәареи змоу; [[первая космическая скорость|актәи акосмостә ццакыра]] 3,6 км/с шьақәнаргылоит, [[вторая космическая скорость|аҩбатәи]] — 5,027 км/с.<ref name="companion"/><ref name="bre"/><ref name="companion"/> === Ахьанҭара амч === [[Файл:GMM-3 Free air gravity anomaly.jpg|thumb|Марс агравитациатә хсаала, [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]], [[Mars Odyssey|Mars Odyssey]] и [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] рҟынтәи адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны ирҳау.<ref name=":G4">{{Статья|автор=Genova A.|2=|заглавие=Seasonal and static gravity field of Mars from MGS, Mars Odyssey and MRO radio|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/297633790_Seasonal_and_static_gravity_field_of_Mars_from_MGS_Mars_Odyssey_and_MRO_radio_science|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|язык=en|том=272|страницы=228–245|doi=10.1016/j.icarus.2016.02.050|год=2016|bibcode=2016Icar..272..228G|access-date=2024-06-04|archive-date=2020-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803230419/https://zenodo.org/record/894840|url-status=live|archive-date=2022-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221106140655/https://www.researchgate.net/publication/297633790_Seasonal_and_static_gravity_field_of_Mars_from_MGS_Mars_Odyssey_and_MRO_radio_science}}</ref> (Ҟаԥшьыла иарбоуп агравитациа ҳарак ахьыҟоу аҭыԥқәа, иаҵәала — агравитациа лаҟәы)|300x300px]] Марс аҿықәантәи [[Сила тяжести|ахьанҭара амч]] 2,5-нтә рыла еиҳа иԥсыҽуп Адгьыл аҿы иҟоу ахьанҭара амч аасҭа (39,4%). Марс аҿы абжьаратәи агравитациатә ццакыра 3.72076 м/с<sup>2</sup> ауп.<ref name=":grav">{{статья|автор=Hirt C., Claessens S. J., Kuhn M., Featherstone W. E.|заглавие=Kilometer-resolution gravity field of Mars: MGM2011|ссылка= |издание=[[Planetary and Space Science]]|язык=en|том=67|выпуск=1|страницы=147–154|doi=10.1016/j.pss.2012.02.006|год=2012|bibcode=2012P&SS...67..147H}}</ref> Адгьыл аҿы еиԥш, Марс аҿгьы [[Ускорение свободного падения|зыхиақәиҭу акаҳара аццакра]] ииашоу аҵакы аҽаԥсахуеит, агравитациатә мҽхакы аҭыԥантәи аԥсахрақәа аиур алшоит ([[гравитационные аномалии|агравитациатә аномалиақәа]]), апланета аҩнуҵҟа аилаӷәӷәаратә еиԥшымзаара иадҳәалоу. Марс ацәа ажәпара аԥсахрақәа, агеологиатә усура, аполиартә ҵаа ахҩақәа рҿы ашықәсаамҭатә ԥсахрақәа, атмосфера акапан аԥсахрақәа, ацәа акылҵәарақәа рыԥсахрақәагьы агравитациа аҭыԥантәи аԥсахрақәа ирыдҳәалазар ауеит. Марс аҿықәантәи агравитациа аҭҵаара еиуеиԥшым аилазаашьатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәеи ҳаԥхьаҟа Марс аҿы атәаразы ихәарҭоу адыррақәеи аанагар алшоит.<ref name=":G18">{{статья|автор=Kiefer W. S.|год=2004|месяц=5|день=30|заглавие=Gravity evidence for an extinct magma chamber beneath Syrtis Major, Mars: a look at the magmatic plumbing system|издание=Earth and Planetary Science Letters|язык=en|том=222|выпуск=2|страницы=349–361|doi=10.1016/j.epsl.2004.03.009|bibcode=2004E&PSL.222..349K|doi-access=free}}</ref><ref name=":G19">{{статья|автор=Goossens S., Sabaka T. J., Genova A., Mazarico E., Nicholas J. B., and Neumann G. A.|год=2017|месяц=08|день=16|заглавие=Evidence for a low bulk crustal density for Mars from gravity and topography|издание=Geophysical Research Letters|язык=en|том=44|выпуск=15|страницы=7686–7694|doi=10.1002/2017gl074172|issn=1944-8007|bibcode=2017GeoRL..44.7686G|pmc=5619241|pmid=28966411}}</ref> Ас еиԥш иҟоу ахьанҭара амч аамҭа рацәалатәи агәабзиаратә уадаҩрақәа рҽырцәыхьчаразы иазхоу-иазымхоу еилкаам азы, ауаҩы Марс аҿы акыраамҭа даанхарц азы ахьанҭаратә костиумқәа ма [[Центрифуга|ацентрифугақәа]] рыла, адгьыл аҟны [[Скелет человека|аскелет]] ақәыӷәӷәара иаҩызоу, [[Искусственная сила тяжести|иԥсабаратәым ахьанҭара амч]] аԥҵара алшарақәа хшыҩзышьҭра рырҭоит.<ref>{{статья|автор=Goswami N., White O., Blaber A., Evans J., van Loon J. J. W. A., Clement G.|заглавие=Human physiology adaptation to altered gravity environments|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0094576521004434|издание=[[Acta Astronautica]]|doi=10.1016/j.actaastro.2021.08.023|год=2021|том=189|страницы=216—221|язык=en}}</ref> === Уахыки-ҽнаки ашықәси === [[Файл:Mars_earth_orbit.png|справа|мини|200px|[[Хронометрия на Марсе|Марстәи]] ашықәс аамҭақәа раамҭеи роуреи [[Времена года|Адгьылтәиқәа]] ирыҿырԥшны]] {{main|Марс аҟны ахронометриа}} Апланета аикәагьежьра аамҭа Адгьыл атәы иазааигәоуп - 24 сааҭи 37 минуҭи 22.4 секунди ([[Сидерический период|аеҵәақәа ирызкны]]), Марс амратә мшы абжьаратәи аура 24 сааҭи 39 минуҭи 35.24409 секунди шьақәнаргылоит, уи 2.7% мацара рыла ауп Адгьыл уахыки-ҽнаки аасҭа излеиҳау.<ref name="nssdc" /> Ахархәара маншәалахарц азы Марс амшқәа “асолқәа” ҳәа ирышьҭоуп.<ref>{{cite web|title=Сол|url=http://www.iki.rssi.ru/hend/Dictionary/Sol.htm|website=ФГБУН ИКИ РАН|publisher=Астрономический словарь Санько|access-date=2018-12-28|archive-date=2018-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704101416/http://www.iki.rssi.ru/hend/Dictionary/Sol.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Почему сутки на Марсе называются сол|url=https://marsplaneta.ru/pochemu-sutki-na-marse-nazyvayut-sol|website=Планета Марс|date=2018-08-20|access-date=2018-12-28|archive-date=2018-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228175018/https://marsplaneta.ru/pochemu-sutki-na-marse-nazyvayut-sol|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Сергеев А.|title=Марсианские хроники|url=http://www.vokrugsveta.ru/article/235105/|publisher=[[Вокруг света]]|date=2015-10-09|access-date=2018-12-28|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224183502/http://www.vokrugsveta.ru/article/235105/|url-status=live}}</ref> Марс ахатә ҵәҩан иаакәыршаны иҵәиуеит, 25.19° ҳәа акәакь ала аорбиталтә ҭыԥ ахь перпендикулиарла инааны. Марс аикәагьежьратә ҵәҩан анаара Адгьыл аҿы иҟоу аҵәҩан еиԥшуп, убри аҟнытә [[Времена года|ашықәс аамҭақәа]] рыԥсахра еиқәнаршәоит.<ref name="nssdc"/> Убри аан, [[эксцентриситет орбиты|аорбита аексцентриситет]] урҭ рыҟазаара аураҿы аиԥшымра дуқәа ҟанаҵоит - иаҳҳәап, аҩадатәи ааԥынреи аԥхынреи, иааизакны, 371 сол ицоит, даҽакала иуҳәозар, Марстәи ашықәс абжа кырӡа еиҳаны. Убри аамҭазы, урҭ ҟалоит Марс аорбита ахәҭак аҿы, Амра иацәыхараны, убри аҟынтә Марс аҿы аҩадатәи аԥхынра кыраамҭа ицоит иагьыхьшәашәоуп, аха аладатәи аԥхынра акәзар —икьаҿуп, еиҳа иԥхоуп.<ref name="surdin" /> == Атмосфереи аҳауеи == {{main|Марс атмосфера|Марс аҳауатә ҭагылазаашьа}} [[Файл:Mars atmosphere.jpg|мини|200px|[[Атмосфера Марса|Марс атмосфера]], 1976 шықәсазы аппарат «[[Викинг-1|Викинг-1]]» иҭнахыз асахьа. Арымарахь иааԥшуеит [[Галле (кратер)|Галле]] «икратер-смаилик»]] Еиҳарак [[Оксид углерода(IV)|акарбон адиоксид]] ала ишьақәгылоу Марс атмосфера даара иҵаӷоуп. Марс аҿықәаҿтәи [[Атмосферное давление|ақәыӷәӷәара]] 160-нтә еиҵоуп Адгьыл аҿы иҟоу ақәыӷәӷәара аасҭа - 6.1 [[Миллибар|мбар]] абжьаратәи аҿықәтәи аҩаӡараҿы. Марс аҟны аҳаракырақәа реиҟарамра ӷәӷәа инамаданы, ахҟьаҿы ақәыӷәӷәара даараӡа еиҭашәоит. Марс [[Высота однородной атмосферы|иеиԥшу атмосфера аҳаракыра]] 11,1 км ыҟоуп, иааизакны аҳауатә хҩа акапан 2,5×10<sup>16</sup> кг раҟара ыҟоуп.<ref name="nssdc" /><ref name="galspace">{{cite web|title=Марс — красная звезда. Описание местности. Атмосфера и климат|url=http://galspace.spb.ru/index41.html|work=Проект «Исследование Солнечной системы»|access-date=2017-09-29|archive-date=2017-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012121824/http://galspace.spb.ru/index41.html|url-status=live}}</ref> Апланетаҿы аҳауа аԥхарра еиҭасуеит -153 °C инаркны аӡын аполиусқәа рҿы, +20 °C рҟынӡа [[экватор|аекватор]] аҟны аԥхын.<ref name="НАСА-Факты о Марсе">{{cite web |url=http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html |title=Mars Facts |publisher=[[NASA]] |access-date=2011-01-01 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928180656/http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html |archive-date=2011-09-28 |url-status=dead }}</ref><ref name="НАСА-Факты о Марсе" /> [[Спирит (марсоход)|Амарсныҟәага «Спирит»]] ала ишьақәыргылаз атмосфера иреиҳау аԥхарра +35°C ыҟан.<ref>{{книга |заглавие=[[Энциклопедия для детей]]: Астрономия |ответственный=Глав. ред. М. Д. Аксёнова |издание=2-е |место=М. |издательство=Аванта+ |год=1998 |том=8 |страницы=540 |страниц=688 |isbn=5895010164}}</ref><ref name="Extreme">{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/spotlight/20070612.html |title=Extreme Planet Takes Its Toll |website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |lang=en |date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818023209/https://mars.nasa.gov/mer/spotlight/20070612.html |archive-date=2018-08-18 |url-status=dead}}</ref> Абжьаратәи аҭбаарақәа рҿы аҳауа аԥхарра -50 °C инаркны аӡын ҵхы азы, 0 °C рҟынӡа аԥхын мшы азы.<ref name="НАСА-Факты о Марсе" /><ref name="factsNasa" /> [[эффективная температура|Аԥхарра]] 210 К (−63 °C) аныҟоу, Марс аҿықәан абжьаратәи аԥхарра 215 К (−58 °C) ыҟоуп, уи 5 °C иаҟароу [[парниковый эффект|атмосфератә ԥхарратә еффект]] иашьашәалоит.<ref name="Haberle-2015">{{книга|автор=Haberle R. M.|часть=SOLAR SYSTEM/SUN, ATMOSPHERES, EVOLUTION OF ATMOSPHERES — Planetary Atmospheres: Mars|заглавие=Encyclopedia of Atmospheric Sciences (Second Edition)|год=2015|страницы=168–177|издательство=Academic Press|doi=10.1016/b978-0-12-382225-3.00312-1|isbn=9780123822253|язык=en}}</ref> [[Автоматическая межпланетная станция|Автоматикатә планетабжьаратә станциа]] «[[Программа «Викинг»|Викинг]]» аҟынтәи иааз раԥхьатәи адыррақәа рыла (1976), Марс атмосфера аҿы 1-2% [[аргон|аргон]], 2-3% [[азот|азот]], 95% [[Оксид углерода(IV)|акарбон диоксид]] рыԥшааит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 39.</ref> 2004 шықәса иашьашәало ҳаамҭазтәи адыррақәа рыла, Марс атмосфера 95,32% арацәари адиоксид ала ишьақәгылоуп; насгьы иаҵанакуеит 2,7% азот, 1,6% аргон, 0,145% [[кислород|аҵәыҵәри]], 210 ppm [[Аӡы|аӡы афақь]], 0,08% [[Оксид углерода(II)|абылратә рчы]], [[Оксид азота(II)|азот аоксид]] (NO) - 100 ppm, [[неон|неон]] (Ne) - 2,5 ppm, [[полутяжёлая вода|абжахьанҭатә ӡы]] аӡри-деитери-ҵәыҵәри (HDO) 0,85 ppm, акриптон (Kr) 0.3 ppm, аксенон (Xe) - 0.08 ppm.<ref name="nssdc"/> Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа “[[Марс-2|Марс-2]]”, “[[Марс-3|Марс-3]]” рҟынтәи адыррақәа рыла, [[Ионосфера|аионосфера]] ҵаҟатәи аҳәаа 80 км аҳаракыраҿы иҟоуп, аелеқтронқәа рконцентрациа амаксимум 1.7×10<sup>5</sup> электронов/см<sup>3</sup> 138 км аҳаракыраҿы иҟоуп, егьырҭ аҩ-максимумк 85, 107 км аҳаракыраҿы иҟоуп.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 90.</ref> 1974 шықәса жәабран мза 10 рзы “[[Марс-4|Марс-4]]” ҳәа изышьҭоу акосмостә ӷба ала имҩаԥгаз 8, 32 см рыҩаӡара змоу [[Радиодиапазон|арадиоцәқәырԥақәа]] рыла атмосфера арадиорлашара иаанарԥшит Марс уахынлатәи аионосфера шыҟоу, аионизациа амаксимум хада аманы 110 км аҳаракыраҿы, аелектронқәа рконсентрациагьы 4.6×10<sup>3</sup> электронов/см<sup>3</sup> аманы, иара убас 65 км — 185 км аҩада аҩбатәи амаксимумқәа аманы.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 90.</ref> Марс атмосфера аԥсыҽреи [[Магнитосфера|амагнитосфера]] аҟамзаареи ирыхҟьаны Марс аҿықәан [[Ионизирующее излучение|аионизациатә радиациа]] аҩаӡара Адгьыл аҿықәан аасҭа акырӡа еиҳахоит. Марс аҿықәан [[Эквивалентная доза|еиҟароу адоза]] амҽхак абжьаратәла 0,7 м3в/ҽны шьақәнаргылоит (амратә усуреи атмосфератә қәыӷәӷәареи ирыхҟьаны 0,35 инаркны 1,15 м3в/ҽны рҟынӡа зҽызыԥсахуа) еиҳаракгьы [[космическое излучение|акосмостә шәахәаркра]] иахҟьоуп; еиҿырԥшразы,абжьаратәла Адгьыл аҿы ашықәс азы еизгоу аԥсабаратә хыҵхырҭақәа рҟынтәи ашәахәаркра аеффективтә доза 2,4 м3в ауп, уахь иаҵанакуеит акосмостә шәахәақәа рҟынтәи 0,4 м3в.<ref>{{статья|автор=Jingnan Guo|заглавие=Modeling the variations of Dose Rate measured by RAD during the first ''MSL'' Martian year: 2012-2014|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0004-637X/810/1/24/meta|год=2015|том=810|номер=1|страницы=24|doi=10.1088/0004-637X/810/1/24|arXiv=1507.03473|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|archive-date=2023-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405211845/https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0004-637X/810/1/24/meta}}</ref><ref name="report">{{cite web|url=http://www.unscear.org/docs/reports/gareport.pdf|title=Report of the United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation to the General Assembly|website=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation|lang=en|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205040744/http://www.unscear.org/docs/reports/gareport.pdf|archive-date=2009-02-05|url-status=dead}}</ref> Абасала, мышқәак рыла Марс аҿы иҟоу акосмонавт иоууа ашәахәаркратә доза Адгьыл аҿы шықәсык аҩнуҵҟа иоууаз ашәахәаркратә доза иаҟароуп.<ref>{{cite web |url=https://nebo-nsk.ru/node/2924 |title=Марс |website=Большой планетарий имени космонавта Анны Кикиной, Новосибирск |access-date=2024-06-04 |lang=ru |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604003813/https://nebo-nsk.ru/node/2924 |url-status=live }}</ref> === Аҳауатә қәыӷәӷәара === НАСА 2004 шықәсазтәи адыррақәа рыла атмосфератә қәыӷәӷәара абжьаратәи арадиус аҿы бжьаратәла 636 [[Паскаль (ашәага ацыра)|Па]] (6.36 [[Бар (ашәага ацыра)|мбар]]), аамҭа-аамҭала еиҭасуеит 400 инаркны 870 Па рҟынӡа.<ref name="nssdc"/> Ахҟьаҿы атмосфера аилаӷәӷәара — 0.020 кг/м<sup>3</sup> раҟара ыҟоуп. [[Файл:Mars Pathfinder Lander Surface pressure internal ab.svg|center|430px|Марс аҿы атмосфератә қәыӷәӷәара аҽыԥсахрақәа, амш аамҭа инақәыршәаны, 1997 шықәсазы артәагатә модуль «[[Mars Pathfinder|Mars Pathfinder]]» ала ианҵаз]] Адгьыл еиԥш акәымкәа, Марс атмосфера акапан ашықәс иалагӡаны даара аҽаԥсахуеит, [[углекислый газ|акарбон адиоксид]] злоу [[Полярная шапка|аполиартә хҩақәа]] рыӡыҭреи рыхҵаалареи ирыхҟьаны. Аӡын, атмосфера зегьы аҟынтәи 20-30% акарбон адиоксид злоу аполиартә хҩаҿы иҵаауеит.<ref name="Pathfinder_Results" /> Асезонтә қәыӷәӷәара аиҭасра, еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа рыла, анаҩстәи аҵакқәа шьақәдыргылоит: * NASA (2004) адыррақәа инарықәыршәаны: 4.0 инаркны 8.7 мбар аҟынӡа абжьаратә радиус аҿы;<ref name="nssdc" /> * Encarta (2000) излаҳәо ала: 6 инаркны 10 мбар рҟынӡа;<ref>{{Cite web|url=https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |title=The Physics Factbook: Pressure on the surface of Mars |author=Elert G. |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511192411/https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |archive-date=2020-05-11}}</ref> * Zubrin-и Wagner-и (1996) рдыррақәа рыла: 7 инаркны 10 мбар рҟынӡа;<ref>{{книга |автор=[[Зубрин, Роберт|Zubrin R.]] and Wagner R. |часть=Exploring Mars |ссылка часть=https://www.google.ca/books/edition/The_Case_for_Mars/6HcN23RJ7L4C?hl=en&gbpv=1&pg=PA161&printsec=frontcover |заглавие=The Case for Mars: The Plan to Settle The Red Planet And Why We Must |место=New York |издательство=Free Press |год=2011 |страницы=161 |isbn=978-0-684-82757-5 |ссылка=https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |archive-date=2020-05-11 |access-date=2019-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511192411/https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |url-status=dead }}</ref> * Артәагатә аппарат “[[Викинг-1|Викинг-1]]”адыррақәа ирықәыршәаны: 6,9 инаркны 9 мбар рҟынӡа;<ref name="nssdc" /> * Артәагатә аппарат «[[Mars Pathfinder|Mars Pathfinder]]»: 6.7 мбар инаркны.<ref name="Pathfinder_Results">{{cite web|url=https://mars.jpl.nasa.gov/MPF/science/atmospheric.html|title=Mars Pathfinder Science Results - Atmospheric and Meteorological Properties|website=NASA|lang=en|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921103810/http://mars.jpl.nasa.gov/MPF/science/atmospheric.html|url-status=dead}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:Hellas_basin_topo.jpg|[[Эллада (Марс)|Еллада]]тәи аахаратә кылаара — Марс аҿы зегь реиҳа иҵаулоу ҭыԥуп, зегь реиҳа иҳараку атмосфератә қәыӷәӷәара ахьыҟоу. Файл:Olympus Mons - topography map.png|Авулкан [[Олимп (Марс)|Олимп]] — Марс аҿы зегь реиҳа иҳараку ҭыԥуп, атмосфератә қәыӷәӷәара зегь реиҳа иахьылаҟәу аҭыԥ </gallery> [[Эллада (Марс)|Еллада]] аҭыԥ убриаҟара иҵаулоуп, [[атмосферное давление|атмосфератә қәыӷәӷәара]] 12,4 мбар аҟынӡа инаӡоит, уи [[Тройная точка воды|аӡы ихԥоу акәаԥ]] аасҭа иҳаракуп (6,1 мбар раҟара)<ref name="Water" /><ref name="Wagner">[https://www.nist.gov/srd/upload/jpcrd477.pdf International Equations for the Pressure along the Melting and along the Sublimation Curve of Ordinary Water Substance] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160603074628/https://www.nist.gov/srd/upload/jpcrd477.pdf |date=2016-06-03 }}. W. Wagner, A. Saul and A. Pruss (1994), J. Phys. Chem. Ref. Data, '''23''', 515.</ref><ref name="Murphy">{{cite journal | doi=10.1256/qj.04.94 | volume=131 | issue=608 | title=Review of the vapour pressures of ice and supercooled water for atmospheric applications | year=2005 | journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society | pages=1539–1565 | last1=Murphy | first1=D. M. | bibcode=2005QJRMS.131.1539M | s2cid=122365938 | url=https://zenodo.org/record/1236243 | doi-access=free | access-date=2024-08-18 | archive-date=2020-08-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818105335/https://zenodo.org/record/1236243 | url-status=live }}</ref><ref name="SI Brochure 9">{{cite web |title=SI Brochure: The International System of Units (SI) – 9th edition |url=https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9-EN.pdf/2d2b50bf-f2b4-9661-f402-5f9d66e4b507 |publisher=BIPM |access-date=2022-02-21 |archive-date=2023-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703220807/https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9-EN.pdf/2d2b50bf-f2b4-9661-f402-5f9d66e4b507 |url-status=live }}</ref>; уи теориала уаҟа аӡы ҵаӷа ыҟазар ҟалап ҳәа аанагоит.<ref name="Water" /> Аха, абри аҩыза ақәыӷәӷәараан, аӡы атемпературатә диапазон аӡытә ҭагылазаашьаҿы даара иҭшәоуп; +0 °C аҟны иҵаауеит, +10 °C аҟны еилашуеит. Еллада анаҩсангьы, Марс аҿы иҟоуп даҽа ԥшь-раионк, атмосфератә қәыӷәӷәара аӡы ихԥоу акәаԥ аасҭа иҳаракны иахьхало. Марс иреиҳау ашьха ақәцәан, 27 км аҳаракыра змоу авулкан [[Олимп (Марс)|Олимп]] аҟны (ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа рыла 21,2), атмосфератә қәыӷәӷәара 0,5 инаркны 1 мбар рҟынӡа иҟазар алшоит, уи атехникатә вакуум шамахак излеиԥшым ыҟаӡам.<ref name="nov_karta"/><ref name="Cockell 2001">{{книга|автор=[[Кокелл, Чарльз|Cockell C. S.]]|часть=Ultraviolet Radiation and Exobiology |ссылка часть=https://books.google.com/books?id=VwGFOEFdfzoC&pg=PA202|ответственный=[[Кокелл, Чарльз|Charles S. Cockell]], Andrew R. Blaustein, editors |заглавие=Ecosystems, evolution, and ultraviolet radiation |год=2001 |издательство=Springer |страниц=221 |страницы=202 |isbn=978-1-4419-3181-8}}</ref> ;Аҭоурых Марс атмосфера ақәыӷәӷәара аилкаара аҽазышәарақәа афотографиатә [[Фотометрия (астрономия)|фотометриа]] аметодқәа рыла — еиуеиԥшым алашаратә цәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы адиск адиаметр иаваршәны ашәахәа аларҵәара шьаҭас иҟаҵаны — 1930-тәи ашықәсқәа раахыс имҩаԥысуан. Уи хықәкыс ишьҭыхны афранцыз ҵарауаа Б. Лиоти О. Долфиуси Марс атмосфера иалаԥсоу алашара аполиаризациа иацклаԥшуан. Аоптикатә хылаԥшрақәа рыхҳәаа акьыԥхь аирбеит америкатәи астроном [[Вокулёр, Жерар Анри де|Ж. де Вокулер]] 1951 шықәсазы, урҭ рыла 85 мбар ақәыӷәӷәара ааԥшит, 15-нтә еиҳаны ахәшьара аҭаны, избан акәзар Марс атмосфераҿы икнаҳау асаба ала алашара аиԥхьырттара хазы иазгәаҭамызт. Асаба алагала арчытә атмосфера иахыԥхьаӡалахеит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 32.</ref> Аландерқәа Марс ахҟьаҿы итәаанӡа, Марс атмосфера ақәыӷәӷәара ршәон автоматикатә планетабжьаратә станциақәа “[[Маринер-4|Марин-4]]”, “[[Маринер-6|Маринер-6]]”, “[[Маринер-7|Маринер-7]]”, “[[Маринер-9|Маринер-9]]” рҟынтәи арадиосигналқәа рырԥсыҽхарала, урҭ Марстәи адиск ашьҭахь ианҭалоз, ианҭыҵуаз - абжьаратәи аҿықәантәи аҩаӡараҿы 6.5 ± 2.0 мбар, уи 160-нтә рыла адгьылтәи аасҭа еиҵоуп; абри аҩызаҵәҟьа алҵшәа аадырԥшит автоматикатә планетабжьаратә станциа “[[Марс-3|Марс-3]]” аспектралтә гәаҭарақәагьы. Уи аан, апланета зегь раасҭа иҵаулоу акылаарақәа рҿы, ақәыӷәӷәара 12 мбарнӡа инаӡоит.<ref>Ксанфомалити, 1997, с. 98.</ref> [[Список деталей альбедо на Марсе#Моря|Еритреиатәи Амшын]] аҿы “[[Марс-6|Марс-6]]” азонд ахьықәтәаз аҭыԥ аҿы 6,1 мбар ақәыӷәӷәара шьақәыргылан, уи аамҭазы уи апланетаҿы абжьаратәи ақәыӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡан, абри аҩаӡара аҟынтәи Марс аҿы аҳаракыреи аҵаулареи рыԥхьаӡара ҳасабс ишьҭыхын. Ари аппарат адыррақәа рыла, албаараан еизгаз, [[тропопауза|атропопауза]] 30 км рҟынӡа аҳаракыраҿы иҟоуп, атмосфера аилаӷәӷәара ахьышьақәнаргыло 5×10<sup>−7</sup> г/см<sup>3</sup> (Адгьыл аҿы 57 км аҳаракыраҿы еиԥш).<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 88.</ref> === Аҳауа === {{main|Марс аҳауатә ҭагылазаашьа}} [[Файл:Mars cyclone.jpg|мини|слева|260px|Марс аҩадатәи аполиус азааигәара иҟоу [[Циклон|ациклон]], «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» ателескоп аҟынтәи асахьақәа (мшыԥы 27, 1999 шықәса)]] Аҳауа, Адгьыл аҿы еиԥш, ашықәс аамҭақәа рҟазшьа амоуп. Марс аорбиталтә ҟьаҟьарахь анаара акәакь Адгьыл акәакь иаҟароуп ҳҳәар ҳалшоит, 25.1919° иҟоуп; убри инақәыршәаны, Марс аҿгьы, Адгьыл аҿы еиԥш, ашықәс аамҭақәа рҽырыԥсахуеит.<ref name="Allison"/> Марстәи аҳауа ҷыдарас иамоуп Марс [[эксцентриситет орбиты|аорбита аексцентриситет]] Адгьыл атәы аасҭа акырӡа иахьеиҳау, насгьы аҳауагьы анырра анаҭоит [[Амра|Амра]] ахьынӡаҟоу абжьаӡара. Марс [[Перигелий|аперигели]] ҟалоит аҩадатәи агьежьбжаҿы аӡынра аныҟоу аамҭазы, аԥхынра аладатәи агьежьбжаҿы ианыҟоу аамҭазы, [[афелий|афели]] ҟалоит аладатәи агьежьбжаҿы аӡынра аныҟоу аамҭазы, уи инақәыршәаны, аԥхынра — аҩадатәи агьежьбжаҿы. Убри иахҟьаны аҩадатәии аладатәии агьежьбжақәа рҟны аҳауатә ҭагылазаашьақәа еиԥшым. Аҩадатәи агьежьбжа еиҳа итатоу аӡыни еиҳа ихьшәашәоу аԥхыни аҟазшьоуп; аладатәи агьежьбжаҿы аӡын еиҳа ихьшәашәоуп, аԥхын еиҳа ишоуроуп.<ref>Космос. Энциклопедический путеводитель. М.: Махаон, 2009, глава «Марс».</ref> Ианыхьҭоу ашықәс аамҭазы аполиартә хылԥақәа рынҭыҵгьы, [[иней|аҵаа]] маҷк хыхь ихылар алшоит. Аппарат “[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]” асы алеира ҭнахит, аха асы ахҟьаҿы инаӡаанӡа ифақьхеит.<ref>{{статья|автор=Whiteway J. A.|заглавие=Mars Water-Ice Clouds and Precipitation|ссылка=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1172344|doi=10.1126/science.1172344|язык=en|издание=[[Science]]|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=68—70|archive-date=2024-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20241229165924/https://www.science.org/doi/10.1126/science.1172344}}</ref> НАСА (2004) алкаанҵақәа рыла, абжьаратәи аҳауа аԥхарра ~210 K (−63 °C) шьақәнаргылоит. Артәагатә аппаратқәа «Викинг» адыррақәа рыла, есыҽнытәи аҳауа аԥхарра адиапазон 184 К инаркны 242 К рҟынӡа шьақәнаргылоит (−89 инаркны −31 °C рҟынӡа) («[[Викинг-1|Викинг-1]]»), аԥша аццакра 2–7 м/с (аԥхын), 5–10 м/с (ҭагалан), 17–30 м/с (асабатә ԥшатлакә).<ref name="nssdc"/> Ақәтәаратә зонд «[[Марс-6|Марс-6]]» адыррақәа инарықәыршәаны, Марс [[тропосфера|атропосфера]] абжьаратәи аԥхарра 228 К шьақәнаргылоит, атропосфераҿы аԥхарра ес-километр бжьаратәла 2,5 градус рыла илаҟәуеит, атропопауза ахыхь иҟоу [[стратосфера|астратосфера]] (30 км) шамахамзар зҽызымԥсахуа аԥхарра 144К амоуп.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 88.</ref> Карл Саган ихьӡ зху Ацентр аҟынтәи аҭҵааҩцәа 2007-2008 шықәсқәа рзы иҟарҵаз алкаа ала, аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы Марс аҟны аԥхарра ацлара апроцесс мҩаԥысуеит.<ref>{{cite web|author=Ильин С.|url=http://www.inauka.ru/space/article85146/print.html|title=Будут ли цвести яблони на Марсе?|website=Известия — наука|date=2008-08-11|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202120345/http://www.inauka.ru/space/article85146/print.html|archive-date=2009-02-02|url-status=live}}</ref> НАСА аспециалистцәа ари агипотеза шьақәдырӷәӷәеит апланета еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы [[альбедо|альбедо]] аԥсахрақәа ранализ шьаҭас иҟаҵаны.<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/centers/ames/research/2007/marswarming.html |title=A Gloomy Mars Warms Up |website=NASA |author=Marlaire R. |lang=en |date=2007-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118150704/https://www.nasa.gov/centers/ames/research/2007/marswarming.html |archive-date=2019-11-18}}</ref> Егьырҭ адырҩцәа ас еиԥш алкаа аҟаҵара макьана заацәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. 2016 шықәса лаҵарамзазы Боулдертәи (Колорадо) Лада-Мраҭашәаратәи аҭҵааратә институт аҭҵааҩцәа ажурнал ''[[Science|Science]]'' аҟны астатиа ркьыԥхьит, аклимат аԥхарра ацлара ишаҿу шьақәзырӷәӷәо адырра ҿыцқәа зныԥшуаз ([[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] адыррақәа ранализ шьаҭас иҟаҵаны).<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2016/may/31/mars-also-undergoing-climate-change-ice-age-retrea/ |title=Scientists find evidence of global warming on Mars |author=Richardson V. |website=[[Washington Times]] |lang=en |date=2016-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191202004955/https://www.washingtontimes.com/news/2016/may/31/mars-also-undergoing-climate-change-ice-age-retrea/ |archive-date=2019-12-02}}</ref> Урҭ ргәаанагарала, ари апроцесс акыр аамҭа аҭахуп, ицоижьҭеигьы, иҟалап, уажәшьҭа 370 нызқь шықәса раҟара ҵуазар. Иҟоуп агәаанагара, аԥхьан атмосфера еиҳа еилаӷәӷәазҭгьы шауаз, аклимат — еиҳа иԥхазҭгьы, ицәаакызҭгьы, насгьы Марс ахҟьаҿы аӡы ҵаӷа шыҟаз, ақәагьы шауаз атәы зҳәо.<ref>{{статья|автор=Barnhart C. J., Howard A. D., Moore J. M.|ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2008JE003122|заглавие=Long-term precipitation and late-stage valley network formation: Landform simulations of Parana Basin, Mars|doi=10.1029/2008JE003122|язык=en|издание=Journal of Geophysical Research: Planets|год=2009|том=114|выпуск=E1|страницы=E01003|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515124944/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2008JE003122}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2015/11/25/carbon/|title=Раскрыта тайна потери Марсом плотной атмосферы|website=[[Lenta.ru]]|date=2015-11-25|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20161117183944/https://lenta.ru/news/2015/11/25/carbon/|url-status=live}}</ref> Ари агипотеза зырҵабыргуа акоуп аметеорит [[ALH 84001|ALH 84001]] анализ, 4-ҟа млрд шықәса раԥхьа Марс 18±4°C аԥхарра шамаз аазырԥшыз.<ref>{{cite web |url=http://www.caltech.edu/news/wet-and-mild-caltech-researchers-take-temperature-marss-past-1729 |title=Wet and Mild: Caltech Researchers Take the Temperature of Mars’s Past |author=Woo M. |lang=en |date=2011-12-10 |website=[[Калифорнийский технологический институт|Caltech]] |access-date=2015-07-27 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190508/http://www.caltech.edu/news/wet-and-mild-caltech-researchers-take-temperature-marss-past-1729 |url-status=live }}</ref> Марстәи атмосфера азеиԥш циркулиациа ихадоу аҷыдаҟазшьа – аполиартә хылԥақәа рҿы акарбон адиоксид афазатә еиҭасрақәа роуп, уи крызҵазкуа америдиантә цәқәырԥарақәа ахылҿиаауеит. Марс атмосфера азеиԥш циркулиациа ахыԥхьаӡаратә модель аҟаҵара иаанарԥшуеит ашықәстәи ақәыӷәӷәара аҽеиҭакра ҩ-минимумк рыла [[Равноденствие|амшеиҟарақәа]] раԥхьа дук хара имгакәа, [[Программа «Викинг»|«Викинг» апрограмма]] ала ахылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәоу.<ref name="Pollack">{{статья|автор=Pollack J. B., Leovy C. B., Greiman P. W., Mintz Y. H.|ссылка=https://journals.ametsoc.org/downloadpdf/view/journals/atsc/38/1/1520-0469_1981_038_0003_amgcew_2_0_co_2.pdf|заглавие=A martian general circulation experiment with large topography|язык=en|издание=Journal of the Atmospheric Sciences|год=1981|том=38|выпуск=1|страницы=3—29|doi=10.1175/1520-0469(1981)038<0003:AMGCEW>2.0.CO;2|archive-date=2024-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240623042517/https://journals.ametsoc.org/downloadpdf/view/journals/atsc/38/1/1520-0469_1981_038_0003_amgcew_2_0_co_2.pdf}}</ref> Ақәыӷәӷәара иазку адыррақәа рыҭҵааара шықәссыктәии шықәсыбжактәии ациклқәа аанарԥшит. Убри аан, Адгьыл аҟнеиԥш, аԥша азонатә ццакыра шықәсыбжактәи аҵысрақәа рмаксимум амшеиҟарақәа ирықәшәоит.<ref>{{статья|автор=Cazenave A., Balmino G.|заглавие=Meteorological effects on the seasonal variations of the rotation of Mars|ссылка=|язык=en|издание=Geophysical Research Letters |год=1981|том=8|выпуск=3|страницы=245—248 |bibcode=1981GeoRL...8..245C |doi=10.1029/GL008i003p00245}}</ref><ref>{{статья|автор=Кригель А. М.|заглавие=Полугодовые колебания в атмосферах планет|ссылка=|язык=ru|издание=Астрономический журнал|год=1986|том=63|выпуск=1|страницы=166—169}}</ref> Ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара иара убас аиндекс хадара злоу ацикл 4—6 мшы амрагылара апериод иҭаӡартә еиԥш иалнакаауеит, «[[Викинг-1|Викинг-1]]» Марс иҟоу [[цикл индекса|аиндекс ацикли]] егьырҭ апланетақәа ратмосферақәа рҟны иашьашәалоу аҵысрақәеи реиԥшра, реишьашәалара алнакааит.<ref name="Pollack" /> === Асабатә ԥшацәгьақәеи асабатә ԥшагьежьи === Ааԥынтәи аполиартә хылԥақәа рыӡыҭра иахҟьаны атмосфератә қәыӷәӷәара ӷәӷәала иазҳауеит, насгьы арчқәа рмасса дуқәа егьи агьежьбжахь ииасуеит. Убри аан иасуа аԥшақәа 10—40 м/с аццакра рымоуп, зны-зынла 100 м/с рҟынӡагьы. Аԥша ахҟьаҟынтә ирацәаны асаба шьҭнахуеит, уи [[Пылевая буря|асабатә ԥшацәгьақәа]] ахылҿиаауеит. Асабатә ԥшацәгьа ӷәӷәақәа апланета ахҟьа зегьы шамахамзар иаҵәахуеит. Асабатә ԥшацәгьақәа Марс атмосфераҿы аԥхарра аларҵәара ӷәӷәала ианыруеит.<ref name="philips01">{{cite web|author=Philips T.|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm|title=Planet Gobbling Dust Storms|website = Science @ NASA|lang=en|date=2001-07-16|access-date=2006-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108171607/http://science.nasa.gov:80/headlines/y2001/ast16jul_1.htm|archive-date=2010-01-08|url-status=dead}}</ref> [[Файл:Mars duststorm.jpg|thumb|center|600px|Марс афотосахьақәа, асабатә ԥшаӷәӷәа ахьубарҭоу (рашәара — цәыббра 2001)]] 1971 шықәса цәыббрамза 22 рзы, аладатәи агьежьбжаҿы иҟоу Нои Идгьыл илашоу ареигион аҿы асабатә ԥшацәгьа ҵысит. Цәыббрамза 29 азы уи Аусониа инаркны Таумазианӡа ҩышә градус харарала иамҽханакит, насгьы цәыббрамза 30 рзы аладатәи аполиартә хылԥа анаркит. Аԥшацәгьа 1971 шықәса ԥхынҷкәынмзанӡа аҽарцәгьон, Асовет зондқәа «[[Марс-2|Марс-2]]», «[[Марс-3|Марс-3]]» Марс аорбитахь инеиаанӡа. «Марсқәа» ахҟьа аҭыхра мҩаԥыргон, аха асабара уи арелиеф зынӡа иаҵәахуан — иреиҳау аҳаракыраҵәҟьа — ашьха [[Олимп (Марс)|Олимп]] убарҭамызт. Аҭыхрақәа руак аҿы, Марс адиск зегьы афотосахьа ҟаҵан, асаба ахыхь еилыкка иалкаау Марстәи аԥсҭҳәақәа рыхҟьа ҵаӷа аманы. 1971 шықәса ԥхынҷкәын мзазтәи урҭ аԥшаарақәа раан, асабатә ԥшацәгьа убриаҟара асаба атмосферахь ишьҭнахит, апланета ихәашьу ицәыҟаԥшьаау адиск асахьа аанахәеит. 1972 шықәса аԥжьырныҳәамза 10 рзы еиԥш ауп асабатә ԥшацәгьа еиқәтәаны Марс дырҩеигь иаабац аԥшра анаанахәа.<ref>{{cite web|url=http://www.laspace.ru/rus/mars23.php|url-status=dead |title=Космические аппараты серии Марс-71 НПО им. С.А.Лавочкина |date=2013-05-10 |website=Научно-производственное объединение имени С. А. Лавочкина|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510052029/http://www.laspace.ru/rus/mars23.php|archive-date=2013-05-10|ref=laspace}}</ref> [[Файл:Marsdustdevil2.gif|мини|centre|900px|2005 шықәса лаҵарамза 15 рзы амарсныҟәага «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» ала иҭыхыз асабатә ԥшаҵәиқәа. Ҵаҟатәи армарахьтәи акәакь аҿы иҟоу аԥхьаӡацқәа актәи акадр инаркны аамҭа секундла иаадырԥшуеит]] 1970-тәи ашықәсқәа инадыркны, ирацәаны [[Пыльный вихрь|асабатә ԥшагьежьқәа]] шьақәыргылан [[Программа «Викинг»|апрограмма «Викинг»]] ала, иара убасгьы амарсныҟәага «[[Спирит (марсоход)|Спирити]]» егьырҭ амашьынақәеи рыла. Урҭ апланета аҿықә азааигәара ицәырҵуа, насгьы аԥслымӡи асабеи рацәаны хыхь ишьҭызхуа арчытә еилагьежьрақәоу. Аԥшагьежьқәа Адгьыл аҿгьы лассы-лассы иуԥылоит (англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы урҭ “асабатә демонқәа” ҳәа ирышьҭоуп – англыз dust devil), аха Марс аҿы урҭ еиҳа идуу ашәагаақәа рымазар рылшоит: жәа-метрала инаркны километрақәак рҟынӡа ҭбаарылеи, 8 км рҟынӡа ҳаракралеи.<ref>{{статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0032063322000162 |заглавие=Characteristics of convective vortices and dust devils at gale crater on Mars during MY33 |автор=Uttam S., Sheel V., Singh D., Newman C. E., Lemmon M. T. |издание=[[Planetary and Space Science]]|язык=en |год=2022 |том=213 |doi=10.1016/j.pss.2022.105430}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.esa.int/ESA_Multimedia/Images/2021/02/Mars_dust_devils_in_action |title=Mars dust devils in action |website=[[Европейское космическое агентство|European Space Agency]] |lang=en |date=2021-02-22 |access-date=2024-08-18 |archive-date=2024-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823191442/https://www.esa.int/ESA_Multimedia/Images/2021/02/Mars_dust_devils_in_action |url-status=live }}</ref> 2005 шықәса хәажәкырамзазы, уи аҩыза аԥшагьежь амарсныҟәага Спирит аҿы иҟаз амратә панельқәа арыцқьеит.<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/861-spirit-dust-devil.html |title=Spirit Gets A Dust Devil Once-Over |author=David L. |website=[[Space.com]] |lang=en |date=2005-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110603233735/https://www.space.com/861-spirit-dust-devil.html |archive-date=2011-06-03}}</ref> == Ақәыԥшылара == {{main|Ареографиа|Марс аҿықә аԥштәы}} Марс арелиеф аҷыдарақәа рацәаны иамоуп. Марстәи иҿыцәааз авулкан [[Олимп (Марс)|Олимп]] Амратә система апланетақәа рҿы иреиҳау шьхоуп<ref name="glenday09" /> (ҳаракрыла иеиԥшу ашьха [[астероид|астероид]] [[(4) Веста|Веста]] аҟны мацара ауп иахьыҟоу)<ref>{{cite web|url=http://dawn.jpl.nasa.gov/feature_stories/new_view_vesta_mountain.asp|title=New View of Vesta Mountain from NASA's Dawn Mission|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|lang=en|date=2011-10-11|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022092700/http://dawn.jpl.nasa.gov/feature_stories/new_view_vesta_mountain.asp|archive-date=2011-10-22|url-status=dead}}</ref>, насгьы [[долины Маринер|Маринер адәкаршәрра]] — Амратә система апланетақәа рҿы иреиҳау, зегь раасҭа иҵаулоу еҩхаауп (ҵауларыла иеиԥшу [[каньон|аҩхаа]] Плутон амҩаныза — [[Харон (спутник)|Харон]] аҿы мацара ауп иахьыҟоу)<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/feature/a-super-grand-canyon-on-pluto-s-moon-charon|title=A ‘Super Grand Canyon’ on Pluto’s Moon Charon|author=Keeter B.|date=2016-06-23|access-date=2016-06-26|archive-date=2019-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617080826/https://www.nasa.gov/feature/a-super-grand-canyon-on-pluto-s-moon-charon/|url-status=dead}}</ref>. Уи анаҩсангьы, апланета аҩадатәии аладатәии агьежьбжақәа релиефла зынӡа еиԥшым, апланета аҿықә 40% [[Великая Северная равнина|Аҩадатәи Аҟьаҟьара Дуӡӡа]] иааннакылоит.<ref name="mar2008">{{статья|заглавие=Mega-impact formation of the Mars hemispheric dichotomy|ссылка=https://www.lpl.arizona.edu/~shane/PTYS_411_511_2010/reading/marinova_etal_nature_2008.pdf|издание=[[Nature]]|том=453|номер=7199|страницы=1216—1219|doi=10.1038/nature07070|pmid=18580945|bibcode=2008Natur.453.1216M|язык=en|тип=journal|автор=Marinova M. M., Aharonson O., Asphaug Е.|год=2008|archive-date=2024-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226023914/https://www.lpl.arizona.edu/~shane/PTYS_411_511_2010/reading/marinova_etal_nature_2008.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="nim2008">{{статья|заглавие=Implications of an impact origin for the Martian hemispheric dichotomy|ссылка=https://websites.pmc.ucsc.edu/~fnimmo/website/paper50.pdf|издание=[[Nature]]|том=453|номер=7199|страницы=1220—1223|doi=10.1038/nature07025|pmid=18580946|bibcode=2008Natur.453.1220N|язык=en|тип=journal|автор=Nimmo F., Hart S. D., Korycansky D. G., Agnor C. B.|год=2008|archive-date=2024-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819003121/https://websites.pmc.ucsc.edu/~fnimmo/website/paper50.pdf}}</ref><ref name="and2008">{{статья|заглавие=The Borealis basin and the origin of the Martian crustal dichotomy|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/William-Banerdt/publication/5275120_The_Borealis_basin_and_the_origin_of_the_Martian_crustal_dichotomy/links/00b7d539641c638e07000000/The-Borealis-basin-and-the-origin-of-the-Martian-crustal-dichotomy.pdf|издание=[[Nature]]|том=453|номер=7199|страницы=1212—1216|doi=10.1038/nature07011|pmid=18580944|bibcode=2008Natur.453.1212A|язык=en|тип=journal|автор=Andrews-Hanna J. C., Zuber M. T., Banerdt W. B.|год=2008}}</ref> Марс аҿықә ахԥа рыҩхәҭак «аматерикқәа» зыхьӡхаз аҭыԥ лашақәа рыла иҭәуп, ахԥа рыхәҭак — ''амшынқәа'' зыхьӡхаз аҭыԥ лашьцақәа рыла (шәахә. [[Список деталей альбедо на Марсе|Марс аҿы иҟоу альбедо ахәҭаҷқәа рсиа]]). Амшынқәа еиҳарак еизгоуп апланета аладатәи ахәҭаҿы, 10-40° [[Широта|аҟьаҟьарарақәа]] рыбжьара. Аҩадатәи агьежьбжаҿы ҩ-мшын дуӡӡак роуп иҟоу - [[Ацидалийское море|Ацидалиатәи]], иара убас [[Большой Сирт (Марс)|Сирт Ду]]. <gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:Pathfinder01.jpg|Амарсныҟәага «[[Соджорнер (марсоход)|Соџьорнер]]» [[Долина Арес|Арес акаршәра]]ҿы иҟоу [[Йоги (камень)|Йоги]] ахра аҭҵааразы алфа-хәҭаҷқәа рспектрометр ахы ианархәоит. Файл:Viking2 frost enhance.jpg|Марс ахҟьа [[Равнина Утопия|акаршәра Утопиа]] аҟны ахҵаалара. «[[Викинг-2|Викинг-2]]» аҭыхымҭа Файл:Gusev Spirit 01.jpg|[[Кратер Гусева|Гусевв акратер]] ахықә ахәҭа. «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» аҭыхымҭа Файл:Zhurong-with-lander-selfie.png|Амарсныҟәага "[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]" уи атәарҭатә платформеи [[Равнина Утопия|Утопиа акаршәра]]ҿы </gallery> Аҭыԥ лашьцақәа рҟазшьа уажәгьы аимак-аиҿак ахылҿиаауеит. Урҭ Марс аҿы [[Пылевая буря|асабатә ԥшацәгьақәа]] шыҟоугьы иаанхоит. Зны, уи аргументс иҟан, аҭыԥ лашьцақәа [[растительность|аҵиаақәа]] рыла ихҩоуп ҳәа агәаанагара иҟаз ашьақәырӷәӷәаразы. Уажәтәи агәаанагара ишаҳәо ала арҭ аҭыԥқәа ррелиеф шыҟоу ала имарианы асаба аҭыжьразы ахархәара рымоуп. Амасштаб ду змоу асахьақәа иаадырԥшуеит, аҭыԥ лашьцақәа аиашазы акратерқәеи, ақәцәқәеи, аԥшақәа рымҩаҿы егьырҭ аԥынгылақәеи ирыдҳәалоу ацәаҳәа лашьцақәеи ашәытақәеи рыла ишышьақәгылоу.<ref>{{статья|автор=Frey H.|год=1974|заглавие=Surface Features on Mars: Ground-Based Albedo and Radar Compared With Mariner 9 Topography|ссылка=http://www.agu.org/pubs/crossref/1974/JB079i026p03907.shtml|url-status=dead|издание=Journal of Geophysical Research|язык=en|том=79|страницы=3907–3916|bibcode=1974JGR....79.3907F|doi=10.1029/JB079i026p03907|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116133529/http://www.agu.org/pubs/crossref/1974/JB079i026p03907.shtml|archive-date=2014-01-16|number=26}}</ref> Аамҭалатәи аамҭа рацәалатәи урҭ ршәагааи аформақәеи рыԥсахрақәа, иҟалап, алашареи алашьцареи рыла ихҩоу ахҟьа аҿаҵақәа реизыҟазаашьа аԥсахра иадҳәалазар. [[Файл:USGS-PlanetMars-TopographicalMap.png|480px|thumb|слева|Марс [[Нулевой меридиан|анольтә америдиан]] акратер [[Эйри-0 (кратер)|Еири-0]] иалсуеит ҳәа иԥхьаӡоуп.]] Марс агьежьбжақәа рыхҟьа аҟазшьала даара аиԥшымзаара ӷәӷәақәа рымоуп. Аладатәи ахәҭак аҿы, ахҟьа 1-2 км рыла абжьаратә ҩаӡара аасҭа еиҳауп, насгьы [[Ударный кратер|акратерқәа]] рыла иҭәуп. Марс ари ахәҭа [[Амза|амзатә]] материкқәа угәаланаршәоит. Аҩадахьы, адгьыл аҿықә аиҳарак абжьаратәи аҩаӡара еиҵоуп, акратерқәа маҷуп, еиҳаракгьы цәгьам-бзиам еиҟароу адәкаршәрақәа роуп иуԥыло, [[Лава|алава]] ӡхыҵреи [[Эрозия (геоморфология)|аерозиеи]] ирыхҟьаны ишьақәгылар зылшоз. Ари агьежьбжақәа реиԥшымзаара аимак-аиҿак зхылҿиаауа цәажәатәны иаанхоит. Агьежьбжақәа рыбжьара иҟоу аҳәаа 30° аекватор ахь анаара змоу агьежь ду иаваршәны ицоит. Аиасратә зона ҭбаауп (100 инаркны 500 км рҟынӡа), алада инаркны аҩадаҟа ари азонаҿы арелиеф аморфологиатә ҷыдарақәа рҽырыԥсахуеит. Уи иаваршәны иҟоуп Марс аҿықә зегь реиҳа аерозиа ахьыҟоу аҭыԥқәа.<ref>Кузьмин и Галкин, 1989, Рельеф и геологическое строение Марса.</ref> Агьежьбжақәа расимметриа уеилзыркаауа ҩ-альтернативатә гипотезак шьақәдыргылеит. Урҭ руакы излаиҳәо ала, заатәи агеологиатә стадиаҿы, [[Планетарная мантия|амантиа]] аконвективтә ныҟәара иахҟьаны, алитосфератә плитақәа [[Кора (геология)|ацәа]] ахәҭак аҿы еиҭаҵит.<ref>Кузьмин и Галкин, 1989, Рельеф и геологическое строение Марса.</ref> Даҽа гипотезак иаанарԥшуеит Марси шәагаала [[Плутон|Плутон]] еиԥшу ацәеижьи реиҿасра 4-ҟа миллиард шықәса раԥхьа,<ref name="mar2008"/> ари аҭагылазаашьаҿы [[Великая Северная равнина|Идуӡӡоу Аҩадатәи Аҟьаҟьара]], апланета аҿықә 40% зҵазкуа, [[ударный кратер|акшаратә кратер]] ҳәа иԥхьаӡоуп – [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегьы иреиҳау.<ref name="mar2008"/><ref name="nim2008"/><ref name="and2008"/><ref>{{cite web|url=https://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_|title=Impact May Have Transformed Mars |author=Yeager A.|website=[[Science News]]|date=2008-06-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080628223239/https://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_|archive-date=2008-06-28|url-status=dead}}</ref> Уи аура 10,6 нызқь км ыҟоуп, аҭбаара — 8,5 нызқь км, уи [[Равнина Эллада|Еллада Адәкаршәра]] аасҭа ԥшьынтә еиҳауп. Аладатәи агьежьбжаҿы иҟоу акратерқәа рхыԥхьаӡара ахьырацәоу иаанарԥшуеит уи ахҟьа шжәытәӡатәу — 3-4 миллиард шықәса шахыҵуа. Иалыркаауеит акратерқәа рыхкқәа: аҵа ҟьаҟьа змоу акратер дуқәа, еиҳа ихәыҷқәоу, еиҳа иқәыԥшу акратерқәа, амзатә кратерқәа иреиԥшу, ҭыӡла икәыршоу, иара убас иҳараку акратерқәа. Аҵыхәтәантәи ҩ-хкык Марс азы иҷыдоу кратерқәоуп— аҭӡы змоу акратерқәа ахҟьаҿы аҭыцҟьаара ҵаӷақәа ахьнеиуаз аҭыԥаҿ иҟалеит, акратер ҳаракқәа — акратер аҭыцҟьаарақәа рыхҩа ахҟьа аԥшатә ерозиа иахьацәнахьчаз аҭыԥаҿ. Зегь раасҭа идуу еилыкка иҟоу анырра хылҵшьҭра змоу ҳәа иԥхьаӡоуп Марс аладатәи аполиус азааигәара иҟоу Еллада Адәкаршәра.<ref name="Ref_a">{{cite web|author=Short N. M.|url=http://rst.gsfc.nasa.gov/Sect19/Sect19_12.html|title=Martian Landscapes: Linear Features, Volcanoes, Impact Craters, Channels; Exotic Terrains|publisher=NASA|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927092455/http://rst.gsfc.nasa.gov/Sect19/Sect19_12.html|archive-date=2011-09-27|url-status=dead}}</ref> Агьежьбжақәа рҳәаа азааигәара иҟоу [[Хаос (рельеф)|еилаҩынтуа аландшафт]] аҭыԥ аҿы, апланета аҿықә аҭыԥ дуқәа рҿы [[Геологический разлом|аԥҽрақәеи]] аиҵацаларақәеи ҟалеит, зны-зынла аерозии зышьҭанеиуаз (адгьылҵысрақәа ма адгьылҵаҟатәи аӡқәа рҭарцәра амзыз ала), иара убасгьы аӡыҭратә лава ахыҵра. Лассы-лассы еилаҩынтуа аландшафтқәа аӡы иԥнаҟо аӡымҩангага дуқәа рхықәқәа рҿы иҟоуп. Урҭ реицыҟалара зегь реиҳа иақәшаҳаҭу гипотезас иҟоуп иаалырҟьаны ахҟьаҵаҟатәи аҵаа аӡыҭра. Марс ахсаалаҿы еилаҩынту аландшафт змоу 26 ҭыԥ алкаауп (апланетартә ҭҵаарадырраҿы арҭ реиԥш иҟоу арелиефқәа рофициалтә хьӡы «[[Список хаосов на Марсе|ахаосқәа]]» ауп).<ref>{{cite web|url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?Target=20_Mars&Feature%20Type=5_Chaos,%20chaoses |title=Nomenclature Search Results: Chaos, Chaoses |website=Gazetteer of Planetary Nomenclature. International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908161817/https://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?Target=20_Mars&Feature%20Type=5_Chaos,%20chaoses |archive-date=2022-09-08}}</ref> Марс аҟны иреиҳау ахаос — [[хаос Авроры|Аврора ахаос]] — адиаметр 700 км инареиҳаны амоуп. Марс иамоуп зеиԥшыҟам аҭыԥ — [[Лабиринт Ночи|Аҵх Алабиринт]] ҳәа изышьҭоу, уи [[долины Маринер|Маринер адәҳәыԥшқәа]] мраҭашәаратәи рҵыхәеи Кларитас аҩадатәи аҵыхәеи еидызкыло аҩхаақәа реиқәшәаратә системоуп.<ref name="gazetteer_LN">{{cite web |url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/4324 |title = Noctis Labyrinthus |website = Gazetteer of Planetary Nomenclature |publisher = International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |date = 2006-10-01 |access-date = 2013-03-19 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20111019224917/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/4324 |archive-date = 2011-10-19 |url-status = live }}</ref> Урҭ рышьақәгылара аӡы аерозии иадҳәаламызт, насгьы атектоникатә усура иахҟьаз акоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп.<ref name="Bistacchi+2004">{{статья |заглавие=Large-scale fault kinematic analysis in Noctis Labyrinthus (Mars) |том=52 |номер=1—3 |страницы=215—222 |doi=10.1016/j.pss.2003.08.015 |bibcode=2004P&SS...52..215B |язык=en |тип=journal |автор=Bistacchi N., Massironi M., Baggio P. |год=2004 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Planetary and Space Science]] }}</ref><ref name="Masson_1985">{{статья |заглавие=Origin and evolution of the Valles Marineris region of Mars |издание=Advances in Space Research |том=5 |номер=8 |страницы=83—92 |ссылка=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2010/pdf/1873.pdf |doi=10.1016/0273-1177(85)90244-3 |bibcode=1985AdSpR...5...83M |язык=en |тип=journal |автор=Masson P. |год=1985 |издательство=[[Elsevier]] |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184842/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2010/pdf/1873.pdf }}</ref> [[Файл:VallesMarinerisHuge.jpg|мини|center|900пкс|Марс аҿы иҟоу [[долины Маринер|Маринер акаршәра аҩхаақәа]] рсистема асахьа, «[[Программа «Викинг»|Викинг]]» апрограмма иҭнахыз асахьақәа рыла еизгоу.]] [[Файл:Possible cave entrance on Arsia Mons.png|мини|Марс аҿы 150 м инареиҳаны адиаметр змоу “акылаара еиқәаҵәа” (аҵеиь) ҳәа изышьҭоу. Аганахьтәи аҭӡамц ахәҭак убарҭоуп. Арсиа ашьха анаара ([[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] асахьа)]] Аҩадатәи агьежьбжаҿы, авулкантә ҟьаҟьара дуқәа рнаҩсангьы, авулкан дуқәа ахьыҟоу ҩ ҭыԥк ыҟоуп —[[Фарсида|Фарсида]]еи [[Элизий (нагорье)|Елизии]]. Фарсида — 2000 км аура змоу вулкантә ҟьаҟьара дууп, абжьаратәи аҩаӡара ахыхь 10 км аҩаӡара змоу. Араҟа иҟоуп [[Щитовой вулкан|ахьчаратә вулкан]] дуқәа хԥа - [[гора Арсия|Арсиатәи ашьха]], [[гора Павлина|Ататашь ашьха]], [[гора Аскрийская|Аскратәи ашьха]].<ref>{{книга|автор=Carr M. H. |год=2006 |заглавие=The Surface of Mars |язык=en |издательство=Cambridge University Press |место=Cambridge, UK |серия=Cambridge Planetary Science |страницы=92—93 |isbn=978-0-521-87201-0}}</ref> Фарсида ахықәан иҟоуп Марси Амратә системеи рҿы иреиҳау ашьха Олимп.<ref name="nov_karta"/> [[Книга рекордов Гиннесса|Гиннесс ирекордқәа рышәҟәы]] ишаҳәо ала уи ашьаҭа аҟынтәи агылара (релативтәи агылара) 25 км ҟалоит.<ref name="glenday09">{{cite web |title=Tallest mountain in the Solar System |website=[[Книга рекордов Гиннесса|Guinness World Records]] |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-mountain-in-the-solar-system |lang=en |access-date=2026-01-20 |archive-date=2024-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819003120/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-mountain-in-the-solar-system |url-status=live }}</ref> Автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]]» амодуль Mars Orbiter Laser Altimeter (1997-2001) адыррақәа рыла Олимп агылара 21,2 км амоуп, еиҳа ииашаны иуҳәозар, Марс ареференттә еллипсоид аҭагылазаашьатә ноль аҩаӡара аҟынтәи 21,229 ± 1 м.<ref name="nov_karta">{{Акьыԥхьра|статья|автор=Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина|заглавие=«Новая карта рельефа Марса»|издание="Земля и Вселенная"|год=2005|номер=2|ссылка=http://ziv.telescopes.ru/rubric/astronomy/?pub=8|access-date=2026-01-20}}</ref><ref name="topo">{{книга|автор=|часть=|заглавие=Topographic and color-coded contour maps of Mars|оригинал= |ссылка=https://pubs.usgs.gov/imap/i2782/i2782_sh2.pdf|издание=|ответственный=|место=|издательство=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|год=2003|том=|страницы=|страниц=|isbn=0607893788}}</ref> Иара аҳаракыра — 21,9 км, ашьаҭа ашәагаақәа— 840 × 640 км, авулкан аҭаӡаара —2,4 × 106 км3, авулкантә [[Кальдера|кальдера]] ашәагаақәа — 91 × 72 км, аҵаулара — 3,2 км инаӡоит.<ref name="Plescia2004">[https://doi.org/10.1029/2002JE002031 doi:10.1029/2002JE002031]</ref> Егьырҭ адыррақәа рыла, Олимп аҳаракыра адгьыл аҟынтәи — 21,287 метра, иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа рҟынтәи — 18 километра, ашьаҭа адиаметр 600 км рҟынӡа, авулкан ашьаҭа 282,600 км2 аҵанакуеит.<ref>Faure, Mensing, 2007, p. 218.</ref> Олимп аҭыӡкнаҳақәа рыҩаӡара ҭыԥқәак рҿы 7 км рҟынӡа инаӡоит.<ref name="astro-world">{{cite web |url=https://astro-world.ru/vulkan-olimp-samaya-bolshaya-gora/ |title=Вулкан Олимп — самая большая гора в Солнечной системе |website=astro-world.ru |date=2019-02-11 |access-date=2024-07-25 |lang=ru |archive-date=2024-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418083808/https://astro-world.ru/vulkan-olimp-samaya-bolshaya-gora/ |url-status=live }}</ref> Аиҿырԥшразы, Адгьыл аҿы иреиҳау авулкан [[Мауна-Кеа|Мауна-Кеа]], ашьаҭантәи 10,2 км аҳаракыра амоуп, Олимп аҭаӡара Мауна-Кеа аҭаӡара аасҭа 100-нтә еиҳауп, насгьы Адгьыл аҿы иреиҳау авулкан [[Мауна-Лоа|Мауна-Лоа]] акратер адиаметр 6,5 км мацара роуп иахьыҟоу.<ref>{{cite web |url=https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/vulkanizm-na-marse/ |title=Вулканизм на Марсе |date=2022-02-09 |website=[[Московский планетарий]] |access-date=2024-08-19 |lang=ru |archive-date=2024-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810034543/https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/vulkanizm-na-marse/ |url-status=live }}</ref> Иара убас ихарацәамкәа иҟоуп еиҳа ихәыҷу авулканқәа. [[Элизий (нагорье)|Елизиум]] — абжьаратәи аҩаӡара хә-километрак рҟынӡа еиҳау аҳаракыра, х-вулканк змоу - [[купол Гекаты|Гекате лкупол]], [[гора Элизий|Елизиум ашьха]], [[купол Альбор|Албортәи акупол]].<ref name="Harland_2001">{{книга |автор = Harland D. M. |заглавие = The Earth in Context: A Guide to the Solar System |ссылка = http://books.google.com/books?id=KE3mp3r1bEcC&pg=PA98&dq=Elysium |издательство = Springer Science & Business Media |год = 2001 |pages = 98—99 |allpages = 469 |isbn = 9781852333751 }}</ref> Фарсида авулкантә шьхаҿы иаабац еиԥшым аҵеиџь ҵаулақәа аарԥшуп. 2007 шықәсазы «[[Mars Reconnaissance Orbiter|Марстәи аԥшыхәратә сателлит]]» аҟынтәи иҭыху асахьақәа рыла, урҭ руак 150 метра адиаметр амоуп, насгьы ирлашоу аҭӡамц ахәҭа 178 метра аҵаулара аҟынӡа инеиуеит.<ref>{{cite web|author=Keszthelyi L. P.|date=2007-08-29|url=https://hirise.lpl.arizona.edu/PSP_004847_1745|title=New View of Dark Pit on Arsia Mons|publisher=High Resolution Imaging Science Experiment, University of Arizona|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530152342/https://hirise.lpl.arizona.edu/PSP_004847_1745|archive-date=2024-05-30|url-status=dead}}</ref> Агипотеза шьақәдыргылеит абарҭ ашьақәгыларақәа рвулкантә хылҵшьҭра иазкны, [[Гавайские острова|Гаваитәи адгьылбжьахақәа]] рҿы иҟоу авулканқәа ихьшәашәаз рлаваҿы иԥшааз еиԥшу. Фарсида ашьхеибаркыра [[Тектонический разлом|атектоникатә ԥҽрақәа]] рацәаны иагәылсуеит, урҭ лассы-лассы даара иуадаҩуп, насгьы ихароу. Урҭ рҟынтә зегьы иреиҳау [[1971 год в науке|1971 шықәсазы]] «[[Маринер-9|Маринер-9]]» ҳәа изышьҭоу акосмостә ӷба иаанартыз [[долины Маринер|Маринер адәкаршәра]] ауп.<ref>{{cite web|url=https://pds.jpl.nasa.gov/planets/captions/mars/marscany.htm|title=Mars: Valles Marineris|publisher=NASA|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110821193103/http://pds.jpl.nasa.gov:80/planets/captions/mars/marscany.htm|archive-date=2011-08-21|url-status=dead}}</ref> Ари адәҳәыԥш аҟьаҟьаратә хырхарҭа аманы еиҵыхуп 4000 км (апланета аикәшара аԥшьбатәи ахәҭа), ҭбаарыла 200, ҵауларала 7 км рҟынӡа инаӡо. Апланетааҿы зегь реиҳа идуу адгьылҳәазарақәа ҟалоит уи аҿҟьарақәа рҿы.<ref>{{статья |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017EA000324 |заглавие=Introducing a New Inventory of Large Martian Landslides |издание=Earth and Space Science |автор=Crosta G. B., Frattini P., Valbuzzi E., De Blasio F. V. |год=2018 |том=5 |выпуск=4 |страницы=89—119 |doi=10.1002/2017EA000324 |язык=en |archive-date=2025-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515130736/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017EA000324 }}</ref> Маринер адәкаршәрақәа [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] иреиҳау еицырдыруа [[каньон|еҩхаа]]уп, насгьы Адгьыл аҿы урҭ [[Норвегиа|Норвегиа]] аҩадатәи аҵыхәантәи [[Сицилия|Сицилиа]] аладатәи аҵыхәанӡа инаӡозаарын.<ref>{{cite web |url=https://rtraveler.ru/universe/samyj-bolshoj-kanon-solnechnoj-sistemy-zahvatyvayushee-foto-iz-kosmosa/ |title=Самый большой каньон Солнечной системы: захватывающее фото из космоса |website=Russian Traveler |lang=ru |date=2022-07-26 |access-date=2024-06-06 |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606100741/https://rtraveler.ru/universe/samyj-bolshoj-kanon-solnechnoj-sistemy-zahvatyvayushee-foto-iz-kosmosa/ |url-status=live }}</ref> [[Файл:MarsPanoramaa.jpg|thumb|center|1000px|Марс аҿықә апанорама [[Husband Hill|Хасбанд Хилл]] аҭыԥ аҿы, амарсныҟәага «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» иҭнахыз , абҵарамза 23-28, 2005 шықәсазы]] [[Файл:Victoria Crater, Cape Verde-Mars.jpg|thumb|center|1000px|800 метра адиаметр змоу [[Виктория (кратер)|Викториа]] акратер апанорама, амарсныҟәага «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» иҭнахыз, Жьҭаарамза 16-Аҵарамза 6, 2006 ш.]] [[Файл:PIA16453-MarsCuriosityRover-RocknestPanorama-20121126.jpg|thumb|center|1000px|Ахаҳәқәеи аԥслымӡ еизгақәеи рпанорама «Рокнест», амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» азааигәара иҟоу, 2012 шықәса абҵарамза 26]] [[Файл:PIA24746-MarsPerseveranceRover-CraterFloorFracturedRough-20210708.jpg|thumb|center|1000px|Марс ақәыԥшылара апанорама [[Езеро (кратер)|Езеро]] акратер аҟны, амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» иҭнахыз ԥхынгәы 8, 2021 шықәсазы]] === Аҵааи аполиартә хылԥақәеи === [[Файл:Comparison of npoles.jpg|мини|300px|[[Северная полярная шапка Марса|Аҩадатәи аполиаартә хылԥа]], ҩышықәса рыбжьара, аорбиталтә станциа [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] аҟынтәи асахьақәа. Армарахьала ахжәара ҭбаа – [[каньон Северный|Аҩадатәи аҩхаа]] ауп.]] [[Файл:South Polar Cap of Mars during Martian South summer 2000.jpg|мини|Аԥхынразы [[Южная полярная шапка Марса|Аладатәи аполиартә хылԥа]], Mars Global Surveyor афотосахьа]] [[Файл:Perspective view of Korolev crater.jpg|thumb|2200 кубтә километра аҵаа зҭоу [[Королёв (марсианский кратер)|Королиов икратер]]]] Марс аҭеиҭыԥш ашықәс аамҭа инақәыршәаны даара аҽаԥсахуеит. Зегь раԥхьаӡа иргыланы, [[Полярная шапка|аполиартә ҵаа ахылԥақәа]] рҽыԥсахрақәа улаԥш иҵашәоит.<ref name="darling_marspoles"/> Урҭ еиҿиаауеит, иагьеиҵалоит, Марс [[атмосфера Марса|атмосфереи]] аҿықәи рҿы ашықәс аамҭақәа ирҟазшьоу ацәырҵрақәа аԥырҵоит.<ref name="Barlow_2008"/> Ааԥын аполиартә хылԥа агьежьбжақәа руак аҟны инаскьацыԥхьаӡа, апланета ахҟьа ахәҭаҷқәа аиқәахара иалагоит. Марс аполиартә хылԥақәа ҩ-компонентк рыла ишьақәгылоуп: иааиԥымҟьаӡои исезонтәуи. Иааиԥымҟьо ахәҭа аԥша иаҿанаҳәо асабеи иҵаау [[Диоксид углерода|акарбон диоксиди]] рыла иҭәу аӡҵаа ала ишьақәгылоуп.<ref>Faure, Mensing, 2007, p. 239—241.</ref> [[Северная полярная шапка Марса|Аҩадатәи аполиартә хылԥа]] иааиԥымҟьаӡоу ахәҭа адиаметр 1100 км ауп, насгьы [[Южная полярная шапка Марса|аладатәи ахәҭа]] — 400 км.<ref name="darling_marspoles"/> Аӡын апланета аполиартә регион метрак аҟара ажәпара змоу акарбон диоксидтә ҵаа асезонтә хҟьа ихнаҩоит. Иреиҳау аиҿиаараан аладатәи аполиартә хылԥа 50° аҭбааранӡа инаӡоит (аҩадатәи аполиартә хылԥа аасҭа 10° рыла еиҳаны).<ref name="Mahajan_2005"/> Ахылԥақәа реиԥшымрақәа Марс аорбита аеллиптикатәра иадҳәалоуп: аладатәи агьежьбжаҿы аԥхынра аныҟоу, апланета [[перигелий|Амра иазааигәоуп]], убри аҟнытә аладатәи аԥхынра еиҳа иԥхоуп, аладатәи аӡынра еиҳа ихьҭоуп, еиҳа иагьауп. Марс аполиартә хылԥақәа [[Planum Boreale|Аҩадатәии]] [[Planum Australe|Аладатәии]] хәакәаԥрақәа рҟны ишьҭоуп. [[Северная полярная шапка Марса|Аҩадатәи аполиартә хылԥа]] 3 км рҟынӡа иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа рҟынтәи хыхь ихалоит, [[Южная полярная шапка Марса|аладатәи аполиартә хылԥа]] — 3,5 км рҟынӡа.<ref>Faure, Mensing, 2007, p. 239—241.</ref> Аҩ-хылԥакгьы аспираль еиԥш еиҿыҵуа адәкаршәрақәа рылдоуп (Аладатәи агьежьбжаҿы — асааҭ ахыцқәа шцоу еиԥш, Аҩадатәи агьежьбжаҿы — егьырахьтәи ахырхарҭала). Иҟалап урҭ адәкаршәрақәа [[Катабатический ветер|акатабатикатә ԥшақәа]] иԥырҟазаргьы.<ref name="Barlow_2008"/> Уи адагьы, хылԥацыԥхьаӡа аҩхаа дуӡӡак аԥшьуп: [[каньон Северный|Аҩадатәи аҩхаа]], [[каньон Южный|Аладатәи аҩхаа]]. «[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]» азонд Марс аладатәи аполиартә хылԥаҿы аус зуа [[гейзер|агеизерқәа]] аԥшааит.<ref name="2006-100">{{cite web|title=NASA Findings Suggest Jets Bursting From Martian Ice Cap|date=2006-08-16|publisher=NASA|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/nasa-findings-suggest-jets-bursting-from-martian-ice-cap|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226224736/https://www.jpl.nasa.gov/news/nasa-findings-suggest-jets-bursting-from-martian-ice-cap|url-status=live}}</ref> [[НАСА|НАСА]] аспециалистцәа изларҳәо ала, ааԥын аԥхарра иацны акарбон адиоксид ацәқәырԥақәа хыхь аҳаракыра дуӡӡахь иҭҟьоит, асабеи аԥслымӡи рыманы.<ref name="Kieffer2000">{{статья|автор=Kieffer H. H.|заглавие=Annual Punctuated CO{{sub|2}} Slab-ice and Jets on Mars|ссылка=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2000/pdf/4095.pdf|издание=The Second International Conference on Mars Polar Science and Exploration, Reykjavik, Iceland|язык=en|archive-url=https://www.webcitation.org/616WmxuWK?url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2000/pdf/4095.pdf|год=2000|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref> 1784 шықәсазы астроном [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] игәеиҭеит аполиартә ҵаа хылԥақәа ршәагаа ашықәс аамҭа иаҿыԥшны аҽшаԥсахуа, уи Адгьыл аполиартә регионқәа рҿы аҵаа аӡыҭреи ахҵаалареи угәаланаршәоит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 19.</ref> 1860-тәи ашықәсқәа рзы, афранцыз астроном [[Ляи, Эммануэль|Еммануил Лиаи]] иӡыҭуа ааԥынтәи аполиартә хылԥа акәша-мыкәша алашьцара ацәқәырԥа ибеит, усҟан уи иӡыҭыз аӡы алаҵәареи аҵиаақәа рыҿиареи ҳәа аилкаара аиоуит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 48.</ref> Аха XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Флагстафф иҟоу [[Обсерватория Лоуэлла|Лоуелл иобсерваториеи]] [[Слайфер, Весто Мелвин|Уесто Мелвин Слифер]] имҩаԥигаз [[спектрометр|аспектрометриатә]] шьақәыргыларақәа ирызгәамҭеит адгьыл аҿы иҟоу аҵиаақәа рыԥштәы иаҵәа [[хлорофилл|ахлорофилл]]. «[[Маринер-7|Маринер-7]]» афотосахьақәа рыла иалкаан аполиартә ҵаа хылԥақәа рсезонтә хәҭа метрқәак ажәпара шамоу, насгьы игәаҭаз аԥхарра 115 К (-158 °C) ишьақәнарӷәӷәеит уи ирҵаау акарбон адиоксид - “[[сухой лёд|ибоу аҵаа]]” ала ишьақәгылазар шалшо.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 67—68.</ref> Аҵаа аҭаӡара дуқәа (жәа-нызқьла км<sup>3</sup>) радарла Марс абжьаратәи аҭбаарақәа рҿгьы иаарԥшын (40-45°), Еллада Аҟьаҟьара мраҭашәаратәи аҵкар аҟны.<ref>{{статья|автор=Holt J. W.|заглавие=Radar Sounding Evidence for Buried Glaciers in the Southern Mid-Latitudes of Mars|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/John-Holt-2/publication/23487093_Radar_Sounding_Evidence_for_Buried_Glaciers_in_the_Southern_Mid-Latitudes_of_Mars/links/53fde10b0cf2364ccc0921a9/Radar-Sounding-Evidence-for-Buried-Glaciers-in-the-Southern-Mid-Latitudes-of-Mars.pdf|doi=10.1126/science.1164246|язык=en|издание=[[Science]]|год=2008|том=322|выпуск=5905|страницы=1235—1238}}</ref> Адгьыл иаҵәахыз аҵааршә ажәпара шә-метрала иҟоуп, уи аҭыԥҭаӡара зқьыла аквадрат километрқәа<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/health/122182.html|title=У подножия марсианских гор найден слой вечной мерзлоты|publisher=TUT|date=2008-11-21|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201141339/http://news.tut.by:80/health/122182.html|archive-date=2009-02-01|url-status=dead}}</ref> 2018 шықәсазы аппарат «[[Марс-экспресс|Марс-експресс]]» аҟны иқәыргылаз арадар [[MARSIS|MARSIS]] иаанарԥшит Марс аҿы 20 км рҟынӡа аҭбаара змоу, 1,5 км аҵауларала аладатәи аполиартә хылԥа ҵаа аҵаҟа [[Гидросфера Марса|аҵааҵаҟатәи аӡиа]] шыҟоу.<ref name=":0">{{cite web|title=Evidence detected of lake beneath Mars' surface|author=Strickland A.|url=https://edition.cnn.com/2018/07/25/world/mars-subsurface-water-lake-evidence/index.html|website=CNN|date=2018-07-25|access-date=2018-07-28|archive-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727181405/https://edition.cnn.com/2018/07/25/world/mars-subsurface-water-lake-evidence/index.html|url-status=live}}</ref><ref name="NKJ201901">{{статья |автор=Понятов А. |заглавие=Девять значимых событий 2018 года в физике и астрономии. 2. Жидкая вода на Марсе |издание=[[Наука и жизнь]] |год=2019 |номер=1 |страницы=3 |язык=ru |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/35320/ |archive-date=2019-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195111/https://www.nkj.ru/archive/articles/35320/ }}</ref> Аха, «Марс-експресс» арадартә дыррақәеи алабораториатә експериментқәеи рыла еиҭа анализ иҟарҵаз ишьақәнаргылеит, абас еиԥш иҟоу "аӡиақәа" [[Гидраты|аӡы здызкылаз]] ихьшәашәоу аизгашьҭаҵақәа ракәзар шалшо, анышәаԥшь ([[смектиты|асмектитқәа]]), аметалл злоу аминералқәа, иҵаау аҵаа уҳәа уахь иналаҵаны.<ref>{{cite web|url=https://mars.nasa.gov/news/9000/clays-not-water-are-likely-source-of-mars-lakes/ |title=Clays, Not Water, Are Likely Source of Mars 'Lakes' |author=Good A., Fox K., Johnson A. |website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |date=2021-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807140810/https://mars.nasa.gov/news/9000/clays-not-water-are-likely-source-of-mars-lakes/ |archive-date=2021-08-07}}</ref> Ақәыӷәӷәара лаҟә иахҟьаны, аӡы (аҵааршәратә ҭыԥ лазырҟәуа аҟьашьрақәа рыда) Марс аҿықә аиҳарак аҟны (70% рҟынӡа) аҭагылазаашьа ҵаӷа аманы изыҟалаӡом.<ref name="Water">{{cite web|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast29jun_1m/|title=Making a Splash on Mars|website=NASA Science Newsletter|lang=en|date=2000-06-28|access-date=2017-04-20|archive-date=2017-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501032128/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast29jun_1m|url-status=live}}</ref> [[НАСА|НАСА]] акосмостә ӷба «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» ала Марс адгьыл аҿы ирҵаау аӡы ԥшаан.<ref name="Smith Science 2009">{{статья|автор=P. H. Smith|заглавие=H<sub>2</sub>O at the Phoenix Landing Site|язык=en|издание=Science|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=58—61|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/325/5936/58.abstract|bibcode=2009Sci...325...58S|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155238/http://www.sciencemag.org/content/325/5936/58.abstract}}</ref><ref name="Феникс">{{cite web|date=2008-08-01|url=https://lenta.ru/news/2008/08/01/water/|title=«Феникс» сумел получить воду из марсианского грунта|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2011-03-16|url-status=live|lang=ru|archive-date=2011-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307115102/https://lenta.ru/news/2008/08/01/water/}}</ref> 2024 шықәсазы, ахылаԥшрақәа рҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны, Марс аекватор аҿы, [[Тарсис (Марс)|Тарсис]] арегион аҿы аӡы [[иней|хҵаала]] ԥшаахеит.<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/mars-water-frost-equator-exomars-tharsis-olympus-mons |title='We thought it was impossible:' Water frost on Mars discovered near Red Planet's equator |author=Lea R. |website=[[Space.com]] |lang=en |date=2024-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810045518/https://www.space.com/mars-water-frost-equator-exomars-tharsis-olympus-mons |archive-date=2024-08-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ixbt.com/news/2024/06/11/vodjanoj-inej-obnaruzhen-na-jekvatore-marsa.html |title=Водяной иней обнаружен на экваторе Марса |website=[[iXBT.com]] |access-date=2024-06-23|lang=ru}}</ref> Европатәи акосмостә Агентра [[ExoMars Trace Gas Orbiter|ExoMars Trace Gas Orbiter]] , иара убас «Марс-експресс» рыла иҟаҵаз аартра Марс агидрологиатә цикл аилкаараҿы акырӡа аҵанакуеит. === Агидросфера === {{main|Марс агидросфера|Марс аҟны аӡы аԥшаара аҭоурых}} [[Файл:Eberswalde. Delta.jpg|thumb|left|200px|[[Русло с дельтой в кратере Эберсвальде|Иҭабаз аӡиас Еберсвальде]] адельта ([[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] афото)]] [[Файл:Nasa mars opportunity rock water 150 eng 02mar04.jpg|thumb|right|300px|Марс анышә аҟны [[гематит|агематиттә]] [[конкреция|конкрециа]] амикрографиа, 2004 шықәса хәажәкыра 2 рзы амарсныҟәага «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» иҭнахыз (алаԥшҳәаа 1,3 см), уи анкьатәи агеологиатә аамҭазы аӡы шыҟаз аанарԥшуеит<ref>Guy Webster. {{cite web |url = http://marsrover.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20040302a.html |title = Opportunity Rover Finds Strong Evidence Meridiani Planum Was Wet |archive-url = https://web.archive.org/web/20131019155945/http://marsrover.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20040302a.html |archive-date = 2013-10-19 }} 2 марта 2004</ref>]] [[1965 год в науке|1965 шықәсазы]] автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Маринер-4|Маринер-4]]» Марсҟа иԥыраанӡа, аҵарауаа аӡәырҩы уи аҿы аӡы ҵаӷа ыҟоуп ҳәа ргәы иаанагон. Ари агәаанагара шьаҭас иамаз алашаратәи алашьцаратәи аҭыԥқәа рҿы, ҷыдала аконтинентқәеи амшынқәеи иреиԥшыз аполиартә ҭбаарақәа рҿы, периодла аҽыԥсахрақәа рыцклаԥшрақәа ракәын. Марс аҿықәан иҟоу ацәаҳәа еиқәаҵәа ауқәа ахылаԥшыҩцәа шьоукы аӡыржәратә мҩақәа ҳәа ирыԥхьаӡон. Анаҩс ишьақәырӷәӷәахеит, арҭ ацәаҳәа лашьцақәа реиҳарак [[Оптические иллюзии|аоптикатә мыцбара]] мацара шакәыз.<ref>{{cite web|date=2008-08-01|url=https://www.nasa.gov/audience/forstudents/postsecondary/features/F_Canali_and_First_Martians.html|title=The 'Canali' and the First Martians|publisher=NASA|lang=en|access-date=2011-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110829081040/http://www.nasa.gov:80/audience/forstudents/postsecondary/features/F_Canali_and_First_Martians.html|archive-date=2011-08-29|url-status=dead}}</ref> Марс аҿы аӡы [[Эрозия|аерозии]] еиԥшу агеологиатә шьақәгылашьақәа рацәоуп, иҭабаз аӡиасқәа рцарҭақәа реиԥш. Агипотезақәа руак инақәыршәаны, арҭ аӡцарҭақәа аамҭа кьаҿк иалагӡаны иҟалаз [[Скэбленд|акатастрофатә хҭысқәа]] ирыхҟьаны иҟалар алшон, убри аҟнытә урҭ аӡиасқәа рсистема аамҭа рацәала ишыҟаз шьақәдырӷәӷәаӡом. Аха, аҵыхәтәантәи адыррақәа ишаадырԥшуа ала, Марс аҟны аӡиасқәа геологиала акыр зҵазкуа аамҭа ацыԥҵәаха дуқәа рзы иҟан. Хықәкыла, зхы лархоу аӡцарҭақәа (даҽакала иуҳәозар, иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа ирхагылоу аканалқәа) ԥшаан. Адгьыл аҿы, арҭ реиԥш иҟоу ацәырҵрақәа шьақәгылоит аамҭа рацәала аҵаҿы еилаӷәӷәоу аҵәаӷәақәа реизгара иахҟьаны, анаҩс иаакәыршаны иҟоу апородақәа рҩарала. Уи адагьы, аӡиас адельта аҟны аӡцарҭақәа рыҽшырыԥсахуа атәы ашьақәырӷәӷәарақәа ыҟоуп, ахҟьа маҷ-маҷ ахалараан.<ref>{{статья|ссылка=http://scientific.ru/trv/6N.pdf|заглавие=Марсианские хроники: ископаемая речная дельта|access-date=2011-03-16||страницы=9|номер=6N (818)|язык=ru|автор=[[Штерн, Борис Евгеньевич|Б. Ш.]]|число=24|месяц=7|год=2008|издание=[[Троицкий вариант]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108183659/http://scientific.ru/trv/6N.pdf|archive-date=2011-11-08|url-status=dead}}</ref> Алада-мраҭашәаратәи агьежьбжаҿы, 65 км адиаметр змоу [[Эберсвальде (кратер)|Еберсвальд]] акратер аҿы, 115 км2 рҟынӡа аҭыԥҭаӡара змоу [[Русло с дельтой в кратере Эберсвальде|аӡиас аделта]] аарԥшын.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/09/05/mars |title=Mars Express сфотографировал дельту в кратере Эберсвальде |website=[[Lenta.ru]] |date=2011-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305193458/https://lenta.ru/news/2011/09/05/mars |archive-date=2021-03-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://download.esa.int/images/marsexpress/520-20110805-7208-6-nd-01-EberswaldeCrater_H1.jpg|title=Снимок кратеров Эберсвальде, Холден и русла реки|website=esa.int|access-date=2017-04-20|archive-date=2012-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120804041959/http://download.esa.int/images/marsexpress/520-20110805-7208-6-nd-01-EberswaldeCrater_H1.jpg|url-status=live}}</ref> Марс аҿы иҭабаз даҽа ӡ-хыҵхырҭак ашьҭақәа аарԥшын [[Гейл (кратер)|Геил]] акратер аҿы, уаҟа ажәытәтәи аӡиас иаанагаз ахаҳәқәа убарҭоуп. Абри атәы рҳәеит Америкатәи акосмостә маҵзура NASA аспециалистцәа, уи аамҭазы апланетаҿы бжьы-мчыбжьа заҵәык аус зуаз амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» аҟынтәи иҭырхыз афотосахьақәа рыҭҵаара ашьҭахь. Зыӡбахә ҳамоу аҵарауаа ргәаанагарала хымԥада аӡы знырыз ахаҳәқәа рфотосахьақәа роуп.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/09/28/brook/ |title=«Кьюриосити» обнаружил на Марсе русло пересохшего ручья |website=[[Lenta.ru]] |date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717224108/https://lenta.ru/news/2012/09/28/brook/ |archive-date=2018-07-17}}</ref> НАСА [[марсоход|амарсныҟәагақәа]] «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]», «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» рҟынтәи адыррақәагьы иаадырԥшуеит ажәытәан аӡы шыҟаз, иара убасгьы иԥшаан аминералқәа, урҭ рышьақәгылара алзыршар ауаз аӡы акыраамҭа аҟазаара мацара акәын.<ref>{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index37-2.html |title=Марс — красная звезда. Марсоход «Opportunity». Сегодня мы точно знаем: моря и реки были в древности на Марсе |website=Проект «Исследование Солнечной системы» |access-date=2024-08-19 |lang=ru |archive-date=2024-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240828050304/https://galspace.spb.ru/index37-2.html |url-status=live }}</ref> Абарҭ агеологиатә дыррақәа азин ҳарҭоит ажәытәан Марс аҿықә ахәҭа ду аӡы ихнаҩон ҳәа аҳәара. Иҳаҩсыз ажәашықәсақәа рзы имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа ирыбзоураны, ҳазҭоу аамҭазы Марс аҿықәан ҭыԥқәак рҿы агидрологиатә усура ашьҭақәа раарԥшра алыршахеит.<ref name="marswater">{{cite web|publisher=NASA/JPL|date=2006-12-06|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|title=NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars|access-date=2007-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov:80/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|archive-date=2011-08-07|url-status=dead}}</ref> Акосмостә ӷба [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] иҟанаҵаз ахылаԥшрақәа рыла, Марс аладатәи аполиартә хылԥа ахәҭақәак хәыҷы-хәыҷла ашьҭахьҟа ацара иаҿуп.<ref>{{cite web|date=2005-09-20|author=Webster G., Beasley D.|title=Orbiter's Long Life Helps Scientists Track Changes on Mars|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|url=http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html|lang=en|access-date=2007-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110911203828/http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html|archive-date=2011-09-11|url-status=dead}}</ref> Уи адагьы, абахәқәа рынаарақәа рҟны ацәаҳәа еиқәаҵәақәа аарԥшын, уи шаҳаҭра ауеит ҳаамҭазы иҵаау аӡы ахҟьа ахыхь ишыҟоу.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/08/110804_mars_water_streams.shtml |title=НАСА: на снимках с Марса видны очертания водных потоков |website=[[Русская служба BBC]] |date=2011-08-05 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20120807051607/https://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/08/110804_mars_water_streams.shtml |archive-date=2012-08-07}}</ref> Урҭ аԥхынра аналагалак ашьҭахь иаарласны ицәырҵуеит, аӡынразы иӡуеит, еиуеиԥшым аԥынгылақәа «ирыкәшоит», еилаҵәоит, нас еиԥырҵуеит. НАСА аусзуҩы Р. Зурек излеиҳәо ала, «[и]уадаҩуп ҳхаҿы аагара, ус еиԥш иҟоу аилазаашьақәа аӡы алхәашьра ада даҽакы иахҟьаны иҟалар шалшоз». Анаҩстәи аспектралтә анализ иаанарԥшит арҭ аҭыԥқәа рҿы [[Перхлораты|аперхлоратқәа]] шыҟоу — Марстәи ақәыӷәӷәаратә ҭагылазаашьақәа рҿы аӡы ҵаӷа аҟазаара алзыршо аџьыкхышқәа.<ref>{{cite web|url=https://nplus1.ru/news/2015/09/28/rsl-water-at-Mars|title=На Марсе обнаружена жидкая солёная вода|author=Королев В.|website=[[N + 1]]|date=2015-09-28|access-date=2015-09-29|archive-date=2015-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929154856/https://nplus1.ru/news/2015/09/28/rsl-water-at-Mars|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|ссылка=https://www.nature.com/articles/ngeo2546|заглавие=Spectral evidence for hydrated salts in recurring slope lineae on Mars|автор=Ojha L.|издание=[[Nature Geoscience]]|язык=en|год=2015|том=8|страницы=829—832|doi=10.1038/ngeo2546|archive-date=2021-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006064518/https://www.nature.com/ngeo/articles|url-status=live}}</ref> [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] адыррақәа ранализ инақәыршәаны, Марс агидросфера 2-2,5 миллиард шықәсаҟа раԥхьагьы иҟан.<ref>{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-s-mro-finds-water-flowed-on-mars-longer-than-previously-thought |title=NASA’s MRO Finds Water Flowed on Mars Longer Than Previously Thought|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|author=Good A., Fox K., Johnson A. |lang=en|date=2022-01-26|access-date=2022-01-31 |archive-date=2022-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131154850/https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-s-mro-finds-water-flowed-on-mars-longer-than-previously-thought/ |url-status=live }}</ref> Анаҩс, Китаитәи аҵарауаа ашьақәырӷәӷәарақәа рыҟаҵара рылшеит Марс аҿы аӡы уаанӡа ишазхәыцуаз аасҭа кыраамҭа иҵаӷаны ишыҟаз. Амарсныҟәага «[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]» [[Равнина Утопия|Утопиа аҟьаҟьараҿы]] 700 миллион шықәса заҵәык зхыҵуа аӡы здызкылаз аизгашьҭаҵақәеи аминералқәеи аԥшааит, уи аамҭазы Марс аҿы аӡы рацәаны ишыҟаз аазырԥшуа.<ref name="CHZH">{{статья|ссылка=https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.abn8555 |заглавие=Zhurong reveals recent aqueous activities in Utopia Planitia, Mars|автор=Yang L.|издание=[[Science Advances]]|язык=en|год=2022|том=8|выпуск=19|doi=10.1126/sciadv.abn8555|archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528224430/https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.abn8555 |url-status=live }}</ref> 2024 шықәсазы, [[InSight|InSight]] аппарат аҟынтәи асеисмографиатә дыррақәа ранализ, агравиметриатә шәарақәеи, ашьхатә породақәа рфизикатә моделқәа рхархәареи рыцны, иаанарԥшит Марс ацәаҿы 10–20 км аҵаулараҿы аӡы ҵаӷа шыҟоу.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/czxl849j77ko |title=Reservoir of liquid water found deep in Martian rocks |author=Gill V. |website=[[Би-би-си|BBC]] |lang=en |date=2024-08-12 |access-date=2024-08-12}}</ref> Марс [[перигелий|аперигелион]] азааигәара ианыҟоу, [[Лабиринт Ночи|Аҵх алабиринти]] Маринер адәкаршәрақәеи рхыхь аԥсҭҳәа ҳаракқәа (40-50 км) ааԥшуеит. Мрагыларахьтәи аԥша урҭ аекватор иаваршәны мраҭашәарахь иагоит, уаҟа хәыҷы-хәыҷла иахьаӡәӡәо. Урҭ роура шә-километрак (зқьы рҟынӡа) инаӡоит, рыҭбаара жәа-километрақәак рҟынӡа инаӡоит. Атмосфера арҭ ахҟьақәа рҟны иҟоу аҭагылазаашьақәа хшыҩзышьҭра рыҭо, урҭгьы аӡы аҵаа ала ишьақәгылоуп. Урҭ даара ижәпоуп, насгьы еилыкка иубарҭоу агагақәа ахҟьахьы идыршәуеит. Урҭ рцәырҵра зыдҳәалоу ҳәа ирҳәо арелиеф аиҟарамрақәа арчытә цәқәырԥақәа еиларҩынтны хыхь иахьырышьҭуа ауп. Уаҟа урҭ хьшәашәоит, насгьы ирылоу аӡы афақь ӡхоит.<ref name="Clancy+2009">{{статья |заглавие=Valles Marineris cloud trails |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2008JE003323 |издание=Journal of Geophysical Research: Planets |том=114 |выпуск=E11 |doi=10.1029/2008JE003323 |bibcode=2009JGRE..11411002C |автор=Clancy R. T., Wolff M. J., Cantor B. A., Malin M. C., Michaels T. I. |год=2011 |язык=en |archive-date=2025-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515183142/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2008JE003323 }}</ref> === Анышә === [[Файл:Mars from Phoenix.jpg|мини|left|Аппарат «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» атәарҭаҿы Марстәи агрунт асахьа]] [[Файл:PIA16572-MarsCuriosityRover-RoverSoils-20121203.jpg|thumb|300px|right|Марстәи анышә ахимиатә еилазаара аиҿырԥшра —амарсныҟәагақәа ''[[Curiosity|Curiosity]]'', ''[[Opportunity|Opportunity]]', ''[[Спирит (марсоход)|Spirit]]'' рыла иҭҵааз аҿырԥштәқәа (SiO<sub>2</sub>и FeO 10 рҟны ишоит, насгьы Ni, Zn, Br 100-нтә ишьҭыҵуеит)<ref name="NASA-20121203">{{cite web |author=Brown D., Webster G., Neal Jones N. |title=NASA Mars Rover Fully Analyzes First Martian Soil Samples|lang=en|url=http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121205005911/http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1399 |url-status=dead |archive-date=2012-12-05|date=2012-12-03|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|access-date=2012-12-03}}</ref><ref name="NYT-20121203">{{cite web|author=Chang K.|title=Mars Rover Discovery Revealed|url=http://thelede.blogs.nytimes.com/2012/12/03/mars-rover-discovery-revealed|date=2012-12-03|work=[[The New York Times]]|lang=en|access-date=2012-12-03|archive-date=2012-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204075434/http://thelede.blogs.nytimes.com/2012/12/03/mars-rover-discovery-revealed/|url-status=live}}</ref>]] Адгьыл ахҟьаҿы иҟоу анышә аилазаара мариа, артәагатә аппаратқәа еизыргаз адыррақәа рыла иалкаау, еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы еиԥшым.<ref>{{cite web|author=Williams D. R.|date = 1997-08-14|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/marspath/apxs_table1.html|title=Preliminary Mars Pathfinder APXS Results|lang=en|publisher=NASA|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120231416/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/marspath/apxs_table1.html|archive-date=2012-01-20|url-status=live}}</ref> Адгьыл ахәҭа хада [[Оксид кремния(IV)|ашьанҵанышә]] ауп, [[Гидраты|агидратқәа]] реилаԥсала ишьақәгылоу, адгьыл ацәыҟаԥшьра азҭо. Иҟоуп крызҵазкуа аилаԥсақәа абарҭ ахәҭақәа злоу: атыҩша, акальци, алиумини, амагни, анатри.<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-4212/ch11-7.html|title=On Mars: Exploration of the Red Planet. 1958—1978|publisher=NASA|lang=en|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019155941/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-4212/ch11-7.html|archive-date=2013-10-19|url-status=dead}}</ref> 2002 шықәсазы аорбитатә зонд «[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]» иаанарԥшит (агамма-лашарақәа рспектрометр ахархәарала) апланета ахҟьа аҵаҟа аӡы рҵаа аҭаҵәахқәа рацәаны ишыҟоу.<ref>{{статья|автор=Bell J.|заглавие=Tip of the Martian Iceberg?|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/297/5578/60.summary|издание=[[Science]]|язык=en|год=2002|том=297|выпуск=5578|страницы=60—61|doi=10.1126/science.1074025|nodot=1|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924150503/http://www.sciencemag.org/content/297/5578/60.summary}}</ref> Анаҩс, ари агәаанагара егьырҭ амыругақәа рыла ишьақәдырӷәӷәеит, аха Марс аҟны аӡы аҟазаара азҵаара аҵыхәтәанӡа иӡбахеит 2008 шықәсазы, апланета аҩадатәи аполиус азааигәара итәаз азонд «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» Марс анышә аҟынтәи аӡы анаиуз.<ref name="Smith Science 2009" /><ref name="Феникс" /> [[НАСА|НАСА]] азонд «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» ([[2008 год в науке|2008 шықәса]] [[Лаҵарамза 25|лаҵарамза 25]] рзы Марс иқәтәеит) адыррақәа рыла, Марстәи анышәқәа р[[Водородный показатель|рН]] аҵакқәеи егьырҭ апараметрқәеи адгьылтәқәа ирзааигәоуп, насгьы теориала урҭ рҿы аҵиаақәа рааӡара ҟалоит.<ref>{{статья|автор=Boynton W. V.|заглавие=Evidence for Calcium Carbonate at the Mars Phoenix Landing Site|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/325/5936/61.short|язык=en|издание=[[Science]]|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=61—64|doi=10.1126/science.1172768|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155243/http://www.sciencemag.org/content/325/5936/61.short}}</ref> Апроект ахимик хада Сем Кунеивс ахҳәаа ҟаиҵеит: "Аиашазы, ҳара иаҳдырит Марс аҿы иҟоу анышә аҭахрақәа ишрықәшәо, иара убасгьы ииасыз, иахьатәи, ԥхьаҟатәи аԥсҭазаара ацәырҵреи аиқәырхареи рзы ихымԥадатәу амаҭәашьарқәа шалоу."<ref>{{статья|автор=Hecht M. H.|заглавие=Detection of Perchlorate and the Soluble Chemistry of Martian Soil at the Phoenix Lander Site|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/325/5936/64.short|язык=en|издание=[[Science]]|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=64—67|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155252/http://www.sciencemag.org/content/325/5936/64.short}}</ref><ref>{{cite web|date=2008-06-27|url=http://www.ami-tass.ru/article/37550.html|title=Почва на Марсе содержит необходимые для возникновения и поддержания жизни элементы|publisher=АМИ-ТАСС|access-date=2011-03-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029103916/http://www.ami-tass.ru/article/37550.html|archive-date=2008-10-29}}</ref> Иара убас, иара иажәақәа рыла, аӡәырҩы ауаа ари анышә ашьшьиолочтә хкы «рыҩны ашьҭахь» ирыԥшаар рылшоит, аспаржа ааӡаразы даара имаҭәахәуп.<ref>{{cite web|date=2008-07-27|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm|title=Martian soil 'could support life'|publisher=[[Би-би-си|ВВС]]|lang=en|access-date=2011-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813170612/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm|archive-date=2011-08-13|url-status=live}}</ref> Уи адагьы, «Феникс» раԥхьаӡа акәны ишиашоу анышә аҿы аҵаа аҵәахырҭақәа зыԥшааз аппаратны иҟалеит.<ref>{{cite web |url=https://www.kennedyspacecenter.com/blog/31/first-discovery-of-water-on-mars |title=First Discovery of Water on Mars |website=[[Космический центр Кеннеди|Kennedy Space Center]] |access-date=2024-06-06 |lang=en |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606102647/https://www.kennedyspacecenter.com/blog/31/first-discovery-of-water-on-mars |url-status=live }}</ref> 2013 шықәса цәыббрамзазы икьыԥхьыз амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» еизнагаз адыррақәа иаадырԥшит Марс ахҟьа аҵаҟа иҟоу аӡы уаанӡа ишазхәыцуаз аҵкыс акырӡа ишырацәоу. Амарсныҟәага аҿырԥштәқәа ахьынтәагаз апородаҿы, уи ахәҭаа хьанҭарала 2% инаӡар алшоит.<ref>{{cite web|url=https://vz.ru/news/2013/9/27/652302.html|title=Учёные: На Марсе оказалось неожиданно много воды|author=Нижегородцев Д.|date=2013-09-27|website=[[Взгляд.ру]]|access-date=2013-09-27|archive-date=2013-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930053952/http://www.vz.ru/news/2013/9/27/652302.html|url-status=live}}</ref> == Агеологиеи аҩнуҵҟатәи аиҿкаареи == {{main|Марс агеологиа}} Ажәытәан, Марс аҟны [[Тектоника плит|алитосфератә плитақәа рныҟәара]] ыҟазҭгьы ҟаларын.<ref name="plates" /> Уи атәы рҳәоит Марс амҳалдызтә мҽхакы аҷыдарақәа, Маринер адәкаршәқәа рформа, иара убас Фарсида апровинциаҿы [[Щитовой вулкан|ахьчагатә вулканқәа]] ахьыҟоу аҭыԥқәа.<ref name="websib">{{cite web|author=Максименко А. В.|title=Марс|website=Новосибирская открытая образовательная сеть |url=http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistem3/Mars.htm|access-date=2011-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111107125730/http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistem3/Mars.htm|archive-date=2011-11-07}}</ref> Марс аҿы иахьа иҟоу аҭагылазаашьа, ас еиԥш иҟоу авулканқәа Адгьыл аҿы аасҭа еиҳа кыраамҭа рыԥсы анҭоу, насгьы ашәагаа дуӡӡақәа ианрызнеиуа, иаанарԥшуеит аплитақәа рныҟәарақәа уажәы аҭыԥ шрымам.<ref name="tectonic">{{cite web |url=http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-scientist-discovers-plate-237303.aspx |title=UCLA scientist discovers plate tectonics on Mars |lang=en |website=[[Калифорнийский университет в Лос-Анджелесе|UCLA Newsroom]] |date=2012-08-09 |access-date=2012-08-13 |author=Wolpert S. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120812215548/http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-scientist-discovers-plate-237303.aspx |archive-date=2012-08-12 |url-status=dead }}</ref> Уи шьақәнарӷәӷәоит ахьчагатә вулканқәа ахәда аҟынтәи аамҭа дук иалагӡаны реиҭахыҵра абзоурала рызҳара иахьаҿу.<ref name = "Lin, An">{{статья|заглавие=Structural analysis of the Valles Marineris fault zone: Possible evidence for large-scale strike-slip faulting on Mars|издание=Lithosphere|том=4|номер=4|страницы=286—330|ссылка=http://lithosphere.gsapubs.org/content/4/4/286.abstract|doi=10.1130/L192.1|access-date=2012-10-02|bibcode=2012Lsphe...4..286Y|язык=en|тип=journal|автор=Lin A.|число=4|месяц=6|год=2012|archive-date=2016-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526012024/http://lithosphere.gsapubs.org/content/4/4/286.abstract}}</ref> Адгьыл аҿы, алитосфератә плитақәа р[[Горячая точка (геология)|ҭыԥ цақәа]] ирызкны еиԥмырҟьаӡакәа рҭыԥқәа рыԥсахра, иҟалап, ахьчагатә вулканқәа рызҳара ԥнакуазар, насгьы Марс аҟны иҟоу аҳаракыра аҟынӡа анаӡара анамҭозар. Уи адагьы, авулканқәа иреиҳау агылара Адгьыл аҟны иҟоу иаҿырԥшны, еиԥшымзаргьы, уи зыхҟьо Марс аҿы еиҵоу агравитациа ахьыҟоу ауп, еиҳа иҳараку аиҿартәышьақәа рыргылара рылшоит аҟнытә, рхатә хьанҭара аҵаҟа аилабгара ашәарҭара ҟамҵакәа. Иҟалап апланетаҿы иԥсыҽу атектоникатә усура ыҟазар, аорбита аҟынтәи иубарҭоу [[каньон|аҩхаа]] ԥсыҽқәа рышьақәгылара зхылҿиаауа. [[SEIS|SEIS]] [[сейсмометр|асеисмометр]] адыррақәа инарықәыршәаны, ас еиԥш иҟоу асеисмикатә усура ыҟоуп: иреиҳа иӷәӷәоу иҭаҩу [[марсотрясение|амарсҵысра]] (ахҭыс S1222a) амҽхак 4,7 аҟынӡа инеит,<ref>{{статья|автор=Kawamura T., |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL101543 |заглавие=S1222a — the largest Marsquake detected by InSight |издание=Geophysical Research Letters |том=50 |выпуск=5 |язык=en |год=2022 |doi=10.1029/2022GL101543 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216040648/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL101543 |archive-date=2022-12-16}}</ref> реиҳа иӷәӷәоу асеисмикатә хҭыс Марс аҿықәан аметеорит ақәҳара иахҟьаны Темпе-Терра ашьхатә ҭыԥ аҿы амҽхак ±2 змаз, ҵаҟатәи амантиа аҿы Р-цәқәырԥақәа рыццакырақәа рыструктура ашьақәыргылара алнаршеит.<ref>{{статья |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL100887 |заглавие=Observation of a Core‐Diffracted P‐Wave From a Farside Impact With Implications for the Lower‐Mantle Structure of Mars |автор=Durán C., |издание=Geophysical Research Letters |том=49 |выпуск=21 |язык=en |год=2022 |doi=10.1029/2022GL100887 |archive-date=2022-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119214923/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL100887 |url-status=live }}</ref> [[Файл:Terrestial_Planets_internal_ab.svg|мини|center|920пкс|Марси егьырҭ [[Планеты земной группы|адгьылтә планетақәеи]] рыҩныҵҟатәи аиҿартәышьа аиҿырԥшра]] Марс аҩныҵҟатәи аилазаашьа ҳаамҭазтәи амодельқәа ишаадырԥшуа ала, уи шьақәгылоуп абжьаратәи ажәпара 50 км змоу [[Кора (геология)|ацәа]] (иреиҳау ахәшьара — 125 км еиҳамкәа), асиликаттә [[Планетарная мантия|мантиа]], еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, 1480 инаркны 1860 км рҟынӡа арадиус змоу [[Ядро планеты|агәыцә]] рыла.<ref>Кузьмин и Галкин, 1989, Внутреннее строение.</ref><ref name="jacque03" /> Апланета агәҭаны аилаӷәӷәара 8,5 г/см3 инаӡароуп.<ref name="jacque03">{{cite web|author=Jacqué D.|url=http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars'%20core.htm|title=APS X-rays reveal secrets of Mars' core|publisher=Argonne National Laboratory|lang=en|date=2003-09-26|access-date=2006-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221180506/http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars'%20core.htm|archive-date=2009-02-21|url-status=dead}}</ref> Агәыҵә хәҭакла иӡуп, еиҳаракгьы аиха ала ишьақәгылоуп, 14-18% (массала) атыҩша алаԥсоуп; зеиԥшла иуҳәозар, иласу ахәҭаҷқәа Адгьыл агәыцә аҟны иҟоу аасҭа ҩынтә еиҳауп.<ref name="icarus213_2_451">{{статья|заглавие=Geodesy constraints on the interior structure and composition of Mars|том=213|номер=2|страницы=451—472|doi=10.1016/j.icarus.2011.03.024|bibcode=2011Icar..213..451R|язык=en|тип=journal|автор=Rivoldini A.|месяц=6|год=2011|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref><ref name="icarus213_2_451" /> 2025 шықәсазы, [[Научно-технический университет Китая|Китаитәи аҭҵаарадырра-технологиатә университет]] аҟынтәи аҵарауаа, [[InSight|InSight]] [[сейсмограф|асеисмограф]] аҟынтәи адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны, Марс аҿы 613 км арадиус змоу аҩныҵҟатәи агәыцә ӷәӷәа шыҟоу шьақәдырӷәӷәеит, уи, иласу ахәҭаҷқәа рыла ибеиоу акристаллтә еиха-никельтә еиларҭәалала ишьақәгылоуп ҳәа агәаанагара шьҭырхит.<ref>{{cite web|url=https://aif.ru/society/uchenye-iz-ssha-i-kitaya-podtverdili-nalichie-tverdogo-vnutrennego-yadra-u-marsa|title=Ученые из США и Китая подтвердили наличие твердого внутреннего ядра у Марса|publisher=[[Аргументы и факты]]|lang=ru|access-date=2025-09-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nauka.tass.ru/nauka/24968489|title=В Марсе нашли твердое ядро|publisher=[[ТАСС]]|lang=ru|access-date=2025-09-16}}</ref> Иара убасгьы иаҵанакуеит 12-16% атыҩша, 6.7-9% аҵәыҵәри, 3.8% акарбон адиоксид. Аҩныҵҟатәи агәыцәи апланета зегьи ррадиусқәа реизыҟазаашьа Адгьыл атәы еиԥшуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит – акы ахәбарак азы. Ҳаамҭазтәи ахәшьарақәа рыла, агәыцә ашьақәгылара заатәи авулканизм аамҭа иақәшәеит, насгьы миллиард шықәса раҟара ицон. Амантиа [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]] рыхәҭак рыӡыҭрагьы убысшәа аамҭа аҭаххеит. Марс аҟны акапан амч еиҳа иахьмаҷу азы, Марс амантиа аҟны ақәыӷәӷәарақәа рдиапазон акырӡа еиҵоуп Адгьыл аҟны аасҭа, уи иаанагоит [[Фазовый переход|афазатә еиҭасрақәа]] рхыԥхьаӡара аиҵахара.<ref name="websib" /> Иҟоуп агәаанагара, [[оливин|оливин]] [[Шпинель|ашпинельтә]] модификациахь афазатә еиҭасра аҵаулара дуқәа рҿы иалагоит ҳәа - 800 км (400 км Адгьыл аҿы). Арелиеф аҟазшьеи егьырҭ аҷыдарақәеи иаадырԥшуеит [[Астеносфера|астеносфера]] шыҟоу, хәҭакахьала иҭәаз аматериа азонақәа рыла ишьақәгылоу. Марс аҭыԥқәак рзы еилыкка иҟоу агеологиатә хсаала еиқәыршәоуп.<ref>{{cite web|author=Bleamaster L. F., Crown D. A.|url=https://pubs.usgs.gov/sim/3096/|title=Geologic Map of MTM –40277, –45277, –40272, and –45272 Quadrangles, Eastern Hellas Planitia Region of Mars|website=[[Геологическая служба США|U.S. Geological Survey]]|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021012416/http://pubs.usgs.gov/sim/3096/|archive-date=2011-10-21|url-status=live}}</ref> Аорбита аҟынтәи ахылаԥшрақәеи Марстәи аметеоритқәа реизга анализқәеи рыла, Марс ахҟьа еиҳарак [[базальт|абазальт]] ала ишьақәгылоуп.<ref name="sci300a">{{статья|заглавие=Morphology and Composition of the Surface of Mars: Mars Odyssey THEMIS Results|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/Timothy-Titus/publication/10720935_Morphology_and_Composition_of_the_Surface_of_Mars_Mars_Odyssey_THEMIS_Results/links/0046351f41835ce2db000000/Morphology-and-Composition-of-the-Surface-of-Mars-Mars-Odyssey-THEMIS-Results.pdf|издание=[[Science]]|том=300|номер=5628|страницы=2056—2061|doi=10.1126/science.1080885|pmid=12791998|язык=en|тип=journal|автор=Christensen P. R.|число=27|месяц=6|год=2003}}</ref><ref name="sci300b">{{статья|заглавие=The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2003-06-27_300_5628/page/2042|издание=Science|том=300|номер=5628|страницы=2043—2044|doi=10.1126/science.1082927|pmid=12829771|автор=Golombek M. P.|число=27|месяц=6|год=2003|язык=en}}</ref> Иҟоуп ашьақәырӷәӷәарақәа, Марс ахҟьа ахәҭақәак рҿы аматериал еиҳа [[кварц|акварц]] ала ибеиоуп ҳәа, иаабац абазальт аасҭа, уи моу Адгьыл аҿы иҟоу [[андезит|андезиттә]] хаҳәқәа иреиԥшзаргьы ауеит. Аха, арҭ ахәаԥшрақәа [[Кварцевое стекло|акварцтә саркьа]] аҟазаара иадгылоит ҳәа аилкаарагьы ҟалоит. Еиҳа иҵаулоу ахҟьа ахәҭа ду [[Оксид железа(III)|аиха аоксид]] агәаӷьтә саба ала ишьақәгылоуп. === Амҳалдызтә мҽхакы === [[Файл:Mars Crustal Magnetism MGS.png|center|600px|Марс амҳалдызтә мҽхакы]] Марс азааигәара иԥсыҽу [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] ԥшаауп. «[[Марс-2|Марс-2]]», «[[Марс-3|Марс-3]]» астанциақәа рымҳалдызгәаҭагақәа рыԥхьаӡарақәа рыла, аекватор аҿы амҳалдызтә мҽхакы амчра 60 [[Гамма (шәагатә цыра)|гамма]] ҟалоит, аполиус аҿы - 120 гамма, уи Адгьыл аҿы иҟоу аасҭа 500-нтә еиҳа иԥсыҽуп. Автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Марс-5|Марс-5]]» адыррақәа рыла, аекватор аҿы амҳалдызтә мҽхакы амчра 64 гамма аҟынӡа инеиуан, апланетатә диполь [[магнитный момент|амҳалдызтә момент]] — 2.4×10<sup>22</sup> [[Эрстед (единица измерения)|эрстед]]·см<sup>2</sup>.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 90—91.</ref> Марс амҳалдызтә мҽхакы даараӡа иҭышәынтәалам; апланета еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы уи амчхара 1,5-нтә инаркны 2-нтә рҟынӡа еиԥшымзар алшоит, насгьы амҳалдызтә полиусқәа афизикатә полиусқәа ирышьашәалом.<ref name="magnetosphere">{{cite web|date=2006-11-09|title=Magnetic Fields and Mars|website=[[Mars Global Surveyor]] @ NASA|lang=en|author=Valentine T., Amde L.|url=https://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html|access-date=2009-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110821212142/http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref> Уи иаҳәоит Марс аихатә гәыцә ацәа иаҿырԥшны ишымҵысуа, даҽакала иуҳәозар, [[магнитное поле Земли|Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы]] аусуразы аҭакԥхықәра зду апланетартә [[гидромагнитное динамо|динамо]] амеханизм Марс аҿы аус шамуа. Марс иҭышәынтәалоу апланетартә мҳалдызтә мҽхакы шамамгьы, ахылаԥшрақәа иаадырԥшит апланетатә цәа ахәҭақәа шымҳалдызырку, насгьы урҭ ахәҭақәа рымҳалдызтә полиусқәа анкьа рыҽшырыԥсахуаз.<ref>{{cite web|url=https://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/press/release_1999-56.html|title=MGS Press Release 99-56|author=Isbell D., Steigerwald B.|website=[[Mars Global Surveyor]] @ NASA|lang=en|date=1999-04-29|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118105953/http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/press/release_1999-56.html|url-status=live}}</ref> Абарҭ ахәҭақәа рымҳалдызыркра [[Мировой океан|Адгьыл аокеанқәа]] рҿы иҟоу [[полосовые магнитные аномалии|амҳалдызтә аномалиақәа]] иреиԥшхеит. 1999 шықәсазы икьыԥхьыз, насгьы 2005 шықәсазы еиҭагәаҭаз теориак (уаҩы дызҭамыз астанциа [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] ахархәарала) излаҳәо ала урҭ ацәаҳәақәа 4 миллиард шықәса раԥхьатәи аплитақәа ртектоника аадырԥшуеит, апланета агидромҳалдызтә динамо аусура иаҟәыҵаанӡа, амҳалдызтә мҽхакы иаразнак аԥсыҽхара зыхҟьаз.<ref name="plates">{{cite web|publisher=[[Центр космических полётов Годдарда|Goddard Space Flight Center, NASA]]|title=New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth|author=Neal-Jones N., O'Carroll C.|lang=en|url=https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html|access-date=2006-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110915031620/http://www.nasa.gov:80/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html|archive-date=2011-09-15|url-status=dead}}</ref> Ас еиԥш иаразнак аԥсыҽхара аҿыҵгақәа еилкаам. Иҟоуп агәаанагара, 4 миллиард шықәса раԥхьа адинамо аусура астероид аҟазаара ҳаилнаркаауеитҳәа, уи Марс иаакәыршаны 50-75 нызқь километра абжьаӡараҿы иҵәиуа агәыцә аҭышәынтәалара ацәнарӡуан.<ref>{{статья|автор=Arkani-Hamed J.|заглавие=Did tidal deformation power the core dynamo of Mars?|doi=10.1016/j.icarus.2009.01.005|язык=en|год=2009|том=201|выпуск=1|страницы=31—43|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|nodot=1}}</ref> Анаҩс астероид [[Предел Роша|Рош аҳәаа]] аҟынӡа илаҟәны еилабгеит.<ref>{{cite web|date=2008-07-25|publisher=[[Мембрана (сайт)|MEMBRANA]]|title=Марс приобрёл и потерял магнитное поле из-за астероида|url=http://www.membrana.ru/particle/12821|access-date=2011-08-07|url-status=dead|archive-date=2011-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20111231080602/http://www.membrana.ru/particle/12821}}</ref> Аха ари аилыркаа ахаҭагьы еилкаам аҭыԥқәа амоуп, убри аҟнытә аҵарауаа рыбжьара аимак цәырнагоит. Даҽа гипотезак инақәыршәаны, анкьа зны Марс ажәҩантә цәеижь ду иаҿасит, уи иахҟьаны агәыцә аҵәира аанкылахан амҳалдызтә мҽхакгьы ԥсыҽхеит.<ref>{{cite web|url=http://allmars.net/mars-facts/satellites-and-asteroids/item/203-retrograde|url-status=dead|title=Ретроградный астероид мог вызвать магнитное поле Марса|website = Весь Марс|date=2012-12-19|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219225059/http://allmars.net/mars-facts/satellites-and-asteroids/item/203-retrograde|archive-date=2014-02-19}}</ref> Амҳалдызтә мҽхакы аԥсыҽра иахҟьаны, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] Марс атмосфера ԥырхагада иҭаланы ԥхәыҷы-хәыҷла уи [[Диссипация атмосфер планет|аӡәӡәоит]].<ref>{{cite web |url=https://nplus1.ru/news/2015/11/06/solar-wind |title=Солнечный ветер обвинили в разрушении атмосферы Марса |author=Воронцов Н. |website=[[N + 1]] |date=2015-11-06 |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2017-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730202210/https://nplus1.ru/news/2015/11/06/solar-wind |url-status=live }}</ref> Атмосфера секундк ахь 100 граммк раҟара арчы ацәыӡуеит. Амра ашәахәаркра аныррала имҩаԥысуа афотохимиатә реакциақәа жәпакы, Адгьыл аҿы 40–80 км аҳаракыраҿы имҩаԥысуа, Марс аҿы уи ахҟьаҿы иубарҭазар ауеит.<ref>{{cite web |url=https://iki.cosmos.ru/news/chto-meshaet-vodyanomu-paru-razrushat-ozon-na-marse |title=Что мешает водяному пару разрушать озон на Марсе? |website=[[Институт космических исследований РАН]] |date=2021-08-10 |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606110101/https://iki.cosmos.ru/news/chto-meshaet-vodyanomu-paru-razrushat-ozon-na-marse |url-status=live }}</ref> 2024 шықәсазы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» раԥхьаӡа акәны Марс аҿы иубаратәы иҟоу ацәқәырԥақәа рдиапазон аҟны [[полярное сияние|аполиартә лашара]] шьақәнаргылеит.<ref>[https://www.jpl.nasa.gov/news/nasa-observes-first-visible-light-auroras-at-mars/ NASA Observes First Visible-light Auroras at Mars | NASA Jet Propulsion Laboratory (JPL)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2025/05/19/visible-aurora-mars |title=Марсианским колонистам разрешили видеть полярные сияния невооруженным глазом. Свечение атмосферы заснял «Персеверанс»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |archive-date=2025-05-19 |access-date=2025-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519162841/https://nplus1.ru/news/2025/05/19/visible-aurora-mars |url-status=live }}</ref> === Агеологиатә ҭоурых === {{main|Марс агеологиатәи аамҭалатәи ашкала}} <gallery mode="packed" heights="200px"> Файл:Volcanic_planet_7_r_1.png|Зааӡатәи Марс асахьаркыратә аарԥшышьа Файл:Tharsis and Valles Marineris - Mars Orbiter Mission (30055660701).png|Марс иахьатәи асахьа, [[автоматическая межпланетная станция|АПС]] «[[Мангальян|Мангалиан]]» аҭыхымҭақәа шьаҭас иҟаҵаны </gallery> Марс шьақәгылеит 4,5 миллиард шықәса раԥхьа, Амра қәыԥш иаакәыршаз ирчыз асабатә диск аҟынтәи.<ref>{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/mars-1 |title=Planet Mars, explained |author=Greshko M. |website=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]] |access-date=2024-06-04 |lang=en |archive-date=2023-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329163657/https://www.nationalgeographic.com/science/article/mars-1 |url-status=live }}</ref> Иахьатәи аҭҵаарадырратә еилазаараҿы, Марси егьырҭ [[Солнечная система|Амратә система]] апланетақәеи рышьақәгылара [[Небулярная гипотеза|амратә наҟәыра агипотеза]] ала еилкаауп, уи инақәыршәаны Амратә система шьақәгылеит аеҵәабжьаратә сабеи арчи рыла ишьақәгылоу аԥсҭҳәа ду аҟынтәи.<ref>{{книга |заглавие=The Solar System |ссылка часть=https://archive.org/details/isbn_9783540002413/page/89 |часть=The Emergence of a 'Standard Model' |год=2004 |издательство=Springer |место=Berlin |издание=Third Edition |isbn=978-3-540-00241-3 |страницы=89 |автор=Encrenaz T.}}</ref> [[Геологическая временная шкала Марса|Марс агеологиатә ҭоурых]] ԥшь-[[Период геологический|периодк]] аҵанакуеит:<ref name="esa pre-noachian">{{cite web |title=The ages of Mars |website=[[Европейское космическое агентство|European Space Agency]] - Science and Technology |url=https://sci.esa.int/web/mars-express/-/55481-the-ages-of-mars |date=2019-09-01 |access-date=2024-03-25 |archive-date=2023-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829030639/https://sci.esa.int/web/mars-express/-/55481-the-ages-of-mars |url-status=live }}</ref><ref name="Tanaka86">{{статья|автор=Tanaka K. L.|заглавие=The Stratigraphy of Mars|издание=Proceedings of the Seventeenth Lunar and Planetary Science Conference Part 1, Journal of Geophysical Research|год=1986|месяц=11|день=30|номер=B13|том=91|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1986LPSC...17..139T&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES|страницы=E139-E158|язык=en}}</ref><ref name="ssr_96_1_4">{{статья|doi=10.1023/A:1011945222010|заглавие=Cratering Chronology and the Evolution of Mars|ссылка=https://www.dejahvu.net/cydoniahappens/extras/hartmann.pdf|том=96|номер=1/4|страницы=165—194|bibcode=2001SSRv...96..165H|автор=Hartmann W. K., Neukum G.|месяц=4|год=2001|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|издание=[[Space Science Reviews]]|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809052528/http://www.dejahvu.net/cydoniahappens/extras/hartmann.pdf|archive-date=2017-08-09|url-status=live}}</ref><ref name="Carr2010">{{статья|автор=Carr M. H., Head J. W.|заглавие=Geologic history of Mars|издание=Earth and Planetary Science Letters|год=2010|месяц=06|день=1|том=294|выпуск=3—4|ссылка=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3438.pdf|страницы=185—203|язык=en|doi=10.1016/j.epsl.2009.06.042|archive-date=2013-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130129104707/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3438.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.russianunesco.ru/static/materials/akad_marov.pdf|author=[[Маров, Михаил Яковлевич|Маров М. Я.]]|title=Владимир Иванович Вернадский: Учение о биосфере и астробиология|website=Постоянное представительство Российской Федерации при ЮНЕСКО|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123062115/http://www.russianunesco.ru/static/materials/akad_marov.pdf|url-status=dead}}</ref> * Ноинӡатәи аамҭа: зааӡатәи Марс аамҭазы имҩаԥысуаз иазкны иаҳдыруа маҷуп, апланета ашьақәгылара инаркны Ноитәи аамҭа алагамҭанӡа. Ишьақәырӷәӷәоуп, уи амҳалдызтә мҽхакы аҟазаара шалыршаз, насгьы хыԥхьаӡара рацәала акосмостә цәеижьқәа рҿасрақәа рыла ишыҟалаз, урҭ руакгьы Марс аглобалтә дихотомиа ҳәа изышьҭоу ацәырҵра ҟанаҵеит. * [[Нойский период|Ноитәи аамҭа]] (Нои идгьыл ахьӡ ахҵан): Марс зегь реиҳа ижәытәӡоу ҳара ҳамшқәа рҟынӡа еиқәхаз аҿықә ашьақәгылара, ҷыдала [[Равнина Эллада|Елладатәи аӡҭарчы]], [[провинция Фарсида|Фарсида ашьхеибаркыра]], [[Долины Маринер|Маринер адәкаршәрақәа]]. Уи 4.1 инаркны 3.8 миллиард шықәса раԥхьатәи ацыԥҵәахазы иҟан. Ари аамҭазы Марс ахҟьаҿы [[Ударный кратер|акратерқәа]] рацәан, насгьы уи аерозиа иақәшәеит. * [[Гесперийский период|Гесперитәи аамҭа]] (Гесперитәи ашьхеибаркыра ахьӡ ахҵоуп): 3.7 миллиард шықәса раԥхьа инаркны 2.5–3 миллиард шықәса раԥхьанӡа. Ари аамҭа ацыԥҵәаха вулканизм ӷәӷәала иалкаауп. * [[Амазонийский период|Амазониатәи аамҭа]] (Амазониатәи ашьхеибаркыра ахьӡ ахҵоуп): 2,5–3 миллиард шықәса раԥхьа инаркны иахьанӡа. Ари апериод аҩнуҵҟа ишьақәгылаз аҭыԥқәа зегьы рҿы аметеориттә кратерқәа маҷуп, аха даҽа ганкахьала даара еиԥшым. Аволканқәеи аерозиеи рыпроцессқәа ԥыҭ-ԥыҭла иӡуеит. Ари апериод азы [[Олимп (Марс)|Олимп ашьха]] шьақәгылеит. <center> <timeline> ImageSize = width:800 height:50 PlotArea = left:15 right:15 bottom:20 top:5 AlignBars = early Period = from:-4500 till:0 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-4500 ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-4500 Colors= id:prenoachicol value:rgb(0.7,0.4,1) id:noachicol value:rgb(0.5,0.5,0.8) id:hespericol value:rgb(1,0.2,0.2) id:amazonicol value:rgb(1,0.5,0.2) PlotData= align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5) text:[[Амазонийский_период|Амазонийский]] from:-3000 till:0 color:amazonicol text:[[Гесперийский_период|Гесперийский]] from:-3700 till:-3000 color:hespericol text:[[Нойский_период|Нойский]] from:-4100 till:-3700 color:noachicol text:Донойский from:start till:-4100 color:prenoachicol </timeline> </center> <center><small>Марс агеологиатә ҭоурых (амиллион шықәсқәа раԥхьа)<ref name="Tanaka86" /><ref>{{книга|автор=Scott D. and Carr M.|заглавие=Geological map of Mars|место=Reston, Virginia|издательство=[[Геологическая служба США|U.S. Geological Survey]]|ссылка=https://pubs.usgs.gov/imap/1083/plate-1.pdf|год=1978|язык=en|серия=U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series|страницы=I-1083|doi=10.3133/i1083|аrchivedate=2017-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170209063900/https://pubs.usgs.gov/imap/1083/plate-1.pdf}}</ref></small></center> == Амҩанызақәа == {{main|Марс амҩанызақәа|Фобос (Марс амҩаныза)|Деимос (Марс амҩаныза)}} {{see also|Марс атроиатә астероидқәа}} <gallery mode="packed" heights="200px"> Phobos colour 2008.jpg|[[Фобос|Фобос]], 2008 шықәса хәажәкыра 23 рзы Марс аԥшыхәратә мҩаныза [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] ала иҭыхыз. Deimos-MRO.jpg|[[Деймос|Деимос]], 2009 шықәса фежәабран 21 азы «Mars Reconnaissance Orbiter» ала иҭыхыз. PIA05553.gif|Фобос амратә диск иалсны ацара. Амарсныҟәага «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» аҭыхымҭақәа Deimos_Crosses_Face_of_Sun.gif|Деимос амратә диск ала ацара. Амарсныҟәага «Оппортиунити» аҭыхымҭақәа </gallery> Марс иамоуп ҩ-ԥсабаратә мҩанызак: [[Фобос|Фобоси]] [[Деймос|Деимоси]]. Аҩбагьы ааиртит америкатәи астроном [[Холл, Асаф|Асаф Холл]] [[1877 год в науке|1877 шықәсазы]]. Урҭ ииашам аформа рымоуп, ршәагаагьы даара ихәыҷуп, насгьы, гипотезак инақәыршәаны, Марс агравитациа иамҽханакыз [[Троянские астероиды Марса|Троиатәи астероидқәа ргәыԥ]] аҟынтәи [[(5261) Эврика|(5261) Еврика]] еиԥш иҟоу астероидқәа ракәзар ауеит.<ref>{{статья |ссылка=https://www.nature.com/articles/s41550-017-0179 |заглавие=A Martian origin for the Mars Trojan asteroids |автор=Polishook D., Jacobson S. A., Morbidelli A. & Aharonson O. |издание=[[Nature Astronomy]] |год=2017 |том=1 |doi=10.1038/s41550-017-0179 |язык=en |archive-date=2023-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314143753/https://www.nature.com/articles/s41550-017-0179 }}</ref> Амҩанызақәа анцәахәы Арес ицыз аперсонажцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп ( Марс), —[[Фобос (мифология)|Фобос]], [[Деймос (мифология)|Деимос]], урҭ аибашьраҿы аибашьра анцәахәы ицхраауаз ашәареи аҿаасҭеи рхаҿсахьақәа аадырԥшуеит.<ref name="theoi">{{cite web|url=https://www.theoi.com/Olympios/AresAttendants.html|title=Ares Retinue|website = Greek Mythology|author=Atsma A. J.|lang=en|access-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816024538/http://www.theoi.com/Olympios/AresAttendants.html|archive-date=2011-08-16|url-status=live}}</ref> Аҩ-мҩанызакгьы Марс иахьакәшо аамҭа еиԥшны рыҵәҩанқәагьы ирыкәшоит, убри аҟнытә урҭ еснагь апланета ганкахьала иаҿаԥшуеит (ари зыхҟьо [[Синхронное вращение|аӡхаларатә еиқәыршәара]] ауп, насгьы Амратә система апланетақәа рымҩанызақәа реиҳарак ирҷыдаҟазшьоуп, Амзагьы уахь иналаҵаны). Марс [[Приливная сила|аӡхаларатә нырра]] хәыҷы-хәыҷла Фобос аныҟәара армаҷуеит, аҵыхәтәан уи амҩаныза Марсахь акаҳара аҟынӡа инанагоит (уажәы ишцо анаҩсгьы ицар) мамзаргьы уи еиланарбгоит.<ref name="phobos.html">{{cite web|author=Arnett B.|url=http://www.nineplanets.org/phobos.html|title=Phobos|website=Nine Planets - A guide to our solar system and beyond|lang=en|date=2004-11-20|access-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814145523/http://nineplanets.org:80/phobos.html|archive-date=2011-08-14|url-status=dead}}</ref> Деимос, уи аҭыԥан, Марс иацәыхарахоит.<ref>{{cite web |url=https://starwalk.space/ru/news/mars-moons-phobos-deimos |title=Фобос и Деймос: загадочные спутники Марса |website=Star Walk |lang=ru |date=2022-08-15 |access-date=2024-06-06 |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606113907/https://starwalk.space/ru/news/mars-moons-phobos-deimos |url-status=live }}</ref> Фобос аорбитатә аамҭа Марс аикәагьежьра аамҭа аасҭа икьаҿуп, убри аҟнытә апланета Фобос ахҟьа аҟынтәи иԥшуа изы (Деимоси егьырҭ еицырдыруа Амратә система апланетақәа рыԥсабаратә мҩанызақәеи иреиԥшымкәа, [[Метида (спутник)|Метидеи]] [[Адрастея (спутник)|Адрастеиеи]] рыда) мраҭашәарала ихалоит, насгьы мрагыларахь иҭалоит.<ref name="phobos.html"/><ref>{{статья|заглавие=Leading/Trailing Albedo Asymmetries of Thebe, Amalthea, and Metis |автор=Simonelli D. P., Rossier L., Thomas P. C., Veverka J., Burns J. A., Belton M. J. S. |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |язык=en |том=147|выпуск=2 |год=2000 |doi=10.1006/icar.2000.6474 |страницы=353—365}}</ref> Аҩ-мҩанызакгьы атриаксиалтә [[эллипсоид|еллипсоид]] иазааигәоу аҭеиҭыԥш рымоуп; Фобос (26,8 × 22,4 × 18,4 км)маҷк еиҳауп Деимос (15 × 12,2 × 11 км) аасҭа. Деимос аҿықә еиҳа еиҟараны иааԥшуеит, избан акәзар акратерқәа реиҳарак арыцҵаӷатә материала ихҩоуп. Излеилкаау ала, Фобос аҟны, апланета еиҳа иазааигәоу, еиҳа идуу, [[метеорит|аметеоритқәа]] рҿасрақәа раан иаршәыз аматериа, ма дырҩеигь икшон, мамзаргьы Марс аҽықәнажьуан, Деимос аҟны уи акыраамҭа амҩаныза иакәыршоу аорбитаҿы ианыҟаз ааамҭазы, хәыҷы-хәыҷла аҭыԥ аанкыланы, аиҟарамрақәа ҵәахуа.<ref name="NASASAT" /><ref name="Sea and Sky">{{cite web|title=Deimos|website=Sea and Sky|lang=en|url=http://www.seasky.org/solar-system/mars-deimos.html|access-date=2014-06-06|archive-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008031253/http://www.seasky.org/solar-system/mars-deimos.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/mars/facts/ |title=Mars Facts |website=[[NASA]] |access-date=2024-08-19 |lang=en |archive-date=2024-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240818070456/https://science.nasa.gov/mars/facts/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://space-my.ru/solnechnaya-sistema/sputnikiplanet/sputnikimarsa.html |title=Спутники Марса |website=space-my.ru |access-date=2024-08-19 |lang=ru |archive-date=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820005907/https://space-my.ru/solnechnaya-sistema/sputnikiplanet/sputnikimarsa.html |url-status=live }}</ref><ref>{{статья|автор=[[Зелёный, Лев Матвеевич|Зеленый Л. М.]], [[Захаров, Александр Валентинович (физик)|Захаров А. В.]], [[Ксанфомалити, Леонид Васильевич|Ксанфомалити Л. В.]]|ссылка=https://ufn.ru/ufn09/ufn09_10/Russian/r0910g.pdf|заглавие=Исследования Солнечной системы: состояние и перспективы|издание=[[Успехи физических наук]] |том=179 |номер=10 |страницы=1118–1140 |год=2009 |язык=ru |doi=10.3367/UFNr.0179.200910g.1118}}</ref> == Аԥсҭазаара == {{main|Марс аҟны аԥсҭазаара}} === Азҵаара аҭоурых === Марс ахдырра змоу марсуаа ықәынхоит ҳәа еицырдыруаз агәаанагара XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭаз аларҵәара аиуит. Уи аахыс Марс аҵарауаа рацәаҩны иҭырҵаауан. [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Скиапарелли]] [[Марсианские каналы|аканалқәа]] ҳәа изышьҭоу рзы иҟаиҵаз ахылаԥшрақәа, [[Лоуэлл, Персиваль|Персивал Лоуелл]] абри атема иазку ишәҟәы уҳәа, еиҳа-еиҳа зҳауа бо, ихьшәашәахо, аԥсра иаҿыз, насгьы ажәытәтәи ацивилизациа ахьыҟаз апланета аӡбахә рыладырҵәеит.<ref name="prion">{{cite web|title=Percival Lowell|url=http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm|website=Fox Lab|lang=en|access-date=2007-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825030500/http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm|archive-date=2011-08-25|url-status=dead}}</ref> <gallery mode="nolines" widths="500" heights="500"> Mars Schiaparelli MKL Bd. 11 1890 (128500338).jpg|Марс [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Скиапарелли]] ихсаала, 1890 Lowell Mars channels.jpg|Астроном [[Лоуэлл, Персиваль|П. Лоуелл]] иҭихыз [[Марсианские каналы|Марстәи аканалқәа]], 1898 </gallery> Еицырдыруа ауаа иҟарҵаз егьырҭ ахәаԥшрақәеи алаҳәарақәеи ирыбзоураны ари атема акәша-мыкәша “Марстәи ашоура” (англ. Mars Fever) ҳәа изышьҭоу дырҵысит.<ref name="fergus04">{{статья|ссылка=http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html|заглавие=Mars Fever|язык=en|издание=Research/Penn State|том=24|выпуск=2|access-date=2007-08-02|автор=Fergus C.|месяц=5|год=2004|archive-date=2003-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20030831084133/http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html}}</ref> 1899 шықәсазы, Колорадотәи аобсерваториаҿы аппаратқәа рхархәарала аҳауатә радиоԥырхагақәа рыҭҵаараан, аԥҵаҩы [[Тесла, Никола|Никола Тесла]] еиҭацәырҟьо асигнал ибон. Иара иҳәеит, уи егьырҭ апланетақәа рҟынтә иаауа радиосигналзар шалшо, иаҳҳәап, Марснтәи. 1901 шықәсазтәи иҿцәажәараҿы Тесла, аԥырхагақәа иԥсабаратәымкәа иҟалазар шалшо агәаанагара ихаҿы ишаааиз атәы иҳәеит. Урҭ рҵакы шизеилымкаауазгьы, зынӡа машәырла иҟалеит ҳәа иԥхьаӡомызт. Иара излаиԥхьаӡоз ала, ари планетак аҟынтәи даҽа планетакахь инашьҭыз салам дырган.<ref name="tesla01">{{статья|ссылка=http://earlyradiohistory.us/1901talk.htm|заглавие=Talking with the Planets|access-date=2007-05-04|автор=[[Тесла, Никола|Tesla N.]] |год=1901 |месяц=02 |день=19|издание=[[Collier’s Weekly]]|страницы=4—5|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110901190854/http://earlyradiohistory.us/1901talk.htm|archive-date=2011-09-01|url-status=live}}</ref> Тесла игипотеза гәацԥыҳәарала адгылара аиҭеит еицырдыруа британиатәи аҵарауаҩ-афизик [[Томсон, Уильям (лорд Кельвин)|Уилиам Томсон (лорд Келвин)]], уи 1902 шықәсазы ЕАА (Еиду Америкатәи аштатқәа) дырҭааны, иҳәеит Тесла Америкаҟа иаашьҭыз Марс инхоз рҟынтәи асигнал иоуит ҳәа игәы ишаанаго.<ref name="cheney81">{{книга |заглавие=Tesla, man out of time |часть=Ridiculed, condemned, combatted |язык=en |ссылка часть=https://www.google.ca/books/edition/Tesla/HIuK7iLO9zgC?hl=en&gbpv=1&pg=PA204&printsec=frontcover |издательство=Touchstone |год=1981 |страницы=204 |isbn=978-0-7432-1536-7 |автор=Cheney M.}}</ref> Аха Американтәи дцаанӡагьы, Келвин ари иажәа ӷәӷәала мап ацәикуа далагеит: «Аиашазы, сара исҳәеит Марс инхо ауаа, урҭ ыҟаӡазар, хымԥада [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]] рбар шрылшо, ҷыдала афымцамч иахылҵуа алашара».<ref name="nyt020511">{{статья|заглавие=Departure of Lord Kelvin|ссылка=https://www.nytimes.com/1902/05/11/archives/departure-of-lord-kelvin-his-denial-and-last-words-about-the-planet.html|издание=[[The New York Times]]|год=1902|месяц=05|день=11|страницы=29|язык=en|archive-date=2024-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232343/https://www.nytimes.com/1902/05/11/archives/departure-of-lord-kelvin-his-denial-and-last-words-about-the-planet.html}}</ref> === Афакттә дыррақәа === Марс аҿы анкьа аԥсҭазаара ыҟан ҳәа агипотезақәа ықәдыргылоижьҭеи акрааҵуеит. Адгьыл аҟынтәи ахылаԥшрақәеи акосмостә ӷба «[[Марс-экспресс|Марс -експресс]]» адыррақәеи рыла, Марс атмосфера аҿы [[метан|аметан]] ԥшаахеит.<ref>{{статья|автор=Formisano V., Atreya S., Encrenaz T., Ignatiev N., Giuranna M. |заглавие=Detection of Methane in the Atmosphere of Mars |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2004-12-03_306_5702/page/1758 |издание=[[Science (журнал)|Science]] |год=2004 |том=306 |страницы=1758–1761 |doi=10.1126/science.1101732 |pmid=15514118 |выпуск=5702 |bibcode = 2004Sci...306.1758F |s2cid=13533388 |doi-access=free }}</ref> [[Файл:Martian Methane Map.jpg|thumb|center|500px|Аԥхынраан Марс атмосфераҿы [[метан|аметан]] аихшара аҩадатәи агьежьбжаҿы]] Марс аҭагылазаашьақәа рҿы аметан ирласны иԥхасҭахоит, убри аҟнытә уи еиԥҟьарада ихазырҭәаауа ахыҵхырҭа ыҟазароуп. Ари аҩыза ахыҵхырҭа агеологиатә усура акәзар ауеит (аха Марс аҿы аус зуа [[вулкан|авулканқәа]] ԥшаамызт) мамзаргьы [[Бактерии|абактериақәа]] русура. 2021 шықәса ԥхынгәымзазы, аҵарауаа акомпиутертә модельҟаҵара рхы иархәаны, аметан ахыҵхырҭақәа руак [[Гейл (кратер)|Гейл акратер]] аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭаҿы иҟазар шалшо еилыркааит.<ref>{{статья|ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2021EA001915|заглавие=Mars Methane Sources in Northwestern Gale Crater Inferred from Back-Trajectory Modeling|автор=Luo Y., Mischna M. A., Lin J. C., Fasoli B., Cai X., Yung Y. L. |язык=en |издание=Earth and Space Science |год=2021 |том=8 |выпуск=11 |doi=10.1029/2021EA001915 |archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717132811/https://www.researchsquare.com/article/rs-569847/v1|url-status=live}}</ref> [[Марсианский метеорит|Марс хылҵшьҭра змоу метеоритқәак]] рҟны иԥшаауп ахыцқәа иреиԥшу аформа змоу ашьақәгылашьақәа, урҭ шәагаала зегь реиҳа [[Микроорганизмы|ихәыҷу адгьылтә организмқәа]] раасҭа ишыхәыҷугьы.<ref name="newsc">{{cite web |author = Chandler D. L. |date = 2005-09-16 |url = https://www.newscientist.com/article/dn8004 |title = Birthplace of famous Mars meteorite pinpointed |website = [[New Scientist]] |access-date = 2009-11-07 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20120606032321/http://www.newscientist.com:80/article/dn8004 |archive-date = 2012-06-06 |url-status = live }}</ref><ref>{{статья |заглавие = Evidence for life in a martian meteorite? |издание = GSA Today |язык=en |том = 7 |номер = 7 |страницы = 1—7 |pmid = 11541665 |автор = McSween, H. Y. |год = 1997 |nodot = 1}}</ref><ref name="NASA-20140227">{{cite web|last=Webster |first=Guy |title=NASA Scientists Find Evidence of Water in Meteorite, Reviving Debate Over Life on Mars |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-065&1 |date=2014-02-27 |work=[[NASA]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301170153/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-065&1 |archive-date=2014-03-01 }}</ref> Абас еиԥш иҟоу Марстәи аметеоритқәа рҿырԥштәқәа иреиуоуп [[ALH 84001|ALH 84001]], [[Yamato 000593|Yamato 000593]], 1984 шықәсази, 2000 шықәсази [[Антарктида|Антарктида]] иԥшааз.<ref name="AJ-20140219">{{cite journal |last1=White |first1=Lauren M. |last2=Gibson |first2=Everett K. |last3=Thomnas-Keprta |first3=Kathie L. |last4=Clemett |first4=Simon J. |last5=McKay |first5=David |title=Putative Indigenous Carbon-Bearing Alteration Features in Martian Meteorite Yamato 000593 |date=2014-02-19 |journal=[[astrobiology (journal)|Astrobiology]] |volume=14 |number=2 |pages=170–181 |doi=10.1089/ast.2011.0733 |bibcode=2014AsBio..14..170W |pmid=24552234 |pmc=3929347}}</ref><ref name="SP-20140228">{{cite web|last=Gannon |first=Megan |title=Mars Meteorite with Odd 'Tunnels' & 'Spheres' Revives Debate Over Ancient Martian Life |url=http://www.space.com/24834-strange-mars-meteorite-life-evidence-debate.html |date=2014-02-28 |work=[[Space.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301170314/http://www.space.com/24834-strange-mars-meteorite-life-evidence-debate.html |archive-date=2014-03-01 }}</ref><ref name="disbelief">{{cite web |author = |lang = en |title = After 10 years, few believe life on Mars |url = https://www.usatoday.com/tech/science/space/2006-08-06-mars-life_x.htm |url-status = live |last = Crenson |first = Matt |publisher = [[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]] |date = 2006-08-06 |access-date = 2009-12-06 |archive-url = https://www.webcitation.org/696KZuwwE?url=http://www.usatoday.com/tech/science/space/2006-08-06-mars-life_x.htm |archive-date = 2012-07-12}}</ref><ref name="Cassidy">{{cite book |last1=Cassidy |first1=William |title=Meteorites, Ice, and Antarctica: A personal account |url=https://archive.org/details/meteoritesiceant00waca |url-access=limited |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9780521258722 |pages=[https://archive.org/details/meteoritesiceant00waca/page/n137 122]}}</ref> [[Файл:ALH84001 structures.jpg|мини|Амикроскоп аҵаҟа аметеорит [[ALH84001|ALH84001]]]] [[Файл:PIA17954-MarsMeteoriteOnEarth-Yamato000593-20140227.jpg|мини|Аметеорит [[Yamato 000593|Yamato 000593]] амикроскоп аҵаҟа]] 2012 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» Марс аҿы аорганикатә хәҭаҷқәа, иара убасгьы ашҳам злоу [[перхлорат|аперхлоратқәа]] рыҟазаара иазку адыррақәа аиуит.<ref name="NASA-20121203" /><ref name="izvestia540263">{{cite web|url=http://izvestia.ru/news/540263|title=Марс перепроверяют на наличие органики|author=Пукемов К.|date=2012-11-24|website=[[Известия]]|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306202419/http://izvestia.ru/news/540263|url-status=live}}</ref> Урҭ аҭҵарақәа иаадырԥшит ирԥхаз анышә аҿырԥштәқәа рҿы аӡы афақь шыҟоу. Аинтерес цәырнагеит «Киуриосити» Марс аҿы иҟоу аӡиас ҭаба аҵахьы иахьылбаазгьы. Ахылаԥшрақәа ранализ иаанарԥшуеит, уаанӡа апланетаҿы аԥсҭазааразы кыр еиҳа иманшәалаз аҭагылазаашьақәа шыҟаз, уажәы аасҭа. 1970-тәи ашықәсқәа рызбжазы иалыршаз апрограмма «Викинг» Марс анышә аҿы амикроцәеижьқәа рыԥшааразы аԥышәарақәа жәпакы мҩаԥнагеит. Уи алҵшәа бзиақәа аанагеит: иаҳҳәап, аамҭала CO<sub>2</sub> алҵра ацҵара анышә ахәҭаҷқәа аӡы аҭаҵарала. Аха, Марс аҿы аԥсҭазаара шыҟоу азы ари ашьақәырӷәӷәара «Авикингцәа» ргәыԥ аҟынтәи аҵарауаа ақәшаҳаҭымхеит. Уи иахҟьаны НАСА аҵарауаҩ Гилберт Левини дареи акыраамҭа аимак рыбжьалеит, уи «Викинг» аԥсҭазаара аанартит ҳәа агәраганы дыҟан. [[Экстремофилы|Аекстремофилқәа]] ирызку иахьатәи аҭҵаарадырратә дыррақәа инарықәыршәаны, «Авикингцәа» рдыррақәа ҿыц ахәшьара рыҭаны, имҩаԥгаз аԥышәарақәа аԥсҭазааратә формақәа раарԥшразы иахәҭоу аҩаӡараҿы ишыҟамыз шьақәыргылан.<ref>{{статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6445182/|заглавие=The Case for Extant Life on Mars and Its Possible Detection by the Viking Labeled Release Experiment|автор=Levin G. V. and Straat P. A.|издание=Astrobiology|язык=en|год=2016|том=16|номер=10|страницы=798–810|doi=10.1089/ast.2015.1464|pmid=27626510|archive-date=2024-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240511034059/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6445182/}}</ref><ref>{{cite web|author=NASA (переводчик Компаниец С.)|title=Есть ли жизнь на Марсе? NASA продолжает исследования|url=http://astrogorizont.com/content/read-Ect_li_zhizn_na_Marce_NASA_prodolzhaet_iccledovaniya|lang=ru|website=Astrogorizont|date=2010-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818122531/http://www.astrogorizont.com/content/read-Ect_li_zhizn_na_Marce_NASA_prodolzhaet_iccledovaniya/|archive-date=2012-08-18}}</ref><ref name="physorg070107">{{cite web|title=New Analysis of Viking Mission Results Indicates Presence of Life on Mars|lang=en|publisher=PhysOrg|date=2007-01-07|url=http://www.physorg.com/news87401064.html|url-status=dead|access-date=2007-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117020723/http://www.physorg.com/news87401064.html|archive-date=2012-01-17}}</ref> Уи моу, урҭ аԥышәарақәа аорганизмқәа ршьыр рылшон, аҿырԥштәқәа рҿы иҟаӡазаргьы. Апрограмма «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥгаз аԥышәарақәа иаадырԥшит анышә даара ашьиолочтә [[Водородный показатель|pH]] шамоу, насгьы амагни, анатри, акали, ахлоридқәа шалоу.<ref name="nutrient">{{cite web|title=Phoenix Returns Treasure Trove for Science|author=Webster G., Hammond S., Harrington J. D.|lang=en|date=2008-06-26|website=[[NASA]]: Phoenix Mars Lander|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html|access-date=2008-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113100938/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html|archive-date=2011-11-13|url-status=dead}}</ref> Анышә аҟны аԥсҭазаара иацхраауа ахәҭаҷқәа рацәоуп, аха аԥсҭазааратә формақәа [[ультрафиолет|аультрафиолеттә]] лашара ӷәӷәа иацәыхьчазар ауп.<ref name="UV">{{cite web|author=Bluck J.|date=2005-07-05|title=NASA Field-Tests the First System Designed to Drill for Subsurface Martian Life|lang=en|publisher=NASA|url=https://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm|access-date=2010-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629122238/http://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm|archive-date=2011-06-29|url-status=dead}}</ref> 2014 шықәсазы амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» Марс атмосфераҿы иаразнак аметан аизҳара гәанаҭеит.<ref name="lenta20141217">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2014/12/17/marslive/|title=На Марсе обнаружены признаки жизни|website=[[Lenta.ru]]|date=2014-12-17|access-date=2017-04-20|archive-date=2017-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330113631/https://lenta.ru/news/2014/12/17/marslive/|url-status=live}}</ref> Аамҭа кьаҿк иалагӡаны атмосфера аҿы аметан аизырҳара адагьы, амарсныҟәага иара убасгьы иаанарԥшит Марстәи ахра «Камберленд» (англ. Cumberland) ҳәа изышьҭоу акылҵәараан иаанхаз ахаҳә хәа еиԥшу аҿырԥштәы аҿы акарбонтә еилаҵақәа шыҟоу.<ref>{{cite web |url=https://naked-science.ru/article/sci/orginics-on-mars |title=На поверхности Марса обнаружили органику |author=[[Саммонс, Роджер|Саммонс Р.]] |website=Naked Science |date=2014-12-17 |lang=ru |access-date=2024-06-04 |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604025336/https://naked-science.ru/article/sci/orginics-on-mars |url-status=live }}</ref> Раԥхьатәи аартра ҟаҵан ровер аҿы иҟаз САМ ҳәа изышьҭоу амыруга ала. 20 мзы рыҩныҵҟа, иара 12-нтә Марс атмосфера аилазаара ашәеит. Ҩ-ҭагылазаашьак рҿы — 2013 шықәса анҵәамҭеи 2014 шықәса алагамҭеи рзы — «Киуриосити» иалшеит аметан абжьаратәи ахәҭаа жәантә аизҳара ашьақәыргылара. Аровер аҵарауаа ргәыԥ алахәылацәа ргәаанагарала, ари аԥжәара аҭыԥантәи аметан ахыҵхырҭа аартра уазхьанарԥшуеит. Абиологиатә хылҵшьҭра акәу, мамзаргьы даҽа хылҵшьҭрак амоума, аспециалистцәа ирцәыцәгьоуп аҳәара, анализ инагӡаны амҩаԥгаразы адыррақәа ахьмаҷу иахҟьаны. [[Файл:1-PIA26368-Perseverance Finds a Rock with Leopard Spots-annotated.png|thumb|2024 шықәсазы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» иаԥшааз «Чеиава аӡҭаҽҽа» ахаҳә]] 2024 шықәсазы, [[Езеро (кратер)|Езеро акратер]] аҿы, амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» амиллиард шықәсқәа раԥхьа амикробтә ԥсҭазаара ыҟазар шалшоз аазырԥшуаз апорода аҿырԥштәы аԥшааит. «Чеиава иӡхыҽҽа» (англ. Cheyava Falls) ҳәа хьӡыс изауз ахаҳә цәыҟаԥшь амарсныҟәага аҭҵаарадырратә хархәагақәа рыла иҭҵаахеит, SHERLOC аинструмент ала уи аҟны аорганикатә еилаҵақәа ԥшаан, PIXL аинструмент акәзар аихеи афосфатқәеи злоу алеопард иамоу еиԥшу ашәыта хәыҷқәа ҭнахит, Адгьыл аҟны ас еиԥш иҟоу аилазаашьақәа ҟалоит амикробқәа рыԥсҭазаашьа иалҵшәаны.<ref>{{cite web |url=https://ru.euronews.com/next/2024/08/07/next-nasa-perseverance-found-signs-of-life-on-mars |title=Марсоход НАСА Perseverance нашел камень с признаками возможной жизни на Марсе |website=[[Euronews]] |date=2024-08-07 |access-date=2024-08-12 |lang=ru |archive-date=2024-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809200057/https://ru.euronews.com/next/2024/08/07/next-nasa-perseverance-found-signs-of-life-on-mars |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://3dnews.ru/1105131/marsohod-perseverance-pohoge-vzyal-nailuchshiy-obrazets-marsa-dlya-dokazatelstva-vozmognoy-drevney-gizni-na-planete |title=Марсоход Perseverance добыл лучший образец Марса для поиска следов древней жизни |website=[[3DNews]] |author=Детинич Г. |date=2024-05-21 |access-date=2024-08-12 |lang=ru |archive-date=2024-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814070104/https://3dnews.ru/1105131/marsohod-perseverance-pohoge-vzyal-nailuchshiy-obrazets-marsa-dlya-dokazatelstva-vozmognoy-drevney-gizni-na-planete |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/resource/perseverance-finds-a-rock-with-leopard-spots/ |title=Perseverance Finds a Rock with ‘Leopard Spots’ |date=2024-07-25 |website=[[NASA]] |access-date=2024-08-12 |lang=en |archive-date=2024-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812173900/https://science.nasa.gov/resource/perseverance-finds-a-rock-with-leopard-spots/ |url-status=live }}</ref> Еиҳа инарҵауланы анализ амҩаԥгаразы, амарсныҟәага еизнагаз аҿырԥштәқәа Адгьыл ахь ирхынҳәтәхоит, аха уи 2030-тәи ашықәсқәа раасҭа заа изыҟалаӡом. Иахьазы, апланетаҿы аԥсҭазаара аизырҳареи аиқәырхареи рзы ҭагылазаашьаны иԥхьаӡоуп уи аҿықәан аӡы аҟазаара, иара убасгьы апланета аорбита [[зона обитаемости|анхаратә зона]] ҳәа изышьҭоу аҿы аҟазаара, Амратә системаҿы [[Венера|Венера]] аорбита анҭыҵ иалаго, насгьы Марс аҵәҩанбжа ду ала инҵәо.<ref name="Nowack">{{cite web|title=Estimated Habitable Zone for the Solar System|publisher=Department of Earth and Atmospheric Sciences at Purdue University|author=Nowack R. L.|url=https://web.ics.purdue.edu/~nowack/geos105/lect14-dir/lecture14_files/image022.jpg|access-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816170852/http://web.ics.purdue.edu/~nowack/geos105/lect14-dir/lecture14_files/image022.jpg|archive-date=2011-08-16|url-status=live}}</ref> Аперигелион азааигәара Марс ари азона аҩнуҵҟа иҟоуп, аха атмосфера ҵаӷа ақәыӷәӷәара лаҟә аамҭа рацәала аӡы ацәырҵра иаԥырхагоуп. Ааигәатәи ашьақәырӷәӷәарақәа ишаадырԥшуа ала, Марс аҿықәаҿ иҟоу аӡы зегьы мыцхәы иҵаауп, насгьы иҵәыҵәуп, Адгьылтә еиԥшу еиԥымҟьо аԥсҭазаара алыршаразы.<ref name="saltlife">{{cite web|title=Early Mars 'too salty' for life|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|lang=en|date=2008-02-15|author=Briggs H.|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7248062.stm|access-date=2008-02-16|archive-date=2012-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517125109/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7248062.stm|url-status=live}}</ref> Амагнитосфера ахьыҟам, насгьы Марс атмосфера даара иахьҵаӷоу аԥсҭазаара аиқәырхаразы иара убас ипроблемоуп.<ref name="hannsson97">{{книга |заглавие=Mars and the Development of Life (chapter 2) |издательство=Wiley |язык=en |год=1997 |isbn=0-471-96606-1 |автор=Hansson A.}}</ref> Апланета аҿықәан аԥхарратә цәқәырԥақәа рныҟәара даара иԥсыҽуп, иара [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] ахәҭаҷқәа рнырра ибзианы иацәыхьчаӡам; уи анаҩсангьы, аӡы арԥхараан иаразнак [[Сублимация (физика)|ифақьхоит]] аҭагылазаашьа ҵаӷа иахыԥаны, ақәыӷәӷәара лаҟәы аҵыхәала. Уи адагьы, Марс «агеологиатә ԥсра» ҳәа изышьҭоу ашәхымсаҿ игылоуп. Авулкантә усура аҵыхәтәа апланета ахыхьи аҩнуҵҟеи рыбжьара аминералқәеи ахимиатә элементқәеи рцикл ааннакылеит. === Марс аколонизациеи атерраеиҿкаареи === [[Файл:MarsTransitionV.jpg|thumb|Асахьаҭыхҩы ихаҿы Марс [[терраформирование|атерраформациа]] аетапқәа]] [[Файл:TerraformedMarsGlobeRealistic.jpg|thumb|[[Терраформирование Марса|Атерраформа змоу Марс]] асахьаҭыхҩы ихаҿы]] {{Main|Марс аколонизациа|Марс атерраформаҟаҵара}} Марс ааигәареи насгьы уи Адгьыл иахьеиԥшу ази ҳаԥхьаҟа адгьылуаа Марс [[Терраформирование|атерраеиҿкаареи]] [[Колонизация Марса|аколонизациа]] азуреи ирыдҳәалоу еиуеиԥшым афантастикатә проектқәа ҟалеит. Аха, уажәазы, аколонистцәеи аидареи Марсҟа рнагара иацу ахарџь дуӡӡа ауп аколонизациа аҟаҵара ԥызкуа фактор хадас иҟоу. Марс атерраеиҿкаарае аконцепциа шьаҭас иамоуп апланета акәша-мыкәша иҟоу аҭагылазаашьа иԥсабаратәым ахархәагақәа рыла аԥсахра шалыршахо агәаанагара. Марс аҿы ас еиԥш апланетартә [[Абиосфера|биосфера]] аԥҵара шалыршахо макьана ишьақәырӷәӷәам.<ref name="Requirements">{{статья|автор=[[Зубрин, Роберт|заглавие=Technological Requirements for Terraforming Mars|ссылка=http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm|издание=29th Joint Propulsion Conference and Exhibit, Monterey, CA, U.S.A.|год=1993|doi=10.2514/6.1993-2005|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201124311/http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm|archive-date=2016-02-01|url-status=live}}</ref> Иҟоуп еиуеиԥшым аметодқәа; урҭ рҟынтәи методқәак рынагӡаразы ухаҿы иузаамго аресурсқәеи аԥареи аҭахуп, егьырҭ, еиҳа имаҷны амбициа змоу, XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазтәи- азбжазтәи атехнологиа ахархәаралагьы инагӡахар рылшоит. Марс атерраеиҿкаара ихадоу адҵақәа иреиуоуп:<ref name="AstrotimeColonization">{{cite web|author=Галетич Ю.|title=Колонизация Марса|url=http://www.astrotime.ru/colonisation_mars.html|date=2011-03-07|work=Астрономия для любителей|access-date=2017-09-18|archive-date=2017-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921143944/http://www.astrotime.ru/colonisation_mars.html|url-status=live}}</ref><ref name="ФБ">{{книга |автор=[[Каку, Митио|Каку М.]] |заглавие=Физика будущего |место=М. |издательство=Альпина нон-фикшн |год=2012 |страницы=418—421 |isbn=978-5-91671-164-6}}</ref> * [[атмосферное давление|Атмосфератә қәыӷәӷәара]] аизырҳара, аӡы ӡны иҟалартә еиԥш аҩаӡара аҟынӡа. * Аԥхарра еизҳауеит апланета аекватортә хәҭаҿы +10° - +20°C рҟынӡа. * [[Ультрафиолетовое излучение|Аультрафиолеттә шәахәаркра]] ацәыхьчаразы [[Озоновый слой|аозонтә хҟьа]] аналог аԥҵара. * [[Абиосфера|Абиосфера]] аԥҵара. * Апланета [[Магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] наӡа аԥҵара. Атерраеиҿкаара мҩаԥысуанаҵы, Марс аҿықәан аҭагылазаашьақәа хәыҷы-хәыҷла еиҳа иманшәалахоит, уа акосмостә скафандрқәа рыда аҟазааразы, анаҩс, атмосфера наӡа анаԥҵахалак ашьҭахь — аԥсыԥ лагаҩагаратә сабрадақәа рыдагьы. Аха ари апроцесс акыр аамҭа аҭаххоит. Аҵарауаа ргәы иаанагоит, ҷыдала, ҳаамҭазтәи атехнологиақәа рыла Марс аҿы аԥсыԥ лагаҩагаразы ихәарҭоу аҳауа аиуразы, зегь реиҳа игәыҟаҵагоу ахәшьарақәа рыла, ашәышықәсақәа инадыркны азқьышықәсақәа рҟынӡа аҭаххоит ҳәа, еиҳа игәыҟаҵагам агәаанагарала, миллион шықәса аҭаххоит ҳәа.<ref name="SpaceX">{{cite web|author=Хель И.|title=Колонизация Марса по плану SpaceX. Часть шестая: колонизация|url=https://hi-news.ru/space/kolonizaciya-marsa-po-planu-spacex-chast-shestaya-kolonizaciya.html|date=2015-09-11|work=hi-news.ru - Новости высоких технологий|access-date=2017-09-21|archive-date=2017-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924045217/https://hi-news.ru/space/kolonizaciya-marsa-po-planu-spacex-chast-shestaya-kolonizaciya.html|url-status=dead}}</ref><ref name="UniverseTodayHowTo">{{cite web|author=Williams M.|title=How do we terraform Mars?|url=https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|date=2016-03-15|work=Universe Today - Space and astronomy news|lang=en|access-date=2017-09-23|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010114516/https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|url-status=dead}}</ref><ref name="NASA1976">{{книга|ответственный=Edited by M. M. Averner, R. D. MacElroy|заглавие=On the habitability of Mars: An approach to planetary ecosynthesis|ссылка=https://ntrs.nasa.gov/api/citations/19770005775/downloads/19770005775.pdf|год=1976|издательство=Scientific and Technical Information Office, NASA|место=Washington, D.C.|язык=en|страницы=1|страниц=114|format=Technical Report|archive-date=2017-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428151205/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19770005775.pdf}}</ref> Ауаҩы Марс аҭҵаараҿы изцәырҵуа акыр зҵазкуа апроблемақәа иреиуоуп ари апланета аҭагылазаашьақәа рҿы аҵиаақәа рааӡара. Еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аҵарауаа иааиԥмырҟьаӡакәа аекспериментқәа мҩаԥыргоит Марс адгьылқәа раԥҵаразы, насгьы урҭ рҿы аҵиаақәа рааӡара рҽазыршәоит.<ref>{{cite web |url=https://naked-science.ru/article/biology/uchenye-vyrastili-kulturnye-rasteniya-na-marsianskom-i-lunnom-grunte |title=Ученые вырастили культурные растения на «марсианском» и «лунном» грунте |author=Жаботинская С. |website=Naked Science |date=2019-10-15 |access-date=2024-08-07 |lang=ru |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807171917/https://naked-science.ru/article/biology/uchenye-vyrastili-kulturnye-rasteniya-na-marsianskom-i-lunnom-grunte |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://naked-science.ru/article/geology/geologi-smodelirovali-pochvu-dlya-vyrashhivaniya-rastenij-na-marse|title=Геологи смоделировали «почву» для выращивания растений на Марсе|author=Иванова О.|date=2020-10-28|website=Naked Science|access-date=2024-08-07|lang=ru|archive-date=2024-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807150336/https://naked-science.ru/article/geology/geologi-smodelirovali-pochvu-dlya-vyrashhivaniya-rastenij-na-marse|url-status=live}}</ref> Марстәи агрунт аҿы аҵиаақәа рааӡаразы ихымԥадатәу амаҭәашьарқәа реиҳарак ыҟоуп, азот, акали, афосфор уҳәа уахь иналаҵаны. 2024 шықәсазы китаитәи абиологцәа игәарҭеит ацәҳәыратә мох ''[[Syntrichia caninervis|Syntrichia caninervis]]'' ӡыда аҟазаара шалшо, насгьы хәышықәса раҟара - 80°C аҳауа аԥхарраҿы мамзаргьы мызкы - 196°C аҳауа аԥхарраҿы аҟазаара ашьҭахьгьы аԥсы шҭало.<ref>{{cite web |url=https://nauka.tass.ru/nauka/21240037 |title=Земной пустынный мох способен переносить марсианский климат |date=2024-06-30 |website=[[ТАСС]] |access-date=2024-07-01|lang=ru}}</ref> Ари алшара абзоурала уи Марс аколонизациа азураҿы хархәара аҭазар ауеит. == Марс аҿықә аҟынтәи астрономиатә хылаԥшрақәа == {{main|Марс аҟны астрономиа}} {{see also|Идгьылтәым ажәҩанқәа}} Автоматикатә ныҟәагақәа Марс аҿықәан ианықәтәа ашьҭахь, ишиашоу [[планета|апланета]] аҿықәантәи астрономиатә хылаԥшрақәа рымҩаԥгаразы алшара ҟалеит. Марс [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] иамоу астрономиатә ҭыԥи, [[Атмосфера Марса|атмосфера]] аҟазшьақәеи, Марси уи [[Естественный спутник|амҩанызақәеи]] реикәаҵәиреи инарымаданы Марс уахынлатәи ажәҩан асахьа (насгьы апланета аҟынтәи иаҳбо [[:Категория:Астрономические явления|астрономиатә цәырҵрақәа]]) Адгьыл аҿы иҟоу асахьа еиԥшым, насгьы еиуеиԥшым аганқәа рыла аинтерес аҵоуп, ишаабац ала акәымкәа иҟоуп.<ref>{{cite web |url=https://www.gismeteo.ru/news/sobytiya/19586-kak-vyglyadit-nochnoe-nebo-na-marse/ |title=Как выглядит ночное небо на Марсе? |website=Gismeteo |date=2016-06-15 |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606120722/https://www.gismeteo.ru/news/sobytiya/19586-kak-vyglyadit-nochnoe-nebo-na-marse/ |url-status=live }}</ref> === Ажәҩантә сфера === Марс аҟны Аҩадатәи аполиус, апланета аҵәҩан анаара иахҟьаны, [[Лебедь (созвездие)|Агьад еҵәаџьаа]] аҟны иҟоуп (аекватортә координатқәа: [[прямое восхождение|ишиашоу ахалара]] 317° 40′ 52′′, [[Склонение (астрономия)|анаара]] +52° 53′ 13′′) насгьы еҵәа лашала адырга амаӡам: аполиус иазааигәаӡоу, уи аҟнытә 40-ҟа [[Минута дуги|минуҭ]] (Адгьыл аҿы иҟоу [[Полярная звезда|Аполиартә еҵәа]] еиԥш) — афбатәи [[Видимая звёздная величина|амагнитуда]] змоу аеҵәа HD 201834 (егьырҭ арбагақәа BD +52 2880, HR 8106, SAO 33185), блала аарла иубо.<ref name="nssdc" /><ref>{{cite web |url=https://www.southernfriedscience.com/gliding-on-starlight-celestial-navigation-for-martian-explorers/ |title=Gliding on starlight: Celestial Navigation for Martian Explorers |website=southernfriedscience.com |access-date=2024-08-21 |lang=en |archive-date=2024-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821204514/https://www.southernfriedscience.com/gliding-on-starlight-celestial-navigation-for-martian-explorers/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.astronomy.com/science/ask-astro-does-mars-have-its-own-north-star/ |title=Ask Astro: Does Mars have its own North Star? |author=Klesman A. |website=[[Astronomy]] |lang=en |date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302205352/https://www.astronomy.com/web/20240302205352/https://www.astronomy.com/science/ask-astro-does-mars-have-its-own-north-star/ |archive-date=2024-03-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/mars-north-south-star/ |title=Is there a North Star for Mars? |author=Byrd D. |website=EarthSky |date=2022-11-17 |access-date=2024-06-06 |lang=en |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606120721/https://earthsky.org/astronomy-essentials/mars-north-south-star/ |url-status=live }}</ref> Аеҵәа лашақәа [[Денеб|Денеб]]и [[Альдерамин|Альдерамин]]и аполиус еиҳа иацәыхараны иҟоуп. Адунеи аладатәи аполиус (акоординатқәа 9сааҭ 10мин 42сек насгьы −52° 53.0) аеҵәа Каппа Парус ахьтә х-[[Градус (геометрия)|градус]]к рыла иҟоуп (иубарҭоу аеҵәатә шәагаа 2.5). <!-- Вид звёздного неба на Марсе похож на наблюдаемый с Земли, с одним отличием: при наблюдении годичного движения Солнца по созвездиям [[Зодиак]]а оно (как и планеты, включая Землю), выйдя из восточной части созвездия Рыб, будет проходить в течение 6 дней через созвездие Кита перед тем, как снова вступить в западную часть Рыб<ref>{{cite web |url=https://www.astrologicon.org/planites-asteres/ares-mars-astronomy.html |title= Ὁ Ἄρης |website=astrologicon.org |access-date=2024-08-21|lang=el}}</ref>{{подст:Нет в источнике}}<ref name="academia-lab">{{cite web |url=https://academia-lab.com/enciclopedia/astronomia-en-marte/ |title=Astronomía en Marte |website=academia-lab.com |access-date=2024-08-13|lang=es}}</ref>{{подст:не АИ}}.--> [[Файл:MarsSunsetCut.jpg|thumb|center|1000px|Марс [[Закат|амраҭашәара]] лаҵара 19, 2005. [[Кратер Гусева|Гусев икратер]] аҿы иҟаз аровер «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» аҭыхымҭа]] Марс ажәҩан [[Амра|амра]] агылареи амра аҭашәареи раан иара адиск азааигәара ианыҟоу аԥштәы иаҵәаны иааԥшуеит.<ref>{{cite web|url=https://science.nasa.gov/solar-system/planets/mars/what-does-a-sunrise-sunset-look-like-on-mars/|title=What Do Sunrises and Sunsets Look Like on Mars?|work=[[NASA]]|lang=en|date=2019-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811224700/https://science.nasa.gov/solar-system/planets/mars/what-does-a-sunrise-sunset-look-like-on-mars/|archive-date=2024-08-11|url-status=live}}</ref> Амш азбжазы Марс ажәҩан ҩежь-патырқалԥштәуп. Адгьыл ажәҩан аԥштәқәа рҟынтәи абас аиԥшымрақәа зыхҟьо [[Атмосфера Марса|Марс атмосфера]] ҵаӷа, еиҳа имаҷу асаба зҭоу аҟазшьақәа роуп. Марс аҟны, [[рэлеевское рассеяние|Релеи ишәахәа ԥсаҟьара]] (Адгьыл аҿы ажәҩан аԥшшәы ҟазҵо) ароль маҷуп, уи аеффектгьы ԥсыҽуп, аха Амра агылареи аҭашәареи раан, алашара атмосфера ианалсуа, жәҩангәыԥшшәыла ашәахәа еиԥш иааԥшуеит. Ажәҩан аҩежь-патырқал ԥштәы аиура зыхҟьо 1% [[магнетит|амагнетит]] Марс атмосфераҿы иааиԥмырҟьаӡакәа икнаҳау асаба ахәҭақәа рҟны рыҟазаара ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Аилашәшәара амра агыларанӡа акыр заа иалагоит, насгьы амра анҭашәалак ашьҭахь кыраамҭа иҟоуп. Зны-зынла Марс ажәҩан афиалка ԥштәы аанахәоит, аԥсҭҳәақәа рҿы иҟоу аӡы аҵаа ахәҭа хәыҷқәа рыла алашара ахьыԥсаҟьахо иахҟьаны (аҵыхәтәантәи аԥштәы лассы-лассы иуԥымло ауп).<ref name="skycolor">{{cite web|author=Miles K.|url=http://starryskies.com/The_sky/events/mars/opposition08.html|title=The Martian Sky: Stargazing from the Red Planet|website=StarrySkies|lang=en|access-date=2012-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121117052427/http://starryskies.com:80/The_sky/events/mars/opposition08.html|archive-date=2012-11-17|url-status=dead}}</ref> === Амреи апланетақәеи === [[Файл:NASA_-_Earth,_Moon,_and_Jupiter,_as_seen_from_Mars_(pd).jpg|thumb|200px|2003 шықәсазы аорбитатә космостә аппарат [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] ала иҟаҵаз, асистема Адгьыл-Амза-Иупитер асахьақәа ирылхыз амозаика]] [[Файл:PIA26250-MarsPerseveranceRover-TransitMercury-GIF-20231028.gif|thumb|200px|[[Прохождение Меркурия по диску Солнца|Меркури Амра адиск ахысра]] 2023 шықәсазы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» аҟынтәи ишубо]] Марс аҟынтәи иаҳбо [[Амра|Амра]] акәакьтә шәагаа Адгьыл аҟынтәи иаҳбо аасҭа еиҵоуп, насгьы 2/3 аҵыхәтәантәи аҟынтәи шьақәнаргылоит.<ref name="Starcatalog">{{cite web |url=https://starcatalog.ru/osvoenie-kosmosa/vidna-li-zemlya-s-marsa.html |title=Видна ли Земля с Марса? |website=starcatalog.ru |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606120726/https://starcatalog.ru/osvoenie-kosmosa/vidna-li-zemlya-s-marsa.html |url-status=live }}</ref> Марс аҟынтәи [[Меркурий|Меркури]] ахәаԥшразы алшара ыҟам Амра даара иахьазааигәоу азы. Марс ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашо планетоуп [[Венера|Венера]], [[Юпитер|Иупитер]] аҩбатәи аҭыԥ аҿы иҟоуп (иара [[Галилеевы спутники|иреиҳау амҩанызақәа ԥшьба]] телескопда аамҭа ахәҭаказ рыхәаԥшра ауеит), Адгьыл ахԥатәи аҭыԥ аҿы иҟоуп.<ref name="Mars images">{{cite web|url=http://www.msss.com/mars_images/moc/2003/05/22/|title=Mars Global Surveyor MOC2-368 Release|publisher=Malin Space Science Systems|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916100858/http://www.msss.com:80/mars_images/moc/2003/05/22/|archive-date=2011-09-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{книга|автор=[[Перельман, Яков Исидорович|Perelman Y. I.]]|часть=Stellar Magnitude of Planets as Seen in Our Sky and in Alien Skies|заглавие=Astronomy for Entertainment|место=Honolulu|издательство=University Press of the Pacific|год=2000|страницы=146—147|isbn=0-89875-056-3|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=2Sc_eaR9c9UC&pg=PA147}}</ref> Адгьыл Марс аҟынтәи [[Невооружённый глаз|блала]] иубарҭоуп, насгьы уи анубарҭоу аамҭақәа кыраамҭа ицоит; еиҳа [[Элонгация (астрономия)|ианеиҵыху]] аамҭазы, уи ашәагаа 30 [[Градус (геометрия)#Минуты и секунды|секунд]] ҟалоит, анаара [[Минута дуги|минуҭқәак]] абжьаӡарала [[Амза|Амза]]гьы убар ауеит. Адгьыл Марс азы ҩныҵҟатәи планетоуп, Венера Адгьыл азы ишыҟоу еиԥш. Убри инақәыршәаны, Марс аҟынтәи Адгьыл шьыжьымҭантәи ма хәылбыҽхатәи еҵәак аҳасабала иубаратәы иҟоуп, шарԥазынӡа иҩеиуа, мамзаргьы амра анҭалалак ашьҭахь хәылбыҽхатәи ажәҩан аҿы иубарҭоуп. Марс ажәҩан аҿы Адгьыл иреиҳау аиҵыхра 38 градус шьақәнаргылоит. Блала Адгьыл убарҭахоит даара илашоу (иреиҳау иубарҭоу [[звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] −2.5<sup>м</sup>раҟара) еҵәаны, уи ааигәара еиҳа иҭаау (+0.9<sup>м</sup>ҟынӡа) Амза аеҵәа ирласны иубарҭахоит. Ателескоп ала, аҩ-обиекткгьы еиԥшу [[Фазы Луны|афазақәа]] рыла иубарҭахоит.<ref name="Starcatalog" /><ref name="Mars images" /><ref>{{cite web |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Earth_and_Moon_seen_from_Mars |title=Earth and Moon seen from Mars |website=[[Европейское космическое агентство|ESA]] |access-date=2024-08-21 |lang=en |archive-date=2024-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821205009/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Earth_and_Moon_seen_from_Mars |url-status=live }}</ref> Амза Адгьыл акәшара Марс аҟынтәи иаҳбар ҳалшоит абас: * Амзеи Адгьыли рыбжьара иреиҳау акәакьтә бжьаӡараҿы акгьы зхам абла Амзеи Адгьыли мариала еиҩнадыраауеит * мчыбжьык анҵлакь ашьҭахь, Амзеи Адгьыли блала иузеиҟәымҭхо лашара кәаԥк аҟны еилаҵәоит * даҽа мчыбжьык рышьҭахь Амза ҩаԥхьа иубарҭахоит иреиҳаӡоу абжьаӡараҿы, аха уажәшьҭа Адгьыл егьи аганахьала. Аамҭа-аамҭала Марс аҿы иҟоу анаԥшҩы ибар илшоит Амза Адгьыл адиск [[Прохождение (астрономия)|иқәланы ианцо]], мамзаргьы, иаарҳәны, Амза Адгьыл адиск [[Затмение|ишыхнаҩо]]. Амза Адгьыл аҟынтәи иреиҳау иубарҭоу абжьаӡара (насгьы урҭ иубарҭоу рылашара) Марс аҟынтәи уанахәаԥшуа акырӡа аҽаԥсахуеит Адгьыли Марси реизыҟазаашьатә ҭыԥқәа инарықәыршәаны, насгьы, урҭ рыбжьара иҟоу абжьаӡара иақәыршәаны. Аиҿагыларатә епохақәа раан, уи ахагежь 17 минуҭ раҟара ҟалоит (Адгьыл аҟынтәи уахәаԥшуазар, Амреи Амзеи ркәакьтә диаметр абжак аҟара), Адгьыли Марси рыбжьара иреиҳау абжьаӡараҿы - ахагьежь 3,5 минуҭ. Адгьыл, егьырҭ апланетақәа реиԥш, [[Зодиак|азодиактә]] еҵәаџьаа рцәаҳәаҿы иубаратәы иҟалоит. Марс иҟоу астроном иара убасгьы ибар илшоит Адгьыл Амра адиск ала ишцо; ааигәа-сигәа ари аҩыза ахҭыс ҟалоит 2084 шықәса абҵарамза 10 рзы.<ref name="jbaa93">{{статья|ссылка=https://adsabs.harvard.edu/full/1983JBAA...93..120M|заглавие=Transits of Earth as seen from Mars|том=93|номер=3|страницы=120—123|bibcode=1983JBAA...93..120M|автор=[[Меёс, Жан|Meeus J.]] and Goffin E.|месяц=4|год=1983|язык=en|издание=Journal of the British Astronomical Association|издательство=British Astronomical Association|archive-date=2024-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240818180143/https://adsabs.harvard.edu/full/1983JBAA...93..120M}}</ref> 2014 шықәса рашәарамза 3 рзы амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» Марс аҟынтәи [[прохождение Меркурия по диску Солнца|Меркури Амратә диск ианхыҵуаз]] абеит, ари раԥхьаӡакәны [[Земли|Адгьыл]] ада даҽа жәҩантә цәеижьк аҟынтәи [[Прохождение (астрономия)|астрономиатә транзит]] анышьақәыргылахаз хҭысхеит.<ref name="NASA-20140610">{{cite web |last=Webster |first=Guy |title=Mercury Passes in Front of the Sun, as Seen From Mars |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-183 |date=2014-06-10 |work=[[NASA]] |access-date=2014-06-10 |archive-date=2020-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215091810/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-183 |url-status=live }}</ref> 2023 шықәса жьҭаарамза 28 рзы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» Марснтәи Меркури Амратә диск ахыҵра иазкыз аҩбатәи ахылаԥшра мҩаԥнагеит.<ref>{{cite news |title=Perseverance Views a Transit of Mercury |work=[[NASA]] |url=https://www.jpl.nasa.gov/images/pia26250-perseverance-views-a-transit-of-mercury |access-date=2024-04-20 |archive-date=2025-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213071439/https://www.jpl.nasa.gov/images/pia26250-perseverance-views-a-transit-of-mercury/ |url-status=live }}</ref> == Аҭҵаара аҭоурых == {{main|Марс аҭҵаара}} === Астрономиа аклассикатә аметодқәа рыла Марс аҭҵаара === [[Файл:Mars views 001.jpg|thumb|200px|Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы адетальқәа раарԥшра еиуеиԥшым аҩаӡара змоу Марс асахьақәа]] Марс раԥхьатәи ахылаԥшрақәа мҩаԥыргон ателескоп аԥҵара акыраамҭа анагызгьы. Урҭ аеҵәақәа ирызкны апланета ахьыҟоу аилкааразы аҭыԥтә хылаԥшрақәа ракәын. Ҳа ҳҟынӡа иааз Марс аҟазаара атәы зҳәо раԥхьаӡатәи ажәабжь, уахынлатәи ажәҩан [[Планета|иҟьалан иалоу обиектк]] аҳасабала, ҩырала иҭаҩын [[Астрономия в Древнем Египте|ажәытәмысратәи астрономцәа]] рнапала ҳера ҟалаанӡа 1534 шықәсазы.<ref>{{статья|автор=Novakovic B.|ссылка=https://articles.adsabs.harvard.edu//full/2008POBeo..85...19N/0000019.000.html|заглавие=Senenmut: An Ancient Egyptian Astronomer|издание=Publications of the Astronomical Observatory of Belgrad|год=2008|том=85|страницы=19—23|bibcode=2008POBeo..85...19N|doi=10.48550/arXiv.0801.1331|язык=en|archive-date=2024-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820154112/https://articles.adsabs.harvard.edu//full/2008POBeo..85...19N/0000019.000.html}}</ref> Урҭ иара убасгьы апланета [[Попятное движение планеты|аретроградтә ныҟәара]] шьақәдыргылеит, насгьы аныҟәара атраекториа рҳасабит, акәаԥ шацыз, апланета [[Адгьыл|Адгьыл]] иаҿырԥшны аныҟәара ахьаԥсахуа. Марс [[Астрономия майя|Маиаа растрономцәа]] ирдыруан, аха [[Майя (цивилизация)|Маиаа]] рыбжьара апланетатә дыррақәа рҷыдарақәа ииашаны ралкаара уадаҩуп, избан акәзар аҵарауаа рыбжьара агәаанагарақәа еиқәшәаӡом.<ref>{{книга|автор=[[Кинжалов, Ростислав Васильевич|Кинжалов Р. В.]] |часть=Научные знания. Часть 1|ссылка часть=http://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov41.html#.VRVmYuEY3rI|заглавие=Культура древних майя|ссылка=http://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov.html#.VRLsseEY3rJ|место=Л.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1971|ref=Кинжалов|archive-date=2015-08-12|access-date=2015-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150812232245/http://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov.html#.VRLsseEY3rJ|url-status=live}}</ref> [[Астрономия инков|Инкаа растрономцәа]] Марс аӡбахә рдыруазу ирзымдыруазу еилкааӡам; уи иазку ииашоу адыррақәа ҳара ҳҟынӡа имааӡеит.<ref>{{cite book|last=Ruggles|first=Clive L. N.|title=Ancient Astronomy: An Encyclopedia of Cosmologies and Myth|url=https://books.google.com/books?id=Q9YYqiXm-lkC|year=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-477-6}}</ref> [[Вавилонская астрономия|Вавилонтәи астрономцәа]] раԥхьаӡа акәны Марс апланетатә ныҟәара аамҭатә еизшәарақәа роуит, насгьы уахынла ажәҩан аҿы апланета ахьыҟоу еилыркааит.<ref>{{книга|автор=North J. D. |часть=Babylonian astronomy during independence and Persian rule |заглавие=Cosmos: An Illustrated History of Astronomy and Cosmology |ссылка часть=https://www.google.ca/books/edition/Cosmos/qq8Luhs7rTUC?hl=en&gbpv=1&dq=Mars&pg=PA51&printsec=frontcover |место= |издательство=University of Chicago Press |год=2008 |язык=en |страницы=48—52 |страниц=876 |isbn=0-226-59441-6}}</ref><ref>{{книга|автор=Swerdlow N. M. |часть=Periodicity and Variability of Synodic Phenomena |заглавие=The Babylonian Theory of the Planets |ссылка= |место=Princeton, NJ |издательство=Princeton University Press |год=1998 |язык=en |страницы=34—72 |страниц=266 |isbn=0-691-01196-6}}</ref> Мысрааи вавилонааи рҟынтәи еизгаз адыррақәа рхы иархәаны, [[Астрономия в Древней Греции|ажәытә бырзен астрономцәеи]] афилософцәеи апланетақәа рныҟәара аилыркааразы инарҭбаау [[Геоцентрическая система мира|агеоцентртә модель]] еиқәдыршәеит. Ашәышықәсқәа анҵы, [[Индийская астрономия|индиатәи]] [[Астрономия исламского Средневековья|персиатәи астрономцәа]] Марс ашәагааи [[Адгьыл|адгьыл]] аҟынӡа абжьаӡареи ахәшьара арҭеит.<ref name="KingDavid-IslamicAstronomy">King, David A., «[https://www.academia.edu/attachments/55944098/download_file?s=portfolio Islamic Astronomy]», In Walker, Christopher, ''Astronomy before the Telescope'', London: British Museum Press, pp. 143—174, 1996, ISBN 978-0714127330.</ref> XVI-тәи ашәышықәсазы, [[Николай Коперник|Николаи Коперник]] иҟаиҵеит [[Гелиоцентрическая система мира|агелиоцентртә модель]], апланетатә орбита гежьқәа змоу Амратә система аарԥшразы. Иара иоуз алҵшәақәа [[Иоганн Кеплер|Иоганн Кеплер]] деиҭарыхәаԥшит, уи Марс еиҳа ииашоу аеллиптикатә орбита иԥхьаӡеит, игәаҭаз аорбита иашьашәало.<ref>{{книга|автор=Белый Ю. А. |заглавие=Иоганн Кеплер (1571-1630) |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]| год= 1971|язык=ru |isbn=978-5-397-06066-0 |страницы=81—82, 202—204 |страниц=296}}</ref> [[Недерланд|Нидерландтәи]] астроном [[Гюйгенс, Христиан|Кристиан Гиуигенс]] раԥхьаӡа Марс аҿықәантәи ахсаала шьақәиргылеит, ахәҭаҷқәа рацәаны изныԥшуаз. 1659 шықәса абҵарамза 28 рзы иара Марс асахьақәа ҭихит, урҭ еиуеиԥшым аҭыԥ лашьцақәа аадырԥшуан, анаҩс [[Большой Сирт (Марс)|Сирт Ду]] ашьхеибаркыра иадҳәаланы изхәаԥшыз.<ref name="autogenerated1">{{книга|автор=Sheehan W. |часть=Chapter 2: Pioneers |заглавие=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery |ссылка часть=https://books.google.com/books?id=qSy6Hhbpjw4C&pg=PA20 |место=Tucson |издательство=University of Arizona |год=1996 |язык=en |страницы=19—25 |страниц=270 |isbn=9780816516414 |тираж=}}</ref> Марс аҩадатәи аполиус аҿы [[Южная полярная шапка Марса|аҵаа ахылԥа]] шыҟоу шьақәзырӷәӷәо раԥхьаӡатәи ахылаԥшрақәа ҟаиҵеит ҳәа иԥхьаӡоуп италиатәи астроном [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Доменико Кассини]] [[1666 год в науке|1666 шықәсазы]]. Иара уи ашықәсан Марс ацклааԥшраан аҵаарауаҩ иубарҭоу ахҟьа ахәҭаҷқәа шҭеиҩуаз, еиликааит 36 ма 37 мшы рышьҭахь ахҟьа ахәҭаҷқәа рҭыԥқәа дырҩеигь иахьыҟаз аҟны ишнеиуа, уи анаҩсангьы аикәагьежьра аамҭа ацыԥҵәаха шьақәиргылеит — 24 сааҭи 40 минуҭи (3 минуҭк мацара рыла ауп иахьатәи адыррақәа излареиԥшым).<ref name="autogenerated1" /> [[1672 год в науке|1672 шықәсазы]] Христиан Гиугенс Марс аҩадатәи аполиус аҿгьы еилыкка иубарҭам [[Северная полярная шапка Марса|ахылԥа шкәакәа]] гәеиҭеит.<ref name="Rabkin2005">{{книга|автор=Rabkin E. S. |часть= |заглавие=Mars: a tour of the human imagination |ссылка=https://archive.org/details/marstourofhumani0000rabk |место=Westport, CT |издательство=Praeger |год=2005 |язык=en |страницы=[https://archive.org/details/marstourofhumani0000rabk/page/60 60]—61 |isbn=0-275-98719-1}}</ref> 1877-1878 шықәсқәа рзтәи Аиҿагылара Ду аан Марс данацклаԥш ашьҭахь, [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Џьованни Скиапарелли]] ажәытәтәи агеографиатә хьӡқәеи амифтә персонажцәа рыхьӡқәеи ихы иархәаны, уи хазы игоу хыхьтәи ахәҭаҷқәа раԥхьатәи ахьӡқәа риҭеит. Уи аахыс Марс ахсаалақәа рҿы иарбоуп Еллада, Авзониа, Фарсида, Нои идгьыл, Сиренқәа рыдгьыл уҳәа убас иҵегьы. Ари ахьӡҵара апринцип анаҩс егьырҭ астрономцәагьы ықәныҟәон.<ref name="LiveMars">{{статья|автор=Кошман Л.|заглавие=Есть ли жизнь на Марсе?|ссылка=http://www.newacropolis.ru/magazines/3_2001/Est_li_g_na_Marse|access-date=2011-02-15|издание=[[Новый Акрополь]]|год=2001|номер=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803121602/http://www.newacropolis.ru/magazines/3_2001/Est_li_g_na_Marse/|archive-date=2012-08-03|nodot=1}}</ref> Марс телескопла ахылаԥшрақәа иреиҳаӡаз рыҩаӡара ҟалеит XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса азбжеи рзы. Ари зыхҟьо еиҳарак ауаажәларратә зҿлымҳареи Марстәи [[Марсианские каналы|аканалқәа]] ирызку еицырдыруа аимак-аиҿакқәеи роуп. Скиапарелли инаҩсангьы, Марс телескопла ахылаԥшра мҩаԥызгаз акосмос аԥхьатәи аамҭазы иналукааша астрономцәа иреиуоуп [[Антониади, Эжен Мишель|Антониади]], [[Барнард, Эдвард Эмерсон|Барнард]], [[Вокулёр, Жерар Анри де|Вокулиор]], [[Лоуэлл, Персиваль|Ловелл]], [[Слайфер, Весто Мелвин|Слаифер]], [[Тихов, Гавриил Адрианович|Тихов]], [[Эдди, Линдсей Эткинс|Едди]]; урҭ еиқәдыршәеит Марс аҿықә раԥхьатәи ахсаалақәа, насгьы [[Ареография|ареографиа]] ашьаҭа шьақәдыргылеит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 19—28.</ref> Раԥхьатәи [[Программа «Викинг»|автоматикатә зондқәа]] Марсҟа ианыԥыр ашьҭахь, зааӡатәи ателескоптә хылаԥшрақәа рыла Марс аҿықә зеиԥшраз азы алкаақәа реиҳарак мап рыцәкхеит, аха уи аамҭазы Марстәи аканалқәа ыҟоуп ҳәа агипотеза аиҳарак ркультура анырра ду анаҭеит.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/45-years-ago-viking-1-and-2-off-to-mars/ |title=45 Years Ago: Viking 1 and 2 off to Mars |website=[[NASA]] |access-date=2024-08-07 |lang=en |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807141408/https://www.nasa.gov/history/45-years-ago-viking-1-and-2-off-to-mars/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://pages.vassar.edu/realarchaeology/2023/12/03/the-archeology-of-mars/ |title=The Archeology of Mars |website=Real Archaeology/Vassar College |date=2023-12-03 |access-date=2024-08-07 |lang=en |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807164528/https://pages.vassar.edu/realarchaeology/2023/12/03/the-archeology-of-mars/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/gallery/4416490 |title=Тайны Красной планеты. История исследований Марса |website=[[Коммерсантъ]] |date=2024-07-20 |access-date=2024-08-07 |lang=ru |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807164528/https://www.kommersant.ru/gallery/4416490 |url-status=live }}</ref> === Акосмостә ӷбақәа рыла Марс аҭҵаара === ==== Адгьыл иакәшо аорбитаҿы ателескопқәа рыла аҭҵаара ==== [[Файл:HST-SM4.jpeg|thumb|200px|[[Хаббл (телескоп)|Акосмостә телескоп «Хаббл»]]]] Марс системала аҭҵаараҿы хархәара аҭан [[Телескопы#Космические телескопы|акосмостә телескоп]] «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» (КТХ мамзаргьы ''HST'' — ''Hubble Space Telescope'') алшарақәа, убри ала Адгьыл аҿы иахьа уажәраанӡа иҭыху Марс афотосахьақәа рҟынтәи иреиҳау азинқәа рыманы иҟаҵан.<ref>{{статья|автор=Cantor B. A., Wolff M. J., James P. B., and Higgs E.|заглавие=Recession of Martian North Polar Cap: 1990—1997 Hubble Space Telescope Observations|год=July 1997|том=29|страницы=963|bibcode=1997DPS....29.0410C|язык=en|издание=Bulletin of the American Astronomical Society}}</ref><ref>{{cite web|author=Bell J.|lang=en|date=2001-07-05|url=https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/24 |title=Hubble Captures Best View of Mars Ever Obtained From Earth|website=HubbleSite|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108052443/https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/24 |archive-date=2016-11-08}}</ref> КТХ иалшоит агьежьбжақәа рсахьақәа аԥҵара, уи аҳауатә системақәа рсимулиациа аҟаҵара алнаршоит. Адгьыл аҿы иҟоу ателескопқәа, [[ПЗС|ПЗС]] ала еиқәыршәоу, Марс афотосахьақәа ҩаӡара ҳаракыла рҭыхра рылшоит, уи апланета аҳауа аҿагылара аан иааиԥмырҟьаӡакәа ацклаԥшра алнаршоит.<ref>{{статья|ссылка=https://articles.adsabs.harvard.edu/pdf/1993BAAS...25.1061J|автор=James P. B., Clancy T. R., Lee S. W., Martin L. J., Singer R. B.|заглавие=Synoptic Observations of Mars Using the Hubble Space Telescope: Second Year|издание=Bulletin of the American Astronomical Society|год=1993|том=25|страницы=1061|bibcode=1993BAAS...25.1061J|archive-date=2024-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241217220948/https://articles.adsabs.harvard.edu/pdf/1993BAAS...25.1061J}}</ref> Марс аҟынтәи арентгентә шәахәаркра, раԥхьаӡа акәны астрономцәа 2001 шақәсазы «[[Чандра (телескоп)|Чандра]]» акосмостә рентгентә обсерваториа рхы иархәаны ирыԥшааз, ҩ-компонентк рыла ишьақәгылоуп. Актәи ахәҭа Марс хыхьтәи атмосфераҿы амратә [[Рентгеновское излучение|рентгентә шәахәақәа]] рыԥсаҟьара иадҳәалоуп, аҩбатәи [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аионқәеи Марстәи [[Экзосфера|аекзосфереи]] амчхарақәа реимдарала реидҳәалара иахҟьаны иҟалоит.<ref>{{статья|автор=Dennerl K.|заглавие=Discovery of X-rays from Mars with Chandra|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2002/42/aa2918.pdf|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|год=2002|том=394|выпуск=3|страницы=1119—1128|bibcode=2002A&A...394.1119D|doi=10.1051/0004-6361:20021116|archive-date=2007-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070620081449/http://www.aanda.org/index.php?option=article&access=standard&Itemid=129&url=/articles/aa/pdf/2002/42/aa2918.pdf}}</ref> ==== Марс апланетабжьаратә станциақәа рыла аҭҵаара ==== 1960-тәи ашықәсқәа инадыркны, Марсҟа [[Автоматическая межпланетная станция|автоматтә планетабжьаратә станциақәа]] (АПС) шьҭын, аорбита аҟынтәи апланета инарҭбааны аҭҵааразы, насгьы аҿықә афотоҭыхразы. Уи адагьы, Адгьыл аҟынтәи Марсҟа харантәи азондқәа рдәықәҵара иацҵан адгьылтәи аорбиталтәи ателескопқәа рыла [[Электромагнитный спектр|афымцамҳалдызтә спектр]] ахәҭақәа реиҳарак рҿы, иаҳҳәап, [[Инфракрасная астрономия|аинфраҟаԥшь]] ала ахҟьа аилазаара аилкааразы,<ref>{{статья|автор=Blaney D. B. and McCord T. B.|заглавие=High Spectral Resolution Telescopic Observations of Mars to Study Salts and Clay Minerals|ссылка=https://adsabs.harvard.edu/full/1988BAAS...20R.848B|издание=Bulletin of the American Astronomical Society|язык=en|год=1988|месяц=6|том=20|страницы=848|bibcode=1988BAAS...20R.848B|archive-date=2024-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820164253/https://adsabs.harvard.edu/full/1988BAAS...20R.848B}}</ref> [[Ультрафиолетовая астрономия|аультрафиолеттәи]] [[Субмиллиметровая астрономия|асубмиллиметртәи адиапазонқәа]] рҿы —атмосфера аилазаара аилкааразы,<ref>{{статья|автор=Feldman P. D., Burgh E. B., Durrance S. T., and Davidsen A. F.|заглавие=Far-Ultraviolet Spectroscopy of Venus and Mars at 4 Å Resolution with the Hopkins Ultraviolet Telescope on Astro-2|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/309125/pdf|издание=[[The Astrophysical Journal]]|год=2000|язык=en|том=538|номер=1|страницы=395—400|bibcode=2000ApJ...538..395F|doi=10.1086/309125|archive-date=2021-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116075454/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/309125/pdf}}</ref><ref>{{статья|автор=Gurwell M. A.|заглавие=Submillimeter Wave Astronomy Satellite Observations of the Martian Atmosphere: Temperature and Vertical Distribution of Water Vapor|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/Rene-Plume/publication/231027868_ITALSubmillimeter_Wave_Astronomy_SatelliteITAL_Observations_of_the_Martian_Atmosphere_Temperature_and_Vertical_Distribution_of_Water_Vapor/links/55b2523f08ae092e96504e60/ITALSubmillimeter-Wave-Astronomy-Satellite-ITAL-Observations-of-the-Martian-Atmosphere-Temperature-and-Vertical-Distribution-of-Water-Vapor.pdf|издание=[[The Astrophysical Journal]]|язык=en|год=August 2000|том=539|номер=2|страницы=L143—L146|bibcode=2000ApJ...539L.143G|doi=10.1086/312857|archive-date=2021-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527135739/https://www.researchgate.net/profile/Rene-Plume/publication/231027868_ITALSubmillimeter_Wave_Astronomy_SatelliteITAL_Observations_of_the_Martian_Atmosphere_Temperature_and_Vertical_Distribution_of_Water_Vapor/links/55b2523f08ae092e96504e60/ITALSubmillimeter-Wave-Astronomy-Satellite-ITAL-Observations-of-the-Martian-Atmosphere-Temperature-and-Vertical-Distribution-of-Water-Vapor.pdf}}</ref> арадиодиапазон аҿы — аԥша аццакра ашәаразы<ref>{{статья|автор=Lellouch E., Goldstein J. J., Bougher S. W., Paubert G., and Rosenqvist J.|заглавие=First absolute wind measurements in the middle atmosphere of Mars|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1991-12-10_383_1/page/401|язык=en|год=1991|том=383|страницы=401—406|bibcode=1991ApJ...383..401L|doi=10.1086/170797|издание=[[The Astrophysical Journal]]}}</ref> ==== Асовет ҭҵаарақәа ==== [[Файл:Цветная фотография Марса Mars2-37 АМС Марс-3.jpg|right|мини|400px|Автоматикатә планетабжьаратә мтанциа «[[Марс-3|Марс-3]]» аҟынтәи иҭыху Марс раԥхьаӡатәи аԥштәы змоу афотосахьақәа руакы]] [[Файл:1989 CPA 6066.jpg|thumb|290px|[[СССР|СССР]] жәларбжьаратәи акосмостә проект "[[Фобос (космическая программа)|Фобос]]" иазку [[Почтовый блок|аԥошьҭатә блок]], 1989 ЦФА № 6066]] Асовет Еидгыла имҩаԥнагоз Марс аҭҵаара иаҵанакуан программа [[Марс (космическая программа)|“Марс”]], уи аҳәаақәа ирҭагӡаны 1962 шықәса инаркны 1973 шықәсанӡа автоматикатә планетабжьаратә станциақәа ԥшь-абиԥарак дәықәырҵеит, апланета ахаҭеи апланета азааигәаратәи акосмоси рыҭҵааразы. Раԥхьатәи АПС (“[[Марс-1|Марс-1]]”, “[[Зонд-2|Зонд-2]]”) апланетабжьаратә космосгьы ҭырҵааит. Аԥшьбатәи абиԥара иаҵанакуа акосмостә ныҟәагақәа (М-71 асериа — “[[Марс-2|Марс-2]]”, “[[Марс-3|Марс-3]]”, 1971 шықәсазы идәықәҵаз) еиднакылон аорбитатә станциа – Марс иԥсабаратәым амҩаныза, насгьы автоматикатә Марстәи астанциа змоу албааратә модуль. М-73С асериа “[[Марс-4|Марс-4]]” ,“[[Марс-5|Марс-5]]” ҳәа изышьҭоу акосмостә ӷбақәа Марс иакәыршоу аорбитахь ицәырҵыр акәын, насгьы АПС асериа М-73П “[[Марс-6|Марс-6]]”, “[[Марс-7|Марс-7]]” автоматикатә Марс астанциақәеи дареи аимадара рыбжьарҵар акәын; арҭ АПС-қәа ԥшьба 1973 шықәсазы идәықәҵан.<ref name="Mars-su">{{Cite web |url=https://sovkos.ru/cosmicheskie-apparaty/mezhplanetnye-kosmicheskie-apparaty-mars.html |title=Межпланетные космические аппараты «Марс» {{!}} История космонавтики |access-date=2020-06-26 |archive-date=2018-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130082312/http://www.sovkos.ru/cosmicheskie-apparaty/mezhplanetnye-kosmicheskie-apparaty-mars.html |url-status=live }}</ref> Албааратә машьынақәа рыманшәаламхарақәа ирыхҟьаны, Марс апрограмма зегьы атехникатә дҵа хада — Марс автоматикатә станциа ахархәарала апланета аҿықәан аҭҵаарақәа рымҩаԥгара — ӡбамхаӡеит. Ус шакәызгьы, Марс ахҟьа афотоҭыхра, атмосфера, амагнитосфера, адгьыл аилазаара ирызку еиуеиԥшым ашәарақәа реиԥш иҟоу аҭҵаарадырратә усқәа рацәаны, дара раамҭазы зегь раасҭа ихадаз иреиуан. Апрограмма аҳәаақәа ирҭагӡаны раԥхьаӡакәны илбаауаа аппарат Марс ахҟьаҿы иртәахеит (“[[Марс-3|Марс-3]]”, 1971 шықәса ԥхынҷкәынмза 2) насгьы иҟаҵахеит ақәыԥшылара аҟынтәи асахьа аашьҭразы раԥхьаӡатәи аҽазышәара.<ref name="autogenerated5">{{cite web|url=http://sovams.narod.ru/Mars/1973/bse.html#BSE1974|title=Ежегодник БСЭ за 1974, 1975 гг. (фрагменты)|website=Межпланетные станции Советского Союза|access-date=2017-04-20|archive-date=2017-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410095624/http://sovams.narod.ru/Mars/1973/bse.html#BSE1974|url-status=live}}</ref><ref name="Mars-3-nssdc">{{Cite web| url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1971-049A| title=Mars 3| lang=en| website=[[NASA]]| access-date=2024-07-17| archive-date=2019-05-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20190514144519/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1971-049A| url-status=live}}</ref> Жәларбжьаратәи аусеицура абзоурала, СССР апрограмма “[[Фобос (космический аппарат)|Фобос]]гьы” анагӡара алшеит.<ref>Полный список стран — в следующей статье:{{статья|заглавие=«Фобосы» на пути к Марсу|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|номер=12|год=1988|страницы=101|язык=ru|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}</ref> Марси уи амҩаныза [[Фобос (спутник)|Фобоси]] рыҭҵааразы автоматикатә планетабжьаратә станциақәа ҩба дәықәҵан. Актәи акосмостә ныҟәага, “[[Фобос-1|Фобос-1]]”, 1988 шықәса ԥхынгәымза 7 рзы ишьҭын, “[[Фобос-2|Фобос-2]]”, 1988 шықәса ԥхынгәымза 12 рзы. Адҵа хада —Марс амҩаныза аҭҵааразы Фобос ахҟьахьы илбаауа аппаратқәа рнагара — инагӡамкәа иаанхеит. Аха уи аԥхьа, 57 мшы рыҩныҵҟа, “Фобос-2” Марс аорбиталтә ахаԥырра аныхнаркәшоз, апланета ахаҭеи, Фобоси, Марс акәша-мыкәшатәи акосмоси ирызкны ирацәаны адыррақәа еизгахеит. Урҭ рҟны иҟан Фобос аԥхарратә ҟазшьақәа, Марс [[Плазма|аплазматә]] еилазаара, насгьы уи [[Солнечный ветер|Амратә ԥша]] аус шацнауа ирызку адырра ҿыцқәа.<ref name="NiZh">{{статья|автор=Сагдеев Р.|заглавие=Стартуем к Марсу|издание=[[Наука и жизнь]]|номер=5|год=1988|страницы=2—4|язык=ru}}</ref><ref name="ZiV">{{статья|автор=Тамкович Г.М.|заглавие=Завершена ли программа «Фобос»?|издание=[[Земля и Вселенная]]|год=1989|номер=5|страницы=3—9|nodot=1}}</ref><ref name="F-1-nssdc">{{Cite web|url= https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-058A|title= Phobos 1|website= [[NASA]]|lang= en|access-date= 2024-07-17|archive-date= 2019-06-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20190629064623/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-058A|url-status= live}}</ref><ref name="F-2-nssdc">{{Cite web| url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-059A| title=Phobos 2| website=[[NASA]]| lang=en| access-date=2024-07-17| archive-date=2019-01-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20190124163759/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-059A| url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.roscosmos.ru/main.php?id=12&m=07|url-status=dead|title=Календарь космических дат|publisher=[[Роскосмос]]|access-date = 2014-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130819133144/http://roscosmos.ru/main.php?id=12&m=07|archive-date=2013-08-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.laspace.ru/rus/fobos11.php|url-status=dead|title=Космические аппараты серии «1Ф» («ФОБОС») |website=Научно-производственное объединение имени С. А. Лавочкина |access-date=2015-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150726155910/http://www.laspace.ru/rus/fobos11.php|archive-date=2015-07-26}}</ref> ==== Америкатәи аҭҵаарақәа ==== [[Файл:Martian face viking.jpg|thumb|right|290px|1976 шықәсазыазы «[[Викинг-1|Викинг 1]]» иҭнахыз [[Кидония (Марс)|Кидониа]] аҭыԥ асахьа]] 1964-1965 шықәсқәа рзы, “[[Маринер (КА)|Маринер]]” апрограмма аҳәаақәа ирҭагӡаны, Еиду Америкатәи аштатқәа рҟны аҭоурыхаҿ раԥхьаӡакәны Марсҟа иманшәалахаз аԥырра мҩаԥган. “[[Маринер-4|Маринер-4]]” 1965 шықәсазы раԥхьаӡакәны ахыԥрааратә траекториа аҟынтәи аҭҵаара мҩаԥганы раԥхьатәи асахьақәа ҭнахит.<ref name="NSSDC - Mariner 4">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1964-077A|title=Mariner 4|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|lang=en|access-date=2009-02-11|archive-date=2009-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124150717/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1964-077A|url-status=live}}</ref> “[[Маринер-6|Маринер-6]]”, “[[Маринер-7|Маринер-7]]”, 1969 шықәсазы раԥхьаӡа акәны атмосфера аилазаара аҭҵаара мҩаԥыргеит [[спектроскоп|аспектроскоптә]] методика рхы иархәаны, насгьы аинфраҟаԥшьтә шәахәаркрақәа рыла ахҟьа аԥхарра аилкаара рхы иархәаны.<ref>{{Cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-014A |title=Mariner 6 |website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=2013-01-17 |archive-date=2017-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227031429/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-014A |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-030A |title=Mariner 7 |website=NASA Space Science Data Coordinated Archive |access-date=2013-12-06 |archive-date=2017-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227065600/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-030A |url-status=live }}</ref> 1971 шықәсазы “[[Маринер-9|Маринер-9]]” Марс азы раԥхьатәи иԥсабаратәым мҩанызахеит, насгьы раԥхьаӡатәи ахҟьа акартографиаҟаҵара мҩаԥнагеит.<ref name="in-depth">{{Cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/missions/mariner-09/in-depth/ |title=Mariner 9: In Depth |publisher=[[NASA]] |lang=en |access-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502200358/https://solarsystem.nasa.gov/missions/mariner-09/in-depth/ |archive-date=2019-05-02 |url-status=live }}</ref> Еиду Америкатәи аштатқәа аҩбатәи рмарстә программа “[[Программа «Викинг»|Викинг]]” 1975 шықәсазы еиԥшу ҩ-космостә ныҟәагак “[[Викинг-1|Викинг-1]]”, “[[Викинг-2|Викинг-2]]” рдәықәҵарагьы амҽханакуан, урҭ Марс азааигәаратәи аорбита аҟынтәии Марс аҿықәантәии аҭҵаарақәа мҩаԥыргон, ҷыдала анышә агәаҭақәа рҟны аԥсҭазаара аԥшаара.<ref name="Vik">{{статья|lang=en|заглавие=Viking Mission to Mars|издание=NASA Facts|ссылка=https://mars.nasa.gov/internal_resources/828/|archive-date=2021-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906092421/https://mars.nasa.gov/internal_resources/828/}}</ref> “Авикингқәа” зегьы аорбитатә станциақкәа рыман – Марс иԥсабаратәым амҩанызеи автоматикатә астанциа змоу илбаауа аппарати. Марс автоматикатә станциақәа “Викинг” раԥхьаӡатәи космостә ӷбақәоуп, Марс аҿықәан қәҿиарала аус зуаз, насгьы ирацәаны аҭҵааратә дыррақәа аазышьҭыз, атәарҭа аҭыԥ аҟынтәи аԥштәы змоу асахьақәагьы уахь иналаҵаны.<ref>{{cite web |url=https://mars.nasa.gov/resources/2307/first-color-image-from-viking-lander-1/ |title=First Color Image From Viking Lander 1 |access-date=2021-06-19 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202554/https://mars.nasa.gov/resources/2307/first-color-image-from-viking-lander-1/ |url-status=live }}</ref> Убри аан аԥсҭазаара ԥшаамхаӡеит.<ref name="Vik" /> Еиду Америкатәи аштатқәа Марс иазку рыпрограмма [[Mars Pathfinder|Mars Pathfinder]] иаҵанакуан џьарак игылоу Марстәи астанциеи, адунеи аҿы раԥхьатәи амарсныҟәага “[[Соджорнер (марсоход)|Соџьорнер]]и”, урҭ Марс ахҟьаҿы [[Долина Арес|Арес адәкаршәраҿы]] 1997 шықәсазы аус руан.<ref>{{Cite web |url=http://forums.airbase.ru/2002/07/t16595--zond-mars-pathfinder.4240.html |title=Зонд Mars Pathfinder отметил 5-летнюю годовщину посадки на Марс (по материалам Space.com) |author=Волынкина Е. |website=Форумы Авиабазы |date=2002-07-08 |access-date=2024-08-09 |lang=ru |archive-date=2024-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809235925/http://forums.airbase.ru/2002/07/t16595--zond-mars-pathfinder.4240.html |url-status=live }}</ref> Зынӡа марстәи астанциа акамера иҭнахыз асахьақәа 16,5 нызқь цыреи, амарсныҟәага акамера иҭнахыз 500 цыреи аашьҭын, иара убас имҩаԥган хыԥхьаӡара рацәала аҭҵаарақәа, аԥша аҟазшьарбагақәа, анышә аилазаара, акаҳәқәа рышьақәгылашьа уҳәа ирызкны Еизгаз аҭҵаарадырратә лҵшәақәа Марс анкьа «еиҳа ицәаакын, иԥхан» ҳәа зҳәо агипотеза даҽа зныкгьы ишьақәдырӷәӷәеит.<ref>{{cite web|url=http://galspace.spb.ru/index37-4.html|title=Марс — красная звезда. Mars Pathfinder — наиболее впечатляющее за 1997 год|work=Проект «Исследование Солнечной системы»|access-date=2024-08-09|lang=ru|archive-date=2024-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240624000510/https://galspace.spb.ru/index37-4.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/101/ |publisher=[[Вокруг света]] |title=Первые шаги |author=Аникеев И. |date=2001-09-01 |access-date=2017-06-12 |archive-date=2017-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170615183352/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/101/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://apod.nasa.gov/apod/ap010918.html |publisher=[[NASA]] |title=Surrounded by Mars |author=Lemmon M. T. |date=2001-09-18 |lang=en |access-date=2017-06-12 |archive-date=2018-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303144303/https://apod.nasa.gov/apod/ap010918.html |url-status=live }}</ref> НАСА аорбиталтә аппарат [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] 1999—2007 шықәсқәа рзы ахҟьа ахсаалаҭыхрақәа мҩаԥнагон.<ref name="nasa1">{{cite web | url= https://science.nasa.gov/mission/mars-global-surveyor/ | title= Mars Global Surveyor - NASA Science | website= science.nasa.gov | publisher= [[NASA]] | lang= en | access-date= 2022-12-01 | archive-date= 2024-06-27 | archive-url= https://web.archive.org/web/20240627191538/https://science.nasa.gov/mission/mars-global-surveyor/ | url-status= live }}</ref> НАСА атәагатә аппарат “[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]] “ 2008 шықәсазы аус ахьауаз Марс аполиартә регион аҿы қәҿиарала иқәтәаз раԥхьаӡатәи аппаратхеит.<ref>{{cite web|url=http://www.compulenta.ru/science/space/explore/380360/ |url-status = dead |title=Миссия марсианского зонда Phoenix подошла к концу|publisher=[[Компьюлента]]|author=Парамонов В.|date=2008-11-11|access-date = 2008-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211153106/http://www.compulenta.ru/science/space/explore/380360|archive-date=2009-02-11}}</ref><ref name = "BBC_NASA_Mission_Declared_Dead">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7721032.stm|title=Probe ends historic Mars mission|author=Amos J.|access-date=2008-11-10|publisher=[[Би-би-си|BBC]]|date=2008-11-10|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/65O5BD1ix?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7721032.stm|archive-date=2012-02-12|url-status=live}}</ref> [[Файл:Mars 2020 Sample Collection Map.jpg|thumb|right|300px|Амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» еизнагаз аҿырԥштәқәа]] [[Mars Exploration Rover|Mars Exploration Rover]] апрограмма амҩаԥгараан еиԥшыз амарсныҟәагақәа ҩба Марсҟа инаган: * "[[Спирит (марсоход)|Спирит]]" — 2004-2010 шықәсқәа рзы [[Гусев (кратер)|Гусев]] икратер аҿы Марс ахҟьаҿы аус ауан.<ref>{{cite web |url=https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/mars-krater-guseva/ |title=Марс. Кратер Гусева |website=[[Московский планетарий]] |date=2023-07-19 |access-date=2024-08-20 |archive-date=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820213954/https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/mars-krater-guseva/ |url-status=live }}</ref><ref name="spirit contact conclusion2">{{cite web |author=Webster G. |date=2011-05-25 |title=NASA's Spirit Rover Completes Mission on Mars |lang=en |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20110525.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207121910/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20110525.html |archive-date=2023-02-07|access-date=2011-10-12|publisher=[[NASA]]}}</ref><ref name="NASA_Abandon">{{cite web |author=Chang K. |title=NASA to Abandon Mars Spirit Rover |url=https://www.nytimes.com/2011/05/25/science/space/25rover.html |date=2011-05-24 |work=[[The New York Times]] |lang=en |archive-date=2021-12-31 |access-date=2024-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231040024/https://www.nytimes.com/2011/05/25/science/space/25rover.html |url-status=live }}</ref> * “[[Оппортьюнити (марсоход)|Оппортиунити]]” — 2004-2018 шықәсқәа рзы [[плато Меридиана|Меридианитәи ашьхеибаркыра]] Марс аҿықәан аус ауан.<ref name="NASA-Opportunity">{{cite web |author=Nelson J. |title=Mars Exploration Rover – Opportunity |url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-exploration-rover-opportunity-mer/ |work=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |lang=en |access-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140124075309/http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-exploration-rover-opportunity-mer |archive-date=2014-01-24 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://science.nasa.gov/missions/mer/nasas-opportunity-rover-mission-on-mars-comes-to-end/ |title=NASA’s Opportunity Rover Mission on Mars Comes to End |author=Agle D. C., Brown D., Wendel J. |website=[[NASA]] |lang=en |date=2019-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724032857/https://science.nasa.gov/missions/mer/nasas-opportunity-rover-mission-on-mars-comes-to-end/ |archive-date=2024-07-24}}</ref> НАСА атәагатә аппарат [[InSight|InSight]] [[Равнина Элизий|акаршәра Елизи]] аҟны аус ауан 2018—2022 шықәсқәа рзы. <ref name="insight-facts">{{cite web | url= https://science.nasa.gov/mission/insight/ | title= InSight Lander | website= [[NASA]] | lang= en | date= 2012 | access-date= 2018-11-26 | archive-date= 2023-09-30 | archive-url= https://web.archive.org/web/20230930124405/https://science.nasa.gov/mission/insight/ | url-status= live }}</ref>. “[[Марс-2020|Марс -2020]]” амиссиа иаҵанакуан актәи [[Марсолёт|Марстәи авертолиот]] [[Ingenuity|Ingenuity]], 72 [[Список полётов Ingenuity|ԥырра]] ҟазҵаз, урҭ рахьтә актәи мҩаԥысит 2021 шықәса мшаԥымза 19 рзы.<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/mars-helicopter-ingenuity-opened-red-planet-skies-exploration |title=How NASA's Ingenuity helicopter opened the Mars skies to exploration |author=David L. |website=[[Space.com]] |lang=en |date=2024-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626022129/https://www.space.com/mars-helicopter-ingenuity-opened-red-planet-skies-exploration |archive-date=2024-06-26}}</ref><ref name="Mars2020timeline">{{cite web |url=https://mars.nasa.gov/mars2020/timeline/launch/launch-windows/ |title=Launch Windows |publisher=NASA |lang=en |access-date=2020-11-27 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081243/https://mars.nasa.gov/mars2020/timeline/launch/launch-windows/ |url-status=live }}</ref> Амиссиа официалла ихыркәшан ажьырныҳәа 25, 2024 шықәсазы аԥарԥита аԥҽра аҵыхәала.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/941994|title=Миссия марсианского вертолета Ingenuity завершена из-за поломки лопасти|publisher=[[Interfax]]|date=2024-01-25|access-date=2024-01-26|archive-date=2024-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240125212104/https://www.interfax.ru/world/941994|url-status=live}}</ref> “Марс-2020” амиссиа иара убас иалаз [[Марсоход|амарсныҟәага]] “[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]” 2021 шықәса жәабранмза 18 инаркны Марс аҿы қәҿиарала аус ауеит,<ref>{{cite web |title=Where is Perseverance? |url=https://science.nasa.gov/mission/mars-2020-perseverance/location-map/ |website=NASA Science |publisher=NASA |access-date=2024-09-19}}</ref> ԥхьаҟатәи амиссиа [[Mars Sample Return Mission|Mars Sample Return Mission]] азы аҿырԥштәқәа еизго, аха аҿырԥштәқәа рырхынҳәратә миссиа аԥҵаҩцәа амиссиа аҵыхәтәантәи ахарџьқәа дара ргәы ишаанагоз аасҭа кырӡа еиҳахеит, убри инамаданы уи аҵыхәтәантәи аԥшреи анагӡара арыцхәқәеи еилкаамкәа иаанхоит.<ref>[https://www.thespacereview.com/article/3930/1 Taking on the challenge of Mars sample return] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200513164237/https://www.thespacereview.com/article/3930/1 |date=2020-05-13 }} // The Space Review</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.politico.com/news/2023/11/22/lawmakers-mystified-after-nasa-scales-back-mars-collection-program-00128368 |title=Lawmakers ‘mystified’ after NASA scales back Mars collection program - POLITICO<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-02-08 }}</ref><ref>{{Cite web |title=NASA Exploring Alternative Mars Sample Return Methods - NASA |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-exploring-alternative-mars-sample-return-methods/ |access-date=2024-06-08 |lang=en |archive-date=2024-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240608000422/https://www.nasa.gov/news-release/nasa-exploring-alternative-mars-sample-return-methods/ |url-status=live }}</ref><ref name="FoustSpaceNews2024Jun10">{{Cite web |last=Foust |first=Jeff |date=2024-06-10 |title=NASA selects seven companies for MSR studies |url=https://spacenews.com/nasa-selects-seven-companies-for-msr-studies/ |access-date=2024-07-02 |website=SpaceNews |lang=en}}</ref> ==== Китаитәи аҭҵаарақәа ==== [[Файл:Mars_surface_by_Zhurong_rover.jpg|thumb|300px|Марс аҿықә [[Равнина Утопия|Утопиа Аиҟарара]] арегион аҟны 2021 шықәсазы амарсныҟәага «[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]» иҭнахыз]] Китаитәи раԥхьатәи Марс аҭҵааразы апрограмма “[[Тяньвэнь-1|Тианвен-1]]”, [[орбитальный аппарат|орбитатә аппарат]]леи албааратә аппаратлеи ишьақәгылоу, хәарҭара злоу еидаран ф-барбалк зҵоу [[марсоход|амарсныҟәага]] “[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]” змоу, 2020 шықәсазы идәықәҵан, 2021 шықәсазы Марс инаӡеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.ixbt.com/news/2021/04/26/k-amerikanskomu-marsohodu-perseverancevskore-prisoedinitsja-kitajskij-bog-ognja-pervyj-rover-iz-podnebesnoj-poluchil.html |title=К американскому марсоходу Perseverance вскоре присоединится китайский «бог огня». Первый ровер из Поднебесной получил имя Zhurong |website=[[iXBT.com]] |date=2021-04-26 |access-date=2021-05-01 |archive-date=2021-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501151950/https://www.ixbt.com/news/2021/04/26/k-amerikanskomu-marsohodu-perseverancevskore-prisoedinitsja-kitajskij-bog-ognja-pervyj-rover-iz-podnebesnoj-poluchil.html |url-status=live }}</ref><ref name="CHZH" /> Апроект дҵа хадас иаман Марс орбитатә аппаратла шьаҭанкыла аҭҵаара, амарсныҟәага ахархәарала [[Равнина Утопия|акаршәра Утопиа]] хәҭа-хәҭала аҭҵаара, уахь иаҵанакуан апланета [[Геоморфология|аморфологиеи]] агеологиатә еиҿкаареи ахсаала рзыҟаҵара, хыхьтәи ахҟьа аҟазшьақәа рыҭҵаара, уа иҟоу аӡы аҵаа аиҟәшара, хыхьтәи аматериалқәа реилазаара анализ азура, апланета [[ионосфера|аионосфера]] апараметрқәа ршәара, [[электромагнитное поле|афымцамҳалдызтәи]] [[гравитационное поле|агравитациатәи]] мҽхакқәа рыҭҵаара, Марс аклимат иазку адыррақәа реизгара.<ref>{{статья|автор=Zhou B., Shen S. X., Ji Y. C., Lu W., Zhang F., Fang G. Y., Su Y., Dai S.|заглавие=The subsurface penetrating radar on the rover of China's Mars 2020 mission|ссылка=https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/7572700/?part=1|издание=2016 16th International Conference on Ground Penetrating Radar (GPR), Hong Kong, China|год=2016|doi=10.1109/ICGPR.2016.7572700|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107044657/https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/7572700?part=1|archive-date=2021-01-07|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-021-00832-9|язык=en|автор=Chunlai Li|заглавие=China’s Mars Exploration Mission and Science Investigation|издание=[[Space Science Reviews]]|тип=[[Научный журнал|scientific journal]]|issn=0038-6308|том=217|год=2021|archive-date=2022-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107094439/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-021-00832-9}}</ref> Амарсныҟәага “Чжужун” апланета ахҟьаҿы аус ауан 2021 шықәса лаҵрамза инаркны 2022 шықәса лаҵарамза анҵәамҭанӡа. Марстәи аӡын ашьҭахь амратә батареиақәа асаба иахьыркыз иахҟьаны аусура ахацыркра алымшаӡеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/technology/space/china-breaks-silence-over-status-stationary-martian-rover-2023-04-25/ |title=China's Mars rover likely idled by sunlight-blocking dust - designer |website=Reuters |lang=en |date=2023-04-25 |archive-date=2023-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901212834/https://www.reuters.com/technology/space/china-breaks-silence-over-status-stationary-martian-rover-2023-04-25/ |url-status=live }}</ref> 2024 шықәсазы аорбитатә аппарат аԥсы ҭоуп, аус ауеит, Апланета Ҟаԥшь аҭҵаара иаҿуп.<ref>{{cite web |url=https://dailygalaxy.com/2024/08/mars-tianwen-1-high-resolution/ |title=Mars Revealed in Stunning Detail: Tianwen-1 Unveils the Red Planet in Breathtaking High Resolution |author=Amazouz L. |website=Daily Galaxy |lang=en |date=2024-08-19 |archive-date=2024-08-20 |access-date=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820213953/https://dailygalaxy.com/2024/08/mars-tianwen-1-high-resolution/ |url-status=live }}</ref> 2028 шықәса абҵарамзазы Китаитәи аҩбатәи амиссиа “[[Тяньвэнь-3|Тианвен-3]]” Марсҟа адәықәҵара азԥхьагәаҭоуп, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны марстәи апородақәа рҿырԥштәқәа Адгьылахь иааргараны иҟоуп.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Andrew |date=2024-09-05 |title=China to launch Mars sample return mission in 2028, will follow planetary protection guidelines |url=https://spacenews.com/china-to-launch-mars-sample-return-mission-in-2028-will-follow-planetary-protection-guidelines/ |access-date=2024-09-05 |website=[[SpaceNews]]|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.az/news/china-targets-2030-for-mars-sample-return-mission-potential-landing-areas-revealed |title=China targets 2030 for Mars sample return mission, potential landing areas revealed |website=News.az |access-date=2024-08-07 |lang=en |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807123854/https://news.az/news/china-targets-2030-for-mars-sample-return-mission-potential-landing-areas-revealed |url-status=live }}</ref> ==== Ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа ==== [[Файл:Mars - August 30 2021 - Flickr - Kevin M. Gill.png|300px|thumb|right|Марс аԥсабаратә ԥштәы змоу асахьа, акосмостә аппарат «[[Аль-Амаль|Аль-Амаль]]» иҭнахыз нанҳәамза 30, 2021 шықәсазы]] Уажәтәи аамҭазы Марс аорбитаҿы аус руеит абарҭ [[Автоматическая межпланетная станция|автоматикатә планетабжьаратә станциақәа]]: * “[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]” (2001 шықәса жьҭаарамза 24 инаркны). * “[[Марс-экспресс|Марс-експресс]]” (2003 шықәса ԥхынҷкәынмза 25 инаркны). * "[[Марсианский разведывательный спутник|Марс аԥшыхәратә мҩаныза]]" (2006 шықәса хәажәкырамза 10 инаркны). * " [[MAVEN|MAVEN]] " (2014 шықәса цәыббрамза 22 инаркны).<ref>{{cite web|url=https://www.dialog.ua/news/19572_1411355307 |title=Оставив за кормой 711 млн километров, зонд Maven вышел на орбиту Марса |website=Диалог.ua |date=2014-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905023135/https://www.dialog.ua/news/19572_1411355307 |archive-date=2018-09-05}}</ref> * [[Trace Gas Orbiter|Trace Gas Orbiter]] (2016 шықәса жьҭаараза 19 инаркны). * “[[Аль-Амаль|Аль-Амаль]]” (2021 шықәса жәабранмза 9 инаркны). * “[[Тяньвэнь-1|Тианвен-1]]” (2021 ашықәс жәабранмза 10 инаркны). Уажәазы Марс аҿықәан аус руеит абарҭ аппаратқәа: * [[марсоход|амарсныҟәага]] “[[Кьюриосити|Киуриосити]]” ([[Mars Science Laboratory|Mars Science Laboratory]]) (2012 шықәса нанҳәамза 6 инаркны). * Амарсныҟәага “[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]” (2021 шықәса жәабранмза 18 инаркны). == Апланетеи уи аҭыԥқәеи атәра азин иазку азҵаара == {{see also|Акосмос азы Аиқәшаҳаҭра}} 1980 шықәсазы Денни Хоуп акомпаниа [[Лунное посольство|Lunar Embassy]] аԥиҵеит, насгьы Амза, Марс, егьырҭ апланетақәеи амҩанызақәеи итәитәыр цәгьа ишиимбо иҳәеит, [[Договор о космосе|акосмос азы Аиқәшаҳаҭра]] аҳәынҭқаррақәа мацара ишрызку, ауааи акомпаниақәеи шаҵанамкуа азгәаҭо.<ref name="Sale">{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/4791681 |title=Своя земля на Луне |author=Рождественская Я. |website=[[Коммерсантъ]] |access-date=2024-08-07 |lang=ru |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807115029/https://www.kommersant.ru/doc/4791681 |url-status=live }}</ref> 1982 шықәсазы, [[Боулдер (Колорадо)|Боулдер]] ақалақь аҿы иҟаз апланетари Марс аҟны адгьылқәа рыҭира иалагеит, насгьы Америка атәылауаҩ Ричард Гриффинг, [[Финикс|Финикс]] ақалақь аҟны (Аризона аштат) инхоз, аҭыԥантәи анотариустә усбарҭаҿы апланета Марс аҵакыра зегьы атәра азин шимоу ала ашәҟәы шьҭихит, насгьы хазы игоу апланета ахәҭақәа агәаҳәара змоу иара имрыхәҳалар шрылшо иҳәеит.<ref>{{статья|заглавие=Садик на Марсе |издание=[[Вокруг света]] |номер=2 |год=1983 |страницы=62}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Хозяин седьмой планеты |издание=[[Вокруг света]] |номер=1|год=1989|страницы=64}}</ref> Идгьылтәым анхарҭа ҭыԥқәа раахәара аинтерес зегь раасҭа иӷәӷәан 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи 2000-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы.<ref name="Sale" /> Аха, арҭ реиԥш иҟоу аусқәа амалтә зинқәа рзаԥҵаӡом, избан акәзар апланетақәа рҭыԥқәа рзы амалтә зинқәа иарбанзаалак ҳәынҭқаррак иазхарҵаӡом, насгьы иарбанзаалак аҳәынҭқарра иахьчаӡом. Уи анаҩсангьы, 133 тәылак рнапы зҵарҩыз “[[s:Договор о принципах деятельности государств по исследованию и использованию космического пространства|Акосмос аҭҵаареи ахархәареи рзы аҳәынҭқаррақәа русура апринципқәа рзы аиқәшаҳаҭра]]” иаҳәоит, адәахьтәи акосмос, Амзеи егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәеи уахь иналаҵаны, амилаҭтә хатәра шамуа, урҭ рҟны асуверенитет азхаҵара амҩала, рхархәарала ма рымпыҵахарала, мамзаргьы иарбанзаалак даҽа мҩак ала, аҳәынҭқаррақәа ракәзар акосмос аҟны амилаҭтә усуразы аҭакԥхықәра рыдуп, акосмостә цәеижьқәа уахь иналаҵаны, иҳәынҭқарратәым аиуристтә хаҿқәа уи аусура анымҩаԥыргогьы.<ref>{{cite web|title=Земельные участки на Луне можно приобрести всего по $2,5 за сотку|url=https://ria.ru/20120412/624083884.html|access-date=2023-03-18|work=[[РИА Новости]]|date=2012-04-12|archive-date=2023-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230318091227/https://ria.ru/20120412/624083884.html}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Участки на Луне. Цена договорная |автор=Щеглов Е., Чернявская Ю.|ссылка=https://pravo.ua/articles/uchastki-na-lune-cena-dogovornaja/|издание=Юридическая практика|год=2009|месяц=04|день=07|номер=14 (589)|archive-date=2023-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408171843/https://pravo.ua/articles/uchastki-na-lune-cena-dogovornaja/|url-status=live}}</ref> == Акультураҿы == Марс ауаа ирдыруеижьҭеи азқьышықәақәа ҵуеит, насгьы астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи, амистикцәеи, аҟазацәеи еснагь аинтерес рызцәырнагоит. === Амифологиаҿы === {{main|Марс (амифологиа)}} [[Файл:Berlin - Brandenburger Tor - Mars.jpg|thumb|left|[[Марс (мифология)|Марс]] абаҟа ([[Бранденбургские ворота|Бранденбургтәи агәашәқәа]], [[Берлин|Берлин]])]] [[Файл:Hausbuch Wolfegg 13r Mars.jpg|thumb|200px|"Марси уи ахәыҷқәеи", абжьаратәи аамҭақәа рзы иҟаз агерман шәҟәы аҟынтәи асахьа, 1480 шықәса]] [[Вавилония|Вавилониа]] аҿы Апланета Ҟаԥшь адгьыл аҵаҟатәи адунеи анцәахәы [[Нергал|Нергал]] идырҳәалон.<ref>{{cite web|author=Sheehan W.|date=1997-02-02|url=https://uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap01.htm|url-status=dead|title=Motions of Mars|website = The Planet Mars: A History of Observation and Discovery|access-date=2006-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060620234806/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap01.htm|archive-date=2006-06-20}}</ref> Иара убасгьы иҟоуп адыргақәа, апланета [[Хтонические божества|ахтониктәи]] анцәахәы [[Нингишзида|Нингишзида]] идызҳәалоз, уигьы адгьыл аҵаҟатәи адунеи аҳ иус даҵагылан.<ref name="Zolyomi">{{книга |часть=Hymns to Ninisina and Nergal on the Tablets Ash 1911.235 and Ni 9672 |заглавие=Your Praise Is Sweet: A Memorial Volume for Jeremy Black from Students, Colleagues, and Friends |ссылка часть=https://www.academia.edu/618207/Hymns_to_Ninisina_and_Nergal_on_the_Tablets_Ash_1911_235_and_Ni_9672 |ответственный=Edited by Heather D. Baker, Eleanor Robson, and Gábor Zólyomi |издательство=British Institute for the Study of Iraq |место=London |страницы=413—428 |язык=en |автор=Zolyomi G. |год=2010}}</ref><ref>{{статья|jstor=602955 |заглавие=Review: Babylonian Astrological Omens and Their Stars |автор=Lambert W. G. |издание=Journal of the American Oriental Society |язык=en |год=1987 |том=107 |номер=1 |doi=10.2307/602955 |страницы=93—96}}</ref> [[Олмстед, Альберт|Олмстед]] иҳәоит ажәытәтәи Вавилон аҿы апланета Салбатану ҳәа шахьӡырҵоз.<ref>{{cite web|author=[[Олмстед, Альберт|Олмстед А.]]|url=https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=#v=onepage&q&f=false|title=История Персидской империи|lang=ru|website=books.google.ru|access-date=2024-06-04|archive-date=2024-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604025336/https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> Аеллинцәа Марс (Марс аеҵәа) Πυρόεις (Пироеи, Пироент - “имцабзу”) ҳәа иашьҭан.<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 О природе богов II 53] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 |date=2019-08-07 }}</ref><ref name="Гигин">{{книга |автор=[[Гай Юлий Гигин|Гигин]] |ссылка=https://proza.ru/2012/02/03/381 |заглавие=Астрономия. Книга 2 |часть=Планеты. 42.3 |archive-date=2019-07-28 |access-date=2019-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728221532/https://proza.ru/2012/02/03/381 |url-status=live }}</ref><ref>{{книга|заглавие=Николай Коперник |ответственный=Р. Г. Базурин |ссылка часть= |автор=[[Веселовский, Иван Николаевич|Веселовский И. Н.]] |часть=Коперник и планетная астрономия |год=1973 |место=М. |издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]] |серия=[[Новое в жизни, науке, технике (цикл серий)|Новое в жизни, науке, технике. Космонавтика, астрономия]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://chrdk.ru/other/naming_planets |author=Куликов В. |title=Астрономический нейминг: планеты |lang=ru|website=Чердак: наука, технологии, будущее |date=2017-11-21 |access-date=2019-08-03 |archive-date=2019-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets |url-status=dead}}</ref> Римтәи амифологиаҿы Марс аханатә аҿиара анцәахәы иакәын. Ашьҭахь Марс абырзен Арес диеиԥшыншьалахеит, аибашьра анцәахәы иакәны дҟалеит, иара убасгьы апланета Марс ахаҿра аарԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=https://ls.wisc.edu/news/the-myths-and-science-of-mars |title=March, Mars & Martians: The myths and science of the "Red Planet" |author=Kuran S. |website=College of Letters and Science, University of Wisconsin-Madison |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240818123531/https://ls.wisc.edu/news/the-myths-and-science-of-mars/ |archive-date=2024-08-18}}</ref> [[Гай Юлий Гигин|Гигин]] (А. И. Рубан иеиҭагаҿы) уи апланета [[Геракл|Геркулес]] иеҵәа ҳәа дашьҭоуп.<ref name="Гигин" /> Аиндуизм амифологиаҿы, апланета анцәа [[Мангала|Мангала]] ихаршалоуп, [[Шива|Шива]] иԥхӡы ацәыкәбарқәа ирхылҵыз.<ref>{{книга |заглавие=Handbook of Hindu Mythology |ссылка=https://archive.org/details/handbookhindumyt00will |страницы=[https://archive.org/details/handbookhindumyt00will/page/209 209] |издание=Handbooks of World Mythology |издательство=[[ABC-CLIO]] |isbn=1-57607-106-5 |автор=Williams G. M. |год=2003}}</ref> === Апопулиартә культураҿы === {{main|Марс акультураҿы}} [[Файл:War-of-the-worlds-tripod.jpg|thumb|200px|Марстәи ахшьапы 1906 шықәсазтәи «[[Война миров|Адунеиқәа реибашьра]]» афранцыз ҭыжьымҭа аҟынтә]] [[Файл:Amazing stories 194110.jpg|thumb|200px|[[Барсум|Барсумтәи]] асериа аҟынтәи ажәабжь "[[Ллана из Гатола|Марс иумбо ауаа]]" ахҟьа, 1941 шықәса]] [[Файл:The_Martian_(Weir_novel).jpg|thumb|200px|Ароман «[[Марсианин (роман)|Марсуаҩ]]» актәи аҭыжьымҭа ахҟьа, 2011 шықәса.]] Марс раԥхьаӡатәи аӡбахәқәа иреиуоуп [[Свифт, Джонатан|Џьонатан Свифт]] ироман «[[Путешествия Гулливера|Гулливер иныҟәарақәа]]» ахԥатәи ахәҭаҿы [[Спутники Марса|Марс амҩанызақәа]] ҩба рыӡбахә ахьиҳәаз - "Лапута, Балнибарби, Лаггнегг, Глуббдоббриб, Иапониа рахь аныҟәара". Ари ашәҟәы Марс шыҟоу астрономиатә хылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәахаанӡа 150 шықәса раԥхьа иахьҭыҵыз инамаданы, ари агәаанагара хыҵхырҭас иамаз аилыркааразы еиуеиԥшым атеориақәа цәырҵит.<ref name="jonathan_swift">{{статья|заглавие=The moons of Mars|автор=Lamont R.|издание=Popular Astronomy|язык=en|год=1925|том=33|страницы=496—499|ссылка=https://adsabs.harvard.edu/full/1925PA.....33..496L|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219203952/https://adsabs.harvard.edu/full/1925PA.....33..496L|archive-date=2022-12-19|url-status=live}}</ref> Марс иазку афантастикатә ҩымҭақәа раԥҵарахьы аинтерес иазҳаит XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭаз, [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Скиапарелли]] Марстәи [[Марсианские каналы|аканалқәа]] «анааирт» ашьҭахь, уи аҵарауаа рыбжьара аԥсҭазаара мацара акәымкәа, аҿиара змоу ацивилизациа Марс аҿы иҟазар алшоит ҳәа ацәажәарақәа рызцәырнагеит. Уи аамҭаз еицырдыруаз ауаа хыԥхьаӡара рацәала разгәаҭақәеи рҳәамҭақәеи "Марстәи ашоура" ҳәа изышьҭоу рхылҿиааит.<ref name="sagan80">{{книга |заглавие=Cosmos |ссылка=https://archive.org/details/cosmossaga00saga |издательство=[[Random House]] |год=1980 |место=New York, USA |страницы=[https://archive.org/details/cosmossaga00saga/page/107 107] |isbn=0394502949 |автор=[[Саган, Карл|Sagan C.]]}}</ref> Уи аамҭазы иаԥҵан [[Уэллс, Герберт Джордж|Герберт Уелс]] еицырдыруа ироман "[[Война миров|Адунеиқәа реибашьра]]", уа Марс инхоз аԥсра иаҿыз рыпланета аанрыжьырц рҽазыршәон Адгьыл рымпыҵахаларазы. Марс аҟынтәи иааз атәым аӷацәа рқәылара атема адунеи аҭҵаарадырратә фантастикаҿы кырӡа иаларҵәахаз теманы иҟалеит. 1938 шықәсазы ари [[Война миров (радиопостановка)|арҿиамҭа радиола]] Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы ажәабжьқәа рдырраҭара аҳасабала иқәдыргылеит, уи ауаажәларра рыбжьара агәыҭҟьара ду арҵысит, избанзар азыӡырҩцәа аӡәырҩы иҩашьаны ари «анҵамҭа» ҵабыргыс иршьеит.<ref name="lubertozzi_holmsten03">{{книга |год=2003 |заглавие=The war of the worlds: Mars' invasion of earth, inciting panic and inspiring terror from H.G. Wells to Orson Welles and beyond |страницы=3—31 |издательство=Sourcebooks, Inc. |isbn=1570719853 |язык=en |автор=Lubertozzi A., and Holmsten B.}}</ref> XX-тәи ашәышықәса инаркны, Марс адгьыл аҿы иҟоу еиԥшу аԥсҭазааратә формақәа ахьыҟоу аҭыԥ аҳасабала азхәыцра аиҳараҩык ркультура иахәҭакхеит: ауаажәларратә сфераҿы Марс иазку адыррақәа аҵарадырратә дискурс аҟнытә асахьаркыратә ахь ииасуеит, иҷыдоу “Марстәи адискурс” шьақәгылоит — «Марс апланета ахҳәаа азыҟаҵаразы ишьақәгылоу аформулақәеи амотивқәеи реизга ,апрофессионалтә ҵарауаа рзы мацара акәымкәа, ашәҟәыҩҩцәеи, ашәҟәҭыжьыҩцәеи, урҭ раԥхьаҩцәеи рзгьы еилкаау».<ref>{{статья|ссылка=https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/116183/1/iurg-2022-2-03.pdf|автор=Хоруженко Т. И. |заглавие=«Марсианские» романы в русской фантастике начала XX в. |издание=Известия УрФУ. Серия 2. Гуманитарные науки|год=2022|том=24|номер=2 |doi= 10.15826/izv2.2022.24.2.023 |страницы=44—56 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619152756/https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/116183/1/iurg-2022-2-03.pdf |archive-date=2024-06-19|язык=ru}}</ref> Америкатәи астроном, насгьы аҭҵаарадырра аларҵәаҩ [[Саган, Карл|Карл Саган]] ишәҟәы «[[Космос (книга)|Космос]]» (1980) аҟны иҩуан: «Марс ҳадгьылтә гәыӷрақәеи ҳшәарақәеи зынҳарԥшуа амистикатә сцена еиԥшхеит». Адгьылтә еилазаара асоциалтә зҵаарақәа асахьаркыратә литература авторцәа Марстәи афонахь ииаргоит, авторитаризм, аколониализм, аимпериализм, агендертәи [[Расизм|арасатәи]] аиҿагыларақәа реиԥш иҟоу атемақәа афантастика иагәылганы ирзааҭгылоит.<ref name="sagan80" /><ref>{{Cite web |url=https://news.asu.edu/20220623-creativity-mars-science-fiction-writing-red-mirror-todays-world |title=Mars science fiction writing is a 'Red Mirror' to today's world |author=Bordow S. |website=[[Университет штата Аризона|ASU]] News |lang=en |date=2022-06-23 |access-date=2024-08-17 |archive-date=2024-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817181132/https://news.asu.edu/20220623-creativity-mars-science-fiction-writing-red-mirror-todays-world |url-status=live }}</ref> 1917—1964 шықәсқәа рзы жәеиза шәҟәы ҭыҵит [[Барсум|Барсума]] иазкыз — ус ахьӡын Марс апланета [[Берроуз, Эдгар|Едгар Раис Берроуз]] иаԥиҵаз афантастикатә дунеи аҟны.<ref>{{cite web |url=https://www.isfdb.org/cgi-bin/pe.cgi?52 |title=Series: Barsoom |website=[[Internet Speculative Fiction Database]] |access-date=2024-08-09|lang=en}}</ref> Иара иҩымҭақәа рҟны Марс аԥсра иаҿу планетак аҳасабала иаарԥшуп, уи анхаҩцәа иааҟәымҵӡакәа зегьы ирабашьуеит аԥсабаратә ресурс хәыҷӡақәа рзыҳәа, марсаа рцивилизациа [[декаданс|адекаданс]] аларҵәоуп, Марс иазку уи аамҭазтәи ароманқәа рҟны лассы-лассы темас иқәгылоу.<ref>{{cite web |url=https://www.erbzine.com/mag14/1405.html |author=Valdron D. |title=Apocryphal Barsooms I: It's ALL The Same Mars |website=ERBzine |lang=en |access-date=2024-08-13 |archive-date=2024-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915140717/https://www.erbzine.com/mag14/1405.html |url-status=live }}</ref> Заатәи асовет литератураҿы Марстәи атема аанарԥшуеит [[Толстой, Алексей Николаевич|Толстои]] иҩымҭа «[[Аэлита (роман)|Аелита]]», уаҟа атәымпланетатә екзотикеи иӷәӷәоу аромантикатә элементи ацәгьаршратә сюжет иацааиуеит, [[Экспорт революции|ареволиуциа аекспорт]] аидеиақәа зларсу. Аурыс сахьаркыратә фантастикаҿы иклассикахаз аҩымҭа ианыԥшуеит ашәҟәыҩҩы ареволиуциа ашьҭахьтәи аурыс дунеи аҿы ахҳәаақәҵара апериод аан дзыниааз аекзистенциалтә кризис.<ref>{{статья |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/sotsialno-filosofskaya-problematika-fantasticheskoy-prozy-a-n-tolstogo |заглавие=Социально-философская проблематика фантастической прозы А. Н. Толстого |автор=Горохов П. А. |издание=Вестник Оренбургского государственного университета |номер=7 |год=2005 |страницы=49—56 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225022630/https://cyberleninka.ru/article/n/sotsialno-filosofskaya-problematika-fantasticheskoy-prozy-a-n-tolstogo }}</ref> 1938 шықәсазы [[Льюис, Клайв Стейплз|Клаив Стеиплс Лиуис]] иҩит ароман «[[За пределы безмолвной планеты|Аҭынч Планета анҭыҵ]]», Марсҟа аныҟәара иазку, уаҟа аперсонажцәа Адгьыл аҿы аасҭа, иҟәышу аԥстәқәа рыбжьара аицынхаразы еиҳа еинаалоу апринципқәа аадыртуеит.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Out-of-the-Silent-Planet |title=Out of the Silent Planet |author=Schakel P. |website=britannica.com |access-date=2024-08-08 |lang=en |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106134047/https://www.britannica.com/topic-content/topic/188217 |url-status=live }}</ref> 1950 шықәсазы иҭыҵыз [[Брэдбери, Рэй|Реи Бредбери]] иҩымҭа «[[Марсианские хроники|Марстәи ахроникақәа]]» — аарла еидҳәалоу хазы игоу ановеллақәа рсериа, иара убасгьы урҭ ирыцло ажәабжьқәа рцикл — адунеитә фантастикаҿы акыр зҵазкуа цәырҵрахеит, кырынтәгьы еиҭаҭыжьын. Ауаҩы изааигәоу апланета аҭҵааратә етапқәеи аԥсра ахықә иқәгылоу ажәытәтәи Марстәи ацивилизациа ахьысреи ртәы зҳәо ацикл убриаҟара еицырдыруа иҟалеит, Марс [[Брэдбери (кратер)|акратерқәа руак]] Бредбери ихьӡ ахырҵо аҟынӡа.<ref name="M-Snob">{{cite web |url=https://snob.ru/art/mars-v-iskusstve-istorii-o-krasnoi-planete-v-muzyke-literature-i-teatre/ |title=Марс в искусстве. Истории о Красной планете в музыке, литературе и театре |author=Ерошкин Ф. |website=[[Сноб (журнал)|Сноб]] |date=2024-04-02 |access-date=2024-06-19|lang=ru}}</ref> Марси марсааи акинематограф аҿы реиҳа иззааҭгыло темоуп; Марс аҿы ауаа зынио ахҭысқәа рыкәша-мыкәша шәышықәса инареиҳаны акиносахьаҿы асиужеттә цәаҳәақәа дыргылоит. Марс иазку зааӡатәи ҵакы змоу афильмқәа иреиуоуп [[Протазанов, Яков Александрович|Иаков Протазанов]] иҭихыз “[[Аэлита (фильм)|Аелита]]”, америкатәи акиносериал “[[Путешествие Флэша Гордона на Марс|Флеш Гордон Марсҟа иныҟәара]]”. Марсҟа аныҟәара атема 1950-тәи ашықәсқәа рзы мраҭашәаратәи акино аҿы аларҵәара аман, аха анаҩстәи ажәашықәсақәа рзы иабжьаӡит. Ашәҟәы «Марстәи асахьақәа: Апланета ҟаԥшь иазку афильмқәа ҭҵааауа» авторцәа ари аиҭакра Амзахь ииашоу аԥыррақәа ауаажәларраҿы ирызцәырнагаз ашанхареи, насгьы [[Дальний космос|акосмос ҵаула]] атемахь аиасреи ирыдырҳәалоит. XX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ауп, ауаатәыҩса ркосмостә перспективақәа рыхәшьара ҿыцла ианыҟаҵаха, Марс атема ианазыхынҳә. Ари аамҭазы уи иазыркит арежиссиор [[Верховен, Пол|Пол Верховен]] ифантастикатә боевик “[[Вспомнить всё (фильм, 1990)|Зегьы угәаларшәа]]”, [[Шварценеггер, Арнольд|Арнольд Шварценеггер]] ароль хада ахьынаигӡоз, Филипп [[Дик, Филип Киндред|Дик]] иажәабжь “[[Мы вам всё припомним|Ҳара шәара зегьы шәгәалаҳаршәоит]]” шьаҭас измаз, уаҟа афырхаҵа хада Марс аҭаара деилаҳауеит, аиҿкаара дазааҭгылоит, имаӡоу агентк иаҳасабала Марсҟа аныҟәара иазку агәалашәарақәа ихшыҩ аҭагалара идызгало; [[Хайнлайн, Роберт|Роберт Хаинлаин]] ироманқәа рыла иҭыхыз "[[Красная планета (фильм)|Апланета Ҟаԥшь]]"; насгьы арежиссиор [[Де Пальма, Брайан|Браиан Де Пальма]] ифантастикатә фильм «[[Миссия на Марс|Марсҟа амиссиа]]», ари апланетахь арыцҳара ашьҭахь раԥхьатәи аекспедициа иақәшәаз Марстәи аиқәырхаратә миссиа иазкуп.<ref name="Первушин">{{статья|заглавие=Многоликий Марс |автор=[[Первушин, Антон Иванович|Первушин А.]] |издание=[[Если (журнал)|Если]] |номер = 10 (164) |год=2006 |страницы=122—132}}</ref><ref>{{книга|ссылка часть=https://books.google.ca/books?id=UmurtAEACAAJ&lpg=PP1&pg=PT22#v=onepage&q&f=false |часть=Conformity, Survival and Hope |заглавие=Martian Pictures: Analyzing the Cinema of the Red Planet |автор=Stanley O., Michalski N. L., Roth L., and Steven J. Zani S. J. |язык=en |год=2018 |место=Jefferson, NC |издательство=McFarland & Company |isbn=978-0-7864-9893-2 |страницы=14—15}}</ref><ref name="M-Snob" /><ref name="Первушин" /><ref name="M-RBC">{{cite web |url=https://style.rbc.ru/impressions/571f30ce9a79473d66b838ab |title=Как Красная планета повлияла на популярную культуру |author=Петренко Д., Потапова Т., Новикова А., Курманаева А., Пантыкин А. |website=РБК |date=2016-03-14 |access-date=2024-06-19 |lang=ru |archive-date=2024-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619152750/https://style.rbc.ru/impressions/571f30ce9a79473d66b838ab |url-status=live }}</ref> Марс зныкымкәа акомпиутертә хәмаррақәа рзы ҭыԥны иҟалахьеит. Еиҳа еицырдыруа ҿырԥштәуп —''[[Doom (игра, 1993)|Doom]]'', зыхьӡ наҩхьоу ашутер, уаҟа афырхаҵа хада Марсҟа дахыган, аҭынч уааԥсыра реихсразы адҵа ҟазҵаз афцар даниҿагыла ашьҭахь. Марс аҿы имҩаԥысуаз аҩбатәи еицырдыруа ахәмарратә проект —''[[Red Faction|Red Faction]]'ауп. Ахәмарра аҭагылазаашьа инақәыршәаны, XXI-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ауаатәыҩса Марс рымпыҵархалеит, насгьы Апланета Ҟаԥшь аҟынтәи амаден аҭгара иалагеит.<ref name="M-RBC" /> Зыхҭысқәа Марс аҟны имаԥысуа егьырҭ ахәмаррақәа рыҟнытә, [[Screen Rant|Game Rant]] ахҳәааҟаҵаҩ Софи Мак-Евои иалылкаауеит «[[Destiny (игра)|Destiny]]» афраншиза, [[Компьютерная стратегическая игра|аекономикатә стратегиа]] «[[Surviving Mars|Surviving Mars]]», [[Шутер от первого лица|актәи ахаҿы ала ашутерқәа]] «[[Call of Duty: Infinite Warfare|Call of Duty: Infinite Warfare]]» иара убас «[[Far Cry 5|Far Cry 5: Lost on Mars]]», [[Action RPG|арольқәа змоу аекшен]] «[[Mass Effect 3|Mass Effect 3]]».<ref>{{Cite web|url=https://gamerant.com/best-games-set-on-mars/ |title=7 Best Games Set On Mars |author=McEvoy S. |website=Game Rant |lang=en |date=2023-01-07 |access-date=2024-08-16}}</ref>[[Файл:Чашник Космос.jpg|thumb|right|200px|[[Чашник, Илья Григорьевич|Илиа Чашник]]. [[Красный круг на чёрной поверхности|Агьежь ҟаԥшь ахҟьа еиқәаҵәаҿы]], 1925 шықәса]] Марс атема амузыкаҿгьы иуԥылоит. [[Холст, Густав|Густав Т.Хольст]] исимфоникатә сиуит “[[Планеты (Холст)|Аланетақәа]]” аҟны иара хазы игоу ахәҭа “Марс, аибашьра аӡбахә аазго” азылхуп.<ref>{{статья|jstor=3701637 |заглавие=London Concerts |ссылка=https://archive.org/details/sim_musical-times_1919-04-01_60_914/page/n32 |издание=[[The Musical Times]] |язык=en |год=1919 |том=60 |номер=914 |страницы=178—180 |archive-url=https://www.jstor.org/stable/3701637 |archive-date=2019-01-22}}</ref><ref>{{книга|ссылка=https://archive.org/details/thematiccatalogu0000hols/page/n5/mode/2up |автор=Holst I. |заглавие=A Thematic Catalogue of Gustav Holst’s Music |язык=en |место=London |издательство=Faber Music |год=1974}}</ref> Марс 1970-тәи ашықәсқәа ралагамҭазтәи [[Боуи, Дэвид|Девид Боуи]] ирҿиараҿы лассы-лассы иуԥылоит. Убас, уи аамҭазы дызцықәгылоз агәыԥ иахьӡын «Spiders From Mars», насгьы альбом ''[[Hunky Dory|Hunky Dory]]'' ашәа "[[Life on Mars?|Life on Mars?]]" агәылалеит. Авангардтә композитор [[Sun Ra|Sun Ra]] иусумҭа ''Blues On Planet Mars'' апланета иазикит.<ref name="M-Snob" /> Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа рыла Марс аҭҵаара ианалага, апланета иазку аҵабырг дыррақәа анроу ашьҭахь, аиҳараҩык ркультураҿы иҟаз Марсахь аинтерес ԥсыҽымхеит, аха еиҳа иреалтәхеит. Ҳаамҭазтәи аусумҭақәа, иаҳҳәап, [[Робинсон, Ким Стенли|Ким Стенли Робинсон]] иҩымҭа «[[Марсианская трилогия|Марс Атрилогиа]]» (1992–2000) иара убас [[Вейр, Энди|Енди Веира]] иҩымҭа «[[Марсианин (роман)|Марсуаҩ]]» (2011) реиԥш иҟоу, ауаа Марс аԥсҭазаара иадраабырц рҽаназыршәо изықәшәо ​​ауадаҩрақәа ҷыдала ирзааҭгылоит.<ref name=":M-lit">{{Статья|автор=Rabkin E.|заглавие=In thrall to the Red Planet|ссылка=|язык=en|издание=BBC History|год=2017|выпуск=1|страницы=64—67|issn=}}</ref> Уи адагьы, акосмостә епоха алагамҭа инаркны [[Космическое искусство|акосмостә ҟазара]] ажанр ахы акит. СССР аҟны ари ажанр аҿы аԥхьагылара змоу асахьаҭыхҩы [[Соколов, Андрей Константинович (художник)|Андреи Соколов]] америкатәи асахьаҭыхҩы Роберт Макколл дицны Марс аҭҵаара иазку аусумҭақәа рсериа аԥырҵеит.<ref>{{статья|ссылка=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/z-s/1960/sok.html|заглавие=Художник-фантаст|archive-date=2009-03-08|издание=[[Знание — сила]]|год=1960|номер=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20090308070308/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/z-s/1960/sok.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{статья |ссылка=https://epizodyspace.ru/bibl/tehnika_-_molodyoji/1989/2/12-14.html |заглавие=Кооперация по знакомству. Советский и американский художники работают вместе |автор=Кулешов А. |издание=[[Техника — молодёжи]] |год=1989 |номер=2 |страницы=12—14 |access-date=2024-08-11 |язык=ru |archive-date=2025-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251027213703/https://epizodyspace.ru/bibl/tehnika_-_molodyoji/1989/2/12-14.html |url-status=dead }}</ref> [[Дюссельдорфская школа фотографии|Диуссельдорфтәи афотоҭыхратә школ]] ахаҭарнак хадацәа руаӡәк, ахәаԥшцәа перспектива ҿыцқәа рыдгаларазы, аус рыдуланы, иԥсахны НАСА аҳәынҭқарратә архивқәа зхы иазырхәаз, еицырдыруа иусумҭа «ma.r.s» аԥиҵеит, амҩаныза [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] иҭнахыз аиқәаҵәа-шкәакәа фотосахьақәа ихы иархәаны.<ref>{{cite web |url=https://lab.cccb.org/en/art-on-mars-from-the-optimism-of-space-art-to-the-capitalist-logic-of-contemporary-art/ |title=Art on Mars: from the optimism of Space Art to the capitalist logic of contemporary art |author=Camañes D. |website=CCCB Lab |date=2021-03-16 |access-date=2024-08-11 |lang=en |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805212415/https://lab.cccb.org/en/art-on-mars-from-the-optimism-of-space-art-to-the-capitalist-logic-of-contemporary-art/ |url-status=live }}</ref> == Азгәаҭақәа == {{Reflist|refs= <ref name="darling_marspoles">{{cite web |author=Darling D. J. |title=Polar caps of Mars |lang=en |website = Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy, and Spaceflight |url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Marspoles.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20211224050006/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Marspoles.html |archive-date=2021-12-24 |access-date=2025-02-01 |url-status=live }}</ref> <ref name="Barlow_2008">{{книга |автор = Barlow N. |часть = Geology |ссылка = |заглавие = Mars: An Introduction to its Interior, Surface and Atmosphere |ответственный = |издательство = Cambridge University Press |год = 2008 |pages = 151—161 |allpages = 264 |isbn = 9780511536069 |doi = 10.1017/CBO9780511536069.006 |серия = Cambridge Planetary Science }}</ref> <ref name="Mahajan_2005">{{книга |автор = Mahajan R. A. |заглавие = Modelling Martian Polar Caps. Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades der Mathematisch-Naturwissenschaftlichen Fakultäten der Georg-August-Universität zu Göttingen |место = Göttingen |издательство = |язык = en |год = 2005 |pages = 4 |allpages = 99 |isbn = 3-936586-52-7 |ссылка = https://www.mps.mpg.de/phd/theses/modeling-martian-polar-caps |серия = |archive-date = 2018-06-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180621124209/https://www.mps.mpg.de/phd/theses/modeling-martian-polar-caps }}</ref> }} == Алитература == {{refbegin|2}} * {{книга|название=Атлас планет земной группы и их спутников|ссылка=http://www.planetmaps.ru/ru/projects/onlineatlas|год=1992|страниц=208|место=М.|издательство=Изд. МИИГАиК|заглавие=Архивированная копия|архив=https://web.archive.org/web/20111019165346/http://www.planetmaps.ru/ru/projects/onlineatlas|архив дата=2011-10-19|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019165346/http://www.planetmaps.ru/ru/projects/onlineatlas|archive-date=2011-10-19}} * {{книга|автор=[[Бронштэн, Виталий Александрович|Бронштэн В. А.]]|заглавие=Планета Марс|место=М.|издательство=Наука|год=1977|ref=Бронштэн В. А.}} * {{книга|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г. А.]]|название=Номенклатура деталей рельефа Марса|год=1981|страниц=85|место=М.|тираж=1000|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}} * {{cite web|date=2005-04-01 |title = Поиск на планете Аэлиты |url = https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/667/ |lang=ru|author=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г.]]|website=[[Вокруг света]] |archive-url = https://web.archive.org/web/20210305134330/https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/667/ |archive-date = 2021-03-05 |access-date=2025-02-01|url-status=dead}} * {{книга|автор=[[Гребеников, Евгений Александрович|Гребеников Е. А.]], Рябов Ю. А.|заглавие=Поиски и открытия планет|место=М.|издательство=Наука|год=1975|страниц=216|серия=Главная редакция физико-математической литературы|тираж=65000}} * {{статья|автор=[[Жарков, Владимир Наумович|Жарков В. Н.]], [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]] |ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/06_00/MARS/MARS.HTM |заглавие=Почему Марс? |издание=[[Природа (журнал)|Природа]] |номер=6 |год=2000}} * {{книга|автор=Комаров И. А., Исаев В. С.|название=Криология Марса и других планет солнечной системы|год=2010|страниц=296|место=М.|издательство=Научный мир|тираж=500|isbn=978-5-91522-138-2}} * {{книга|ссылка=https://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ksanfamalite/parad/ksanfomalite-parad-1997.pdf|заглавие=Парад планет|автор=[[Ксанфомалити, Леонид Васильевич|Ксанфомалити Л. В.]]|год=1997|место=М.|издательство=Наука/Физматлит|isbn=5-02-015226-0|часть=Красные пески Марса|ref=Ксанфомалити|archive-date=2025-11-03|access-date=2026-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103212854/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ksanfamalite/parad/ksanfomalite-parad-1997.pdf|url-status=dead}} * {{книга|ссылка=https://www.astronaut.ru/bookcase/books/kuzmin/kuzmin.htm |заглавие=Как устроен Марс |автор=Кузьмин Р. О., Галкин И. Н. |год=1989 |место=М. |издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]] |серия=[[Новое в жизни, науке, технике (цикл серий)|Новое в жизни, науке, технике. Космонавтика, астрономия]] |isbn=5-07-000280-5|ref=Кузьмин и Галкин}} * {{книга|автор=[[Маров, Михаил Яковлевич|Маров М. Я.]]|заглавие=Планеты Солнечной системы|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Наука|год=1986|страниц=320}} * Родионова Ж. Ф., Илюхина Ю. А. [http://ziv.telescopes.ru/rubric/astronomy/index.html?pub=8 Новая карта рельефа Марса] «Земля и Вселенная» № 2/2005 — гипсометрическая карта полушарий Марса, таблицы латинских и русских терминов и названий форм рельефа Марса. * {{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|название=Марс: Великое противостояние|год=2004|страниц=240|место=М.|издательство=Физматлит|isbn=5-9221-0454-3}} * {{статья|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В.]] |ссылка=http://scepsis.ru/library/id_1128.html |заглавие=Нужно ли человеку лететь на Марс? |издание=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]]|год=2007|месяц=03|день=01}} * {{книга|заглавие=Солнечная система|ответственный=Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]|место=М.|издательство=Физматлит|год=2008|страниц=400|isbn=978-5-9221-0989-5}} * {{книга|автор=Faure G., Mensing T. M. |ссылка=https://books.google.com/books?id=U4FZp6f6q6MC&pg=PA218 |заглавие=Introduction to planetary science: the geological perspective |издательство=Springer |год=2007 |allpages=526 |isbn=978-1-4020-5233-0 |ref=Faure, Mensing}} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * [https://zvezdolet.com/planetmodels/mars3d/ Интерактивная трёхмерная модель Марса] * [https://nau4pop.ru/science/space/solarsystem/stante-svidetelem-kosmicheskoi-istorii-posmotrev-pervuiu-pochti-priamuiu-transliatsiiu-s-marsa.php Прямая трансляция с Красной планеты] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230714211042/https://nau4pop.ru/science/space/solarsystem/stante-svidetelem-kosmicheskoi-istorii-posmotrev-pervuiu-pochti-priamuiu-transliatsiiu-s-marsa.php |date=2023-07-14 }}, 20-й день рождения Mars Express!{{dmoz|Science/Astronomy/Solar_System/Planets/Mars/}} * {{cite web|url = https://mars.jpl.nasa.gov/ |title = Mars Exploration Program|lang=en|archive-url = https://web.archive.org/web/20100216233133/http://mars.jpl.nasa.gov/ |archive-date = 2010-02-16 |url-status = dead}} at [[NASA]] * [https://mars.jpl.nasa.gov/multimedia/ Mars images] by NASA’s Mars Exploration Program{{In lang|en}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Марс| ]] [[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]] [[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]] [[Акатегориа:Адгьылтә гәыԥтә планетақәа]] 4jvrou8c5jvew2vkl0z8n3zdb28jbd1 Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа 14 55254 170917 2026-08-03T13:14:54Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Scientific organizations based in Russia}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭҵаарадырра|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла|ҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа атәылақәа рыла]] Акатегориа:{{Country2continental|{...» 170917 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Scientific organizations based in Russia}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭҵаарадырра|аиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла|ҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}} атәылақәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа]] 02ysirfmx0ohw8wrk3x7w7rrmjwf994 Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла 14 55255 170920 2026-08-03T13:18:10Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Organizations of Russia by subject}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аиҿкаарақәа| субиектқәа]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа атәылақәа рылеи асубиектқәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} аиҿкаарақәа атәылақәа рылеи асубиектқәа рылеи]] ...» 170920 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Organizations of Russia by subject}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аиҿкаарақәа| субиектқәа]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа атәылақәа рылеи асубиектқәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} аиҿкаарақәа атәылақәа рылеи асубиектқәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}} аиҿкаарақәа атәылақәа рылеи асубиектқәа рылеи]] 9h00758hf30xi9vjtvrfmbywizlo8eg Акатегориа:Урыстәыла иҟоу академиақәа 14 55256 170929 2026-08-03T13:25:26Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу академиатә усбарҭақәа|академиақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭҵаарадырра|академиақәа]] Акатегориа:{{Title country}} аҭҵаарадырратәи аҵарадырратәи уа...» 170929 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу академиатә усбарҭақәа|академиақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭҵаарадырра|академиақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭҵаарадырратәи аҵарадырратәи уаажәларрақәа|академиақәа]] 3wuh6w4ytvw8ib13ku3k3an9dj5pr1e Акатегориа:Урыстәыла иҟоу академиатә усбарҭақәа 14 55257 170930 2026-08-03T13:28:27Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Академиатә усбарҭақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҵараиурҭақәа|академиатә усбарҭақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу академиа|усбарҭақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу академиатә усбарҭақәа]] Акатегориа:{{Country2contine...» 170930 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Академиатә усбарҭақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҵараиурҭақәа|академиатә усбарҭақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу академиа|усбарҭақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} иҟоу академиатә усбарҭақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}} иҟоу академиатә усбарҭақәа]] rfkerxwcjx2593mm8d4ibru86obdst6 170973 170930 2026-08-03T13:59:23Z Fraxinus.cs 8381 170973 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Академиатә усбарҭақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҵараиурҭақәа|академиатә усбарҭақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу академиа|усбарҭақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу академиатә усбарҭақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}} атәылақәа рҿы иҟоу академиатә усбарҭақәа]] 64ji8xtj2urz2vezk5gpr9dxnofgjay 170974 170973 2026-08-03T13:59:37Z Fraxinus.cs 8381 170974 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Академиатә усбарҭақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҵараиурҭақәа|академиатә усбарҭақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу академиа|усбарҭақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу академиатә усбарҭақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}} атәылақәа рҿы иҟоу академиатә усбарҭақәа]] odcuhj6yftqks26zu95s0obqc42859f Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аҵараиурҭақәа 14 55258 170931 2026-08-03T13:31:26Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Category:Education in Russia|Organizations]] [[Category:Educational organizations based in Asia by country|Russia]] [[Category:Educational organizations based in Europe by country|Russia]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла|ҵараиурҭақәа]] [[Акатегориа:Аҵараиурҭақәа атәылақәа рыла]] Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҵа...» 170931 wikitext text/x-wiki [[Category:Education in Russia|Organizations]] [[Category:Educational organizations based in Asia by country|Russia]] [[Category:Educational organizations based in Europe by country|Russia]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла|ҵараиурҭақәа]] [[Акатегориа:Аҵараиурҭақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҵара|ҵараиурҭақәа]] [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] eubv0kj0196zlfmoheck47u8mtcltf0 170932 170931 2026-08-03T13:31:34Z Fraxinus.cs 8381 170932 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аиҿкаарақәа асубиектқәа рыла|ҵараиурҭақәа]] [[Акатегориа:Аҵараиурҭақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҵара|ҵараиурҭақәа]] [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҵаратә еилазаараҿы аиҿкаарақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] 86b2ekb67vrmeb0hiyspytbubrlqpfk Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аҵара 14 55259 170937 2026-08-03T13:38:07Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Education in Russia}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аҵара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|ҵара]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу аҵара]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}} атәылақәа рҿы иҟоу аҵара]]» 170937 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Education in Russia}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аҵара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|ҵара]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу аҵара]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}} атәылақәа рҿы иҟоу аҵара]] c6u9tv7hzixhkljk70u91h2jv8c4t3l 170943 170937 2026-08-03T13:41:51Z Fraxinus.cs 8381 170943 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Education in Russia}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аҵара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|ҵара]] [[Акатегориа:Аҵара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҵара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] bgm3c4w4u1u7ulsbdk8ypnknza1pk2q Акатегориа:Урыстәыла иҟоу академиа 14 55260 170956 2026-08-03T13:50:12Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Академиа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҵара|академиа]] [[Акатегориа:Академиа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Академиа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]]» 170956 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Академиа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҵара|академиа]] [[Акатегориа:Академиа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Академиа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] gqa3cvakapa6wa0u7ve55o5ytxtiohh